open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tirthankara

Ny **Tîrthankara** na **Tîrthakara** dia ireo mpampianatra ao amin' ny jainisma izay raisina ho fahazavan' ny finoan' ny jainisma satria nahatratra ny toetry ny mahalala ny zavatra rehetra (Kevala Jnana) izay nahafahan' izy ireo nampianatra ny lalan' ny moksha, ny fahazavana. Avy eo ny fanafahana, ny nirvana, dia namoaka azy ireo avy tao amin' ny samsara. Ny teny hoe *Tirthankara* dia midika hoe: "mpamorona lalana" na "mpanorina tetezana" mamakivaky ny "onin' ny fahorian' olombelona", na "mpanorina ny fikambanana (ara-pivavahana)". Miisa 720 izy ireo araka ny fanao ezôterika, fa ny 24 farany ihany no hajaina ara-pivavahana.
Fiteny paly

Ny **fiteny paly** dia fiteny indô-eorôpeana ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-ariana nampiasaina tany India taloha. Ny lahatsoratra bodista voalohany, atao hoe *tipitaka*, dia voatahiry amin' io fiteny io, izay mbola ampiasaina amin' izao fotoana izao ho fiteny litorjika ao amin' ny bodisma teravada.
Kôsmôgônia

Ny **kôsmôgônia** dia môdely na fitantarana momba ny fiandohan' izao rehetra izao. Mety ho ara-tsiansa izany (ka atao hoe kôsmôlôjia) na ara-pedrà na ara-pivavahana.

## Jereo koa
* Kôsmôlôjia
Empira Rosiana

Ny **Empira Rosiana**, na **Empiran' i Rosia**, dia empira tao tapany avaratr' i Eorazia nanomboka tamin' ny 17 Ôktôbra 22, daty nanambaràna ny maha empira an' i Rosia tamin' ny fitondran' i Piotr Alekseievitch Romanov (na Piotr I), ka nifarana tamin' ny 14 Septambra 1917, andro nanambaràna ny Repoblika Rosiana. Amin' ny teny rosiana izy dia atao hoe Российская империя / *Rossíjskaja impérija*; amin' ny tsipelina talohan' ny fanavaozana tamin' ny 1917-1918: *Россійская имперія* / *Rossíjskaja impérija.*

I Sankt-Peterburg (frantsay: *Saint Petersbourg*; anglisy: *Saint Petersburg*) no renivohiny. 

Tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 dia tokony ho 21&nbsp;800&nbsp;000 km2 ny velaran’ ilay empira (efa ho 1/6 amin' ny velaran' ny tany maina). Ankoatry ny fizaràn-tanin' ny Federasiônan' i Rosia amin' izao fotoana izao, ny Empira Rosiana dia nahitana ny faritany baltika, ny ampahany be amin' i Okraina, i Bielôrosia, ny ampahany amin' i Pôlônina, i Môldavia Atsinanana (i Môldavia ankehitriny), i Kaokazy, ny Dokea Lehiben' i Finlandy ary ny ampahany manan-danja amin' i Azia Afovoany, ankoatry ny zanatanin' i Rosia tany Amerika, indrindra fa i Alaska, izay namidy tamin' i Etazonia tamin' ny taona 1867, ary ny tanàna voaaro mandan' i Port-Artur (*Порт-Артур*; na frantsay: *Port Arthur*) izay nahofa amin' i Sina tamin’ ny taona 1894.

Tamin' ny taona 1914 dia nizara ho fanjakana 81 sy ôblasta na faritra 20 ny Empira Rosiana. Anisan' ny vasaly sy prôtektôratan' i Rosia ny Kanatan' i Bukhara, ny Kanatan' i Khiva, ary, taorian' ny taona 1914, i Tuva. Ankoatra an' i Rosia, ity empira ity dia nahitana ny Fanjakan' i Pôlônia (1815-1915), napetraky ny Kôngresin' i Vienna (1814-1815) teo ambany fiahian' i Rosia, ary ny Dokea lehiben' i Finlandy (1809-1917). Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 1897 dia nisy mponina 125,6 tapitrisa teo ho eo ilay empira tamin' izany fotoana izany, ka maherin' ny 70 % (93,4 tapitrisa) no nipetraka tao amin' ny tapan' i Rosia ao Eorôpa. Maherin' ny zato ny vondrom-poko nonina tao amin' ny fizaràn-tanin' ilay empira (ny Rosiana dia 45 % amin' ny mponina).

Fitondrana aotôkratika tarihina emperora, izay matetika antsoina hoe *Gosudar* ("andriamanjaka"), na *Tsar* any ambanivohitra, ny Empira Rosiana. Ny anarany ôfisialy dia *imperator*. Avy amin' ny tarana-mpanjaka Romanov ny emperora. Ny kristianisma ôrtôdôksa -  izay notantanan' ny emperora amin' ny alalan' ny Sinôda Masina - no fivavahana ôfisialin' ilay empira. Ny vahoakan' ilay empira dia nizara ho kilasy toy ny *dvorianstvo* (дворянство, "andriana"), ny mpitondra fivavahana, ny mpivarotra (mizara ho vondrona maromaro), ny *mechchanstvo* (мещанство, "mpivarotra madinika" na mpanao asa tanana), ny Kôzàka, ary ny tantsaha (afaka, na an' ny fanjakana, na fehezin' ny andriana).

## Jereo koa

* Firaisana Sôvietika
* Tantaran' i Okraina
Karelia (faritra)

I **Karelia** dia faritra any Eorôpa Avaratra manan-danja ara-tantara ho an' i Rosia (anisan' izany ny vanim-potoana sôvietika), ho an' i Finlandy ary ho an' i Soeda. Amin' izao fotoana izao dia mizara roa eo amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Rosia (ny vahoakan' ny Repoblikan' i Karelia sy ny Ôblastan' i Leningrad) sy amin' i Finlandy (ireto faritra ireto: i Karelia Atsimo sy i Karelia Avaratra ary ny tapany atsinanan' i Kymenlaakso). Amin' ny teny kareliana sy amin' ny teny finoà izy dia atao hoe *Karjala* [ˈkɑrjɑlɑ]; amin' ny teny rosiana dia Каре́лия / *Kareliya* [kɐˈrʲelʲɪjə], ara-tantara Коре́ла / *Korela* [kɐˈrʲelʲə]; amin' ny teny soedoà: *Karelen* [kɑˈreːlen].
Ôblasta

Ny **ôblasta** dia karazana fizaràna ara-pitantanana dingana voalohany ao Bolgaria sy amin' ny firenena maro taorian' ny Firaisana Sôvietika, anisan' izany i Belarosia, i Rosia ary i Okraina. Ara-tantara dia nampiasaina tany amin’ ny Empira Rosiana sy tao amin' ny Firaisana Sôvietika izany. Ny teny hoe oblast dia mety hadika amin' ny teny hoe "faritra" na "faritany". Any amin' ny firenena sasany, ny ôblasta dia fantatra ihany koa amin' ny teny mitovitovy enrika amin' ny teny rosiana hoe oblast: amin' ny teny rosiana sy okrainiana dia область / oblast'; amin' ny teny belarosiana: вобласць / voblasc; amin' ny teny bolgariana: област / oblast; amin' ny teny kazàka: облыс / oblys; amin' ny teny kirgizy: облус / *oblus*.

## Jereo koa

* Ôkroga
* Raiôna
* Kray
Ôkroga

Ny **ôkroga** dia karazana fizaràna ara-pitantanana any amin' ny firenena eorôpeana tatsinanana miteny slava. Mety azo adika amin' ny hoe "distrika" na "faritra" na "kôntea"ny ôkroga. Hita izany any tao amin' ny Empira Rosiana, tao amin' ny Firaisana Sôvietika, ao amin' ny Federasiônan' i Rosia, tany Bolgaria (nosoloana ny hoe ôblasta), tany Pôlônia, ary any Serbia.

Atao hoe о́круг / *okrug* izany amin' ny teny rosiana.

## Jereo koa

* Ôblasta
* Raiôna
* Kray
Mahadevi

I **Mahadevi**, izay antsoina koa hoe **Adi Parashakti** na **Adi Shakti**, no andriamanibavy fara tampony ao amin' ny saktisma, sampan' ny hindoisma. Amin' ny teny  sanskrita izy dia atao hoe महादेवी / *Mahādevī*. Araka io fivavahana io, ny andriamanitra sy ny andriamanibavy hindoa rehetra dia heverina ho fisehoan' io andriamanibavy lehibe tokana io, izay mitovy amin' ny andriamanitra Shiva sy Vishnu amin' ny maha Para Brahman (Brahman fara tampony) azy. Matetika ny mpino Sakta no miantso azy hoe Durga, ary mino koa fa manana endrika maro hafa toa an' i Tripura Sundari, Bhuvaneshvari, Kali, Parvati, Navadurga, Mahavidya, Lakshmi, Saraswati, sns izy. Hoy ny mpanoratra Helen T. Boursier: "Ao amin' ny filôzôfia hindo, dia i Lakshmi sy i Parvati dia samy heverina ho anisan' ny fisehoan' ilay andriamanibavy lehibe - Mahadevi - sy ny Shakti na ny herin' andriamanitra”.
Kray

Ny **kray** dia iray amin' ny karazana fizaràn-tany ao amin' ny Federasiônan' i Rosia ankehitriny, ary karazana fizaràza ara-pitantanana tao amin' ny Empira Rosiana sy tao amin' ny Repoblika Sôsialista Federativa Sôvietikan' i Rosia. Amin' ny teny rosiana izany dia atao hoe край / *krai* (na края́ / *kraya*, raha maro)

## Jereo koa

* Ôblasta
* Ôkroga
* Raiôna
Ampahitrosy

I **Ampahitrosy** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan'Antananarivo-Atsimondrano, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo. Ny isam-poniny dia 5654 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Renirano
*Sisaony
Glasnost

Ny ***Glasnost*** dia pôlitikan' ny fahalalahana maneho hevitra sy ny famoaham-baovao, nanomboka tamin' ny loza nokleary tao Chernobyl ary avy eo nentin' i Mikhail Gorbachev tao amin' ny Firaisana Sôvietika tamin' ny volana May 1986. Hevitra mifandraika amin' ny fisokafana sy ny mangarahara tao amin' ny Firaisana Sôvietika ny *Glasnost*. Manana dikany ankapobeny sy manokana maromaro izy io, anisan' izany ny pôlitikan' ny fisokafana lehibe indrindra eo amin' ny asan' ny andrim-panjakana sy ny fahalalahan' ny fampahalalam-baovao ary ny tsy fanekena ny fampanginana ny olana.

Amin' ny teny rosiana izany dia atao hoe *гласность* / *glasnost* [ˈɡlasnəsʲtʲ]. Amin' ny teny rosiana ny teny hoe *гласность* dia nampiasaina hatry ny ela amin' ny heviny hoe "fisokafana" sy "fangaraharana". Tamin' ny tapaky ny taompolo 1980 dia nataon' i Mikhail Gorbachev ho teny filamatra ara-pôlitika io teny io mba hampitomboana ny fangaraharan' ny governemanta tao amin' ny Firaisana Sôvietika ao anatin' ny rafitry ny perestroika.
Perestroika

Ny ***Perestroika*** dia hetsika fanavaozana ara-pôlitika tao anatin' ny Antoko Kômonistan' ny Firaisana Sôvietika nandritra ny faramparan' ny taompolo 1980 izay nokarakarain' ny sekretera jeneralin' ilay antoko, Mikhail Gorbachev sy nifandray amin' ny fanavaozana ny pôlitika nataony antsoina hoe *[[glasnost]]* (midika hoe "fangaraharana"). Ny dikan' ny teny hoe *perestroika* ara-bakiteny dia "fanarenana", izay ilazana ny fanavaozana ny rafitra ara-pôlitika sy ara-toekarena tao amin' ny Firaisana Sôvietika, amin' ny ezaka natao hampitsahatra ny vanim-potoan' ny fijanonan' ny toekarena. Amin' ny teny rosiana izany dia atao hoe *перестройка* / *perestroika*. 

Ny *Perestroika* dia nahafahana nanao hetsika mahaleo tena kokoa avy amin' ny ministera isan-karazany ary nampiditra fanavaozana maro toy ny tsena. Ny tanjon' ny perestroika anefa dia tsy ny hampitsahatra ny toekarena voabaiko fa ny hahatonga ny sôsialisma hiasa amin' ny fomba mahomby kokoa mba hanomezana fahafaham-po ny filan' ny olom-pirenena sôvietika amin'ny alalan' ny fampidirana singa avy amin' ny toekarena liberaly. Ny dingam-pirosoana mankany amin' ny fampiharana ny perestroika dia nanampy ny tsy fahampiana efa nisy, ary niteraka disadisa ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ary ara-toekarena tao amin' ny Firaisana Sôvietika. Ankoatra izay dia matetika ny perestroika no nomena tsiny noho ny fiakarana ara-pôlitikan' ny nasiônalisma sy ny antoko pôlitika nasiônalista tao amin' ny repoblika maro mandrafitra an' ilay firaisana.

I Gorbachev no nampiasa voalohany io teny io tamin' ny lahateny nataony mandritra ny fitsidihany an' i Tolyatti tamin' ny taona 1986. Naharitra hatramin' ny taona 1985 ka hatramin' ny 1991 ny Perestroika, ary matetika no lazaina fa antony lehibe nahatonga ny firodanan' ny Vondrona Atsinanana sy ny faharavan' ny Firaisana Sôvietika. Nanamarika ny fiafaran’ ny Ady Mangatsiaka izany.
Fanjakana federaly

Ny **fanjakana federaly** na **federasiôna** dia fanjakana mazàna manana ny fiandrianany, fitambaran' ny fanjakana mizaka tena maromaro izay manana ny governemantany manokana avy. Iantohan' ny lalàm-panorenana ny satan' ireo fanjakana mizaka tena ireo amin' ny ankapobeny, ary tsy azo tohintohinina amin' ny alalan' ny fanapahan-kevitra ataon' ny governemanta foibe federaly manokana. Antsoina hoe federalisma ny endriky ny governemanta federaly, na ny rafitra ao aminy, araka ny lalàm-panorenana. Vondrom-panjakana miombona sy manana fizakan-tena manokana, nefa samy manaiky fahefana ambony iraisana, ny fanjakana federaly.

Azo heverina ho mifanohitra amin' ny fanjakana tokana izy, na dia azon' ny sampan-draharaham-pitantanana maromaro tantanina miaraka, amin' ny governemantam-paritra misy azy manokana, io farany io amin' ny toe-javatra sasany.

Mety hahitana vondrom-poko maro ny federasiôna sady mety handrakotra fizaràm-tany midadasika (toa an' i Rosia, i Etazonia, i Kanada, i India, i Brezila na i Aostralia), na dia tsy voatery ho izany aza. Matetika ny federasiôna dia miorina amin' ny fifanarahana, mifototra amin' ny fisahiranana na tombontsoa iombonana, eo amin' ny samy fanjakana mahaleo tena. Tsy manan-jo hisara-bazana ny fanjakana mizaka tena, amin' ny ankapobeny.

Ny federasiôna dia miavaka amin' ny kônfederasiôna, izay fiombonan' ny firenena mahaleo tena, amin' ny alalan' ny fifanarahana iray na maromaro, izay manolotra ny fampiasana ny fahefana sasany ho an' ny rantsa-mangaika iraisana maromaro natao handrindra ny pôlitikan' izy ireo amin' ny sehatra maromaro, nefa tsy mahaforona fanjakana vaovao mifanindry amin' ny firenena mpikambana. Mihazona ny fiandrianany avy araka izany ny firenena ao amin' ny kônfederasiôna.

Indreto ny fanjakana federaly eto amin' izao tontolo izao: Alemaina, Arzantina, Aostralia, Aotrisy, Belzika, Bôsnia-Herzegôvina, Brezily, Emirata Arabo Mitambatra, Etazonia, Etiôpia, India, Iràka, Kanada, Kômôro, Malezia, Meksika, Mikrônezia, Nepaly, Nizeria, Pakistàna, Rosia, Santa-Kity-sy-Nevisy, Sômalia, Sodàna, Sodàna Atsimo, Soisa, ary Venezoela.
Goàna (vahoaka)

Ny **Goàna** dia vahoaka monina saika manerana ny faritra rehetra ao Ganà, anisan' izany ny vahoaka Kratsy, ny Nkônia, ny Gônjà, ny Anoma, ny Larteha, ny Akpôsô, ny Navory ary ny Ntsomboro. Ny Goàna dia inoana fa mpifindra monina voalohany tao Ganà ankehitriny, nifindra monina avy any amin' ny faritr' i Môsy any Borkina Fasô ankehitriny manodidina ny taona 1 000. Ny fiteny goàna ao amin' ny fianakaviam-piteny nigerô-kôngôley no tena itenenan' izy ireo. Izy ireo no mandrafitra ny 3,7 % amin' ny mponina ao Ganà.
Fôniô

Ny **fôniô fotsy** na  **fôniô** na **ampemba fôniô** dia zavamaniry isan-taona, mamokatra voamadinika, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]* (ahitra) ambolena mba hahazoana ny voa. ***Digitaria exilis***, no anarany ara-tsiansa. Izy no manan-danja indrindra amin' ny karazana *Digitaria* maniry hoazy sy famboly fantatra amin' ny anarana hoe *fôniô* izay jinjaina any amin' ny savannah any Afrika Andrefana. Kely dia kely ny voany. Izy io dia afaka manatsara ny sakafo, manatsara ny fanjarian-tsakafo, mampiroborobo ny fampandrosoana ny ambanivohitra ary manohana ny fampiasana maharitra ny nofon-tany. Na dia eo aza ny toetrany sarobidy sy ny fambolena miely patrana, ny fôniô dia nanaovana fikarohana sy fifantohana voafetra amin' ny ankapobeny, ka izany ihany koa no mahatonga ilay karazana indraindray antsoina hoe voly tsy ampiasaina firy. Avy amin' ny teny vôlôfo hoe *foño* ny teny hoe *fôniô*.

Mbola zava-dehibe eny an-toerana ny fôniô satria sady mahavelona no anisan’ ny voamadinika mitombo haingana indrindra eto an-tany, mahatratra ny fahamasahana ao anatin' ny enina na valo herinandro monja. Izy io dia vokatra azo ianteherana any amin' ny faritra manana toetany somary maina misy tany tsy ampy tsiro, izay misy orana tsy maharitra sy tsy azo ianteherana. Ny voany dia ampiasaina amin' ny fanamboarana lafarinina, kosikosy, mofo ary labiera.

Manasarotra sy mandany fotoana ny fanesorana ny hodiny noho ny voany madinika dia madinika. Ny fomba nentim-paharazana dia ny fitotoana azy amin' ny laona miaraka amin' ny fasika (avy eo dia sarahina ny voa sy ny fasika) na ny manapotika azy amin' ny lelafo ary avy eo mamely azy (izay mamoaka voa voatoto; io teknika io dia ampiasain' ny vahoaka Kpôsô). Ny famoronana milina tsotra fanesorana ny hoditry ny fôniô dia manome fomba mekanika mora ampiasaina kokoa.

Ny fisian' ny fahasamihafan' ny fototarazo amin' ny *Digitaria exilis* dia tsy mitovy amin' ny faritra tsirairay any Afrika. Ohatra, tsy dia misy fahasamihafana ara-pototarazo firy hita eo amin' ny *Digitaria exilis landraces* avy any Maly. Mifanohitra amin' izany kosa, hita amin' ny fototarazo lehibe samihafa teo amin' ny *Digitaria exilis* famboly ao amin' ny Sahandrano Ambonin' i Niger ao Afrika Andrefana.

Ny fôniô fotsy dia voamadinika kely, ata sakafo any amin' ny faritra sasany any Afrika Andrefana. Manodidina ny 260 000 taonina ny vokatra isan-taona any amin' ireo faritra ireo. Nahita an' io sakafo io indray ny mpandinika ny sakafo tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 satria mora levon' ny olona tsy fahazakana glotena.
Akpôsô (vahoaka)

Ny **Akpôsô** na **Kpôsô** dia vahoaka ao Afrika Andrefana monina indrindra ao afovoan' i Tôgô sy afovoan' i Ganà. Ny prefektioran' i Ogou (Atakpamé) no mamaritra azy ireo ao atsinanana, ao atsimo-atsinana ny prefektioran' i Haho, ao atsimo ny prefektioran' i Kpélé sy Daye ary ao andrefana i Ganà ary any amin' ny ilany amin' ny sisin-tany mankany Ganà. Ny Akpôsô dia anisan' ny vondrom-poko Goàna (vahoaka teratany any Ganà ankehitriny sy prôtô-Akàna).

Ny tetiandro akpôsô nentim-paharazana dia misy dimy andro isan-kerinandro: *Imle*, *Ekpe*, *Ewle*, *Eyla*, ary *Eva*. Ny fôniô (izay antsoina amin' ny teny ikpôsô hoe: *ɔva*) dia manan-danja ara-kolontsaina. Ny fetibe fanao isan-taona antsoina hoe "*Ovazu*" (amin' ny teny ikpôsô:*Ɔvazu*) dia atao mandritra ny fotoam-pijinjana, ary any Tôgô dia ankalazaina miaraka amin' ny *Akebus* izany fety izany.

Ny fitenin' izy ireo dia ny fiteny ikpôsô, fiteny koà tafiditra ao anatin' ny zana-bondrom-piteny ganà-tôgô an-tendrombohitra. Ny isan' ny mpiteny ikpôsô dia tombanana ho 162 500 tany am-piandohan' ny taompolo 2000, anisan' izany ny 155 000 tany Tôgô (2002) sy ny 7 500 tany Ganà (2003).
Fiangonana Prôtestanta Mitambatra ao Belzika

Ny **Fiangonana Prôtestanta Mitambatra ao Belzika** dia fiangonana kristiana an' ny vitsy anisa ao Belzika, izay Katôlika ny ankamaroan' ny mponina. Io no fiangonana prôtestanta lehibe indrindra ao amin' ilay firenena. Ny anaran' io fiangonana io amin' ny teny neerlandey dia ***Verenigde Protestantse Kerk in België*** (***VPKB***), fa amin' ny teny frantsay dia ***Église Protestante Unie de Belgique*** (***EPUB***), ary amin' ny teny alemàna izy dia atao hoe ***Unierte Protestantische Kirche in Belgien***. Manana mpikambana 50 000 eo ho eo ilay fiangonana.

Ny Filohan' ny fiangonana ankehitriny dia i Steven Fuite. Ny biraon' ny fiangonana dia ao *Brogniezstraat* na *Rue Brogniez* any Anderlecht (ao Brussels). Ity fiangonana ity dia mpikambana ao amin' ny Fihaonamben' ny Fiangonana Eorôpeana sy ny Fiombonan' ny Fiangonana Nohavaozina Maneran-Tany.

Mpandova ny fankatoavan' ny Fanjakana Belza ny sinôdany tamin’ ny taona 1839 ny EPUB, izay vokatry ny fikambanan' ny fianakaviana ara-panahy prôtestanta lehibe indrindra any Belzika, tamin’ ny taona 1978.

Ny EPUB dia ahitana ny firehana teôlôjika prôtestanta isan-karazany, manomboka amin' ny an' ny fiangonana ao amin' ny teôlôjia nohavaozina, loterana na evanjelika, ka hatramin' ny an' ny fiangonana prôtestanta liberaly. Tamin' ny taona 2015 ilay fiangonana dia nandany ny fanaovana ôrdinasiôna ampahibemaso ny pelaka sy ny lesbiana ho pasitora. Ny fanaovana ôrdinasiôna vehivavy sy ny tsodranom-panambadian’ ny samy lahy na ny samy vavy dia ekena.

## Jereo koa

* Prôtestantisma
Diolà (vahoaka)

Ny **Diolà** dia vondro-mpivarotra mivezivezy avy amin' ny Empira Mandinga, manam-piaviana malinke, bambara ary sôninke. Any Kôtidivoara sy any Borkina Fasô ary any Maly no tena ahitana azy ireo, any amin' ny faritra mifanitsy amin' ny faritra tranainy nanjakazakan' ny Mande, izay niaviany. Nandray anjara lehibe tamin’ ny fielezan’ ny finoana silamo tany Afrika Andrefana izy ireo.

Tany Kôtidivoara, amin' ny fikambanana teny, ny teny hoe "*diola*" dia niafara amin' ny fanondroana, ho an' ireo vahoaka tsy Diolà, ny mponina mozilmana rehetra mipetraka any amin' ny tapany avaratr' ilay firenena, dia ny Malinke, ny Senofo, ny Kôiaka, ny Diolaba sns.

Ny fiteny diolà izay fitenin' izy ireo dia fiteny mandinga. Fiteny ifaneraseran' ny tsy mitovy fiteny izy io, avy amin' ny fiteny bambarà, natao hanamora ny fifanakalozana. Indraindray dia afangaro amin' ny fiteny diôlà na fiteny jôlà izay tsy fiteny mandinga fa fiteny baka, ity fiteny ity.
Kôiaka (vahoaka)

Ny **Kôiaka** dia vahoaka mandinga any Afrika Andrefana miorim-ponenana ao afovoan' i Kôtidivoara, indrindra manodidina ny tanànan' i Mankono, ao amin' ny Faritra Béré. Ny fitenin' izy ireo dia ny fiteny kôiaka (na kôiaga), fiteny mande izay tombanana ho 84 000 ny isan' ny mpiteny tamin' ny taona 2017.
Trondrovolamena

Ny **trondrovolamena** (*Carassius auratus*) dia trondro an-dranomamy ao amin'ny fianakaviana *Cyprinidae* avy amin'ny ordo *Cypriniformes*. Teratany any Sina, ny trondrovolamena dia mpikambana kely ao amin'ny fianakaviana karpa. Izy io dia nofantenana voalohany ho loko tany amin'ny imperial Sina, 1 000 taona mahery lasa izay, izay nahitana karazany maro samihafa.

## Jereo Koa
Fiteny diôlà

Ny **fiteny diôlà**, antsoina koa hoe **fiteny jôlà** na **fiteny jôôlà**, dia fitohizam-piteny ao amin' ny fiteny nizerô-kôngôley ao Afrika Andrefana tenenina ao Gambia (1,2 tapitrisa mpiteny) sy ao Senegaly (Casamance: 1,2 tapitrisa mpiteny) ary ao Ginea-Bisao (0,8 tapitrisa mpiteny). Io no fitenin' ny Diôla any amin' ireo firenena telo ireo.

Fiteny ao amin' ny vondrona baka izy io, tsy mitovy amin' ny an' ny Diolà izay fiteny mandinga. Ny teny hoe "Diôla" dia anarana avy ivelany omen' ny vahoaka hafa (indrindra fa ny Mandinga) ary koa ny mpanjanaka anglisy, sy frantsay ary pôrtogey.

Ny anarana izay iantsoan' izy ireo ny tenany dia Ajamata na Ajamaata, avy amin' ny teny hoe *ajamaat* izay midika hoe "olona" (mifanohitra amin' ny biby). Misy anefa anarana hafa toa ny hoe Felipe na Flopa any Ginea-Bisao.

Ny fiteny diôla-fôny izay karazan' io fiteny io ao Casamance dia iray amin' ny fitenim-pirenen' i Senegaly, miaraka amin' ny fiteny vôlôfo, ny fiteny serera, ny fiteny mandinga, ny fiteny folany ary ny fiteny sôninke.
Fiteny baka

Ny **fiteny baka** dia vondrom-piteny afrikana mandrafitra ny sampana iray ao amin' ny fiteny atlantika, izay ao amin' ny fiteny nizerô-kôngôley. Manodidina ny dimy ambin' ny folo ny isan' ny fiteny ao amin' io fitohizam-piteny io, ansan' izany ny fiteny diôlà sy ny fitenim-paritra samihafa (bandiala, karôna, koatay, mlômpa, sns), ny fiteny manjaka, ny fiteny mankana, ny fiteny papela ary ny fiteny balanta. Any amin' ny tapany atsimon" i Senegaly (Casamance), any Ginea, any Ginea-Bisao, ary any Gambia no tena itenenana azy ireo.
Iogôslavia

I **Iogôslavia** dia firenana tany Eorôpa Atsimo-Atsinanana izay nitondra anarana sy endrika samy hafa teo anelanelan' ny taona 1918 sy 2006. Hatramin' ny taona 1992 dia nanambatra ny firenena ankehitriny, dia i Slôvenia, i Krôasia, i Bôsnia-Herzegôvina, i Môntenegrô, i Serbia, i Makedônia Avaratra, ary i Kôsôvô, izay repoblika nahazo ny fahaleovan-tenany tamin' ny 17 Febroary 2008 nefa tsy eken' ny fianakaviambe iraisam-pirenena.

Nandritra ny Ady Mangatsiaka, i Iogôslavia, izay nisaraka tamin’ ny Firaisana Sôvietika, dia niavaka tamin’ ny fiandaniany amin' ny pôlitika tsy momba ny atsy na ny aroa, ary izy no hany fitondrana kôminista tany andrefan' ny Rindrina Vy. Noho izany dia tsy mpikambana tao amin' ny Dinan' i Varsôvia velively ilay firenena ary nandray anjara tamin' ny fananganana ny Hetsika Tsy Momba ny Atsy na ny Aroa i Iogôslavia sady nitazona ny pôlitikan' ny fisokafana manoloana an' i Eorôpa Andrefana, indrindra eo amin' ny lafiny ara-bola sy ny fivzivezen' ny olona.

Amin' ny teny serbô-krôaty izy dia atao hoe *Jugoslavija* sy *Југославија*, fa *Jugoslavija* kosa amin' ny teny slôvena, ka midika hoe "tanin' ny Slava Tatsimo".
Fitaterana an-dalamby

Ny **fitaterana an-dalamby** dia fomba fitaterana miavaka noho ny fotodrafitrasa manokana misy lalamby ahafahan' ny fifamoivoizan' ny fiaran-dalamby sy ny trama ary ny metrô. Ampiasaina amin' ny fitaterana olona sy ny entana izy io, izay , ankoatry ny fitaterana an' arabe, an-drenirano ary ana habakabaka, anisan' ny fitaovam-pitaterana môderina lehibe.

Niseho tamin' ny tapany voalohany amin' ny taonjato faha-19 niaraka amin' ny Revôlisiôna indostrialy, ny lalamby dia nahita fivoarana mahatalanjona tany Eorôpa sy tany Amerika, nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny sehatra ara-toekarena sy ara-tafika ary nanatsara ny fandehanana akaiky na lavitra. Niely nanerana an' izao tontolo izao ny fampiasana azy, na ho an' ny dia lavitra na ho an'ny varotra.

Na dia eo aza ny fihenan' ny fitaterana an-dalamby manoloana ny fiara, ny taonjato faha-20 dia nahita ny fiovan' ny lalamby niaraka amin' ny fivoaran' ny fisintonana elektrika sy ny fisehoan' ny fiaran-dalamby haingam-pandeha izay nahatonga ny fahalianana vaovao amin' ny fitaterana an-dalamby. Nipoitra ihany koa ny fitaovam-pitaterana azo avy amin' ny lalamby, toy ny lamasinina mitsingevana amin' ny alalan' ny herin' andriamby.

Ny fitaovam-pitaterana sy ny fampandehanana ny lalamby matetika dia mitaky fidirana an-tsehatry ny olombelona, ​​na dia mametra ny andraikitry ny olombelona amin' ny fanaraha-maso tsotra aza ny teknolôjia môderna.

## Jereo koa

* Fitaterana ana habakabaka
* Fitaterana an' arabe
* Fitaterana an-dranomasina
* Fitaterana an-drenirano
Diôlà (vahoaka)

Ny **Jôlà** na **Diôlà** na **Ajamata** dia vondrom-poko hita any Senegaly sy Gambia ary Ginea-Bisao. Ny ankamaroan' ny Jôlà dia mipetraka amin' ny tanàna kely miparitaka manerana an' i Senegaly, indrindra any amin' ny faritra Casamance Ambany. Ny fitenim-paritra fototra amin' ny fiteny diôlà, ny fiteny fôgny, dia iray amin' ny fitenim-pirenena enina ao Senegaly.
Fiteny serera

Ny **fiteny serera** dia fiteny ampiasaina any Senegaly ary koa any Gambia, izay ao amin' ny sampana atlantika amin' ny fiteny nizerô-kôngôley. Ny anarana samihafan' ity fiteny ity dia: serera-sina, sereera, seereera, sina-saloma, seeksa, sina-sina. Olona 1,2 tapitrisa any Senegaly sy 30 000 any Gambia no mampiasa tamin' ny taona 2009. Io no fiteny lehibe indrindra ampiasain' ny Serera, ary fitenin' ny Fanjakan' i Sine sy ny Fanjakan' i Saloum ary Fanjakan' i Baol.

Tsy ny Serera rehetra no miteny serera. Miteny amin' ny fiteny kanjina (fiteny maromaro) ny 200 000 eo ho eo no miteny. Serera ara-poko ny mpiteny serera ka dia heverina ho fitenim-paritra serera ireo fiteny ireo. Na izany aza, tsy mifandray akaiky izy ireo, ary ny fiteny serera dia akaiky kokoa ny fiteny folany (antsoina koa hoe fiteny polba, fiteny polaara, na fiteny folba) noho ny fiteny kanjina.

## Jereo koa

* Serera (vahoaka)
* Fiteny ao Senegaly
* Fiteny ao Gambia
Dàna (vahoaka)

Ny **Dàna** na **Iakoba** dia vahoaka ao Afrika Andrefana, anisan' ny vahoaka mande, monina indrindra any afovoan-andrefana sy avaratra-andrefan' i Kôtidivoara sy akaikin' i Liberià. Manodidina ny 700 000 izy ireo ary ny tanàna lehibe indrindra ao aminy dia i Man any Kôtidivoara. Anisan' ny vahoaka mpifanolo-bodirindrina aminy ny Kràna (*Krahn*) sy ny Kpela (*Kpelle*) ary ny Manô (*Mano*). Antsoina amin' ny fomba ôfisialy amin' ny anarana hoe Iakoba izy ireo any Kôtidivoara.

Nipetraka tao betsaka ny Gere (*Guéré*). Amin' izao fotoana izao, na dia misy Iakoba aza tavela ao Toulepleu, ny ampahany be amin' ity tanàna ity dia onenan' ny Gere. Ny vondrom-piarahamonina dàna-iakoba vitsivitsy koa dia monina ambadiky ny sisintany, any avaratra-atsinanan' i Liberià, ao amin'ny Kômten' i Nimba, akaikin' ny Distrikan' i Tappita ary any Ginea.

Indreto ny anarana mety hahafantarana azy ireo: Dàna-Giôha, Ge, Giôha, Giô, Ge, Iakoba, Tora, Kla, Iaonigbe.

Tombanana ho 3 000 000 any ho any ny isan' ny Dàna tamin' ny taona 2021. Ny fitenin' izy ireo dia ny fiteny dàna, izay fiteny mande, misy mpiteny manodidina ny iray tapitrisa, anisan' izany ny 800 000 any Kôtidivoara (1993) sy ny 175 000 any Liberià (1993) ary ny anjatony vitsivitsy any Ginea (2001). Mifandray akaiky amin' ny Magàna (*Maghan*) ao Ganà izy ireo. Mpamboly ny ankamaroany. Malaza amin' ny fanamboarana sary sokitra amin' ny hazo izy ireo.
Mande (vahoaka)

Ny **Mande** dia vondrom-poko afrikana teratany miteny mande. Ny foko isan-karazany miteny mande dia hita indrindra any amin' ny tapany andrefan' i Afrika Andrefana. Mizara roa ny mpiteny mande: ny Mande Atsinanana sy ny Mande Andrefana.

Ny Mandinka na Malinke na Mandinga, izay sampana tandrefana amin' ny Mande, dia heverina ho nanangana ny iray amin' ny empira lehibe indrindra any Afrika Andrefana. Anisan' ny foko lehibe miteny mande ny Sôninke sy ny Soso (*Susu*) ary koa ny foko kely kokoa toa ny Ligby (*Ligbi*) sy ny Vay (*Vai*) ary ny Bisa (*Bissa*). Mipetraka amin' ny tontolo isan-karazany ny olona miteny mande, manomboka amin' ny ala mando amorontsiraka ka hatrany Sahel, izay voalamina indrindra araka ny fiteniny, ary manana fomba fahandro sy kolontsaina ary finoana isan-karazany.

Taorian' ny fifindra-monina avy any Sahara Afovoany dia nanangana ny kolontsaina Tichitt tany amin' ny faritr' i Sahara Andrefana any Maoritania ireo ny mpiteny mande, izay nanao an' i Dhar Tichitt ho foibem-paritra voalohany ary mety ho ny Faritry ny Farihy Maliana ho foibem-paritra faharoa. Tatỳ aoriana, teo amin’ ny fiafaran’ ny kolontsaina maoritaniana Tichitt, dia nanomboka niparitaka sy nanangana an' i Méma, an' i Macina, an' i Dia Shoma, ary an' i Jenne Jeno tany amin’ ny faritr’ i Nizera Afovoany sy ny Empiran' i Ganà ny vahoaka miteny mande.

Amin' izao fotoana izao, ny ankamaroan' ny mpiteny mande dia mozilmana ary ahitana lamina misy sarangam-poko. Nitana anjara toerana lehibe amin' ny famantarana ny olona miteny mande monina any amin' ny faritr' i Sahel ny finoana silamo. Ny Mandinka sy Sôninke dia nofaritana ho mihoatra ny maha isan' ny fokom-pirenena tsirairay. Ny singa ara-kolontsaina avy amin' ny mpiteny mande dia niely lavitra any amin' ireo vondrona mozilomana hafa any Afrika Andrefana izay nonina tao Sahel sy tamin' ny faritry ny hivoka. Ny mpiteny mande dia nanao raharaham-barotra izay nitombo nanaraka ny ony Niger na an-tanety, ary nahazo fandresena ara-miaramila tamin' ny fanitarana ny Empiran' i Ganà, ny Empiran' i Maly, ny Fanjakan' i Kaabu ary ny Fanjakan' i Wassoulou.

Ny Folany, ny Sôngay, ny Vôlôfo, ny Haosa, ary ny Vôltaika izay tsy miteny mande dia mitazona ambaratonga samihafa milahatra amin' ny fomba finoana sy fiheveran' ny mpiteny mande, ny fomba fiakanjony ary ny zavakanto ara-kolotsaina hafa (ohatra: tarehin-tsoratra nifampizaràna, maritrano, fnahandro, ary fitsipi-piarahamonina).
Fiteny dàna

Ny **fiteny dàna**, izay antsoina koa hoe **fiteny giô** any Liberià sy **fiteny iakoba** any Kôtidivoara, dia fitohizam-piteny ao amin' ny sampana atsimo-atsinanana amin' ny fiteny mande ary ampiasaina any Kôtidivoara, indrindra fa ny Iakoba (na Dàna), sy any Liberià, ary koa any Ginea. Ny fiteny mande akaiky azy indrindra dia ny fiteny manô (*mano*), ny fiteny gôô (*goo*) ary ny fiteny tora (*tura*).

Ny fiteny dàna dia ampiasain' ny olona miisa manodidina ny 800 000 any Kôtidivoara sy 150 000 - 200 000 any Liberià. Misy mponina 800 eo ho eo koa ao Ginea.

Anarana hafa mety hiantsoana ny fiteny dàna dia fiteny iakoba na fiteny iakobasa, fiteny giô, fiteny giô-dàna, ary fiteny da. Ny fitenim-paritra dia ny fiteny giô (fiteny dàna liberiana), ny fiteny goetao (fiteny dàna atsinanana), ny fiteny blôoô (fiteny dàna andrefana), ary ny fiteny kla. Ny fiteny kla dia mazava ho azy fa fiteny miavaka.
Madison Iseman

**Madison Iseman** (teraka ny 14 Febroary 1997 tao Karôlina Antsimo) dia mpilalao sarimihetsika amerikana. Nalaza tamin'ny filalaovana an'i Charlotte tao amin'ny andiany fahitalavitra CMT izy, *[[Still the King]]*.

## Reference

## Rohy ivelany

*Madison Iseman — IMDb
*Madison Iseman — Facebook
*Madison Iseman — Twitter
*Madison Iseman — Instagram
Kisy (vahoaka ao Tanzania)

Ny **Kisy** dia vondrom-poko banto ao amin' ny Distrikan' i Makete ao amin' ny Faritra Njombe, any Tanzania, eo amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' ny Farihy Malawi. Tombanana ho 18 000 ny Kisy tamin' ny taona 2001, ka ny 10 200 amin' ireo no miteny ny fiteny kisy. Nanomboka nampiasa ny fiteny niakiosa ho fiteny faharoa izy ireo tamin’ ny taona 1900.

Ny vehivavy kisy dia nanakalo vilany tany sy tavy tany vita an-trano raha ny lehilahy kisy mpanjono kosa nanakalo ireo vilany tany sy tavy eny an-tanety miaraka amin' ny hazan' izy ireo (anisan' izany ny lalomena) amin' ny omby avy amin' ny vahoaka Sango (*Sangu*). Nitatitra olona niampita ny Farihin' i Nyassa tamin' ny lakana koa izy ireo.

Hita eo manamorona ny Farihy Nyasa ao amin' ny Distrikan' i Ludewa ao amin' ny Faritra Iringa izy ireo. Ny fanjonoana no tena asa fivelomana ataon' izy ireo, na izany aza, ny asa hafa toy ny fanaovana vilany sy tavy ary ny fambolena mangahazo. Avy any amin' ny Distrikan' i Ludewa mankany Lupingu (izay misy ny ankamaroan' ny Kisy) dia tsy lavitra izany, saingy misy tendrombohitra sy havoana maromaro misy lalana mikitoantoana izay manasarotra ny fitaterana.

Noho izany, taloha, ny ankamaroan' ny Kisy dia nandeha an-tongotra avy any Lupingu ho any Ludewa, nitondra vilany tany sy trondro, izay namidiny any amin' ny Distrikan' i Ludewa.
Kisiy (vahoaka ao Kenia)

Ny **Kisiy** na **Gosiy** dia vahoaka banto ao Afrika Atsinanana monina indrindra any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Kenia, ao amin' ny Faritanin' i Nyanza. Misy vondrom-piarahamonina vitsivitsy koa mipetraka any Tanzania. Mety hantsoina hoe Abagosiy, Abakisiy, Ekegosiy, Ekogosiy, Giziy, Gosiy, Goziy, Kôsôva, Oakisiy koa izy ireo. Miteny kisiy (na gosiy), izay fiteny banto, izy ireo, ka tombanana ho 2 120 300 ny isan' ny mpiteny kisiy. Misy koa ny miteny anglisy sy koria (*kuria*) ary soahily.

## Jereo koa

* Kisy (vahoaka ao Ginea)

* Kisy (vahoaka ao Tanzania)
Ethnologue

Ny ***Ethnologue: Languages ​​​​of the World*** (natao heo ***Ethnoloɠue***) dia fanontana boky isan-taona vita pirinty sy azo jerena amin' ny Internet izay manome antontanisa sy fampahalalana hafa momba ny fiteny velona eto amin' izao tontolo izao. Io no katalôgy feno indrindra eran-tany momba ny fiteny. Navoaka voalohany tamin' ny taona 1951 izy, ary navoakan' ny *SIL International*, izay fikambanana  kristiana evanjelika amerikana tsy mitady tombom-barotra.

## Jereo koa

* *[[World Atlas of Language Structures]]*
* *[[Linguist List]]*
* *[[Open Language Archives Community]]*
* *[[Glottolog]]*

* *[[Atlas of Pidgin and Creole Language Structures]]* (APiCS)
* *[[Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies]]* (AIATSIS)
* *[[Endangered Languages Project]]* (ELP)
* PHOIBLE
Fitaterana an' arabe

Ny **fitaterana an-dalambe** na ny **fitaterana an'arabe** dia karazana fitaterana mampiasa lalana. Ny fitaterana eny an-dalana dia azo zaraina amin'ny ankapobeny ho fitaterana entana sy fitaterana olona ary ny fifindran-trano. Any amin'ny firenena maro, ny fepetra momba ny fahazoan-dalana sy ny fitsipika momba ny fiarovana dia miantoka ny fisarahan' ireo karazana fitaterana an-dalambe roa ireo. Mety amin' ny alalan' ny bisikileta, ny fiarakodia, ny fiara fitateram-bahoaka, ny kamiao, na ny biby toy ny soavaly na omby ny fifamoivoizana eny an-dalana. Noraisin' ny Rômana sy ny Persiana sy ny Azteka ary fanjakana hafa maro tany am-boalohany ny tambajotran-dalana, ary azo heverina ho anisan' ny zavatra nampiavaka ny empira. Ny entana dia azo entina amin'ny orinasam-pitaterana amin' ny kamiao, fa ny mpandeha dia azo entina amin' ny alalan' ny fitateram-bahoaka.

Ny toetran' ny fitaterana entana an-dalana dia miankina amin'ny halaviran-dalana hitaterana ny entana sy ny lanjan' ny entana tsirairay ary ny karazan' ny entana hotaterina, ankoatra ny fivoaran' ny fotodrafitrasa eo an-toerana. Ho an' ny halavirana fohy sy entana kely maivana dia azo ampiasaina ny kamiônety na fiaramadinika fitateran' entana. Ho an' ny entana lehibe na dia latsaky ny kamiao feno aza dia ny kamiao no mety kokoa. Any amin' ny tany sasany, ny entana dia entina amin' ny sarety na kalesy tarihin-tsoavaly na tarihin' ampondra na amin' ny fomba hafa tsy misy môtera. Ny fanaterana entana amin' ny tompony dia heverina ho sokajin' asa misaraka amin' ny fitaterana entana. Any amin'ny firenena maro, ny sakafo haingana dia entina eny an-dalana amin’ ny alalan’ ny fiara isan-karazany. Ho an'ny fanaterana entana kely sy antontan-taratasy eo an-tanàna dia matetika vita amin' ny bisikileta.

Taterina an-dalana ny olona. Mety ho hita eny an-toerana ihany koa ny fomba fitateram-bahoaka manokana amin' ny lalana toy posy-bisikileta na taksy-bisikileta. Misy ihany koa ny fomba fitaterana an-dalambe manokana amin' ny toe-javatra manokana, toy ny fiara mpamonjy voina.

## Jereo koa

* Fitaterana ana habakabaka
* Fitaterana an-dalamby
* Fitaterana an-dranomasina
* Fitaterana an-drenirano
Fanisam-bahoaka

Ny **fanisam-bahoaka** dia asa fanisana ny mponina. Efa nisy hatramin’ ny Andro Taloha ny fanisam-bahoaka (Sina, Egipta, Hebreo izay resahin' ny Baiboly imbetsaka; Rôma), saingy nivoatra ny heviny sy ny fomba fiasany.

Nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 ihany no nampiharana azy ireny ary vao mainka nampiharina tamin' ny fahatongavan' ny fanjakana-firenena, izay nanatanterahany tanjona isan-karazany: indrindra ny fanaovana miaramila, ny fizaràna hetra, ny fahalalana ny isan' ny mponina sy ny haren' ny mponina.

Amin' ny taonjato faha-21, ny fanisam-bahoaka dia fitaovana hanampiana indrindra amin' ny vinavina ara-toekarena. Ho fanampin' ny isan' ny mponina dia manangona zavatra hafa izy ireo toy ny taona, ny asa, ny toetry ny trano fonenana, ny fandehanana avy ao an-trano mankany am-piasana sy ny mifamadika amin' izany na ny fandehanana avy ao an-trano mankany am-pianarana sy ny mifamadika amion' izany, ny fomba fitateram-bahoaka ary ny anarana sy ny faranampiny, izay hita ankehitriny fa miharihary tsy toy ny teo aloha. Ny angon-drakitra manokana hafa dia angonina indraindray, toy ny fivavahana, ny fiteny.
Kisy (vahoaka ao Ginea)

Ny **Kisy** dia vondrom-poko ao Afrika Andrefana, izay vondrona fahefatra lehibe indrindra ao Ginea, mandrafitra ny 6,2 % amin' ny mponina. Hita any Liberià sy Siera Leôna koa ny Kisy. Miteny ny fiteny kisy izy ireo, izay anisan' ny sampam-piteny mela (*mel*) ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley.

Ny Kisy dia malaza amin' ny fanaovana harona. Nalaza tamin’ ny fahaizany manefy vy koa izy ireo taloha, satria nanana tahiry vy be dia be ny faritra misy azy sy ny foko hafa mpifanolo-bodirindrina aminy. Ny Kisy mpanefy dia namokatra ny "vola kisy" malaza.

## Jereo koa

* Kisy (vahoaka ao Tanzania)
* Kisiy (vahoaka ao Kenia)
Gorô (vahoaka)

Ny **Gorô** dia vahoaka ao Afrika Andrefana miteny mande atsimo izay miorim-ponenana indrindra ao afovoany-andrefan' i Kôtidivoara, manodidina an' i Bouaflé, i Zuénoula, i Sinfra, i Oumé, i Vavoua ary i Daloa aza, eo amoron' ny ony Bandama, any afovoany-andrefan' i Kôtidivoara. Indreto ny anarana hafa mety hiantsoana ny Gorô: Dipa, Goiô, Koeny, Lô, Lôroba. Ny fitenin' izy ireo dia ny fiteny gorô, izay fiteny mande. Tombanana ho 332 000 ny isan' ny mpiteny gorô tamin' ny taona 1993.
Fanjanahantany amin' ny endriny vaovao

Ny **fanjanahantany amin' ny endriny vaovao** na **fanjanahantany vaovao** na **neôkôlônialisma** dia pôlitikan' ny mpanjakazaka an-tanin' olona (imperialisma) nataon' ny firenena mpanjanaka amin' ny zanataniny taloha, amin' ny fampiasana fomba fifehezana an-kolaka sy fanjakazakana isan-karazany, ho an' ny tombontsoany manokana sy ny an' ny fandraharahan' orinasany.

Noraisin' i Kwame Nkrumah voalohany tamin' ny lahateny nataony tamin' ny taona 1965 ny teny hoe *néocolonialisme*, izay nampiasain' ilay filôzôfa frantsay Jean-Paul Sartre voalohany tamin' ny taona 1956. Nanohy ny hevitry ny hoe "*[[zanatany]]*" teo anelanelan' ny taonjato faha-16 sy faha-19 io teny io, mba hamaritana ny fifandraisana anjakazakan' ny mpanjanaka aty aorian' ny fanjanahatany. Voaresaka ao amin' ny asasoratr' i Noam Chomsky (*The Washington Connection and Third World Fascism*, 1979) ihany koa ny neôkôlônialisma.

Ny fanjanahantany amin' ny endriny vaovao dia ny fanohizana na famerenana indray ny fitondrana imperialista ataon' ny firenena iray (matetika, firenena mpanjanaka taloha) amin' ny firenana "mahaleo tena" amin' ny fomba ôfisialy hafa (matetika zanatany taloha). Ny neôkôlônialisma dia manana endrika imperialisma ara-toekarena (fanatontoloana) sy ara-kolontsaina ary miseho koa amin' ny alalan' ny fanampiana misy fepetra mba hanjakazakana an-kolaka na hifehezana ny firenena an-dalam-pandrosoana, izany dia fomba nasolo ny endriky ny fanjanahantany teo aloha izay ahitana fifehezana ara-tafika mivantana na fanaraha-maso ara-pôlitika ankolaka. Matetika dia ny olom-pirenen' ilay firenena zanatany taloha ihany no manampy amin' ny fanjanahana amin' ny endriny vavao ny fireneny, indrindra amin' ny sehatra pôlitika sy amin' ny fandraharahana ara-toekarena. 

Tsy mitovy amin' ny fanatontoloana mahazatra sy ny fanampiana amin' ny fampandrosoana ny fanjanahantany amin' ny endriny vaovao satria matetika miteraka fifandraisana misy fiankinan-doha, fanompoana, na adidy ara-bola aloa amin' ilay firenena neôkôlônialista. Mety hiteraka fifehezana ara-pôlitika tsy ara-drariny izany na adidy vokatry ny trosa mihodinkodina, izay lasa mitovitovy endrika amin' ny fifandraisana teo amin' ny fanjanahantany taloha. Matetika dia miantraika amin' ny sehatra rehetra eo amin' ny fiarahamonina ny neôkôlônialisma, ka mamorona rafitra neôkôlônialy izay manimba ny vondrom-piarahamonina ifotony, anisan' izany ny siansa neôkôlônialy (tsy fandraisana ny hevitry ny manam-pahaizana eo an-toerana).

## Jereo koa

* Imperialisma
* Fanandevozana
* Prôtektôrata
* Fahaleovan-tena
* Voanjo
* Panafrikanisma
* Zanatany
* Françafrique
Anténor Firmin

I **Anténor Firmin** na **Joseph Auguste Anténor Firmin** dia mpisolovava, filôzôfa, antrôpôlôga mpisava lalana, mpanao gazety ary mpanao pôlitika haitiana, teraka tamin' ny 18 Ôktôbra 1850 ary maty tamin' ny 19 Septambra 1911. I Firmin dia malaza noho ny bokiny *De l'égalité des races humaines* ("Ny amin' ny fitovian' ny firazanan' ny olombelona"), izay nivoaka tamin' ny taona 1885 ho fanoherana ny asasoratry ny mpanoratra frantsay Count Arthur de Gobineau mitondra ny lohateny hoe *[[Essai sur l'inégalité des races humaines]]* ("Andrana momba ny tsy fitovian' ny firazanan' ny olombelona"). Ny bokin' i Gobineau dia nanamafy ny maha ambony ny Ariàna sy ny maha ambany ny Mainty hoditra sy ny olona hafa volon-koditra. Mifanohitra amin' izany kosa no nambaran' ny bokin' i Firmin, fa "ny olona rehetra dia nomena toetra tsara mitovy sy kilema mitovy, tsy misy fanavahana volon-koditra na endrika ara-batana. Mitovy ny firazanana rehetra". Nailika izy tamin’ izany, noho ny finoany fa mitovy avokoa ny taranak' olombelona.

## Jereo koa

* Panafrikanisma
* Fanavakavaham-bolon-koditra
Essai sur l'inégalité des races humaines

Ny ***Essai sur l'inégalité des races humaines*** ("Andrana momba ny tsy fitovian' ny firazanan' ny olombelona") dia asasoratra mivoy fanavakavahana momba ny firazanana ara-bolon-koditra, izay mihambo ho asasoratra siantifika nataon' ny ilay mpanoratra frantsay Arthur de Gobineau.  Amin' io asasorany io izy dia milaza fa misy fahasamihafana ara-tsaina eo amin' ny taranak' olombelona samy hafa firazanana sy volon-koditra, ​​​​mitontongana ny sivilizasiôna rehefa mifangaro ny firazanana ary ny firazanana fotsy hoditra no firazanana ambony. Heverina ho anisan' ny ohatra voalohany indrindra momba ny fanavakavaham-bolon-koditra "ara-tsiansa" io asasoratra io ankehitriny.

Nanitatra ny fampiasan' i Boulainvilliers ny etnôgrafia mba hiarovana ny Ancien régime (ny fanjakan' ny mpanjaka frantsay) amin' ny fitakian' ny Tiers état (saranga fahatelo aorian' ny mpitondra fivavahana sy ny andriana) i Gobineau, izay nikendry ny hisian' ny lamin-drafitra fanazavana amin' ny sehatra rehetra: izany hoe io firazanana araka ny volon-koditra io no hery voalohany mamaritra ny zava-mitranga eran-tany. Amin' ny fampiasana ny taranja siantifika isan-karazany toy ny haiteny sy ny antrôpôlôjia, dia nozarain' i Gobineau ho vondrona telo lehibe ny olombelona, ny ​​fotsy sy ny mavo ary ny mainty, ka izany dia ilazany fa "ny tantara dia tsy nipoitra raha tsy tamin' ny fifandraisana amin' ny firazanana fotsy hoditra." Ao amin' ny firazanana fotsy dia navahany ny firazanana ariana, indrindra ny firazanana nôrdika sy ny vahoaka jermanika, izay heveriny ho ny tampon' ny fandrosoan' ny olombelona, ​​izay fototry ny aristôkrasia eorôpeana rehetra. Na izany aza, ny fifangaroan' ny taranaka izay tsy azo ihodivirana dia mitarika ho amin' ny "faharavan' ny sivilizasiôna".

Manana ny fomba fandraisany ny voalazan' ny Baiboly i Gobineau. Ao amin' ny Boky I, toko faha-11, "Les différences ethniques sont permanentes" ("Maharitra ny fahasamihafana ara-poko"), dia nanoratra izy fa "I Adama no niandohan' ny firazanana fotsy misy antsika" ("Adam soit l'auteur de notre espèce blanche"), ary ny zavaboary tsy anisan' ny firazanana fotsy dia tsy anisan' io karazana io. Avy amin' ny alalan' izany i Gobineau dia manondro ny fizaràny ny olombelona ho firazanana telo lehibe: fotsy sy mainty ary mavo. Ny fizaràn' ny Baiboly ny olombelona ho Hamita sy Semita ary Jafetita, amin' i Gobineau, dia fizarana iray ao anatin' ny firazanana fotsy. Amin' ny ankapobeny i Gobineau dia mihevitra ny Baiboly ho loharano azo itokisana momba ny tantara marina, ary izy dia tsy mpanohana ny hevitra momba ny pôlizenisma (ity hevitra ity dia milaza fa tsy tokana ny razambe voalohany nipoiran' ny olombelona fa maro).

## Jereo koa

* Anténor Firmin
* Fanavakavaham-bolon-koditra
Arthur de Gobineau

I **Joseph Arthur de Gobineau** dia aristôkraty sy antrôpôlôga ary mpanoratra frantsay, izay fanta-daza indrindra  noho ny fiheverany ho ara-drariny ny fanavakavaham-bolon-koditra tamin' ny alalan' ny fampiasany ny rijan-kevitra momba ny firazanana ara-bolon-koditra, ary noho ny fampandrosoany ny rijan-kevitra momba ny firazanan'ny Ariàna sy ny nôrdisisma (fanindrahindrana  ny firazanan' ny Nôrdika). Teraka tamin' ny 14 Jolay 1816 tao Ville-d'Avray any Frantsa izy ary maty tamin' ny 13 Ôktôbra 1882 tao Turin (na Torino, any Italia). Fantatry ny mpiara-belona aminy amin' ny maha mpanoratra tantara sy diplômaty azy izy, izay  nanoratra ny *[[Essai sur l'inégalité des races humaines]]* ("Andrana momba ny tsy fitovian' ny firazanan' ny olombelona") taoriana kelin' ny Revôlisiôna Frantsay izay niseho tamin' ny taona 1848. Tao anatin' izany asasoratra izany no nilazany fa ambony noho ny olon-tsotra ny aristôkraty ary ny aristôkraty dia manana toetra ara-pototarazo ariàna bebe kokoa noho ny tsy fisian' ny fifanambadiany amin' ny firazanana ambany.

Ny asasoratr' i Gobineau dia noderain' ny Amerikana mpanindrahindra ny fahambonian' ny fotsy hoditra sy mpanohana ny fanandevozana, toa an' i Josiah C. Nott sy i Henry Hotze, izay nandika ny bokiny tamin' ny teny anglisy. Nanaisotra pejy 1 000 eo ho eo tamin' ilay boky tany am-boalohany izy ireo, anisan' izany ny ampahany izay nanoritsoritra fa vahoaka mifangaro ara-pirazanana ny Amerikana. Nanome aingam-panahy ny hetsika ara-tsôsialy tany Alemaina antsoina hoe gôbinisma ny asasorany izay nanan-kery tamin' ny antisemita malaza toa an' i Richard Wagner (ilay mpamorona feon-kira malaza), i Houston Stewart Chamberlain vinantolahin' i Wagner, ilay mpanao pôlitika romaniana A. C. Cuza, ary ny mpitarika ny antoko Nazi, izay nanova sy namerina nanonta indray ilay tsanganasa.
Firazanana nôrdika

Ny **firazanana nôrdika** dia foto-kevitra ara-pirazanana nipoitra tao amin' ny antrôpôlôjian' ny taonjato faha-19. Noheverina ho firazanana manokana izy io na iray amin' ireo zana-pirazanana nizarazaran' ny antrôpôlôga sasany ny Kaokazôida tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 ka hatramin' ny tapaky ny taonjato faha-20, ary nilazana fa ny tanindrazany dia i Eorôpa Avaratra-Andrefana sy Avaratra (indrindra i Skandinavia), indrindra ho an' ny vahoaka toy ny Anglô-Saksôna, ny Vahoaka Jermanika, ny Balta, ny Finô-Baltika, ny Frantsay Tavaratra, ary Selta sy ny Slava sasany. Ny toetra ara-batan' ny Nôrdika, araka ny fiheverana tamin' izany fotoana, dia nahitana maso mazava, hoditra mazava, tsanganana lava, ary karandoha lehibe; ny toetra ara-tsain' izy ireo dia noheverina fitiavana ny marina, ny fizaràna mitovy, ny toe-tsaina mifaninana, ny fahatsorana, ny fitazomana tsiambaratelo ary ny fiolonolonana. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-20, ny finoana fa ny firazanana nôrdika no sampana ambony amin' ny firazanana kaokazôida dia niteraka ny  nôrdisisma, izay fanindrahindrana ny firazanana nôrdika.

Ny hetsika tsy refesi-mandidy toy ny nazisma dia nandray an' hevitra io, ka nahita ao ny firazanana ambony, izay sady tokony hanjakazaka amin' ny Eorôpeana hafa, no koa hazakazaka amin' ny olombelona hafa rehetra.

Tamin' ny fisandratry ny siansan' ny fototarazo môderina dia lany andro  eo amin' ny lafiny biôlôjika ny hevitra momba ny fananan' ny olombelona firazanana miavaka. Tamin' ny taona 2019, ny American Association of Biological Anthropologists dia nilaza fa ny fiheverana ny firazanam-bolon-koditra ho  lafiny voajanahary amin' ny biôlôjian' ny olombelona, ​​sy ny firafitry ny tsy fitoviana (fanavakavaham-bolon-koditra) izay mipoitra avy amin' ny fiheverana toy izany, dia anisan' ny singa manimba indrindra eo amin' ny zavatra iainan' ny olombelona ankehitriny sy taloha.

## Jereo koa
**Fanasokajiana ara-bolonkoditra ny olombelona**
* Kaokazôida
* Negrôida
* Môngôlôida