Gottfried Wilhelm Leibniz

I **Gottfried Wilhelm Leibniz** dia filôzôfa, mpahay siansa, mpahay matematika, mpahay lôjika, diplômaty, mpahay lalàna, mpikaroka tantara, mpiasa amin' ny trano famakiam-boky ary filôlôga alemàna, tao amin' ny Empira Jermanika Masina, izay teraka tamin' ny 1 Jolay 1646 tao Leipzig ary maty tamin' ny 14 Nôvambra 1716 tao Hannover. Amin' ny maha manana fahaizana sy fahalalana maro azy, izay toetra manan-danja tamin' ny vanim-potoan' ny *Frühaufklärung*, dia mitana toerana voalohany teo amin' ny tantaran' ny filôzôfia sy ny tantaran' ny siansa (indrindra fa ny matematika) ary indraindray izy dia heverina fa ny farany amin' ny "manam-pahaizana amin' ny zava-drehetra".

Teraka tamin' ny taona 1646 tao Leipzig tao amin' ny fianakaviana loterana izy; ny rainy, i Friedrich Leibnütz, dia mpahay lalàna sy mpampianatra filôzôfia môraly tao amin' ny oniversite ao amin' io tanàna io. Taorian' ny nahafatesan-drainy tamin' ny taona 1652, i Leibniz, niaraka amin' ny fianarany nokarakarain' ny reniny sy ny dadatoany, dia nianatra tao amin' ny tranom-boky navelan' ny rainy ho lova izy. Teo anelanelan' ny taona 1661 sy 1667 dia nianatra tao amin' ny oniversiten' i Leipzig sy tao amin' ny oniversiten' i Iena ary tao amin' ny oniversiten' i Altdorf izy ary nahazo diplôma amin' ny filôzôfia sy ny lalàna. Nanomboka tamin' ny taona 1667 dia niasa tao amin' i Johann Christian von Boyneburg sy tao amin' i Johann Philipp von Schönborn, izay elektoran' i Mainz (frantsay: *Mayence*), izy. Teo anelanelan' ny taona 1672 sy 1676 izy dia nijanona tany Paris ary nankany Londra sy nankany Den Haag (fr: *La Haye*), nihaona tamin' ny mpahay siansa maro tamin' ny androny sy nianatra momba ny matematika. Taorian' ny fahafatesan' ny mpampiasa azy roa, tamin' ny taona 1676, dia nanaiky ny tolo-kevitry ny Tranon' i Hannover izay nitondra ny Printsipaotean' i Calenberg izy ary nanorim-ponenana tao Hannover izay nitanany ny toeran' ny mpiandraikitra tranom-boky sy mpanolotsaina ara-pôlitika. Tao izy dia nanao fikarohana momba ny sehatra maro samihafa, nitety an' i Eorôpa sy nifandray an-traratasy hatrany Sina, mandra-pahafatiny tamin' ny taona 1716.

Ao amin' ny sehatry ny filôzôfia, i Leibniz, miaraka amin' i René Descartes sy i Baruch Spinoza, dia anisan' ny mpiaro ny rasiônalisma. Ny foto-pitsipiky ny tsy fifanoherana dia nampiany foto-pitsipika telo hafa teo amin' ny fototry ny fandinihany: ny foto-pitsipiky ny antony ampy sy ny foto-pitsipiky ny maha-izy azy ny tsy azo avahana ary ny foto-pitsipiky ny fitohizana. Amin' ny fiheverany ny eritreritra ho fitambaram-boan-kevitra fototra dia nanaovany teôria ny toetra mampiavaka ho an' ny zavatra rehetra, fiteny ara-petra-kevitra izay ahafahana maneho ny fitambaran' ny eritreritr' olombelona, ary afaka mamaha olana amin' ny alalan' ny kajy izay hamorain' ny *calculus ratiocinator*, nialoha lalana ny infôrmatika taonjato telo mahery. Tao amin' ny sehatry ny metafizika dia namorona ny voan-kevitry ny mônada izy. Farany, ao amin' ny sehatry ny teôlôjia dia mametraka porofo roa momba ny fisian' Andriamanitra izy, antsoina hoe porofo *ôntôlôjika* sy porofo *kôsmôlôjika*. Tsy toa an' i Spinoza, izay nihevitra an' Andriamanitra ho ao anatin' izao tontolo izao, i Leibniz, fa nihevitra azy ho mihoatra sy ivelan' izao tontolo izao (mihoa-draha), araka ny fomba nentim-paharazana ao amin' ny fivavahana mônôteista. Mba hampihavanana ny fahalalana ny zava-drehetra sy ny fahefana ny zava-drehetra (ny maha tsy toha) ary ny hatsaram-panahin' Andriamanitra andaniny, amin' ny fisian' ny ratsy ankilany, dia noforoniny tao anatin' ny sehatry ny teôdikea, ny voan-kevitra hoe "ny tsara indrindra amin' ny tontolo afaka ny hisy", izay nesoin' i Voltaire teo amin' ny angano filôzôfika mitondra ny lohateny hoe *Candide*. Taty aoriana dia nisy fiantraikany lehibe amin' ny lôjika môderina novolavolaina nanomboka tamin' ny taonjato faha-19 sy ny filôzôfia analitika tamin' ny taonjato faha-20 ny fisaintsainany.

Amin' ny sehatry ny matematika dia fandraisan' i Leibniz anjara lehibe ny famoronana ny kajy tatsiefa (kajy manasingana sy kajy manatontolo). Raha toa ka efa ela no niadian-kevitra ny filazana fa izy no namorona izany fa tsy i Isaac Newton, ny mpikaroka ny tantaran' ny matematika amin' izao fotoana izao dia miaiky fa ireo mpahay matematika roa ireo no samy namolavola izany amin' ny fomba tsy nifampiankina; i Leibniz dia nampiditra andiana marika vaovao, izay mety kokoa noho ny an' i Newton, izay mbola ampiasaina ankehitriny. Niasa amin' ny lamina taroa ihany koa izy ho solon' ny lamina tafolo, tamin' ny fakana aingam-panahy avy amin' ny asa fikarohana sinoa tranainy, ary nanao fikarohana momba ny tôpôlôjia koa.

Nanoratra tsy tapaka izy - indrindra tamin' ny teny latina sy tamin' ny teny frantsay ary tamin' ny teny alemàna - namela lova asasoratra lehibe izy - dia ny *Nachlass* amin' ny teny alemàna -, voatanisa ao amin' ny katalôgin' ny fanontan' i Berlin ary voatahiry amin' ny ampahany be ao amin' ny tranombokin' i Hannover. Tahirin-kevitra manodidina ny 50 000 no mandrafitra azy ka misy taratasy nifandefasana 15 000 miaraka amin' ny mpifandrat an-taratasy maherin' ny arivo, ary mbola tsy navoaka manontolo.

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/0372p