open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toetrandro

Ny **toetrandro** dia ny fitambaran' ny zava-miseho ao amin' ny sosona ambany ao amin' ny habakabaka manodidina ny tany na ny planeta hafa amin' ny fotoana voatondro sy amin' ny toerana voafaritra iray. Mampiditra ao amin' ny sehatry ny toetrandro ireo zava-miseho manana fiantraikany tsapan' ny olona na ny zavamananaina hafa, toy ny rahona, ny taratry ny masoandro, ny hafanana, ny rivotra, ny orana ary ny fahazavana.

Singa efatra no miara-miasa mba hanome toetrandro, dia ny tsindrin' ny soson-drivotra, ny hafanana, ny hamandoan' ny soson-drivotra ary ny rivotra. Ireo singa ireo koa dia iharan'ny asan' ny singa dimy hafa, dia ny laharam-pehintany,  ny haavon-toerana (mitaha amin' ny ranomasina), ny bamban-tsiriana, ny rian-dranomasina, ny fitsijaran' ny erana amin' ny tany sy ny ranomasina.

Ny zava-mitranga miteraka ny toetrandro dia mety hiseho amin' ny habe ara-potoana sy arak' erana samihafa: mitranga ao anatin' ny ora vitsy na mandritra ny andro maro, miseho amin' ny toerana na tanàna iray na ao anaty kilometatra toradroa anarivony. Ireo rehetra ireo dia mahazo angovo avy amin' ny masoandro.
Bamban-tsiriana

Ny **bamban-tsiriana** dia fitambaran-javamaniry hita eo amin' ny toerana iray. Avahana ny bamban-tsiriana voajanahary izay ahitana zavamaniry maniry hoazy, sy ny bamban-tsiriana nataon' olombelona ahitana zavamaniry novolena. Misy ny maniry an-tanety, ny maniry an-dranomasina, ny amaniry an-dranomamy sns. Ny bamban-tsiriana dia mitana anjara toerana lehibe amin' ny famokarana sy ny fiarovana ny tany sy ny zezi-pako, ny tsingerin' ny karbôna ary ny famokarana ôksizenina.
Telovolana

Ny **telovolana** dia halavam-potoana maharitra volana telo mifanesy. Misy telovolana efatra ao amin'ny taona iray. Maro ny asa sahanin' ny olona izay mampiasa ny telovolana ho venti-potoana ka miteraka ny fitenenana hoe *telovolana voalohany*, *telovolana  faharoa*, *telovolana  fahatelo*, ary *telovolana  fahefatra*.

Ao amin' ny tetiandro gregoriana dia manomboka amin' ny volana Janoary ka mifarana amin' ny volana Marsa ny telovolana voalohany, manomboka amin' ny volana Avrily (na Aprily) ka mifarana amin' ny volana Jona (na Jiona) ny telovolana faharoa, manomboka amin' ny volana Jolay ka mifarana amin' ny volana Septambra ny telovolana fahatelo, manomboka amin' ny volana Oktobra ka mifarana amin' ny volana Desambra ny telovolana fahefatra.

## Jereo koa

*Volana
*Roavolana
*Enimbolana
Enimbolana

Ny **tenimbolana** dia halavam-potoana maharitra volana enina mifanesy. Misy enimbolana roa ny ao amin'ny taona iray. Maro ny asa sahanin' ny olona izay mampiasa ny enimbolana ho venti-potoana ka miteraka ny fitenenana hoe *enimbolana voalohany sy enimbolana faharoa*. Ao amin' ny tetiandro gregoriana dia manomboka amin' ny volana Janoary ka mifarana amin' ny volana Jona (na Jiona) ny enimbolana voalohany, manomboka amin' ny volana Jolay ka mifarana amin'ny volana Desambra ny enimbolana fahefatra.

## Jereo koa

*Volana
*Roavolana
*Telovolana
Roavolana

Ny **roavolana** dia halavam-potoana maharitra volana roa mifanesy. Misy roavolana enina ny ao amin'ny taona iray. Misy ihany ny zavatra sahanin' ny olona mampiasa ny roavolana ho venti-potoana.

## Jereo koa

* Volana
* Telovolana
* Enimbolana
Laharan-jara hasina

Ny **laharan-jara hasina** dia fangitra ara-jeografia maneho ny refin-joro atsinanana-andrefana amin'ny teboka amin'ny Tany na ny Volana na ny planeta na ny bolan-danitra na zavatra hafa. Tsipika an'eritreritra mampitohyny tendro atsimo sy ny tendro avaratra ny laharan-jara hasina fa tsy zavatra hita maso na azo tsapain-tanana. Ny laharan-jara hasina iaingana eto amin'ny Tany dia ny an'i Greenwich (0°).

## Jereo koa

* Fehibe

*Laharam-pehintany
Alina (fotoana)

Ny **alina** dia ny fotoana eo anelanelan'ny filentehana sy fiposahan'ny masoandro, izany ho maizina kokoa na tenteraka amin'io fotoana io satria tsy hita ny masoandro. Manomboka ao amin'ny mody masoandro izany ka miafara ao amin'ny mangirandratsy.
Ora

Ny **ora** dia ventim-pandrefesam-potoana lehibebe ihany, izay maharitra 60 minitra (60 mn) na 3 600 segondra (3 600 s). Misy 24 ora ny ao anatin' ny andro iray. Ankehitriny dia amin' ny misasakalina no misy ny ora 0 na 24 ora, ary amin' ny mitataovovonana no misy ny amin' ny 12 ora.

Amin' ny teny malagasy dia ampiasaina koa ny teny hoe "**adim-pamantaranandro**" na "**adiny**" na mba hilazana ny ora. Ohatra: fiteny ny hoe "adiny iray", "adiny roa" sns (izay azo soloana ny hoe "ora iray", "ora roa", sns); fiteny koa ny hoe "antsasak' adiny" izay sarotra soloana amin' ny hoe "antsasak' ora".

## Jereo koa

* Segondra
*Minitra
*Ora
*Andro
*Volana
*Taona
*Universal Time Coordinate
*Fotoana
Minitra (fotoana)

Ny **minitra** dia ventim-pandrefesam-potoana mitovy faharetana amin' ny 60 segondra na 1/60 ora. Izany hoe ny iray minitra dia misy 60 segondra ary ny iray ora dia misy 60 minitra.

## Jereo koa

* Segondra
* Minitra
*Ora
* Andro
* Volana
* Taona
Fangitra ara-jeografia

Ny **fangitra ara-jeografia** dia ny fangitra amantarana ny teboka eto amin'ny Tany na ny Volana na ny planeta na ny bolan-danitra na zavatra hafa misy ny toerana iray, ka miisa telo ireo fangitra ireo, dia ny laharam-pehy sy ny laharan-jara hasina ary ny haavon-toerana. Matetika dia ampy ny roa voalohany hamantarana ny misy ny toerana iray eto ambonin'ny Tany, izay mety ho tanàna na faritra na zavatra hafa.
Tendrontany Atsimo

Ny **Tendrontany Atsimo** dia ny teboka farany atsimo indrindra eto amin'ny Tany, izay mifanohitra amin'ny Tendrontany Avaratra. Ao amin'ny kôntinenta Antarktika no misy azy. Io no teboka ihaonan' ny laharan-jara hasina rehetra any atsimo indrindra. 

## Jereo koa

* Tendrontany avaratra 
* Arktika 
* Antarktika 
* Ranomasimbe Arktika 
* Ranomasimbe Antarktika 
* Faribolan-tendrontany
Mpanao (fitsipiteny)

Ao amin'ny haiteny sy ny fitsipiteny, ny **mpanao** dia anjara asa ara-kevitry ny teny (na andian-teny) manondro ny olona na zavatra manatanteraka ny asa ambaran'ny matoanteny ao amin'ny fehezanteny na fehezankevitra. Tsy afangaro amin'ny *[[Lazaina (fitsipiteny)|lazaina]]* ny *mpanao*, satria ny lazaina dia mety ho ny olona na zavatra iharan'ny asa, na tompon-toetra, sns; ny mpanao koa dia tsy voatery hisahana ny anjara asa lazaina fa mety ho fameno, ka atao hoe fameno mpanao.

Ohatra, ao amin'ny fehezanteny hoe *Mihinan-kena ny alika* sy *Hanin'ny alika ny hena* dia misahana anjara asa ara-keviteny mpanao ny teny hoe *alika*, nefa mitana ny anjara asa lazaina izy ao amin'ny fehezanteny voalohany fa fameno kosa ao amin'ny fehezanteny faharoa. Ao amin'ny fehezanteny hoe *Maty ny alika* dia lazaina ny teny hoe *alika* fa tsy mpanao.

## Jereo koa

* Zoina
* Toe-javatra
*Fitodika mpanao
*Fameno mpanao
Fameno mpamari-toe-javatra

Ny **fameno mpamari-toe-javatra** dia anjara asa fameno ao amin' ny fehezankevitra na ny fehezanteny izay manondro ny "toe-javatra" (antony, toerana, fotoana, sns.) izay matetika azo afindrandrafindra toerana sady azo foanana, nefa tsy manakorontana ny rafitry ny fehezanteny izany, ka ireo fepetra roa farany ireo matetika no tena iavahany amin' ny fameno zoina. Amin' ny fiteny sasany dia matetika ialohavana mpampiankin-teny ny fameno mpamari-toejavatra nefa tsy tokony hafangaro amin' ny fameno zoina tsy mivantana. Noho izany rehetra izany, ny teny na andian-teny mitana ny anjara asa fameno mpamari-toe-javatra ao amin' ny fiteny iray dia tsy voatery hisahana izany anjara asa izany (rehefa adika) ao amin' ny fiteny hafa na dia fehezanteny mitovy hevitra (sy mitovy na mifanakaiky firafitra) aza no ahitana azy. Noho izany ihany koa dia tsy mitovy ny isan'ny karazam-pameno ao amin' ny fiteny rehetra. Arakaraka ny fomba fanaovana tsikera sy arakaraka ny fiheveran' ny mpanao fitsipiteny dia tsy mitovy ny isan' ny karazam-pameno mpamari-toe-javatra ao amin' ny fiteny iray.

Ao amin' ny fehezanteny hoe *Milalao baolina ao an-tokontany ny ankizy* dia fameno mpamari-teo-javatra ny andian-teny hoe *ao an-tokontany*.

## Fameno mpamari-toe-javatra sy fameno zoina
Raha tsy misy masontsivana hafa ankoatry ny hevi-teny no anaovana ny fanavahana dia mety hifangaro na hosarihana araka izay itiavana azy ihany ny fameno mpamari-toe-javatra sy ny fameno zoina (na fameno iharana). Ohatra, amin' ny fiteny frantsay dia manondro toerana ny teny hoe *Paris*, nefa ataon' ny fitsipiteny mahazatra hoe "fameno toe-javatra" izy ao amin' ny fehezanteny hoe *J'habite à Paris* ("Monina ao Paris aho") fa "fameno zoina" kosa izy ao amin' ny hoe *J'habite Paris* ("Monina ao Paris aho"). Raha ampiana masontsivana hafa (fahafahana manaisotra na tsia ilay fameno, ohatra) ny fanadihadiana dia ho tsapa fa fameno zoina ny hoe *Paris* ao amin' ireo fehezan-teny roa ireo satria tsy fiteny ny hoe *J'habite* ("Monina aho") fotsiny: tsy azo esorina ilay teny manodro ny toerana onenana.

## Jereo koa

* Fitodika mpamari-toe-javatra
*Fameno toe-javatra toerana
*Toe-javatra
*Fameno zoina
*Fitodika zoina
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fameno zoina mivantana

Ny **fameno zoina mivantana** dia anjara asan' ny teny na andian-teny ao amin' ny fehezanteny izay matetika akambana amin' ny matoanteny tsy mila mpampiankin-teny, izay milaza ny olona na ny zavatra atao na iharan' ny asa. Ny mifanohitra aminy dia ny fameno zoina tsy mivantana izy matetika ampidirin' ny mpampiankin-teny.

Ao amin' ny fehezanteny frantsay hoe *Le chat mange la souri*s ("Mihinana (ny) voalavo ny saka") dia fameno zoina mivantana ny hoe *souris*.

## Jereo koa

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fameno zoina anatiny

Ny **fameno zoina anatiny** dia anjara asan' ny teny na andian-teny izay mitondra ny hevi-dehiben' ny matoanteny fenoiny. Ny matoanteny fenoin' io fameno zoina anatiny io dia matetika matoanteny tsy mihatra, toy ny ho *matory*, *miaina*, sns., nefa azo ampiasaina ihany koa ny matoanteny mihatra.

Amin' ny andian-teny frantsay hoe *vivre sa vie* ("Miaina ny fiainany") sy *aller son chemin* ("Mizotra amin' ny lalany"), ny teny hoe *sa vie* sy *son chemin* dia fameno zoina anatiny. 

Ireto koa misy ohatra amin' ny teny anglisy:

* *He slept a troubled sleep.* 
* *He laughed a bitter laugh.* 
* *He dreamed a strange dream.* 

* *He walked their walk and talked their talk.* 
* *He smiled a charming smile.* 
* *He danced a cheerful dance.* 
* *He died a painful death.*

## Jereo koa

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fameno zoina tsy mivantana

Ny **fameno zoina tsy mivantana**, araka ny fitsipiteny mahazatra an' ny fiteny sasany, dia anjara asan' ny teny na andian-teny ao amin' ny fehezanteny izay matetika akambana amin' ny matoanteny amin' ny alalan' ny mpampiankin-teny, izay milaza ny olona na ny zavatra atao na iharan' ny asa. Ny mifanohitra aminy dia ny fameno zoina mivantana izay tsy ampidirin' ny mpampiankin-teny.

Ao amin' ny fehezanteny frantsay hoe *Jean a donné le livre à Marie* ("Nanome ny boky an' i Marie i Jean") dia fameno zoina tsy mivantana ny hoe *<u>à Marie</u>*.
Zoina

Ny **zoina** na **fameno zoina** dia anjara asa ao amin' ny fehezanteny izay milaza ny olona na biby na zavatra hafa iantefan' ny asa tanterahin' ny olona na biby na zavatra hafa misahana ny anjara asa mpanao. Mety hisahana anjara asa fameno na lazaina ny zoina arakaraka ny fampitodihana ny fehezanteny.

Amin' ny ankapobeny dia mampiavaka ny fameno zoina ny tsy fahafahana manafoana azy avy ao amin' ny fehezanteny na mamindra toerana azy (manova tanteraka ny hevitry ny fehezanteny izany), tsy tahaka ny fameno mpamari-toe-javatra. Misy ny mpanao fitsipiteny mampitovy ny fameno zoina amin' ny fameno iharana nefa misy ireo izay tsy manafangaro izany fa manao ny fameno iharana ho karazana iray amin' ny fameno zoina. Ny fameno zoina dia famenon' ny matoanteny fa ny fameno toe-javatra kosa dia famenon' ny fehezanteny.

Ao amin' ny fehezanteny hoe *Mitsena ny zanany ilay rangahy* dia fameno zoina ny hoe ny *zanany*.

Araka ny fitsipiteny mahazatra amin' ny fiteny sasany, raha ny firafitry ny fameno amin' ny matoanteny no heverina dia misy karazany maro ny fameno zoina, dia ny fameno zoina mivantana, ny fameno zoina tsy mivantana, ny fameno zoina anatiny ary ny fameno zoina faharoa.

## Jereo koa

* Fitodika zoina

* Fameno toe-javatra
*Fiendrika
*Matoanteny mihatra
*Matoanteny tsy mihatra
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fameno mpanao

Ny **fameno mpanao** amin' ny fitsipiteny mahazatra dia fameno ao amin' ny fehezanteny aminy fiendrika anoina izay sahanin' ny teny na andian-teny manondro ny mpanao ny asa. Ao amin' ny fehezanteny manano, io mpanao ny asa io dia misahana ny anjara asa lazaina, ka atao hoe *lazaina mpanao*. Matetika dia manjavona ny fameno mpanao ao amin' ny fehezanteny ka ny lazaina atao na iharana na hafa miaraka amin' ny matoanteny no sisa ao amin' ny fehezanteny. Ny fiovana anjara asan' ny mpanao dia mety miteraka fiovan' endriky matoanteny (izay lasa matoanteny iharana na atao na hafa) na fiovan' endrik' ilay teny na andian-teny misahana ny anjara asa mpanao. Amin' ny teny sasany dia ialohavan' ny mpampiankin-teny ny teny na andian-teny mpanao. Matetika dia heverina ho fehezanteny sampan' ny fehezanteny manano ny fehezanteny misy fameno mpanao.

Ohatra:

* *Hanin' <u>ny saka</u> ny voalavo*.

* *La charrue était tirée <u>par les bœufs</u>* (frantsay, "Notrihin'ny omby ny angadinomby")
* *The electron was discovered <u>by Thomson</u>* (anglisy, "Hitan'i Thomson voalohany ny elektrona")
* *Condițiile sunt stabilite de participanți* (romaniana, "Napetraky ny mpandray anjara ny fepetra")
* *A vers a költő által olvastatik fel* (hongariana, "Vakin'ny poeta ny tononkalo")

## Jereo koa

*Mpanao
*Fitodika mpanao
*Fiendrika mañano
*Toe-javatra
Fitodika mpandray

Ny **fitodika mpandray** dia fitodika asahon' ny endriky ny matoanteny ao amin' ny fehezanteny izay ahitana lazaina manondro ny olona na zavatra na toerana iantefan' ny zavatra atolotra na alefa. Ny lazaina amin' ny fehezanteny mitodika amin' ny mpandray dia mitana ny anjara asa fameno zoina faharoa ao amin' ny fehezanteny mañano.

## Amin' ny fiteny malagasy
Amin' ny fiteny malagasy dia matoanteny aman-tovana -*ana* no matoantenin' ny mpandray.

Ohatra: 

*<u>Omen</u>' ny Fanjakana fanampiana ny vahoaka sahirana* (mpandray) / *<u>Manome</u> fanampiana ny vahoaka sahirana ny Fanjakana* (mpanao).

Ny hoe ny *vahoaka sahirana* ao amin' ny fehezeanteny voalohany dia "lazaina mpandray", fa ao amin' ny fehezanteny faharoa dia "fameno mpandray". Ny matoanteny hoe *omena* (*ome-ana*) dia "matoantenin' ny mpandray", fa ny hoe *manome* (*man-ome*) dia "matoantenin' ny mpanao". Marihina fa manavaka ny "fameno zoina tolorana" sy ny "fameno zoina tanty" (ary ny "fameno zoina toerana") ny haiteny ara-piofohana malagasy.

### Ny fitodika mpandray araka ny haiteny araka anjara asa
Araka ny haiteny araka anjara asa dia mitodika amin' ny lazaina mpandray ny fehezanteny raha mivany telo fara-fahakeliny (ahitana entimilaza sy renifameno ary lazaina), mitana anjara asa mpandray ny teny atao lazaina, ary ahitana matoanteny aman-tovana -*ana*. Misy koa ny matoantenin' ny mpandray aman-tsirinteny sara-droa (*a- ... -ana*, *aha- ...-ana*, sns) afaka soloana matoantenin' ny mpandray aman-tovana *-ana*. 

### Ny fitodika zoina tanty sy fitodika zoina tolorana araka ny haiteny ara-piofohana
Manavaka ny "fitodika zoina tanty" sy ny "fitodika zoina tolorana", izay tsy sarahan' ny haiteny araka anjara asa fa mifangaro ao amin' ny "fitodika mpandray", ny haiteny ara-piofohana. 

## Jereo koa

* Fitodika atao

*Fitodika iharana
*Fitodika mpanao
*Fitodika sehatra
*Fitodika mpandray
*Fitodika fitaovana
*Fitodika mpamari-toe-javatra
*Fitodika tompon-javatra
*Fitodika tsaraina
Fitodika mpamari-toe-javatra

Ny **fitodika mpamari-toe-javatra** dia fitodiky ny fehezanteny izay misy lazaina mitana tsinjara asa toe-javatra sy entimilaza (matoanteny na sokajy hafa) amin' ny endrika hafa fa tsy mitovy amin' ny an' ny matoanteny manano. Io lazaina toe-javatra io dia fameno mpamari-toe-javatra amin' ny fitodika hafa (indrindra ny fitodika manano).

Amin' ny fiteny malagasy, ny fehezanteny mitodika amin' ny lazaina toe-javatra dia misy matoanteny foronin'ny fototeny aman-tsirinteny sara-droa (*a - ... - ana*, *i - ... - ana*, *aha -...- ana*, sns) atao hoe "matoantenin' ny toe-javatra". Ny haiteny ara-piofohana anefa manamarika fa misy matoentenin' ny mpandray na hafa izay ahitana tsirin-teny sara-droa koa.

Ohatra:

*I<u>lalaovan</u>' ny ankizy baolina ny eo an-tokontany.* (Matonteny mpamari-toe-javatra: *i-lalaov-ana*; lazaina toe-javatra: *ny eo antokontany*).

Ao amin' ny haiteny malagasy dia manavaka fitodika toe-javatra maromaro ny haiteny ara-piofohana, dia ny fitodika toe-javatra fotoana, ny fitodika toe-javatra toerana,  fitodika toe-javatra fomba ary ny fitodika toe-javatra antony. Amin' ny ankapobeny, izay ataon' ny haiteny araka anjara asa hoe "fitodika mpamari-toejavatra" dia ataon' ny haiteny ara-piofohana hoe "fiendrika ananovana".

## Jereo koa

* Toe-javatra
* Fameno mpamari-toe-javatra
*Fameno zoina
*Fitodika zoina
*Fiendrika manano
*Fiendrika anoina
*Fiendrika ananovana

* Fitodika atao

* Fitodika iharana
* Fitodika mpanao
* Fitodika sehatra
* Fitodika mpandray
* Fitodika fitaovana
* Fitodika mpamari-toe-javatra
* Fitodika tompon-javatra
* Fitodika tsaraina

* Fitodika mpampanao
* Fitodika mpifanao
Fitodika mpampanao

Ny **fitodika mpampanao** na **fitodika mamoatra** dia fitodiky ny fehezanteny misy lazaina manondro olona na zavatra manosika na maniraka na mahatonga olona na zavatra hafa hanatanteraka asa (na haneho toetra), na zavatra izay tsy inona fa antony ahataterahan' ny asa (na toetra) iray; atao hoe "lazaina mpampanao". Ny matoanteny dia miseho amin' ny endrika tsy mitovy amin' ny matoantenin' ny mpanao fa amin' ny endrika hafa atao hoe "matoantenin' ny mpampanao".

## Amin' ny fiteny malagasy
Amin' ny fiteny malagasy, ny matoantenin' ny mpampanao dia saika hitovy amin' ny matoantenin' ny mpanao fa ahitana ny tsofoka -*amp*-.

Ohatra:

* *Mampiadry omby an-dRabe i Koto* (mpampanao) / *Miandry omby Rabe* (mpanao).

## Amin' ny fiteny frantsay
Ny fiteny frantsay dia tsy manana matoanten' ny mpampanao amin' ny endrika manokana fa mampiasa ny matoanteny *faire* ("manao") na hafa hatao mpanampy.

Ohatra:

* *Je lui <u>ai fait repeindre</u> le mur.* ("Nampandokoiko azy indray ny rindrina").

## Amin' ny fiteny anglisy
Ny fiteny anglisy koa dia tsy manana matoanteny amin' ny endrika manokana fa mampiasa ny matoanteny *make* (ara-bakiteny: "manao") sy *have* (ara-bakiteny: "manana") sy *let* (ara-bakiteny: "mamela") sy hafa hatao mpanampy.

Ohatra:

* *She made me eat the soup.* "Nampihinaniny ahy ilay lasopy".
* *I had John close the window.* "Nampanidiko an' i John ny varavaran-kely".
## Jereo koa

* Fitodika mpifanao

* Fitodika atao

* Fitodika iharana
* Fitodika mpanao
* Fitodika sehatra
* Fitodika mpandray
* Fitodika fitaovana
* Fitodika mpamari-toe-javatra
* Fitodika tompon-javatra
* Fitodika tsaraina
Fitodika iharana

Ny **fitodika iharana** na **fitodika zoina iharana** ao amin' ny fitsipiteny sy haiteny malagasy araka anjara asa dia ny fitodiky ny fehezanteny ahitana vaniny roa fara-fahakeliny (matoanteny sy lazaina) ka ny matoanteny dia misy tovana -*ina, -ana*, na tsirinteny sara-droa *ha- ... - ina*, *an- ... - ina*, *anka- ... -ina*, na tovona *voa*-, na tsofoka *-in-*.

## Jereo koa

* Fitodika atao

* Fitodika iharana
* Fitodika mpanao
* Fitodika sehatra
* Fitodika mpandray
* Fitodika fitaovana
* Fitodika mpamari-toe-javatra
* Fitodika tompon-javatra
* Fitodika tsaraina
Fitodika mpanao

Ny **fitodika mpanao** ao amin' ny fitsipiteny sy haiteny malagasy araka anjara asa dia ny fitodiky ny fehezanteny mivany telo fara-fahakeliny (matoanteny sy fameno ary lazaina) ka misy tovona *mi-, man-,* *maha*-, sns ny matoanteny, ary mitana anjara asa mpanao ny lazaina.

## Jereo koa

* Fitodika atao

* Fitodika iharana
* Fitodika mpanao
* Fitodika sehatra
* Fitodika mpandray
* Fitodika fitaovana
* Fitodika mpamari-toe-javatra
* Fitodika tompon-javatra
* Fitodika tsaraina

* Fitodika mpampanao
* Fitodika mpifanao
Metafizika

Ny **metafizika** dia sampan' ny filôzôfia mandalina izay mihoa-draha sy ny zava-misy mety tsy ho tsapan' ny fitaovam-pandrenesana, ka mikatsaka ny fototra iorenan' ny fisainana sy ny fahalalana. Andinihana ny olombelona sy ny fanahy ny metafizika, izany hoe mifanohitra tanteraka amin' ny siansa satria fandalinana ny zavatra tsy voarain' ny taovam-pandrenesan' olombelona tanteraka.

Ny metafizika dia mandalina ny toetra fototry ny zava-misy. Halalinina ao aminy ny foto-javatra voalohany toy ny "mizy" na "fisiana" sy ny maha-izy, ny fiovana, ny habaka sy ny fotoana, ny anton-javatra sy ny voka-javatra, ny "tsy maintsy mitranga" sy ny "mety hitranga". Tafiditra ao anatin' izany ny fanontaniana momba ny toetran' ny fahatsiarovan-tena sy ny fifandraisana eo amin' ny saina (anglisy: *mind*) sy ny matiera, na ny eo amin' ny sobstansa (tsy miova) sy ny toetra (mety miova). Ny metafizika dia heverina ho anisan' ny sampana efatra lehibe amin' ny filôzôfia, miaraka amin' ny epistemôlôjia (na rijan-kevitra momba ny fahalalana, na koa ny gnôseôlôjia amin' ny heviny malalaka kokoa) sy ny lôjika ary ny etika.

Ny teny hoe "metafizika" dia avy amin' ny teny grika hoe μετὰ / *metà* (midika hoe "aorian' ny") sy φυσικά  / *physiká* (izay midika hoe "fizika").

## Jereo koa

* Filôzôfia
* Epistemôlôjia
* Lôjika
* Etika
Fitodika fitaovana

Ny **fitodika fitaovana** na dia fitodika asahon' ny endriky ny matoanteny ao amin' ny fehezanteny izay ahitana lazaina manondro ny zavatra ampiasaina hanatanterahana ny asa. Ny lazaina amin' ny fehezanteny mitodika amin' ny fitaovana dia mitana ny anjara asa fameno fitaovana ao amin' ny fehezanteny mitodika amin' ny lazaina mpanao. Ao amin' ny fiteny malagasy dia matetika ny ahitana matoanteny aman-tovona -*ana* ny fehezanteny mitodika amin' ny lazaina fitaovana, nefa misy ny fehezanteny ahitana matoanteny misy tsirin-teny sara-droa.

Ohatra: 

* *<u>Akapan</u>' ny ankizy ny hazo <u>ny antsy</u>*. (fehezanteny mitodika amin' ny fitaovana)
* *<u>Mikapa</u> hazo <u>amin' ny antsy</u> ny ankizy.* (fehezanteny mitodika amin' ny mpmanao)

Ny haiteny ara-piofohana dia manavaka ny "fitodika zoina fitaovana" amin' ny "fitodika zoina alalana" izay samy ataon' ny haiteny araka anjara asa hoe "fitodika fitaovana".

## Jereo koa

* Fitodika atao

* Fitodika iharana
* Fitodika mpanao
* Fitodika sehatra
* Fitodika mpandray
* Fitodika fitaovana
* Fitodika mpamari-toe-javatra
* Fitodika tompon-javatra
* Fitodika tsaraina
Famenon' ny anarana

Ny **famenon' ny anarana** dia teny na andian-teny mameno ny anarana. Ny andian-teny foronin' ny anarana sy ny famenony no atao hoe "tarika anarana". Arakaraka ny fiteny dia mety ho anarana hafa, na mpisolo, na tarika anarana, na tarika mpisolo, na tarika tambinteny, sns ny famenon' ny anarana. Arakaraka ny fiteny koa dia mety ho fameno mivantana izany na fameno atohin' ny mpampiakin-teny amin' ny anarana.

## Jereo koa

* Tarika
Fitodika tsaraina

Ny **fitodika tsaraina** ao amin' ny fitsipiteny sy haiteny malagasy araka anjara asa dia ny fitodiky ny fehezanteny misy entimilaza tsy matoanteny. Mety ho anarana na mpamari-toetra na teny hafa azo atao entimilaza nefa tsy matoanteny ny entimilaza.

Ohatra:

* *<u>Tsemboka</u> ilay mpangalatra.*

## Jereo koa

* Fitodika atao

* Fitodika iharana
* Fitodika mpanao
* Fitodika sehatra
* Fitodika mpandray
* Fitodika fitaovana
* Fitodika mpamari-toe-javatra
* Fitodika tompon-javatra
* Fitodika tsaraina
* Fitodika mpampanao
* Fitodika mpifanao
Tendro (soratra)

Ny **tendro** dia mari-tsoratra manova ny famakiana ny litera iray. Ampiasaina indrindra ny tendro amin' ny zanatsoratra. Ny tendro fantatra indrindra dia ny ny tendro miraika havanana (ohatra: é) sy ny tendro miraika havia (ohatra: è) ary ny tendro satroka (ohatra: ê).

## Jereo koa

* Tendro 
* Tendro miraika havia
* Tendro miraika havanana
* Tendro satroka
* Tendro kambana
* Tsindrimpeo
Fitodika mpifanao

Ny **fitodika mpifanao** na **fitodika mitoina** dia fitodiky ny fehezanteny izay ahitana matoanteny manana endrika manokana tsy mitovy amin' ny an' ny matoantenin' ny mpanao sady misy lazaina izay sady mpanao no zoina na toe-javatra.

## Amin' ny fiteny malagasy
Amin' ny fiteny malagasy, ny matoantenin' ny mpifanao dia saika hitovy amin' ny an' ny mpanao nefa ahitana ny tsofoka -*if*- izay milaza ny fifamalian' ny zavatra ataon' ny olona na zavatra hafa (miisa roa na mihoatra) tondroin' ny lazaina.

Ohatra:

* *<u>Mifampijery</u> maharitra izy roa*.
* *<u>Mifampikapa</u> amin' ny antsy ny ankizy*.
* *<u>Mifampilako</u> amin' ny fehikibo ny be antitra*.

## Amin' ny fiteny frantsay
Ny fiteny frantsay dia tsy manana endri-matoanteny hilazana manokana ny fifampitoinana fa mionona amin' ny fampiasana matoanteny mitampody (ahitana mpisolo tena mitovy laharana amin' ny lazaina), izay tsy inona fa ny matoanteny manano ihany. Ampiasaina hanamafisana izany indraindray ny tambinteny hoe *réciproquement* na *mutuellement* na ny hoe *l'un* *l'autre*, *l'une l'autre*, *les uns les autres*, *les unes les autres*.

Ohatra: 

* *Ils <u>s'envoient</u> des cadeaux.* ("Mifandefa fanomezana izy ireo").

* *<u>Aimez-vous</u> les uns les autres.* ("Mifankatiava ianareo")

## Amin' ny fiteny anglisy
Ny fiteny anglisy dia mampiasa matoanteny manano sy ny mpisolo tena mitoina *each other* na *one another*.

Ohatra:

* *John and Mary <u>like each other</u>.* ("Nifanambady i John sy i Mary")

## Jereo koa

* Matoanteny mitampody

* Fitodika mpampanao

* Fitodika atao

* Fitodika iharana
* Fitodika mpanao
* Fitodika sehatra
* Fitodika mpandray
* Fitodika fitaovana
* Fitodika mpamari-toe-javatra
* Fitodika tompon-javatra
* Fitodika tsaraina
Tendro miraika havanana

Ny **tendro miraika havanana** ‹ ◌́ › dia mari-tsoratra ao amin' ny abidy latina sy ny abidy grika sy ny abidy sirilika ary ny maro hafa koa, izay miendrika tsipika kely soratana avy ambany mianambony sady misompirana miankavanana ary apetraka eo ambonin' ny litera tiana hasiana azy.

Ohatra

*á, é, í, ń, ó, ŕ, ś, ú, ź.*

## Jereo koa

* Tendro
* Tendro miraika havia
* Tendro satroka
* Tendro kambana
* Tsindrimpeo
Tendro kambana

Ny **tendro kambana** ‹ ◌̈ › dia mari-tsoratra ao amin'ny abidy latina sy ny abidy grika sy ny abidy sirilika ary ny maro hafa koa, izay miendrika teboka milahatra marindrano izay apetraka eo ambonin'ny litera tiana hasiana azy.

Ohatra:

*ä, ë, ö, ü, ÿ*

## Jereo koa

* Tendro
* Tendro miraika havia
* Tendro miraika havanana
* Tendro satroka
* Tsindrimpeo
Fameno toe-javatra toerana

Ny **fameno mpamari-toe-javatra** na **fameno mpamari-toe-javatra milaza toerana** dia anjara asa fameno mpamari-toe-javatra izay manondro ny toerana ahatanterahana ny asa na ny toetra ambaran' ny enti-milaza (izay mety ho matoanteny na mpamari-toetra na teny amin'ny sokajy hafa). Amin' ny fiteny sasany dia matetika ialohavana mpampiankin-teny ny teny mitana ny anjara asa fameno toe-javatra toerana nefa tsy tokony hafangaro amin' ny fameno zoina tsy mivantana. 

Ao amin'ny fitsipiteny mahazatra dia tsy misy fanavahana ny fameno mpamari-toe-javatra toerana (famenon' ny fehezanteny, azo afidrafindra sy/na foanana) sy ny fameno zoina izay milaza toerana koa (famenon' ny matoanteny, tsy azo foanana). 

Araka ny haiteny ankehitriny, amin' ny fiteny frantsay dia fameno zoina (famenon' ny matoanteny) ny hoe *à l'école* ao amin'ny fehezanteny hoe *Je vais <u>à l'école</u>*, fa fameno teo-javatra toerana (famenon' ny fehezanteny) kosa izy ao amin' ny fehezanteny hoe *Nous apprenons beaucoup de choses <u>à l'école</u>*. Amin' ny fitsipiteny mahazatra anefa dia lazaina fa fameno toe-javatra ny hoe *à l'école* ao amin' ireo fehezanteny roa ireo.

## Jereo koa

* Fitodika mpamari-toe-javatra
Tarika anarana

Ny **tarika anarana** dia tarika foronin' ny anarana sy ny teny na tarika mameno azy. Ireo teny mameno ny anarana ireo dia mety ho famenon' ny anarana na mpanoritra na mpamaritra na teny amin' ny sokajy hafa na fehezankevitra mihitsy aza.

Ohatra:

* *Le courrier électronique est probablement l<u>e service le plus utilisé par les internautes</u>.*
* *À midi, nous avons mangé <u>quelque chose de bon</u>.*
* *<u>The election-year politics</u> are annoying for many people*.
* *<u>Almost every sentence</u> contains at least one noun phrase*.

## Jereo koa

* Tarika anarana
* Tarika mpamaritra
* Tarika tambinteny
* Tarika mpampiankin-teny
* Tarika matoanteny
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Tarika mpamaritra

Ny **tarika mpamaritra** dia tarika foronin' ny mpamaritra sy ny teny na andian-teny mameno azy. Ireo teny mameno azy ireo dia mety ho famenon' ny mpamaritra na teny amin' ny sokajy hafa (tambinteny sns) na fehezankevitra.

Ohatra:

* *J'ai un jardin <u>tout plein de roses odorantes</u>.*

## Jereo koa

* Tarika anarana
* Tarika mpamaritra
* Tarika tambinteny
*Tarika mpampiankin-teny
* Tarika matoanteny
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Tarika tambinteny

Ny **tarika tambinteny** dia tarika foronin' ny tambinteny sy ny teny na andian-teny mameno azy. Ireo teny mameno azy ireo dia mety ho famenon' ny tambinteny na tambinteny hafa na teny amin' ny sokajy hafa.

Ohatra:

* *Ils ont dû payer une amende <u>conformément à la loi</u>.*

## Jereo koa

* Tarika anarana
* Tarika mpamaritra
* Tarika tambinteny
*Tarika mpampiankin-teny
* Tarika matoanteny
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Tarika mpampiankin-teny

Ny **tarika mpampiankin-teny** dia tarika foronin' ny mpampiankin-teny sy ny teny na tarika mameno azy. Ireo teny mameno ny mpampiankin-teny ireo dia mety ho famenon' ny mpampiakin-teny na teny amin' ny sokajy hafa. Ny tarika mpampiankin-teny dia mety ho famenon' ny anarana, na famenon' ny matoanteny, na famenon' ny fehezanteny, na hafa.

Ohatra:

* *Je pars <u>à trois heures</u>.*

## Jereo koa

* Tarika anarana
* Tarika mpamaritra
* Tarika tambinteny
*Tarika mpampiankin-teny
* Tarika matoanteny
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Tarika matoanteny

Ny **tarika matoanteny** dia tarika foronin' ny matoanteny sy ny teny na andianteny mameno azy sady tsy azo foanana. Ireo teny mameno azy ireo dia mety ho famenon' ny matoanteny na tambinteny na mpamaritra na teny amin' ny sokajy hafa. Ampahatsiahivina fa ny famenon' ny matoanteny dia lazaina hoe "fameno zoina" raha ampifamalina amin' ny famenon' ny fehezanteny izay atao hoe "fameno toe-javatra".

Ohatra:

* *Il <u>est allé à l'école</u> cet après midi.*

## Jereo koa

* Tarika anarana
* Tarika mpamaritra
* Tarika tambinteny
* Tarika mpampiankin-teny
* Tarika matoanteny
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fiteny rokay

Ny **fiteny rokay** dia fiteny aostrôneziana ao amin' ny sampan' ny fiteny fôrmôzàna tetenina ao Taiwan. Atao hoe *Rokay* ihany koa ny vahoaka liteny amin' io fiteny io. Ny fiteny rokay dia misampana ho fitenim-paritra enina ka ahitana ny fiteny rokay boday, ny fiteny rokay laboana, ny fiteny rokay maga, ny fiteny rokay mantaoràna, ny fiteny rokay tanàna ary ny fiteny rokay tona. Any amin' ny 10 000 any ho any ny isan' ny olona miteny rokay. Miovaova ny fifakahazoam-piteny eo anivon' ny olona samy miteny amin' ny fitenim-paritra rokay. Miavaka amin' ny fiteny fôrmôzana hafa ny fiteny rokay noho ny rafi-piendrika misy manokana ao aminy.
Fiteny birmana

Ny **fiteny birmana** dia ao amin'ny fianakaviam-piteny tibeto-birmana. Fiteny ofisialin'i Birmania ny fiteny birmana izay tenin-drenin'ny olona 43 tapitrisa amin'hy 55,7. Nipoitra tamin'ny tany lempona afovoany ao amin'io faritra io ny fiteny birmana, nefa misy fiavahany amin'ny fitenim-paritra birmàna hafa toy ny fiteny rakîna ao amin'ny faritanin'i Arakàna izay tena akaiky ny fiteny intà ao amin'ny farihy Inle izay misy fiavahany aminy bebe kely. Miisa 10 tapitrisa any ho any ny olona miteny birmana ho fitehy faharoa ao Birmania izay manao azy ho fitenin'ny fampianarana.
Fiteny diirbala

Ny **fiteny diirbàla** dia fitenin'ny tompon-tany ao Aostralia izay efa tsy misy mpiteny afa-tsy olona miisa eo anelanelan'ny 6 sy 29 teo anelanelan'ny taona 1970 sy 2010 ao amin'ny tapany avaratr'i Queensland. Isan'ny zana-tampana diirbaliana ao amin'ny fianakaviam-piteny pama-niongàna ny fitey diirbàla. Tamin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 dia mety 5 000 any ho any ny isan'ny mpiteny diirbàla. Manana toetra mampiavaka azy io fiteny io ka mahatonnga azy halaza eo amin'ireo mpahay teny. Nanao fikarohana momba io fiteny io i  R. M. W. Dixon. Tamin'ny taona 2016 dia nisy olona 6 nilaza fa miteny amin'io fiteny io.
Fiteny grinlandika

Ny **fiteny grinlandika** na **fiteny grinlandey** dia anisan' ny fiteny eskimô-aleoty tenenin' ny olona miisa 57 000 any ho any ao Grinlandy na Groenlanda. Ny fitenim-paritra be mpiteny indrindra dia ny fiteny grinlandey kalaalisoty na grinlandey andrefana, izay lasa fiteny ôfisialy tokana nanomboka tamin' ny taona 2009 ao amin' ny faritra mizaka tenan' i Grinlandy.
Fiteny eskimô-aleota

Ny **fiteny eskimô-aleota**, izay atao hoe **fiteny eskaleota** na **fiteny inoita-aleota**, dia fianakaviam-piteny ao Grinlandy, ao amin' ny faritra Arktika kanadiana any Alaska sy any amin' ny tendrony atsinanan' i Rosia. Mizara sampana roa io fianakaviam-piteny io, dia ny sampam-piteny eskimô ahitana ireo fiteny inoita sy ireo fiteny iopîka; ny sampana faharoa dia ny sampana aleota izay miavaka mazava amin' io voalohany io.

## Jereo koa
**Fiteny amerindiana**
* Fiteny eskimô-aleota 
* Fiteny na-dene 
* Fiteny amerinda
**Fianakaviam-piteny lehibe**
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* **Fianakaviam-piteny eskimô-aleota**
**Vondrom-pianakaviam-piteny**
* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fiteny goarany

Ny **fiteny goarany** dia fiteny amerindiana ao amin' ny fianakaviam-piteny topy-goarany izay tenenina ao Paragoay maha fiteny ofisialy azy miaraka amin' ny fiteny espaniôla. Tenenina ao amin' ny tapany avaratr' i Arjentina, ao amin' ny tapany andrefan' i Bôlivia ary ao amin' ny tapany avaratra-atsinananan' i Brezila. Miisa 5 tapitrisa any ho any ny olona miteny goarany.
Amerika Afovoany

I **Amerika Afovoany** dia andilan-tany mampitohy an' i Amerika Avaratra sy i Amerika Atsimo. Ny fahasamihafana misy eo amin'ny sisin-tany ara-jeôgrafia sy ny sisin-tany ara-politika, ary ny tantaran'ny fanjanahan-tany sy ny fisiam-pitoviana sy fahasamihafana ara-kolontsaina ao amlin'io faritra io dia manovaova ny famaritrana an'i Amerika Afovoany arakaraka. Araka ny famaritana azy mahazatra ny maro dia ahitana ireto firenena ireto ny ao Amerika Afovoany: i  Goatemala, i Belizy, i  Hôndorasy, i  Salvadôro, i  Nikaragoa, i  Kôsta Rika ary i Panama. Azo atambatra amin'ireo tany ireo ny nosy Antilia (ahitana an' i Kioba).

## Firenena ao Amerika Afovony

* Goatemala
* Belizy
* Hôndorasy
* Salvadôro
* Nikaragoa
* Kôsta Rika
* Panama

## Jereo koa

### Ireo kôntinenta

* Afrika

* Azia
* Eorôpa
* Amerika

* Antarktika

* Ôseania

### Faritra ao Amerika

* Amerika Avaratra
* Amerika Atsimo
* Amerika Afovoany
* Amerika Latina
Fiteny monda

Ny **fiteny monda** dia vondrom-piteny aostrôaziatika tenenina any India sy any Bangladesy. Ny fiteny mondary sy ny fiteny kôly no fantatra indrindra amin' ireo fiteny monda ireo. Ny fiteny monda dia tenenin' ny olona miisa 9&nbsp;00&nbsp;000 any ho any ao amin' ny faritra afovoany-atsinanan' i India. Sampana faharoa ao amin' ny sampana roan' ny fiteny aostrôziatika ny fiteny monda, ka ny voalohany dia ny fiteny môn-kmera (ahitana ny fiteny vietnamiana).
Airdrie

**Airdrie** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Alberta ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 24673 mponina tamin'ny taona 2008.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Alberta

## Tsiahy
Ajax

**Ajax** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Ontario ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 90167 mponina tamin'ny taona 2011.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Ontario

## Tsiahy
Alma

**Alma** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Quebec ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 29526 mponina tamin'ny taona 2016.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Quebec

## Tsiahy
Anmore

**Anmore** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i British Columbia ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 126456 mponina tamin'ny taona 2019.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** British Columbia

## Tsiahy
Brandon

**Brandon** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Manitoba ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 26234 mponina tamin'ny taona 2010.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Manitoba

## Tsiahy
Moncton

**Moncton** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i New Brunswick ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 87467 mponina tamin'ny taona 2015.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** New Brunswick

## Tsiahy
Moose Jaw

**Moose Jaw** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Saskatchewan ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 32166 mponina tamin'ny taona 2013.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Saskatchewan

## Tsiahy
New Glasgow

**New Glasgow** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Nova Scotia ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 20322 mponina tamin'ny taona 2006.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Nova Scotia

## Tsiahy
Surrey

**Surrey** dia faritany ao atsimon'i . Ny faritany dia manamorona an'i Hampshire, Berkshire, Greater London, Kent, East Sussex ary West Sussex.

## Jereo koa
St. John's

**St. John's** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Newfoundland and Labrador ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 99182 mponina tamin'ny taona 2014.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Newfoundland and Labrador

## Tsiahy
Ancaster

**Ancaster** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Ontario ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 33232 mponina tamin'ny taona 2012.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Ontario

## Tsiahy
La Haute-Saint-Charles

**La Haute-Saint-Charles** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Quebec ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 74070 mponina tamin'ny taona 2018.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Quebec

## Tsiahy
Joany mpanoratra evanjely sy epistily ary apôkalipsy

I **Joany** na **Jaona** no anarana iantsoana ny mpanoratra ny boky dimy ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly, dia:

* ny Evanjely nosoratan' i Joany (na Filazantsara nosoratan' i Jaona), 
* ny Taratasy voalohany nosoratan' i Joany (na Epistily voalohany nosoratan' i Jaona),
* ny Taratasy faharoa nosoratan' i Joany (na Epistily faharoa nosoratan' i Jaona),
* ny Taratasy fahatelo nosoratan' i Joany (na Epistily fahatelo nosoratan' i Jaona) ary
* ny Apôkalipsy (na Apôkalipsa).

## Ny mpanoratra ny boky amin' ny anaran' i Joany

### Ny mpanoratra ny Evanjely
I Joany na Jaona evanjelista, izany hoe ilay nanoratra evanjely na filazantsara, dia heverina ho ilay "mpianatra tian' i Jesoa indrindra", anisan' ny Apôstôly roa ambin' ny folo, tsy voatonona anarana ao amin' ny Evanjely araka an' i Joany na Filazantsara araka an' i Jaona izy amin' ny maha mpanoratra azy.

Heverina ho nanoratra ny Epistily voalohany sy faharoa ary fahatelo mitondra ny anarany koa izy. Betsaka anefa ireo mpikaroka momba ny Baiboly izay milaza fa olona samy hafa no nanoratra ny tsirairay amin'ireo boky ireo. Izy koa no heverin'ny olona sasany fa nanoratra ny Apôkalipsin'i Joany.

### Ny mpanoratra ny Taratasy
Ny lovantsofin' ny Fiangonana dia manao ny epistily telo mitondra ny anaran' i Joany ho nosoratan' i Joany Evanjelista. Ankehitriny anefa dia maro ny ady hevitra ny amin' ny fahamarinan' izany lovantsofina izany.

Na dia mitovitovy ny fomba fiteny sy fanoratra ary ny teôlôjia ao amin' ireo epistily telo sy ny evanjely amin' ny anaran' i Joany ireo dia misy ny manampahaizana milaza fa ny Evanjelin' i Joany sy ny Epistily voalohan' i Joany dia soratr' i Joany Evanjelista, fa ny Epistily faharoa sy ny Epistily fahatelo kosa dia soratr' olona hafa izay mety ho ilay "Loholona" na "Antidahy", atao hoe Joany na Jaona, resahina ao amin' ny Epistily faharoa (2Joa. 1.1) sy ao amin' ny Epistily fahatelo (3Joa. 1.1). Ny manampahaizana hafa koa dia mihevitra fa soratr' olon-tokana ireo, izay mety ho i Joany Antidahy (na Jaona Loholona), fa tsy i Joany Evanjelista. Ny hafa indray dia mihevitra fa ny Epistily voalohany sy faharoa dia soratr' olona iray fa ny Epistily fahatelo soratr' olona hafa. Ny ankamaroan' ny mpikaroka anefa dia mihevitra fa ilay Joany Antidahy no nanoratra ireo epistily telo ireo sy ny Evanjelin' i Joany.

### Ny mpanoratra ny Apôkalipsy
I Joany avy any Patmô na Jaona avy any Patmôsy na Joany Mpahita na Jaona Mpahita dia anarana omena ny mpanoratra ny Bokin' ny Apôkalipsy izay milaza ny tenany inefatra amin' ny anarana hoe "Joany" na "Jaona". Ny lovantsofina momba azy dia mifanohitra hatramin' ny vanim-potoana nanombohan' ny kristianisma. Ny mpikaroka maro dia mihevitra azy ho mpaminany jiosy-kristiana mitety tanàna. Mety nandositra an' i Palestina ka nankany Azia Minora i Joany tamin' ny fisian' ny fikomiana jiosy tamin' ny taompolo 60, alohan' ny hanaovana sesitany azy any Patmôsy na Patmô. Ny fifandraisan' io mpanoratra io amin' ny lovantsofina sy ny fiangonan' i Joany dia iadian-kevitra.

## Jereo koa

* Joany na Jaona

## Loharano sy fanamarihana
Papiasy avy any Hierapôlisy

I **Papiasy avy any Hierapôlisy** na **Papiasy** dia eveka tao Hierapôlisy (any Frigia) tamin' ny antsasany voalohany amin' ny taonjato faha-2. Ataon' ny Katôlika ho "olon-tsambatra" izy ka ankalazaina ny fahatsiarovana azy isaky ny 22 Febroary. Atao hoe Παπίας / *Papias* izy amin' ny teny grika. Niaina tamin' ny taona 60 hatramin' ny taona 163 izy.

Nanoratra ny boky hoe Λογίων Κυριακῶν Ἐξήγησις / *Logiôn Kuriakôn Eksêgêsis* ("Fanazavana ny tenin' ny Tompo") izay fitambarana boky dimy izy. Izany asasoratra izany dia very ka ampahan-dahatsoratra vitsy no mbola hita ao amin' ny soratr' i Ireneo avy any Logdonoma (taona 180) sy ao amin' ny soratr' i Eosebiôsy avy any Kaisarea (taona 329). Loharano momba ny lovantsofin' ny Kristiana voalohany io asasoratr' i Papiasy io, indrindra fa ny niavian' ireo Filazantsara kanônika.

Araka an' i Ireneo dia nihaino ny toriteny nataon' i Joany Apôstôly i Papiasy sady sakaizan' i Pôlikarpôsy avy any Smirna. I Eosebiôsy kosa dia milaza fa nino ny Fanjakana arivo taonan' i Kristy i Papiasy.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana

* **[[Ray Apôstôlika|Ray Apostôlika:]]**
* Klemento avy any Rôma,
* Ignatiôsy avy any Antiôkia
* Pôlikarpôsy avy any Smirna
* Papiasy avy any Hierapôlisy.
Diônisiôsy avy any Aleksandria

I **Diônisiôsy avy any Aleksandria** na **Diônisiôsy Lehibe** dia rain' ny Fiangonana, evekan' i Aleksandria sady olo-masina kristiana niaina tamin' ny taonjato faha-3.

Tsy dia misy zava-pantatra firy ny amin' i Diônisiôsy, afa-tsy izay lazain' i Eosebiôsy avy any Kaisarea. Mety tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-3 no nahaterahany tao Aleksandria. Zanaka jentilisa izy, mpianatr' i Ôrigenesy sady mpandimby ny eveka Heraklasy tao Aleksandria (taona 247). Nenjehina i Diônisiôsy tamin' ny fanapahan' ny emprerona Filipo Arabo (*Marcus Iulius Philippus Augustus*) (taona 248). Tamin' ny fanjakan' i Dekio (*Gaius Messius Quintus Trajanus Decius*) dia nialokaloka tany Libia izy. Nandritra ny fanenjehana ny Kristiana nampanaovin' ny emperora Valeriano (*Publius Licinius Valerianus*) dia nasesitany any Libia indray izy mandra-panafahan' i Galieno (*Publius Licinius Egnatius Gallienus*) azy (taona 262). Rehefa niverina izy dia nifanehatra tamin' ny fikomiana sy ny pesta. Nasaina tao amin' ny sinôdan' i Antiôkia izy (taona 264-265) nefa tsy afaka nanatrika izany noho ny fahanterany sy noho ny nahafatesany nandritra izany sinôda izany.

Ny loharano tena ahafantarana an' i Diônisiôsy dia ny asasoratr' i Eosebiôsy avy any Kaisarea atao hoe Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία / *Ekklêsiastikê historia* ("Tantaran' ny fiangonana"), izay manao tonon-tsiahy zavatra maro nosoratan' i Diônisiôsy. Ny asasoratr' i Diônisiôsy dia mahakasika ny fitondram-piangonana (pastôraly). Nanohitra ny sabelianisma izy, nefa nahiahina hio triteista ka niezaka nanaporofo ny fanarahany ny fampianaram-pinoana marina (ôrtôdôksia) tamin' ny nanoratany ny "*Fanoherana sy Fiarovana ny finoana*" izay nalefany tany amin' i Diônisio avy any Rôma. Ny andalana ampahatsiahivin' i Eosebiôsy dia momba ny novatianisma, ny sabelianisma, ny milenarisma ary ny epikorisma. I Diônisiôsy dia nanda ny fanondroana ny mpanoratra ny Bokin' ny Apôkalipsy ho ny Apôstôly Joany, izay heverina koa ho nanoratra ny Evanjelin' i Joany sy ny Epistily telo amin' ny anaran' i Joany.
Pôlikarpôsy avy any Smirna

I **Pôlikarpôsy avy any Smirna** na **Pôlikarpa** dia Kristiana, Ray Apôstôlika sady evekan' i Smirna (i Izmir ao Torkia ankehitriny) nandritra ny antsasany voalohany amin' ny taonjato faha-2. Novangian' i Ignatiôsy avy any Antiôkia (na Iniasy avy any Antiôka) izy taloha kelin' ny hamonoana azy (taona 116). Tamin' ny faramparan' ny andro niainany dia nisolo tena ireo fiangonana any Azia Minora izy nandritra ny fivoriana tany Rôma niaraka amin' ny papa Aniketo (155-166), ka isan' ny niandian-kevitra tamin'izany ny daty hankalazana ny Paska (na Paka). Novonoina tao Smirna i Pôlikarpôsy tamin' ny faha-86 taonany. Araka an' i Ireneo, izay mpianany, dia niresaka tamin' i Joany Evanjelista, izay mety mpampianatra azy, i Pôlikarpôsy, ka izany sy ny fahaizany mitory teny ary ny fanoloran-tenany no nananany fahefana lehibe tao amin' ireo fiangonana tany Atsinanana.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana

* '''Ray apôstôlika:''' Klemento avy any Rôma, Ignatiôsy avy any Antiôkia, Pôlikarpôsy avy any Smirna, Papiasy avy any Hierapôlisy.
Joany avy any Patmôsy

I **Joany avy any Patmôsy** na **Jaona avy any Patmo** na **Joany Mpahita** na **Jaona Mpahita** dia anarana omena ny mpanoratra ny Bokin' ny Apôkalipsy izay milaza ny tenany inefatra amin' ny anarana hoe "Joany" na "Jaona". Tokony ho tany amin' ny taona 95 any ho any no nanoratany. Ny mpanoratra ny Apôkalipsy dia tsy namela zavatra ara-tantara ary ireo lovantsofina momba azy dia mifanohitra hatramin' ny vanimpotoana nanombohan' ny kristianisma.

Araka ny fikarohan' ireo mpamakafaka lahatsoratra dia mety nanoratra tamin' ny fiteny arameana na tamin' ny fiteny hebreo i Joany, ka mahatongna ny petra-kevitry ny mpikaroka izay manao azy ho mpaminany jodeô-kristiana mitety tanàna ho marina. Araka io petra-kevitra io dia nandositra an' i Palestina i Joany tamin' ny fisian' ny fikomiana jiosy tamin' ny taompolo 60 sady mety nialokaloka tany Azia Minora (angamba tany Efesôsy na Efezy), alohan' ny hanaovana sesitany azy any Patmôsy na Patmo, noho ny faneren' ny "fanenjehana nataon' i Dômitiano" (araka ny lovantsofina), nefa ny fahamarinan' ity lovantsofina ity dia mbola mampiady hevitra ny mpahay tantara.

Mety olona nana ny maha izy azy tao amin' ny fiangonana jiosy-kristiana tany Azia Minora tao amin' ireo Fiangonana fito izay anoratany izy, ka ilazana azy ho mpaminany mandehandeha. Ny fifandraisan' io mpanoratra io amin' ny lovantsofina sy ny fiangonan' i Joany dia iadian-kevitra. Ny ankamaroan' ny mpilaroka anefa mirona amin' ny tsy fampifandraisana an' i Joany avy any Patmôsy amin' ny firehana jôhanika, na dia mety nisy ihany ny fihaonan' izy ireo.

Ny fampitovian' ny lovantsofina ny mpanoratra ny Apôkalipsy amin' i Joany Evanjelista na amin' i Joany Apôstôly dia niteraka fanaovana tsanganasa kanto natokana ho azy. Niteraka aingam-panahy teo amin' ny mpanao hosodoko maro toa an' i Bosch sy i Vélasquez izany.

## Jereo koa

* Joany na Jaona

* Joany apôstôly

* Joany evanjelista

* Joany mpanoratra epistily