Valan-javaboarim-pirenena Masoala

Ny **Valan-javaboarim-pirenena Masoala** dia valan-javaboary noforonina tamin' ny taona 1997, any amin' ny taoany avaratra-atsinanan' i Madagasikara, ao amin' ny faritra Sava, faritanin' Antsiranana, eo amin' ny Saikinosy Masoala. Io no faritra arovana lehibe indrindra eto amin' ny Nosy, izay ahitana ala trôpikaly amin' ny velaran-tany 235&nbsp;000 hekitara. Io valan-javaboary io dia noforonina mba hitantanana sy hiarovana ary hamerenana ny vakoka voajanahary malagasy izay iharan' ny tsindry mafy (karazana gidro miisa 15 sy karazam-biby hafa am-polony no nanjavona hatramin' ny nahatongavan' ny olombelona ao). Nitahiry tontolo miavaka, fahatsiarovana farany momba ny Nosy Maitso (iray amin' ny anarana tranainy iantsoana an' i Madagasikara) i Masoala; vakoka amin' ny ala mikitroka anirian-javamaniry tia aloka. Izany no mahatonga azy ho anisan' ny toerana tsara indrindra ho an' ny fizahàn-tany ara-tontolo iainana sy ny fizahàn-tany lovain-jafy, ary koa ho an' ny fandalinana ny ala trôpikaly fahiny sy ny tontolo an-dranomasina.

## Jeôgrafia
Eo amin' ny Saikinosy Masoala, any amin' ny tapany avaratra-atsinanan' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Sava (Faritanin' Antsiranana), no toerana misy ny Valan-javaboarim-pirenena Masoala. 

## Karazan-javamananaina

Misy karazana *[[Lemuridae]]* folo, izay tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Anisan' izany ny *[[Varecia rubra]]*, miaraka amin' ny volony mena midorehitra, tsy hita raha tsy any amin' ny Saikinosy Masoala. Ahitana haihay (*[[Daubentonia madagascariensis]]*) ihany koa ao amin' ny valan-javaboarin' ny Nosy Mangabe, biby mpivoaka amin' ny alina manana rambo skirela sy sofina ramanavy. Atahorana ho lany tamingana ity karazam-biby ity noho ny fandripahana ala sy ny fihazana azy noho izy heverin' ny maro ho mitondra loza. 

I Masoala dia fonenan' ny karazana miavaka maromaro toy ny katsatsaka (*[[Gekkonidae]]*) toy ny *[[Phelsuma]]* sy ny *[[Uroplatus]]*, ny tanalahy amin' ny hebe isan-karazany, vorona mahavariana toy ny *[[Euryceros prevostii]]* ary karazana tsy fahita firy toy ny vorondolo *[[Tyto soumagnei]]* sy ny sahona mena *[[Dyscophus]]*. I Masoala ihany koa no fonenan' ny *[[Chrysiridia rhipheus]]*, izay lolo heverina ho anisan' ny tsara tarehy indrindra eran-tany. Vao tsy ela akory izay no nahitana ny vorona mpihinana bibilava *[[Eutriorchis astur]]* ary tsy hita afa-tsy amin’ ny faritra avaratra-atsinanana amin' i Madagasikara ihany.

Zava-dehibe ihany koa ny karazan-javamananaina an-dranomasina; karazan-trondro 300 no mandeha matetika eny amin' ireo harandriaka izay nahitana karazana haran-dranomasina miisa 164, ary karazana zanga (*[[Holothuroidea]]*) 27, fay (*[[Batoidea]]*) ary antsantsa (*[[Selachimorpha]]*) ao amin' ny Valan-javaboarim-pirenen' i Masoala, indrindra ao amin' ny valan-javaboary an-dranomasina telo (Tampolo any Andrefana sy Ambodilaitry any atsimo ary Ifaho any Atsinanana) manodidina an' ilay valan-javaboary.

Nandritra ny fifindra-moniny dia trozona *[[Megaptera novaeangliae]]* an-jatony no mitsidika ny helodranon' Antongily isan-taona, manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny fiandohan' ny volana Septambra. Toerana mety tsara ho an' ireo biby mampinono an-dranomasina ireo ny rano mafana sy voaaro ao amin' ilay helodrano mba hiterahany ny zanany. Ao koa ny trozona *[[Eubalaena australis]]*, ary koa karazana feso roa (*[[Tursiops truncatus]]*, feso mena kibo), karazana sokatra an-dranomasina (*[[Chelonioidea]]*) efatra ary ny lamboara (*[[Dugong]]*),  izay karazana biby mampinono an-dranomasina miha tsy fahita firy.

Tsy hita raha tsy ao amin' ilay valan-javaboary ny hazo *[[Ephippiandra masoalensis]]*. 

## Fandringanana ala sy fangalarana biby

Lehibe ny tsindry mahazo ny ala eto Madagasikara, toy ny any amin'ny ankamaroan' ny ala trôpikaly manerana ny tany. Tsy nitsahatra hatrizay ka hatramin' izao ny tsindry mahazo ny alan' i Masoala sy mahazo ireo izay miaro azy. Niakatra ny tsindry atao amin' ny ala tamin' ny taona 2009, indrindra avy amin' ny mpivarotra hazo sarobidy tsy ara-dalàna, anisan' ireo hazo ireo ny hendramena (*[[Dalbergia maritima]]*) sy ny mapingo (*[[Diospyros]]*); izay tapahin' ny olona tsy nahazoana alalana eny amin' ny ala voaaro sy avoaka ety ivelany na dia misy aza ny didy aman-dalàna malagasy natao hiarovana ny ala.Olana ihany koa ny fangalarana biby ao amin' ilay valan-javaboary ary tsy ampy ny fitaovana eo am-pelantanan' ny mpitandro filaminana sy ny mpiambina ala ho enti-miady amin' ny mpangalatra hazo miasa ho an' ny tambajotran' ny mpivarotra hazo tsy ara-dalàna. Araka ny loharano azon' ny *Zürich Zoologischer Garten* sy ny *Cercle de Concertation des Partenaires Techniques et Financiers du Secteur Environnement* dia olona miisa efatra arivo no nivaro-kazo avy ao Masoala, mihaza sy mivarotra henan-gidro. Hazo aman-jatony no tapaka isan-andro tamin' ny tapaky ny taona 2009, ary hazo an-jatony maro no misy mikapa tsy ara-dalàna isan' andro.

Manana basy ny mpangalatra hazo ary tsindraindray dia mampitahotra ny mpiambina sy ny mponina miaina manodidina an' ilay valan-javaboary.

## Jereo koa
**Valan-javaboary**

* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia
**Samihafa**
* Fitrandrahana ala tsy ara-dalàna eto Madagasikara
* Fanimbana ala eto Madagasikara

## Rohy ivelany
*  Sehatra ôfisialin' ny valam-pirenen' i Masoala
*  Valan-javaboarim-pirenen 'i Madagasikara 

## Loharano sy fanamarihana