open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alsace

I **Alsace** dia faritra ara-tantara sady vondrom-paritra any atsinanan' i Frantsa eo amin' ny sisin-tany manasaraka an' i Frantsa sy i Alemaina ary i Soisa. Ny renivohiny dia i Strasbourg. Atao hoe ***s'Elsàss*** izy amin' ny fiteny alzasiana fa ***das Elsass*** kosa amin' ny fiteny alemana.

## Tantara
Alsace dia faritra misy mponina alemà. Nanomboka tamin'ny 1871 ka hatramin'ny 1918 dia anisan'i Alemaina i Alsace. Taorian'ny 1918 dia nandresy an'i Frantsa. Avy eo, nanomboka tamin’ny 1940-1945, dia i Alemaina indray.

Nanomboka tamin'ny 1648 ka hatramin'ny 1789, dia an'ny Fanjakana frantsay i Alsace 

Ary nanomboka tamin’ny 925 ka hatramin’ny 1648 tany amin’ny  Empira Masina Rômana Jermanika.

Hatramin' ny 1956 ka hatramin' ny 2015 i Alsace dia faritra ara-pitantanana, itambaran' ny departemanta roan' i  ao Bas-Rhin sy Haut-Rhin. Tamin' ny 1 Janoary 2016 dia nitambatra tamin' ny faritr' i Champagne-Ardenne sy Lorraine izy io ka lasa faritra Grand Est. Tamin' ny 1 Janoary 2021 dia nisy vondrom-paritra vaovao - ny vondrom-paritra eorôpeanan' i Alsace - izay namerina nandray ny fetra ara-jeôgrafia mitovy tanteraka sady manohy ho anisan' ny faritra Grand Est.

Ara-jeôgrafia dia eo anelanelan' ny tendrombohitra Vosges sy ny ony Rhin no misy an' i Alsace. I Strasbourg no lehibe indrindra amin' ireo vondron-tanànan' i Alsace lehibe dimy, eo alohan' i Mulhouse, i Colmar, i Haguenau ary i Saint-Louis (zanabohitra frantsain' ny tanànan' i Basel na Bâle any Soisa). Ny tanànan' i Strasbourg sy i Mulhouse dia samy misy mponina 200 000 mahery. I Strasbourg no foiben' ny andrim-panjakana eorôpeana maromaro, anisan' izany ny Antenimiera Eorôpeana sy ny Filankevitr' i Eorôpa.
Fiteny alzasiana

Ny **fiteny alzasiana** dia ny vondron' ny fiteny jermanika rehetra ampiasaina ao Alsace. Atao hoe *Elsässisch*, *Elsåssisch* na *Elsässer Dytsch* izy amin' ny teny alzasiana. Tsy fiteny tokana izy io fa tohim-piteny anjakan' ny fitenim-paritra alemanika any Rhin Ambony, izay mifandray akaiky amin' ny fiteny soisa alemàna. Tamin' ny taona 2012 dia 43 % amin' ny mponina alzasiana no nilaza ny tenany ho mpiteny fitenim-paritra alzasiana. Any amin' ny 800 000 no isan' ny olona miteny alzasiana.
Strasbourg

I **Strasbourg** (alemà: *Strassburg* na *Straßburg*) dia tanàna ao amin' ny faritra avaratra-atsinanana any Frantsa, ao amin' ny lemak' i Alsace, eo amin' ny sisin-tany manasaraka an' i Frantsa amin' i Alemaina. Izy no renivohitry ny Faritra Alsace ary renivohitry ny Departemantan' i Bas-Rhin. Izy koa no renivohitra ara-pôlitikan' ny Vondrona Eorôpeana.

Ity kaominina ity dia antsoina hoe *Strassburg* na *Straßburg* amin' ny fiteny alemàna, *Strossburi* na *Stroßbùrri* amin' ny teny alzasiana (alemanika), *Strossburch* amin' ny fiteny fransika renana (faritra avaratra amin’ i Alsace, Plateau lorraine, Palatinat), ary *Chtrasbourg* amin’ny teny velcka (fitenim-paritra frantsay amin' ny lohasaha ao manodidina an’ i Vosges, indrindra ny lohasaha ambony Bruche).

## Tantara
I Strasbourg no misy ny foiben' ny Parlemanta Eorôpeana sy ny Filankevitr' i Eorôpa ary ny Fitsarana Eorôpeana momba ny Zon' Olombelona. Foibe ara-pitantanana sy ara-barotra ary ara-kolontsaina koa izy, ary tena vohi-pihaonana eorôpeana. Manana anjara toerana lehibe ao ny seranan-tsambo an-denirano eo amoron' i Rhin.

Tanàna rômana i Strasbourg tamin' ny voalohany, ary nobodoin' ny Hona talohan' ny nidirany tao amin' ny Empira Rômana Masina tamin' ny taona 962. Lasa foibe ara-toekarena sy ara-tsaina ary ara-javakanto izy avy eo. Niorina tamin' ny taona 1621 ny oniversite voalohany tao Strasbourg. Nandray anjara lehibe tamin' ny fielezan' ny Fanavaozana prôtestanta (na Refôrmasiôna) io tanàna io.

I Strasbourg dia tafiditra tao amin' ny Fanjakan' i Frantsa teo anelanelan' ny taona 1681 sy 1870 saingy taorian' ny ady tamin' i Alemaina tamin' ny taona 1870-1871 dia niverina amin' ny Alemàna indray. Ny Fifanarahana tao Versailles tamin' ny taona 1918 no nampiditra indray an' ilay tanàna sy ny faritra misy azy ao amin' ny Repoblika Frantsay. Voadaroka baomba mafy nandritra ny Ady Lehibe Faharoa i Strasbourg ka taorian' ny ady dia lasa tandindon' ny fampihavanana eorôpeana tamin' ny fananganana ny Filankevitr' i Eorôpa.
Prosia

I **Prosia** tany am-boalohany dia faritr' i Eorôpa Avaratra-Atsinanana, izay ampahany nandray ny kolontsaina alemàna teo ambany fifehezan' ny Mpitaingin-tsoavany Teotônika, saingy tany ivelan' ny Empira Masina Rômana Jermanika. Nanjary fananan' ny sampana iray amin' ny Hohenzollerns (fianakaviana mpanjaka sy emperora tany Eorôpa) i  tamin' ny taonjato faha-16, avy eo dia tafaray indray tamin' ny Fanjakan' i Brandenburg (faritr' i Berlin) tamin' ny taonjato faha-17. Atao hoe ***Prusse*** izy amin' ny teny frantsay, ***Prussia*** amin' ny teny anglisy, fa ***Preußen*** (vakina hoe /ˈpʁɔɪ̯sn̩/) kosa amin' ny teny alemàna.I  dia singa nanan-danja tao amin' ny Fanjakan' i Prosia tamin' ny taona 1701 ka hatramin' ny 1871, nampidirina tao amin' ny Empira Alemàna nanomboka tamin' ny taona 1871 (Reich Alemana Faharoa). Tamin' izany, i Prosia tamin' ny endriny tam-boalohany dia mifanandrify amin' ny Faritanin' i Prosia Atsinanana, indrindra taorian' ny Ady Lehibe Voalohany, rehefa lasa nitoka-monina tamin' ny faritra hafa rehetra any Alemaina.

Ny maha fananany an' i Prosia no nahafahan' ireo mpifidy tao Brandenburg nahazo ny anaram-boninahitra "mpanjaka" tamin' ny taonjato faha-18, voalohany "mpanjaka any Prosia" tany Königsberg (izany hoe ivelan' ny Empira), avy eo "mpanjakan' i " (anisan' izany ny tao Berlin).

Taorian' ny fahaverezan' ny faritra manan-tantaran' ny Fanjakan' i Prosia, izay nifanjaran' i Pôlônina sy i Rosia ary i Litoania, dia nitsahatra tsy nampiasaina any Alemaina intsony taorian' ny Ady Lehibe Faharoa, afa-tsy amin' ny resaka tantara, ny anarana hoe *Prosia* (*Preußen*).

Tsy manana fisiana ara-dalàna na ara-pôlitika intsony i Prosia ankehitriny; noho izany dia azo heverina ho fanjakana rava, satria ny fari-taniny teo aloha dia voatsinjara eo amin' ny governemantan' ny *Länder* alemana samihafa, ary ny ampahany lehibe dia lasan' i Pôlônina, tsy hadino ny faritra Königsberg, izay lasa tany mitokamonina sôvietika, avy eo rosiana, izay antsoina hoe Kaliningrad.

## Jereo koa
*Ady Franco-Prosiana
Siriana (vahoaka)

Ny **Siriana** na **vahoaka siriana** dia ny mponina ao Siria izay manana razambe semitika iraisany avy ao Atsinanana Akaiky (any Ampiposahana). Amin' ny teny arabo dia atao hoe سوريون ("Siriana") na الشعب السوري  / *al-sha'ab al-Sūrī* ("vahoakan' i Siria") izy ireo, fa amin' ny teny siriaka kosa dia ܣܘܪܝܝܢ. Ny lova ara-kolontsaina sy ara-pitenin' ny vahoaka siriana dia fifangaroan' ny singa avy eo an-toerana sy ny kolontsain' ny vahiny nifehy ny tany sy ny mponina tao nandritra ny an' arivony taona.

Ny Repoblika Siriana dia misy mponina 19,5 tapitrisa tamin' ny taona 2018, ary miisa 6 tapitrisa koa ny mpitsoa-ponenana siriana any ivelany, anisan' izany ny Kiorda. Ny ankamaroan' ny vondrom-poko ara-kolontsaina maro anisa dia ahitana ny Siriana taranaky ny vahoaka teratany semitika fahiny (Asiriana, Amôrita, sns.) izay nifangaro tamin' ny Arabo teratany nonina tany amin' ny Efitr' i Siria sady manambara ny tenany ho Arabo, ankoatra ny Arameana. Ny zanaka am-pielezana siriana dia ahitana olona miisa 15 tapitrisa manana razambe siriana nifindra monina any Amerika Avaratra (Etazonia sy Kanada), any amin' ireo firenena mpikambana ao amin' ny Vondrona Eorôpeana (anisan' izany i Soeda, i Frantsa ary i Alemaina), any Amerika Atsimo (indrindraindrindra i Brezila, i Arjentina, i Sily, i Venezoelà, ary i Kôlômbia), any amin' ny faritra Karaiba, aty Afrika, any Aostralia, ary any Zelandy Vaovao.

## Jereo koa

* Arameana
* Armeniana
* Arabo
* Asiriana
* Grika
Ejipsiana (vahoaka)

Ny **Ejiptiana** na **Egiptiana** dia vondrom-poko teratany any amin' ny Lohasahan' i Nily any Ejipta (na Egipta). Mifamatotra amin' ny jeôgrafia ny maha Egiptiana. Ny mponina dia mivangongo ao amin' ny Lohasahan' i Nily, izay faritra kely azo volena manomboka amin' ny Riambe Voalohany ka hatrany amin' ny Ranomasina Mediteranea ary voahodidin' ny taniefitra miantsinanana sy miankandrefana. Io jeôgrafia miavaka io no fototry ny fivoaran' ny fiarahamonina egiptiana hatramin' ny fahagola. Atao hoe مِصرِيُّون / *Miṣriyyūn* izy ireo amin' ny teny arabo, مَصرِيِّين / *Maṣryyīn* amin' ny teny arabo egiptiana, ary *remenkhēmi* amin' ny teny kôpta.

Fitohizan-karazam-pitenim-paritra arabo eo an-toerana ny fiteny andavanandron' ny Egiptiana; atao hoe fiteny arabo egiptiana na *masri* ny fitenim-paritra fantatra indrindra. Fanampin' izany, vitsy amin' ny Egiptiana monina any Ejipta Ambony no miteny arabo saidy, izay fifangaroan' ny fitenim-paritra kôpta sahidika sy ny fiteny arabo. Manaraka ny fivavahana silamo sonita ny Ejiptiana amin' ny ankapobeny, nefa ahitana Siita vitsy anisa ary misy ampahany manaraka ny sofisma teratany. Be koa ny isanjaton' ny Ejiptiana kristiana kôpta ao amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Kôpta, mampiasa ny fiteny kôpta ho fiteny litorjika, izay dingana farany indrindra tamin' ny fivoaran' ny fiteny egiptiana taloha ary mbola ampiasaina miaraka amin' ny fiteny arabo egiptiana amin' ny vavaka.
Atỳ (vahoaka)

Ny **Atỳ** na **Inatỳ** dia vahoaka negritô any Filipina ao Visayas (na Bisayas), faritra afovoan' ny vondronosy Filipina. Any amin' ny nosy Boracay sy Panay ary Negros no tena ahitana azy ireo. Misy ifandraisany ara-pototarazo amin' ny vahoaka negritô hafa any Filipina toa ny Aeta ao Luzon, ny Bataka any Palawan, ny Agta any Sierra Madres, ary ny Mamanoa any Mindanao izy ireo.

Miaina anaty vondrona kely any amin' ny faritany samihafa ao amin' ilay nosy. Anisan' ny Negritô izy ireo.

Ny Atỳ dia miteny amin' ny fiteny aostrôneziana ao amin' ny vondrona bisaiana amin' ny fiteny filipina ao amin' ny sampana malaiô-pôlineziana. Amin' i Robert Blust anefa, ny fitenin' izy ireo dia anisan' ny fiteny inaty, izay vondrona iray hafa ao amin' ny fiteny filipina.

Ny Atỳ dia manaraka endri-pivavahana animista izay misy finoana ny fisian' ny fanahy tsara sy ratsy. Ireo fanahy ireo dia fanahy eny amin' ny zavaboary izay matetika miambina ny renirano, ny ranomasina, ny lanitra, ary ny tendrombohitra. Indraindray dia mety hiteraka aretina na fampiononana izy ireny. Ny Atỳ avy any Negros dia miantso azy ireo hoe *taglugar* na *tagapuyo*, izay midika ara-bakiteny hoe "monina amin' ny toerana iray." Ny kristianisma koa dia noraisin' izy ireo noho ny tsy fitokanany monina loatra sy ny fifandraisana bebe kokoa amin' ny "olona any ivelany".

## Jereo koa

* Aeta (vahoaka)
* Batàka (vahoaka ao Filipina)
* Mamanoà (vahoaka)
* Vahoaka any Filipina
Aeta (vahoaka)

Ny **Aeta** na **Agta** dia vahoaka negritô monina any amin' ny faritra avaratra amin' i Filipina ao amin' ny nosy Luzon. Inoana fa izy ireo no mponina teratanin' i Filipina, efa ela be talohan' ny nahatongavan' ny Aostrôneziana avy any Taiwan 4000 taona lasa izay.

Ny antrôpôlôga sasany dia mampifandray ny Aeta, izay tsy mitovy amin' ny Aostrôneziana, amin' ny Andamaney any amin' ny Ranomasimbe Indiana ary amin' ny Semanga any Malezia.

Ny rijan-kevitra iray hafa momba ny niandohan' ny Aeta dia milaza fa izy ireo no taranaky ny mponina voalohany tany Filipina izay tonga tao 30 000 taona lasa izay, fony mbola ambany lavitra noho ny ankehitriny ny haavon' ny ranomasina ary ny nosy dia nifandray tamin' ny kôntinenta Aziatika. Efa ela ny Aeta no nanohitra ny lalàn' ny fanjanahantany espaniôla, ka nila fialofana tany an-tendrombohitra.

Ny fikarohana momba ny fototarazo tamin' ny tapian' olona maherin' ny 1 000 nofantenana avy amin' ny Aeta sy ny Mamanoa ao Mindanao ary ny vondrona negritô efatra hafa any Filipina dia nampiseho fa tsy misy fifandraisana akaiky ny Negritô sy ny Afrikana; ny Negritô any Filipina dia manakaiky kokoa ny mponina hafa any Azia Atsimo-Atsinanana noho ny Tera-tanin' i Aostralia sy ny mponin' i Ginea Vaovao.

## Jereo koa

* Atỳ (vahoaka)
* Batàka (vahoaka ao Filipina)
* Mamanoà (vahoaka)
* Vahoaka any Filipina
Batàka (vahoaka ao Filipina)

Ny **Batàka** na **Tinitiana** dia anisan' ireo vahoaka negritô tompon-tany voalohany 140 eo ho eo ao Filipina. Any amin' ny faritra avaratra-atsinanana amin' i Palawan no misy azy ireo, nosy somary lehibe any atsimo-andrefana amin' ilay vondronosy. Hatramin' ny Andro Taloha, ny Batàka dia nipetraka tamin' ny lohasahan-drenirano maromaro manamorona ny morontsiraka izay antsoina ankehitriny hoe  Puerto Princesa.

Miisa 450 eo ho eo no sisa tavela araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 1990. Ny Batàka dia heverin' ny antrôpôlôga ho mifandray akaiky amin' ny Aeta ao Luzon Afovoany, izay vahoaka negritô iray hafa. Keliray izy ireo, manana hoditra maizimaizina sy volo ngita na olioly, toetra izay nahazoan' ilay vondrona ny anarana hoe *Negrito* izay midika hoe "mainty kely" tany am-boalohany. Na izany aza, misy ny adihevitra momba ny mety fisian' ny ifandraisan' ny Batàka amin' ny vondrona negritô hafa ao Filipina na amin' ny vondrona hafa mitovitovy toetra ara-batana aminy any Indônezia na any Malezia na hatrany amin' ireo nosy Andamana.

Ny Batàka dia mivelona amin' ny fihazana sy ny fiotazana sady mamboly zavamaniry azo hanina amin' ny alalan' ny fanaovana hatsaka antsoina hoe *kaingin*. Manao varotra koa izy ireo. Inoana fa tany amin' ny taona 500 taor. J.K. tany ho any dia nanana fifandraisana ara-barotra tamin' ny Sinoa izy ireo. Amin' izao fotoana izao ny Batàka dia matetika tsy mifandray amin' ny vahiny.

## Jereo koa

* Aeta (vahoaka)
* Aty (vahoaka)
* Mamanoà (vahoaka)
* Vahoaka any Filipina
Mamanoà (vahoaka)

Ny **Mamanoà** dia vahoaka negritô ao amin' ny nosy Mindanao ao Filipina. Maherin' ny 5 000 izy ireo tamin' ny taona 1990, ary mipetraka any amin' ny faritanin' i Leite sy Agusan del Norte sy Surigao, any amin' ny distrikan' i Kitcharao sy Santiago. Miparitaka kokoa ary mpifindrafindra monina izy ireo. Sahala amin' ny Negritô rehetra, ny Mamanoaa dia manana volo olioly sy hoditra maizina kokoa.

Ny teny hoe *Mamanwa* na *Mamanoa* dia midika hoe "mponin' ny ala voalohany", avy amin' ny teny hoe *man* ("voalohany") sy *banwa* ("ala").

Ny Mamanoà dia vahoaka manana ny toetran' ny Negritô: maizin-koditra, ngita volo ary fohy tsangana. Ny niandohan' ity toetra ara-batana ity (izay hita ao amin' ny vahoaka hafa toy ny Agta sy ny Aty ary ny Aeta any Filipina) dia mboka iadian-kevitra, miaraka amin' ny porofo vao haingana milaza fa io endrika io dia nivoatra tsikelikely tany amin' ny faritra maro any Azia Atsimo-Atsinanana. Na izany aza, ny porofo hafa vao haingana dia manondro fa ny Mamanoa dia iray amin' ireo mponina voalohany nandao an' i Afrika niaraka amin' ny mponina any Ginea Vaovao sy Aostralia, ary nisaraka tamin' ny fiaviana iraisana izy ireo 36 000 taona lasa izay.

## Foto-pivelomana
Ny Mamanoà mitana ny nentim-paharazana dia mpihaza sy mpioty ary mihinana karazan-javamaniry, anana, bibikely ary biby isan-karazany avy amin' ny ala trôpikaly.

Amin' izao fotoana izao, dia miorim-ponenana tsy mifindrafindra ny Mamanoà, monina akaikin' ny toeram-pambolena sy foibem-barotra. Ahitana sakafo be tavolo ny ampahany be amin' ny sakafon' izy ireo. Miovaova arakaraka ny toerana onenan' ny Mamanoà ny halehiben' ny vokatry ny fambolena vidiny na atakalony, sady misy ny sasany manohy mamboly sy mamokatra ny sakafony manokana raha ny hafa kosa miantehitra amin' ny fividianana sakafo. Niharan' ny ankamaroan' ny fomba fiainan' ny tantsaha môderina izay manana sy mampiasa finday, fahitalavitra, radiô, mihinana sakafo voahodina, sns ny Mamanoà.

Mamokatra harona fikosoham-bary, fandria-mihatona vita amin’ ny karazana rofia, ary fitoeran-javatra an-trano maro hafa koa ny vahoaka mamanoà.

## Kolontsaina
Ny rafitra ara-pôlitikan' ny Mamanoà dia azo lazaina ho demôkratika ary voarafitra arakaraka ny taona. Hajaina ny zokiolona ary mitandro ny filaminana eo anivon' ny vondrona. Ny mpiadidy, antsoina hoe *Tambayon*, dia mazàna mandray ny andraikiny amin' ny fanoroana hevitra ny mpikambana ao amin' ny vondrona, mandray fiitenenana amin' ny fivoriana, ary mandamina ny tsy fifanarahana. Mety ho lehilahy na vehivavy ny mpiadidy, izany dia mampiavaka ny fiarahamonina mpihaza sy mpioty hafa izay mampitovy zo ny lahy sy ny vavy.

Mino ny fisian' ny fanahy maro ny Manoà, fanahy izay fehezin' ny andriamanitra fara tampony atao hoe *Magbabaya*, na dia nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny fombam-pivavahany aza ny fifandraisany amin' ireo vahoaka mônôteista.

Miteny amin' ny ny fiteny mamanoa (na minamanoa), izay anisan' ny fiteny malaiô-pôlineziana  ny Mamanoà.

## Jereo koa

* Atỳ (vahoaka)

* Batàka (vahoaka ao Filipina)
* Aeta (vahoaka)
* Vahoaka any Filipina
Fiteny filipinô

Ny **fiteny filipinô** dia iray amin' ny fiteny ôfisialy roa ao Filipina, ny faharoa dia ny fiteny anglisy. Mifototra amin' ny fiteny tagalôga, izay fiteny ao amin' ny vondrona malaiô-pôlineziana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana, ny fiteny filipinô. Olona 17 tapitrisa no manao azy io ho tenin-dreny ary olona 50 tapitrisa no mampiasa azy ho fiteny faharoa.

Tamin' ny 13 Nôvambra 1937 no nanapahan' ny Antenimieram-pirenen' i Filipina ny hanangana Ivontoeran' ny Fitenim-Pirenena mba hamolavolana fiteny ôfisialy. Voafidy avy amin' ny fitenim-paritra maro ao Filipina ny fiteny tagalôga mba hatao fototra iaingana. Ity fiteny ity no lasa fiteny filipinô tamin' ny taona 1961 talohan' ny nahatongavany ho fiteny ôfisialy tamin' ny taona 1973.

Tena akaiky ny fiteny tagalôga any amin' ny faritr' i Manila ao amin' ny nosy Luzon ny fiteny filipinô. Voaforon' ny teny maro nindramina avy amin' ny fiteny espaniôla sy amin' ny fiteny hafa ao amin' ilay vondronosy anefa ny voambolana ao aminy.

Tany am-boalohany dia nisy litera 31 ny abidy filipinô, anisan' izany ny litera 26 amin' ny abidy latina sy ny litera *ñ*, *ll*, *rr*, *ch* nindramina tamin' ny fiteny espaniôla ary ny litera *ng* tagalôga. Amin' ny fampiharana dia misy litera roa mifampibaby efa ao amin' ny litera fototra 26 ireo litera ireo. Tamin' ny taona 1987 dia nohavaozina ny abidy ka lasa nisy litera 28: ny litera fanampiny *ñ* sy *ng* ihany no voatazona.

Ny ankamaroan' ny vahoaka filipina monina any an-tanàn-dehibe dia miteny filipinô sy anglisy ankoatra ny fiteniny eo an-toerana. Tsy dia marina loatra izany any amin' ny faritra mitoka-monina kokoa ao amin' ilay firenena. Saika nanjavona ny fiteny espaniôla ary tsy velona afa-tsy amin' ny alalan' ny indran-teny maro.
Fiteny vedà

Ny **fiteny veda** dia fiteny atahorana ho lany tamingana izay ampiasain' ny Veda ao Srilanka. Fanampin' izany, ny vondrom-piarahamonina toa ny Veda Amorontsiraka sy Anoradapora Veda izay tsy mitonon-tena ho Veda dia mampiasa ampahany amin' ny fiteny veda amin' ny fifandraisana mandritra ny fihazana na amin' ny hiram-pivavahana, manerana ilay nosy.

Rehefa natao ny fandinihana eny an-toerana tamin' ny taona 1959 dia hita fa an' ny taranaka veda any Dambana manokana ihany ilay fiteny. Tamin' ny taompolo 1990 dia teny sy andian-teny vitsivitsy amin' ny fiteny veda no fantatry ny Veda izay miaiky ny tenany fa Veda, saingy nisy olona nahafantatra tsara ilay fiteny. Tany am-boalohany dia nisy adihevitra be teo amin' ny mpahay teny raha fitenim-paritry ny fiteny singaley ny fiteny veda na fiteny mahaleo tena. Nilaza ny fandinihana taty aoriana fa ny fiteny ampiasain' ny Veda ankehitriny dia kreôla nivoatra hatrany amin' ny andro fahiny, rehefa nifandray tamin' ny fiteny singaley tany am-boalohany ny Veda, fiteny izay nindramany hatrany teny sy zavatra hafa, ka nahatonga ny fisian' ny fitovian' ny fiteny veda amin' ny fiteny singaley amin' ny pitsopitsony maro, fa ny fototry ny fitsipiteniny tsy niova. Tsy fanta-piaviana ny fiteny nipoiran' ny fiteny veda, fa ny fiteny singaley kosa dia anisan' ny sampana indô-ariana ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana.

Amin' ny lafiny rafi-peo dia miavaka amin' ny fiteny singaley ny fiteny veda noho ny fahateteham-pitrangan' ny feo an-danilany [c] sy [ɟ]. Mitombo ihany koa izany fiavahana izany noho ny fampiasany tovana ilazana ny tsy manana aina. Amin' ny lafiny fandrafetan-teny, ny sokajin-teny veda dia ny anarana sy ny matoanteny ary ny teny tsy mety miova endrika, miaraka amin' ny fanavahana lahy sy vavy tsy manam-paharoa eo amin' ny anaran' ny manana aina. Nampihena sy nanatsotra endrika maro amin' ny teny singaley izy, toy ny mpisolo tena faharoa sy ny fanondroana hevitra mandà. Raha tokony hindrana teny vaovao avy amin' ny fiteny singaley na fiteny hafa ny fiteny veda dia mamorona kamban-teny avy amin' ny tahirim-boambolana voafetra. Mitazona voambolana singaley antitra maro hatramin' ny taonjato faha-10 ka hatramin' ny taonjato faha-12 ny fiteny veda, voambolana sisa tavela tamin' ny fifandraisany akaiky amin' ny fiteny singaley, nefa mitazona voan-teny miavaka maromaro izay tsy avy amin' ny fiteny singaley.

Nisy fiantraikany tamin' ny fiforonan' ny fiteny singaley ny fiteny veda. Miharihary izany amin' ny fisian' ny singa ara-boambolana sy ara-drafitra amin' ny fiteny singaley izay tsy azo fotorina any amin' ny fiteny indô-ariana na any amin' ny fiteny dravidana mifanila aminy.

## Jereo koa

* Fiteny any Srilanka
* Veda (vahoaka)
Fiteny ozbeka

Ny **fiteny ozbeka** dia fiteny anisan' ny vondrom-piteny torkika ao amin' ny fianakavian-piteny altaika, ampiasain' ny olona 50 tapitrisa mahery. Ampiasaina indrindra any Azia Afovoany izy, indrindra any Ozbekistàna (28 tapitrisa eo ho eo amin' ny Ozbeka 30 tapitrisa sy Ozbekistaney 34 tapitrisa), izay manao azy ho fiteny ôfisialy, ary koa any Tajikistàna (1 300 000), any Kirgizistàna (1 000 000), any Torkmenistàna (500 000) sy any Afganistàna (4 500 000). Any Sina (faritany oigoro ao Xinjiang) (393 000) ihany koa dia itenenana azy.

Ny fiteny ozbeka ankehitriny dia avy amin' ny fiteny tsagatay (na jagatay), izay niandohan' ny fiteny oigoro ihany koa. Ny emira Mir Alisher Navoi, pôeta sy filôzôfa lehibe tamin' ny taonjato faha-16, dia nandray anjara betsaka tamin' ny famolavolana ny fiteny ozbeka môderina. Ny fiteny ozbeka ôfisialy amin' izao fotoana izao dia mifototra amin' ny fitenim-paritr' i Ferghana sy, amin' ny lafiny kely kokoa, amin' ny an' i Tashkent. Azo atao koa ny manamarika ny fitenim-paritra karloka, kiptsaka ary ôgoza.

Atao hoe *Oʻzbekcha, Oʻzbek tili* -- Ўзбекча, Ўзбек тили -- اۉزبېکچە, اۉزبېک تیلی / o*ʻzbekcha, oʻzbek tili* ity fiteny ity amin' ny fiteny ozbeka sy amin' ny tarehin-tsoratra latina sy sirilika ary persô-arabo.

## Jereo koa

* Fiteny altaika
* Ozbekistàna

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kaskay - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Baskira (vahoaka)

Ny **Baskira** na **Baskiry** na **Basjirta** dia vahoaka torkika, monina indrindra ao Bashkiria, ao anatin' ny Federasionan' i Rosia. Ny fitenin' izy ireo no fiteny baskira, izay ao amin' ny vondrona torkika amin' ny fianakaviam-piteny altaika. Izy no vondrom-poko fahefatra ao Rosia, araka ny isan' ny olona ao aminy, aorian' ny Rosiana sy ny Okrainiana ary ny Tatara. Manodidina ny 1 673 000 ny isan' izy ireo, izay ao amin' ny Repoblikan' i Bashkiria ny ankamaroany. Ny Baskira 75 000 hafa dia mipetraka ivelan' ny tanim-pirenen' i Rosia, indrindra any amin' ireo repoblika sôvietika taloha. Mozilmana sonita ny ankamaroany. Atao hoe Башҡорттар / *Başqorttar* izy ireo amin' ny teny baskira, fa Башкиры / *Bashkiry* kosa amin' ny teny rosiana.

## Tantara
Ny mpanoratra arabo-mozilmana tamin' ny Andro Antenatenany dia nanondro ny faritra nonenan' ny Baskira any avaratry ny Ôgoza, atsinanan' ny Petsenega ary atsimon' i Ural sy ny Bolgarianan' i Volga. Manamafy i Al-Istakhrî fa 25 andro miala ny tanin' ny Bolgariana ny toerana misy ny Baskira, any amin' ny faritra be tendrombohitra sy be ala.

Araka ny filazan' i Ibn Hawqal dia tokony ho 2 000 eo ho eo izy ireo no nanompo ny Bolgariana ary nafeniny tao afovoan' ny ala ny tranony. Ao amin' ny fitantarana ny diany dia nanamafy i Ahmad ibn Fadlân fa nanaja andriamanitra roa ambin' ny folo mifandray amin' ny foko baskira roa ambin' ny folo ny Baskira: andriamanitry ny ririnina, andriamanitry ny fahavaratra, andriamanitry ny orana, andriamanitry ny rivotra, andriamanitry ny hazo, andriamanitry ny olombelona, andriamanitry ny soavaly, andriamanitry ny rano, andriamanitry ny alina, andriamanitry ny andro, andriamanitry ny fahafatesana ary andriamanitry ny tany.

## Mponina
Tombanana ho 1,35 tapitrisa ny Baskira ao Rosia tamin' ny taona 2022, ka ny 870 000 amin' ireo no mipetraka ao amin' ny Repoblikan' i Bashkortostan, ankoatr' ireo izany monina any Okraina sy any Azia Afovoany. Amin' ny fitambarany dia tombanana ho eo amin' ny 2 tapitrisa eo ho eo ny Baskira.

## Kolontsaina

Ny Baskira dia miteny baskira, fiteny torkika ao amin' ny vondrona kiptsàka. Ny ankamaroan' ny Baskira dia mahay fiteny roa: fiteny baskira sy fiteny rosiana. Mozilmana sonita, manaraka ny sekolin-dalàna hanafita (madhhab) ny ankamaroan' ny Baskira. Mpamboly sy mpiompy ary mpiompy tantely efa ela izy ireo. Nirenireny teny an-tendrombohitra sy teny amin' ny fatrana ny Baskira izay mpifindrafindra monina amin' ny ampahany sady niompy andiam-biby.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Hoterisma

Ny **hoterisma** dia hetsika kristiana anabatista tao amin' ny faritra Tyrol (eny amin' ny tendrombohitra Alpes, Eorôpa Afovoany) tamin' ny taonjato faha-16, naorin' i Jacob Hutter tao Austerlitz (Moravia, mifanandrify amin' i Tsekia ankehitriny) tamin' ny taona 1528. Io antoko ara-pivavahana avy amin' ny Anabatista io dia nipoitra tao amin' ny Fanavaozana mahery vaika tamin' ny taonjato faha-16, toy ny Menônita sy ny Amisy. Iray amin' ireo foibe anabatista lehibe indrindra tamin' ny taonjato faha-6 tao Moravia, izay toerana nahitana ny sasany amin' ny andriana nandefitra tamin' ny mpino, raha ny hafa nanenjika azy ireo. Ankehitriny ity hetsika ity dia mbola hita indrindra any Kanada (ny telo ampahefany) sy any Etazonia (ny ampahefany) izay misy mpino eo amin' ny 50 000 eo ho eo mipetraka anaty faritra mihidy ao amin' ny fiarahamonin' ny mpamboly. Miteny tenim-paritra alemàna, atao hoe fiteny hoteriana, izy ireo. Nizara roa izy ireo ka ao ny Hoterita Tranainy sy ny Hoterita Vaovao, ireto farany ireto dia noroahin' ny voalohany.

Miezaka miaina mifanaraka amin' ny kristianisman' ny Testamenta Vaovao ny Hoterita, izay tanterahiny amin' ny fandavana ny karazana herisetra rehetra, anisan' izany ny herisetra ho fiarovan-tena. Mampihatra ny voalaza a amin' ny Asan' ny Apôstôly (Asa 2: 42-47) izy ireo ka nanapa-kevitra ny hanambatra ny fananany mba hahafahany mivelona: fifanampiana izany fa tsy fiaraha-miombon' antoka ho amin' ny famokarana.

Tamin' ny taona 1535 dia nihatra tamin' izy ireo ny famoretana. Ny arkidioka Ferdinand I any Aotrisy dia nanery ny andriana môraviana handroaka azy ireo. Niery any anaty ala sy lava-bato izy ireo nandritra ny volana maromaro.
Fiteny gagaoza

Ny **fiteny gagaoza** na **gagaozy** dia fiteny torkika ampiasain' ny Gagaoza, izay kristiana ôrtôdôksa monina any amin' ny faritra mandrafitra an' i Okraina, i Môldavia, i Romania ary i Bolgaria ankehitriny. Atao hoe Гагауз дили *Gagauz dili*, *Gagauzça* na *Gökoğuzca* izy amin’ ny fiteny gagaoza. Amin' ny fomba ôfisialy dia olona miisa 162 200 eo ho eo no miteny azy io ary fiteny ôfisialy ao Gagauzia, izay faritra mizaka tena ao Môldavia, nefa olona manodidina ny 50 000 no tena mampiasa azy isan' andro, satria matetika ny Gagaoza dia mampiasa ny fiteny rosiana nanomboka tamin' ny taonjato faha-19.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Ôgoza (vahoaka)

Ny **Ôgoza** na **Ôgozy** (*Oğuzlar*) dia kônfederasiôna nonina tany avaratry ny Ranomasina Aral any Kazakstàna ankehitriny. Nandritra ny fifindran' ny Vahoaka Torkika tamin' ny taonjato faha-10 sy faha-12 dia anisan' ireo Vahoaka Torkika tao amin' ny faritry ny Ranomasina Kaspiana izy ireo izay nifindra monina nianatsimo sy niankandrefana nankany Azia Andrefana sy Eorôpa Atsinanana, fa tsy niantsinanana nankany Siberia.

Heverina ho razamben' ny Vahoaka Torkika andrefana môderina izy ireo: dia ny Azery, ny Tiorkan' i Torkia, ny Torkmena, ny Kaskay, ny Torkikan' i Khorassan sy ny Gagaoza (amin' ny fiteny tiorka taloha: *Gök Oğuz*: Ôgoza Manga na Ôgozan' ny Lanitra), izay mihoatra ny 100 tapitrisa isa raha mitambatra.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Fiteny tiorka taloha

Ny **fiteny tiorka taloha** na **fiteny torkika taloha** dia fiteny torkika voaporofo fisiana tamin' ny taonjato faha-7 sy faha-13 tamin' ny alalan’ ny sora-tsokitra sy sora-tanana nataon' ny Kôktiorka na Goktiorka (*Köktürk* na *Göktürk*) sy ny Oigora (*Uyghur*). Ity fiteny ity dia ao amin' ny sampana atsinanana amin' ny fiteny torkika, fantatra amin' ny anarana hoe fiteny torkika siberiana ary sady tsy razamben' ny fiteny tiorkan' i  Torkia (izay an' ny sampana ôgoza), no tsy razamben' ny fiteny oigora môderina (izay avy amin' ny fiteny tsagatay).

Ny abidin' i Orkhon no tena nanoratana azy io. Noho ny tsangambato nampiasana an' ity soratra ity dia azo atao ny mamerina ny mety ho endriky ny fiteny tiorka taloha amin' ny ankapobeny.
Tengrisma

Ny **tengrisma** na **tangraisma** no finoana lehibe narahin' ny Xiongnu, avy eo ny Xianbei izay nahitana vahoaka torkika sy môngôliana nandritra ny tapany farany tamin' ny Andro Taloha (taonjato faha-3 hatramin' ny faha-6) ary tamin' ny Andro Antenatenany (taonjato faha-6 hatramin' ny faha-13). Atao hoe *Tengri*, *Tanrı*, *Gök Tanrı*  izy amin' ny teny tiorka, fa Тэнгэр шүтлэг, *Tenger shütleg*, ("fanompoam-pivavahana amin' ny lanitra" na "fivavahana amin' ny lanitra") kosa amin' ny fiteny môngôliana.

Izany fivavahana izany dia anisan' ny finoan' ireo sangany mpitarika ny vahoaka tao Azia Afovoany, ny Hona sy ny Prôtô-Bolgariana ary ny Magiara voalohany. Mifototra amin' ny finoana andriamanitra mandrakizay any an-danitra, atao hoe *Tengri* (nosoratana koa hoe *Tangri*, *Tanrı*, *Tangra*, sns.) ity fivavahana ity, ary mampiditra singa avy amin' ny samanisma, ny animisma, ny tôtemisma ary fivavahana amin' ny razana.
Fiteny môngôliana

Ny **fiteny môngôliana** na **fiteny môngôly** dia fiteny ao amin' ny vondron-piteny môngôlika, izay anisan' ny fianakaviam-piteny altaika mbola iadian-kevitra. Any Môngôlia izy no fiteny ôfisialy ka fantatra amin' ny anarana hoe халх / *khalkha*, satria ny Kalka na Halka (*Khalkha*) no niteny an' izy io tany am-boalohany, ny Kalka izay olona môngôlika niforona nanodidina ny renirano Khalkha (antsoina koa hoe *qalq-a-yin γoul*, Халхын гол). Ny fiteny kalka ifaneraseran' ny vahoaka dia ny fitenim-paritra môngôliana izay iorenan' ny fenitry ny literatiora amin' ny fiteny môngôliana ao Môngôlia, saingy misy ihany koa ny fitenim-paritra môngôliana hafa.

Ny fiteny môngôliana koa dia ampiasaina any Sina (indrindra fa any Môngôlia Anatiny, any Dongbei, any Hebei, any Gansu ary any Níngxià, ampiasain' ny olona miisa 3,38 tapitrisa, ka ny 2,5 tapitrisa amin' izy ireo dia tsy miteny afa-tsy amin’ io fiteny io). Miorina amin' ny fototra fitenim-paritra somary hafa noho ny an' ny Môngôlia ity fiteny môngôliana ao Môngôlia Anatiny ity; ny fenitra araka ny literatiora dia mifototra amin' ny fitenim-paritra tsakar (*chakhar*).

Misy fiteny môngôlika hafa koa toa ny fiteny ôirata (na fiteny kalmoka) sy ny fiteny boriata.

Ny fiteny môngôliana môderna dia soratana amin' ny abidy môngôliana nentim-paharazana antsoina hoe abidy *bitchig* môngôliana sy amin' ny abidy sirilika môngôliana.

Ankehitriny dia tombanana ho 6 tapitrisa mahery ny fitambaran' ny mpiteny môngôliana.

## Jereo koa

* Môngôly na Môngôliana
* Môngôlia
* Môngôlia Anatiny
Raiôna

Ny hoe **raiôna** dia teny ampiasaina any amin' ny firenena maromaro any Azerbaijana, Belarosia, Jeôrjia, Letônia, Môldavia, Rosia, Okraina, Bolgaria ary ny firenena sasany tao amin' ny Firaisana Sôvietika teo aloha mba hanondroana fizaràna ara-pitantanana karazany roa: fizaràn' ny tanim-pirenena na fizaràn-tanàna.

Atao hoe *район* / *raion* izany amin' ny teny rosiana sy amin' ny teny okrainiana ary amin' ny teny bolgariana, *раён* / *raion* amin' ny teny bielôrosiana, *raion* amin' ny teny romaniana, *rayon* amin' ny teny azery, *rajons* amin' ny teny letôna (na latviana), რაიონი amin' ny teny jeôrjiana. Ity teny ity dia avy amin' ny teny frantsay hoe "*rayon*" amin' ny heviny jeômetrika, miainga avy amin' ny renivohitra.

## Jereo koa

* Ôblasta
* Ôkroga
* Kray
Pantorkisma

Ny **pantorkisma** na **torkisma** dia hetsika ara-pôlitika nipoitra nandritra ny taona 1880 teo amin' ireo manam-pahaizana torkika tany amin' ny faritra rosianan' i Kazan (Tatarstan), tany Kaokazy (Azerbaijana ankehitriny) ary tao amin' ny Empira Ôtômana (Torkia ankehitriny), ka ny tanjony dia ny fampiraisana ara-kolontsaina sy ara-pôlitika ny vahoaka torkika rehetra.  Atao hoe *Pan-Türkizm* na *Türkçülük* na *Türkizm* izany amin' ny teny tiorka.

Hetsika mifandray akaiky aminy ny *toranisma* (izay mana-tanjona ny hanambatra ny vahoaka miteny altaika sy finô-ogriana) ny torkisma saingy mahafaobe kokoa ity farany, satria ny torkisma dia mihatra amin' ny vahoaka torkika ihany. Na izany aza dia nampiasa ireo teny ireo nifandimby ao amin' ny loharano sy asa soratra maro ny mpikaroka sy mpanao pôlitika liana amin' ny foto-pisainana pantorkista.

Na dia maro amin' ny vahoaka torkika aza no iray fototra ara-tantara, ara-kolontsaina ary ara-piteny, ny firongatry ny hetsika ara-pôlitika pantorkista dia tranga niseho tamin' ny taonjato faha-19 sy faha-20. Ny pôeta ôtômana Ziya Gökalp dia namaritra ny pantorkisma ho foto-kevitra ara-kolontsaina, akademika, ara-pilôzôfia ary ara-pôlitika manohana ny firaisan' ny vahoaka torkika. Araka ideôlôjia dia nifototra amin' ny darvinisma ara-tsôsialy izy io. Ny pantorkisma dia nampiavaka ny teôria pseodôsiantifika antsoina hoe pseodô-torkôlôjia.
Manuel Valls

I **Manuel Valls** dia mpanao pôlitika frantsay teraka tamin' ny 13 Aogositra 1962 tao Barcelona (Espaina). Praiminisitra frantsay izy hatramin' ny 31 Marsa 2014 ka hatramin' ny 6 Desambra 2016.

Mpikambana ao amin' ny Parti sosialiste (PS) hatramin' ny taona 2017. Izy no ben' ny tanànan’ i  Évry hatramin' ny 2001 ka hatramin' ny 2012 ary solombavambahoaka ho an' ny boriborintany voalohan' i Essonne hatramin' ny taona 2002 ka hatramin' ny 2012 ary hatramin' ny 2017 ka hatramin' ny 2018.

Nanohana an' i François Hollande izy tamin' ny filatsahana ho filoham-pienena tamin' ny 2011. Minisitry ny Atitany tao amin' ny governemanta Jean-Marc Ayrault nifanesy izy hatramin' ny 2012 ka hatramin' ny 2014, talohan' ny naha filohan' ny governemanta azy.

Nametra-pialana izy tamin' ny faran’ ny taona 2016 tamin' ny maha praiminisitra azy mba hahafahany hirotsaka hofidiana ho fidin’ ny antokony ho kandidà tamin' ny taona 2017, ka lany tamin' ny fihodinana faharoa nanoloana an' i Benoît Hamon. Nandritra ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2017, tsy araka ny fanambaràna nataony, dia nanohana an' i Emmanuel Macron izy. Voafidy ho solombavambahoaka indray izy avy eo, ary niala tao amin' ny PS ka niditra tao amin' ny vondrona La République en Marche (LREM) ao amin' ny Antenimieram-pirenena frantsay.

Tamin' ny taona 2018 dia nanambara ny fialany tamin' ny fanaovana pôlitika frantsay izy mba ho kandidà amin' ny fifidianana monisipaly tamin' ny taona 2019 any Barcelona (Espaina): ​nahazo ny toerana fahefatra ny lisitra nisy azy ary voafidy ho mpanolotsaina monisipaly izy. Taorian' izay, rehefa niverina tany Frantsa izy dia tsy nahomby tamin' ny fifidianana solombavambahoaka tamin' ny taona 2022 ho solontenan' ny Frantsay monina any ivelan' i Frantsa tao amin' ny fiaraha-mientan' ny maro anisan' ny filoham-pirenena atao hoe "Ensemble".
Edgard Razafindravahy

**Razafindravahy Edgard Marie Noé** dia mpandraharaha sy mpanao pôlitika malagasy. Teraka tamin' ny 25 Jona 1961 tao Antsirabe (faritra Vakinankaratra) izy. Izy no filohan' ny delegasiôna manokan' ny kaominina an-drenivohitr' Antananarivo tamin' ny taona 2009 hatramin' ny taona 2013. Izy no mpanorina sady mpitarika ny antoko "Arche de la Nation" na "Antoka sy Dinan' ny Nosy" (ADN) niforona tamin' ny volana Jolay 2015.
Mialy Rajoelina

I **Mialy Razakandisa Rajoelina** (teraka ny 29 Mey 1977 tao Antsirabe) dia vehivavy malagasy vadin' i Andry Rajoelina, filohan' ny Repoblikan' i Madagasikara nanomboka tamin' ny taona 2019 ka hatramin'ny taona 2025. Teraka tao Antananarivo i Mialy, nipoitra avy amina fianakaviana somary manana ihany. Ny reniny, i Nicole Razakandisa, izay mpino ao amin' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM), mpahay simia, tompon' ny orinasa mpamokatra simika, dia maty tamin' ny taona 2021.

Rehefa nahazo ny bakalôrea izy dia nankany Paris mba hanohy fianarana ambony ao amin' ny *Conservatoire national des arts et métiers*. Niverina teto Madagasikara izy tamin' ny taona 2000, ary nanatanteraka ny fanambadiany tamin' io taona io ihany. Samy niasa amin' ny fampisehoana dokambarotra izy mivady.

Niara-niasa tamin' ny vadiny tamin' ny fanaovana pôlitika i Mialy ka lasa Vehivavy voalohan' i Madagasikara nanomboka tamin' ny taona 2009 nanonganana an' i Marc Ravalomanana, izany hoe fony ny vadiny no filohan' ny Fahefana Avon' ny Tetezamita, ka hatramin' ny 2014 nandraisan' i Hery Rajaonarimampianina ny fitondrana, sy nanomboka tamin' ny 18 Janoary 2019 indray, izay daty nidiran' ny vadiny voafidy ho filohan' ny Repoblika taorin' ny fahaliana ho filoha.

Izy no nanangana sy mpitondra teny sady filohan' ny fikambanana mpanao asa soa "Fitia". Niaro volavolan-dalàna manohitra ny herisetra mifototra amin' ny maha lahy sy maha vavy i Mialy Rajoelina.
Ben' ny tanànan' Antananarivo

Ny **ben’ ny tanànan’ Antananarivo** renivohitr' i Madagasikara hatramin' ny taona 1897 hatramin' ny 1956 dia mpiasam-panjakana frantsay mpanjana-tany. Nanomboka tamin' ny taona 1956 dia Malagasy, nofidin' ny filankevitra monisipaly na notendren' ny fanjakana hiasa vonjimaika, no nisahana izany.

## Nandritra ny fanjanahantany

### Administratera-ben' ny tanàna notendren' ny Governora jeneralin' i Madagasikara

* 1896 : L. Deslions
* 1899 : Rambeau
* 1903 : Berthier
* 1904 : Frédéric Estèbe
* 1907 : Eugène Titeux
* 1909 : De Mortière
* 1910 : Bord
* 1911 : Hesling
* 1912 : Bensch
* 1913 : Robert de Guise
* 1914 : Carron
* 1917 : Berthier
* 1919 : De Chazal
* 1920 : Voyron
* 1922 : Charles Pechmarty
* 1927 : Pont
* 1927 : Jean Giresse
* 1929 : Georges André Krotoff
* 1929 : De Longchamp
* 1930 : Battini
* 1932 : Rambeau
* 1932 : Henry
* 1933 : Rambeau
* 1935 : Henri
* 1937 : René Pechayrand
* 1937 : Bourgoin
* 1938 : Leuerre
* 1938 : Rambeau
* 1940 : Poupon
* 1941 : Adolphe Bruniquel
* 1942 : Marcel-Charles Riddell
* 1943 : Marcel Prospérial
* 1945 : Prospérini
* 1945 : Hue
* 1946 : Rambeau
* 1947 : Bordier
* 1949 : Fernand-Aimé Vignau
* 1950 : Jean Fayout
* 1951 : Fernand-Aimé Vignau
* 1954 : Roger Le Garrères
* 1955 : Louis Saget

### Lefitra malagasy (lehiben' ny Distrika)

* 1896 : Razafintsalama
* 1897 : Rafanoharana
* 1898 : Rainisoavahia
* 1908 : Joseph Ravelojaona
* 1916 : Joseph Ranaivo
* 1933 : Philippe Eugène Ralambo
* 1936 : Rasamoely-Raoelison
* 1938 : Jean Rasendra
* 1947 : Jean Rakoto
* 1955 : Samuel Ramaroson et Arthur Ralaivao
* 1958 : Marc Ravelonanosy
* 1959 : Randrianarison et Ratrimo

## Taorian' ny fahazoana ny fahaleovantena

### Ben' ny tanàna voafidy

* 1956-1959 : Stanislas Rakotonirina
* 1959-1977 : pasteur Richard Andriamanjato (AKFM)
* 1977-années 1980 : Andriatiana Rakotovao
* années 1980-1991 : Guy Razanamasy (Iarivo Mandroso)
* 1991-1994 : ?
* 1994-1999 : Guy Razanamasy (Iarivo Mandroso)
* 1999-2002 : Marc Ravalomanana (TiM)
* 2003-2007 : Patrick Ramiaramanana (TiM)
* 2007 : Hery Rafalimanana (TiM)
* 2007-2009 : Andry Rajoelina (TGV)
* 2009 : Guy Randrianarisoa *(mpisolo toerana vonjimaika)*
* 2009 : Michèle Ratsivalaka
* 2009-2013 : Edgard Razafindravahy (ADN)
* 2013-2014 : Olga Rasamimanana *(mpisolo toerana vonjimaika)*
* 2015-2020 : Lalao Ravalomanana (TiM)
* 2020-2024 (05 martsa): Naina Andriantsitohaina (IRD)
* 2024-Richard Ramanambintana
Fiteny ôgoza

Ny **fiteny ôgoza** na **fiteny ôgozy** dia sampana kely amin' ny fianakaviam-piteny torkika, ampiasain' ny olona misa 108 tapitrisa eo ho eo. Ny fiteny telo manana mpiteny betsaka indrindra ao amin' ity sampana ity dia fiteny tiorka sy ny fiteny azery ary ny fiteny torkmena, izay, raha atambatra, dia mihoatra ny 95 % amin' ny mpiteny ôgoza.

I Mahmud al-Kashgari, manam-pahaizana tao amin' ny kanatan' ny Kara-Khanid, izay niaina tamin' ny taonjato faha-11, dia nilaza fa ny fiteny ôgoza no tsotra indrindra amin' ny fiteny torkika rehetra.

I Lars Johanson, manam-pahaizana torkôlôga sy mpahay teny soedoà dia nanamarika fa ny fiteny ôgoza dia miforona mazava tsara sy mifandray akaiky ao anatin' ny fianakaviam-piteny torkika satria ny tantara ara-kolontsaina sy ara-pôlitikan' ny mpiteny ny fiteny ôgoza dia nampifandray azy ireo akaiky kokoa hatraty amin' ny vanim-potoana môderna. Ny mpiteny ôgoza tandrefana dia tena mifankahazo fiteny tsara amin' ny mpiteny tatara krimeana.

## Jereo koa

* Ôgoza (vahoaka)

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
AFI's 100 Years...100 Movies

Ny voalohany amin'ny AFI 100 Years... andiam-pahombiazana amin'ny sinema, AFI's 100 Years... 100 American Movies dia lisitry ny sarimihetsika Amerikana 100 tsara indrindra, araka ny nofaritan'ny American Film Institute avy amin'ny fitsapan-kevitra nataon'ny mpanakanto 1500 mahery sy mpitarika ao amin'ny indostrian'ny sarimihetsika izay nisafidy tamin'ny lisitry ny sarimihetsika 400 voatendry. Navoaka tamin'ny 1998 ny lisitry ny sarimihetsika Amerikana 100 tsara indrindra. Namoaka lisitra nohavaozina ny AFI tamin'ny taona 2007.

## List

## List
Initiative pour l’émergence de Madagascar

Ny ***Initiative pour l'Emergence de Madagascar*** na ***Initiative Emergence Madagascar*** (**IEM**) dia tahirin-kevitra mandrafitra ny vina ankapoben' ny fitarihana ny raharaham-pirenena sy ny fampiharana ny pôlitikam-panjakana mandritra ny fotoam-pitondran' i Andry Nirina Rajoelina.

Ny IEM dia natsangan' i Andry Rajoelina tamin' ny taona 2017 sy ny vondron' ny manampahaizana ara-toekarena sy ara-tsiasa malagasy sy vahiny, nahitana koa mpiara-miombon' antoka ara-bola, ara-pamatsiam-bola, ary olona tsara sitrapo maro isan-karazany, izay noheverina fa afaka manome vahaolana mivaingana amin' ny olana rehetra. Ity tahirin-kevitra ity dia manolorana vahaolana hanatanterahana ny mety ho famadihana ny loharanon-karena sy ny zava-misy eto Madagasikara ho fampandrosoana maharitra ny maha-olona sy ny toekarena .
Reporters sans frontières

Ny **Reporters Sans Frontières** (**RSF**) na **Reporters Without Borders** (**RWB**) dia fikambanana iraisam-pirenena tsy mitady tombony sy tsy miankina amin' ny fitondram-panjakana niorina tamin' ny taona 1985, nekena ho ilain' ny fiainam-bahoaka any Frantsa sady efa misy masoivoho any amin' ny firenena miisa 14 tamin' ny taona 2020. Ny fiarovana ny fahalalahan' ny asa fanaovan-gazety sy ny fiarovana ny loharanom-baovaon' ny mpanao gazety no tanjony.

Amin' ny RSF dia tokony hahazo vaovao ny olona tsirairay, araka ny andininy faha-19 amin' ny Fanambaràna Maneran-Tany ny Zon' Olombelona izay mankato ny zo handray sy hizara vaovao na inona na inona sisin-taniny, miaraka amin' ny sata iraisam-pirenena maro hafa momba ny zo. Ny RSF dia manana sata fakàn-kevitra ao amin' ny Firenena Mikambana, ao amin' ny UNESCO, ao amin' ny Filankevitr' i Eorôpa, ary ao amin' ny ny Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia. Tamin' ny taona 2005 dia nahazo ny "Loka Sakharov" avy amin' ny Antenimiera Eorôpeana ilay fikambanana.

## Jereo koa

* Zon' olombelona

* Asa fanaovan-gazety
Tambavy

Ny **tambavy** dia fanafody vita amin' ny zavamaniry nasiano rano natao hosotroina na hiandro unana na hievohana, araka ny fahaizana nentim-paharazana. Nivoatra ny hevitry ny teny hoe "*tambavy*" ka manondro ny zavamaniry atao fanafody na ho an-jaza na ho an' olon-dehibe, lasa mifangaro amin' ny hevitry ny hoe raokandro. Nalaza nandritra ny fotoana nampirongatra ny Covid-19 teto Madagasikara ny fampiasana ilay *tambavy* atao hoe Covid Organics na CVO.

## Jereo koa

* Fanafody
* Zavamaniry
* Ody
* Raokandro
* Fitsaboana
* Wikiphyto
Vatomamy

Ny **vatomamy** dia zava-pihinana vita amin' ny siramamy sy fangaro hafa koa, izay mety hahenoana tsiron-tsakafo masira na somary marikivy koa, miseho amin' ny loko samihafa. Amidy tsirairay na maro anaty kitapo kely na an-tokony na lanjaina ny vatomamy. Tsenam-barotra eran-tany mampidi-bola ny tsenan' ny vatomamy. Matetika izy no atao valisoa ho an' ny ankizy izay tena kendrena amin' ny fanamboarana azy. Miovaova arakaraka ny fomba fanamboarana sy ny fahaiza-manaon' ny mpanamboatra vatomamy ny habetsahan' ny siramamy ao anaty vatomamy.
Fandaharan' Asa eran-Tany momba ny Sakafo

Ny **Fandaharan' Asa eran-Tany momba ny Sakafo** dia fikambana misahana ny fanampiana ara-tsakafo an' ny Firenena Mikambana sy ny Fikambanana maneran-Tany momba ny Sakafo sy ny Fambolena (FAO). Izy no masoivoho lehibe indrindra misahana ny maha-olona izay miady amin' ny hanoanana maneran-tany amin' ny alalan' ny fanomezana fanampiana ara-tsakafo raha misy vonjy taitra sady miara-miasa amin' ireo vondrom-piarahamonina mba hanatsarana ny sakafony sy hanamafisana ny fahatoherany. Amin' ny teny anglisy izy dia atao hoe ***World Food Programme*** (**WFP**) ary ***Programme alimentaire mondial*** (**PAM**) amin' ny teny frantsay, izay tena ahafantaran' ny Malagasy azy. Isan-taona dia manampy olona 80 tapitrisa any amin' ny firenena 80 eo ho eo ny PAM. Nomena ny PAM ny "Loka Nobel ho an' ny Fandriampahalemana" 2020 noho ny ezaka nataony tamin' ny ady amin' ny hanoanana any amin' ny faritra isan-karazany tratran' ny ady manerana izao tontolo izao. Ny foibeny dia any Rôma (Italia).
Lalao Ravalomanana

Lalao Ravalomanana]]
I **Lalao Ravalomanana** dia vehivavy mpanao pôlitika malagasy, mpikambana ao amin' ny antoko Tiako i Madagasikara. Teraka tamin' ny 3 Mey 1953 tao Antananarivo renivohitr' i Madagasikara i Lalao Harivelo Rakotonirainy. Ramatoam-piloham-pirenena teo anelanelan' ny taona 2002 sy 2009 izy, izay vadin' ny filoha Marc Ravalomanana. Izy no ben' ny tanànan' Antananarivo tamin' izany ny taona 2015 ka hatramin' ny 2020.