Menalamba

Ny **[[Menalamba]]** dia fikambanana pôlitika nanatanteraka fikomiana tamin' ny faritra sasany teto Madagasikara, indrindra fa tao afovoan-tany, ka nanohitra ny fidiran' ny Frantsay teto Madagasikara sady nanenjika ny Prôtestanta merina koa. 

Atao hoe *Menalamba* koa ny Malagasy nandray anjara tamin' izany fikomiana mitam-piadiana izany. Tamin' ny taona 1895 no nanombohan' ny fikomiana, taorian' ny nahazoan' ny Frantsay an' Antananarivo. Nenjehin' ny tafika frantsay notarihin' ny jeneraly Gallieni izany fikomiana izany ka nifarana tamin' ny taona 1897 niaraka amin' ny faharavan' ny Fanjakana Merina sy ny fanombohan' ny fanjanahana an' i Madagasikara. Raha manalasala ny amin' ny fisian' ny fandaminana foiben' ity fikomiana ity, dia azo antoka fa nifampiresaka ny mpikomy isam-paritra ary nahavita nametraka fandrindrana.

## Fizotry ny fikomian' ny Menalamba (1895-1898)
Raha ny filazan' ny fitondram-panjakana frantsay teto Madagasikara dia mpikambana tao amin' ny saranga ambony merina teo aloha ny mpitarika ny fikomiana. Na izany aza, misy mpitarika roa mpikomy voatonona imbetsaka ao amin' ny loharanom-baovao. Rabezavana sy Rabozaka izay tao anatin' ny kônfederasiôna any avaratra. Miankina amin' ny sekolim-pisainana ara-tantara ny fandikana ny tena antony nampipoaka ny fikomiana. Raha ny tantara nentim-paharazana no mandika ny fikomiana ho fanoherana ny fisian' ny Eorôpeana eto Madagasikara, i Gallieni kosa nanao izay hinoan' ny mponina fa mpandroba izy ireo. Ny tanjon' io fikomiana io dia ny handroaka ny mpanjanaka frantsay sy handrava ny fiangonana naoriny.

### Fikomiana voalohany (faran' ny 1895 - fiandohan' ny 1896)
Rafa nitombo ny korontana tany ambanivohitra, dia nihetsika ny mponina, anisan' izany ny tanora, ny mpitsoaka an-daharana, ny jiolahy, ary ny pretra taloha. Ny traikefan' ny ady anaty akata sy ny fitaovam-piadian' ny jiolahy dia nampiasaina amin' ny fikomiana. Natsoina hanampy ny havana sy ny tambajotra ara-pombafomba taloha. Tsy nisy intsony ny fanavahana ny Frantsay sy ny Anglisy: Eorôpeanina ny fahavalo ary kristiana ny fivavahany. Ny fikomiana dia niorina amin' ny fankahalana ny vahiny sy ny fiverenana amin' ny fivavahan-drazana mifototra amin' ny fanandroana.

#### Ny Fandroana (22 Novambra 1895)
Ny 22 Novambra 1895 dia kihon-dalana lehibe tamin' ilay fikomiana. Novonoin' ny mpikomy tamin' ny fomba feno habibiana ny fianakaviana Johnson, fianakaviana misiônera tany Arivonimamo. Tsy kisendrasedra ny fisafidianana ilay daty: ny andron' ny Fandroanan' ny mpanjaka araka ny tetiandro malagasy talohan' ny vanim-potoana kristianina sy nentim-paharazana. Efa nisy fifandonana maro teo amin' ny Kristianina sy ny tsy Kristianina tamin' izany, saingy nisarika ny sain' ny manam-pahefana frantsay ny famonoana ny fianakavian' i Johnson. Mamaky ady tamin' ny kristianisma sy ny mpanaraka azy ireo ny mpanohana ny fivavahana nentim-paharazana. Manafika ny Frantsay sy ny vahiny mitady hanjakazaka eto Madagasikara, ary koa ny Malagasy noheverina ho mpamadika ny tanindrazany izy ireo.

#### Ny hetsika tamin' ny Alahamady sy ny vokany
Ny taona 1896 dia nifanandrify amin' ny 14 Marsa ny Alahamady tamin' ny taona 1896. Tsy noraisin' ny mpitondra frantsay ho zava-dehibe ny korontana tany ambanivohitr' Imerina. Nomanina nandritra ny enim-bolana ary efa nampoizin' ny sampam-pitsikilovana mihitsy aza izany, tampoka tamin' ny Frantsay ity fikomiana ity: mahery lavitra noho izay noheverin' izy ireo ny fifarimbonana tany avaratra natsangan-dRabozaka sy Rabezavana. Mitovy ihany ny fitakiana, saingy mihamitombo kokoa: tsy maintsy averina amin' ny laoniny ny sampy hasolo ny kristianisma, na mandà tsy hianatra any an-tsekoly, na tsy hanao asa an-terivozona, na tsy hanao fanompoana na hanao raharaha miaramila. Nirongo fiadiana mahery vaika ny mpikomy ka nikendry ny haka ny renivohitra. Fotoana fohy taorian' ny Alahamady dia tonga teo amin' ny sisin' ny renivohitra ny Menalamba ka nandoro ny fiangonana rehetra teo akaiky teo. Nandritra izany fotoana izany, niezaka ny hamantatra ny anton' ny fikomiana ny mpanao pôlitika frantsay. Resy lahatra izy ireo fa nahazo fanohanana avy amin' ny saranga ambony merina ireo mpikomy ireo. Namoaka tatitra tamin' ny Mey 1896 ny lietnà tanora iray antsoina hoe Peltier, izay nanohana ny teôria momba ny firaisana tsikombakomba teo amin' ny mpanjakavavy sy ny mpanolotsaina ara-pôlitikany. Nolavin' ny manam-pahefana frantsay, izay nandraisany fepetra mahery vaika taorian' ny tsy fiovan' ny zava-nitranga, io fiheverana io. Tamin' ny 20 Jona 1896, nandany lalàna vaovao ny Antenimieran' ny Depiote, ary izany lalàna izany dia niasa nanomboka tamin' ny volana Aogositra. Zanatany frantsay amin' izay i Madagasikara. Natsangana ny governemanta miaramila mba hirosoana amin' ny fanakambanana ny Nosy amin' i Frantsa.

### Ny fampandrian-tany (1897-1898)

#### Ny fahatongavan' i Gallieni (fararan' ny 1896)
Tamin' ny fotoana nanakambanana an' i Madagasikara amin' i Frantsa, dia ny jeneraly Joseph-Simon Gallieni no nanara-maso ny toe-draharaha. Tonga teto an-drenivohitra ity jeneraly ity tamin' ny volana Septambra 1896. Nanondro olo-meloka roa tsy tena izy ilay jeneraly hampitsaharana ny fikomiana: ireo roa ireo dia tsy iza fa ny printsy Ratsimamanga, mba hampitahorana ny andriana, sy ny minisitry ny Atitany, Rainandriamampandry, mba hampihorohoroana ny ôligarka merina. Samy novonoina tamin' ny Oktobra 1896 izy roa iro, ary nisy vokany araka ny nitiavany azy izany famonoana izany: nihorohoro ny vahoaka. Nifandray akaiky tamin' ny fivavahana prôtestanta i Rainandriamampandry: niteraka fanehoan-kevitra avy amin' ny misiônera prôtestanta britanika mbola teto amin' ny Nosy ny famonoana azy. Nofoanan' i Gallieni ny fanjakà-mpanjaka tamin' ny Febroary 1897, izany dia nitarika ho amin' ny fanaovan-tsesitany ny mpanjakavavy sy ny mpikambana maro hafa tao amin' ny fanjakana. Nofoanany koa ny fanandevozana. Tetsy an-danin' izany, niharatsy ny toe-pahasalaman' ny mpikomy: Malagasy eo amin' ny 50 000 hatramin' ny 100 000 no matin' ny aretina nandritra ny fotoanan' ny orana. Nitombo ny fifandirana ara-pivavahana teo amin' ny Katôlika sy ny Prôtestanta, indrindra taorian' ny famonoana. Resy lahatra i Gallieni fa amin' ny fampananana fiangonana mponina ambanivohitra, dia hihena izany disadisa izany.

#### Ny fahazoan' ny katôlisisma vahana (1897)
Tany amin' ny faritra ambanivohitr' i Madagasikara dia niha-tian' ny olona ny fivavahana katôlika. Ny katolisisma tokoa no noheveriny fa hany fomba hametrahana ny fizakan-tena eny ifotony eo ambany fiahian' ny fitondrana mpanjanaka vaovao. Nitohy ny fitokonan' ny mpikomy: nisy namono ny misiônera frantsay tamin' ny Mey 1897, fotoana fohy taorian' ny nanambaran' i Gallieni ny fampandrian-tany. Nihena ihany ny disadisa teo amin' ny Prôtestanta sy ny Katôlika rehefa nafindra amin' ny Prôtestanta frantsay ny faritra sasany hanaovana asa misiôna. Toy izany koa no nitranga tamin' ny fitsinjarana ny fanompoana sasany tany amin' ny fiangonana sy tany amin' ny sekoly. Noravan' i Gallieni tamin' ny farany ny fiangonana prôtestanta, na dia teo aza ny fankahalana azony tamin' ny fianakaviana prôtestanta mpanankarena.

#### Ny fiafaran' ny fikomiana
Nandritra izany fotoana izany, i Hubert Lyautey, manamboninahitra frantsay mibaiko ny fampandrian-tany any avaratra, dia nahazo lehilahy iray antsoina hoe Rainianjanoro. Niomana hiaro ny faritra nofehezin-dRabezavana izy ireo ary nanomboka ny fifampiraharahana handresy lahatra azy hitolo-batana. Nitolo-batana i Rabezavana tamin' ny volana Jona 1897, ary nianiana fa irak' i Rainandriamampandry fotsiny izy. Nampiasain' i Gallieni ho fampitoniana ny fikambanana mpikomin-dRabezavana. Nitolo-batana i Rabozavaka tamin' ny Febroary 1898 ary nanao lahateny mitovy amin' ny an-dRabezavana. Natao sesitany Rabozavaka, ary niafina tany an-tendrombohitra i Rabezavana mba hialana amin' izany. Nitantara i Gallieni fa ny tompon-tany maditra omaly no manampy azy, no nampiasainy handresy ny maditra rahampitso. Betsaka ny Eorôpeania tsy resy lahatra tamin' ny helok' i Rainandriamampandry tamin' ity raharaha ity. Tao amin' ny tatitra nataony, dia nilaza i Gallieni fa voafitaka ny Frantsay noho ny firaisana tsikombakomba anglisy sy merina ary prôtestanta, ka izay no nahatonga ny fampandrian-tany haharitra sy ho sarotra kokoa. Nandao an' i Madagasikara izy tamin' ny taona 1899. Na dia teo aza ny fampandrian-tany tamin' ny taona 1897, dia nitohy hatrany ny fikomiana tany amin' ny tapany andrefana sy atsimon' Imerina izay tsy nifarana raha tsy tamin' ny taona 1904.

## Jereo koa

* Tantaran' i Madagasikara
* Ranavalona III
* Prôtestantisma eto Madagasikara
* Vy Vato Sakelika
* Sadiavahy