open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Etona hamatra

Ny **etona hamatra** dia zana-bondron' ny singa simika ao amin' ny vondrona 18 ("vondrona VIIIA" na "vondrona 0" taloha) ao amin' ny tabilao periôdika. Indreto izy ireo, izay miisa enina: heliôma (2He), ny neôna (10Ne), ny argôna (18Ar), ny kriptôna (36Kr), ny ksenôna (54Xe), ary ny radôna (86Rn), ity farany dia radiôaktifa, ary 3,8 andro ny antsasa-piainan' ny radôna 222, ny miratoerany marin-toerana indrindra.

Izy ireo dia mamorona fianakavian-tsinga simika mitovitovy amin' ny etona mônôatômika tsy misy loko sy tsy misy fofona izay tsy manao fiota simika firy, na tsy mihetsika tanteraka mihitsy aza ho an' ny roa maivana indrindra -- afa-tsy amin' ny fepetra manokana. Ny ôganesôna (118Og), izay singa voatr' olombelona, dia tena tsy marin-toerana, izay hita tamin' ny taona 2002 ary nosokajina ao amin' ny vondron' ny etona hamatra noho ny antony ara-tsingerina, nefa mety tsy hitovy amin' ny an' ny etona hamatra mahazatra ny tena toetrany.

Ny anarana hoe "etona hamatra" dia avy amin' ny tsy fahampian' ireo etona ireo amin' ny maha akora simika azy taloha. Diso ara-teknika io anarana io satria ny heliôma dia 24&nbsp;% amin' ny zaka bariônika manerana izao rehetra izao, ary ny argôna dia 0,93&nbsp;% amin' ny atmôsferan' ny Tany manandrify ny haambon' ny ranomasina, noho izany dia tsy marina ny filazana azy ireo ho tsy fahita firy na hamatra.

An-jatony vitsivitsy monja ny tambatr' etona hamatra fantatra, indrindra amin' ny ksenôna. Amin' ny tsindrin' ny atmôsfera dia tsy mihoatra ny 10&nbsp;°C ny elanelana misy eo amin' ny maripanam-pangotrahana sy ny maripanam-piempoan' ny etona hamatra, noho izany dia tsy misy afa-tsy amin' ny heba-maripana tena tery ny ranoka amin' izy ireo.

Azo avy amin' ny rivotry ny atmôsfera ny neôna, ny argôna, ny kriptôna ary ny ksenôna, amin' ny alalan' ny fampiranohana sy ny fanasitiliana misaratsaraka. Azo avy amin' ny etona voajanahary ny heliôma, amin' ny fampiasana teknika fanasarahana amin' ny maripana ambany dia ambany (latsaky ny −150&nbsp;°C). Matetika ny radôna dia azo avy amin' ny fandravana radiôaktifa ny tambatry ny radiôma, ny tôriôma, na ny oraniôma levona.

Ny toetra tsy mihontsin' ny etona hamatra ara-tsimia dia mahatonga azy ireo hilaina amin' ny fampiharana rehetra izay tsy ilana fiota simika. Ampiasaina amin' ny fanamboarana takamoa mandoro sarikofehy ny argôna mba hisorohana ny harafesin' ilay sarikofehy vita amin' ny tongstena. Ampiasaina amin' ny antsirika any anaty ranomasina ny heliôma mba hatao etona isefoana amin' ny endrika heliôksa na trimiksa mba hamerana ny fikorontanan' ny etona mivezivezy ao amin' ny fitaovana fisefoana sy ny poizin' ny azôta ary ny poizin' ny ôksizenina. Ampiasaina amin' ny sehatra isan-karazany toy ny fanamboarana jiro, ny faninginana, ary na dia ny astrônaotika koa aza ny etona hamatra.

## Jereo koa

* Simia

* Etona
* Tany hamatra
Itriôma

Ny **itriôma** dia singa simika manana ny laharana atômika 39, sy tondroina amin' ny eva **Y**. Izy io dia singa tetezamita izay manana toetra ara-tsimia mitovy amin' ny an' ny lantanida, ary voasokajy teo amin' ny tantara, miaraka amin' ny skandiôma sy ny lantanida, ho anisan' ny tany hamatra. Manana miratoerana marin-toerana tokana voajanahary (89Y) ny itriôma, izay mahatonga azy ho singa toka-marintoerana voajanahary sy singa tokam-bihy. Manana endrika metaly ny vatana tsotra amin' ny itriôma. Ao amin' ny natiora dia tsy hita mitokana ao amin' ny toerana niaviany ny itriôma, fa matetika miaraka amin' ny lantanida ao amin' ny akora mineralin' ny tany hamatra.

Ny fampiasana lehibe indrindra ny itriôma dia amin' ny famokarana fôsfôro, toy ny ampiasaina amin' ny fahitalavitra misy tioban-dahiniba na amin' ny LED na DEL. Ny fampiharana hafa dia ny famokarana lahinaratra (lahiniba sy lahinabo), elektrôlita, sivana elektrônika, lazera ary fitaovana mpampita aratra avo lenta, ary fampiharana ara-pitsaboana isan-karazany.

Ny itriôma dia tsy manana anjara asa biôlôjika fantatra, fa ny fifampikasohana amin' io metaly io dia mety hiteraka aretin' ny havokavoka ao amin' ny olombelona.

## Jereo koa

* Metaly
* Metaly mavesatra
* Lantanida
* Skandiôma
* Tany hamatra
* Fasimainty
Lahinaratra

Ny **lahinaratra** dia mpampita elektrônika na iônika (ohatra, fitaratra), ampiasaina hampifandraisana amin' ny ampahany tsy metaly amin' ny olik' aratra (oh: mpampita tapany, ranonkoto, foana na etona), izay misambotra na mamoaka elektrôna. Ny lahinaratra dia ampiasaina amin' ny fitaovana mpamokatra aratra (toy ny vatoaratra, ny bateria, mpanangona angovon' aratra) ary amin' ny goro fanahotoana, izay mpandray korian' aratra.

Misy karazany roa ny lahinaratra, araka ny tendro ifandraisany, dia lahinabo (mifandray amin' ny tendro miabon' ny mpihary herinaratra) sy ny lahiniba (mifandray amin' ny tendro miiban' ny mpihary herinaratra).

Araka ny zotran' ny rian' aratra nifanarahana dia miditra ao amin' ny goro fanahotoana eo amin' ny lahinabo ny rian' aratra ary mivoaka eo amin' ny lahiniba mba hiverina any amin' ny mpihary herinaratra indray. Mifamadika amin' io ny an' ny vatoaratra sy ny bateria sy ny mitovitovy aminy izay mamokatra aratra.
Paladiôma

Ny **paladiôma** dia singa simika aseho amin' ny eva **Pd** sy manana laharana atômika 46. Anisan' ny vondron' ny platinina izy io. Ny paladiôma vatana tsotra, izay platinôida maivana sy tsy fahita firy, dia heverina ho metaly hamatra izay ilaina amin' ny fampiharana momba ny metaly sarobidy.

## Jereo koa

* Metaly
* Metaly sarobidy
* Metaly hamatra
* Metaly tetezamita
Mismetaly

Ny **mismetaly** dia tsaman' ny samy tany hamatra amin' ny fatra samihafa, ahitana taratra ny fiseho voajanaharin' ize ireo. Manodidina ny 45&nbsp;% hatramin' ny 50&nbsp;% amin' izany ny seriôma, 25&nbsp;% ny lantanina, 15 hatramin' ny 20&nbsp;% ny neôdima, ary 5&nbsp;% ny praseôdima. Ampiasaina indrindra amin' ny fanamboarana vatom-brike izy io. Koa satria malemy loatra ka tsy manome pitik' afo tsara, dia afangaro amin' ny vy sy amin' ny maneziôma, izay mamorona ferôseriôma, izay mafy kokoa ary tsy dia miota loatra amin' ny fikikisana noho ny tsaman' ny lantanida madio.
Fiandravasana

Ny **fiandravasana**, araka ny loharanom-baovaon' ny mpanjanaka frantsay teto Madagasikara, dia fomba fanao amin' ny fahafatesana tany amin' ny faritra sasany teto Madagasikara, indrindra fa tany Ibetsileo, izay ahitana fiaretan-tory maharitra andro maro sy fisotroan-toaka sady ahitana koa fanaovana firaisana ara-nofo malalaka.

## Famaritana
Ny fiandravasana dia fanao raha misy fahafatesana, izay ivorian' ny havana, izay indraindray avy lavitra. Mandra-piandry izany dia misy ny fiaretan-tory fiandrasam-paty, izay anasana ny mpiara-monina rehetra – ao anatin' izany ny ankizy valo ka hatramin' ny dimy ambin' ny folo taona – ary mandritra izany dia malalaka ny fisotroana toaka.

Matetika io fiaretan-tory io dia mivadika ho fotoana anaovana firaisana ara-nofo faobe. Maharitra telo andro izany fety izany ary misy ny fanao toy ny fisalobonana ny lohan' ny zazavavy sy fanenjehan' ny zazalahy azy ireo any an-tsaha, amin' ny fombafomba aseho amin' ny alalan' ny fifampihazana sy filibana.

Any amin' ny mponina sasany, raha maromaro ny maty ao anatin' ny fotoana fohy, dia mety hitarika ho amin' ny firaisana ara-nofo malalaka atao mandritrany andro maromaro, hatramin' ny dimy ambin' ny folo andro.

## Jereo koa

* Valabe

* Lapabe

* Tsimandrimandry

## Loharano sy fanamarihana
Commelinaceae

Ny ***Commelinaceae*** dia fianakavian-javamaniry mônôkôtiledôna; ahitana karazana 500 eo ho eo mitsinjara amin' ny vondron-karazana 40  eo ho eo. Izy ireo dia ahitra, maniry isan-taona na mihoatra, any amin' ny faritra sobtrôpikaly. Matetika izy ireo dia mivangongo ka mamorona lafika matevina ao anaty ala. Ny karazana sasany dia ampiasaina ho zavamaniry fanao haingo. Anisan' io fianakaviana io ny nifinakanga (*Commelina madagascarica*).

## Vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (17 Mey 2010) :

* *Aetheolirion* Forman
* *Amischotolype* Hassk.
* *Aneilema* R.Br.
* *Anthericopsis* Engl.
* *Belosynapsis* Hassk.
* *Buforrestia* C.B.Clarke
* *Callisia* Loefl.
* *Cartonema* R.Br.
* *Cochliostema* Lem.
* *Coleotrype* C.B.Clarke
* *[[Commelina]]* L.
* *Cyanotis* D.Don
* *Dichorisandra* J.C.Mikan
* *Dictyospermum* Wight
* *Elasis* D.R.Hunt
* *Floscopa* Lour.
* *Geogenanthus* Ule
* *Gibasis* Raf.
* *Gibasoides* D.R.Hunt
* *Matudanthus* D.R.Hunt
* *Murdannia* Royle
* *Palisota* Rchb. ex Endl.
* *Pollia* Thunb.
* *Polyspatha* Benth.
* *Pseudoparis* H.Perrier
* *Rhopalephora* Hassk.
* *Sauvallea* W.Wright
* *Siderasis* Raf.
* *Spatholirion* Ridl.
* *Stanfieldiella* Brenan
* *Streptolirion* Edgew.
* *Thyrsanthemum* Pichon
* *Tinantia* Scheidw.
* *Tradescantia* L.
* *Tricarpelema* J.K.Morton
* *Triceratella* Brenan
* *Tripogandra* Raf.
* *Weldenia* Schult.f.
Commelina communis

Ny ***Commelina communis*** dia karazan-javamaniry ahitra ao amin' ny fianakaviana *[[Commelinaceae]]*. Any Azia Atsinanana ny faritra ahitana azy. Hita any Sina, Kôrea, Japôna, Taioana, ary any Atsinanana Indrindra Rosiana izy io.

## Fampiasana azy

### Sakafo

Hanin' ny biby mpihinana ahitra izy io. Ampiasaina ho vilona ho an' ny biby fiompy koa indraindray ilay zavamaniry. Ny voany indraindray dia hanin' ny vorona. Fanadiovana ny fandotoana izy io: ny *Commelina communis* dia afaka maniry amin' ny tany feno metaly mavesatra.

### Fanafody
Any Azia, ny voniny sy ny raviny tanora dia hanina manta na masaka.  Ny *Commelina communis* dia ampiasaina amin' ny raokandro aziatika hitsaboana ny tazo, ny kohaka ary ho anti-fampitoniana fanaintainana. Ny fikarohana dia naneho ny fisian' ny singa fitsaboana kohaka sy mamono bakteria.

### Fampiasana hafa

Mety tsara izy io amin' ny fanadiovana ny rano sy ny tany feno varahina, ankoatra ny metaly hafa. Ny fandoko manga amin' ny felan' ny *Commelina communis* dia nampiasaina handokoana kimônô.

## Jereo koa

* *[[Commelina]]*
* *[[Commelina benghalensis]]*,
* *[[Commelina diffusa]]*
* *[[Commelina latifolia]]*
* *[[Commelina madagascarica]]*
* *[[Commelina saxatilis]]*
Commelina benghalensis

Ny ***Commelina benghalensis*** dia ahitra maniry mihoatra ny roa taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Commelinaceae]]*, hita any Azia sy aty Afrika Trôpikaly. Anisan' ny zavamaniry antsoina amin' ny teny malagasy hoe **tsimativonoina** izy, manampy ny *[[Commelina nudiflora]]* sy ny *[[Commelina madagascarica]]*. Nampidirina be dia be tany amin' ny faritra ivelan' ny faritra niaviany izy io, anisan' izany ny Neôtrôpika, i Hawaii, ny vondro-nosy Antilia ary ny morontsiraka roa any Amerika Avaratra. Manana fe-potoana lava mampamony azy izy io, manomboka amin' ny lohataona ka hatramin' ny fararano any amin' ny faritra mafana, ary mandritra ny taona any amin' ny faritra manakaiky ny Fehibe. Matetika izy io no maniry amin' ny tany mikorontana.

Any amin' ny faritra niaviany sy amin' ny faritra nampidirana azy dia matetika no heverina ho ahi-dratsy izy, indraindray tena manahirana. Any Etazonia dia napetraka ao amin' ny  Federal Noxious Weed List izy io (lisitry ny ahi-dratsy). Heverina ho ahi-dratsy antonony  izy io amin' ny fambolena vary any Azia. Any amin' ny faritra niaviany aty Afrika atsimon' i Sahara, any India, any Srilanka, ary any amin' ny ampahany be amin' i Azia Atsimo Atsinanana, dia heverina ho ahi-dratsy manahirana ho an' ny karazam-boly maro manomboka amin' ny dite sy ny kafe ka hatramin' ny mangahazo sy ny voanjo. Ny fahasimbana ara-pambolena fanampiny dia vokatry ny fahafahany mampiantrano ny nematôda *Meloidogyne incognita* sy ny viriosin' ny aretim-boanjo *Umbravirus arachidis*.

Any Sina dia ampiasaina ho fanafody izay lazaina fa mampamany sy mampihena fanaviana sy fanaintainana, fa any Pakistana kosa dia ampiasaina amin' ny fanasitranana ny fivontosana amin' ny hoditra sy ny habokana ary ny fanafody manadiko kibo.

Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana malagasy kosa ireo zavamaniry  ireo potehina (anisany ny *[[Commelina nudiflora]]* sy ny *[[Commelina madagascarica]]*) dia apetaka amin' ny mangana. Voalaza koa fa tena mandaitra amin’ ny aretina maro hafa izy ireny: alobotra (tsy fahampian-tsakafo mandritra ny fisaraha-nono), ny kohaka mafy. Ny ranony dia voalaza fa mampihena ny siramamy ao amin' ny ra amin' ny diabeta.

## Jereo koa

* *[[Commelinaceae]]*
* *[[Commelina]]*
* *[[Commelina communis]]*

* *[[Commelina benghalensis]]*,
* *[[Commelina diffusa]]*
* *[[Commelina latifolia]]*
* *[[Commelina madagascarica]]*
* *[[Commelina saxatilis]]*
Mangana

Ny **mangana** na **fihandron-dra** dia ratra tsy manataka ny hoditra na mamaky ny tambatsela, izay mampiova loko ny hoditra amin' ny voalohany arahin' ny fivontosana. Matetika izy io dia miseho aorian' ny dona eo amin' ny faritra malemy amin' ny tenan' ny zavamananaina ary vokatry ny fahasimban' ny lalandra madinika indrindra, izay mahatonga ny ra hiparitaka any amin' ny tambatsela manodidina. Amin' ny ankapobeny ny mangana dia tsy manaintaina nefa mety hiteraka na hifandray amin' ny takaitra lehibe kokoa: fikorontanan' ny fivaingan' ny ra, fahatapahana, sns.
Diabeta

Ny **diabeta** dia aretina avy amin' ny sarakaty tsy afaka mandevona ny siramamy rehetra amin' ny sakafo ka lasa mivoaka amin' ny fivalanandrano ireo siramamy tsy levona.
Vitsika mpandrafitra

Ny **vitsika mpandrafitra** (*Camponotus* spp.) dia karazana vitsika lehibe (mpiasa 7 hatramin'ny 13 mm na 1⁄4 hatramin'ny 1⁄2 in) teratany any amin'ny faritra maro maneran-tany.

Ny vitsika mpandrafitra tena izy dia manao akany ao anaty hazo, ahitana galeria voatsako amin'ny vavany na valanoranony, indrindra amin'ny hazo maty sy mando. Tsy toy ny vitsikazo anefa izy ireo, fa tsy mandany kitay, fa manary akora mitovy amin’ny vovobony any ivelan’ny akaniny. Indraindray, ny vitsika mpandrafitra dia manapaka ampahan-kazo. Matetika koa izy ireo no mamely trano sy trano hazo, ka miteraka olana miely patrana: izy ireo no antony lehibe mahatonga ny fahasimbana ara-drafitra. Na izany aza, manampy amin'ny fahapotehan'ny ala ny fahaizany mikaroka hazo. Ahitana karazana 1.000 mahery ny karazana.
Gonimbrasia belina

***Gonimbrasia belina*** dia karazana *samoina emperora* izay teratany any amin'ny faritra mafana kokoa any atsimon'i Afrika. Ny fanday lehibe azo hanina, fantatra amin'ny anarana hoe *kankana mopane*, *madora*, *amacimbi*, *samoina voromailala* na *masonja*, dia mihinana indrindra fa tsy ny ravin'ny hazo mopane ihany. Loharanon-proteinina lehibe ho an'ny maro ao amin'ny faritra ny kankana mopane. Ny karazana dia nofaritana ara-tsiansa voalohany nataon'i John O. Westwood tamin'ny taona 1849.
Alobotra

Ny **alobotra** dia aretina noheverin' ny Ntaolo malagasy fa mahavoa ny zazakely, indrindra rehefa avy nisara-nono. Vaventy nefa mihodrahodra ny zaza misy alobotra. Mpivalambalana ny zaza misy azy, ka ny fivalanana mitsiloliloly, dia lazainy fa aretina mivoaka.
Commelina saxatilis

Ny ***Commelina saxatilis*** dia karazana zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Commelinaceae]]*. Ity ahitra ity dia ahi-dratsy manahirana amin' ny voly maro. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe **lavarefe** sy **tsontsatsontsa**. I Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie no namariparitra azy io. Avy eto Madagasikara izy io.

## Jereo koa

* *[[Commelinaceae]]*
* *[[Commelina]]*
* *[[Commelina communis]]*

* *[[Commelina benghalensis]]*,
* *[[Commelina diffusa]]*
* *[[Commelina latifolia]]*
* *[[Commelina madagascarica]]*
* *[[Commelina saxatilis]]*
Commelina diffusa

Ny ***Commelina diffusa*** dia karazana zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Commelinaceae]]*. Ity ahitra mniry isan-taona ity, teratany any amin' ny faritra mafana, dia ahi-dratsy mabahirana amin' ny voly maro, indrindra any Etazonia sy any Amerika Afovoany. Ao amin' ity karazana ity no iray amin' ny tranga voalohany amin' ny fahatoherana ny poieina famonoana ahitra izay notaterina tamin' ny taona 1957 tany Hawaii. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe **tsimativonoina** sy **ahidimaño**.

## Jereo koa

* *[[Commelinaceae]]*
* *[[Commelina]]*
* *[[Commelina communis]]*

* *[[Commelina benghalensis]]*,
* *[[Commelina diffusa]]*
* *[[Commelina latifolia]]*
* *[[Commelina madagascarica]]*
* *[[Commelina saxatilis]]*
Ampela (fanenomana)

Ny **ampela** dia firaovana vita amin' ny zavatra boribory fisaka mivohon-tsotro toy ny vola madinika na ny felana amin' ny tendrony iray na eo afovoany, ary misy tahony lava, izay ahafahana manodina ho kofehy ny volonondry, ny tsiraka rongony, rongonimbazaha na landihazo.
Bibikely mizana

Ny **bibikely mizana** dia bibikely kely ao amin'ny ordo *[[Hemiptera]]*, subordo *[[Sternorrhyncha]]*. Amin'ny endrika miovaova be sy ny dimôrfisma ara-pananahana tafahoatra, izy ireo dia ahitana ny izay heverina ho vondrona mety kokoa noho ny **Coccoidea** noho ny tsy fahatokisana ara-dalàna. Ny vavy lehibe amin'ny ankapobeny dia manana vatana malefaka sy tsy misy rantsambatana, ary miafina ao ambanin'ny kirany misy dobo, mamoaka savoka be dia be ho fiarovana. Ny karazana sasany dia bibikely, miaraka amin'ny ovotestis mitambatra fa tsy ny ovaire sy ny testes. Ny lahy, amin'ny karazana misy azy, dia manana tongotra ary indraindray elatra, ary mitovy amin'ny lalitra kely. Ny bibikely mizana dia herbivora, manindrona ny vatan-javamaniry amin'ny vavany ary mijanona amin'ny toerana iray, mihinana sap. Ny ranon-javatra be dia be sotroin'izy ireo dia nafenina ho toy ny tantely izay itomboan'ny bobongolo. Matetika ny bibikely dia mifandray amin'ny vitsika, izay mihinana ny tantely ary miaro azy amin'ny biby mpiremby. Misy karazany 8.000 eo ho eo.
Taranja (taova)

Ny **taranja** na **rizôma** dia taho maniry mandry ao anaty tany na indraindray ao anaty rano feno tahirin-tsakafo, hita amin' ny zavamaniry maharitra mihoatra ny roa taona. Tahaka ny fakan-javamaniry, ny taranja dia manampy amin' ny fanalefahana ny nofon-tany, na koa amin' ny fanamafisana sy fampaharetana ny moron-drano misolampy na faritra be fotaka na ny dongom-pasika. Ataon' ny zavamananaina ambanin' ny tany sasany sakafo ny taranja. Raha maty izy ireo dia mahabetsaka ny akora ôrganika ao amin' ny tany. Amin' ny maha taho ny taranja dia misy faka sy rantsana mipoitra avy aminy ary mety misy raviny kely. Indreto misy ohatra vitsy amin' ny zavamaniry misy taranja na rizôma:

* ny sakamalao (*Zingiber officinale*);
* ny tamotamo (*[[Tamotamo|Curcuma longa]]*);
* ny ambaradeda (*[[Canna indica]]*);
* ny karazana volo (*[[Bambusa barbata]]*, *[[Bambusa capitata]]*, sns);
* ny antsoro (*[[Imperata cylindrica]]*);
* ny karazana ao amin' ny *[[Chrysopogon]]* (*Chrysopogon serrulatus* (na paipaika)*,* *Chrysopogon zizanioides*,  *Chrysopogon serrulatus*, sns);
* ny karazana ao amin' ny *[[Cymbopogon]]*;
* ny karazana ao amin' ny *[[Panicum]];*
* ny karazana ao amin' ny *[[Nymphaea]]* (voahirana, sns);
* ny vondrona (*Typha angustifolia*).
Havozo

Ny **havozo** dia karazan-javamaniry mamony sy roa ravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Lauraceae]]*. ***Cryptocarya agathophylla*** na ***Ravensara aromatica*** na ***Ravensara anisata*** ny anarany ara-tsiansa. 

Eto Madagasikara ity hazo lehibe ity dia ampiasaina amin' ny fitsaboana, amin' ny sakafo, amin' ny fombafomba ary amin' ny varotra. Ny hodiny sy ny raviny manitra dia ampiasaina mba hitsaboana aretina (vay, kibo manotika, ratra, ary sery), fa ny voany dia ampiasaina ho fanatsaran-tsakafo, ary ny hazony dia manome fofona manitra. Misy fanovany roa izy io, dia ny havozomamy, izay mamy sady azo ampiasaina amin' ny fitsaboana, ary ny havozomangidy, izay mangidy sady mifandray amin' ny fombafomba sy fifanakalozana ara-barotra.

## Fampiasasa azy ireo

### Amin' ny fitsaboana
Ampiasaina amin' ny fitsaboana ny ratra sy ny vay ary ny fivontosana ny hoditry ny havozo. Tsakoina ny raviny vaovao ary apetaka amin' ny ratra satria manana toetra antibiôtika. Ampiasaina hitsabona sery sy ny aretina andoha ny raviny maina sy nototoina ho vovoka.

Mitovy fampiasana amin' ny an' ny karaotimanitra (*Pimpinella anisum*) ny  hazony izay atao vovoka ka mamoaka fofona manitra sy mahery (misy manetôla). Mahomby amin' ny fitsaboana kibo manotika ny fandomana azy io. Heverina ho afaka manentana ny fahazotoan-komana sy mampisy hery ny fisotroana izany.

### Fampiasana hafa
Any amin' ny Tanala dia dorana ka atao ody varatra ny raviny maina. Ampiasaina ihany koa ny hodiny mba hahamanitra sy hanome tsiro ny toaka. Ampiasaina mba hanamanitra ny nahandro ny voan' ny havozo. Ampiasaina amin' ny fanomezan-tsiro ny zava-pisotro amin' ny  famorana ny hoditry ny havozomangidy izay mangidy be tokoa. Manome menakamanitra tena tsara sy be mpitady ny fanasitiliana ilay hazo.

## Kolontsaina

### Ohabolana
* Sakamalao sy havozo, ka samy mitondra ny hanitra ho azy.
* Lasa ny varatra vao mitsako havozo.

## Jereo koa

* Solila
* *[[Ravensara]]*
* Ravintsara
Rakotondrazaka Toky Niaina

**Rakotondrazaka** **Toky Niaina** **Mampionona** dia **ben’ny tanàn'i [[Talata Volonondry]] lany** tamin’ny fifidianana tamin’ny **volana Desambra 2024**, lany tany amin'ny anaran'ny antoko **[[Tiako i Madagasikara|Tiako I Madagasikara]] (TIM)**.

Manambady izy ary manan-janaka telo mianadahy.

* Nahazo **2 676 vato**, izany hoe **46,44 %** n’ny vato manontolo.
* Nohamarinin’ny fitsarana ny voka-pifidianana, ary **voatendry ara-dalàna** tamin’ny **28 Febroary 2025** izy.

Rakotondrazaka Toky Niaina Mampionona no mpanorina ny fikambanana Tsirinala, fikambanana mpanao asa soa sy mitsinjo ny tanora
----

### Asa vita sy ezaka natao
Nanomboka asa marobe izy taorian’ny nandraisany ny andraikitra ka santionany amin'izany ireto:

#### Fanamboarana fotodrafitrasa

* Fanamboaran-dalana sy lalam-bato (Avaratsena, Ambolo, Ankonabe…)

* Fanamboarana barazy sy fanatsarana ny tanàna

#### Fampidirana rano fisotro madio

* Nahazo tohana avy amin’ny **masoivohon’i [[Alemaina]]** ho amin’ny fametrahana **rano fisotro** any **Andranotsimihozo ary** nohitarina tamin'ny tanàna hafa izany

#### Fanarenana sekoly

* Asa fanarenana an’ireo **EPP** any Avaratsena sy Talata Volonondry

#### Fanohanana ara-tsosialy

* Fanentanana amin’ny fandraisana andraikitry ny **vehivavy, tanora, sy tantsaha**
* Fanamarihana ny 8 Marsa (andro iraisam-pirenena ho an’ny zon’ny vehivavy)
* Fiarahamiasa maro miaraka amin'ny tsy miankina
* Fanaovana didipoitra faobe maimam-poana
* Fanohanana ireo ankizy sy tanora nanala fanadinana ara-panjakana
* Fanomezana tolotra ara-pitsaboana manakaiky vahoaka 

----

### Ady politika sy fanoherana

* Nisy fanoherana sy fitoriana nataon’ny mpifanandrina tamin’ny fifidianana, saingy :
** **Vita ara-dalàna** ny famindram-pahefana
** **Manohana azy ny vahoaka** amin’ny ankapobeny
** Eo am-pelatanan’ny **Filankevi-panjakana** ny fanapahan-kevitra mikasika ny fampiakarana indray ny raharaha fanoherana ny vato azony, napetraky ny mpifanandrina (IRMAR) aminy. 
Nodimandry ny 16 Aogositra 2025 ny ben'ny tanàna Rakotondrazaka Toky Niaina noho ny ahiahy famosaviana.
----
Havozomamy

Ny **havozomamy** dia hazo ao amin' ny vondron-karazana *[[Ravensara]]* sy ao amin' ny fianakaviana *[[Lauraceae]]*. Ny hazo manontolo, indrindra fa ny vovo-kazo, dia mamoaka fofona mitovy amin' ny an' ny karaotimanitra (*Pimpinella anisum*). Voamarina ny fisian' ny anetôla ao aminy. Malaza ho mahomby amin' ny fampitoniana ny fanaintainan' ny kibo manotika ny rano nandomana ny vovoky ny havozo. Ny raviny vaovao, raha tsakoina sy apetaka amin' ny ratra, dia heverina ho antibiôtika, miaro amin' ny fihanaky ny aretina. Raha maina sy voatoto ho vovoka dia entina miady amin' ny sery sy ny aretina andoha. Ny voany dia ampiasaina ho fanatsaran-tsakafo. Ny fanasitiliana ny voany dia ahazoana  lasantsy tena tsara. Voalaza fa manentana ny fahazotoan-komana sy mamerina ny tanjaka ny fihinanana azy.
IMRA

IMRA **(Institut Malgache de Recherches Appliquées),** niorina ny taona 1957 ary sokajiana ho ivon-toeram-pikarohana voalohany teto Madagasikara. 

Tamin'io taona io, nanapa-kevitra ny Profesora Albert Rakoto-Ratsimamanga fa handalina ny vokatsoan'ny raokandro malagasy, amin'ny alalan'ny fametrahana rafi-pikarohana mampifameno ny siansa moderina sy ny fitsaboana nentim-paharazana. Niainga tamin'izay no nitsirian'ny hevitra hanangana ny IMRA. Eny Avarabohitra Itaosy no misy ny foibeny.  

Isan'ny nifotoran'i Profesora Ratsimamanga niaraka tamin'ireo ekipany ohatra ny famokarana fanafody voalohany vita amin'ny rotra, mba hitsaboana ny diabeta. 

Fanta-daza eo amin'ny sehatra iraisam-pirenena ny vokatra novolavolain'ny IMRA. Isan'izany ny Madécassol, izay azo avy amin'ny zava-maniry antsoina hoe Centella asiatica, entina hitsaboana ratra. 

Miisa 102 ny olona niara-nisalahy niantoka ny fampandehanan-draharaha teo anivon'ny IMRA ny taona 1998. Mpikaroka sy teknisianina ny 32 tamin'ireo. Ny taona 2012, nampitondraina ny anaran'izy mivady ilay ivon-toeram-pikarohana ka lasa Fondation Albert sy i Suzanne Ratsimamanga.Vondrona tsy miankina amin'ny fanjakana saingy mitana anjara toerana lehibe amin'ny fanasoavana ny daholobe ny IMRA. Noho ny sahanasany mirona amin'ny fampiroboroboana ny fahasalamana sy ny fiarovana ny harena voajanahary. Nandritra ny krizy ara-pahasalamana nateraky ny valanaretina COVID-19, nahafantarana ny IMRA ny famokarana ilay Covid-organics: raokandro malagasy nentina nisoroka sy ny nitsabo ny coronavirus, vita amin'ny Artemesia miampy zava-maniry hafa, tsy fahita afa tsy eto Madagasikara. Ny 20 aprily 2020 no nampahafantarana tamin'ny fomba ofisialy ny tambavy CVO tao amin'ny foiben'ny IMRA.

## Loharano
Tilapia

***Tilapia*** dia karazana trondro avy amin'ny fianakaviana *[[Cichlidae]]* izay misy fonenan'ny ranomamy any atsimon'i Afrika. Taloha dia karazan-javamaniry be dia be izy io ary misy karazana tilapia rehetra, saingy ankehitriny ny ankamaroany dia apetraka amin'ny karazana hafa.

## Karazana
* *Tilapia baloni* Trewavas & D. J. Stewart, 1975
* *Tilapia guinasana* Trewavas, 1936 
* *Tilapia ruweti* (Poll & Thys van den Audenaerde, 1965) 
* *Tilapia sparrmanii* A. Smith, 1840
## Jereo koa
Tilapia Neily

Ny **tilapia Neily** (*Oreochromis niloticus*) dia karazana trondro izay miseho voajanahary any amin'ny faritra sasany any Afrika (toy ny Reniranon'i Neily) na dia maro aza ireo mponina nampidirina any ivelan'ny faritra voajanahary. Io karazany midadasika amin'izao fotoana izao dia vokatry ny vidiny ara-barotra avo lenta amin'ny maha trondro sakafo azy, izay amidy azy ho trondro manga (tsy afangaro amin'ny tilapia manga, na *Sarotherodon galilaeus*), miaraka amin'ny anarana maro hafa, na eto an-toerana na avy any ivelany. Noho ny hasarobidiny, ny tilapia Neily dia miompy betsaka manerana izao tontolo izao noho ny hamafiny sy ny fomba fanabeazana mahasoa amin'ny fiompiana faobe, dia ny fikotrokotroky ny vava, ary ny ezaka isan-karazany dia natao mba hampitomboana ny vokatra, anisan'izany ny amin'ny tilapia hafa.
Plantago major

Ny ***Plantago major*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Plantaginaceae]]*. Tratany any Eorazia ity zavamaniry ity.

Azo hanina manta ny raviny tanora sy malefaka, ary ny raviny efa lehibe kokoa dia azo andrahoina ao anaty lasopy ary hanina. Ny *Plantago major* dia zavamaniry isan-taona miaraka amin'ny *rosette* misy ravina 15-30 sm, 70 sm ny savaivony. Ny raviny tsirairay dia miendrika atody, 5–20 sm ny lavany ary 4–9 sm ny sakany, mahalana vao mahatratra 30 sm ny lavany ary 17 sm ny sakany, misy tendrony maranitra, sisiny malama, ary *petiole* miavaka saika mitovy amin’ny raviny. Misy lalan-dra dimy ka hatramin'ny sivy mibaribary eo amin'ny halavan'ny ravina. Ny voninkazo dia kely, maitso-volontsôkôlà misy stamens volomparasy, vokarina amin'ny *spike* matevina 5–15 sm ny halavany eo an-tampon'ny taho 13–15 sm ny haavony ary mahalana vao mahatratra 70 sm ny haavony.

## Jereo koa

* *[[Plantago]]*
* *[[Plantaginaceae]]*
Cannaceae

Ny ***Cannaceae*** dia fianakavian-javamaniry mônôkôtiledôna ao amin' ny filaharana Zingiberales. Tafiditra ao anatin' izany ny karazana ampolony ao amin' ny vondron-karazana tokana *[[Canna]]*. Zavamaniry ahitra any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly any Amerika izy ireo. Matetika no ampiasaina ho voninkazo fanaovana haingon-trano ny safiotra ao amin' ny *Canna*.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) (22 Averily 2010):

* *Canna bangii* Kraenzl. (1912)
* *Canna flaccida* Salisb. (1791)
* *Canna glauca* L. (1753)
* *[[Canna indica]]* L. (1753)
* *Canna iridiflora* Ruiz & Pav. (1798)
* *Canna jaegeriana* Urb. (1917)
* *Canna liliiflora* Warsz. ex Planch. (1855)
* *Canna paniculata* Ruiz & Pav. (1798)
* *Canna pedunculata* Sims (1822)
* *Canna tuerckheimii* Kraenzl. (1912)
Canna indica

Ny ***Canna indica*** dia karazana zavamaniry ahitra mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Cannaceae]]*. ao amin' ny filaharana Zingiberales (havan-davitry ny sakamalao sy ny tamotamo). Atao hoe **ambaradeda** ny anarany amin' ny teny malagasy. Ity zavamaniry ity dia teratany any Amerika trôpikaly, indrindra fa any Karaiba. Niely patrana nanerana ny faritra trôpikaly izy io, izay ahafahany maniry maniry hoazy. Hitan' ny arkeôlôgy fa nambolena tany Peroa 4&nbsp;500 taona lasa izay ny ambaradeda.

Maniry isan-taona aty amin' ny faritra trôpikaly ny *Canna indica*, mety mahatratra eo anelanelan' ny 0,5 m sy 2,5 m ny haavony. Mitovy amin' ny an' ny akondro ny raviny mivelatra. Be sakana sy maitso na volomparasy-maitso, misy tangozan-dravina fohy ary manana endrika salavalava ireo ravina ireo. Mety mirefy 30 hatramin' ny 60 sm ny lavany ary 10 hatramin' ny 25 sm ny sakany.

Ny voniny dia sady lahy no vavy ary miseho manomboka amin' ny Jolay ka hatramin' ny filatsahan' ny fanala voalohany. Mety ho mena, mavo na volomboasary izy ireo. Ny voany dia boribory misy mivotrovotro maro, mirefy 1,5 hatramin' ny 3 sm, miloko manja rehefa masaka, misy vihiny 15 eo ho eo, izay mitovy habe amin' ny pitipoà, sy miendrika baolina mainty mangirana ary makitroka be (milentika anaty rano) ary mafy be.

## Jereo koa
* *[[Canna]]*
Caninae

Ny ***Caninae*** no hany zana-pianakaviana velona ao anatin' ny fianakaviana *[[Canidae]]*, miaraka amin' ny *Borophaginae* sy *Hesperocyoninae* efa lany tamingana. Nipoitra voalohany tany Amerika Avaratra izy ireo, nandritra ny Ôligôsena manodidina ny 35 tapitrisa taona lasa izay, ary niparitaka tany Azia sy tany an-toeran-kafa tany amin' ny Tontolo Taloha tamin' ny faran' ny Miôsena, 7 tapitrisa ka hatramin' ny 8 tapitrisa taona lasa izay.

## Vondron-karazana sy karazana
Ny zana-pianakaviana *Caninae* dia ahitana ireto vondron-karazana sy karazana manaraka ireto:

* *Atelocynus*
** *Atelocynus microtis*
* *Alopex*
** *Alopex lagopus*
* *[[Canis]]*
** *Canis adustus* 
** *Canis aureus*
** *Canis latrans*
** *[[Canis lupus]]*
** *Canis mesomelas*
** *Canis rufus*
** *Canis simensis*
** *Canis adoxus* †
** *Canis ameghinoi* †
** *Canis apolloniensis* †
** *Canis armbrusteri* †
** *Canis arnensis* †
** *Canis cautleyi* †
** *Canis cedazoensis* †
** *Canis dirus* †
** *Canis donnezani* †
** *Canis edwardii* †
** *Canis (Eucyon) cipio* †
** *Canis etruscus* †
** *Canis ferox* †
** *Canis gezi* †
** *Canis lepophagus* †
** *Canis michauxi* †
** *Canis mosbachensis* †
** *Canis nehringi* †
* *Cerdocyon*
** *Cerdocyon thous*
** *Cerdocyon avius* †
** *Cerdocyon ensenadensis* †
* *Chrysocyon*
** *Chrysocyon brachyurus*
* *Cuon*
** *Cuon alpinus*
* *Cynotherium* †
** *Cynotherium sardous* †
* *Dasycyon* †
** *Dasycyon hagenbecki*
* *Dusicyon* †
** *Dusicyon australis* 
* *Lycaon*
** *Lycaon pictus*
* *Nyctereutes*
** *Nyctereutes abdeslami* †
** *Nyctereutes donnezani* †
** *Nyctereutes lockwoodi*​ †
** *Nyctereutes megamastoides* †
** *Nyctereutes procyonoides*
** *Nyctereutes sinensis* †
** *Nyctereutes tingi* †
* *Otocyon*
** *Otocyon megalotis*
* *Pseudalopex*
** *Pseudalopex culpaeus*
** *Pseudalopex fulvipes*
** *Pseudalopex griseus*
** *Pseudalopex gymnocercus*
** *Pseudalopex sechurae*
** *Pseudalopex vetulus*
* *Speothos*
** *Speothos venaticus*
* *Urocyon*
** *Urocyon cinereoargenteus*
** *Urocyon littoralis*
* *Vulpes*
** *Vulpes bengalensis*
** *Vulpes cana*
** *Vulpes chama*
** *Vulpes corsac*
** *Vulpes ferrilata*
** *Vulpes macrotis*
** *Vulpes pallida*
** *Vulpes rueppellii*
** *Vulpes velox*
** *Vulpes vulpes*
** *Vulpes zerda*
Canis lupus

Ny ***Canis lupus*** dia karazam-biby mampinono sy mpihinan-kena, ao amin' ny fianakaviana *[[Canidae]]* ahitana zana-karazana bibidia, ompiana na bibidia taloha fa niverina ho bibidia indray, izay afaka mifanambady sy mifampiteraka tanteraka avokoa, toy ny lopa eoraziana (*[[Canis lupus lupus]]*), ny lopa arktika (*Canis lupus arctos*), ny alika (*Canis lupus familiaris*), ny dingô (*[[Canis lupus dingo]]*), ny lopa indiana (*Canis lupus pallipes*). na ny alika mpihiran' i Ginea Vaovao (*Canis lupus hallstromi*).

Amin' ny endriny bibidia, ny lopa volondavenona dia naripaky ny olombelona tsikelikely tany amin' ny faritra maro niaviany, indrindra tamin' ny taonjato faha-19. Amin’ izao taonjato faha-21 izao, dia biby miisa 300 000 eo ho eo ny sisa tavela eto amin’ izao tontolo izao, indrindra fa any amin’ ny “erana malalaka lehibe” izay mbola mijanona ho bibidia, toy ny taiga any Siberia sy Kanada na ny fatrana sy tandavan-tendrombohitra any Eorôpa sy Azia Afovoany. Voaro izy io ankehitriny any amin’ ny tany tandrefana maro, izay misy ezaka atao mba hiarovana ny sisa tavela. Ny fandaharan' asa fiarovana sasany dia nahafahan' ny lopa volondavenona hiverina any amin' ny faritra nanjavonany, indrindra fa any Amerika Avaratra.

Mifanohitra amin' izany, ny alika, izay zana-karazana fiompy (*Canis lupus familiaris*), ny biby voalohany nokarakarain' ny olona mba ho tamaba, fara fahakeliny, 33 000 taona lasa izay, dia niely nanerana izao tontolo izao. Miaraka amin' ny isa 900 tapitrisa eo ho eo, izy io ankehitriny dia saika ny isan' ny biby maneran-tany amin' ilay karazana.

Avy amin' ny alika indray ny zana-karazana izay niverina tany an' ala (lasa dia): ny dingô sy ny alika mihira, vokatry ny evôlisiôna an' arivony taona maro.

Anisan' ny karazan' ny *Canidae* akaiky nefa tsy anisan' ny karazana *Canis lupus* fa antsoina koa hoe "lopa", dia azo tanisaina ny lopa misy vombo (*Chrysocyon brachyurus*), ny lopan' i Falkland (*Dusicyon australis*), ny lopa tatsinanana (*Canis lycaon*), ny lopa mena (*Canis rufus*), ny lopa etiôpiana (*Canis simensis*), sns.

## Lisitry ny karazana sy ny zana-karazana
Inty ny lisitry ny zana-karazana araka ny *[[Mammal Species of the World]]* (version 3, 2005) (11 Jolay 2014):
* *Canis lupus albus*
* *Canis lupus alces*
* *Canis lupus arabs*
* *Canis lupus arctos*
* *Canis lupus baileyi*
* *Canis lupus beothucus*
* *Canis lupus bernardi*
* *Canis lupus campestris*
* *Canis lupus chanco*
* *Canis lupus columbianus*
* *Canis lupus crassodon*
* *Canis lupus dingo*
* *[[Canis lupus familiaris]]*
* *Canis lupus floridanus*
* *Canis lupus fuscus*
* *Canis lupus gregoryi*
* *Canis lupus griseoalbus*
* *Canis lupus hattai*
* *Canis lupus hodophilax*
* *Canis lupus hudsonicus*
* *Canis lupus irremotus*
* *Canis lupus labradorius*
* *Canis lupus ligoni*
* *[[Canis lupus lupus]]*
* *Canis lupus lycaon*
* *Canis lupus mackenzii*
* *Canis lupus manningi*
* *Canis lupus mogollonensis*
* *Canis lupus monstrabilis*
* *Canis lupus nubilus*
* *Canis lupus occidentalis*
* *Canis lupus orion*
* *Canis lupus pallipes*
* *Canis lupus pambasileus*
* *Canis lupus rufus*
* *Canis lupus tundrarum*
* *Canis lupus youngi*
Nosy Fanihy

I **Nosy Fanihy** dia nosy eto Madagasikara. Any amin' ny faritra avaratry ny firenena no misy azy, 600 km avaratr' Antananarivo renivohitra. Mafana ny toetany. Ny mari-pana dia manodidina ny 24&nbsp;°C. Amin' ny volana Mey dia 26&nbsp;°C, ary ny volana Janoary no mangatsiaka indrindra: 20&nbsp;°C. Ny salan-drotsakorana dia 2&nbsp;426 mm isan-taona. Ny volana mando indrindra dia ny Janoary izay misy rotsakorana 608 mm, ary ny maina indrindra dia ny Jolay izay misy rotsakorana 44 mm.

## Jereo koa

* Nosy ifanolanana amin' i Frantsa: Nosy Ampela (na Nosy Europa) - Nosy Bedimaky (na Bassas da India) - Nosy Kely (na Nosy Juan de Nova) - Nosy Sambatra (na Nosy Glorieuses) - Nosy Tromelin
* Nosy sasantsasany: Nosy Antanimora - Nosy Be - Nosy Berafia - Nosy Boraha - Nosy Chesterfield - Nosy Faly - Nosy Fanihy - Nosy Iranja - Nosy Kalakajoro - Nosy Komba - Nosy Lava - Nosy Madame - Nosy Mangabe - Nosy Marotia - Nosy Mitsio - Nosy Nato - Nosy Piraty - Nosy Radama - Nosy Satrana - Nosy Valiha - Nosy Ve
* Lisitry ny nosin' i Madagasikara

## Jereo koa
Seventeen (K-pop band)

**Seventeen** (koreana : 세븐틴 , atao endrika matetika SEVENTEEN ) dia tarika zazalahy Koreana Tatsimo noforonin'ny Pledis Entertainment (fananan'ny Hybe Corporation ). Ny vondrona dia ahitana mpikambana telo ambin'ny folo : S.Coups (mpitarika ny vondrona feno), Jeonghan, Joshua, Jun, Hoshi, Wonwoo, Woozi, DK, Mingyu, The8, Seungkwan, Vernon, ary Dino. Ny vondrona ihany koa dia mizara ho vondrona telo samy hafa mba hanasongadinana ny sehatra manokana: ny tarika hip-hop ahitana ny S-Coups (mpitarika), Wonwoo, Mingyu, ary Vernon; ny tarika misy feo ahitana an'i Woozi (mpitarika), DK, Seungkwan, Joshua ary Jeonghan; ary ny tarika fampisehoana ahitana an'i Hoshi (mpitarika), Dino, The8, ary Jun.

## Jereo koa
Tsagra satroboninahitra mainty

Ny **tsagra satroboninahitra mainty** (*Tchagra senegalus*) dia kirihitra. Ity fianakavian'ny vorona ity dia mifandray akaiky amin'ny tena fody ao amin'ny fianakaviana *[[Laniidae]]*, ary tafiditra ao anatin'io vondrona io indray mandeha.

Ity karazana ity dia hita any amin'ny Saikinosy Arabo sy ny ankamaroan'ny Afrika amin'ny kirihitra, ala misokatra, semi-efitra ary fambolena.

Volovozana ny ety ambany ary volontsôkôlà ny ambony. Ny elatra miforitra dia volonvona ary mainty ny rambony, fotsy miolikolika. Mainty ny faktiora.

Mitovy ny firaisana ara-nofo, fa ny vorona tanora dia manana satroka volontsôkôlà sy volony mavo mavo. Misy karazana 14, samy hafa ny habeny sy ny lokon'ny lamosina, ny ambany ary ny maso.
Nosy Satrana

I **Nosy Satrana** dia nosy kely tsy misy olona monina, any atsimon' Anakao, izay azo aleha an-tongotra rehefa midina ny ranomasina. Indraindray dia tonga eny miaraka amin' ny omby ny mpiompy avy ety Anakao. 

## Jeôgrafia sy tontolo iainana
I Nosy Satrana dia eo amin' ny 7 km any atsimo andrefan' ny tanànan' i Anakao any atsimo andrefan' i Madagasikara. Mirefy 1,3 km² eo ho eo izy io. Na dia kely aza izy io, dia voaaron' ny haran-dranomasina sady malaza noho ny zavamananaina an-dranomasina miavaka any aminy. Manana tora-pasika fotsy sy ny riakasia mangamanga ilay nosy. Any anaty rano dia ahitana andohalambo sy tonelina voajanahary ary lava-bato, izay ahitana karazan-javamaniry an-dranomasina.

Ny faritra sasany amin' io nosy io dia feno potik' atodin' ny vorompatrana efa lany tamingana *[[Vorompatrana|Aepyornis]]* (vorona goavambe lany tamingana efa ho 1&nbsp;000 taona lasa izay). Toerana mety tsara ho an' ireo izay maniry ny hitsidika zavaboary tsy dia fantatra loatra any atsimo andrefan' i Madagasikara i Nosy Satrana.

Ny anarana hoe "Nosy Satrana" dia avy amin' ny zavamaniry satrana eo an-toerana (*Bismarckia nobilis*), izay betsaka ao amin' ilay nosy. 

Nosy tsy misy mponina izy io, vano no matetika betsaka eny, ary azo aleha an-tongotra rehefa midina ny rano, ary afaka miampita ny omby sy ny mpiandry azy ireo mba hiraoka ahitra. Ny tany dia misy potika fosily izay mampahatsiahy ny atodin' ny vorompatra (*Aepyornis maximus*), sisa tavela tamin' ny zava-nisy tamin' ny lasa efa lavitra. Na dia tsy misy olombelona monina aza ilay nosy, dia ahitana fasana amin’ ny toerana sasany izay manaporofo ny fisian' ny olona nonina tao tamin' ny andro taloha.

## Hetsika atao ao amin' ilay nosy
I Nosy Satrana dia toerana tsara fanaovana amin' ny *snorkeling* sy antsitrika. Misy matetika ny fitsangatsanganana karakarain' ny mpitari-dalana na trano fandraisam-bahiny eo an-toerana, toa ny Lalandaka, izay manolotra fitsangatsanganana amin' ny lakana mandeha amin' ny môtera na sambo haingam-pandeha. Ny firafitry ny nosy dia mahatonga azy ho toerana tsara fanaovana *kitesurfing* .

Ny fikambanana Fanamby, miara-miasa amin’ ny fanjakana malagasy, dia manohana ny fandaharan’ asa momba ny fiarovana ny zavaboary ao amin’ ny vondronosy.

## Jereo koa

*  ifanolanana amin' i Frantsa: Nosy Ampela (na Nosy Europa) - Nosy Bedimaky (na Bassas da India) - Nosy Kely (na Nosy Juan de Nova) - Nosy Sambatra (na Nosy Glorieuses) - Nosy Tromelin
* Nosy sasantsasany: Nosy Antanimora - Nosy Be - Nosy Berafia - Nosy Boraha - Nosy Chesterfield - Nosy Faly - Nosy Fanihy - Nosy Iranja - Nosy Kalakajoro - Nosy Komba - Nosy Lava - Nosy Madame - Nosy Mangabe - Nosy Marotia - Nosy Mitsio - Nosy Nato - Nosy Piraty - Nosy Radama - Nosy Satrana - Nosy Valiha - Nosy Ve

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana

## Jereo koa
Diôksida-na solifara

Ny **diôksida-na solifara** dia tambatra simika misy ny raikipohy **SO<sub>2</sub>**. Izy io dia etona (raha manara ny mari-pana sy ny tsindry) tsy misy loko sy makitroka ary poizina, izay mahasosotra ny fifohana azy. Navoakan' ny volkano sy ny indostria maro ary ny fandoroana arintany sy solitany ary etona voajanahary sasany misy solifara. Ny fiaboana ôksizenina ao amin' ny diôksida-na solifara, matetika indrindra raha misy mpandrisikoto toy ny diôksida-na azôta (NO2), mitarika ho amin' ny triôksida-na solifara (SO3) sy ny asidra solifiorika (H2SO4), izany no miteraka fiforonan' ny orana asidra. Miteraka aretin' ny taovam-pisefoana izany.

Ny diôksida-na solifara dia ampiasaina hamonoana otrikaretina, hamonoana bakteria, etona fampangatsiahana, akora famotsiana, ary etona fitahirizana sakafo, indrindra ny voankazo maina, amin' ny famokarana zava-pisotro misy alikôla sy amin' ny fanamboarana divay.
Liverpool Football Club

**Liverpool Football Club**, izay antsoina matetika hoe **Liverpool FC** na fotsiny hoe Liverpool, dia klioba baolina kitra anglisy natsangana tamin’ny 3 jona 1892 ary miorina ao Liverpool, any Avaratra-Andrefan’i Angletera.

Ny mpilalaony (antsoina hoe « Reds ») dia efa milalao hatramin’ny nahaterahan’ny klioba tao amin’ny kianja Anfield. Ny marika famantarany dia ny « Liver bird », vorona angano, antsasany kôrmorana antsasany voromahery. Ny hira *You’ll Never Walk Alone*, izay hymne sy teny fanevan’ny klioba, dia malaza maneran-tany. Liverpool FC dia manana iray amin’ireo palmarès eoropeana tsara indrindra: enina Ligin’ny Tompondaka, telo Amboaran’ny UEFA, iray Amboaran’ny Firenena Mikambana, ary iray amin’ireo palmarès anglisy lehibe indrindra: valo ambin’ny folo Tompondakan’i Angletera, valo Amboaran’i Angletera, folo Amboaran’ny ligy ary enina ambin’ny folo Community Shields.

Niditra tanteraka tao amin’ny angano momba ny baolina kitra anglisy sy eoropeana ilay klioba nandritra ny tapany faharoa tamin’ny taonjato faha-XX, rehefa tonga teo amin’ny toeran’ny mpanazatra i Bill Shankly ka nanomboka nahazoan’ny klioba fahombiazana ara-panatanjahantena goavana. Tamin’ny taona 1980, dia niaina fahoriana roa misesy izay nisy fiantraikany lalina ary nanova ny baolina kitra anglisy sy eoropeana. Ny voalohany dia nateraky ny mpanao herisetra avy ao Liverpool: 39 Italiana, mpanohana ny Juventus, no maty nandritra ny loza tao Heysel, tao Brussel, tamin’ny famaranan’ny amboaran’i Eoropa 1985; ny faharoa dia nahafaty mpanohana Liverpool 97, nandritra ny loza tao Hillsborough, tao Sheffield, tamin’ny 1989.

Ny klioba dia manana fifandrafiana lehibe amin’i Everton FC, ilay klioba hafa tantara avy ao Liverpool (derby an’i Merseyside), ary koa amin’i Manchester United, izay toy azy ihany koa dia iray amin’ireo ekipa be mpandresy indrindra any Angletera (derby an’i Avaratra-Andrefana).

## Rohy ivelany

* Tranonkala ofisialy (amin'ny teny frantsay)
FML

***FML*** no lalao fahafolo nitarina ary fahatelo ambin'ny folo amin'ny ankapobeny an'ny tarika zazalahy Koreana Tatsimo Seventeen, navoaka tamin'ny 24 aprily 2023, nataon'i Pledis Entertainment miaraka amin'ny "F*ck My Life" sy "Super" ho mpitovo roa sosona. Ny FML no rakikira faharoa avo indrindra voabaiko mialoha teo amin'ny tantaran'i Korea Atsimo izay namidy 4,64 tapitrisa kopia.
Rio Ngumoha

**Rio Chima Ngumoha Adigun** (teraka tamin’ny 29 Aogositra 2008) dia mpilalao baolina kitra matihanina anglisy milalao amin’ny toerana winger na midfield mpanafika ao amin’ny klioba Liverpool, izay ao amin’ny Premier League.
Utilisatrice:Cactus0625/Brouillon

I **Jean Assollant** na **Bernache-Assollant** (26 septambra 1905 - 7 may 1942) dia mpanamory fiaramanidina frantsay. Anisan'ny andrin'ny famoriana fiaramanidina tamin'izany fotoana, nanana ny lazany izy tamin'ny maha-mpamory fiaramanidina tamin'ny sidina *[[Oiseau Canari]]* azy, tamin'ny taona 1929 izany, izay nanamarika ny fandalovan'ny frantsay voalohany tamin'ny Atlantika Avaratra.

## Mombamomba

I Jean Charles Abel Bernache-Assollant, na antsoina amin'ny anarana hoe Jean Assollant, dia teraka tao Versailles ny 26 septambra 1905 .

### Ady lehibe faharoa
Mpilatsaka antsitrapo tami'nny 1939 nifanehitra tamin'ny "Allemagne nazie" izy, Niditra tao amin’ny vondron’ny mpiady an’habakabaka III/6 na "Groupe de chasse III/6" izy tany Chartres. 

### Fahafatesana
Tamin’ny 7 mey 1942, nandritra ny fanafihana an’i Diégo-Suarez, dia namory ny fiaramanidina Morane-Saulnier MS.406 (nomerao 995) avy amin’ny Escadrille de Chasse  izy. 

## Fiainana manokana
Voalohany, i Jean Assollant dia nanambady  tovovavy Amerikana iray, Pauline Parker no anarany, izay nihaona taminy tany New York  telo ambin’ny folo andro mialoha ny mariazy. 

## Loharano

## Jereo ihany koa
Pejy vaovao tsy misy

**Wundr** dia artista sy mpamoron-kira teraka tao Madagasikara. Malaza amin'ny filozofiany manokana amin'ny fanaovana zava-bita miavaka tsy misy ezaka hita maso, nampiavaka an'i Wundr amin'ny sehatra mozika izany.

## Asa famoronana
Ny dian'i Wundr amin'ny famoronana dia voafaritra amin'ny fiainana tsy voafaritra mialoha, fandraisana fanapahan-kevitra sahy ary tsy fivadihana amin'ny tena. Ireo tetikasan'ny artista dia tsy misy fialan-tsiny ary mahatafiditra ao anatin'ny fahatsiarovana, amin'ny fikasana hampahery ny hafa amin'ny alalan'ny porofo fa azo tratrarina ny avo, na tsy hita maso aza ny ezaka.

## Hirany
Ireto avy ireo hira efa navoakan'i Wundr:

* **Prodigy (Just Another Tuesday)**
* **Empty Trophy Room**
* **Before the Credits**
* **Started from Gemail**

## Filozofiam-pamoronana
Anisan'ny maha-izy an'i Wundr ny finoana fa azo atao mora foana ny zava-bita miavaka. Mampiditra izany filozofia izany amin'ny mozika sy ny endrika ananany izy, manohitra ny tantara mahazatra momba ny fanahiana lalina amin'ny fahombiazana.

## Fiainana manokana
Teraka sy lehibe tao Madagasikara i Wundr, ary izany no anisan'ny manampy endrika sy fomba fijery amin'ny zavakantony.

## Loharano
*(Apetraho eto ny loharano raha misy)*
Wundr

**Wundr** dia artista malagasy sy mpamoron-kira maoderina.  

## Asa famoronana
Ny dian’i Wundr amin’ny famoronana dia voafaritra amin’ny fiainana tsy voafaritra mialoha, fandraisana fanapahan-kevitra sahy ary tsy fivadihana amin’ny tena.  Ny tetikasany dia tsy misy fialan-tsiny ary mahatafiditra ao anaty fahatsiarovana, amin’ny fikasana hampahery ny hafa amin’ny alalan’ny porofo fa azo tratrarina ny avo na tsy miseho aza ny ezaka.  

## Hirany

### Singles

## Filozofiam-pamoronana
Anisan’ny maha-izy an’i Wundr ny finoana fa azo atao mora foana ny zava-bita miavaka. Io filozofia io dia hita taratra amin’ny mozika sy ny endrika arahiny, izay matetika manohitra ny tantara mahazatra momba ny fanahiana lalina amin’ny fahombiazana.  

## Fomba sy loharano aingam-panahy
Ny mozikan’i Wundr dia miorina amin’ny fitambaran-karazana maro, manambatra ny **pop-rock** izay efa malaza any Madagasikara, ny **electro** izay mitondra feo maoderina sy fitsapana vaovao, ary ny **funk** manampy groove sy hafaliana. Anisan’ny mampiavaka azy ihany koa ny fidiran’ny **fampitambaran’ny mozika tandrefana sy ny kolontsaina iraisam-pirenena**, izay mampiray ny feo misy tsiro malagasy amin’ny gadona sy fomba hafa avy any ivelany.  

## Fiainana manokana
Teraka sy lehibe tao Madagasikara i Wundr, ary izany no anisan’ny manampy endrika sy fomba fijery manokana amin’ny zavakantony.  

## Loharano
* YouTube – Wundr Official Channel
  

## Rohy ivelany
* Wundr ao amin'ny YouTube  
* ''Prodigy (Just Another Tuesday)'' ao amin'ny YouTube