open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Repoblika Demôkratika Alemàna

Ny **Repoblika Demôkratika Alemàna** (RDA) na **Alemaina Atsinanana**, izay atao hoe *Deutsche Demokratische Republik* amin' ny teny alemàna, dia firenena tany Eorôpa Atsinanana, niforona tamin' ny 7 Oktobra 1949 taorian' ny Ady Lehibe Faharoa. I Berlin-Atsinana (alemàna: *Ost-Berlin*) no renivohiny. Ny Rindrin' i Berlin (alemàna: *Berliner Mauer*) no nanasaraka an' i Alemaina Atsinanana tamin' i  tamin' ny Repoblika Federalin' i Alemaina (RFA) na Alemaina Andrefana. Rava izany firenena izany taorian' ny fampitambarana azy indray tamin' ny Repoblika Federalin' i Alemaina (RFA) tamin' ny 3 Oktobra 1990 ka namorona an' i Alemaina ankehitriny.

Tamin' ny fotoana nampitambarana ny Alemaina roa ronta dia nisy mponina 16 tapitrisa ny tao amin' ny RDA izay nanana velaran-tany mirefy 108&nbsp;178 km2.

## Ny fianjeran'ny rindrina sy ny fampivondronana indray
Nihamaro ny olona nandositra nankany amin'ny Repoblika Federalin'i Alemaina, taorian'ny nihena hatrany.

Taorian'ny efa voaisy tombo-kase ny sisintany miaraka amin'ny Repoblika Federalin'i Alemaina tamin'ny taona lasa, ny SED (Socialistic Union Party) dia nanao hetsika tamin'ny 1961 ary nanangana rindrina teo anelanelan'ny faritra roa tao Berlin.

Nihatsara ny toe-karena tany am-boalohany, saingy nahatsapa fahasorenana nitombo ny vahoaka, izay na ny fitaovana famoretana aza tsy voafehin’izy ireo intsony. Tamin’ny 1989, dia olona 30 000 no nivory tao Leipzig, narahin’ny 50 000 ny herinandro nanaraka mba hanao fihetsiketsehana ho an’ny zon’olombelona. Tamin'ny farany, olona 300.000 no nivory tao Leipzig isaky ny alatsinainy.

Mba hanamaivanana ny fanerena ny fitondrana dia namoaka fanapahan-kevitra ny Politbiro tamin'ny Novambra 1989 izay hamela ny fivoahana, saingy noho ny tsy fifankahazoana dia voalaza fa "nandaitra avy hatrany" izany. Olona an’arivony avy eo no nitangorona teo amin’ny sisin-tany, ary tamin’ny 11 ora sy sasany alina. najanona ny fanaraha-maso.
Tsekôslôvakia

I **Tsekôslôvakia** dia fanjakana federaly tany Eorôpa Afovoany izay niforona tamin' ny volana Oktobra 1918 taorian' ny Ady Lehibe Voalohany, nefa rava tamin' ny 31 Desambra 1992.

=Jereo koa=
* Tsekôslôvakia (-1992)
* Repoblika Tsekia (1992-)
* Slovakia (1992- )

Ny fizàna an' i Tsekôslôvakia dia nieraka fiforonan' ny firenenena roa, dia ny Repoblika Tseky sy i Slôvakia.

 Czechoslovakia01.png
 Czechoslovakia.png
Ginea-Vaovao Andrefana

I **Ginea-Vaovao Andrefana** na **Papoazia Andrefana** na **Irian Jaya** dia ny ampahany andrefana amin' ny nosy Ginea Vaovao, izay isan' ny tanin' i Indônezia, ka ny tapany faharoa ao antsinanana dia i Papoazia-Ginea-Vaovao izay fanjakana mahaleo tena. Maro ireo vahoaka papoa izay tsy manaiky ny nampikambanana an' i Ginea-Vaovao Andrefana amin' i Indônezia nanomboka tamin' ny taona 1969. 22&nbsp;%n' ny tanin' i Indônezia i Papoazia Andrefana izay vitsy dia vitsy mponina, niisa 3&nbsp;593&nbsp;803 tamin' ny taona 2010 (raha 237 tapitrisa ny mponina tao Indônezia), izany hoe 1,5&nbsp;%.

## Jereo koa

* Papoa (vahoaka)

* Fiteny papoa
Heliôpôlisy

**Heliôpôlisy** (I͗wnw, Iunu na 𓉺𓏌𓊖; Ejiptanina taloha: I͗wnw, Kopta: ⲱⲛ; Grika: Ἡλιούπολις, *Hēlioúpοlis*) dia tanàna lehibe tany Ejiptana taloha. Io no renivohitry ny Egiptana faha-13 ny Heliôpôlitana avy any Ejipta Ambany ary ivon-toerana ara-pivavahana lehibe. Any Ayn Shams no misy azy ankehitriny, faritra avaratra atsinanan'ny Kairo.
Pafôsy

**Pafôsy** (Grika: Πάφος; Tiorka: *Baf*) dia tanàna amoron-tsiraka any atsimo-andrefan'i Sipra. Ny tanàna ankehitriny dia eo amoron'ny morontsirak'i Mediteranea. Araka ny Asan'ny Apôstôly ao amin'ny Baiboly, rehefa tonga tao Salamisy izy ireo ary nitory ny tenin'Andriamanitra tao amin'ny sinagoga, dia nantsoina hoe Barnabasy sy Saoly avy any Tarsosy ny mpaminany sy ny mpampianatra.
Seranam-piaramanidina iraisam-pirenena i Pafôsy no seranam-piaramanidina faharoa lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Manana toetrandro sobtrôpika sy mediteraneana ity tanàna ity, miaraka amin'ny mari-pana malefaka indrindra amin'ilay nosy.
Salamisy (Sipra)

I **Salamisy** dia tanàna grika taloha any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Sipra, eo am-bavan' ny ony Pedieos, 6 km avaratr' i Famagusta môderina. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Σαλαμίς, Σαλαμίνα, *Salamís*, *Salamína*, fa amin' ny teny tiorka dia *Salamis*. Ny fasana Salamisy dia manarona faritra midadasika hatrany amin' ny fetra andrefan' ny ala ka hatrany amin' ny Mônasiteran' i Masina Barnabasy mankany andrefana, hatrany amin' ny faritry ny vohitr' i Ayios Serghios any avaratra, ary hatrany amin' ny faritry ny vohitra Enkomi atsimo. Ahitana fasana nanomboka tamin' ny taonjato faha-9 tal JK ka hatramin' ny vanim-potoana kristiana voalohany ilay faritra.
Rodas (tanàna)

**Rodas** (grika: Ρόδος, *Ródos*) no tanàna lehibe indrindra ary tanàna teo aloha tao amin'ny nosy Rodas, ao amin'ny Dodekanesa, Gresy. Hatramin'ny fanavaozana nataon'ny governemanta teo an-toerana tamin'ny 2011 dia ampahany amin'ny tanàna Rodas, izay seza sy vondron-tanàna izany. Manana mponina manodidina ny 50 000 eo ho eo izy (eo amin'ny 90.000 eo ho eo ny faritry ny tanànany).
Araka ny voalazan'ny Asan'ny Apôstôly 21: 1, ny Apôstôly Paoly dia nijanona tao Rodas tamin'ny faramparan'ny diany misionera fahatelo.
Pôntôsy

I **Pôntôsy** na **Pônto** dia faritra ara-tantara any amin' ny morontsiraka atsimon' ny Ranomasina Mainty, any amin' ny faritra amin' ny Ranomasina Mainty atsinanan' i Torkia ankehitriny ary, araka ny fetra nomen' ny sasany azy, any Jeôrjia koa. Atao hoe Πόντος / *Pontos* izy amin’ ny teny grika, anarana avy amin' ny anaran' ny Ranomasina Mainty amin' ny teny grika hoe *Εύξεινος Πόντος* / *Eúxeinos Póntos*, ho an' ny Grika taloha. Nomen' ny Grika an' ilay faritra amorobtsiraka sy ny faritra be tendrombohitra  (miakatra any amin' ny Alpa Pôntika any atsinanana) tamin' ny vanim-potoana fahagola ilay anarana. I Trabzon na Trebizond na Trapezonte, avy amin' ny teny grika hoe Τραπεζούντα / *Trapezounta*, no tanàn-dehibe ao aminy, fa i Samsun (Amisos) no tanàna be mponina indrindra amin' izao fotoana izao ary misy mponina 700 000 mahery. Ity faritra ity dia nonenan' ny voanjo grika izay avy any Iônia tamin' ny vanim-potoana fahagola ary avy eo dia lasa foiben' ny kolontsaina helenika hatramin' ny fotoana taorian' ny fandresen' ny Ôtômana tamin' ny taonjato faha-15.

Io faritra io no foiben' ny fanjakana roa natanjaka teo amin’ ny tantara: ny Fanjakan' i Pôntôsy (vanim-potoana helenistika) sy ny Empiran' i Trebizônta (fararan’ ny Andro Antenatenany. Na dia eo aza ny dingana mahery vaika amin' ny fampisirana ny kolontsaina tiorka nanomboka tamin' ny taonjato faha-20, ity faritra ity dia mbola azo raisina amin' izao fotoana izao ho faritra manana ny maha-izy azy manokana indrindra ao amin' ilay firenena, aorian' i Kordistàna.
Nazisma

Ny **nazisma**, ara-pomba ôfisialy ny sôsialisma nasiônalista (alemanina: *Nationalsozialismus* [natsi̯oˈnaːlzotsi̯aˌlɪsmʊs), dia firehan-kevitra sy fomba fanao mifandraika amin' i Adolf Hitler sy ny antoko Nazi (]: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*, NSDAP, na "Antokon' ny Mpiasa Sôsialista") any Alemana Nazi. Nandritra ny fiakaran' ny fitondrana Hitler tamin' ny taona 1930 tany Eorôpa. Ny teny hoe "neô-nazisma" mifandraika amin' izany dia ampiharina amin' ny vondrona havanana hafa misy hevitra mitovy amin' izany izay niforona taorian'ny fianjeran' ny fitondrana Nazi.
Mitilena

**Mitilena** (grika: Μυτιλήνη, *Mytilíni*) no renivohitry ny nosy Lesbos, Gresy, ary ny seranan-tsambony. Izy io koa no renivohitra sy foibem-pitantanana ao amin'ny Faritra Ranomasina Egea Avaratra. Niorina tamin'ny taonjato faha-11 talohan'i JK.
Mitilena dia miorina eo amin'ny sisiny atsimo atsinanan'ny nosy. Toeran'ny eveka metropolitan'ny fiangonana ortodoksa atsinanana izy io.
Fiteny skandinaviana

Ny **fiteny skandinaviana** na **fiteny jermanika avaratra** dia vondrom-piteny mpihavana akaiky, tenenina ao amin' ireo firenena skandinaviana. Sampam-piteny iray ao amin' ireo fiteny jermanika izy ireo, izay ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Ny zana-pianakaviam-piteny jermanika roa hafa dia ireo fiteny jermanika andrefana sy ireo fiteny jermanika antsinanana (izay fiteny maty ankehitriny). Olona miisa 20 tapitrisa any ho any no miteny skandinaviana amin' ny maha fitenin-dreny azy. Ny fiteny skandinaviana fantatra indrindra dia ny fiteny nôrveziana (ninôrska sy bôkmaly), ny fiteny danoà,  ny fiteny soedoà, ny fiteny islandey, ary ny fiteny ferôiana.

## Jereo koa

* Skandinavia
Veda (vahoaka)

Ny **Veda** dia vahoaka tompon-tany any Srilanka. Mety hantsoina hoe ***Beda***, ***Vaeda***, ***Vaniala Aetô*** na ***Vedô*** koa izy ireo. Ny Veda dia mifamatotra amin' ny Singaley amin' ny lafiny fiteny sy fivavahana. Antsoin' ny etnôlôga hoe "Vedôida" na "Aostralôida" ny vondron' olona any Azia Atsimo-Atsinanana izay azo heverina fa mponina tompon-tany tany amin' io faritra io, talohan' ny fahatongavan' ny vahoaka miteny dravidiana sy indô-eorôpeana, sy aostraziatika ary aostrôneziana fotoana ela dia ela taty aoriana. Ampidirin' ny etnôlôga ao amin' izany vondrona izany koa ny Negritô.
## Jereo koa

* Srilanka
* Fiteny vedà
* Fiteny any Srilanka
Singaley (vahoaka)

Ny **Singaley** dia vondom-poko any Srilanka, izay maro anisa indrindra (75&nbsp;%) amin' ny mponina miisa 15 tapitrisa ao amin' io firenena io. Miteny singaley izy ireo sady Bodista teravada ny ankamaroany na dia misy ireo vitsy anisa nisafidy ny fivavahana kristiana.

## Jereo koa

* Veda (vahoaka)
* Tamily (vahoaka)
Atsinanana Indrindra

Ny **Atsinanana Indrindra** dia ny tapany atsinanana amin' i Azia, izay ahitana an' ireto faritra sy firenena ireto:

* i Azia Atsinanana (Japàna, Môngôlia, Kôrea Avaratra, Kôrea Atsimo, Sina, sns);
* i Azia Atsimo-Atsinanana (Malezia, Mianmara na Birmania, Tailandy, Laôsy, Kambôdia, Vietnamy, Indônezia, sns);
* ny Atsinanana Indrindra rosiana, indrindra ireo faritany ao amin' i Pasifika sy ny anaty tany miankina aminy.

Ny teny hoe "Atsinanana Indrindra" dia indraindray ampiasaina hanondroana an' i Azia Atsinanana, na dia tsy mahafaoka afa-tsy faritra ara-jeôgrafia kely izany.

Nandritra ny ady an-trano rosiana tamin' ny taona 1918-1921 dia nisy ny atao hoe Repoblikan' ny Atsinanana Indrindra.

## Jereo koa

* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Afovoany
Masreka

I **Masreka** na **Masrika** dia ny faritra misy ny Arabo any Atsinanana (sy ao Afrika Avaratra koa indraindray), izay tsy manana famaritana ara-jeôgrafia raikitra fa miovaova arakaraka ny mpanoratra sy ny mpiteny. Matetika dia ny faritra mahafaoka an' i Iràka sy i Siria sy i Libàna sy i Jôrdania ary i Palestina no tondroina amin' ny hoe *Masreka*. Amin' ny heviny mivelatra dia mahafaoka an' i Arabia Saodita, i Bareina, i Ejipta, ny Emirata Arabo Mitambatra, i Iemena, i Iràka, i Jôrdania, i Katara, i Kôety, i Libàna, i Ômàna, i Palestina ary i Siria, nefa tsy isan' izany i Sômalia sy i Jiboty ary i Kômôro izay samy ao anatin' ny Liga Arabo. 

Atao hoe المشرق العربي / *Al-Mashreq al-Arabi*  na  المشرق / *Al-Mašriq* izy amin' ny teny arabo.

## Jereo koa
**Ireo faritra ara-dafintany ao Azia**

* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra

**Fizaràm-paritra hafa ao Azia**

* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampahatsinanana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin'i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Tompon-tanin' i Tasmania

Ny **Tompon-tanin' i Tasmania** na **Palaoa** na **Pakana** dia vahoaka tompon-tany niaina tany Aostralia, tao amin' ny nosy Tasmania.

Tao anatin' ny telopolo taona (1803-1833) dia nihavitsy avy amin' ny 5&nbsp;000 mankamin' ny 300 ny isan' ny olona tao amin' io vahoaka io. Izany fihenan' ny isan' ny mponina izany dia vokatry ny aretina nentin' ny voanjo britanika sy ny ady teo amin' ireo voanjo ireo sy ny tompon-tany. Nanomboka tamin' ny taona 1876 dia heverina fa foko lany tamingana ny Tompon-tanin' i Tasmania, ka ny sisa farany tamin' ireo olona tsy nifangaro razana hafa dia maty tamin' io taona io, dia ilay vehivavy atao hoe Truganini. Mbola misy anefa ireo olona izay efa manam-pirazanana tomon-tany efa mifangaro.

## Jereo koa

* Papoa (vahoaka)
* Tompon-tanin' i Aostralia
* Melaneziana
* Veda (vahoaka)
* Negritô
* Tompon-tanin' i Tasmania
* Aostralô-melaneziana
* Mainty hoditra
* Hoditra mainty
* Aostralazia
* Afrô-aziatika
* Malata
Kaokazôida

Ny **Kaokazôida** na **Kaokaziana** na **Eorôpôida**, amin' ny antrôpôlôjia, dia vondron' olona izay mahafaoka ny vahoaka ao Eorôpa, ao Atsinanana Afovoany, ao Afrika Avaratra, ao amin' ny Tandrok' i Afrika, ao amin' ny tapany atsimon' i Azia Afovoany, ary ao avaratr' i Azia Atsimo, izay manana volon-koditra zarazara mankany amin' ny fotsy ao amin' ireo faritra ireo. Maro ny manam-pahaizana manohitra ny fampiasana ity teny hoe *kaokaziana* na *kaokazôida* ity. Noheverina ho ambony razana noho ny Negrôida sy ny Môngôlôida ny Kaokazôida. Hatry ny ela dia nozaraina ho zana-bondrona telo ny Kaokaziana noho ny antony ara-piteny: 

* ny Ariàna: ireo vahoaka miteny indô-eorôpeana;
* ny Semita na Semitika: ireo vahoaka miteny semitika;
* ny Hamita: ireo vahoaka miteny berbera sy miteny kositika, ary ireo vahoaka miteny karazan' ny fiteny egiptiana taloha.

## Jereo koa
**Fanasokajiana ara-bolonkoditra ny olombelona**
* Kaokazôida
* Negrôida
* Môngôlôida
**Hafa**

* Vahoakan' i Kaokazy
* Kaokazy
*Fiteny kaokaziana
Negrôida

Ny **Negrôida** dia ireo olona manana volon-koditra matroka na mainty, izay hita indrindra aty Afrika atsimon' i Sahara, any Azia (ny Dravidiana, ny Negritô, sns) ary any Ôseania (Papoa, Tompon-tanin' i Aostralia). Ireto avy ireo vahoaka voasokajy ho negrôida:

* ny Negrô: vahoaka mainty hoditra monina aty Afrika atsimon' i Sahara;
* ny Kôisàna: vahoaka mainty hoditra ao Afrika Atsimo; 
* ny Melaneziana any amin' ny vondro-nosy mitambatra ao amin' i Melanezia;
* ny Negritô any Azia Atsimo-Atsinanana sy ao amin' ny Saikanosin' i Malezia ary any Filipina.

## Jereo koa
**Fanasokajiana ara-bolonkoditra ny olombelona**

* Kaokazôida
* Negrôida
* Môngôlôida
Negrô (vahoaka)

Ny **Negrô** na **Negra** na **Afrikana mainty hoditra** dia ireo vahoaka mainty hoditra aty Afrika atsimon' i Sahara na manam-piaviana avy aty na dia tsy monina aty. Ny teny hoe *negrô* dia mifono fanaratsiana teo amin' ny tantaran' ny fifandraisan' i Afrika sy ny Eorôpeana izay nanandevo ny Afrikana maity hoditra.

## Jereo koa
**Fanasokajiana ara-bolon-koditra ny olombelona**

* Kaokazôida
* Negrôida
* Môngôlôida
Môngôlôida

Ny **Môngôlôida** dia ireo vahoaka izay manana toetra ara-batana sy ara-bokon-koditra sahala amin' ny Sinoa na ny Japôney na ny Vietnamiana ny Indôneziana, ohatra, dia ireo hita indrindra any ao Azia Atsinanana sy Azia Atsimo-Atsinanana sy amin' ny faritra sasany any Azia Afovoany toy ny Môngoly Tavaratra, ny Sinoa, ny Indôsinoa, ny Japôney, ny Kôreana, ny Tibetàna, ary ny Birmàna, sy ny vahoaka toy ny Maley, ny Pôlineziana, ny Maôry, ny Mikrôneziana, ny Eskimô, ary ny Tompon-tanin' i Amerika (na Indianan' i Amerika). Ny olona avy amin' ny faritra hafa ao Azia toa an' i Atsinanana Afovoany sy ny Zana-kôntinenta Indiana dia tsy anisan' ny atao hoe *Môngôlôida*. 

## Jereo koa
**Fanasokajiana ara-bolonkoditra ny olombelona**

* Kaokazôida
*Negrôida
*Môngôlôida
Kôisàna (vahoaka)

Ny **Kôisana** dia vondrom-poko aty amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika izay manana toetra ara-poto-tarazo sy ara-piteny iraisana izay mampiavaka azy ireo amin' ny vahoaka banto maro anisa amin' io faritra io. Mizara vondrona lehibe roa ny Kôisàna, dia ny Sana (na Bosimàna) sy ny Hôtentôta (izay miantso ny tenany hoe  Kôikôy). Vahoaka tompon-any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika ny Sana, fa ny Hôtentôta kosa dia tonga taty aoriana ela. Ny Banto, izay tonga avy ao afovoan' i Afrika sy avy ao amin' ny tapany atsinanana kosa, dia tonga tao amin' io faritra io manodidina ny taoa 500 taor. J.K. Nanjakazaka sy nandroaka ny Kôikôy sy ny Sana izy ireo izy ireo no lasa vahoaka manjakazaka ankehitriny. Nandritra ny fotoana, ny Kôikôy dia nandao ny fomba fiainany amin' ny maha mpiompy andiam-biby fiompy azy ka nandray ny fomba fiainan' ny Sana izay mpihaza sy mpioty, angamba noho ny fahamainan' ny toetany. Toraka izany koa ny Banto damara, raha nifindra fonenana miantsimo, dia nandao ny fambolena ka naka tahaka ny fomba fiharian-karen' ny Sana. Mbola maro ireo Kôisàna ao amin' ireo faritra maina, indrindra ao amin' ny tany efitr' i Kalahari.

Ny fiteny kôisàna dia vondrom-pitenin' ny vahoaka kôikôy sy ny vahoaka sana, indrindra ao Bôtsoana, ao Namibia, ao amin' ny faritanin' i Noord-Kaap ao Afrika Atsimo, ary ao amin' ny tapany atsimon' i Angôla. Ny fiteny kôisàna dia miavaka noho ny fampiasany renifeo atao hoe klika. Tsy mamorona fianakaviam-piteny tokana ireo fiteny kôisàna ireo nefa azo zaraina ho fianakaviam-piteny telo miavaka tsara. Ny fiteny kôisàna be mpiteny indrindra dia ny fiteny kôikôy, fitenin' ny foko Nama, izay isan' ireo foko lehibe ao Namibia.

## Jereo koa

* Semita
* Nilôtika
* Aostrôneziana
* Hamita
* Banto
*Negrôida
Pôlineziana

Ny **Pôlineziana** dia vondrom-poko monina any Pôlinezia. Anisan' ny taranaky ny Aostrôneziana izy ireo. Miisa any amin' ny 2 tapitrisa any ho any ny Pôlineziana maneran-tany tamin' ny taona 2012.
## I Pôlinezia

I Pôlinezia dia faritra ao atsinanan' i Ôseania izay ahitana nosy maro dia maro. Ny nosy sy ny tamba-nosy mamaritra ny sisiny dia ny tambanosin' i Hawaii ary avaratra, ny Nosin' ny Paska any atsinana ary Zelanda Vaovao any andrefana. Misy firenena manana ny fiandrianam-pireneny miisa fito ny ao Pôlinezia, dia ny nosy Cook, i Zelanda Vaovao, i  Kiribaty, i Nioe, i Samôa, i Tônga, ary i Tovalo. Misy faritra miankina telo ambin' ny folo koa ny ao, dia i Haoay, Samôa amerikana, i Johnston, i Baker, i Howland, i Jarvis, i Palmyra (izay samy miankina amin' i Etazonia); i Pôlinezia frantsay, i Wallis-et-Futuna (izay samy miankina amin' i Frantsa); ny nosy Chatham, i Tokelau (izay samy miankina amin' i Zelanda Vaovao); ireo nosy Pitcairn (izay samy miankina amin' ny Fanjakana Mitambatra); ary ny Nosin' ny Paska (izay miankina amin' i Sily).

## Mponina maneran-tany
Miisa any amin' ny 2 tapitrisa any ho any ny Pôlineziana tamin' ny taona 2012, izay mitsinjara toy izao: 

* Zelandy Vaovao : 887&nbsp;338
* Etazonia : 820&nbsp;000
* Pôlinezia Frantsay : 215&nbsp;000 
* Aostralia : 210&nbsp;843
* Samôa : 192&nbsp;342
* Tônga: 103&nbsp;036
* Tovalo : 9&nbsp;234
* Sily : 5&nbsp;682

## Fivavahana

### Fivavahan-drazana
Ny fivavahana narahin' ny ankamaroan' ny Pôlineziana talohan' ny fahatongavan' ny mpanjana-tany dia fedrà pôlineziana. Niampita am-bava izany fedrà izany. Ny toeram-pivavahana dia atao hoe *marae*.

### Kristianisma
Tamin' ny fiavian' ny Eorôpeana sy ny kristianisma dia nihena ny fanarahana ny fivavahan-drazana pôlineziana. Maro ireo trano fiangonana naorin' ny misiônera avy any Eorôpa manerana ireo nosin' i Pôlinezia. Tamin' ireo taona 2000 dia  dia Kristiana ny 96&nbsp;%n' ny Pôlineziana.

## Fiteny

### Fiteny pôlineziana
Miteny amin' ny fiteny pôlineziana, izay ao amin' ny vondrom-piteny ôseanianan' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana, ny Pôlineziana. Miisa 38 ireo fiteny ireo. Ny fito amin' ireo dia tenenina ao Pôlinezia Frantsay, dia ny fiteny tahisiana, ny fiteny aostraly, ny fiteny ra'ivavae, ny fiteny mangareviana, ny fiteny pa'omôto, ary ny fiteny markiziana. Miisa 1&nbsp;000 any ho any ny mpiteny haoaiana. Ny fiteny maôry dia isan' ireo fiteny ôfisialy ao any Zelandy Vaovao. Anisan' ny fiteny pôlineziana koa ny fiteny palisiana sy ny fteny tôngiana ary ny fiteny rapanoy.

### Fiteny eorôpeana
Nisandratra noho ny nisian' ny fanjanahan-tany fiteny eorôpeana toy ny fiteny frantsay sy ny fiteny anglisy.
Fiteny mikrôneziana

Ny **fiteny mikrôneziana** dia fiteny maro tenenina any amin' ireo nosy amin' ny faritr' i Mikrônezia, izay fiteny ao amin' ny sampana malaiô-pôlinezianan' ny fiteny aostrôneziana. Ny fiteny mikrôneziana dia isan' ireo fiteny ôseaniana. Isan' ireo fiteny any Mikrônezia ny fiteny karôliniana, ny fiteny zilbertina, ny fiteny kôsrae, ny fiteny lamôtreka, ny fiteny marsaley, ny fiteny môkily, ny fiteny môrtloka, ny fiteny pôhnpela, ny fiteny poloaty, ny fiteny sooka, ny fiteny olity, ary ny fiteny sônsôrôley.

## Jereo koa

* Fiteny pôlineziana
* Fiteny mikrôneziana
* Fiteny melaneziana
* Fiteny ôseaniana (na ôseanika)
* Fiteny ao Ôseania
Eskimô

Ny **Eskimô** dia  ireo mponina tompon-tany any faritr' i Arktika izay monina any Alaska, any amin' ny faritra Avaratra Lehibe Kanadiana, any Grinlandy ary any amin' ny tapany atsinanana amin' i Siberia. Manondro ny vahoaka Inoita sy Iopika ny teny hoe *Eskimô*.

Na dia ny vahoaka inoita aza no maro an' isa amin' ireo antsoina hoe Eskimô, io teny io dia naampiasain' ireo mpahita tany tamin' ny taonjato faha-19 izay tsy nanavaka foko manokana. Ny Inoita koa dia tsy mampiasa io anarana io hanondroany ny tenany sady heverin' izy ireo fa mifono fanavakavahana na manambanimbany mihitsy aza.

Ny atao hoe "fiteny eskimô" dia manondro ihany koa ny vondrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny eskimô-aleota izay ahitana ireo fiteny inoita sy ireo fiteny iopika.

## Jereo koa

* Fiteny amerindiana: fiteny eskimô-aleota - fiteny na-dene - fiteny amerinda
Inoita (vahoaka)

Ny **Inoita** dia vondrom-poko tompon-tany mitovitovy kolontsaina sy iray fiaviana izay monina amin' ireo faritra arktikan' i Amerika Avaratra. Anisan' ireo atao hoe Eskimô iey ireo, manampy ny Iopîka. Miisa 150&nbsp;000 any ho any ny Inoita ao Grinlandy sy Kanada ary Etazonia. Tsy heverina ho isan' ny vahoaka amerindiana ny Inota satria ny razambeny dia tonga tany Amerika arivo taona maro taorian' ny nahatongavan' ny razamben' ny Amerindiana. Ny fiteny inoita (maromaro), izay ao amin' ny fianakaviam-piteny eskimô-aleota (izay ahitana koa ireo fiteny iopîka sy ireo fiteny aleota), no fitenin' izy ireo.

## Jereo koa

* Teratanin' i Amerika
Antibiôtika

Ny **antibiôtika** dia karazana fanafody miady amin' ny bakteria. Io no karazana fanafody lehibe indrindra hiadiana amin' ny otrikaretina vokatry ny bakteria, ary ny fanafody antibiôtika dia be mpampiasa amin' ny fitsaboana sy fisorohana ny aretina toy izany. Mamono na manakana ny fitomboan' ny bakteria izy io.

## Jereo koa
*Farasisa
*Angatra (aretina)
*Tazomoka
*Gripa
*Habokana
*Kolera
Aostralazia

I **Aostralazia** dia ampahany amin' i Ôseania izay tsy voafaritra mazava tsara, ahitana an' i Aostralia sy i Zelandy Vaovao amin' ny ankapobeny, nefa indraindray koa ahitana an' i Ginea Vaovao sy ny nosy manodidina azy. Ireo firenena ireo aza dia nanolotra atleta miaraka tamin' io anarana io tamin' ny Lalao Olimpika sy ny tamin' ny fiadiana ny Amboara Davis tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20.Manampy ny nosy Ginea Vaovao sy ny nosy sasany manodidina ny mpanoratra sasany, indrindra fa ho an' ny famaritana ny fari-tontolo iainana aostralaziana.

Ny teny hoe "Aostralazia" dia ampiasaina amin' ny toe-javatra maro samihafa, anisanin' izany ny jeôpôlitika, ny fiziôjeôgrafia, ny filôlôjia ary ny ekôlôjia, izay ahitana faritra maromaro somary samy hafa nefa mifandray.
## Jereo koa
**Fizaràm-paritra any [[Ôseania]]:**
* Mikrônezia
* Melanezia
* Pôlinezia
* Aostralazia
Rafi-tontolo iainana

Ny **rafi-tontolo iainana** na ny **rohivoary** dia ahitana karazan-javamananaina maro sy ny tontolo iainana ifandraisany. Ireo singa miaina na biotika sy tsy miaina na abiotika ireo dia mifamatotra amin'ny alàlan'ny rohivoahary sy tsingerin'ny otrikaina ary ny fikorianan'ny angovo. Ny angovo dia miditra amin'ny rafitra amin'ny alàlan'ny fotosintesis ary ampidirina ao amin'ny tavy zavamaniry. Amin'ny alàlan'ny fihinanana zavamaniry sy amin'ny iray hafa, ny biby dia mitana andraikitra lehibe amin'ny fivezivezena ny zavatra sy ny angovo amin'ny alàlan'ny rafitra. Izy ireo koa dia misy akony amin'ny habetsahan'ny biomasa zavamaniry sy mikraoba ankehitriny. Amin'ny alàlan'ny fanapotehana ireo zavatra biolojika maty, dia mamoaka ny karbônina any amin'ny habakabaka ary manamora ny bisikileta mahavelona amin'ny alàlan'ny famadihana ireo otrikaina voatahiry ao amin'ny maty hiverina amin'ny endrika iray izay azon'ny zavamaniry sy mikraoba ampiasaina mora foana.
Fahatorontoronina tsy azon-keloka

Ny **Fahatorontoronina tsy azon-keloka** dia ny fahatorontoronina an' i Maria Virjiny "tsy voaloto", izany hoe tsy azon' ny fahotana tamin' ny fototra. Izany dia tenim-pinoan' ny Fiangonana katôlika izay nambaran' ny papa Pio IX tamin' ny 8 Desambra 1854 tamin' ny alalan' ny taratasin' ny papa *Ineffabilis Deus*, nefa izany finoana izany dia efa nisy tao amin' ny Aban' ny Eglizy sasany tamin' ny taonjato faha-4. Tsy afangaro amin' ny fiteraham-birijiny an' i Jesoa Kristy anefa izany, izany hoe amin' ny tenim-pinoan' ny fahatongavana ho nofo. Ankalazain' ny Katôlika isaky ny 8 Desambra ny Fahatorontoronina tsy azon-keloka.

Ny fiangonana ôrtôdôksa dia mankalaza ny fetin' ny Fahatorontotonina an' i Maria ka miantso an' i Maria ho "Ilay Tsy azon-keloka", nefa tsy manaiky ny tenim-pinoan' ny Fahatorontoronana tsy azon-keloka. Ny Prôtestanta koa sy ny fiangonana kristiana hafa dia manao izany ho teôlegomena.

## Jereo koa

* Mariôlôjia
Patrôlôjia

Ny **patrôlôjia** dia sampan' ny patristika andalinana ny asa soratry ny Rain' ny Fiangonana, izay mahakasika indrindra ny foto-pampianarana sy ny fiangonana.
Patristika

Ny **patristika** dia taranja andalinana ny fiainana sy ny asa ary ny fampianaram-pinoanan' ny Rain' ny Fiangonana, izany hoe ny tantaran' izy ireo sy ny asa sorany ary foto-pampianarana novolavolainy. Voafaoka amin' izany ny asa soratra ara-teôlôjia, isan' izany ireo tsy fitovian-kevitra amin' ny mpanao fampianaran-diso. Ny patristika dia taranja mivelatra kokoa noho ny patrôlôjia izay tsy misahana afa-tsy ny resaka finoana araka ny fampianaran' ny Rain' ny Fiangonana.

Ny vanim-potoana voakasik' izany dia manomboka amin' ny vanim-potoan' ny Testamenta Vaovao na amin' ny fiafaran' ny andron' ny Apôstôly (manodidina ny taona 100 taor. J.K.) ka miafara amin' ny taona 451 taor. J.K (nanaovana ny Kônsily tao Kalkedôna) na amin' ny taona 787 (nanaovana ny Kônsily faharoa tao Nikea).
Herinaratra

Ny **herinaratra**, ny tsy **fitovian'ny herinaratra**, ny **tsindry herinaratra** na ny **fihenjanan'ny herinaratra** dia ny tsy fitovizan'ny herinaratra elektrika eo anelanelan'ny teboka roa, izay (amin'ny sehatry ny herinaratra tsy miova) dia nofaritana ho toy ny asa ilaina isaky ny isam-bidy mba hamindrana ny fiampangana eo anelanelan'ny teboka roa. Ao amin'ny Rafitry ny Singa Iraisam-pirenena, ny singa azo ampiasaina amin'ny volta (fahasamihafana mety) dia antsoina hoe herinaratra.

## Tambajotra Herinaratra
Ampitomboina amin'ny alalan'ny *transformer* ny voltazin'ny toby famokarana herinaratra mafana na nokleary. Avy eo dia alefa amin'ny voltazy avo lenta ny angovo elektrika, mihoatra ny 100 kV, hatramin'ny 1200 kV. Avy eo dia ahena ny heriny. Omena voltazy ambany ny tokantrano (230 V/400 V, ohatra, any Frantsa, Belzika, Alemaina, ary Madagasikara, na 120 V/240 V any Kanada).

## Fandrefesana

Kisarisary fampiasana voltmeter handrefesana ny voltase amin'ny jiro.
Ohatra iray amin'ny voltmeter: fitaovana fandrefesana bateria.
Ny voltase dia azo refesina amin'ny fampiasana voltmeter mifandray mifanitsy/shunt ao amin'ny circuit. Ity fandrefesana ity dia hitan'i Alessandro Volta.

## Jereo koa
*Jiro sy Rano Malagasy
*Mpahay fizika
Rain' ny Fiangonana grika

Ny **Rain' ny Fiangonana grika** dia ireo Rain' ny Fiangonana nanoratra tamin' ny fiteny grika. Ireto ireo Rain' ny fiangonana grika, atao hoe Ray grika, ireo:

* Jostinosy Martira
* Ireneosy avy any Smirna
* Klementôsy avy any Aleksandria
* Ôrigenesy avy any Aleksandria
* Atanasiôsy avy any Aleksandria
* Basiliôsy avy any Kaisarea
* Gregôriôsy avy any Nisa
* Gregôriôsy avy any Nazianzosy
* Jôanesy Krisôstômôsy
* Kirilôsy avy any Aleksandria
* Maksimôsy avy any Kônstantinôpôlisy
* Jôanesy avy any Damaskôsy

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana

* Ray Apôstôlika
* Rain' ny Fiangonana grika
* Rain' ny Fiangonana latina
* Rain' ny Fiangonana siriaka
* Rain' ny Fiangonan' ny tany efitra
Trinite hindo

Ny **Trinite hindo**, izay atao hoe ***Trimūrti*** na ***Trideva***, ao amin' ny hindoisma, dia ny ampahany miseho amin' ny andriamanitra fara tampony izay miova ho telo mba hanapaka ireo toetra samihafan' izao tontolo izao. Atao hoe त्रिमूर्ति / *trimūrti*,  izay midika hoe "endrika telo" izany amin' ny teny sanskrita.

Ny andriamanitra Brahma sy Vishnu ary Shiva dia tandindon' ny asam-pamoronana sy ny asam-pitahirizana ary ny asam-pandravana. Ao amin' ny sivaisma, izy ireo dia heverina ho fisehoan' i Shiva amin' ny maha andriamanitra fara tampony tsy miseho azy ka noho izany tsy azo aseho sary. Amin' ny fomba fijery ara-tantara dia nialoha ny Trinite vedika (izay ahitana an' i Agni sy Vâyu ary Sûrya, izay endrika telon' ny Afom-pisoronana).

## Ny andriamanitra telo ao amin' ny Trinite hindo
Ireto ireo andriamanitra telo ao amin' ny Trinite hindo: i Brahma sy i Shiva ary i Vishnu. Ny *trimurti* dia tsingerim-pisehoan' izao rehetra izao sy fitehirizana izao tontolo izao ary faharavan' izao tontolo izao, ka i Brahma no mpahary, i Vishnu no mpiaro ary i Shiva no mpandrava.

### Brahma

I Brahma dia andriamanitra mpahary ao amin' ny hindoisma, izy no andriamanitra voalohany ao amin' ny Trinite hindo. Tsindrandray ihany i Brahma no miditra an-tsehatra amin' ny raharahan' ireo andriamanitra sy amin' ny raharahan' olombelona.

### Shiva

I Shiva dia andriamanitra fahatelo ao amin' ny Trinite hindo. Indraindray dia heverina fa i Shiva no andriamanitry ny iôga (*yoga*), izay manana ny fahalalana ny zava-drehetra. Manana anjara asa dimy lehibe ity andriamanitra ity: mpamorona, mpitahiry, mpanova, mpanafina ary mpanambara (amin' ny alalan' ny fitahiana).

### Vishnu

I Vishnu dia andriamanitra fahatelo manaraka an' i Brahma sy i Shiva ao amin' ny Trinite hindo.  Fantatra amin' ny alalan' ny endri-pisehoany maro i Vishnu. Izy no andriamani-dehibe ao amin' ny visnoisma. I Vishnu dia matetika aseho amin' ny alalan' ny olona miloko manga manao fitafiana sy fihaingoa-mpanjaka sady manana tanana miisa efatra.

## Jereo koa

* Trinite kristiana
Echinochloa

Ny ***Echinochloa*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Panicoideae]],* maniry any amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany sy toetany antonony mafana, izay ahitana karazana miisa 30 hatramin' ny 40. Zavamaniry ahitra izy ireo ary mety maniry isan-taona na mandavan-taona, mitsangana na misandrahaka ny tahony, izay mety mahatratra 3,6 m.

Misy ny karazana volena mba hohanim-boa (ny ampembambazaha) na hohanin' ny biby fiompy. Ny tena fantatra dia ny *Echinochloa esculenta*any Azia Atsinanana, ny *Echinochloa frumentacea* any Azia Atsimo ary ny  *Echinochloa stagnina* ao Afrika Andrefana. Ahi-dratsy ho an' ny fambolena ny karazana hafa. Ny *Echinochloa crus-galli* no fantatra indrindra amin' izany, noho izy tsy mora fongorina. Mitovy endrika amin' ny vary volena (*Oryza sativa*) ny *Echinochloa oryzoides* ka sarotra ny miava azy.
Ireo zavamaniry ireo (indrindra ny *Echinochloa crus-galli* sy ny *Echinochloa pyramidalis* ary ny *Echinochloa stagnina*) sy ny tahaka azy hafa (ny *[[Panicum]] maximum* sy ny *[[Sacciolepis]] africana*), dia antsoina amin' ny teny malagasy hoe: *ahibary, ahibava, ahidrano, ahilava, farimanga, karanga, osaosa, sarivary, songolo, tsimparifary, tsiparifary*, sns.

Indreto ny sasany amin' ny karazany hita eto Madagasikara sy ny anarana iantsoana azy amin' ny teny malagasy:

* *Echinochloa colona*: ahibary, akatambivy, varimbivihy, voloandro;
* *Echinochloa crus-galli*: ahibary, ahidrano, karanga, osaosa, tsimparifarifotsy, tsimparifary;
* *Echinochloa pyramidalis*: ahibava, ahidrano, ahilava, karanga, sarivary, songolo, tsimparifarimanja, tsimparifary;
* *Echinochloa stagnina*: ahibary, ahidrano, farimanga, karanga, tsimparifarimanga, tsimparifarimena, tsimparifary
## Jereo koa

* Tsimparifary
**[[Panicum]]*
**[[Sacciolepis]]*.
Panicum

Ny ***Panicum*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, ao amin' ny zana-pianakaviana *[[Panicoideae]]*. Mahatratra any amin' ny 370 any ho any ny karazana ao aminy, izay maniry amin' ny faritra manana toetany antonony na toetanin-jana-pehin-tany na ambanin-jana-pehin-tany. Maniry mandavan-taona na isan-taona izy ireo arakaraka ny karazany, ka mety mahatratra 20 hatramin' ny 400 sm ny haavony. Misy ny karazana volena mba hohanim-boa na hohanin' ny biby fiompy. Ny karazana hafa dia ahi-dratsy ho an' ny fambolena, indrindra ho an' ny katsaka. Ny *Panicum virgatum* dia volena any Etazonia mba hatao sakafom-biby ny raviny sy ny tahony, na volena hiarovana ny nofon-tany amin' ny fikao-tany.

Ireo zavamaniry ireo (indrindra ny *Panicum maximum*) dia antsoina amin' ny teny malagasy hoe: *famoa, fantaka, tsimparifary, tsiparefare, veromena, verotsanga*.

Indreto ny sasany amin' ny karazany hita eto Madagasikara sy ny anarana iantsoana azy amin' ny teny malagasy:

* *Panicum brevifolium* : adalavatana, ahipody;
* *Panicum cupressifolium* : ahibarira; 
* *Panicum glanduliferum* : kiafotsa, kiahipody; 
* *Panicum luridum* : ahidahy; 
* *Panicum mahafalense* : ahibelo, ahimanara, ahimianara; 
* *Panicum maximum* : famoa, fantaka, tsimparefare, tsimparifary, tsiparefare, veromena, verotsanga;
* *Panicum pseudowoeltzkowii* : ahipody, ahipoly, ahitoto;
* *Panicum semialata* : ahitrakanga;
* *Panicum subalbidum* : ahipisaka, famoa, fataka;
* *Panicum umbellatum* : fandridahy, volonondry

## Jereo koa

* Tsimparifary
**[[Echinochloa]]*
**[[Sacciolepis]]*.
Sacciolepis

Ny ***Sacciolepis*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Panicoideae]],* maniry amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany sy toetany antonony mafana, indrindra aty Afrika. Ahitana azy ireo koa ny any Azia sy ny any Aostralia ary ny any Amerika. Misy karazana miisa 25 izy io. Zavamaniry ahitra izy ireo izay mety maniry isan-taona na mandavan-taona, maniry an-drano, mety mahatratra 200 sm ny haavony.

Ny karazana fantatra indrindra amin' ny teny malagasy hoe *tsimparifary* na *tsiparifary*, dia ny ''Sacciolepis africana'' C.E. Tsy io irery anefa no antsoin' ny Malagasy amin' io narana hoe *tsimparifary* na *tsiparifary* io.

Indreto ny sasany amin' ny karazany hita eto Madagasikara sy ny anarana iantsoana azy amin' ny teny malagasy:

* *Sacciolepis africana*: tsimparifary, tsiparifary;
* *Sacciolepis curvata*: ahidronono
## Jereo koa

* Tsimparifary
* *[[Echinochloa]]*
* *[[Panicum]]*
Zizania

Ny ***Zizania*** dia zavamaniry, ahitra, ao amin' ny fianakavian' ny *[[Poaceae]]*, zana-pianakavian' ny *Oryzoideae* izay fahita any Amerika Avaratra sy any Azia Atsinanana. Misy karazany efatra ity zavamaniry ity, dia ny *Zizania palustris* (fahita sy avy any Amerika Avaratra), ny *Zizania aquatica* (fahita sy avy any Amerika Avaratra), ny *Zizania texana* (fahita sy avy any Amerika Avaratra) ary ny *Zizania latifolia* (fahita sy avy any Sina). Maniry an-drano ny *Zizania*, maniry isan-taona na mandavan-taona. Mahatratra 1 hatramin' ny 3 m ny haavony. Ao amin' ny Baiboly amin' ny teny malagasy dia adika hoe tsimparifary ny hoe *zizanion* (teny grika) izay niavian' ny hoe *zizania*.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *Zizania* dia avy amin' ny teny someriana hoe *zizān* (midika hoe "varimbazaha"), izay niampita amin' ny teny siriaka hoe  ܙܝܙܘܢ / *zīzon* (izay anondroana an' io zavamaniry io sy ny ahi-dratsy hafa), izay niavian' ny teny grika hoe ζιζάνιον / *zizánion*, sy ny teny latina hoe *zizania.*

Ao amin' ny Baiboly amin' ny teny malagasy izy dia nadika hoe *[[tsimparifary]]*, ao amin' ny lahatsoratra misy fanoharana ny amin' ny mpamafy korontana sy fisamatsamahana.

## Jereo koa

* Tsimparifary

## Loharano sy fanamarihana
Rain' ny Fiangonana siriaka

Ny **Rain' ny Fiangonana siriaka** na **Ray Siriaka** Ireo Rain' ny Fiangonana izay nanoratra tamin' ny fiteny siriaka. Maro amin' ny asa soratr' izy ireo no nadika tamin' ny fiteny grika sy tamin' ny fiteny latina. Ireto avy ireo Rain' ny Fiangonana siriaka ireo, izay tsy maro:

* Afrahata
* Efrema Siriana
* Isaka avy any Antiôkia
* Isaka avy any Ninive

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana

* Ray Apôstôlika
* Rain' ny Fiangonana grika
* Rain' ny Fiangonana latina
* Rain' ny Fiangonana siriaka
* Rain' ny Fiangonan' ny tany efitra
Rain' ny Fiangonana latina

Ny **Rain' ny Fiangonana latina** na **Ray Latina** dia ireo Rain' ny Fiangonana nanoratra tamin' ny fiteny latina. Ireto izy ireo:

* Tertoliano
* Kipriano avy any Kartago
* Hilario avy any Piktavio
* Ambrôsio avy any Milano
* Damaso I (papa)
* Hierônimo avy any Stridôna
* Aogostino avy any Hipô
* Gregôrio Lehibe
* Isidôro avy any Sevila

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana

* Ray Apôstôlika
* Rain' ny Fiangonana grika
* Rain' ny Fiangonana latina
* Rain' ny Fiangonana siriaka
* Rain' ny Fiangonan' ny tany efitra
Panicoideae

Ny ***Panicoideae*** dia zana-pianakaviana ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, ahitana karazana miisa 3&nbsp;500 any ho any, fahita indrindra amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany sy toetany antonony mafana. Ao amin' ity zana-pianakaviana ity no misy ny sasany amin' ny zavamaniry volena indrindra, toy ny fary sy ny katsaka ary ny ampemby.

Ny fôtôsentezy amin' ny C4 dia nivoatra imbetsaka amin' ny fomba tsy miankina tao amin' io fianakaviana io, izay azo inoana fa nanana razambe nadraikitra karbônina C3.

## Ny foko ao amin' ilay zana-pianakaviana
Ny fanasokajiana filôjenetika ankehitriny dia mizara ny *Panicoideae* ho foko roa ambin' ny folo. Ny foko telo lehibe indrindra, ny *Paniceae* sy ny *Paspaleae* ary ny *Andropogoneae*, miaraka amin' ny *Arundinelleae* kely, no fototra ao amin' ilay zana-pianakaviana.

Indreto ny foko 13 ao amin' ny zana-pianakaviana *Panicoideae*:

* *Chasmanthieae*
* *Zeugiteae*
* *Steyermarkochloeae*
* *Tristachyideae* 
* *Centotheceae*
* *Cyperochloeae*
* *Thysanolaeneae*
* *Gynerieae*
* *Paniceae*
* *Lecomtelleae*
* *Paspaleae* 
* *Andropogoneae* 
* *Arundinelleae*
Fary

Ny **fary** dia zavamaniry isan-karazany famboly, volena indrindra hahazoana siramamy izay alaina avy amin' ny tahony. Ao amin' ny vondron-karazana *[[Saccharum]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]* na *[[Poaceae|Gramineae]]*, sy ny zana-pianakaviana *[[Panicoideae]]* ireo zavamaniry ireo. Tsy fary avokoa anefa ny karazana rehetra ao amin' ny vondron-karazana *Saccharum*. Eo anelanelan' ny 2 sy 6 m ny halavan' ny fary ary mety mahatratra 5 sm ny savainony rehefa lehibe.

Teo amin' ny tantara dia efatra no karazana fary novolen' ny olombelona voalohany avy eny amin' ny natiora, indrindra:
* ny *[[Saccharum officinarum]]* (novolen' ny Papoa any Ginea Vaovao);
* ny *[[Saccharum sinense]]* (novolen' ny Aostrôneziana tany Taioàna sy tany amin' ny tapany atsimo amin' i Sina);
* ny *[[Saccharum barberi]]* (novolena tany India taorian' ny fampidirana ny *Saccharum officinarum*); 
* novolena tany Ginea Vaovao koa ny *[[Saccharum robustum]]*.

Ankehitriny ny *Saccharum officinarum* dia ampivadina amin' ny *Saccharum spontaneum*, amin' ny *Saccharum robustum*, amin' ny *Saccharum sinense*, ary amin' ny *Saccharum barberi*, mba hahazoana vokatra tsara kokoa. Nanampy azy ireo ny vondron-karazana mifanakaiky aminy (*[[Miscanthus]]* sy *[[Narenga]]* ary *[[Erianthus]]*). Ny fary no miantoka ny famokarana siramamy betsaka indrindra (70 hatramin' ny 80&nbsp;%). Anamboarana alkaola (etanôly) koa ny ranom-pary.

Mihoatra ny 1,9 lavitrisa taonina (raha mbola vaovao) na 570 tapitrisa taonina eo ho eo (rehefa maina) ny habetsaky ny famokarana fary isan-taona, ka mahatonga azy io ho iray amin' ny zavamaniry  ambolena betsaka indrindra maneran-tany.

## Jereo koa

* Vary
* Ampemba
* Katsaka
* Siramamy
* Beteravy fanaovan-tsiramamy
* *[[Saccharum]]*
* *[[Miscanthus]]*
* *[[Narenga]]*
* *[[Erianthus]]*
Sinapy

Ny **sinapy** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakavian' ny *[[Brassicaceae]].* Atao hoe ***Sinapis*** ny anarany ara-tsiansa. Misy karazany enina ny zavamaniry ao amin' io vondrona io, dia:

* ny *Sinapis alba,* izay nantsoina hoe *Brassica alba* koa;
* ny *Sinapis allionii*;
* ny *Sinapis arvensis*;
* ny *Sinapis circinata*;
* ny *Sinapis flexuosa*;
* ary ny *Sinapis pubescens*.

Ny *Sinapis alba* (izay azo adika amin' ny teny malagasy hoe *sinapy fotsy*) no anaovana fanatsarana ny tsiron-tsakafo. Maniry any Afrika Avaratra sy any Eorôpa (afa-tsy amin' ny faritra arktika) ary any Azia Andrefana (Atsinanana Akaiky) ny sinapy fotsy.

## Literatiora
Ao amin' ny Baiboly ao amin' ny Evanjelin' i Matio (Mat 13.31-32) sy ao amin' ny Evanjelin' i Marka (Mar 4.30-32), ary ao amin' ny Evanjelin' i Lioka (Lio 13.18-19) dia misy fanoharana nataon' i Jesoa momba ny Fanjakan' ny Lanitra izay oharina amin' ny voan-tsinapy novolena ka tonga zavamaniry lehibe. Ny sinapy resahina eto dia sinapy mainty (*Brassica nigra*).izay mahatratra 1,2 m rehefa lehibe. Izao ilay lahatsoratra, araka an' i Matio:31*Ary nanao [[Fanoharana ao amin' ny Evanjely|fanoharana]] hafa koa taminy Izy ka nanao hoe: Ny [[Fanjakan' ny Lanitra (ao amin' ny Matio)|fanjakan' ny lanitra]] dia tahaka ny voan-tsinapy izay nalain' olona ka nafafiny tany an-tsahany*; 32 *fa kely noho ny voa rehetra izy, kanefa rehefa maniry, dia lehibe noho ny anana ka tonga hazo, dia avy ny voro-manidina ka mitoetra ao amin' ny rantsany*. (Mat 13;31-32, *[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]*)
Fanoharana ny amin' ny voan-tsinapy

Ny **Fanoharana ny amin' ny voan-tsinapy** dia fanoharana nataon' i Jesoa tantaraina ao amin' ireo Filazantsara  na Evanjely telo voalohany, dia ny Evanjelin' i Matio (Mat 13.31-32) sy ny Evanjelin' i Marka (Mar 4.30-32), ary ny Evanjelin' i Lioka (Lio 13.18-19), izay anoharana ny Fanjakan' ny Lanitra amin' ny voan-tsinapy novolena ka tonga zavamaniry lehibe. Ny sinapy resahina eto dia sinapy mainty (*Brassica nigra*) izay mahatratra 1,2&nbsp;m rehefa lehibe.

Izao ilay lahatsoratra, araka an' i Matio:

31*Ary nanao fanoharana hafa koa taminy Izy ka nanao hoe: Ny fanjakan' ny lanitra dia tahaka ny voan-tsinapy izay nalain' olona ka nafafiny tany an-tsahany*; 32 *fa kely noho ny voa rehetra izy, kanefa rehefa maniry, dia lehibe noho ny anana ka tonga hazo, dia avy ny voro-manidina ka mitoetra ao amin' ny rantsany*. (Mat 13.31-32, *[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]*).

## Jereo koa

* Fanoharana ao amin' ny Evanjely 
* Fahagagana nataon' i Jesoa
*Sinapy
Sinapy mainty

Ny **sinapy mainty**, izay atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ***Brassica nigra*** na ***Sinapis nigra***, dia zavamaniry maniry isan-taona, ao amin' ny fianakavian' ny *[[Brassicaceae]]*, volena hahazoana ny voany izay ampiasaina mba hanamanitra sy hanatsata tsiro ny nahandro. Misy lailainy toa tsilo ny tahobeny ambany. Mety mafatrara 1&nbsp;m na mihoatra izy rehefa lehibe. Amin' ny voana Avrily hatramin' ny Oktobra izy no mamony. Mirefy 1 hatramin' ny 3&nbsp;mm eo ny savaivon' ny voany. Rehefa masaka ny voany dia miloko volontakatra manopy mainty sady manana tsiro mafana toy ny an' ny sakay.

## Jereo koa

* Sinapy
* Fanoharana ny amin' ny voan-tsinapy
Fanoharana ny amin' ny voan-tsimparifary

Ny **Fanoharana ny amin' ny voan-tsimparifary** dia fanoharana nataon' i Jesoa tantaraina ao amin' ny Evanjely araka an' i Matio (Mat 13.24-30) izay anohatana an' io ahi-dratsy io (tsimparifary) amin' ny olona mamafy hevitra ratsy sy korontana tsy hahatanteraka ny fandraisan' ny olona ny Fanjakan' ny Lanitra. Izao ilay lahatsoratra:24 Ary nanao fanoharana hafa koa taminy Izy ka nanao hoe: Ny fanjakan' ny lanitra dia tahaka ny lehilahy anankiray izay namafy voa tsara tany an-tanimbariny; 25 fa raha natory ny olona, dia avy ny fahavalony ka namafy voan-tsimparifary teny amin' ny vary, dia lasa nandeha. 26 Ary rehefa naniry ny vary ka niteraka dia niposaka koa ny tsimparifary. 27 Dia avy ny mpanompon-dralehilahy ka nanao taminy hoe: Tompoko, tsy voa tsara va no nafafinao tany an-tanimbarinao? koa avy taiza kosa ny tsimparifary? Dia hoy izy taminy: 28 Fahavalo no nanao izany. Ary ny mpanompony nanao taminy hoe: Koa tianao va handehananay hanongotra sy hanangona azy 29 Fa hoy izy: Tsia, fandrao, raha manongotra ny tsimparifary ianareo, dia hongotanareo miaraka aminy koa ny vary. 30 Aoka ihany hiara-maniry izy roroa ambara-pihavin' ny fararano; ary amin' ny fararano dia holazaiko amin' ny mpijinja hoe: Angony aloha ny tsimparifary, ka ataovy amboarany mba hodorana; fa ny vary dia taomy ho any an-tsompitro. (Mat 13.24-30, *[[Ny Baiboly]]*).

## Jereo koa

* Fanoharana ao amin' ny Evanjely

* Fahagagana nataon' i Jesoa
Brassicaceae

Ny ***Brassicaceae*** dia fianakavian-javamaniry ahitana karazany miisa 3&nbsp;200. Any amin' ny ila-bolantany avaratra no tena ahitana azy ireo maniry hoazy, na ambolena hahazoana menaka (ampiasaina amin' ny sakafo na amin' ny taozavatra), ho hanin' ny olombelona sy ny biby, na atao haingon-toerana. Anisan' ny zavamaniry ao amin' io fianakaviana io ny laisoa (*Brassica oleracea*), ny nave (*Brassica rapa* subsp. *rapa*), ny kôlza (*[[Brassica napus]]*), ny sinapy (*[[Sinapis]]*), ny anandrano (*[[Nasturtium officinale]]*), sy ny maro hafa.

Indreto ny vondron-karazana sasany amin' izay hita eto Madagasikara:

* *[[Cardamine]]*

* *[[Geranium]]*, ahitana ny *Geranium simense* (mahatanandofotsy), ny *Geranium sinense* (anantsonganala na lavatanana)

* *Asplenium trichomanes* (farahimpa na ampangamalemy)

* *[[Brassica]]*, ahitana ny *[[Brassica oleracea]]* (laisoa) sy ny ''Brassica rapa'' subsp. ''rapa'' (nave) ary ny motarda (*Sinapis alba, Brassica nigra, Sinapis arvensis, Brassica juncea*).
* *[[Raphanus]]*, ahitana ny *[[Raphanus sativus]]* (rady na radisa).

## Ny vondron-karazana lehibe ao amin' ny ''Brassicaceae''
Indreto ny vondron-karazana ao amin' ny *Brassicaceae*:

### Ny vondrona sy karazana volena

#### Legioma

* *Arabidopsis* : *Arabidopsis thaliana* 
* *Armoracia*
* *Barbarea*: *Barbarea verna*
* *Brassica* : ny laisoa, ny motarda, ny nave, ny kôlza, ny petsay,
* *Crambe*
* *Diplotaxis*
* *Eruca* : *Eruca vesicaria*
* *Erysimum*
* *Eutrema* : *Eutrema Japonica*
* *Lepidium* : *Lepidium sativum*)
* *Nasturtium* : *Nasturium officinalis*
* *Raphanus* : *Raphanus Sativus*

#### Zavamaniry misy menaka

* *Brassica napus* : ny kôlza,
* *Brassica rapa* : ny navety,
* *Camelina sativa*
* *Sinapis alba*

#### Zavamaniry fanao sakafom-biby

* *Brassica oleracea*
* *Brassica napus*
* *Brassica rapa subsp. rapa*
* *Raphanus sativus*
* *Sinapis alba*

#### Zavamaniry fanao haingo

* *Aubrieta*
* *Alyssum*
* *Erysimum cheiri*
* *Hesperis matronalis*
* *Iberis*
* *Lunaria annua*
* *Matthiola longipetala*
* *Parrya*.

### Vondrona tsy volena

* *Alliaria*
* *Cakile*
* *Capsella*
* *Cardamine*
* *Cochlearia*
* *Pringlea*
* *Rorippa*, *Rorippa columbiae*.
* *Sinapis* (arvensis)
* *Sisymbrium*

## Jereo koa
**Fianakavian-javamaniry hafa:**

* *[[Acanthaceae]]*

* *[[Aizoaceae]]*
* *[[Annonaceae]]*
* *[[Apocynaceae]]*
* *[[Araceae]]*
* *[[Arecaceae]]*
* *[[Asparagaceae]]*

* *[[Asteraceae]],*

* *[[Brassicaceae]]*

* *[[Cannabaceae]]*
* *[[Celastraceae]]*
* *[[Compositae]] na [[Compositaceae]]*
* *[[Convolvulaceae]]*
* *[[Cucurbitaceae]]*
* *[[Cyperaceae]]*
* *[[Didiereaceae]]*
* *[[Dioscoreaceae]]*
* *[[Euphorbiaceae]]*

* *[[Fabaceae]]*

* *[[Juncaceae]]*

* *[[Malvaceae]],*
* *[[Mimosaceae]]*

* *[[Moraceae]],*

* *[[Nympheaceae]]*
* *[[Orchidaceae]]*
* *[[Pedaliaceae]]*
* *[[Poaceae]] na [[Poaceae|Gramineae]]*
* *[[Rhamnaceae]]*
* *[[Rosaceae]]*

* *[[Rutaceae]]*
* *[[Sapotaceae]]*

* *[[Solanaceae]],*

* *[[Typhaceae]]*
* *[[Ulmaceae]]*
Visnoisma

Ny **visnoisma** na **vaisnavisma** dia firehan' ny hindoisma miorina amin' ny rafitra ara-pilôzôfia sy ara-pivavahan' ny *Vedanta*. Ny andriamanitra Vishnu no andriamanitra fara tampony ivavahany, izay miseho vatana amin' ny alalan' i Krishna sy i Rāma. Ny visnoisma dia iray amin' ny firehana lehine ao amin' ny hindoisma (ahitana ny sivaisma sy ny saktisma ary ny smartisma). Atao hoe **Visnoita** na **Vaisnava** ny mpanaraka ny visnoisma. Maro ny sampan' ny visnoisma. Ny *Bhagavad-Gita*, ny *Bhagavata-Purana*, ny *Vishnu-Purana* ary ny *Bhakti-Sutra* maro no lahatsoratra fototra ao amin' ny visnoisma.

Araka ny tombana nataon' i Johnson sy Grim tamin' ny taona 2010 dia ny visnoisma no sampana lehibe indrindra ao amin' ny hindoisma, izay ahitana mpino miisa 641 tapitrisa any ho any, izany hoe ny 67,6&nbsp;%n' ny Hindo rehetra.

## Jereo koa

* Sivaisma
* Saktisma
* Smartisma

## Loharano sy fanamarihana