Joseph Briant

I **Joseph Briant** dia pretra, misiônera vinsansiana sy lazarista frantsay izay nipetraka teto Madagasikara tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20. Nalaza indrindra izy tamin' ny asasorany izay nahabe resaka, *[[L'hébreu à Madagascar – Aperçus – Suggestions]]*, nivoaka tamin' ny taona 1946. Ao amin' io boky io i Joseph Briant dia mametraka ny vinavina sy ny tombantombana nataony momba ny onjam-pifindrà-monina jiosy teto Madagasikara, izay nandray anjara amin' ny fisian' ny mponina sy ny kolontsaina eto amin' ny Nosy. Nilaza i Briant fa nisy onja telo lehibe tamin' ny fifindrà-monina jiosy teto Madagasikara.

## Mombamba azy
Teraka tamin' ny 15 Jona 1888 tao Plérin (Frantsa) izy ary maty tamin' ny 13 Novambre 1960 tao Antananarivo (Madagasikara)[mila fanamarinana]. Mpanoratra tsy dia fantatra loatra eo amin' ny tontolon' ny fikarohana  ankehitriny i Joseph Briant, saingy matetika voatonona ao amin' ny asasoratra tranainy na ivelan' ny sehatra akademika momba ny fiandohan' ny mponina sy ny fampitahana ny fomba amam-panao ara-pivavahana. I Joseph Briant dia niseho tao anatin' ny vanim-potoana nisongadinan' ny fomba fikarohana tamin' ny taonjato faha-19 sy tany am-piandohan' ny taonjato faha-20 momba ny fiaviana "tatsinanana" na "ara-Baiboly" ho an' ny vahoaka sasany. Tafiditra ao anatin' ny hetsika manafangaro ny ôrientalisma amin' ny famakafakana Baiboly ary ny prôtô-etnôlôjia ireo asasoratra ireo. Tamin' izany fotoana izany dia maro ny mpanoratra no nanao izay hampifandray ny fitantaran' ny Baiboly sy ny vahoaka ao Afrika sy any Azia ary aty amin' ny Ranomasimbe Indianina.

## Ny tsangan-kevitr' i Joseph Briant

### Ankapobeny
Ny loharanom-baovao momba an' i Joseph Briant dia maneho azy ho tompon' ny petra-kevitra izay milaza fa ny vahoaka sasany — indrindra aty amin' ny Ranomasimbe Indianina, anisan' izany i Madagasikara — dia manam-piaviana mifandray amin' ny Hebreo fahiny na amin' ny vahoaka semitika.

Ny fiheverany dia mifototra amin' ny karazana tohan-kevitra maro: fisian' ny singa ara-kolontsaina mitovy (fombafomba, fady, fanao ara-piarahamonina), sy fitovitoviana ara-piteny, ary fisian' ny zavatra mitovitovy eo amin' ny lafiny fivavahana (mônôteisma, fanao momba ny sorona, fifadiana ny sakafo sasany). Ireo fiheverana ireo dia fahita matetika tao amin' ny literatioran' izany vanim-potoana izany, saingy heverina ankehitriny ho malemy eo amin' ny lafiny fomba fiasa.

Tsy fahita firy ny fanaovana tonon-tsiahy mazava tsara ny asan' i Joseph Briant ary matetika sarotra ny manamarina amin' ny katalôgy akademika ankehitriny. Indraindray izy dia ampifandraisina amin' ny famoahana an-tsoratra na andrana lahatsoratra mifandraika amin' ny "fokon' i Israely very", amin' ny fifindra-monina fahiny nankao Afrika sy nankaty amin' ny Ranomasimbe Indianina, ary amin' ny fitoviana misy eo amin' ny fomban-drazana afrikana sy ny jodaisma taloha.

### Momba ny fifindrà-monina jiosy eto Madagasikara
Ao amin' ny boky nosoratany mitondra ny lohateny hoe *L'Hébreu à Madagascar : aperçus – suggestions* (1945–1946) no ahitana ny tsangan-kevitr' i Joseph Briant momba ny fisian' ny fifindrà-monina jiosy nankaty Madagasikara.

#### Onja voalohany tamin' ny andron' i Sôlômôna
Nilaza i Briant fa ny tantsambo jiosy, izay nanompo an' i Sôlômôna mpanjaka (nanjaka tamin' ny taonjato faha-10 tal JK), dia nanao dia lavitra an-dranomasina, ka tonga teto Madagasikara.
Mandika andinin-teny sasany ao amin’ ny Baiboly i Briant, indrindra fa ireo izay miresaka momba ny varotra nataon’ i Sôlômôna tany amin’ ny faritra lavitra, ho porofon’ ny dia lavitra natao taty Madagasikara. Asongadin' i Briant ny fitovian' ny fomba amam-panao malagasy sasany amin' ny fomban-drazana jiosy, sy ny fifandraisana eo amin' ny teny malagasy sy teny hebreo. Ireo fifandraisana ireo dia matetika mifototra amin' ny fitoviana ara-panononana ary tsy jereny ny fivoaran' ny fiteny nandritra ny an' arivony taona.

#### Onja faharoa tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3
Nilaza i Briant fa nisy Jiosy avy any Egipta nonina teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3, ary niandohan' ny Antandroy sy ny Vazimba tao Imerina izy ireo. Izany dia miorina amin' izay heveriny ho fitoviana ara-kolontsaina sy ara-piteny, ary koa amin' ny fandikana ny lovantsofina. Amin' ny ankapobeny dia miankina amin' ny fisian' ny Jiosy tany Ejipta sy ny fiheverana azy ireo ho nahay nitondra sambo ny petra-kevitr' i Briant. Manasongadina ny fitovian' ny kolontsaina sy ny fiteny i Briant, nefa heverin' ny mpahay siansa ho zavatra ivelambelany fa tsy manaporofo na inona na inona izany.

#### Onja fahatelo tamin' ny taonjato faha-13 sy faha-14
Nilaza i Briant fa ny Jiosy nandray kolontsaina silamo sy arabo, avy any Meka ao Arabia, dia niorim-ponenana teto Madagasikara tamin’ ny taonjato faha-13 sy faha-14, ka niteraka ny foko antemoro samihafa (Zafiraminia, Anakara, sns.). Izany dia mifototra indrindra amin' ny lovantsofin' ny Antemoro, izay milaza fa manam-piaviana any ivelany. Ny Antemoro dia manana lovantsofina izay manondro ny fiaviany, matetika mifandray amin' ny olona iray antsoina hoe Raminia. Adikan' i Briant ho mpitarika jiosy avy any Meka io olona io. I Briant dia manasongadina ny fitoviana misy eo amin' ny sorabe ampiasain' ny Antemoro sy ny soratra hebreo, ary ny fitovian' ny fanao ara-pivavahana sy fanaovana sikidy sasany. Asongadin' i Briant ny fisian' ny vondrom-piarahamonina jiosy tany Arabia tamin' izany fotoana izany mba hanamarinany ny fifindrà-monina avy amin' io faritra io. 

### Fanakianana ny tsangan-kevitr' i Briant

#### Fanakianana ny fisian' ny onjam-pifindrà-monina
Tsy misy ny soritra arkeôlôjika, toy ny soratsokitra, na zavatra sisa tavela teto Madagasikara, izay afaka manamarina ny fisian’ ny Jiosy tamin’ ny andro fahiny, tamin’ ny andron’ i Sôlômôna. Taty aoriana, teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-10 taor JK, ny fifindra-monin' ny Aostrôneziana aty Madagasikara, izay niandohan' ny fonenan' ny Malagasy taty. Izany dia mahatonga ny fifindrà-monina jiosy tamin' ny taonjato faha-10 tal JK ho sarotra arovana.

Tombantombana fotsiny ny fampifanandrifiana ny Antandroy sy ny Vazimba amin' ny fiaviana jiosy. Ny Vazimba no heverina ho mponina voalohany teto amin' ny Nosy, talohan' ny nahatongavan' ny Aostrôneziana. Tsy manome porofo mivaingana mampifandray manokana ny Jiosy avy any Ejipta amin' i Madagasikara tamin' izany fotoana izany I Briant. Tsy misy fikarohana arkeôlôjika eto Madagasikara manamarina ny fisian' ny Jiosy tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3. Tsy misy ny soratra, na zavatra, na sisa tavela momba ny fiorenam-ponenana izay azo atao vavolombelona momba ny fifindrà-monina toy izany. Ambaran' ny angona momba ny arkeôlôjia sy ny fiteny amin' izao fotoana izao fa nanomboka taty aoriana ny fiorenam-ponenan' ny Aostrôneziana teto Madagasikara, teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-10 taor JK. Fanampin' izany dia tsy misy firaketana momba fifindra-monina goavana avy any Ejipta mankany amin' ny Ranomasimbe Indianina mandritra io vanim-potoana io.

Na dia hita teto Madagasikara aza ny zavatra manam-piaviana arabo sy silamo, dia tsy misy soritra arkeôlôjika manamarina manokana ny fisian' ny Jiosy tamin' ny taonjato faha-13 sy faha-14. Ny fitovian' ny kolontsaina sy ny voambolana hita eo amin' ny Antemoro dia azo inoana fa vokatry ny fifanakalozana ara-barotra sy ara-kolontsaina nitranga teo amin' i Madagasikara sy ny Tontolo Arabo sy Islamika nanomboka tamin' ny taonjato faha-10. Nitana anjara toerana lehibe tamin’ ny fampidirana ny finoana silamo sy ny soratra arabo ary singa ara-kolontsaina hafa teto Madagasikara ny tantsambo sy mpivarotra arabo.

#### Haiteny tsy manasaro-javatra
Tsikerain' ny mpahay tantara sy ny mpahay teny fatratra ny tsangan-kevitr' i Joseph Briant, indrindra fa i Pierre Vérin, izay mamaritra azy ireny ho mifototra amin’ ny haiteny tsy manasaro-javatra. Tsy misy ny porofo arkeôlôjika manohana ny petra-kevitr' i Briant momba ny fifindrà-monina jiosy goavana teto Madagasikara. Ny fifandraisana ara-piteny atolotr' i Briant dia matetika zavatra ivelambelany sy tsy dia misy fomba fiasa hentitra loatra, mifototra amin' ny fifanahafam-panononana kisendrasendra.

#### Fisainana mpanjanaka
Ampahany amin' ny fisainana mpanjanaka ny tsangan-kevitr' i Briant, mifanaraka amin' ny tontolon' ny rijan-kevitra hamitika, izay niparitaka be nandritra ny vanim-potoan' ny fanjanahantany, nikatsaka ny haneho fa avy any ivelany ny sivilizasiôna taty Afrika, indrindra fa avy amin' ny Semita, ka mandà ny fahafahan' ny Afrikana hampivelatra ny kolontsainy manokana.

#### Tsy manaja ny fomba fiasa siantifika
Mampifangaro singa amin' ny haifiteny, ny tantara, ny fivavahana ary ny fomba amam-panao ny asan' i Briant, nefa tsy manaja ny fomba fiasa siantifika hentitra momba ireo taranja ireo. Izany dia nanampy trotraka ny fanjavozavon' ny lalana sy manasarotra ny fanavahana ny tena zava-misy marina.

## Mpialoha lalalana sy mpandova
Ny tsangan-kevitra narovan' i Joseph Briant momba ny fiaviana hebreon' ny Malagasy sasany dia tsy nipoitra irery fa anisan' ny lova ara-tsaina efa nisy hatry ny ela, novolavolain' ny lovantsofina sy ny fandinihan' ny mpanjanaka ary ny vinavinan' ny manam-pahaizana, ary avy eo notohizan' ny mpanoratra taty aoriana.

### Ny mpialoha
Ela be talohan' i Briant, ny hevitra momba ny fisian' ny Isiraelita aty Afrika dia niorim-paka tamin' ny lovantsofina jiosy tamin' ny Andro Antenatenany. I Eldad ha-Dani, angamba tamin' ny taonjato faha-9, dia nampiely ny tantaran' ny "Foko folo verin' i Israely" izay lazainy fa niorim-ponenana tany amin' ny faritra lavitra dia lavitra, indrindra fa tao Afrika Atsinanana (*Sefer Eldad ha-Dani*, taonjato faha-9). Na dia tsy nanonona an' i Madagasikara aza izy, dia nandray anjara tamin' ny fametrahana lasitra maharitra, dia ny fisian' ny zanaka am-pielezana israelita miparitaka hatrany amin' ny faran' ny tany.

Tamin' ny taonjato faha-17 no nampiharin' i Étienne de Flacourt amin' i Madagasikara io fomba famakafakana io. Ao amin' ny bokiny mitondra ny lohateny hoe *Histoire de la Grande Isle Madagascar* (1658) dia nanoro hevitra izy fa mety misy fiaviana mifandray amin' i Abrahama ny vondrona sasany, toy ny "Zafehibrahim". Niantehitra amin' ny fampitahana anarana sy fomban-drazana, izay mampiavaka ny manampahaizana tamin' izany fotoana izany, izy.

Tamin' ny taonjato faha-19 sy tany am-piandohan' ny taonjato faha-20, ireo vinavina ireo dia nisy mpijery indray tao anatin' ny tontolo prôtô-siantifika. I Jacques Auber dia nanao ezaka hametrahana fifandraisana eo amin' ny teny malagasy sy ny teny hebreo (ohatra: *Histoire de l'Océan Indien* sy *La langue malgache en 30 familles de mots* ary *Madagascar, clé des études linguistiques d'un vaste secteur oriental*). I Myriam Harry kosa dia nandinika ny fitoviana misy eo amin' ny fomban-drazana malagasy sasany sy ny fomba amam-panao tany Atsinanana Akaiky taloha (*Routes malgaches, le Sud de Madagascar* (1943), *D'autres îles de volupté* (1940), *Sous le signe du Taureau : Le sud de Madagascar* (1947). Na izany aza, ireo asa ireo dia mbola voamariky ny fomba fiasa marefo.

### Mpandimby sy mpandova
Nanana mpandova ny rijan-kevitra nataon' i Briant, indrindra teo amin' ny sehatra tsy akademika na ara-pivavahana. Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, ny mpanoratra malagasy toa an-dRavelojaona (1909) dia namolavola hevitra momba ny fiaviana jiosy ho an' ny Malagasy. Io fomba fisainana io dia notohizan' i Roger Andriatsiratahina sy Ratefy Tolotra tamin' ny taompolo 1970.

Vao haingana, i Ndriana Rabarioelina no nandray an-kitsirano ireo tsangan-kevitra ireo tao amin' ny *Relations bibliques entre Israël et Madagascar* (2010), izay niarovany ny hevitra momba ny fifindrà-monina fahiny mampifandray ireo tontolo roa ireo.

Mandritra izany fotoana izany, ny mpikaroka toa an' i Tudor Parfitt dia tsy manohana ireo vinavina ireo, fa mandalina azy ireo amin' ny maha fomba fanehoana ny maha izy azy ara-kolontsaina ny vahoaka na folo sady mamakafaka ny fomba filazan' ny vondrona sasany izay milaza ho manana  razambe israelita.
----

## Jereo koa

* Fifindra-monina jiosy aty Madagasikara

* Rabarioelina Ndriana
* Ratefy Tolotra
* Semita - Hamita - Jafetita
* Jiosy malagasy
* Fiteny malagasy
* Fiteny hebreo
* Ôfira