Literatioran' i Madagasikara

Ny **literatioran' i Madagasikara** dia ny literatiora rehetra, na am-bava na an-tsoratra, amin'ny teny malagasy na amin' ny fiteny hafa, nataon' ny Malagasy (anisan' izany ny any am-pielezana) na nataon' ny vahiny avy any ivelany.  Mandrakotra ny literatiora am-bava (tononkalo, kabary, ohabolana, tantara) sy ny asa soratra - izay maneho ny fahasamihafana ara-kolontsaina sy ara-pedrà eto Madagasikara - ny literatiora malagasy. Ny endriky ny literatiora am-bava lehibe dia ny haiteny (tononkalo feno fanoharana) sy ny kabary ary ny ohabolana, izay aseho matetika amin' ny hetsika ara-piarahamonina. Ny tantaran' *[[Ibonia]]*, izay nampitaina am-bava nandritra ny taonjato maro, dia ahitana ireo endrika pôetika ireo, mampifangaro ny ara-panahy sy ny fisedrana mahery.

Talohan' ny taonjato faha-19 dia nandrakitra fahalalana miafina amin' ny alalan' ny sorabe, izay tarehin-tsoratra arabo namboarina ho an' ny teny malagasy, saingy vitsy dia vitsy ireo lahatsoratra ireo ankehitriny. Ny firaketana an-tsoratra voalohany momba ny lovantsofina am-bava dia nataon' ny misiônera sy manam-pahaizana eorôpeanina sy malagasy toa an-dRaombana sy ny fanangonana ao amin' ny *[[Tantara ny Andriana eto Madagasikara|Tantara ny Andriana]]*, izay ahitana ny lovantsofina momba mpanjaka merina. Nandritra ny fanjanahantany, ny pôeta toa an-dry Jean-Joseph Rabearivelo (1901–1937), izay heverina ho ny pôeta afrikana môderina voalohany, dia nanafangaro ny fomba fanoratra môderina (siorealisma, sns.) sy ny literatiora am-bava nentin-paharazana malagasy. Ny mpanoratra malaza hafa, anisan' izany Ny Avana Ramanantoanina sy i Dox, dia niasa tamin' ny fiarovana ny teny malagasy, nampitambatra ny tononkalo sy ny teatra ary ny hafatra ara-pôlitika. Nandritra ny taonjato faha-20, ny literatiora malagasy ankehitriny dia nampitombo ny lova eo amin' ny literatiora am-bava sy an-tsoratra tamin' ny alalan' ny fikarohana ny maha-izy azy ny firenena malagasy sy ny tantaran' ny fanjanahantany ary ny fivoaran' ny karazana literatiora toy ny tantara foronina sy ny teatra ary ny fitsikerana.
## Literatiora am-bava
Betsaka ny literatiora am-bava nentim-paharazana no nivoatra teto Madagasikara. Anisan’ ny literatiora am-bava nentim-paharazana malaza indrindra eto amin’ ny Nosy ny lahabolana, izay aseho amin' ny endrika hainteny sy ny kabary ary ny ohabolana. Tononkalo mampisongadina ireo lovantsofina ireo, ilay mitondra ny lohateny hoe *[[Ibonia]]*, dia niampitampita nandritra ny taonjato maro manerana ny Nosy tamin' ny endriny maro samihafa, ary maneho ny fedrà sy ny finoana nentim-paharazana malagasy. Ankoatra ireo lova ara-javakanto ireo, ny fitantarana am-bava dia nampitaina tamin' ny taranaka maro. Fitantarana sy tononkalo ary tantara maro no naverina tamin' ny endrika mozika. Tsy afa-misaraka amin’ ny hira ny tononkalo ao amin' ny literatiora am-bava netim-paharazana malagasy, araka ny asehon' ny teny malagasy hoe *tononkira* na *tononkalo* – izay miforona amin' ny fampiarahana ny tonony amin' ny hira na kalo.

Fizarana azo arahina:

# endrika fohy: ohabolana, ohapitenena, teny filamatra, teny faneva, ankamantatra, angano, hira;
# ny anaran-tsamirery (anaran' olona, anaram-pianakaviana, anaran-tanàna, anaran-toerana);
# ny voambolana sy teknika momba ny zavakanto sy asa tanana;
# ny raokandro sy fitsaboana nentim-paharazana;
# ny fitantarana fanorenana (fedrà, angano);
# fombafomba ara-pivavahana na ivelan' ny fivavahana.

## Topi-maso ara-tantara

### Literatiora an-tsoratra voalohany
Ny fahalalana miafina isan-karazany, mifandraika amin' ny fombafomba ara-pivavahana, amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny raokandro ary ny fahalalana manokana hafa, dia noraketin' ny ombiasy  tamin' ny alalan' ny sorabe, tarehin-tsoratra arabo namboarina hanoratana ny teny malagasy. Nampidirin' ny tantsambo arabo teo anelanelan' ny taonjato faha-7 sy faha-10 izy io. Ireo asa soratra voalohany ireo dia natokana ho an' ny ombiasy fotsiny fa tsy naparitaka. Ny mpanjaka malagasy dia nanana mpanolo-tsaina ombiasy ary nampianarina namaky teny sy nanoratra amin' ny sorabe, ary mety nampiasa ho an' ny tanjona maro izany, na dia vitsy aza ny tahirin-kevitra vita amin' ny sorbe mbola ananana hatramin' izao.

Misy zavatra avy amin' ny lovantsofina am-bava sy ny kabary nentim-paharazana izay noraketin' ny mpitsidika britanika sy frantsay teto amin' ny Nosy. Ny mpahay tantara malagasy voalohany dia Raombana (1809–1855), iray amin' ny mpianatra voalohany tao amin' ny sekolin' ny London Missionary Society tao amin' ny Rovan' Antananarivo, izay nandrakitra an-tsoratra amin' ny teny anglisy sy amin' ny teny malagasy ny tantaran' ny Merina tany am-piandohan' ny taonjato faha-19. Ny *[[Tantara ny Andriana eto Madagasikara]]*, izay fanangonana lovantsofina momba ny mpanjaka merina, dia loharanom-pahalalana lehibe hafa momba ny fiarahamonina tany afovoan-tanin' i Madagasikara ary nangonina sy navoakan' ny pretra katôlika iray (François Callet) nonina tao amin' io faritra io tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19.

### Literatiora malagasy
Nivelatra teto Madagasikara fotoana fohy taorian’ ny fanjanahantany ny literatiora an-tsoratra avy amin’ ny aingam-panahy tandrefana, izay nipoitra voalohany tamin’ ny 1906-1938, izay azo zaraina ho vanim-potoana efatra. 

* Ny vanim-potoana voalohany dia fantatra amin' ny hoe "*<u>miana-mamindra</u>*" ary tamin' ny taona 1906-1914. Nandritra izany fotoana izany dia nanomboka nanoratra tononkalo sy tantara ary diary tamin' ny fomba eorôpeana ny andiany voalohany. Ho fanajana ny fisarahan' ny fanjakana sy ny fiangonana any Frantsa, ireo mpanoratra ireo dia namaritra ny tenany ho "mpino" nahazo aingam-panahy avy amin' ny lohahevitra ara-pivavahana, ary ireo "tsy mpino" izay nanentana lalina kokoa ny vetsovetsony. Maro amin' ireo mpanakanto ireo no mpikambana ao amin' ny Vy Vato Sakelika, fikambanana ara-kolontsaina manana tanjona nasiônalista miafina. Ny fahitan' ny fitondrana frantsay ny fikasan' ilay fikambanana sy ny fanaovana sesitany ny maro amin' ny mpikambana ao aminy dia niteraka fahabangana teo amin' ny fivoaran' ny literatiora teto amin' ny Nosy nanomboka tamin' ny 1915 ka hatramin' ny 1922.
* Ny vanim-potoana faharoa, tamin' ny taona 1922 ka hatramin' ny 1929, dia nahitana mpanoratra nandalina ny lohahevitra malagasy momba ny "*embona sy hanina**"*.
* Nanaraka izany ny vanim-potoana fahatelo izay niompana amin' "*ny lasa*" (fiverenana an-doharano).
* Nanomboka tamin' ny taona 1932 kosa ny vanim-potoana fahefatra, ny "*<u>mitady ny very</u>"*.

Ireo lohahevitra ireo dia maneho ny lohahevitra lehibe kokoa momba ny fahaverezan' ny maha-izy azy, ny fahatsapana ho vahiny an-tanin' ny tena ary ny fanembonana ny lasa, izay vokatry ny fanjanahantany. Izy ireo dia narahin' ny "*<u>hita ny very</u>*" tamin' ny taona 1934-1938.

Ny mpanoratra nanoratra nandritra ny vanim-potoana 1906-1938 dia fantatra teto Madagasikara amin' ny anarana roa: ny "*mpanoratra zokiny*", izay teraka nandritra ny andron' ny Fanjakan' Imerina teo aloha, sy ny "*mpanoratra zandriny*" izay teraka tamin' ny fitondrana frantsay ary matetika miezaka mamerina sy mankalaza ny lasa talohan' ny fanjanahantany.

Ny pôeta afrikanina môderina voalohany, izay Merina, antsoina hoe Jean-Joseph Rabearivelo (1901 na 1903–1937), dia nalaza noho ny fampifangaroana ireo endrika pôetika siorealista, rômantika ary môdernista miaraka amin' ny singa avy amin' ny fandaha-teny malagasy nentim-paharazana, ary koa noho ny famonoan-tenany tamin' ny alalan' ny poizina sianiora tamin' ny taona 1937. I Rabearivelo ihany koa no anisan' ny voalohany namoaka boky tantara foronina miresaka tantara tena nisy ary nanoratra ny hany ôperà tokana amin' ny fomba tandrefana eto Madagasikara. Ny fampifangaroana ny fomba tandrefana sy ny fomba nentim-paharazana eo amin' ny haisoratra dia notohizin' ny mpanoratra toa an' i Elie Rajaonarison, ohatra iray amin' ny onja vaovao eo amin' ny tononkalo malagasy. Anisan' ny pôeta malaza i Jacques Rabemananjara, i Pierre Randrianarisoa, i Georges Andriamanantena (na Rado), i Jean Verdi Salomon Razakandraina (na Dox) sy ny hafa. Ny mpanoratra sangany dia i Jean-Luc Raharimanana, i Michèle Rakotoson, i Clarisse Ratsifandrihamanana, i David Jaomanoro, i Solofo Randrianja, i Emilson Daniel Andriamalala ary i Celestin Andriamanantena. Betsaka ihany koa ny bokin-tantara an-tsary noforonin' ny mpanoratra malagasy toa an' i Anselme Razafindrainibe (1956–2011).

Mpanoratra malagasy maro no samy nanantitra mafy ny fampiroboroboana sy ny fankalazana ny hakanto sy ny fahafahan' ny teny malagasy milaza zavatra maro ary ny haren' ny lovantsofina am-bava malagasy.

## Mpanoratra sy asa soratra

Indreto ny mpanoratra sy asa soratra aseho araka ny fizotran' ny fotoana.

### Talohan' ny tantara voasoratra

* Fiorenam-ponenan' ny Aostroneziana (manodidina ny 2&nbsp;000 hatramin' ny 1&nbsp;500 tal JK);
* Fifindra-monin' ny vahiny, manodidina ny taona 700 hatramin' ny taona 1&nbsp;500.

### Talohan' ny taona 1500

* Vazimba, mponina voalohany, vondrona tsy azo antoka;
* Varotra andevo tatsinanana, Oman, Zanguebar avy eo Zanzibar (soltanata), Islamizasiona;
* Karazana literatiora betsileo, am-bava indrindra;
* *[[Ibonia]]*, tononkalo epika, endrika isan-karazany amin' ny lovantsofina am-bava, nangonina tamin' ny taona 1830, avy eo nanomboka tamin' ny taona 1870 ka hatramin' ny taonjato faha-21.

### Taonjato faha-16 hatramin' ny faha-18

* Vanim-potoana manan-tantara: vanim-potoan' ny tompomenakely (1500-1895), Fanjakan' i Madagasikara (1500-1817), Eorôpeana voalohany tonga teto Madagasikara (1500-1817)

* Mpifindra-monina: Karàna, Sinoa, Vazaha
* Libertalia (manodidina ny taona 1670), Maurice Beniowski (manodidina ny 1775)
* ny Compagnie française des Indes orientales

* ny Sorabe: abidy avy amin' ny arabo natao hanoratana ny fiteny any atsimo-atsinanan' i Madagasikara, indrindra fa ny fiteny antemoro, hita ao amin' ny sora-tanana maherin' ny zato

* ny hiragasy na vakodrazana; 
* Andrianampoinimerina (1745c-1810), mpitondra voalohany niezaka nampiray ny Nosy manodidina ny Fanjakan' Imerina.

### Taonjato faha-19

* Vanim-potoana manan-tantara: Fanjakan' i Madagasikara (1817-1897)

* *[[:en:Tantara ny Andriana eto Madagasikara|Tantara ny Andriana]]* *eto Madagasikara*
* Ny programa Mémoire du monde (UNESCO, 1992)  dia tafiditra ao amin' ny rejisitra iraisam-pirenena Mémoire du monde (tamin' ny 15/01/2016), tamin' ny taina 2009: Archives royales (1824 – 1897) 

* Hainteny, fanehoan-kevitra be pitsiny, izay ahitana tononkalo, sarin-teny fohy, môdely kabary, ohabolana, angano, tantara, izay nampiasain' ny Merina no nangonin' i Jean Paulhan (1884-1968), *Les Hain-Tenys Merinas* (Geuthner, 1913 avy eo 2007).

#### Fiafaran' ny taonjato faha-19: fanjanahantany eorôpeana

* ny Expédition de Madagascar (1881-1882 sy 1894-1895), ny Ady Hova-Frantsay Voalohany (1883-1885)
* ny Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikararate (1882-1897), ny Expédition de Madagascar (1895)

### Taonjato faha-20
Ny vanim-potoana voalohany (1906-1938), an' ny *Mpanoratra zokiny* izay teraka teo nandrita ny Fanjakan' Imerina teo aloha, ary ny *Mpanoratra zandriny* teraka tamin' ny fitondrana frantsay, dia azo fintinina ao anatin'ny fe-potoana dimy:

* 1906-1914: *Miana-mamindra*, nataon' ny mpino kristianina malaza, nikambana tamin' ny farany tao amin' ny Vy Vato Sakelika (1913);
* 1915-1922: fanakanana frantsay, famoretana, asa an-terivozona, fanaovana gadralava any Nosy Lava, sesitany, fanoloran-tena hanao miaramila;
* 1922-1929: *Embona sy hanina*;
* 1929-1932 : *Ny lasa* (fiverenana an-doharano);
* 1932-1939 : *Mitady ny very*.

Ilay pôeta malagasy voalohany, Jean-Joseph Rabearivelo (1901 na 1903-1937), dia nahay nampifangaro ny endrika tononkalo siorealista sy rômantika ary môdernista miaraka amin' ny singa avy amin' ny lahateny malagasy nentim-paharazana, ary koa (anisan' ny voalohany) namoaka bokin-tantara foronina mirakitra tantara tena nisy (sy ny ôperà tandrefana tokana noforonin' ny Malagasy). Ny famonoan-tenany tamin' ny alalan' ny sianiora tamin' ny taona 1937 no nanamarika ny fidiran' ny literatiora malagasy môderina.

#### Vanim-potoana manan-tantara
* Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina (1897-1958), Tolom-bahoaka tamin' ny 1947
* Repoblika voalohany (Madagascar) (1958-1975), Repoblika Demokratika Malagasy (1975-1992)
* Repoblika fahatelo (Madagascar) (1992-2010)

#### Gazety momba ny literatiora
* *18 Degrees South Latitude* (1923), *Notebook Malagasy*
* *Capricorn, The Madagascar Review*
* *Tanamasoandro*, *Mpanolotsaina*
* *An-dRakoto* (1938-1939)
* *Madagascar* (1930-1931)
* *Madagascar Youth Review* (&935)

#### Malagasy mpanoratra
* Rajaonah Tselatra (1863-1931), pôeta, mpanoratra tantara an-tsehatra, *Voninkazo 50* (*50 fleurs*, 1912)
* Ny Avana Ramanantoanina (1891-1940), pôeta, mpanoratra
* Esther Razanadrasoa (1892-1931)
* Pastora Rahajason (1897-1971), pôeta, mpanoratra
* Eliza Freda (Alfred Andrianaly) (1900-?), mpanoratra tantara an-tsehatra
* Samuel Ratany (1901-1926), pôeta, novelista
* Jean-Joseph Rabearivelo (1903-1937), pôeta, novelista, mpanoratra malagasy amin' ny teny frantsay voalohany, *Imaitsoanala* (1933-1936), *Aux portes de la ville* (1934-1935)
* Fidelis Justin Rabetsimandranto (1907–1966), novelista, mpanoratra tantara an-tsehatra
* S. Bem (Randrianasolo) (1908-?), mpanoratra tantara an-tsehatra
* Laurent W. Ramambason (1909-), mpitoriteny, pôeta, *Missiology* (1999)
* Antoine de Padoue Rahajarizafy (1911-1974)
**  (1913–1990), pôeta, mpanabe, *Sur les marches du soir* (1940), *Rites millénaires* (1955), *Antsa* (1956), *Lamba* (1956), *Antidote* (1961)...
* Jacques Rabemananjara (1913-2005), pôeta, mpanoratra tantara an-tsehatra, pôlitika
* Raymond William Rabemananjara (1913–2010), mpahay tantara, mpanoratra
* Dox na Jean Verdi Salomon Razakandraina (1913-1978), pôeta, mpanoratra tantara an-tsehatra, mpanoratra tantara foronina, mpandika teny
* Flavien Ranaivo (1914–1999), pôeta, mpanoratra
* Emilson Daniel Andriamalala (1918-1979), mpanoratra tantara foronina, *Ma Promise* (1954 amin' ny teny malagasy, 2020 amin' ny teny frantsay)
*  (1919–1989), pôeta
* Georges Andriamanantena Rado (1923-2008), pôeta, mpanao gazety
* Arthur Razakarivony (1897-?), mpanoratra tantara an-tsehatra, *Rodlish* (1924), *La bienfaisante vengeance* (*Ny valifaty mahavelona*, 1925), *Nofim-paradisa* (1933), *Le Jugement suprême* (1939)
* Clarisse Ratsifandrihamanana (1926-1987), pôeta, mpanoratra
* Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka (1929-1997), mpanoratra, pôlitika, pôeta
* Esther Nirina (1932-2004), pôeta, mpiasa amin' ny tranom-boky
* Pierre Randrianarisoa (1932-2010), mpahay tantara, pôeta, diplômaty, pôlitika
* Esther Randriamamonjy (1933-)
*  (1934-2009) (*Dadamily Besigara*), pôeta, mpikabary, mpamorona hiragasy, mpanorina ny Tarika Ramilison Fenoarivo
* Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato (1936-2008), mpanoratra, mpandika teny, mpitantara angano, novelista, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra
*   (1940–), mpanao mozika, mpanoratra
* Michèle Rakotoson (1948-), mpanoratra, mpanao gazety
* Nestor Rabearizafy (1949-), mpampianatra eny amin' ny oniversite, pôeta, mpanoratra tantara an-tsehatra, *Nocturne pour un dire* (2003), *La Sève des jours* (2004), *Les Mots comestibles* (2004)
* Élie Rajaonarison (1951-2010), pôeta
* David Jaomanoro (1953–2014), pôeta, novelista, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra
* Narcisse Randriamirado (1954-), mpanao gazety, novelista, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra
* Hajasoa Vololona Picard *Ravololonirina* (1956-), mpampianatra eny amin' ny oniversite, pôlitika, pôeta, mpanoratra, *De Jaspe et de sang* (1998)
* Naivo (Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa) (1960-), mpanoratra tantara foronina, novelista, *[[Au-delà des rizières]]* (2012)
* Johary Ravaloson (1965-), mpanoratra tantara foronina, novelista, *Les Larmes d’Ietsé* (2013), *Géotropiques* (2010), *La Porte du Sud* (2003)
* Jean-Luc Raharimanana (1967-), mpanoratra, pôeta, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra, manoratra amin' ny teny frantsay, *Le prophète et le président* (1989), *Lucarnes*
* Marie Ranjanoro (1990-), mpanoratra tantara foronina, *Feux, fièvres, forêts* (2023)
* Hary Rabary, mpanoratra tantara foronina, *Zakoa* (2023) 

### Taonjato faha-21
Kelly ny vanim-potoana manan-tantara:

* Repoblika fahatelo (Madagascar) (1992-2010);
* Krizy politika 2009 teto Madagasikara,
* Repoblika fahefatra (Madagascar) nanomboka tamin’ny 2010

Mbola manan-danja toy ny hatramin' izay ny literatiora am-bava ankehitriny. Manaporofo izany ny karazana literatiora betsileo (***[[:fr:Genres_littéraires_Betsileo|fr]]***), amin’ny fiovaovana mahakasika ny zavatra iainana ankehitriny izay hita ao amin' ny lahateny (kabary, hainteny), ao amin' ny hira, ao amin' ny vakodrazana, ao amin' ny toriteny, ao amin' ny fampielezam-peo ary ao amin' ny fahitalavitra sns.

Ny mpanoratra mavitrika malaza ankehitriny dia:
* Naivo (***[[:en:Naivo|en]]***) (Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa) (1960-), mpanoratra tantara foronina, novelista, *Au-delà des rizières*, Paris, Sépia, 2012
* Johary Ravaloson (1965-), mpanoratra tantara foronina, novelista, *Les Larmes d’Ietsé *, *Géotropiques*, *La Porte du Sud*
* Jean-Luc Raharimanana (1967-), mpanoratra, pôeta, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra, manoratra amin' ny teny fratsay, *Le prophète et le président* (1989), *Lucarnes*
* Solofo Randrianja, mpanoratra, mpahay tantara, mpampianatra amin' ny oniversite.

## Karazana literatiora

### Hiragasy

Ny Tarika Ramilison Fenoarivo (*[[:fr:Tarika_Ramilison_Fenoarivo|fr]]*) dia mivondrona ary efa nanomboka ny taona 1986 no nikarakara hetsika teo amin’ny sehatry ny fialamboly, ny fanabeazana ary ny toekarena firaisankina malaza. Ramilison Besigara (***[[:en:Ramilison_Besigara|en]]***), hoy i Dadamily Besigara ( Ambatokely, 1934 – Isotry, 2009) no mpanorina sy mpitarika azy. I Perline Razafiarisoa (***[[:fr:Perline_Razafiarisoa|fr]]***) (1963-2007) dia malaza amin' ny fanaovana hiragasy.

### Tantara an-tsary
* Anselme Razafindrainibe (***[[:fr:Anselme_Razafindrainibe|fr]]***)

## Rafitra mikarakara ny literatiora

* Akademia Malagasy (1902)
* Loka literatiora eto Madagasikara
* Prix littéraire des Alliances Françaises de Madagascar (2018)
* Prix des Mascareignes (***[[:fr:Prix_des_Mascareignes|fr]]***)
* Éditions Jeunes Malgaches (2004) (***[[:fr:Éditions_Jeunes_Malgaches|fr]]***)

## Literatiora araka ny fijery tsy malagasy

Indreto kosa ny mpanoratra tsy malagasy nanoratra momba an' i Madagasikara sy ny Malagasy.
* Pôrtogey mpahita tany
* Diabe frantsay, ara-pivavahana sy ara-tafika; arsiva ara-diplômasia sy ara-toekarena ...
* Tantara foronina momba ny tontolon' ny fanjanahantany (***[[:fr:Roman_colonial|fr]]***) nosoratan' ny Vazaha na momba azy ireo.
* Nivoelisoa Galibert, *Chronobibliographie analytique de la littérature de voyage imprimée en français sur l’Océan Indien (Madagascar-Réunion-Maurice) des origines à 1896*, Paris, Honoré Champion, 2000
* Nivo Andrianjafy-Ratsiomihamina, *Madagascar dans la littérature française de 1558 à 1990*, Thèse de Doctorat d’Etat de Lettres, Paris-Nord, 1995
* Françoise Chenet (eo ambany fitarihan' ny), *Routes malgaches*, Revue *Les carnets de l’exotisme*, no 2-3, Poitiers, Le Torii éditions, 1990

### Taonjato faha-17

* Étienne de Flacourt (1607-1660),, *Histoire de la Grande Isle Madagascar, Nouvelle édition annotée, augmentée et présentée par Claude Allibert* (1661), 2007, Paris, Karthala, 712 p

* Claude Allibert (dir.), *Autour d’Etienne de Flacourt*, Revue « Etudes Océan Indien », no 23-24,Paris, INALCO

### Taonjato faha-18
* Daniel Defoe (1660-1731), *Madagascar ou le journal de Robert Drury*, Londres, 1729
* Évariste de Parny (1753-1814), *Chansons madécasses*, 1787

### Taonjato faha-19

* Ida Pfeiffer (1797-1858), *Voyage à Madagascar*, 1881
* André Coppalle (1800?-1850?), *Voyage dans l’intérieur de Madagascar et à la capitale du roi Radama I* en 1825-1826 (1910) ,, éditions la Lanterne magique, Paris, 2006
* B.-F. Leguével de Lacombe (1800?-1870?) , *Voyage à Madagascar et aux îles Comores : 1823 à 1830* (1840)
* Émile Raymond Blavet (1838-1924), *Au pays malgache* (1897)
* Henri Pouget de Saint André (1858-1932), *La colonisation de Madagascar sous Louis XV, d'après la correspondance inédite du comte de Maudave* (1886)
* Etienne Grosclaude (1858-1932), *Un Parisien à Madagascar* (1898)
* Henri Louis Douliot (1859-1892), *Journal du voyage fait sur la côte ouest de Madagascar, 1891-1892*, *Bulletin de la Société de Géographie*, 1893, 1895 et 1896

### Taonjato faha-20

* Edouard Deburaux (1864-1904), Léo Dex et Maurice Dibos, *Voyage et aventures d'un aérostat à travers Madagascar insurgée*, 1901, réédition 2009
* Pierre Mille (1864-1941), *Mes trônes et dominations* (1936)
* Charles Renel (1866-1925), *La race inconnue* (1910), *La coutume des ancêtres* (1913), *Le "décivilisé"* (1923), *La fille de l'île rouge* (1924), *L'oncle d'Afrique* (1926)
* Myriam Harry (1869-1958), *Routes malgaches* (1943)
* Charles Renel (1870-1925), *La race inconnue* (1910), *Le décivilisé*, *La coutume des ancêtres*, *La fille de l’Île Rouge*, *L’oncle d’Afrique*, *La métisse*
* Roger Martin du Gard (1881-1958), *Le voyage à Madagascar* (1934)
* Jean Paulhan (1884-1968), *Aytré qui perd l’habitude* (1910)
* Pierre Benoit (1886-1962), *Le Commandeur* (1960)
* Jean d'Esme (1894-1966), *Epave australe* (1931)
* Octave Mannoni (1899-1989), ethnologue, philosophe, psychanalyste, *Prospero et Caliban. Psychologie de la colonisation* (1950)
* Victor Sartre (1902-2000), évêque, *Mémoires : pour l'histoire à Madagascar-- 1933-1990* (2008)
* André Brunel (1912-1981), médecin
* Claude Simon (1913-2005), *L’acacia* (1989)
* Max-Pol Fouchet (1913-1980), *Les peuples nus* (1953)
* Robert Mallet (1915-2002), recteur de l’université de Tananarive, *Mahafaliennes* (1961), *Région inhabitée* (1964)
* Jean-Maurice Comte (1921-?), *Les rizières du Bon Dieu* (1966)
* George Lejamble (1921-2001), *Les Coloniaux*, *Les chênes de la place Colbert, ou BBC nostalgie*
* Ferdinand Déléris (1922-2009), *Le Vazaha*
* Jacques Lalut (1923-2011), *La Promesse*
* Alain Gandy (1924-2015), *Le sang des colons*
* Louis Szumski (1927-2000), *Les Mikeha*
* Guy Pommereau (1928-), *Tropiques d’antan* (1993)
* Patrick Cauvin (1932-2010), *Villa Vanille*
* Pierre Sogno (1932-), *Ranavalo, reine cruelle* (1990)
* Adrien Le Bihan (1938-), *Retour de Lémurie* (1993)
* Monique Agénor (1940-), *Comme un vol de papang*(1998), *Cocos-de-mer* (2000).
* Suzanne Mollet (1940?), Lucile Allorge (1937-), *Histoire du parc botanique et zoologique de Tsimbazaza* (2000)
* Bernard Ucla (1942 ?), *Madagascar, les larmes du roi Radame* (1992)
* Jean-Patrick Lebel (1942-2012), cinéaste
* Chantal Serrière (1946-), *Pangalanes, retour à Madagascar* (2001)
* Jacques Lardoux (1944-), *Mihamavana Madagascar* (1999)
* Antoine (chanteur) (1944-)
* Jean-Marie Seillan (1946-), *La (para)littérature (pré)coloniale à la fin du <abbr>XIX<sup>e</sup></abbr> siècle*
* Éric Nonn (1947-2017), *Imerina* (1998)
* François Thibaux (1947-)
* Daniel Vaxelaire (1948-), *Chasseurs de Noirs* (1982), *L’île des damnés* (1999)
* Pedro Opeka (1948-), mpanao asa soa
* Dominique Ranaivoson (1950 ?-), *La littérature coloniale entre 1896 et 1960* (à Madagascar)
* Jean Decampe (1951?-1992), *L’ombrelle écarlate* (1992)
* Madeleine Malet (1952-), *Zanatane, Fleur de lances* (1997)
* Philippe Jeantot (1952-2016), navigateur
* Philippe Eidel (1956-2018), musicien
* Jean-Luc Coatalem (1959-), *Les beaux horizons* (1997)
* Laurence Ink (1960-), *Chants de corail et d’argent* (2001)

### Taonjato faha-21

* Michaël Ferrier (1967-), *Memoirs from Overseas*, Paris, Gallimard, 2015
* Douna Loup (1982-), *The Stormy*, Paris, Mercure de France, 2015

## Tovana

### Bibliôgrafia

* Léopold Sédar Senghor, *Anthologie de la nouvelle poésie nègre et malgache de langue française*, Paris, PUF, 1948
* Rabearivelo, *Vieilles chansons des pays d’Imerina*, Editions Madprint, 1967
* Jacques Rabemananjara, *Antsa*, poèmes, Paris, Présence Africaine, 1956, *Lucarnes*, Paris, Le Serpent à plumes, 1996
* Michèle Rakotoson, *Juillet au pays : chroniques d’un retour à Madagascar*, Bordeaux, Elytis, 2007
* Bibliothèque malgache électronique gratuite (arsiva)
* Dominique Ranaivoson, *Iza moa, petit dictionnaire historique de Madagascar*, Tananarive-Paris, Tsipika-Karthala, 2004
* Dominique Ranaivoson, *La prod+uction littéraire francophone à Madagascar depuis 1980*, thèse, 2001
* Didier Mauro, *Madagascar, l'opéra du peuple, anthropologie d'un fait social total : l'art Hira Gasy entre tradition et rébellion*, Paris, Éditions Karthala, France, 2001. ()

### Diskôgrafia

* *Les littératures des îles de l'océan Indien* par Jean-Louis Joubert, (enregistrement lors de la rencontre *Couleur saphir*, no 91, du 27 février 2004), ARCC, Paris, 51'

## Jereo koa
* Kolontsaina malagasy
* Fanabeazana eto Madagasikara
* Frankôfônia
* Lisitry ny mpanoratra malagasy

## Rohy ivelany
* Littérature malgache sur ''malagasy.hypotheses.org''
* Littérature malgache sur ''ile-en-ile.org''
* Tirthankar Chanda, '' Littérature francophone malgache: engagement et double appartenance'', article sur ''rfi''
* François-Xavier Razafimahatratra, ''De l’exil à la nostalgie au travers de la littérature malgache'', 2008, article
* Dominique Ranaivoson ( Université Rennes III), ''Littérature coloniale à Madagascar'', Site SIELEC (Société Internationale d'Études des littératures de l'Ère Coloniale, 2005 ?
* Njaka Tsitohaina Ramiandrarivo, ''La littérature malgache d’expression française, une littérature en exil, une littérature de l’exil, une littérature des exilés''
* Nivoelisoa D. Galibert, ''Madagascar : les écrivaines des années 1980 et la langue française''
* Site ''Monde malgache''.org, section lexique, section auteurs''
* ''Littérature à Madagascar, les auteurs contemporains contraints à s’autoéditer''
* Littérature en malgache, site ELLAF
* Corpus de textes malgaches, site ELLAF
* Site Soumbala.com, ''Portail francophone du livre africain'' 
* Jean-Marie de la Beaujardière, ''Dictionnaire Malgache et Encyclopédie de Madagascar'', site ''fr.mondemalgache.org'' 
*  Virginie Coulon, Bibliographie francophone de littérature africaine, EDICEF/AUPELF, 1994
* Anciennes revues de Madagascar, ''Portail mondial des revues'', site sismo.inha.fr
* ''Lettres de Lémurie'' (Comores, Madagascar, Maurice, La Réunion)
* Association des éditeurs de Madagascar  (AEDIM)
* Bibliographie BNF sur Madagascar

## Laha-tsary

Sary:Esther_Razanadrasoa.JPG|lien=Fichier:Esther_Razanadrasoa.JPG| Esther Razanadrasoa (1892-1931)
Sary:Jean-Joseph_Rabearivelo.jpg|lien=Fichier:Jean-Joseph_Rabearivelo.jpg| Jean-Joseph Rabearivelo (1901c-1937)
Sary:Lucien_Xavier_Michel-Andrianarahinjaka_2.jpg|lien=Fichier:Lucien_Xavier_Michel-Andrianarahinjaka_2.jpg| Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka (1929-1997)
Sary:Pierre_Randrianarisoa_en_2000.jpg|lien=Fichier:Pierre_Randrianarisoa_en_2000.jpg| Pierre Randrianarisoa (1932-2010)
Sary:Elie_Rajaonarison_Malagasy_Poet.jpg|lien=Fichier:Elie_Rajaonarison_Malagasy_Poet.jpg| Élie Rajaonarison (1951-2010)

Sary:Jean_Luc_Raharimanana.jpg|lien=Fichier:Jean_Luc_Raharimanana.jpg| Jean-Luc Raharimanana (1977-)


## Loharano sy fanamarihana