open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny tibetana

Ny **fiteny tibetana** na **fiteny tibetana manara-penitra**, izay matetika antsoina hoe **fiteny tibetanan' i Lhassa** no endrika manara-penitry ny fiteny tibetana afovoany, izay fiteny ampiasain' ny olona an-tapitrisany maro. Ity fiteny ity dia ao amin' ny fianakaviam-piteny tibetô-birmana.

Nanombatombana tao amin' ny *UCLA Language Materials Project* ny Oniversiten' i California ao Los Angeles (*UCLA*) fa ny fteny tibetana amin' ny ankapobeny dia manana mpiteny 3 ka hatramin' ny 8 tapitrisa arakaraka ny loharanom-baovao. Raha ny marina dia io no isan' ny mpampiasa ny fiteny tibetika, izay tsy voatery hifankahazo fiteny. Nampiasain' ny olona miisa 1,2 tapitrisa tamin' ny taona 1990 ny fteny tibetana afovoany, izay ahitana ny fiteny tibetanan' i Lhasa. Ireo fiteny ireo dia ampiasaina any amin' ny firenena sy faritany samihafa ao Sina manamorona ny Faritra Mizaka Tenan' i Tibet, toy ny faritra be mponina Tibetana ao Qinghai (Amdo), ao Gansu, ao Sichuan ary ao Yunnan (Kham) ary matetika kokoa any amin' ny faritra hafa ao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina.

Ny fiteny tibetana manara-penitra dia ampiasaina any amin' ny faritra manodidina an' ilay firenena, ny faritra any Himalaya sy any Azia Afovoany, toa an' i Ladakh sy i Sikkim any India, i Baltistan pakistaney, i Botàna ary ny ilany avaratra amin' i Nepaly. Soratana indrindra amin' ny fampiasana ny alfasilabera tibetana ny fiteny tibetana manara-penitra ary avadika amin' ny abidy latina amin' ny fomba samihafa, ka ilay atao hoe Wylie, izay tranainy indrindra, THL, novolavolaina tany Etazonia, no matetika ampiasaina amin' ny anaran-tsamirery, fa ny zangwen pinyin (na pinyin tibetana), dia novolavolaina tany Sina, amin' ny fiheverana ny lantom-baninteny manokana ao amin' ny fiteny tibetana.
Fiteny tibetô-birmana

Ny **fiteny tibetô-birmana** dia vondrona ahitana fiteny tena samihafa, ao anatin' ny fianakaviam-piteny sinô-tibetana, ampiasaina manerana an' i Azia Atsimo-Atsinanana ("Zomia") ary koa any amin' ny ampahan' i Azia-Atsinanana sy Azia Atsimo. Ny mpampiasa an' ireo fiteny ireo dia mitsinjara amin' i Sina (anisan' izany ny Faritra Mizaka Tenan' i Tibet sy i Guangxi, ary koa ny Faritanin' i Gansu, ny Faritanin' i Guizhou, ny Faritanin' i Hubei, ny Faritanin' i Hunan, ny Faritanin' i Qinghai, ny Faritanin' i Sichuan, ny Faritanin' i Yunnan, izay mampiasa fiteny toa ny fteny tojià), amin' i India, amin' i Nepaly, amin' i Botàna, amin' i Birmania ary amin' ny faritra sasany any Pakistàna, any Bangladesy, any Tailandy, any Laôsy ary any Vietnamy. Ireo fiteny misa 330 na maherin' ny 400 ireo dia ampiasain' ny olona 70 tapitrisa eo ho eo tamin' ny taona 2001.
Fiteny tibetika

Ny **fiteny tibetika** dia andiam-piteny ao amin' ny vondrona sinô-tibetana, avy amin' ny fteny tibetana taloha, ampiasaina ao amin' ny faritra midadasika any amin' ny ilany atsinanan' i Azia Afovoany, hatrany amin' ny faritry Zana-kôntinenta Indiana manamorona azy, ka anisan' izany ny Lembalemba Tibetana sy ny tangoron-tendrombohitra Himalaya any Baltistan, any Ladakh, any Nepaly, any Sikkim (India), ary any Botàna.

Ny fiteny tibetana klasika dia fiteny lehibe amin' ny literatioram-paritra, indrindra amin' ny fampiasana azy amin' ny literatiora bodista. Ny fiteny tibetana afovoany (ny fitenim-paritr' i Ü-Tsang, anisan' izany ny fiteny tibetana manara-penitra, izay atao hoe fiteny tibetanan' i Lhasa), ny fiteny tibetanan' i Kham ary ny fiteny tibetanan' i Amdo dia heverina ho fitenim-paritry ny  fiteny tokana, indrindra noho ny fitovian' ny fitenin' ny literatiora, fa  amin' ny ankapobeny ny fiteny jôngka, ny fiteny sikimey, ny fiteny serpa, ny fiteny ladaky, ary ny ny fiteny balty dia heverina ho fiteny miavaka. Nampiasaina hanondroana fiteny isan-karazany ao amin' ny fiteny tibetô-birmana ny teny hoe "tibetika".
Tibetana (vahoaka)

Ny **Tibetana** dia anisan' ny vahoaka teratany any Azia Atsinanana sy ny mponina rehetra ao Tibet, na inona na inona fiaviany ara-poko. Eo amin' ny 8,5 tapitrisa eo ho eo ny fitambaran' ny mponina tibetana, ka ny 6,3 tapitrisa amin' ireo dia monina any Sina, izay manao ny Tibetana ho anisan' ny foko 56 ôfisialy. Any ivelan' i Sina dia misy Tibetana 2 tapitrisa eo ho eo mitsinjara amin' ny vondrona tibetana teratany any India, any Nepaly, any Botàna ary any Pakistàna, ary koa mponina mpitsoa-ponenana manodidina ny 150&nbsp;000 ka hatramin' ny 200&nbsp;000 monina indrindra any amin' ny firenena manodidina (India, Nepaly, Botana) ary koa any Eorôpa sy any Amerika Avaratra.

Mampiasa ny iray amin' ny karazany maro amin' ny fiteny tibetana, izay matetika ifankahazoany ny endrika am-bava, ny Tibetana. Manaraka ny fivavahana bodista tibetana ny ankamaroan' ny Tibetana, fa vitsy anisa kosa ireo izay manaraka ny fivavahan-drazana Bön, ary misy ihany koa ny Mozilmana sy Kristiana vitsy.

Nifanaraka amin' ny bodisma ny kolontsaina tibetana, indrindra ny maritrano sy ny zavakanto, fa ny toetany izay tena henjana kosa dia namolavola fiarahamonina miompana amin' ny fomba fiompiana andiam-biby sy ny fambolena, amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ary amin' ny nahandro tibetana.
Jilin

I **Jilin** dia faritany ao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina. Ny isan' ny mpona ao aminy dia 24 tapitrisa tamin' ny taona 2020, izay monina amin' ny velaran-tany mirefy 187&nbsp;400 km2. I Changchun (izay misy mponina 3,7 tapitrisa) no renivohi-paritany; i Jilin, i Siping, i Songyuan, i Liaoyuan ary i Tonghua kosa no tanàn-dehibe hafa.

Tahaka ny any amn' ny ilany avaratra-atsinanan' i Sina dia nampiroborobiana tao Jilin koa ny indostria tany am-boalohany. Noho ny fisandratana ara-toekarenan' ilay firenena sy ny tsy fampiankinana ny orinasa avy amin' ny fitantanan' ny fanjakana dia sahirana amin' ny famadihana ny indostria mavesatra, izay ivon' ny asa ara-toekareny hatramin' izay, ilay faritany.
Faritra Mizaka Tenan' i Môngôlia Anatiny

Ny **Faritra Mizaka Tenan' i Môngôlia Anatiny** na **Môngôlia Anatiny** dia iray amin' ny faritra mizaka tena dimy ao Sina, ankoatra an' i Guangxi, i Ningxia, i Tibet ary i Xinjiang.

Tapany atsimon' i Môngôlia Lehibe, izay faritra ao amin' ny ilany afovoany-atsinanana amin' i Azia, i Môngôlia Anatiny. Faritra an-tany efitra izy io, rakotry ny Tany efitr' i Gobi indrindra. I Môngôlia Anatiny dia miavaka amin' Môngôlia Ivelany, izay andian-teny nampiasain' ny Repoblikan' i Sina sy ny governemanta nifandimby teo aloha mba hilazana ny firenena mahaleo tenan' i Môngôlia ankehitriny sy ny repoblika rosianan' i Tuva (rosiana: Республика Тыва / *Respublika Tyva*) sy ny an' i Buryatia (rosiana:   Республика Бурятия / *Respublika Buryatiya*).

Amin' ny teny môngôliana dia nantsoina hoe *Dotuγadu Mongγol*, izay midika hoe "Môngôlia Anatiny", io faritra io, nandritra ny fanapahan' ny tarana-mpanjaka Qing. Tamin' ny 11 Mey 1947 no niorina ny Faritra Mizaka Tenan' i Môngôlia Anatiny, nampidirin' ny governemantan' i Môngôlia Anatiny ny teny hoe *Öbör Mongγol* izay midika hoe "Môngôlia Atsimo" (teny hoe *öbör* dia midika hoe "atsimon-tendrombohitra"). Mijanona ho 内蒙古"Môngôlia Anatiny" anefa ny anarana amin' ny teny sinoa. Avy amin' ny teny mantso hoe *dorgi* sy *tulergi* ny teny nadika hoe "anatiny" sy "ivelany", satria ny Mantso  no nifehy an' i Sina tao Beijing, saingy heverin' ny Môngôly sasany ho fanindrahindrana ny Sinoa izany ka soloiny amin' ny teny hoe *aru* ("avaratra") sy *öbör* ("atsimo").

I Môngôlia Anatiny dia manamorona ny faritany sinoa Heilongjiang, Jilin, Liaoning, Hebei, Shanxi, Shaanxi, sy ny faritra mizaka tena Ningxia sy Gansu, ary manana sisintany iraisana amin' i Môngôlia sy amin' i Rosia. Mandrakotra velaran-tany midadasika mirefy 1,18 tapitrisa km2, izay misy mponina 23,76 tapitrisa ilay faritgra. Ny renivohiny dia i Hohhot (呼和浩特 / Hūhéhàotè).
Fiteny nabateana

Ny **fiteny nabateana** dia mety manondro:

* ny fiteny arameana nabateana, karazan' ny fiteny arameana andrefana, izay fiteny soratana nampiasaina tao amin' ny Fanjakana Nabateana;
* ny fiteny arabo nabateana, fitenim-paritra amin' ny fiteny arabo ampiasain' ny Nabateana;
* ny karazana maromaro amin' ny fiteny arameana atsinanana izay nantsoin' ny Arabo silamo hoe "fiteny nabateana".
Fiteny arameana nabateana

Ny **fiteny arameana nabateana** dia ny karazan' ny fiteny arameana efa tsy misy mpampiasa intsony, nampiasain' ny Nabateana tany amin' ny faritra mifanandrify amin' ny morony atsinanana amin' ny ony Jordana sy amin' ny faritra Negev ary tany amin' ny Saikinosin' i Sinay. Raha ampitahaina amin' ny karazany hafa amin' ny fiteny arameana ity fteny ity dia misongadina ny fisian' ny voanteny nindramina sy ny findramana rafi-pitsipiteny maromaro avy amin' ny fiteny arabo na ny fiteny arabo avaratra hafa.
Fiteny arabo nabateana

Ny **fiteny arabo nabatean**a na **fiteny nabateô-arabo** dia fiteny arabo nampiasana tarehin-tsoratra talohan' ny abidy arabo. Nivoatra avy amin' ny fiteny arameana nabateana izy io, ary nampiasaina voalohany tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-3 taor J.K., taorian' io vanim-potoana io ilay tarehin-tsoratra no niditra amin' ny dingana vaovao antsoina hoe tarehin-tsoratra paleô-arabo. Tamin' ny taonjato voalohany taor JK dia nanao ny sora-tsokiny ny Nabateana, anisan' izany ny lahatsoratra momba ny lalàna nosokirina teo amin' ny tampon' ny fasana lehibe tao Mada’in Salih, izay natsoina hoe Ḥegrā taloha, tamin' ny teny arameana nabateana. Azo inoana anefa fa niteny arabo ny sasany na izy rehetra, na mety ho samy hafa arakaraka ny faritra nisy ny Fanjakana Nabateana.
Fiteny arameana atsinanana

Ny **fiteny arameana atsinanana** dia andiana fitenim-paritra nivoatra avy amin' ny karazan' ny fiteny arameana napiasaina tany amin' ny faritr' i Mesôpôtamia (any Iràka ankehitriny, any amin'ny ilany atsimo-atsinanan' i Torkia ary any amin' ny ampahany amin' ny ilany avaratra-atsinanan' i Siria) ary nipaka hatrany amin' ny tapany avaratra amin' i Siria sy atsinanana amin' i Arabia ary avaratra-andrefana amin' i Iràna.

Mifanohitra amin' ny karazan' ny fiteny arameana andrefana izay hita indrindra any amin' ny ilany atsimo amin' Ampiposahana, izay mahafaoka ny ampahany be amin' ny ilany andrefana amin' i Siria sy Palestina ankehitriny. Asiriana ny ankamaroan' ny mpampiasa ireo fiteny arameana atsinanana ireo, na dia misy Jiosy Mitsrahy sy Mandeana vitsy anisa aza no miteny karazany vavao amin' ny fiteny arameana atsinanana.
Mandeana (vahoaka)

Ny **Mandeana** na **Sabeana Mandeana** na **Sabeana** dia vondrom-poko ara-pinoana avy ao amin' ny lemak' antsanga any amin' ny tapany atsimon' i Mesôpôtamia, izay manaraka ny fivavahana atao hoe mandeisma. 

Amin' ny teny arabo izy ireo dia atao hoe المندائيون / *al-Mandāʾiyyūn* na الصابئة المندائيون / *al-Ṣābiʾa al-Mandāʾiyyūn* na  الصابئة / *al-Ṣābiʾa*.

Ny Ady tao Iràka tamin' ny taona 2003 dia nampihena be ny isan' izy ireo, izay teo anelanelan' ny 60&nbsp;000 sy 70&nbsp;000 tamin' izany fotoana izany. Nifindra tany Iràna sy tany Siria ary tany Jôrdania, ankoatra ny toerana hafa, ilay vondrom-piarahamonina.

Mino izy ireo fa i Joany Batista no mpaminany farany sy manan-danja indrindra. Mety ho anisan' ny antokom-pivavahana voalohany manao batisa izy ireo, ary mety ho anisan' ny mpanaraka ny gnôstisisma voalohany indrindra, ka izy ireo no sisa mbola velona ankehitriny.

Teratany amin' ny fampiasana ny fiteny mandeana - izay fiteny arameana atsinanana, talohan' ny nandraisany ny fiteny arabo mesôpôtamiana na ny fiteny persiana ho fiteniny - ny Mandeana.
Fiteny arameana jodeô-palestiniana

Ny **fiteny arameana jodeô-palestiniana** na **fiteny jodeô-arameana andrefana** dia fiteny arameana andrefana nampiasain' ny Jiosy na Jody nandritra ny Andro Taloha Klasika tany Jodea na Jodia sy tany Ampiposahana, indrindra fa tamin' ny andron' ny Hasmôneana, ny Herôdiana ary Jodea Rômana ary tany amin' ny faritra mifanila amin' ireo tamin' ny faramparan' ny taonarivo voalohany tal JK ary tatỳ aoriana tany Siria Palestina sy Palestina Sekonda tamin' ny fiandohan' ny taonarivo voalohany taor JK. Antsoina hoe **fiteny arameana galileana** io fiteny io indraindray, na dia manondro kokoa ny fitenim-paritra galileanan' ny fiteny arameana andrefana aza io andian-teny io.

Ny lahatsoratra misongadina indrindra ao amin' ny angon-dahatsoratra arameana jodeô-palestiniana dia ny Talmodan' i Jerosalema, izay mbola ianarana any amin' ny sekolim-pinoana jiosy sy eo amin' ny lafiny akademika, na dia tsy miely patrana toy ny Talmodan' i Babilôna, izay nosoratana tamin' ny teny arameana babilôniana jiosy ny ankamaroany. Misy lahatsoratra tranainy sasany amin' ny teny jodeô-arameana andrefana, indrindra fa ny *Megillat Taanit*: tsindraindray ny Talmoda Babimôniana dia mirakitra andalan-teny avy amin' ireo. Ny Horonam-bokin' ny Ranomasina Maty 4Q246, hita ao Komrano, dia voasoratra amin' io fiteny io koa.

Misy tsy fitoviana vitsivitsy teo amin' ny fitenim-paritra tao Jodea sy ny tao Galilea, ary tamin' ny fitenim-paritra galileana ny ankamaroan' ny lahatsoratra sisa ananana ankehitriny. Namoaka rakibolana misaraka ho an' ireo fitenim-paritra roa ireo i Michael Sokoloff. Ny fitenim-paritra galileana angamba no fiteny nampiasain' i Jesoa na Jesosy.

Ny fiteny jodeô-arameana andrefana dia nosoloan' ny fiteny arabo tsikelikely taorian' ny fandresen' ny Mozilmana an' Ampiposahana tamin' ny taonjato fahafito.
Fiteny arameana andrefana

Ny **fiteny arameana andrefana** dia vondrom-pitenim-paritra arameana nampiasain' ny vahoaka  manerana an' Ampiposahana tamin' ny Andro Taloha, indrindra tany amin' ny faritra atsimo, sy tany Sinay, anisan' izany i Damaskôsy, i Nabatea, i Jodea na Jodia, manerana ny faritr' i Palestina, i Transjôrdania, i Samaria ary koa i Libanona ary ny sahan-dranon' ony Orontes hatrany Aleppo any amin' ny tapany avaratr'  Ampiposahana.

Mizara ho karazany isam-paritra ilay vondrom-pitenim-paritra, ​​izay nampiasain' ny Nabateana, ny Palmireana, ny Jiosy Mizrahita, ny Melkitan' ny Jiosy sy ny tatranaky ny paganista, ny Samaritana, ny Galileana ary ny Marônita. Heverina ho tsy misy mpampiasa intsony ankehitriny ny fitenim-paritra arameana andrefana rehetra, afa-tsy ny karazany atao hoe fiteny neô-arameana andrefana (na fiteny arameana vaovao andrefana), izay mbola ampiasain' ny Arameana (Kristiana Siriaka) any Maaloula sy Jubb’adin any Damaskôsy, Siria.
Palmyra

I **Palmyra** dia tanàna taloha tany Siria, eo akaikin' ny ôazisy iray any amin' ny Tany efitr' i Siria, 210 km any avaratra-atsinanan' i Damaskôsy na Damasy ary mifanila amin' ny tanànan' i Tadmor ankehitriny ny sisam-paharavany. Amin' ny teny grika taloha izy dia atao hoe Παλμύρα / *Palmúra*, fa amin' ny teny arabo kosa dia تدمر / *Tadmur*. Lova Iraisam-pirenena UNESCO nanomboka tamin' ny tana 1980 ilay toerana. Nosokajiana ho "tandindomin-doza"  izy io nandritra ny ady an-trano siriana.
Melkita

Ny **Melkita** dia Kristiana sy fiangonana kristianina tatsinanana isan-karazany manaraka fombam-pivavahana bizantina any Azia Andrefana. Avy amin' ny fototeny semitika antenatenany *m-l-k*, izay midika hoe "mpanjaka", io teny io, izay nilazana ny tsy fivadihana amin' ny emperora bizantina. Ny teny hoe "malkita" dia nahazo hevitra ara-pivavahana ka lasa anarana niantsoana ny Kristiana izay nanaiky ny pôlitika ara-pivavahan' ilay empira, izay mifototra amin' ny fanapahan-kevitry ny Kônsily tao Kalkedôna na Klsedoana (tamin' ny taona 451).

Tany am-boalohany, nandritra ny Andro Antenatenany, ny Melkita dia samy nampiasa ny fiteny grika kôine sy ny fiteny arameana (fiteny siriaka klasika sy fiteny sirô-palestiniana) teo amin' ny fiainany ara-pivavahana, ary tamin' ny voalohany dia nampiasa ny fombam-pivavahana antiôkiana tao amin' ny litorjiany, saingy taty aoriana (taonjato faha-10 sy faha-11) dia nanaiky ny fombam-pivavahana kônstantinôpôlitana, ary nampiditra ny fiteny arabo amin' ny ampahany ao amin' ny fanao litorjika.

Rehefa ampiasaina ho anaram-piangonana ny hoe "Melkita" dia nanana heviny roa miavaka. Ilazana ny Kristiana Ôrtôdôksa Grika any Atsinanana Akaiky àry andian-teny hoe "Melkita Ôrtôdôksa", fa ny andian-teny hoe "Melkita Katôlika" kosa dia ilazana ny mpanaraka ny Eglizy Katôlika Melkita. Tsy manana heviny ara-poko ny anarana hoe Melkita, fa ampiasaina ao anatin' ny anaran' ny antokom-pivavahana, indrindra ampiasain' ny manam-pahaizana amin' ny fanondroana vondrom-poko ara-pivavahana.
Fiteny arameana palestiniana kristiana

Ny **fiteny arameana palestiniana kristiana** dia fitenim-paritra arameana andrefana nampiasain' ny Kristiana Melkita, mety ho taranaka jiosy, tany Palestina sy tany Transjôrdania ary tany Sinay teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-13. Voatahiry anaty sora-tsokitra, sora-tanana (palimpsesta ny ankamaroany, vitsy kokoa ny papirosy tamin' ny vanim-potoana voalohany) ary filakitera.

Ny fitenim-paritra arameana andrefana tamin' ny Andro Antenatenany rehetra dia nofaritan' ny fiangonana. Ny fiteny arameana palestiniana kristiana dia mifandray akaiky amin' ny namany, dia ny fiteny arameana jodeô-palestiniana sy ny fiteny arameana samaritana. Ny fiteny arameana palestiniana kristiana dia manana voambolana manokana izay matetika tsy mitovy amin' ny an' ny fitenim-paritra arameana andrefana mifanakaiky aminy.
Galileana

Amin' ny ankapobeny, ny **Galileana** na **Galiliana** dia ny mponin' i Galilea na Galiia, izay faritra avaratra amin' i Palestina sy atsimo amin' i Libanona izay manomboka ao amin' ny lemaka amorontsiraka avaratra any andrefana ka hatrany amin' ny Ranomasin' i Galilea (na Farihy Tiberiasy) sy hatrany amin' ny Lohasahan-dempon' i Jordana any atsinanana. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe גלילי; fa amin' ny teny grika taloha kosa dia Γαλιλαίων / *Galilaiôn*; ary amin' ny teny latina dia *Galilaeos*.
Fiteny arabo mesôpôtamiana

Ny **fiteny arabo mesôpôtamiana**, izay antsoina koa hoe **fiteny arabo irakiana** dia fitohizan' ny karazan' ny fiteny arabo izay ahafaha-mifankahazo fiteny ao amin' ny lemak' i Mesôpôtamia any Iràka, izay hita koa any Siria, any Iràna, any amin' ny ilany atsimo-atsinanan' i Torkia (Kurdistan), ary ampiasain' ny Irakiana am-pielezana.
Ady tao Iràka

Ny **Ady tao Iràka** na **Ady faharoa tao amin' ny Hoala**, dia ady mitam-piadiana naharitra izay nanomboka tamin' ny taona  2003 sy nifarana tamin' ny taona 2011. Atao hoe حرب العراق / *arb al-ʿirāq* izany ady izany amin' ny teny arabo. Nanomboka tamin' ny fananiham-bohitra an' i Iràka nataon' ny fiarahan-tafika notarihan' i Etazonia, hanoherana ny antoko Baas (na Baath) nisy an' i Saddam Hussein, izany ady izany. Nitarika ho amin' ny faharesen' ny tafika irakiana haingana, ny fisamborana sy famonoana an' i Saddam Hussein, ary ny fananganana governemanta vaovao, izany fananiham-bohitra izany.
Neretva

Ny **Neret**va (serba: *Неретва*, Italiana: *Narenta* ; tamin'ny andro grika fahiny: *Νάρων*, Latina: *Naro*) no renirano lehibe indrindra ao Herzegovina. 225 km ny halavany, ka ny 203 km amin'ireo dia any Bosnia sy Herzegovina ary 22 km any Kroasia.

Ny Neretva dia miakatra eo amin'ny 1100 m eo ho eo akaikin'i Držirep (monisikan'i Gacko) atsimon'ny tendrombohitra Zelengora, 
Mivarina any amin’ny Ranomasina Adriatika akaikin’i Ploče any Kroasia ilay renirano.
Saimaa

I **Saimaa** any atsimo-atsinanan'i  no farihy lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Manodidina ny 4.370 kilometatra toradroa, io koa no farihy voajanahary fahefatra lehibe indrindra any Eoropa. Ny Saimaa dia mitodika miantsinanana amin'ny Reniranon'i Vuoksi mankany amin'ny Farihin'i Ladoga any Rosia.

## Jereo koa
Mostar

**Mostar** (Fiteny serba: Мостар) no tanàna lehibe indrindra any Herzegovina, faritra atsimon'i Bôsnia-Herzegôvina, ary tanàna fahenina lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Renivohitry ny Canton Herzegovina-Neretva an'ny Federasionan'i Bosnia sy Herzegovina izy io ary misy mponina 113.000 eo ho eo.

Renirano:  Neretva

## Jereo koa
* Bôsnia-Herzegôvina - Sarajevo
 

## Lahatsoratra Ilaina
Fiat

**Fiat**  (fanafohezana ny *Fabbrica Italiana Automobili Torino*) dia marika fiara italiana an'ny Stellantis Group, izay niforona avy amin'ny fikambanan'ny PSA sy FCA. Ny fiara mpandeha sy ny fiara ara-barotra maivana (Fiat Professional) dia amboarina sy amidy amin'ny marika Fiat

Foibe:	Torino,  Italia

## Jereo koa
Ladoga

Farihy **Ladoga ** (Rosiana: *Ладожское озеро*, finoà *Laatokka*) no farihy lehibe indrindra any Eoropa eo amin'ny 18.000 km². Any avaratrandrefan’i Rosia no misy azy eo anelanelan’ny Faritr’i Leningrad sy ny atsimon’ny Repoblikan’i Karelia, eo akaikin’ny sisin-tanin’i Finlandy.

Ao amin'ny nosy Valaam no misy ny Monastera Valaam, monasitera ortodoksa Rosiana.
Teknôlôjia avo lenta

Ny **teknôlôjia avo lenta** dia teknôlôjia na teknika tonga amin' ny faran'izay takatra eo amin'ny vanim-potoana iray: ny endrika ambony indrindra amin' ny teknôlôjia misy. Izy io dia azo faritana ho teknôlôjia sarotra indrindra na teknôlôjia vaovao indrindra eo amin' ny tsena.  Atao hoe *high technology* na *high-tech* izany amin'ny teny anglisy.

Ny teknôlôjia ambany (anglisy: *low technology* na *low-tech*), izay manondro ny teknôlôjia tsotra, no mifanohitra amin' ny teknôlôjia avo lenta; ity teknôlpojia ambany ity dia matetika teknôlôjia nentim-paharazana na teknôlôjia mekanika; ohatra, ny fitsipika mikorisa fanaovana kajy dia anisan'ny teknôlôjia ambany.

Rehefa lasa antitra ny teknôlôjia avo lenta dia lasa teknôlôjia ambany, ohatra: ny elektrônika mampiasa tioba foana. Ankoatr' izay dia mifandray amin' ny atao hoe teknôlôjia antenatenany (anglisy: *mid-tech*) ny teknôlôjia avo lenta, izany dia ifandanjan' ny toetra roa mifanohitra eo amin' ny teknôlôjia ambany sy teknôlôjia avo lenta. Ny teknolojia antenatenany dia ny anelanelany  manambatra ny fahombiazan' ny teknôlôjia nomerika/teknôlôjia mandeha hoazy sy ny fahafahan' ny teknôlôjia ambany ho an' ny fahaleovan-tena sy ny fahatantezan' ny fitaovana.

Antsoina indraindray hoe teknôlôjia lalina (anglisy: *deep technology*) ny orinasa vao manomboka miasa amin' ny teknôlôjia avo lenta (na ny famolavolana teknôlôjia avo lenta); mety hilazana fanavaozana manova fenitra lehibe na mifototra amin' ny fahitana zava-baovao siantifika koa io teny io.

Ankehitriny, ny sehatra ekena matetika ho teknôlôjia avo lenta dia: ny aerôspasialy, ny biôteknôlôjia, ny teknôlôjian' ny fampahalalam-baovao sy fifandraisana, ny nanôteknôlôjia, ary ny rôbôtika. Fanampin' izany ny maritranon-teknôlôjia avo lenta, ny hetsika ara-maritranon' ny taompolo 1970.
Herana

Ny **herana** dia karazana zozoro teratany amin' ny faritra trôpikaly sy faritra amin' ny tapany atsimon' i Afrika, ao amin' ny fianakaviana *[[Cyperaceae]]*. "Karazan' ahitra vaventy sy mivela-dravina, miara-maniry amin' ny zozoro hafa eny anaty rano na eny an-keniheny, ary fanaovana tsihy sy harona na fanafoana trano (*[[Cyperus latifolius]]*)" ny herana. Ireto ny zavamaniry atao amin' ny teny malagasy hoe "*herana*":

* ny *[[Cyperus latifolius]] var. herana*
** ny *Cyperus latifolius var. solidifolius*
* ny *[[Cyperus dives]]*.

## Jereo koa

* *[[Cyperus]]*
* Zozoro
* *[[Cyperaceae]]*

## Loharano sy fanamarihana
Rano masirasira

Ny **rano masirasira** dia rano misy sira ambany kokoa noho ny ranon-dranomasina. Amin' ny ankapobeny dia eo anelanelan' ny 1 g/l ka hatramin' ny 10 g/l ny fitambaran' ny sira levona raha 35 g/l kosa (eo ho eo) ny an' ny ranon-dranomasina.

Heverin' ny firenena anglô-saksôna ho masirasira ny rano rehefa eo anelanelan' ny 0,05&nbsp;% sy 1,8&nbsp;% ny sira ao aminy, na hatramin' ny 3&nbsp;% amin' ny tranga sasany. Antsoina hoe ranomamy ny rano misy sira kely kokoa noho ireo fatra voafaritra ireo. Amin' ny ankapobeny dia mipoitra avy amin' ny fielezan' ny ranon-dranomasina vokatry ny tsy fahavakisan' ny fefilohan-dranomasina.

## Jereo koa

* Rano masira

* Ranomamy
Ranon-dranomasina

Ny **ranon-dranomasina** na **rano an-dranomasina** dia rano misy sira mampiavaka ny ranomasina sy ny ranomasimbe eto amin' ny Tany. Lazaina fa "masira" izy io satria misy sira levona, voaforon' ny iôna, indrindra ny iôna halôzeniora toy ny iôna klôriora sy ny iôna alkalinna toy ny iôna sôdiôma.

Ao amin' ny ankamaroan' ny ranomasina sy ranomasimbe dia 30 ka hatramin' ny 40 g ny sira levona isaky ny  ny ranon-dranomasina 1 kg, ka mifanohitra amin' ny ranomamy, izay misy sira  latsaky ny 1 g isaky ny  ny ranon-dranomasina 1 kg. Ny lanja isam-bentin-kadirin' ny ranon-dranomasina dia eo amin' ny 1,025 g/ml eo ho eo, 2,5&nbsp;% ambony kokoa noho ny an' ny ranomamy (1 g/ml).

## Jereo koa

* Ranomamy

* Rano masirasira

* Rano masira
Lanja isam-bentin-kadiry

Ny **lanja isam-bentin-kadiry** dia habe ara-pizika izay mamaritra ny lanjan' ny zaka iray isaky ny ventin-kadiry. Izany dia mifanohitra amin' ny hadiry isam-bentin-danja.

Ny litera grika *ρ* (*rho*) na *µ* (*mu*) no evan' io habe fizika io. Ny fampiasana ireo litera ireo dia miankina amin' ny sehatra iasana. Na izany aza, ny Bureau international des poids et mesures (BIPM) dia misafidy ny tokony hampiasana ny ρ.

Ny lanja isam-bentin-kadirin' ny zaka iray dia tsy tokony hafangaro amin' ny hakitrok' io zaka io, ity farany ity dia ny tahan' ny anja isam-bentin-kadirin' ny zaka iray amin' ny an' ny rano (ho an' ny zaka mivaingana na ranoka) na amin' ny an' ny rivotra (ho an' ny etona). Ny lanja isam-bentin-kadirin' ny rano dia 1 g/sm3 amin' ny maripana 3,98&nbsp;°C, ny hakitroky ny vainga na ranoka dia aseho amin' ny isa mitovy amin' ny an' ny lanja isam-bentin-kadiriny amin' ny g/sm3 na amin' ny kg/l. Ohatra, mitovy ny filazana fa 0,79 ny hakitroky ny etanôly na 0,79 g/sm3 ny lanja isam-bentin-kadiriny. Izany dia miteraka fampifangaroana matetika eo amin' ny hevitra momba ny lanja isam-bentin-kadiry sy ny hakitroka.

## Jereo koa

* Lanja
* Hadiry
* Hakitroka
Ikonda

**Ikonda** dia renirano any amin' ny Distrikan' Amboasary-Atsimo, Faritra Anosy, izay manompo ny ony Mandrare.
Tahirin-javaboarin' i Berenty

Ny **Tahirin-javabiarin' i Berenty** (na **réserve de Berenty**, amin' ny teny frantsay) dia tahirin-javaboary kely tantanin' ny tsy miankina, mirefy 200 ha, any amin' ny faran' ny atsimon' i Madagasikara, adiny roa miala an' i Tôlanaro, ao avaratr' Amboasary-Atsimo, ao amin' ny Kaominina Ifotaka, Faritra Anosy. Manamorona ny ony Mandrare ny toerana misy azy, ao amin' ny faritry ny ala mikitroka somary maina any amin' ny ilany atsimon' i Madagasikara.

Noforonina tamin' ny taona 1936 io tahirin-javaboary io. Ity tahiry ity, miaraka amin' i Bealoka sy i Rapily, dia ampahany amin' ny ala 1&nbsp;000 ha sisa tavela ao amin' ny fambolena taretra taloha nosahanin' i Henry de Heaulme. Toerana manan-danja hijerena ny karazam-borona tsy manam-paharoa toy ny *[[Coua]]*, fa indrindra ny maky sy ny varika (maky hira, ny sifaka, sns) ilay tahiry. 

Nandritra ny telopolo taona mahery ny primatôlôga Alison Jolly (izay nanomboka ny fikarohana tao Berenty) sy mpikaroka hafa ary ny mpianatra dia nitsidika an' i Berenty mba hanao fikarohana ifotony  momba ny maky sy ny sifaka. I Alison Jolly dia namoaka asasoratra maromaro momba ity tahirin-javaboary ity.Manana trano anaty ala fiantranoan' ny mpitsidika sy lalana voakarakara mankany amin' ny ala hojerena ilay tahirin-javaboary. Ity tahirin-javaboary ity no mahasarika mpitsidika betsaka indrindra raha mitaha amin' ny tahirin-javaboary hafa rehetra eto Madagasikara. Tonga any rehefa nandeha fiara adiny roa avy any Tôlagnaro.
Igapó-Açu

**Igapó-Açu** dia renirano ao amin'ny Amazonia any .

Io dia sandan'ny Rio Madeira .

Ny BR-319 dia mandalo azy.

### Tsiahy
Safiotra

Ny **safiotra** dia olona maro firazanana, manana ray aman-dreny manam-piaviana ara-jeôgrafia, ara-kolontsaina, na ara-toe-batana samy hafa. Ho an' ny mpahay siansa anefa dia vokatry ny fifangaroam-pototarazo ny olombelona rehetra. Mety ho roa na maro ny foko na firazanana niavian' ny olona lazaina fa safiotra. Safoitra no mahaforona ampahany betsaka amin' ny mponina any amin' ny faritra maro maneran-tany. Any Amerika Avaratra, ny fandinihana dia nahita fa mitombo hatrany ny isan' ny mponina safotra. Any amin' ny firenena maro any Amerika Latina dia ny Mestizô (*mestizo*) no maro anisa amin' ny mponina ary any amin' ny sasany hafa koa dia ny Molatô (*mulatto*). Any Karaiba, olona maro firazanana no mandrafitra ny ankamaroan' ny mponina any amin' ny Repoblika Dôminikana (73&nbsp;%) sy any Aruba (68%) ary any Kiobà (51&nbsp;%).

## Jereo koa

* Zanamalata
Thomas White (jiolahin-tsambo)

I **Thomas White** dia jiolahin-tsambo anglisy teraka tao Plymouth, nanao ny asany tany Karaiba sy taty amin' ny Ranomasimbe Indiana tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18. Maty teto Madagasikara izy tamin' ny volana Marsa 1708. Fotoana fohy monja dia kapitenin-tsambo irery izy, saingy niasa teo ambany fitarihan' ny kapiteny malaza kokoa toa an' i George Booth, John Bowen, Thomas Howard, John Halsey, ary Nathaniel North.

## Jereo koa

* David Williams

## Boky fanovozan-kevitra

* "WHITE, Captain Thomas", in Philip Gosse, *[https://www.gutenberg.org/files/19564/19564-h/19564-h.htm The Pirates' Who's Who]* by Philip Gosse, New York, Burt Franklin, 1924 , p. 318.

* *[https://www.sabrizain.org/malaya/library/documents/1D30004CA384A81381DD3C8F45CAE3B216713B01.html Pirates of the Eastern Seas by Charles Grey]*, ahitana fitantarana lava momba ny fiainan' i White
* *[https://www.gutenberg.org/files/12216/12216-h/12216-h.htm The Pirates Own Book by Charles Ellms]*, ahitana fitantarana ny zava-dehibe teo amin' ny fiainan' i White.
Aruba

I **Aruba** dia nosy neerlandey any amin' ny Ranomasina Karaiba, any amin' ny ranomasina ampitan' ny morontsirak' i Venezoela, ampahany amin' ny Antilia Kely. Ity nosy ity dia manangana fanjakana mizaka tena ao amin' ny Fanjakan' i Nederlandy amin' ny zony manokana, dia ny **Tanin' i Aruba** (*Land Aruba* amin' ny teny neerlandey, *Pais Aruba* amin' ny teny papiamentô), hatramin' ny nisarahany tamin' ny Antilia Neerlandey (neerlandey: *Nederlandse Antillen*) tamin' ny taona 1986. 

Tamin' ny taona 2010 dia nisy mponina 115&nbsp;120 ny tao Aruba, ka ny 29&nbsp;998 tamin' ireo dia nipetraka tao Oranjestad, renivohitr' ilay nosy.

Tanàna: Oranjestad sy Sint Nicolaas
Fitaterana an-drenirano

Ny **fitaterana an-drenirano** dia fitaterana an-dakana na an-tsambo sns eny amin' ny lalan-drano voajanahary (renirano na ony) azo ifamivoizana, na eny amin' ny lakandrano namboarina. Misy fitaterana mpandeha sy koa fandehanana an-tsambo ho fialamboly na fizahan-tany koa ny fitaterana an-drenirano, ho fanampin' ny fitaterana entana.

## Jereo koa

* Fitaterana ana habakabaka
* Fitaterana an' arabe
* Fitaterana an-dranomasina
* Fitaterana an-dalamby
Yalta

I **Yalta** dia tanàna any amin' ny saikinosy Krimea, eo amoron' ny Ranomasina Mainty, 51 km atsimon' i Simferopol. Amin' ny teny rosiana sy okrainiana izy dia atao hoe Ялта / *Yalta*; fa amin' ny teny tatara krimeana kosa dia *Yaltı*. Tanàna rosiana i Yalta hatramin' ny fanakambanana an' i Krimea amin' i Rosia tamin'ny 2014, nefa tsy eken' ny lalàna iraisam-pirenena, tanàna okrainiana kosa izy araka ny lalàna iraisam-pirenena. Toerana amoron-dranomasina voahodidin-tendrombohitra misy ala, izay manana toetany pontika mahafinaritra, tsara ho an' ny tanim-boaloboka sy ny tanim-boankazo, i Yalta. Nisy mponina 78&nbsp;115 ny ao tamin' ny taona 2013 ary 74&nbsp;652 tamin' ny taona 2021; ny tangoron-tanànanany "Yalta Lehibe", dia misy mponina manodidina ny 150&nbsp;000.
Botry

Ny **botry** dia karazana sambolay arabo nentim-paharazana vita amin' ny hazo, misy andrin-tsambo iray na maromaro nopetahana lay telo zoro na efa-joro, avy any amin' ny Ranomasina Mena. Ny teny hoe "botry" dia teny mahafao-be izay manondro karazana sambo hafa mitovitovy firafitra amin' io voalohany io any amin' ny Ranomasimbe Indiana, io teny io koa dia manondro sambo kely misy lay na misy môtera, izay taranaka mivantana avy amin' ireo sambo nentim-paharazana ireo.

## Jereo koa

* Sambo
* Lakana
* Zahatra
Fihaonambe tao Yalta

Ny **Fihaonambe tao Yalta** dia fivorian' ny tompon' andraikitra lehibe avy amin' ny Firaisana Sôvietika (Joseph Stalin) sy avy amin' ny Fanjakana Mitambatra (Winston Churchill) ary avy any Etazonia (Franklin D. Roosevelt). Natao ny 4 ka hatramin' ny 11 Febroary 1945 tao amin' ny Lapan' i Livadia, akaikin' ny tanànan' i Yalta any Krimea izany fivoriana izany. Io fihaonana io dia nomanin' ny Fihaonambe tao Malta izay natao tamin' ny 31 Janoary ka hatramin' ny 2 Febroary 1945, izay nivondronan' i Etazonia sy ny Fanjakana Mitambatra mba hanolotra firaisankina amin' i Stalin amin' ny fanomanana ny diabe fiadiana fanafihana farany hanoherana ny tafika alemàna sy japôney sady hamerana ny fandrosoan' ny Tafika Mena any Eorôpa Afovoany. Ny tanjon' ny Fihaonambe tao Yalta dia ireto:

* manaova paikady iraisana hanafainganana ny fahataperan' ny Ady Lehibe Faharoa; 
* mandamina ny momba an' i Eorôpa aorian' ny faharesen' ny Reich Fahatelo; 
* miantoka ny fahamarinan-toeran' ny lamina vaovao ho an' izao tontolo izao aorian' ny fandresena.

Ny tena tanjon' i Stalin dia ny hanamafisana ny vokatry ny Fihaonambe tao Môskoa tamin' ny 9 Ôktôbra 1944 izay namaritra amin' ny ambangovangony ny drafi-pizaràna an' i Eorôpa Atsimo-Atsinanana ho "faritra hanjakazakana" mandritra ny vanim-potoanana aorian' ny ady. Ireo vokatra ireo, ampiana ny an' ny Fihaonambe faharoa tao Québec, no nitarika ny "Ady Mangatsiaka". Ny filazana ôfisialy nataon' ny Firaisana Sôvietika taorian' ilay ady dia nifototra amin' ny fikatsahana ny "hiaro ny Firaisana Sôvietika amin' ny fanafihana ho avy, toy ny tamin' ny taona 1914 sy ny taona 1941, amin' ny alalan' ny fiarovana azy amin' ny sakana ara-pizaràn-tany sy ara-pôlitika". Noho izany dia niasa, mba hamoronana Pôlônina tarihin' ny governemanta naman' ny Firaisana Sôvietika, ny diplômasia sôvietika.

Nitady ny hahazo fampanantenana avy amin' i Stalin i Churchill sy i Roosevelt, fa handeha hiady amin' i Japàna ao anatin' ny telo volana taorian' ny faharesen' i  Alemaina ny Firaisana Sôvietika, koa noho izany dia samy vonona ny hanao marimaritra iraisana izy roa ireo. Nanao fifampiraharahana bebe kokoa noho ny toerana matanjaka nisy azy i Stalin satria zato kilômetatra miala an' i Berlin ny miaramila sôvietika.

Fanampin' izany dia naneho tsy firaharahana tanteraka ny lanja ara-môralin' ny mpiara-miresaka aminy  i Roosevelt, izay niharatsy ny fahasalamany, raha nilaza hoe: "Raha omeko azy ny zavatra rehetra azoko omena azy nefa tsy hangataka na inona na inona ho takalon' izany aho, manery ny voninahitra, dia tsy hanandrana hanambatra na inona na inona izy ary hiasa hanangana tontolo anjakan' ny demôkrasia sy fandriam-pahalemana."
Volkhov

Ny **Volkhov** (rosiana: *Волхов*) dia renirano any avaratra andrefan'i Rosia eo anelanelan'i Saint Petersbourg sy Môsikao akaikin'i Veliky Novgorod.

Miainga avy ao amin’ny Farihy Ilmen any avaratra izy io ary mivarina any amin’ny Farihy Ladoga akaikin’i Novaya Ladoga. Ny reniranon'i Msta sy ny Lowat ary ny Schelon no tena loharanon'izy io, izay mikoriana mankany amin'ny Farihy Ilmen.
Rio Tapajós

Ny **Rio Tapajós** dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny Amazonia sy . Miforona avy amin'ny fihaonan'ny Rio Juruena sy ny Rio Teles Pires izy io, ary mikoriana mankany amin'ny renirano lehibe indrindra eran-tany eo ankavanana, eo amin'ny morontsiraka atsimo akaikin'i Santarém.

Eo amoron'ny Rio Tapajós no misy ny fonenan'i Fordlândia izay efa nilaozana.

Ny Rio Tapajós dia manana halavana manodidina ny 810 kilometatra tsy misy renirano. Miaraka amin'ny reniranon'i Rio Teles Pires havanana, manana halavany 2.291 kilometatra izy.

### Tsiahy
Schinus terebinthifolius

Ny ***Schinus terebinthifolia*** dia karazana zavamaniry dikôtiledôna, ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]*, teratany any Amerika Atsimo. Manana ravina sarotra mihintsana sy voany fanao zava-manitra izay fantatra amin' ny anarana hoe "berôzy" izy. Any Amerika Atsimo (Brezila) no nipoirany, nefa ankehitriny dia volena mba hahazoana voany izy any amin' ny faritra mafana hafa, toa an' i La Réunion na i Madagasikara. Ity karazana ity dia zavamaniry mitsiry hoazy, izay indraindray lasa manafika.

## Toetoetrany

Hazo mananana halava mety mahatratra 3 ka hatramin' ny 10 m, ary indraindray 15 m, sy savaivo mirefy 10 hatramin' ny 30 sm (indraindray 60 sm) ny *Schinus terebinthifolius*.

Manana halava mirefy 7,5 hatramin' ny 15 sm ny raviny maharitra sy mifandimby, izay misy 5 na 7 na 9 zana-pelana salavalava, mifanohitra, afa-tsy ny farany. Feno na misy nifinifiny ny felan-dravina, mizoro ny fotony sy ny tampony.

Mivondrona anaty sampaho 2,5 hatramin' ny 10 sm ny voniny, izay tena misampantsampana, eo am-pototry ny ravina ambony indrindra. Entin' ny foto-javamaniry samihafa ny vony lahy sy ny vony vavy fa tsy amin' ny zavamaniry tokana. Mamoaka fofon-dipoavatra na fofona terebinta izy ireo. Ny voniny, izay manana lavany sy sakany eo amin' ny 3 mm, dia misy kalisy foronin' ny ravimbony madinika maitso maranitra dimy sy vondrom-pelambony misy felam-bony fotsy dimy manana halava mirefy latsaky ny 3 mm, lahimbony 10 na vavimbony misy fihary boribory. Zavamaniry misy mamimbony sy vovobony ahafahana mamokatra tantely somary manitra izy io.

Manana savaivo mirefy 4 ka hatramin' ny 5 mm ny voany, izay antsoina hoe "berôzy", izay mivondrona anaty sampaho matevina, miloko mena midorehitra, ny nofony misy litsoa sy manitra, somary mangidy kely ny tsirony. Misy vihim-boa salavalava, manja mazava, latsaky ny 3 mm ny halavany, ary mamoaka fofon-dipoavatra.

## Jereo koa
* *[[Schinus]]*
* *[[Schinus molle]]*
Schinus molle

Ny ***Schinus Molle*** dia hazo manana ravina maharitra izay mahatratra 15 m, teratany any amin' ny faritra any amin' ny Tandavan-tendrombohitra Ande Peroviana ka hatrany amin' ny faritra atsimo amin' i Brezila. Matetika amidy amin' ny anarana hoe "berôzy" ny voany mavokely na dia tsy misy ifandraisany amin' ny dipoavatra mainty (*[[Piper nigrum]]*) aza ny *S. Molle*. Avy amin' ny teny hoe *mulli*, izay teny ketsoa anondroana an' ilay hazo, ny teny hoe *Mello* ao amin' ny hoe *Schinus Mello*.

## Jereo koa

* *[[Schinus terebinthifolius]]*

## Jereo koa
Rio Jauaperi

**Rio Jauaperi** dia renirano avy any Rio Negro any Roraima, .

Mamakivaky ny tanànan'i Caroebe, São João da Baliza, São Luís (Roraima) ary Rorainópolis izy io. 530 km ny halavany.
Welwitschia

**Welwitschia** dia karazana gymnosperma tokana (izany hoe, karazana misy karazana iray fantatra), ny hany karazana voalaza dia ny **Welwitschia mirabilis** miavaka, tsy manam-paharoa any amin'ny efitr'i Namib ao Namibia sy Angola.
Rio Paraguay

Ny **Rio Paraguay** (*Reniranon'i Paragoay*) dia lalan-drano any Amerika Atsimo izay mamakivaky an'i , ,  ary .

Mirefy 2 621 km ny halavan’ilay renirano, ka anisan’ny renirano 40 lava indrindra eran-tany izy io. Ny renirano dia manomboka amin'ny Chapada dos Parecis ao Mato Grosso ary miafara amin'ny fihaonan'ny Reniranon'i Paraná.

Mandalo ny renivohitr'i Paragoay: Asunción
Cáceres (Mato Grosso)

**Cáceres** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly mizaka tenan'i  ao amin'ny . 
Ny isam-ponina dia 91.626 tamin'ny taona 2024.

Ny kaominina dia manamorona an'i  ary izy no tanàna lehibe ao Mato Grosso rakotry ny Pantanal matogrossense.
Ny lalambe federaly breziliana BR-070 dia mampifandray an'i Cáceres amin'i Cuiabá sy San Matías (Santa Cruz) any Bolivia.

## Jereo koa
* Brazila
** Mato Grosso

## Tsiahy
Cutias

I **Cutias** (*Cutias do Araguari*) dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Amapá, ao 
Ny isam-ponina dia 6.217 tamin'ny taona 2021 ary 2.179,114 km² ny velarantany.

Ny fetrany dia Tartarugalzinho sy Amapá (tanàna) any avaratra, Macapá any atsimo atsinanana ary Ferreira Gomes any andrefana.

## Jereo koa
* Brazila
** Amapá
*** Amapá, Calçoene, **Cutias**, Ferreira Gomes, Macapá, Itaubal, Laranjal do Jari, Mazagão, Oiapoque, Porto Grande, Pedra Branca do Amapari, Pracuúba, Santana, Serra do Navio, Tartarugalzinho sy Vitória do Jari

## Tsiahy
Fahantrana

Ny **fahantrana** dia toe-javatra iainan' ny olona tsy manana ny ampy amin' izay ilaina mba hahafahany miaina am-pahamendrehana ao amin' ny fiarahamonina misy azy, izany hoe fiainana ao anatin' ny toe-javatra maha ambany ara-materialy ny tena raha oharina amin' ny olona tena nambinina indrindra; miteraka fahasahiranana amin' ny famenoana ny filan' ny tena sy ny an' ny mpiray ankohonana amin' ny tena izany, sady miteraka fanilikilihana avy amin' ireo izay manan-karena indrindra. Na izany aza dia tsy misy ny famaritana ny atao hoe fahantrana izay eken' ny rehetra sy iraisan' ny rehetra.

Heverina ho tena ilaina ny fanomezana fahafaham-po ny filana fototra mba hananan' ny olombelona fiainana mendrika; amin' izao fandrosoana ara-teknika sy fanatsarana ny toe-piainana any amin' ny firenena mandroso izao anefa dia nipoitra ny famaritana mifototra amin' ny tokonam-pahantrana izay mifandraika amin' ny salam-pidiram-bola izay tsy misy ifandraisany amin' ny fanomezana fahafaham-po ireo filana ireo. Raha lazaina amin' ny teny hafa dia ny isan' ny olona rehetra manana fidiram-bola isan' olona ambany noho ny isan-jaton' ny fidiram-bola mpanivo ny isan' ny mahantra. Amin' ny ankapobeny dia 20&nbsp;% io tokonana io. Manondro kokoa ny tsy fitoviana ara-toekarena sy ara-pôlitika eo amin' ny samy olona sy eo amin' ny samy fiarahamonina ny teny hoe "fahantrana", raha oharina amin' ny fananan-karena.

Manandrana manazava ny fisian' ny fahantrana sy ny fomba fitomboan' ny harena ny siansa ara-toekarena. Manana fisahiranana, izay an' ny olombelona eran-tany koa, ny fitondram-panjakana, manoloana ny fahantrana, ary miezaka ny hifehy izany, na amin' ny fiheverana ny fiainan' ny isam-batan' olona sy ny vondron' olona fotsiny aza, satria hita teny antsefatsefaky ny tantaran' izao tontolo izao ny fifanolanana eo amin' ny mahantra sy ny mpanan-karena, izay mety handrahona ny fahefana efa mipetraka. Antony lehibe mahatonga ny fijaliana ny fahantrana, ary ivon' ny fiheverana ara-môraly sy ara-pilôzôfia ary ara-pivavahana ny fitovian' ny samy olombelona. Misy karazany maro ny fahantrana.

## Jereo koa

* Fahantrana eto Madagasikara
* Tokonam-pahantrana
* Toekarena
Tartarugalzinho

**Tartarugalzinho** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Amapá ao amin'ny . Ny isam-poniny dia 15665 mponina tamin'ny taona 2016, ny velarantanin'ilay kaominina dia 6.711,95 km².

Ny fetrany dia Pracuuba any avaratra andrefana sy avaratra, Amapá (tanàna) any avaratra atsinanana, Cutias any atsimo atsinanana ary Ferreira Gomes any atsimo andrefana.

## Lalana
BR-156

## Jereo koa
* Brazila
** Amapá
*** Amapá, Calçoene, Cutias, Ferreira Gomes, Macapá, Itaubal, Laranjal do Jari, Mazagão, Oiapoque, Porto Grande, Pedra Branca do Amapari, Pracuúba, Santana, Serra do Navio, Tartarugalzinho sy Vitória do Jari

## Tsiahy
Amapá (tanàna)

**Amapá (tanàna)** dia tanàna ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i Amapá ao amin'ny . Ny isam-poniny dia 9265 mponina tamin'ny taona 2021 ary 8454.8 ny velarantany.

## Jereo koa
* Brazila
** Amapá
*** Amapá, Calçoene, Cutias, Ferreira Gomes, Macapá, Itaubal, Laranjal do Jari, Mazagão, Oiapoque, Porto Grande, Pedra Branca do Amapari, Pracuúba, Santana, Serra do Navio, Tartarugalzinho sy Vitória do Jari

## Tsiahy
Vitória do Jari

**Vitória do Jari** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Amapá, ao . Ny isam-poniny dia 12.445 ary ny velarantany dia 2.483 km².  

Ny fetrany dia i Mazagão any avaratra, Laranjal do Jari any avaratra andrefana ary Gurupá (Pará) any atsimo.

Renirano: Amazôna sy Rio Jari
## Jereo koa
* Brazila
** Amapá
*** Amapá, Calçoene, Cutias, Ferreira Gomes, Macapá, Itaubal, Laranjal do Jari, Mazagão, Oiapoque, Porto Grande, Pedra Branca do Amapari, Pracuúba, Santana, Serra do Navio, Tartarugalzinho sy Vitória do Jari

## Tsiahy
Efaho (ony)

**Efaho** na **Ifaho** na **Fanjahira** taloha dia ony lehibe any amin' ny Disrikan' i Tolagnaro any amin' ny Faritra Anosy, izay manondraka ny lemaka amoron-tsiraka manontolo amin' ny faritra akaikin' i Tolagnaro mandra-pahatongany any amin' ny riakasian' Ambinanibe na Andriambe, izay manary ny ranony any amin' ny Ranomasimbe Indiana. Tombanana ho 1&nbsp;036&nbsp;800&nbsp;m3/ora na 11,8 m3/s ny fitosaky ny ranon' Efaho. Eo amin' ny faritanin' io ony io (195 km2 ao Fanjahira) no nipoiran' ny tarana-mpanjaka Zafiraminia. Nanomboka tamin' ny taona 2023 ny fanatanterahana ny tetikasa famlatsiana an' Androy amin' ny ranon' Efaho.

## Jeôgrafia
Ny ony Efaho, antsoina koa hoe Ifaho, dia iray amin' ny ony lehibe any amin' ny tapany atsimo atsinanan' i Madagasikara. Any amin' ny faritra Ifarantsa, eny amin' ny tangoron-tendrombohitra Anosy, no ipoiran' ny loharanon' i Efaho izay mikoriana mamakivaky ny lemaka atsinanan' ny faritra Anosy alohan' ny hivarinany any amin' ny Ranomasimbe Indianina ao amin' ny farihy Andriambe (Ambinanibe), akaikin' ny tanànan' i Taolagnaro. Manodidina ny 196 km² ny sahandranon' i Efaho. Ny fitosaky ny rano isan-taona ambony indrindra dia 1,820 m³/s. Ny fitosaky ny rano isan-taona farafahakeliny dia manodidina ny 0,328 m³/s. Ny salanisan' ny fitosaky ny rano isan-taona dia manodidina ny 5,64 m³/s.

## Famatsian-drano an' Androy
Ampy hahatanteraka ny tetikasa famatsiana rano fisotro ny 10&nbsp;% amin' ny ranon' Efaho. Azo ampiasaina hanondrahana ny tany fambolena ny ambiny. Rano fisotro ho an' ny olona 460&nbsp;000 any amin' ny distrika telo (Tolagnaro sy Amboasary Atsimo ary Ambovombe). Mirefy 97 km manomboka eo Esalo zay misy ny an' Efaho ka hatrany Ambovombe izany fantsona izany. Mitentina 322&nbsp;560&nbsp;600&nbsp;000 Ariary ny vola havatsin' ny fanjakana ilay tetikasa. Hahazo tombontsoa amin' izany ny mponina ao amin' ny tanàna enimpolo amin' ireo distrika telo voalaza etsy ambony ireo. Ny rano avy ao amin' ny reniranon' Efaho ihany koa dia kasaina hanondrahana tany fambolena mirefy 80&nbsp;000&nbsp;ha any amin' ny lemak' i Sampona sy i Maroalopoty ary i Maroalomainty. Rano 12&nbsp;600&nbsp;m2 isan' andro no hikoriana ao anaty fantsona.

## Loharano sy fanamarihana
Schinus

Ny ***Schinus*** dia vondron-karazana hazo sy hazo madinika lava mamony, ao amin' ny fianakaviana  *Anacardiaceae*. Ny karazana ao amin' io vondrna io dia fantatra amin' ny anarana hoe **hazo dipoavatra**. Loharano ahazoana zava-manitra ny dipoavatra peroviana (*[[Schinus molle|Schinus Molle]]*). Teratany any Amerika Atsimo sy any Amerika Afovoany ny karazana rehetra ao amin' ny *Schinus*, manomboka any Però sy any amin' ny ilany avaratra-atsinanan' i Brezila ka hatrany amin' ny ilany atsimon' i Amerika Atsimo. Lasa zavamaniry manafika ivelan' ny toeram-ponenany voajanahary ny karazana sasany (anisan' izany ny *[[Schinus terebinthifolius|Schinus terebinthifolia]]*). Mety ho ahi-dratsy any amin' ny faritra manana hamandoana antonony ny *[[Schinus polygama]]*, na dia tsy dia fantatra loatra aza.
Aleppo

I **Aleppo** dia tanàna ao amin'ni avaratr'i Siria.

Arabo ny ankamaroan'ny mponina silamo ao Aleppo. Misy koa ny Kiorda, Tiorkmen sy ireo foko silamo kely hafa.

Manodidina ny 15 ka hatramin'ny 20% amin'ny mponina no Kristianina, ny ankamaroany dia Asyrianina sy Armeniana. Anisan'ny Fiangonana Ortodoksa Syriana sy Ortodoksa Armeniana izy ireo ho.
Nanomboka tamin'ny volana Novambra, nofehezin'ny Silamo mahery fihetsika ny tanàna, noroahina ny Kristianina ary nodarohan'ny Jiosy ho faty.

|
## Tsiahy