open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrzej Duda

**Andrzej Duda** (amin'ny fiteny poloney : *Andrzej Sebastian Duda*}) dia mpanao politika, mizaka ny zom-pirenen'i Repoblika Polonia teraka ny 16 Mey 1972 tao Kraków.

## Ny fiainany manokana
I Jan Duda no rainy. Ny vadiny dia Agata Kornhauser. Ny zanany dia Kinga Duda.

## Jereo koa
*  The official website of the President of the Republic of Poland
*   Official Biography of President Andrzej Duda
*   Polish Sejm

### Rohy ivelany
Poznań

I **Poznań** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Voïvodie Wielkopolska (fiteny poloney: *[[:pl:Województwo wielkopolskie|Województwo wielkopolskie]]*) ny Polonia.  Manana mponina miisa 541 561 mponina

## Tantara

## Kolontsaina sy fialamboly

## Fanatanjahantena
* Lech Poznań - ekipa baolina kitra lehilahy ao Pôlônina

## Olo-malaza avy ao Poznań
* Maciej Żurawski, mpilalao baolina kitra

## Gallery

Poznan centrum.jpg
Poznań Centrum.jpg


## Jereo koa


## Rohy ivelany

*  VisitPoznań
Bronisław Komorowski

**Bronisław Komorowski** (amin'ny fiteny poloney : *Bronisław Maria Komorowski*}) dia mpanao politika, mizaka ny zom-pirenen'i Repoblika Polonia teraka ny 4 Jona 1952 tao Oborniki Śląskie.

## Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Anna Dembowska. Ny zanany dia Zofia, Tadeusz, Maria, Piotr, Elżbieta.

## Loharano sy fanamarihana

## Jereo koa
*  The official website of the President of the Republic of Poland
*   Official Biography of President Bronisław Komorowski
*  Polish Sejm 

### Rohy ivelany
Ryszard Kaczorowski

**Ryszard Kaczorowski** (teraka ny 26 Novambra 1919 tany Białystok, Polonia) dia mpanao politika, mizaka ny zom-pirenen'i Président Repoblika Polonia,  ary maty ny 10 Aprily 2010 tao Smolensk (Rosia).

## Ny fiainany manokana
I Wacław Kaczorowski no rainy. Ny vadiny dia Karolina Mariampolska.  Ny zanany dia Marta Kaczorowska. 

## Jereo koa


### Rohy ivelany
* The Times  Ryszard Kaczorowski
*  The official website of the President of the Republic of Poland
*   "The Death of a President: Countdown To the Crash of Flight PLF 101"
Jagiellonia Białystok

**Jagiellonia Białystok** (amin'ny fiteny poloney: Jagiellonia Białystok) dia klioba baolina kitra matianina ao Białystok ao amin'ny Polonia. 

Ny fahavitan'ny Jagiellonia Białystok misongadina indrindra dia ny fandresena tao amin'ny Kaopy Polonia ary ny Super Kaopy Poloney tamin'ny 2010. Nifaninana tamin'ny kliobe eoropeanina hafa izy tamin'ny 2010 tamin'ny alalan'ny Kaopim-pandresy Eoropeanina ary nilalao tao amin'ny Kaopy UEFA League tamin'ny 2011, 2012, 2016 ary 2018. Ilay ekipa dia ao amin'ny, izay noforonina tamin'ny 1920. 

## Mpilalao baolina kitra ao Jagiellonia Białystok
*  Grzegorz Sandomierski, 
*  Radosław Sobolewski, 
*  Tomasz Frankowski, 
*  Vahan Gevorgyan,
*  Robert Arzumanyan, 
*  Luka Pejović

## Gallery

Stadion Miejski - Białystok1.jpg 


Trybuna stadion jagiellonia.jpg
Stadion Miejski w Białymstoku (Ciołkowskiego).jpg
Stadion Miejski w Białymstoku budowa (2014) 5.jpg
Stadion miejski w Białymstoku (Ciołkowskiego).jpg
Polonia Warszawa vs Jagiellonia Białystok 05-2011 1.jpg


## Jereo koa


### Rohy ivelany

* ,  Official website
*  jagiellonia.net
*  jagiellonia.neostrada.pl 
*  Jagiellonia Białystok (90minut.pl)
Izabella Scorupco

**Izabella Dorota Scorupco** dia mpilalao amin'ny horonantsary, mpilalao mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 4 Jona 1970 tao Białystok .

## Ny fiainany manokana
I Mariusz Czerkawski no rainy. Ny vadiny dia Jeffrey Reymond. Ny zanany dia Julia Czerkawski. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Jakob Reymond. 

## Jereo koa


### Rohy ivelany
* Ao amin'i IMDb: http://www.imdb.com/name/nm0001713/bio?ref_=nm_ov_bio_sm
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/0h1mt
Maria Konopnicka

**Maria Konopnicka** dia Poeta, talen-koronantsary, mpanoratra senariô, mpanoratra, mpanao asa soratra mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 23 Mey 1842 tao Suwałki,  ary maty ny 8 Oktobra 1910 tao Lviv.

## Ny fiainany manokana
I Józef Wasiłowski no rainy. Ny vadiny dia Jarosław Konopnicki.

## Jereo koa
* Haisoratra

### Rohy ivelany
* Works by Maria Konopnicka
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com
Suwałki

I **Suwałki** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Voïvodie Podlasie (fiteny poloney: *[[:pl:Województwo podlaskie|Województwo podlaskie]]*) ny Polonia.  Manana mponina miisa 69 543 mponina

## Tantara

## Olo-malaza avy ao Suwałki
* Andrzej Wajda, talen-koronantsary
* Maria Konopnicka, poeta, talen-koronantsary

## Tanàna namana

## Sary

E67 w pobliżu Suwałk.jpg
Municipal Stadium, Suwałki (by Pudelek) 01.jpg


Ul. Kościuszki widziana z Parku Konstytucji 3 Maja w Suwałkach.JPG
Centrum suwalk kosciuszki.jpg
Ratusz miejski suwalki.jpg


## Jereo koa


### Rohy ivelany

*  Ny mpanolotsain'ny tanànan'ny Suwałki
Wisława Szymborska

**Wisława Szymborska**, Maria Wisława Anna Szymborska, dia Poeta, talen-koronantsary, mpanoratra senariô, mpanoratra, mpanao asa soratra mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 2 Jolay 1923 ary maty ny 1 Febroary‎ 2012 tao Kraków. Loka Nobel ao 1996.

## Ny fiainany manokana
I Wincenty Szymborski no rainy. Ny vadiny dia Adam Włodek.

## Jereo koa
* Haisoratra

### Rohy ivelany
*  Wislawa Szymborska: Including biography and Nobel speech – NobelPrize.org
*  Wisława Szymborska at Encyclopædia Britannica
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com
Kraków

I **Kraków** (fanononana amin'ny fiteny poloney: ) dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Vôivôdian'i Małopolska (fiteny poloney: *[[:pl:Województwo małopolskie|Województwo małopolskie]]*) ao Polonia.  Ny isam-ponina dia 766 739.

## Tantara

## Sary

Cracow view1.jpg
Night view of Cracow.jpg


## Jereo koa


### Rohy ivelany

*  Krakow travel guide 
*  Essential Kraków—Tourism information about Kraków
Władysław Reymont

**Władysław Reymont** (fiteny poloney: *Stanisław Władysław Rejment*) dia mpanoratra, mpanao asa soratra, mpanoratra tantara lava mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 7 Mey 1867 ary maty ny 5 Desambra 1925 tao Varsôvia. Loka Nobel ao 1924.

## Ny fiainany manokana
I Józef Rejment no rainy.  Ny vadiny dia Aurelia Szabłowska.

## Jereo koa
Loka Nobel an'ny haisoratra
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/03hdj
Czesław Miłosz

**Czesław Miłosz** dia Poeta, talen-koronantsary, mpanoratra senariô, mpanoratra, mpanao asa soratra mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 30 Jiona 1911,  ary maty ny 14 Aogositra 2004 tao Kraków. Loka Nobel ao 1980.

## Ny fiainany manokana
I Aleksandr Miłosz no rainy. Ny vadiny dia Janina Dłuska. Ny zanany dia Anthony Miłosz, Piotr Miłosz.

## Jereo koa
* Haisoratra

### Rohy ivelany
*  Works by Czesław Miłosz at Open Library
*  1980 Nobel Prize in Literature (official site) 
*  Profile at the American Academy of Poets
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com
Grajewo

I **Grajewo** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Voïvodie Podlasie (fiteny poloney: *[[:pl:Województwo podlaskie|Województwo podlaskie]]*) ny Polonia.  Manana mponina miisa 22 181 mponina

## Tantara

## Olo-malaza avy ao Grajewo
* Andrzej Szczytko, talen-koronantsary
* Maciej Makuszewski, pilalao baolina kitra
* Rajmund Kaczyński, injeniera. Ny zanany dia Jarosław Kaczyński (*Praiminisitra poloney*), Lech Kaczyński (*Président Polonia*)

## Tanàna namana

## Sary

Dworzec Kolejowy w Grajewie.jpg


Grajewo.JPG
Grajewo centrum2.jpg
Ełcka street, Grajewo city, Grajewo County, Podlaskie Voivodeship, Poland.JPG


## Jereo koa


### Rohy ivelany

*     Grajewo: Official website. General information. (Poloney, with Google translate)
Maciej Makuszewski

**Maciej Makuszewski** dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 29 Septambra‎ 1989 tao Grajewo

## Jereo koa
*  Biôgrafia Maciej Makuszewski at 90minut
*  Biôgrafia Maciej Makuszewski at Soccerbase
Jarosław Kaczyński

**Jarosław Aleksander Kaczyński** dia mpanao politika, mpilalao teraka ny 18 Jiona 1949 tao Varsôvia (Polonia)

## Ny fiainany manokana
I Rajmund Kaczyński no rainy. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Lech Kaczyński. 

## Jereo koa
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/02zbg1

### Rohy ivelany
*  The official website
*  The official website of Sejm Poland
Edward Rydz-Śmigły

**Edward Rydz-Śmigły** (*Edward Śmigły-Rydz*) dia jeneraly, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 11 Martsa 1886 ary maty ny 2 Desambra‎ 1941 tao Varsôvia.

## Ny fiainany manokana
I Tomasz Rydz no rainy. 

## Jereo koa


### Rohy ivelany
*  Biography Edward Rydz-Śmigły
Maria Janion

**Maria Janion** dia mpilalao baolina kitra, filôzôfy mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 24 Desambra 1926 tao Mońki

## Ny fiainany manokana
I Cyprian Janion no rainy. 

## Jereo koa
*  Maria Janion from Library of Congress
*  WorldCat Identities, Maria Janion
*  Bibliothèque nationale de France, Maria Janion

### Rohy ivelany
Mońki

I **Mońki** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Voïvodie Podlasie (fiteny poloney: *[[:pl:Województwo podlaskie|Województwo podlaskie]]*) any  Polonia.  Manana mponina miisa 10 460 mponina

## Tantara
Demografie of Mońki

Piramida wieku Monki.png

## Olo-malaza avy ao Mońki
* Józef Klim – injeniera, mpanao politika
* Maria Janion – filôzôfy

## Sary

District Office in Mońki (2014).jpg
Mońki. Siedziba KRUS-u.JPG


Railway station in Mońki.JPEG
Matki Boskiej Częstochowskiej church in Mońki.JPG 
Mońki. Kościół św. Alberta.JPG
The dairy in Mońki.JPG 


## Jereo koa


### Rohy ivelany

*  Ny mpanolotsain'ny tanànan'ny Mońki
Józef Klim

**Józef Piotr Klim** dia injeniera, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Polonia teraka ny 19 Oktobra 1960 tao Mońki

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com
Blake Clark

**Blake Clark**, teraka ny 2 Febroary 1946 tany Macon, Jeorjia, Etazonia, dia mpilalao anaty horonantsary.
Bokin' ny Tantara

Ny **Bokin’ny Tantara** dia horonam-boky na boky ao amin’ny Baiboly jiosy (Tanakh), ka ny fizaràna azy ho roa no niavian’ny Boky voalohan'ny Tantara sy ny Boky faharoan'ny Tantara ao amin’ny Baiboly kristiana ankehitriny. Io boky io dia manazava ny antony nizaràn'ny firenen'i Israely ho roa ka niteraka ny Fanjakan’i Isiraely any avaratra sy ny Fanjakan’i Jodà any atsimo, ka atombony hatramin’ny famoronana an’i Adama izany ka mifarana amin'ny fahababoan'ny Jiosy sy ny fivereneny indray an-tanindrazana. 

## Ny anaran’ny boky sy ny fanoratana azy
Ny anaran’io boky tokana io amin’ny fiteny hebreo dia *דִּבְרֵי־הַיָּמִים‬,* / *Divrei ha-Yamim*, izay midika hoe "ireo teny (na asa) niseho tao amin’ireo andro". Ny mpisorona hebreo tao Jerosalema no heverin’ny mpandinika fa nanoratra ny Bokin'ny Tantara tany amin’ny taonjato faha-4 tal. J.K.

Ny anaran’io boky io ao amin’ny Septanta na Septoaginta (Baiboly tranainy amin’ny teny grika) dia hoe *Παραλειπομένων* / *Paraleipomenon*, izay midika hoe "zavatra navela". Nihevitra ireo mpandika teny tamin’izany fa nisy ny zavatra navela ka tsy voatantaran’ny Boky voalohany sy faharoan’i Samoela ary ny Boky voalohany sy faharoan’ny Mpanjaka izay hita ao amin’ny Bokin'ny Tantara.

Ny anarana hoe *Tantara* dia fandikana ny teny anglisy hoe *chronicles* na ny teny frantsay hoe *chroniques* izay avy amin’ny teny latina hoe *cronicon*. Ao amin’ny heviteny amin’ny teny latina nataon’i Hieronimo (na Jerôma) avy any Stridona, ny lohaten’io boky io dia *Cronicon totius divinae historiae*, izany no nipoiran’ny anaran’io boky io amin’ny fiteny maro ao Eoropa (ohantra : lat.: *Libri Chronicorum*; fr. *Livres des Chroniques*; ang. : *Books of Chronicles* sns.). Ny teny grika hoe *khronikon* izay nahazoana ilay teny latina dia midika hoe "fanangonan-java-nitranga tantaraina araka ny fifanarakarahany ara-potoana nisehoany”.

## Fizarànan’ny boky
Mizara roa ny boky araka ny hita amin’ny fisian’ny boky roa ao amin’ny Baiboly, dia ny Boky voalohany sy ny Boky faharoan’ny Tantara. Azo zaraina roa ny tsirairay amin’ireo fizaràna roa lehibe ireo.

### Ny Boky voalohan'ny Tantara
Ity fizaràna voalohany ity dia manazava ny ny tantaran’ny Fanjakan’i Isiraely sy ny Fanjakan’i Jodà hatramin’ny famoronana an’i Adama. Ny mpanjaka Davida no olona resahina indrindra ao, izay nanao an’i Jerosalema ho ivontoeran’ny fivavahana amin’Andriamanitra.

* Ireo tetiarana hatramin’i Adama (1Tant. 1 – 9)
* Ny fanjakan’i Davida (1Tant. 10 – 20)
* Ny fanomanana ny fanorenana ny Tempoly (1Tant. 21 – 29)

### Ny Boky faharoan'ny Tantara
Ity fizaràna faharoa ity dia manomboka amin’ny tantaranan’ny fanjakan’i Solomona na Salômôna. Avy eo mitantara ny nivakisan’ny fanjankana ho roa. I Hezekia (na Ezekiasa) sy i Josia (na Josiasa) no mpanjaka nalaza indrindra tamin’ny fanompoana an’Andriamanitra sady nanao izay hanajana ny Lalàn’Andriamanitra.

* Ny nanjakan’i Solomona (2Tant. 1 – 9)
* Ny fivakisan’ny firenena sy ny fahababoana (2Tant. 10 – 36)

## Jereo koa:
* Bokin'ny Mpanjaka
* Bokin'i Samoela
* Bokin'i Ezra sy Nehemia
* Bokin'ny Mpaminany 12
* Bokin'ny Fanjakana
Bokin' i Samoela

Ny **Bokin' i Samoela** dia boky ao amin’ ny Baiboly hebreo (Tanakh) izay nosarahana roa ao amin’ ny Baiboly kristiana ka nahazoana ny Boky voalohany sy ny Boky faharoan’ i Samoela. Mitantara ny fanombohan’ ny fitondrà-mpanjaka voalohany tao amin’ ny Israelita tany Kanaana sy ny adiny tamin’ ny firenena fahavalony ny boky. Resahiny ny fahotana nataon’ i Saoly sy i Davida, mpanjaka roa voalohany, izay niteraka olana teo amin’ ny fitondrany sy ny fireneny. Resahin' io boky io koa na ny herin’ ny mpanjaka Davida sy ny fahendreny, na ny fahalemeny sy ny fahotany ary ny vokatr’ izany rehetra izany. Nefa na dia tsy fanaperana ny toetr’ i Davida dia tsy niala tamin’ Andriamanitra sady tsy nidera afa-tsy i Yahweh izy.

## Ny anaran' ny boky
Amin’ ny teny hebreo dia *Sefer Shamuel* no iantsoana io boky. Ny Septanta (na Septoaginta) no nanasaraka ny Bokin’i Samoela ho roa (tahaka ny Bokin' ny Mpanjaka koa) – ka ny boky tsirairay azo araka izany dia nataony hoe Bokin’ ny Fanjakana. Ny Boky voalohany sy faharoan’ i Samoela sy ny Boky voalohany sy faharoan’ ny Mpanjaka dia natao hoe Boky voalohany ka hatramin’ ny Boky fahefatry ny Fanjakana. Natao izany fizaràna izany satria ho lava loatra raha mbola nitambatra. Ny Samoela voalohany sy ny Samoela faharoa sy ny Mpanjaka voalohany ary ny Mpanjaka faharoa dia atao hoe Boky voalohany sy faharoa sy fahatelo ary fahefatry ny Fanjakana.

## Ny fanoratana ny boky

### Ny mpanoratra
Araka ny lovantsofina dia telo ny olona atao hoe nanoratra ny boky: i Samoela sy i Gada ary i Natana. Ny mpikarona momba ny Baiboly anefa dia milaza fa olona marobe no nanoratra ny boky.

### Ny fotoana nanoratana
Araka ny fikarohan’ireo manam-pahaizana dia tsy tamin’ny fotoana mitohy iray fa tanatin’ny taonjato maro (faha-8 sy faha-7 ary fah-6 tal. J.K.) no naniratana ny boky.

## Jereo koa
* Bokin' ny Mpanjaka
* Bokin' i Ezra sy i Nehemia
* Bokin' ny Mpaminany 12
* Bokin' ny Fanjakana
* Bokin' ny Tantara
Bokin' i Nahoma

Ny **Bokin'i Nahoma** dia boky ao amin’ny Tanakh (Baiboly hebreo) sy ao amin’ ny Testamenta Taloha ao amin’ny Baiboly kristiana voasoratra tamin’ny taonjato faha-7 tao Jerosalema. Ao amin’ity boky ity ny mpaminany Nahoma dia manambara ny hitsarana sy ny hanamelohana an’ i Ninive renivohitr’ i Asiria (na Asora) noho ny fangejany ireo firenen-kafa. Maneho anefa i Nahoma fa Andriamanitra hamindra fo amin’ izay miverina aminy. Fanehoan’ Andriamanitra ny famindram-pony amin’ny olona ny fanasaziana ny fahavalony sy ny famotsorany ny vahoakany ho afaka amin’ny fifehezan’ ny fahavalony. Vitan’ Andriamanitra izany satria izy no mpanapaka ny tany rehetra. 

## Ny fanoratana ny boky
I Nahoma no nanoratra ny Bokin’ i Nahoma. Mpaminany avy ao Alkosy any Galilea izy. Taloha kelin’ny nandravana an’i Ninive (612 tal. J.K.) no nivoahan’ny faminanian’i Nahoma ary voasoratra teo anelanelan’ny taona 642 sy 606 tal. J.K. ny boky mitondra ny anarany. 

Isan’ireo atao hoe Mpaminany madinika roa ambin’ny folo izay zana-bondron’ny Bokin'ny mpaminany ny Bokin’i Nahoma ao amin’ny Baiboly kristiana fa sokajin’ireo Mpaminany taoriana izay zana-bondron’ny Nevi'im ("*Mpaminany*") izy ao amin’ny Tanakh.

## Anaran'ny boky
Amin'ny teny hebreo dia atao hoe ספר נַחוּם / *Sefer* *Nakhûm* ny Bokin'i Nahoma. Ao amin'ny Septoajinta amin'ny teny grika izy dia atao hoe Ναούμ Ζʹ / *VII Naoúm* (ny zeta *Ζʹ* dia manambara ny maha mpaminany madinika laharana fahafito azy).

## Fizaràn' ny boky
Azo zaraina roa toy izao ny Bokin’i Nahoma : 

### Ny voninahitra sy ny herin'i Iahveh Andriamanitra (1.1 – 2.1)

* Ny fahatezeran’i Iahveh (1.1 – 2.1)
* Faminaniam-pitsarana an’i  Joda (1.9 – 1.15)

### Faminaniana ny amin'ny haharavan’i Ninive (2.1 – 3.19)

* Ho rava i Ninive (2.1 – 2.13)
* Hovaliana ny fahotan’i Ninive (3.1 – 3.7)
* Voatombokase ny amin’ny Ninive (3.8 – 3.19)

## Jereo koa
*Nahoma

* Nevi'im
* Ketuvim

* **Mpaminany lehibe:** Bokin' i Isaia na Izaia - Bokin' i Jeremia - Bokin' ny Fitomaniana - Bokin' i Ezekiela - Bokin' i Daniela na Daniely - Bokin' i Baroka (deoterôkanônika)

* **Mpaminany madinika:** Bokin' i Hôsea na Ôsea - Bokin' i Jôela na Jôely - Bokin' i Amôsa na Amôsy - Bokin' i Ôbadia na Abdiasa - Bokin' i Jônà na Jônasa - Bokin' i Mikà na Mikea - Bokin' i Nahoma - Bokin' i Habakoka - Bokin' i Zefania na Sôfônia - Bokin' i Hagay na Akjea - Bokin' i Zakaria - Bokin' i Malakia.
Bokin' i Zefania

Ny **Bokin' i Zefania** na **Bokin' i Sôfônia** dia boky ao amin’ ny Tanakh (Baiboly hebreo) sy ao amin’ ny Testamenta Taloha ao amin’ny Baiboly kristiana. Io boky io dia mirakitra ny faminanian’ i Zefania na Sôfônia. Nieritreritra ny vahoakan’i Jodà fa amin’ny andro ho avy dia hahatonga azy ireo ho firenana matanjaka Andriamanitra ka ho afaka mandresy ireo fahavalony sy hampanjaka ny fahamarinana sy ny fiadanana. Diso anefa ny fiheverany, fa hosazin’ Andriamanitra ny vahoakan’ i Jodà sy ny firenena rehetra izay tsy nanaja azy. Izany no andro fitsarana, andron’ i Iahveh. Ny hany fomba hanafahana an’ i Joda dia ny fanajana an’ Andriamanitra sy ny fivavahana aminy irery ihany.

Isan' ireo atao hoe mpaminany madinika roa ambin'ny folo ao amin' ny sokajy Bokin' ny mpaminany amin' ny Baiboly kristiana i Zefania fa ao amin' ny Nevi'im kosa izy ao amin' ny Tanakh.

## Anaran' ny boky
Amin' ny teny hebreo dia atao hoe ספר צְפַנְיָה / *Sefer* *Tsĕphanyāh* ny Bokin' i Zefania. Ao amin' ny Septoajinta amin'ny teny grika izy dia atao hoe Σοφονίας Θʹ / *IX Sofonías* (ny teta *Θʹ* dia manambara ny maha mpaminany madinika laharana fahasivy azy).

## Ny fanoratana ny boky
I Zefania na Sôfônia dia naminany tamin’ny andron’ i Josia (640-609 tal. J.K.), mpanjakan’ i Jodà. Nanohitra ny fomban’ ny firenena vahiny sy ny fivavahana amin’ny andriamani-tsy izy ny mpaminany. Nanakiana ireo mpitondra fanjakana koa izy. Ny toriteny nataony dia niseho tamin’ny taona 640-630 tal. J.K., taloha kelin’ny fotoana niasan’ i Jeremia. Teo ambany fanaraha-mason’i Asiria i Joda tamin’ny fotoan’ny mpanjaka tsy nivavaka, dia i Manase sy i Amona. Nihanalemy anefa i Asiria ka nisy ny tsirim-panantenana taty aoriana. Tamin'izany no nivoahan'ny faminanian' i Zefania. 

## Fizaràn’ny boky
Azo zaraina telo ny boky:

#### Ny Andron'i Iahveh : androm-pamaizana (1.2 – 2.3)

* Ho faizina noho ny ratsy nataony ny firenena amin’ny Andron'i Iahveh (1.1 – 1.18)
* Fampibebahana ny olona alohan’ny loza (2.1 – 2.3)

#### Ny fitsarana ny firenenan rehetra (2.4 – 3.8)

* Fitsarana an’ireo firenena fahavalon’i Israely (2.4 – 2.15)
* Ny faharavan’i Jerosalema (3.1 – 3.8)

#### Ny fampanantenana ho an’ny firenena rehetra (3.9 – 3.20)

* Ho faizina ka hibebaka hanompo an’Andriamanitra ny firenena rehetra (3.4 – 3.13)
* Hiram-pifaliana sy fampanantenana fiadanana ho an’i Ziona (3.14 – 3.20)

## Jereo koa:
*Zefania na Sôfônia 

* Nevi'im

* **Mpaminany lehibe:** Bokin' i Isaia na Izaia - Bokin' i Jeremia - Bokin' ny Fitomaniana - Bokin' i Ezekiela - Bokin' i Daniela na Daniely - Bokin' i Baroka (deoterôkanônika)

* **Mpaminany madinika:** Bokin' i Hôsea na Ôsea - Bokin' i Jôela na Jôely - Bokin' i Amôsa na Amôsy - Bokin' i Ôbadia na Abdiasa - Bokin' i Jônà na Jônasa - Bokin' i Mikà na Mikea - Bokin' i Nahoma - Bokin' i Habakoka - Bokin' i Zefania na Sôfônia - Bokin' i Hagay na Akjea - Bokin' i Zakaria - Bokin' i Malakia
Vatikàna

I **Vatikàna** dia tanàna-fanjakana ao Eorôpa Atsimo*,* mihitsoka ao anatin’ ny tanànan’ i Rôma renivohitr’ i Italia, izay hodidini-manda efa tamin’ ny Andro Antenatenany sy tamin’ ny Renaissance. Izy no firenena kely indrindra eto an-tany, misy mponina miisa manodidina ny 1 000. Ao Vatikàna no misy ny foiben’ ny Eglizy katôlika: eo ambany fahefan’ ny papa, izay lehiben’ ny Eglizy katôlika rômana, izy. Ny tanànan’ i Vatikàna dia ahitana ny Bazilika Masindahy Piera, izay trano fiangonana katôlika lehibe indrindra. Manana ny sainam-pirenena azy manokana i Vatikàna.

Naorina tamin’ ny alalan’ ny fifanarahana tao Latran teo amin’ ny fitondram-panjakana italiana sy ny fitondran’ ny papa tamin’ ny taona 1929 ny tanànan’ i Vatikàna, taorian’ ny fifanolanana nandritra ny taona maro.

## Tantara

## Fanabeazana

## Papa tao Vatikàna
* Joany Paoly II (1978-2005)
* Benoît XVI (2005-2013)
* Francisco (2013-2025)
* Leo XIV (2025-)

## Sary

View from Stpeters.jpg|100px|
Vatican StPeter Square.jpg|100px|


Vatican panorama from St. Peters Basilica.jpg
The Sistine Hall of the Vatican Library (2994335291).jpg
Vatikan-Regierungspalast.jpg
Rome San Pietro.jpg
StPetersDomePD.jpg
Pontifical Swiss Guards in their traditional uniform.jpg


## Jereo koa
**Firenena ao Eorôpa**

Albania - Alemaina -  Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika


## Rohy ivelany

* , , , , , , Sito ufficiale della Santa Sede su vatican.va
*
Bokin' ny Mpanjaka

Ny **Bokin' ny Mpanjaka** dia boky ao amin' ny Tanakh izay isan’ireo bokin' ny mpaminany mitantara ny fanjakan’ i Sôlômôna sy ny nanorenany ny Tempoly voalohany, ny fivakisan' ny firenena ho fanjakana roa. Asehony tsirairay ny nitondran’ ireo mpanjakan’ i Isiraely sy i Jodà izay voahelok’ Andriamanitra noho ny tsy fanarahan’izy ireo ny didiny. Voatantara koa ny fandraisan' anjaran' ireo mpaminany manoloana ny fahotan' ireo mpanjaka izay nitarika  ny faharavan' ny Fanjakan’ i Isiraely sy ny Fanjakan' i Jodà. Ny fizaràna an' io boky io ho roa no nahazoana ny Boky voalohan' ny Mpanjaka sy ny Boky faharoan' ny Mpanjaka.

## Ny anaran' ny boky sy ny fanoratana azy

### Ny anaran' ny boky
Ny *Bokin’ ny Mpanjaka* dia boky ao amin’ ny Baiboly hebreo (Tanakh) ka ny fizaràna azy ho roa no nipoiran' ny boky roa ao amin' ny Baiboly kristiana atao hoe Boky voalohan' ny Mpanjaka sy Boky faharoan' ny Mpanjaka. *Sefer Melakhim* na *Melakhim* no iantsoana io boky io amin' ny teny hebreo.

Ao amin’ ny Septanta na Septoaginta (Baiboly jiosy amin' ny dikan-teny grika) sy ny Volgata (Baiboly kristiana amin' ny dikan-teny latina) anefa dia atao hoe Bokin’ ny Fanjakana (*Libri Regnum*) voalohany sy faharoa sy fahatelo ary fehefatra ireo boky efatra mifanarakaraka, dia ny Samoela voalohany sy ny Samoela faharoa sy ny Mpanjaka voalohany ary ny Mpanjaka faharoa.

### Ny mpanoratra
Araka ny lovantsofina dia i Jeremia no nanoratra ny Bokin' ny Mpanjaka Voalohany. Fa ireo mpikaroka momba ny Baiboly dia milaza fa olona maro tamin’ ny fotoana samihafa no nanoratra sy nanambatra ny lahatsoratra.

## Ny fizaràn' ny boky
Mizara roa araka ny nizaràn' ny tany aloha azy io boky io dia ny fizaràna izay nahazoana ny boky roa dia ny Boky voalohany sy faharoan' ny Mpanjaka.

### Boky voalohan' ny Mpanjaka
- Ny fanombohan’ ny fanjakan’ i Sôlômôna (1Mpan. 1 – 2)

- Ny fitondran’ i Sôlômôna (1Mpan. 3 – 11)

- Ny fivakisan’ ny firenena ho fanjakana roa (1Mpan.12 – 16)

- Ny amin’ ny mpaminany Elia (1Mpan. 17 – 22)

### Boky faharoan' ny Mpanjaka
- Ny tantaran’ ny mpaminany Elisa (2Mpan. 1 – 13)

- Ireo Fanjakana roa hatramin’ ny nadravana an’i Samaria (2Mpan. 14 – 17)

- Ireo fotoana faramparany teo amin’ ny Fanjakan’ i Jodà (2Mpan. 18 – 25)

## Jereo koa
* Bokin' i Samoela
* Bokin' i Ezra sy Nehemia
* Bokin' ny Mpaminany 12
* Bokin' ny Fanjakana
* Bokin' ny Tantara
Bokin' i Ôbadia

Ny **Bokin' i Ôbadia** na **Bokin' i Abdiasa** dia bokim-paminaniana ao amin’ ny Tanakh (Baiboly hebreo) sy ao amin’ ny Testamenta Taloha ao amin’ny Baiboly kristiana. Iray amin’ ireo atao hoe "mpaminany madinika" ao amin’ ny Baiboly izy sady io boky io no fohy indrindra amin’ ireo bokin’ ny Testamenta Taloha satria tsy ahitana afa-tsy toko tokana misy andininy 21. Maminany i Ôbadia (na Abdiasa) ny amin’ ny hitsaran’ Andriamanitra ny Fanjakan’ i Edôma izay harodana sy ny amin’ ny famaliana izay hataon’ i Israely amin’ io fanjakana io. Nefa hihatra amin’ ny firenena rehetra izany fitsarana izany any amin’ ny andron’ i Iahveh.

## Fanoratana ny boky
Araka ny lovantsofina dia ny mpaminany Ôbadia (na Abdiasa) no nanoratra io boky mitondra ny anarany io. Mety tany amin’ ny fiandohan’ ny taonjato faha-5 tal. J.K. no nanoratana ny boky, teo anelanelan’ ny taona 587 sy 460 tal. J.K. Ny boky dia mety nosoratana taty aorian’ny Fahababoana noho ny andininy faha-11 hatramin’ ny 14 izay miresaka ankolaka ny amin’ ny naharavan’ i Jerosalema tanteraka tamin’ ny taona 586 tal. J.K.

## Anaran' ny boky
Amin' ny teny hebreo dia atao hoe ספר עֹבַדְיָה / *Sefer* *‘Ōvadhyāh* ny Bokin' i Ôbadia. Ao amin' ny Septoajinta amin' ny teny grika izy dia atao hoe Ὀβδιού Εʹ / *V Obdioú* (ny epsilôna *Εʹ* dia manambara ny maha mpaminany madinika laharana fahadimy azy).

## Fizaràn' ny boky
Ny Bokin' i Ôbadia dia azo zaraina roa.

#### Hosazina i Edôma (1.1 – 1.15)
Taorian’ ny faharavan’ i Jerosalema tamin’ ny taona 587 tal. J.K., nandroba ilay fanjakana resy i Edôma. Lehibe dia lehibe ny alahelon’ ny mpaminany Ôbadia tamin’ izay. Hosazina i Edôma noho ny fitaka nataony tamin’ ny Fanjakan’ i Jodà satria nandray anjara tamin’ ny fandravana ny tanàna sy tamin’ ny fisamborana ireo Israelita nila fialofana ny Edômita. Hampiharina amin’ izy ireo, noho izany, ny maso solon’ ny maso.

#### Ny andron' i Iahveh (1.16 – 1.21)
Manana endrika apôkaliptika na eskatôlôjika io fizarana faharoa io satria miresaka ny amin’ ny zavatra hiseho amin’ ny andron’ i Iahveh. Harodana i Edôma ka izany dia famantarana am-panoharana ny fitsarana sy ny sazy hampijalian’ Andriamanitra ireo fahavalon’ i Israely rehetra. Hanjaka ao Jerosalema renivohitr’ izao tontolo izao Andriamanitra sy ny mpanjakan’ i Israely.

## Jereo koa
*Ôbadia

* Nevi'im
* Ketuvim

* **Mpaminany lehibe:** Bokin' i Isaia na Izaia - Bokin' i Jeremia - Bokin' ny Fitomaniana - Bokin' i Ezekiela - Bokin' i Daniela na Daniely - Bokin' i Baroka (deoterôkanônika)

* **Mpaminany madinika:** Bokin' i Hôsea na Ôsea - Bokin' i Jôela na Jôely - Bokin' i Amôsa na Amôsy - Bokin' i Ôbadia na Abdiasa - Bokin' i Jônà na Jônasa - Bokin' i Mikà na Mikea - Bokin' i Nahoma - Bokin' i Habakoka - Bokin' i Zefania na Sôfônia - Bokin' i Hagay na Akjea - Bokin' i Zakaria - Bokin' i Malakia.
Jeremia (mpaminany)

I **Jeremia** dia mpaminany tao amin'ny Fanjakan' i Jodà izay heverina, araka ny lovantsofina, fa nanoratra ny Bokin'i Jeremia ao amin'ny Tanakh na ny Testamenta Taloha ao amin'ny Baiboly. Teraka tokony ho tamin' ny taona 650 tal. J.K. tao akaikin'i Jerosalema i Jeremia.  Atao hoe *יִרְמְיָהוּ* / *Yirmeyāhū* i Jeremia amin' ny teny hebreo; izany anarana izany dia midika hoe "Manandratra i *Yahu* (i Iahveh)".

Mbola tanora izy no nantsoin' Andriamanitra hitondra ny teniny, mety mbola tsy ampy 20 taona, tamin'ny andron'ny mpanjaka Jôsia. Fotoan' ady teo amin'ny firenena maro ny andro niainan'i Jeremia satria ny fanjakan-dehibe vaovao dia niezaka nandresy ireo taloha.

Nampitandrina ny mpanjakan' i Jodà samihafa i Jeremia talohan'ny fandravana an' i Jodà sy ny faharesen' i Jerosalema nefa nolazain' ny olona fa mpamadika. Noho izany dia nisy fotoana nanaovana azy an-tranomaizina. Niaritra fahoriana i Jeremia nefa nanamafy ny fifaneraserany tamin' Andriamanitra izany. Nitaraina amin'Andriamanitra ny amin'izany fahasahiranany izany i Jeremia ka izany no nivoahan'ilay atao hoe "Fanekem-pinoan' i Jeremia".

Nanatrika ny faharavan'ny Fanjakan' i Jodà sy ny fandoroana ny Tempoly ary ny fanaovana sesitany ny ampahany amin' ny mponin'i Jerosalema koa izy. Tapitra tamin'izany ny maha firenena afaka an' i Jodà satria azon'i Babilônia.

Nisafidy ny hitoetra tao Palestina i Jeremia fa tsy tany Babilôna nandritra ny fotoan'ny Fahababoana nefa noho ilay Kaldeana solontenan' ny fanjakana babilôniana nisy namono tao Jerosalema dia niaraka tamin' ireo izay nandositra tany Egipta izy ka tany no nanohizany ny asany ary tany koa no mety nahafatesany.

## Ny nanoratra ny boky, araka ny lovantsofina
Araka ny lovantsofina jiosy dia nanoratra boky ny mpaminany Jeremia, dia ny Bokin' i Jeremia sy ny Bokin' ny Mpanjaka ary ny Bokin' ny Fitomaniana, ka i Baroka zanak' i Nerià, izay mpanoratra no sady mpianany, no nanampy azy tamin' ny fanoratana.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Bokin' ny Fanjakana (Baiboly)

**Bokin' ny Fanjakàna** no anarana iantsoana ireo boky efatra ao amin' ny Baiboly dia ny Boky voalohan' i Samoela hatramin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka ao amin' ny dikan-teny grikan' ny Testamenta Taloha atao hoe Septanta na Septoaginta. Ao amin' ny Septanta ny Boky voalohan' i Samoela dia atao hoe "Boky voalohan' ny Fanjakana" (grika: *Α' Βασιλειών*), ny Boky faharoan' i Samoela dia "Boky faharoan' ny Fanjakana" (grika: *Β' Βασιλειών*), ny Boky voalohan' ny Mpanjaka dia ny "Boky fahatelon' ny Fanjakana" (grika: *Γ' Βασιλειών*) ary ny Boky faharoan' ny Mpanjaka dia "Boky fahefatry ny Fanjakana" (grika: *Δ' Βασιλειών*).

## Jereo koa
* Bokin' ny Mpanjaka

* Bokin' i Samoela
Tsobato

Ny **Tsobato** dia kilalao nentim-paharazana malagasy. Vatokely dimy (5) no ilaina ary misy dingana maromaro arahina ka ampifamenoina ny isa azo ka arakaraka ny isa tratrarina nifanarahana no atao isa farany. Izay mahafeno io isa nifanarahana io voalohany no mpandresy.
Boky Ezra-Nehemia

Ny **Boky Ezra-Nehemia** dia boky tokana tany aloha izay nanambatra ny Bokin' i Ezra sy ny Bokin' i Nehemia. Izany boky izany dia mirakitra ny tantaran' i Israely hatramin' ny andron' i Adama. Tsy nanasaraka ny boky roa ny dikan-teny grikan' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika atao hoe Septoaginta (na Septanta). Voasaraka izy ireo tamin' ny taonjato voalohany. 

## Fisarahan' ilay boky ho roa
Nozaraina roa miavaka ilay boky tokana tamin' ny andron' i Ôrigenesy tamin' ny taonjato faha-3, ary ny fanasarahana dia nazava tsara tao amin' ny Baibolin' ny Kristiana eorôpeana tandrefana ka nanaraka izany koa i Hierônimo (na Jerôma) tao amin' ny fandikan-teny latina nataony, dia ny Volgata (latina: *Vulgata*) izay nanome anarana ny voalohany hoe *Esdrasa I* sy ny faharoa hoe *Esdrasa II*. Tamin' ny Andro Antenatenany vao nisaraka ireo boky ireo tao amin' ny Tanakh (Baiboly hebreo).

Loharano lehibe amin' ny fahalalana ny tantaran' ny Jiosy taorian' ny sesitany tany Babilôna ny Bokin' i Ezra sy ny Bokin' i Nehemia.

## Jereo koa
* Bokin' i Ezra

* Bokin' i Nehemia

* *[[Ketuvim]]*
* Bokin' ny Tantara

## Loharano
Ezra

I **Ezra** na **Esdrasa** dia olona resahina ao amin' ny Tanakh (Baiboly hebreo) sy ny Baiboly kristiana, indrindra ao amin' ny ''Bokin' i Ezra'' (na ''Bokin' i Esdrasa'') sy ny ''Bokin' i Nehemia'', sy boky hafa koa. Jiosy babo tany Babilôna izay niverina an-taniny tao Jerosalema tokony ho tamin' ny taona 428 tal. J.K. i Ezra. Sady mpisorona izy no mpanoradalàna, izay velona teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-4 tal. J.K. Atao koa Ezra Mpanoradalàna na Esdrasa Mpanoradalàna koa izy (hebreo: *עזרא הסופר‬ / Ezra ha-Sofer*). 

## Ny asa nataon' i Ezra

### Fanavaozana ny fivavahana jiosy
Nitana anjara lehibe teo amin' ny fanavaozana ny fivavahana jiosy taorian' ny Fahababoana i Ezra. I Ezra dia heverin' ny sasany ho mpanorina faharoa (taorian' ny Mosesy) ny firenena jiosy. Izy no nipoiran' ny fampanjariana fehezan-dalàna ny fitsipika isan-karazany nifehy ny fivavahana sy ny fiaraha-monina jiosy, indrindra ireo izay mifehy ny fanompoam-pivavahana ao amin' ny Tempoly sy ny famaritana ny boky filamatry ny finoana (boky kanônika). Nandray anjara betsaka tamin' ny fanoloana ny mpisorona ho mpampianatra (na *raby,* hebreo: *רַב* / *rav*) izy. 

### Fanorenana indray ny Tempoly
Izy no nitondra ny andiany faharoa tamin' ireo Jiosy nody an-tanindrazana taorian' ny Fahababoana avy any Babilôna mba hanorina indray ny Tempoly ao Jerosalema izay noravan' ny Babilôniana tany aloha. 

## Ny asasoratra amin' ny anaran' i Ezra
Araka ny lovantsofina dia i Ezra (na Esdrasa) no nanoratra ny boky kanônika mitondra ny anarany ao amin' ny Baiboly, dia ny ''Bokin' i Ezra'' na ''Bokin' i Esdrasa''. Nefa misy soratra hafa koa izay mitondra ny anarany.

### Boky kanônika amin' ny anaran' i Ezra
Misy roa ny boky kanônika amin' ny anaran' i Ezra ka mety hisaraka na hitambatra:
* ''Bokin' i Ezra'' na ''Bokin' i Esdrasa'';
* ''Bokin' i Nehemia'' izay atao hoe  *2 Esdrsas* ao amin' ny Volgata.
Ny ''Boky Ezra-Nehemia'' dia atao hoe *1 Izra* ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa etiôpiana. Ny ''Boky voalohany'' sy ''faharoan' ny Tantara'' koa dia ataon' ny lovantsofina jiosy fa nosoratan' i Ezra.

### Apôkrifa na pseodepigrafa amin' ny anaran' i Ezra na Esdrasa
Misy fito ny soratra apôkrifa na pseodepigrafa amin' ny anaran' i Ezra ka mety hitambatra ho boky iray ny sasany arakaraka ny fiangonana na ny Baiboly na ny fiteny itanisana azy. Mety hiova araka izany koa ny laharana araka izany:
* ''Boky fahatelon' i Esdrasa'' na *Boky grikan' i Esdrasa*)

* ''Boky fahefatr' i Esdrasa'' na *Apôkalipsan' i Esdrasa* na *Apôkalipsa jiosin' i Esdrasa* na *2Esdras* ao amin' ny lisitra anglisy.

* ''Boky fahadimin' i Esdrasa''

* ''Boky fahenin' i Esdrasa''

* *[[Apôkalipsy grikan' i Esdrasa]]*

* ''Fahitan' i Esdrasa''

## Jereo koa
* Nehemia
* Tempolin' i Jerosalema
Sham & Andi

**[[Sham & Andi]]** dia tarika iray mivoy ny gadona Rap sy R'n'B malagasy, mipetraka ao Moramanga. Ny tarika moa dia niforona tamin'ny taona 2015.
* SHAM QM > ANDRI-JEAN Adorson Safidy dia teraka tao Ambatosoratra tamin'ny 03 marsa 1996;
* ANDI MARDI > ANDRI-JEAN Mirason Niony dia teraka tao Antananarivo tamin'ny 30 jona 1998.
Mpiralahy tia mozika ary manana CLAN ihany koa izy ireo. Misy efatra ny mpikambana ao aminy - dia i Sham, i Andi, i Lamah, ary i Dy Doume.
*HIRA VITA
1)-Moramanga Urban part 1&2 [artiste de gam]


Ny tarika dia efa nahazo mari-pankasitrahana tamin'ny [Alliance Française Moramanga ary nahazo ny laharana faharoa taminy Concour Rap, RNB juris DIX G+ -Ciné Avotra Moramanga.
Boky fahatelon' i Esdrasa

Ny **Boky fahatelon' i Esdrasa** na **Boky fahatelon' i Ezra** dia boky apôkrifa ao ao amin' ny Septoajinta sy ny Volgata. Hita ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa etiôpiana koa io boky io.

## Anaran' ny boky
Ny **Boky fahatelon' i Esdrasa** na **Esdrasa grika** dia atao hoe *2Izra* ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa etiôpiana -- *2Ezdra* ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa slavônika ary *1Esdras* kosa ao amin' ny fandaharana ny apôkrifa amin' ny teny anglisy. Hita ao amin' ny Septoaginta (na Septanta) sy ao amin' ny Volgata io boky io. Tsy i Ezra (na Esdrasa) no nanoratra azy. 

## Fotoana nanoratana
Nosoratana tamin' ny taonjato voalohany tal. J.K. mety ho tao Aleksandria io boky io, nampiasain' ny Jiosy amin' ny fampielezan-keviny. Fitambatambaran-dahatsoratra mitantara indrindra ny fiverenana avy any am-pahababoana no madrafitra io boky io. Miavaka amin' izany ny andalana momba ny tantaran' i Zerobabela na Zôrôbabela (3Esdr. 3.1 – 5.6). Misy ny mihevitra fa sombin' ny boky lehibe atao hoe Tantara-Ezra-Nehemia amin' ny dikan-teny grika ireo andalana ireo.  Ity eto ambany ity ny fafana mampiseho iny boky amin' ny anaran' i Ezra mety hafangaro. 

## Fafana fampitahana
Misy maro ny soratra amin' ny anaran' i Ezra ka mety hitambatra ho boky iray ny sasany arakaraka ny fiangonana na ny Baiboly na ny fiteny itanisana azy. Mety hiova araka izany koa ny laharan' izy ireo. 

## Jereo koa:
* Ezra
* Nehemia
* Volgata
* Baiboly ôrtôdôksa
Boky fahadimin' i Esdrasa

Ny **Boky fahadimin' i Esdrasa** dia soratra apôkrifa na pseodepigrafan' ny Baiboly izay tsy inona fa ny toko roa voalohany ao amin' ny Boky fahefatr' i Esdrasa, izay natovona ny Apôkalipsin’ i Esdrasa ao amin' ny Volgata. Tsy ny mpaminany Ezra (na Esdrasa) no nanoratra azy.

Io boky io dia maneho fa niala an' i Israely mpanota Andriamanitra ka nitahy firenen-kafa, sady manambara ny fomba hahazoana ny famonjena sy ny fahazavana mandrakizay amin' ny alalan' ny fandosirana ny maizina amin' izao fotoan' andro izao sy amin' ny alalan' ny fanomezana rariny ny vehivavy mpitondra tena sy ny kamboty ary ny malahelo (ampitahao: Isaia 1.16-20). io soratra io koa dia mitantara fa nahita ny Zanak' Andriamanitra tao amin' ny fahitany i Ezra. Mety nosoratana tamin' ny taonjato faha-3 ity soratra ity.

## Jereo koa
* Boky fahatelon' i Esdrasa
* Boky fahefatr' i Esdrasa
* Boky fahenin' i Esdrasa
Boky fahenin' i Esdrasa

Ny **Boky fahenin' i Esdrasa** dia soratra apôkrifa na pseodepigrafan' ny Baiboly izay tsy inona fa ny toko roa farany natovana ny Apôkalipsin' i Esdrasa ao amin' ny Boky fahefatr' i Esdrasa. Tsy i Ezra no nanoratra io boky io. 

Miresaka ny amin' ny Andro farany io soratra io: hoatra ny mihamora ka hampisy fiadanana ny fiainana, nefa aretina sy ady sy mosary ary korontana no hitranga.

## Jereo koa
* Boky fahatelon' i Esdrasa

* Boky fahefatr' i Esdrasa

* Boky fahadimin' i Esdrasa
Dady Love

I **Dady Love** dia mpihira avy any Antsohihy. Lehilahy tsimihety izy ary zanaka Sofia Mahajanga.

## Jereo koa

* Lisitry ny mpihira malagasy
Jôsoa

I **Jôsoa** na **Jôsoe** dia ilay lehilahy nanampy an' i Mosesy (na Môizy) tamin' ny fitarihana ny Zanak' i Israely avy any Ejipta hankany amin' ny tany Kanaana sady lasa mpitarika an' io vahoaka io taorian' ny nahafatesan' i Mosesy. Izy no ataon' ny lovantsofina jiosy sy kristiana ho nanoratra ny Bokin' i Jôsoa (na Bokin' i Jôsoe). Ny mpitsara Ôtniela no mandimby azy teo amin' ny fitarihana ny Israelita. Anisan' ny mpaminanin' i Israely i Jôsoa.

## Ny anarany
Tamin' ny voalohany dia natao hoe "Hôsea zanak' i Nona" ny anaran' i Jôsoa. I Mosesy no nanova izany ho Jôsoa araka ny Bokin' ny Nomery (Nom. 13.16). Atao hoe יהושוע / *Yehoshua*, izay midika hoe "Mamonjy i Yeho (Iahveh)" ny anaran' i Jôsoa amin' ny teny hebreo, araka ny hita ao amin' ny Bokin' ny Deoterônômia (Deo. 3.21). Mitovy anarana amin' i Jesoa na Jesosy izy amin' ny teny hebreo, satria samy atao hoe *Yehoshua*.

## Jereo koa

* Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debora (vehivavy) - Gideona - Abimeleka - Tola - Jaira - Jefta - Ibzana - Elona - Abdona - Samsona - Ely - Samoela.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Lloyd Sherr

**Lloyd Sherr**, teraka ny 28 febroary 1956 tany Los Angeles, California, Etazonia, dia mpilalao anaty horonantsary.
Ezekiela

I **Ezekiela** dia mpisorona sy mpaminany tao Jerosalema resahina ao amin' ny Baiboly. Nentina natao sesitany tany Babilônia niaraka tamin’ ny Jiosy hafa avy any Jodà tamin’ ny fotoan’ ny Fahababoana, tamin’ ny andron’ i Dariôsy Lehibe mpanjakan’ i Persia tany amin’ ny taonjato faha-6 tal. J.K.

Nofidin’ Andriamanitra ho mpaminany ho an' ny babo tany Babilôna sy ny sisa tavela tao Jerosalema i Ezekiela. Nanomboka tokony ho tamin' ny taona 597 tal. J.K. nandritra ny taona faramparany nisian' ny Fanjakan' i Jodà sady nifarana tamin' ny taona 570 tal. J.K. ny asa faminaniany. I Ezekiela no ataon' ny lovantsofina jiosy ho nanoratra ny Bokin' i Ezekiela. 

Atao hoe **יְחֶזְקֵאל** / *Yəḥezqē’l* amin' ny teny hebreo i Ezekiela. Io anarana io dia midika hoe "Hankahery azy anie Andriamanitra".

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mikà na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.
* Mpaminanin' ny silamo
* Mpaminanin' ny kristianisma
* Mpaminanin' ny jodaisma
Jôela

I **Jôela** na **Jôely** dia iray mpaminanin' i Israely izay resahina ao amin' ny Baiboly. Nonina tao amin' ny fokon' i Jodà izy ka mety ho anisan' io foko io. Jiosy velona taorian' ny Fahababoana tany Babilôna izy ka mety anisan' ny mpisorona jiosy sady tao amin' ny mpanaraka ny fampianaran' i Ezekiela. Izy no voalazan' ny lovantsofina jiosy fa nanoratra ny Bokin' i Jôela.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe יוֹאֵל / *Yōʾēl*, izay midika hoe "*Yo* dia Andriamanitra", i Jôela na Jôely. Ny hoe *Yo* dia fanafohezana ny hoe *Yahweh*.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Amôsa

I **Amôsa** na **Amôsy** dia mpaminanin' i Israely voalaza ao amin' ny Baiboly, izay niasa tamin' ny andron' i Jerôbôama II mpanjakan' i Israely sy tamin' ny andron' i Ozia mpanjakan' i Jodà, izany hoe tamin' ny taona 750 tal. J.K. any ho any. Talohan' ny naha mpaminany azy dia mpiandry ondry tao amin' ny tanàna kely atao hoe Tekoa, akaikin' i Jerosalema, ao amin' ny Fanjakan' i Joda tany atsimo izy, nefa naminany tany amin' ny Fanjakan' i Israely tany avaratra. Nitsikera ny zavatra nataon' ny mpanan-karena sy ny mpihatsaravelatsihy ary ny mpanompo sampy izy tamin' ny asa faminaniana nataony. Izy no ataon' ny lovantsofina jiosy ho nanoratra ny Bokin' i Amôsa.ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly.

## Ny anarany
Atao hoe  עָמוֹס /*ʿĀmōs* i Amôsa na Amôsy amin' ny teny hebreo.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' i Israely
* Mpaminanin' ny kristianisma
Ôbadia

I **Ôbadia** na **Abdiasa** dia mpaminanin' i Israely voaresaka ao amin' ny Baiboly. Voalaza fa niaro ny ain' ny mpaminany hafa miisa 100 izay nenjehin' ny mpanjakavavy Jezebela izy ary naminany ny handravana an' i Edôma.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe עֹבַדְיָה /*ʿŌvaḏyāh* na עֹבַדְיָהוּ /*ʿŌvaḏyā́hū*; izay midika hoe "Mpanompon' i *Yah*" (izany hoe "Mpanompon' i Iahveh"),  i Ôbadia.

Tamin' ny andron' i Jeremia angamba no fotoana nahavelomany ka mety nahita ny fandravana an' i Jerosalema sy ny Tempoly voalohany tamin' ny fanafihan' i Nebokadnezara tokony ho tamin' ny taona 600 tal. J.K. Nanan-karena i Ôbadia nefa nozarainy tamin' ny mpaminany mahantra izany. Nindram-bola misy zanany tamin' i Jôrama zanaky ny mpanjaka Ahaba (na Akaba) izy hamelomany an' ireo mpaminany ireo. Lazain' ny Baiboly ho nihoatra ny an' i Abrahama ny fatahoran' i Ahaba an' Andriamanitra. Ny lovantsofina jiosy dia manao an' i Ôbadia ho nanoratra ny Bokin' i Ôbadia.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Jônà (mpaminany)

I **Jônà** na **Jônasa** dia mpaminanin' i Israely voaresaka ao amin' ny Baiboly. Ao amin' ny Bokin' i Jônà no misy ny fitantarana azy. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe יונה / *Yonah* i Jônà. Nirahin' Andriamanitra hampitandrina ny mponina tao Ninive renivohitr' i Asiria ny amin' ny handringanana azy ireo noho ny fahatezeran' Andriamanitra izy nefa niondrana an-tsambo nandeha lalan-kafa. Saika rendrika ny sambo ka natsipy any an-dranomasina izy. Trondro lehibe iray no nitelina azy ka nitoetra tao tanatin' ny hateloana izy ka rehefa tafavoaka avy ao dia nanatanteraka ny iraka nampanaovina azy. Nibebaka ny mponin' i Ninive ka namindran' Andriamanitra fo. Noho i Jônà tsy faly noho izany dia nampahalalain' Andriamanitra azy ny fijalian' ny olona tsy mahazo indra fo.

I Jônà no olona ifantohan' ny tantara ao amin' ny Bokin' i Jônà ao amin' ny Baiboly.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
* Mpaminanin' ny silamo
Nahoma

I **Nahoma** dia mpaminany voalaza ao amin' ny Baiboly. Tanàna atao hoe Alkosy no fonenany nefa tsy tena fantatra mazava ny misy azy io fa mety ho tany avaratr' i Galilea. Taloha kelin' ny nandravana an' i Ninive no niasan' i Nahoma amin' ny maha mpaminany azy. Vitsy ny zava-pantatra momba ny tantarany.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe נַחוּם / *Naḥūm* i Nahoma.

Nanandratra ny tanindrazany ambony dia ambony izy. Araka ny hevitry ny olona sasany, i Nahoma dia naminany tamin' ny fanombohan' ny najakan' i Ahaza (740 tal. J.K.). Ny sasany anefa mihevitra fa ireo faminaniany dia manandrify ny antsasany farany amin' ny fotoana nanjakan' i Hezekia (taonjato faha-8 tal. J.K.). Izy no nanoratra ny Bokin' i Nahoma araka ny lovantsofina.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Mikà (mpaminany)

I **Mikà** na **Mika** na **Mikea** dia mpaminany voaresaka ao amin' ny Baiboly. Tany amin' ny tanàna atao hoe Môreseta, ao amin' ny tapany atsimo amin' ny Fanjakan’ i Jodà, no nonenany ary tamin’ ny andron' ny mpanjaka Jôtama sy Ahaza (na Akaza) ary Hezekia (na Ezekiasa) no fotoana nahavelomany.

Atao hoe מִיכָה הַמֹּרַשְׁתִּי / *Mīḵā haMmōraštī* izay midika hoe "Mikà ilay Môrastita" i Mikà amin' ny teny hebreo., noho izy avy Môreseta-Gata any atsimo andrefan' i Jodà.

Niaina tamin' ny fotoana mitovitovy i Mikà sy i Hôsea ary i Isaia. Nanomboka ny asam-paminaniana izy teo anelanelan' ny taona 737 sy 696 tal. J.K. Nankahala ny fianinana an-drenivohitra izay ahitana karazam-pahotana maro izy sady nanao izay hiverenan' ny fandriam-pahalemana sy ny fahamarinana ara-tsôsialy. I Mikà dia niasa amin' ny maha mpaminany azy tao amin' ny Fanjakan' i Jodà talohan' ny famaboana ny tananan' i Samaria tamin' ny taona 722 tal. J.K. sady nanatrika ny fandravana nataon' i Sankeriba ny Fanjakan' i Jodà tamin' ny taona 701 tal. J.K.

Nivantana tamin' i Jerosalema indrindraindrindra ny hafany. Naminany ny handravana an' i Jerosalema sy an' i Samaria izy, ny handravana sy ny hanorenana indray amin' ny hoavy ny Fanjakan' i Jodà, ary nanome tsiny ny vahoakan' i Jodà izy amin' ny fangalarany sy ny fanompoan-tsampiny. Naminany ny hahaterahan' ny Mesia ao Betlehema izy.  

Sahala amin' i Isaia, i Mikà koa dia nitsikera ny mpisorona nanan-karena sy ny manam-pahefana ary ny mpaminany sandoka izay nahazo ny fahefana sy ny tombontsoa rehetra. Notsikerainy toraka izany koa ny fanararaotan' ny olona ao amin' ny saranga ambony tao Jerosalema sy ny fampiasana ny fivavahana mba hanafenana ny tsy fahamarinana nanjaka teo amin' ny fiarahamonina.

## Jereo koa

* Bokin' i Mikà

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mikà na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma