Sakamalao

Ny **sakamalao** na **sakamalaho** na **sakarivo** na **sakaviro** na **sakaitany** dia zavamaniry mamony, tokan-dravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Zingiberaceae]]*, 
Ny anarany ara-tsiansa dia **''Zingiber officinale**.*
Manana taho milevina, atao hoe [[Taranja (taova)|taranja]] na [[Taranja (taova)|rizôma]], izay mitondra ny anaran' ilay zavamaniry ihany koa, fampiasan' ny olona amin' ny sakafo mba hahazoana tsiro mafanafana sy atao fanafody.Ao amin' ny fianakaviana *Zingiberaceae* koa ny [[tamotamo]] (*Curcuma longa*), ny kardamôma (*Elettaria cardamomum*), ary galanga (*Alpinia galanga*, *Alpinia officinarum*, *Boesenbergia rotunda*, *Kaempferia galanga*).

Zavamaniry ahitra, maniry isan-taona izy io, ka ny foto-draviny mihorona mitambatra no toa tahony, izay mahatratra eo amin' ny iray metatra ny haavony, mitondra ravina somary ety. Mitondra voniny manana felana mavo hatsatra sy sisim-bony volomparasy ny [[vondrom-boniny]] izay mipoitra mivantana avy amin' ny taranjany eo amin' ny tsimo-drantsana misaraka.


Avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] an-dranomasina (amin' ny faritry ny [[zana-pehintany]]) ny sakaviro na sakarivo, ary azo inoana fa ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] no namboly azy voalohany. Nentin' izy ireo namakivaky an' i [[Indô-Pasifika]] ity karazan-javamaniry ity nandritra ny [[fielezan' ny Aostrôneziana]] (5&nbsp;000 taona lasa tany ho any), ka tonga hatrany [[Hawaii]]. Anisan' ny zava-manitra voalohany naondrana avy any Azia ny sakamalao, ka tonga tany [[Eorôpa]] niaraka amin' ny [[varotra zava-manitra]], ary nampiasain' ny [[Grisia Taloha|Grika]] sy [[Rôma Taloha|Rômana]] tamin' ny [[Andro Taloha]]. Antsoina matetika hoe sakaintanidia, ny zavamaniry dikôtiledôna mifandray lavitra aminy ao amin' ny vondron-karazana *Asarum*, noho ny tsirony mitovitovy.Nampiasaina tamin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] tany [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] sy tany [[India]] ary tany [[Japàna|Japana]] nandritra ny taonjato maro ny sakaviro, ary nampiasaina ho fanampin-tsakafo. Tsy misy ny porofo azo antoka amin' ny filazana fa manampy amin' ny fampihenana ny maloiloy sy fandoavana mifandray amin' ny fitondrana vohoka na amin' ny simiôterapia ny sakaviro. Mbola tsy azo antoka raha mahomby amin' ny fitsaboana aretina ny sakaviro, ary tsy nankatoavin' ny <u>Food and Drug Administration</u> (FDA) ny fampiasana ny sakaviro ho fanafody.

Tamin' ny taona 2020 dia nahatratra 4,3 tapitrisa taonina ny famokarana sakaviro eran-tany, ka i [[India]], izay miantoka ny 43&nbsp;% amin' ny fitambaran' ny famokarana eran-tany, no mitarika amin' izany.

== Fambolena sakamalao ==
Tena ilaina amin' ny famokarana sakamalao ny haben' ny [[Taranja (taova)|taranja]] na [[rizôma]] na taranja. Arakaraky ny halehiben' ny taranja no maha haingana ny famokarana ny sakamalao sy ahafahana mivarotra azy  haingana eny an-tsena. Alohan' ny hambolena ny rizôma dia tsy maintsy mikarakara ny masomboly ny mpamboly mba hisorohana ny [[bibikely mpanimba]], sy ny fahalovan' ny rizôma, ary ny aretina hafa mety hafindran' ilay masomboly. Misy fomba isan-karazany ataon' ny Indiana amin' ny fikarakarana masomboly dia ny fandomana ny azy ireo amin' ny fangaron-dranoka misy [[tain' omby]], ny fanetrohana ny masomboly alohan' ny fitahirizana azy, ary ny fikarakarana azy amin' ny rano mafana.

Rehefa voakarakara tsara ny masomboly dia tsy maintsy atao vadi-bainga tsara ny tany hambolena azy mba hanorotoroana ny [[nofon-tany]]. Aorian' ny vadi-bainga (in-3 na in-4 na in-5 fara-fahakeliny), dia atao mielanelana 18 hatramin' ny 24 m ny lalan-drano hanondrahana ny voly.

Ny fambolena ny rizôma masomboly no dingana manaraka. Any [[India]] dia matetika atao eo anelanelan' ny volana Marsa sy Jona ny ny fambolena sakamalao tondrahina amin' ny fitarihan-drano, satria ireo volana ireo no anombohan' ny [[Varatraza]], na ny vanin-taonan' ny orana. Rehefa vita ny fambolena ny masomboly dia manohy manisy lafika bozaka eo amin' ny voly ny tantsaha mba hitehirizana ny [[hamandoana]] sy hifehezana ny fitomboan' ny [[ahi-dratsy]] ary koa mba hitehirizana ny nofon-tany. Atao ny fametrahana lafika bozaka (ravina maitso ohatra) eo amin' ny sori-boly na talahaka raha vao vita ny fambolena ny masomboly ary averina izany rehefa afaka 45 sy 90 andro aorian' ny fiandohan' ny fitomboana. Aorian' ny fandafihana bozaka dia tonga ny famadibadihana sy ny famakivakiana ny nofon-tany mba hanaraha-maso ny fitomboan' ny ahi-dratsy, hampitsaharana ny hamafin' ny nofon-tany vokatry ny [[orana]], ary mba hitazonana ny hamandoan' ny tany. Tsy maintsy manao izay hahazoan' ny voly sakamalao fanondrahana fanampiny ny tantsaha raha kely ny orana. Any India dia tsy maintsy manondraka ny voly sakamalao amin' ny tari-drano ny tantsaha isaky ny tapa-bolana farafahakeliny eo anelanelan' ny volana Septambra sy Nôvambra (rehefa tapitra ny Varatraza) mba hahazoana vokatra betsaka sy tsara indrindra.

Ny fangadiana no dingana farany amin' ny fambolena sakamalao. Raha ambolena hahazoana vokatra toy ny [[legioma]] sy [[zavapisotro]] ary [[vatomamy]] ny rizôma, dia tokony hatao eo anelanelan' ny efatra sy dimy volana ny fangadiana, fa raha ambolena hahazoana vokatra toy ny sakamalao maina na menaka sakamalao ny rizôma, dia tsy maintsy atao valo ka hatramin' ny folo volana aorian' ny fambolena ny  fijinjana.

Anisan' ny malaza indrindra eo amin' ny varotra ny sakamalao maina. Hadina ny rizôma hatao sakamalao maina rehefa matoy tsara (8 hatramin' ny 10 volana). Rehefa avy nalona tamin' ny rano izy ireo dia kikisana amin' ny vakim-bolontsangana na amin' ny antsy hazo ny hodiny ivelany, satria sarotra ny fanaovana izany amin' ny milina. Potipotehina eny amin' ny foibe fanjifana ny rizôma maina. Tsy mila fikarakarana be loatra aorian' ny fihadiana ny sakamalao vaovao, ary hadina izy raha mbola tanora.

== Kolontsaina ==

=== Kolontsaina malagasy ===

==== Ohabolana ====

* Sakamalao sy [[havozo]], ka samy mitondra ny hanitra ho azy.
* Sakamalao tsy mba varotra. 

== Jereo koa ==

* *Zingiber''

* Dipoavatra
* Sakay
* Sakaibe
* Tamotamo
* Tongolo
* Tongologasy
* Voatabia
* Lingoza