open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luciano Hang

**Luciano Hang** (teraka ny 11 Oktobra 1962, tao Brusque (Santa Catarina)) dia mpandraharaha miliaridera breziliana, mpiara-manorina ny rojo fivarotana lehibe Havan, izay saika azy avokoa ny ankamaroany. Nantsoin'ny Bloomberg LP hoe *mpitory ny tsena malalaka* izy ary azo lazaina fa mpanohana mafana fo indrindra an'i Jair Bolsonaro eo amin'ny sehatry ny fandraharahana.

Tamin'ny Jona 2019, nanana fivarotana 126 tao amin'ny 17 amin'ireo fanjakana 26 ao amin'ny firenena ny Havan, miaraka amin'ny drafitra hahatratra 145 amin'ny faran'ny taona. Manana orinasa mpamokatra herinaratra avy amin'ny rano, tobin-tsolika, orinasa momba ny trano fonenana ary tahirim-bola fampiasam-bola ihany koa i Hang.
Havan

Rojo fivarotana lehibe breziliana ny **Havan**, izay manana ny foibeny ao Brusque fanjakan'i .

Niorina tamin'ny 1986 nataon'i Luciano Hang sy Vanderlei de Limas, ity orinasa ity dia fantatra amin'ny fivarotany misy endrika mitovy amin'ny maritrano Neo-Grika sy ny dika mitovy amin'ny Sarivongan'ny Fahafahana napetraka eo anoloan'ny ankamaroan'ny sampana.

Mivarotra entana nasionaly sy avy any ivelany ambongadiny sy antsinjarany ny Havan. Amin'izao fotoana izao, manana fivarotana lehibe any amin'ny fanjakana telo amby roapolo sy ny Distrika Federaly izy.

## Fototra
Niorina ho fivarotana lamba ambongadiny kely tamin'ny 26 Jona 1986, tao Brusque, ny anarana hoe Havan dia fitambaran'ny vaninteny voalohany amin'ny anaran'ireo mpiara-miombon'antoka roa mpanorina ny orinasa: Luciano Hang sy Vanderlei de Limas.
Adidas

**Adidas AG** dia mpanamboatra entana ara-panatanjahantena alemà miasa iraisam-pirenena izay manana ny foibeny ao Herzogenaurach akaikin'i Nürnberg (na *Nuremberg*).

Manolotra akanjo, kiraro, fitaovana ara-panatanjahantena, kojakoja, ary vokatra nahazo alalana toy ny famantaranandro, kosmetika, ary solomaso manerantany amin'ny alàlan'ny fivarotany sy mpivarotra azy manokana ny orinasa. Raha refesina amin'ny fidiram-bola, ity vondrona ity no mpanamboatra entana ara-panatanjahantena faharoa lehibe indrindra eran-tany ary mpamatsy lehibe ho an'ireo atleta malaza, ekipa ara-panatanjahantena, ary hetsika ara-panatanjahantena iraisam-pirenena.
Topázio Neto

**Topázio Silveira Neto** (teraka ny 16 Aprily 1962 tao Florianópolis) dia mpandraharaha sady mpanao politika breziliana, mifandray amin'ny Antoko Sosial Demokratiko (PSD). Izy no ben'ny tanànan'i Florianópolis amin'izao fotoana izao nanomboka tamin'ny taona 2022. 
Amin'ny maha-mpandraharaha azy, dia iray amin'ireo mpisava lalana teo amin'ny sehatry ny fifandraisan-davitra tao amin'ny fanjakan'i  izy. Tamin'ny taona 2020, voafidy ho ben'ny tanàna lefitra tao Florianópolis izy, ary nandray ny andraikiny ho ben'ny tanàna tamin'ny taona 2022, taorian'ny fametraham-pialan'ny filoha teo aloha.

Nandresy tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2024 i Topázio, nahazo vato 161.839 ary nahazo vato 58% manankery.

## Jereo koa
Wetzlar

Tanàna ao afovoan'i ,  i **Wetzlar** ary Tanàna Imperialy Afaka taloha. Io no tanàna faharoa ambin'ny folo lehibe indrindra ao Hessen miaraka amin'ny mponina 54.665 (2024).

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Elina Valtonen

**Elina Maria Valtonen** (teraka ny 23 Oktobra 1981 tao Helsinki, nanambady an'i *Elina Lepomäki* hatramin'ny Aprily 2021) dia mpanao politika finlandey avy amin'ny Antoko Fiaraha-miasa Nasionaly, izay lasa mpitarika lefitry ny antoko tamin'ny taona 2020. Nanomboka ny 20 Jona 2023, izy no Minisitry ny raharaham-bahiny any .
''
Zé Vítor (mpanao politika)

*'José Vitor de Resende Aguiar* (teraka ny  1 Novambra 1984 tao Araguari), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe *Zé Vitor*, dia injeniera breziliana sy mpanao politika breziliana amin'ny Antoko Liberaly (PL).

Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2018, nirotsaka hofidiana ho solombavambahoaka federaly izy ary voafidy tamin'ny vato 32.833. 
Tamin'ny taona 2022, voafidy ho solombavambahoaka federaly indray izy, tamin'ity indray mitoraka ity ho an'ny Partido Liberal (Antoko Liberaly).

## Jereo koa
Miklos Németh

**Miklós Németh** (teraka ny 24 Janoary 1948 tao Monok) dia mpanao politika hongroà ary Praiminisitra Hongroà nanomboka ny 23 Novambra 1988 ka hatramin'ny 23 Mey 1990. 
Anisan'ny elatra reformista tao amin'ny Antoko Mpiasa Sosialista Hongroà (hongariana: *Magyar Szocialista Munkáspárt*, MSZMP) izy.

Teraka ho zanaky ny tantsaha kely i Németh. Nianatra toekarena izy (nahazo diplaoma tao Budapest tamin'ny 1971). Nanomboka tamin'ny 1981, niasa tao amin'ny departemantan'ny politika ara-toekarena tao amin'ny Komity Foiben'ny Antoko Mpiasa Sosialista Hongroà (MSZMP) izy, ary lasa lohany tamin'ny 1986.

Lasa Praiminisitra Hongroà i Németh tamin'ny Novambra 1988. Nandritra ny fe-potoam-piasany, dia nandray anjara tamin'ny fianjeran'ny Rido Vy izy tamin'ny fandravana, fa tsy ny fanavaozana lafo vidy, ireo fiarovana sisintany Hongroà efa rava teo amin'ny sisintany amin'i , nanomboka tamin'ny Mey 1989.

Heverina ho antony nahatonga ny fianjeran'ny Rindrin'i Berlin ihany koa izany. Nandritra ny fotoana niasany, dia nohavaozina i Imre Nagy ary nambara ny **Repoblika Hongroà** tamin'ny 23 Oktobra 1989.

## Jereo koa
*Aotrisy-Hôngria
João Roma

**João Inácio Ribeiro Roma Neto** (teraka ny 17 Novambra 1972 tao Recife) dia mpanao politika breziliana, mpikambana ao amin'ny Antoko Liberaly (PL), izay izy no filohan'ny faritra amin'izao fotoana izao. Lehiben'ny mpiasan'ny Lapan'ny Tanànan'i Salvador izy (2013-2018), solombavambahoaka federaly (2019-2023) ary Minisitry ny zom-pirenena teo anelanelan'ny taona 2021 sy 2022, tao amin'ny governemantan'i Jair Bolsonaro.

## Fiainana manokana
Manambady an'i Roberta Roma izy.

## Jereo koa
Roberta Roma

**Roberta de Araújo Costa Roma** (teraka ny 11 Mey 1980, tao Salvador da Bahia) dia mpanao politika breziliana sady mpitantana mifandray amin'ny Antoko Liberaly (PL).

Solombavambahoaka federaly ho an'ny fanjakan'i  izy, nahazo vato 160.731. Manambady an'i João Roma izy.

## Jereo koa
Cuculidae

Ny ***Cuculidae*** dia fianakaviam-borona izay hany tokana ao amin' ny filaharana ***Cuculiformes***, misy vondron-karazana 36 izay mitsinjara amin' ny karazana 156. Vorona mahia, kely na antonony ny habeny (16 hatramin' ny 70 sm) ny karazana ao amin' ny *Cuculidae*, somary tery vava sy lava rambo ny ankamaroany. Amin' ny ankapobeny dia mainty na maizina ny faritra amboniny ary mazava ny ambany; misy karazany vitsivitsy manana volo maitny tanteraka. Hita amin' ny faritra rehetra eto ambonin' ny tany izy ireo, matetika eny amin' ny ala sy faritra anirian-kazo madinika betsaka.

Ahitana karazana ao amin' ity fianakaviana ity ny eto Madagasikara ka ny ankamaroany dia tsy fahita raha tsy eto amin' ny Nosy, indrindra ao amin' ny vondron-karazana *[[Coua]]*, na dia misy koa ny ao amin' ny vondron-karazana hafa koa. Anisan' izany ny *[[Coua caerulea]]*, ny *[[Ambosanga|Coua cristata]]*, ny *[[Coua gigas]]*, ny *[[Coua coquereli]]*, ny *[[Coua ruficeps]]*, ny *[[Coua olivaceiceps]]*, ny *[[Coua reynaudii]]*, ny *[[Coua serriana]]*, ny *[[Coua cursor]]*, ny *[[Coua verreauxi]]*. Tao koa ny *[[Coua delalandei]]* izay efa lany tamingana tamin' ny taonjato faha-19. Hita eto koa ny vondron-karazana *[[Cuculus]]* izay ahitana ny karazana *[[Cuculus rochii]]* (taotaonkafa na kankafotra) sy ny *[[Centropus toulou]]* (toloho).

## Zana-pianakaviana sy vondron-karazana
Araka ny fanasokajian' ny International Ornithological Congress (14.2, 2024), dia misy zana-pianakaviana dimy ny ao amin' ny fianakaviana *Cuculidae*:

* Crotophaginae (karazana 4 ao amin' ny vondron-karazana 2)
** *Guira* (karazana1)
** *Crotophaga* (karazana 3)
* Neomorphinae (karazana 11 ao amin' ny vondron-karazana 5)
** *Tapera* (karazana 1)
** *Dromococcyx* (karazana 2)
** *Morococcyx* (karazana 1)
** *Geococcyx* (karazana 2)
** *Neomorphus* (karazana 5)
* Centropodinae (karazana 29 ao amin' ny vondron-karazana 1)
** *[[Centropus]]* (karazana 29 espèces)
* Couinae (karazana 14 ao amin' ny vondron-karazana 2)
** *Carpococcyx* (karazana 3)
** *[[Coua]]* (karazana 11)
* Cuculinae (karazana 98 ao amin' ny vondron-karazana 26)
** *Rhinortha* (karazana 1)
** *Ceuthmochares* (karazana 2)
** *Taccocua* (karazana 1)
** *Zanclostomus* (karazana 1)
** *Rhamphococcyx* (karazana 1)
** *Phaenicophaeus* (karazana 7)
** *Dasylophus* (karazana 2)
** *Clamator* (karazana 4)
** *Coccycua* (karazana 3)
** *Piaya* (karazana 2)
** *Coccyzus* (karazana 13)
** *Pachycoccyx* (karazana 1)
** *Microdynamis* (karazana 1)
** *Eudynamys* (karazana 3)
** *Urodynamis* (karazana 1)
** *Scythrops* (karazana 1)
** *Chrysococcyx* (karazana 6)
** *Chalcites* (karazana 8)
** *Heteroscenes* (karazana 1)
** *Caliechthrus* (karazana 1)
** *Cacomantis* (karazana 11)
** *Cercococcyx* (karazana 3)
** *Surniculus* (karazana 4)
** *[[Hierococcyx]]* (karazana 8)
** *[[Cuculus]]* (karazana 11)
** *Nannococcyx* (karazana 1)

## Jereo koa

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''fr'')**
Coua

Ny ***Coua*** dia vondron-karazana ao amin' ny fianakaviam-borona *[[Cuculidae]]* izay ahitana karazana folo mbola velona sy tsy hita raha tsy eto Madagasikara. Efa lany tamingana ny fahiraika ambin' ny folo (*Coua delalandei*).

## Karazana
Indreto ny karazam-borona ao amin' ny vondron-karazana araka ny fanasokajiana filamatra (endrika 14.2, 2024) nataon' ny International Ornithological Congress:

* *Coua delalandei* – famakiakora (efa lany tamingana tamin' ny taonjato faha-19)
* *[[Ambosanga|Coua cristata]]* – ambosanga, abosanga, tivoka, tokambolo, tsikokofotsy, tsiloko, tsipara
* *[[Coua verreauxi]]* – tivoka - arefy
* *[[Coua caerulea]]* – mariha, taitso, taitso mainty, taitso manga
* *[[Coua ruficeps]]* – haliotsy, alihotsy, aliotsy
* *[[Coua olivaceiceps]]* – haliotsy, alihotsy, aliotsy
* *[[Coua reynaudii]]* – taitso ?
* *[[Coua coquereli]]* – 
* *[[Coua cursor]]* – aliotse, kadibake
* *[[Coua gigas]]* – eoke, goribe, lejabe
* *[[Coua serriana]]* –

## Teny malagasy
Indreto ny anarana mety hanondroana karazana *Coua* misy eto Madagasikara, izay mety hanondro karazam-borona hafa na zavatra hafa: arefy - abosanga - alihotsy - aliotse - aliotsy - ambosanga - ariha - eoke - eoky - famakiakora - goribe - haliotsy - kadibake - lejabe - taitso - tivoka - tivoky - tokambolo - tsikokofotsy - tsiloko - tsipara

## Jereo koa
* *[[Cuculus]]*
* *[[Centropus]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara

## Rohy ivelany
* "Fiches techniques stipulant les éléments essentiels a retenir sur la richesse biologique, richesse culturelle de la NAP Tsinjoriake", *www.environnement.mg*
* "Birds of Madagascar", *www.madacamp.com* (tena tsara vakina)

## Loharano
Cuculus

Ny ***Cuculus*** dia vondron-karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Cuculidae]]*, izay ahitana karazam-borona 11, anisan' izany ny kankafotra na taotaonkafa (*Cuculus rochii*). Ny sasany amin' izy ireo amin' izao fotoana izao dia voasokajy ao amin' ny vondron-karazana *[[Hierococcyx]]*.

## Lisitry ny karazana
Indreto ny karazana ao amin' ny vondron-karazana *Cuculus*  araka ny fanasokajiana filamatra (versiona 2.2, 2009) nataon' ny International Ornithological Congress:

* *Cuculus clamosus* – 
* *Cuculus solitarius* – 
* *Cuculus poliocephalus* – 
* *Cuculus crassirostris* – 
* *Cuculus micropterus* – 
* *[[Cuculus rochii]]* – 
* *[[Cuculus gularis]]* – 
* *Cuculus saturatus* – 
* *Cuculus optatus* – 
* *Cuculus lepidus* – 
* *[[Cuculus canorus]]* – 

## Jereo koa

* *[[Hierococcyx]]*
* *[[Coua]]*
* *[[Centropus toulou|Centropus]]*
Centropus

Ny ***Centropus*** dia vondron-karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Cuculidae]]*, ahitana karazany 29, izay ahitana ny toloho (*Centropus toulou*). Araka ny mpanoratra sasany, ny *Centropus* no hany karazana ao amin' ny zana-pianakaviana ***Centropodinae*** Horsfield, 1823 na ao amin' ny foko ***Centropodini***.

## Karazana

Indreto ny karazana ao amin' ny araka ny fanasokajiana filamatra (versiona 14.2, 2024) nataon' ny du *[[International Ornithological Congress]]*:

* *Centropus milo* – 
* *Centropus ateralbus* – 
* *Centropus menbeki* – 
* *Centropus chalybeus* – 
* *Centropus unirufus* – 
* *Centropus chlororhynchos* – 
* *Centropus melanops* – 
* *Centropus steerii* – 
* *Centropus rectunguis* – 
* *Centropus celebensis* – 
* *Centropus anselli* – 
* *Centropus leucogaster* – 
* *Centropus senegalensis* – 
* *Centropus monachus* – 
* *Centropus cupreicaudus* – 
* *Centropus superciliosus* – 
* *Centropus burchellii* – 
* *Centropus nigrorufus* – 
* *Centropus sinensis* – 
* *[[Toloho|Centropus toulou]]* – toloho
* *Centropus goliath* – 
* *Centropus grillii* – 
* *Centropus viridis* – 
* *Centropus bengalensis* – 
* *Centropus violaceus* – 
* *Centropus bernsteini* – 
* *Centropus spilopterus* – 
* *Centropus phasianinus* – 
* *Centropus andamanensis* – 

## Jereo koa

* *[[Coua]]*

* *[[Cuculus]]*
Hierococcyx

Ny ***Hierococcyx*** dia vondron-karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Cuculidae]]*, ahitana karazana 8, izay nosokajina tao amin' ny vondron-karazana *[[Cuculus]]* teo aloha.

## Karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny *Hierococcyx* araka ny fanasokajiana flamatra nataon' ny ny International Ornithological Congress (15.1, 2025):

* *Hierococcyx vagans* (S Müller, 1845)
* *Hierococcyx sparverioides* (Vigors, 1832)
* *Hierococcyx bocki* Wardlaw Ramsay, 1886
* *Hierococcyx varius* (Vahl, 1797)
* *Hierococcyx hyperythrus* (Gould, 1856)
* *Hierococcyx pectoralis* Cabanis & Heine, 1863)
* *Hierococcyx fugax* (Horsfield, 1821)
* *Hierococcyx nisicolor* (Blyth, 1843)

## Jereo koa

* *[[Centropus]]*

* *[[Coua]]*

* *[[Cuculus]]*
International Ornithological Congress

Ny **International Ornithological Congress** (**IOC**) dia fikambanana iraisam-pirenena ho an' ny fampiroboroboana ny ôrnitôlôjia (fandalinana ara-tsiansa ny vorona). Izy io no tranainy indrindra sy iraisam-pirenena indrindra amin' ny fihaonan' ny ôrnitôlôjista na ôrnitôlôga. Nokarakarain' ny *International Ornithological Committee*, vondrona misy ôrnitôlôga 200 eo ho eo izy io. Natao tamin' ny taona 1884 ny kôngresy voalohany. Hatramin' ny taona 1926 dia tsy nanaraka fotoana mitsingerina ny fikarakarana ireo kôngresy ireo mandra-pahatongan' ny fanapahan-kevitra hikarakarana azy ireo isaky ny efa-taona (afa-tsy tamin' ny Ady Lehibe Faharoa). Tany Campos do Jordão, tamin' ny 21 Aogositra 2010, dia lasa nantsoina hoe *[[International Ornithologists' Union]]* (IOU) ny *International Ornithological Committee* (IOC).
Viktor Orban

**Viktor Mihály Orbán**.(teraka ny 31 Mey 1963, tao Székesfehérvár, Hongaria) dia mpanao politika Hongroà, mpiara-manorina ary—tamin'ny fahatapahana iray—mpitarika ny antoko Fidesz (Civic Alliance) nanomboka tamin'ny 1993.

Niasa ho Praiminisitra Hongria izy nanomboka tamin'ny 1998 ka hatramin'ny 2002 ary indray nanomboka tamin'ny 2010; teo anelanelan'izany, izy no Mpitarika ny Mpanohitra. Noho izany, izy no Praiminisitra Hongroà niasa ela indrindra ary koa no lehiben'ny governemanta niasa ela indrindra tao amin'ny Vondrona Eoropeana.
Toloho

Ny **toloho** na **abilimborona** dia karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Cuculidae]]* hita eto Madagasikara sy ao Seisely (ao Aldabra) ary taloha tany amin' ny Nosy Assumption sy Cosmoledo. ***Centropus toulou*** ny anarany ara-tsiansa. Ny toeram-ponenany voajanahary dia zavamaniry mikitroka any amin' ny ala mando sobtrôpikaly na trôpikaly, any amin' ny ala honko, any amin' ny kijana mikitoantoana, eny amin' ny honahona ary any amin' ny alam-bararata.

## Mombamomba azy

Mirefy 45 hatramin' ny 50 sm ny halavan' ny toloho. Mainty ny hatotongony sy ny rantsan-tongony. Mena ny maintimasony. Miovaova arakaraka ny vanin-taoana ny lokon' ny volony. Amin' ny fotoana fanambadiany: mainty manjelatra ny lohany, ny vozony, ny saokany, ny tenda ary ny rambony. Mainty koa ny vavany. Mainty ny ambony sy ny ambany amin' ny vatany, afa-tsy ny lamosiny sy ny elany, izay menapina madera.

Amin' ny fotoana tsy anambadiany dia mainty misy soritsoritra manja manopy vony ny lohany, ny vozony, ny saokany, ny tendany ary ny vatany. Volontany mavokely ny vavany. Menapina ny lamosina sy ny elany. Mainty ny volom-bodiny sy ny tapany ambony amin' ny rambony ary ny rambony. Mainty ihany koa ny ao ambany, fa ny tratrany kosa dia ahitana soritsoritra madera be. Manana volo mitovy amin' ny an' ny efa lehibe amin' ny fotona tsy ifanambadiany ny toloho tsy mbola lehibe. Tena kely ny fahasamihafan' endriky ny lahy sy ny vavy: somary lehibe noho ny lahy ny vavy.

## Jereo koa

* *[[Cuculidae]]*
* *[[Centropus]]*
* Kankafotra na taotaonkafa (*Cuculus rochii*)

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''fr'')**
Eupatoria

**Eupatoria** (na *Yevpatoria*, okrainiana: *Євпаторія*, romanized: *Yevpatoriia*; Татари: *Kezlev*) dia tanàna any andrefan'i Krimea, avaratr'i Kalamita Bay,  ao amin'ny Ranomasina Mainty.

Eupatoria no foibem-pitantanan'ny Kaominina Eupatoria, iray amin'ireo distrika (raion) izay mizara ho Krimea. Talohan'ny fanafihan'ny barbariana dia nanana mponina 105.719 izy.

## Galeria

File:Eupatoria, View of Yevpatoria, Crimea.jpg|View over Yevpatoria city centre
File:Eupatoria 04-14 img12 Juma Jami Mosque.jpg|The Juma-Jami Mosque designed in 1552 by Mimar Sinan
File:Krimmi-tatarlaste paviljonid Jevpatorija rannajoonel Musta mere kaldal.jpg|Vacation on the Black Sea coast in Yevpatoria
File:Морской порт г Евпатория.jpg|The port of Yevpatoria
File:Eupatoria 04-14 img14 Old city tower.jpg|Odun-Bazar-Kapusu - reconstructed tower of the medieval Kezlev
File:Monument-Omer-Gezlevi-Eupatoria.jpg|Monument to Crimean Tatar poet Omer Gezlevi
File:Jevpatorija kuldne supelrand Musta mere ääres..jpg|Golden beach of the Black Sea coast
File:Yevpatoria.Holiday on Lake Moinaki.jpg|Holiday by Lake Moinaki
File:Лиман Мойнаки в Евпатории.Черное море..jpg|Healing Lake Moinaki
File:Egiptlaste mudaravi meetod Jevpatorijas.jpg|Therapeutic mud
File:Evpat gotta.JPG|Tramway
BirdLife International

Ny **BirdLife International** (na **BLI**) dia fikambanana iraisam-pirenena tsy miankina amin' ny fanjakana (ONG) natokana ho an' ny fiarovana ny natiora, ary indrindra ny vorona. Izy io dia mampivondrona ONG hafa sy mpahay zavaboary tsy matihanina an' arivony, ary koa ireo manam-pahaizana momba ny tontolo iainana sy ôrnitôlôga matihanina, mpahay siansa ary mpitantana ny fiarovana zavaboary. Ny tanjony dia ny hanamora ny famahana ny olana iraisam-pirenena momba ny tontolo iainana maneran-tany, ohatra, ny fiarovana ny vorona mpifindra monina, izay tsy maintsy misy eto an-toerana sy maneran-tany.

Ny BirdLife International dia mpiara-miombona antoka amin' ny manampahefana eny ifotony, amin' ny governemanta ary amin' ny fikambanana iraisam-pirenena, izay mamokatra angon-drakitra siantifika sy manolotra fahaiza-manao momba ny fitahirizana ny karazam-borona sy ny famerenana amin' ny laoniny, ny fiarovana sy fitantanana ny toeram-ponenany sy ny fepetra ilany amin' ny fiainany. Ity fikambanana ity no tompon' andraikitra filamatra amin' ny famolavolana ny Lisitra menan' ny *[[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]]* (IUCN) momba ny karazana atahorana no lany tamingana.

Ankoatra ny lohahevitra momba ny vorona dia mikendry fandraisana anjara amin' ny fiarovana ny tontolo iainana, izay tena ilaina amin' ny fahavelomana sy ny fahasalaman' ny vorona koa io fikambanana io. Mahazo ny fanohanan' ny olona an-tapitrisany maro maneran-tany ilay fikambanana

Ny Ligue pour la protection des oiseaux no solontena ôfisialin' ny BirdLife International ho an' i Frantsa nanomboka tamin' ny 1993. Any Belzika, dia ny Natagora (ho an' ny faritra miteny frantsay sy miteny alemàna) sy ny Natuurpunt (ho an' ny faritra miteny flamanda) no ny mpiara-miombona antoka amin' ny BirdLife International.

## Jereo koa

* International Union for Conservation of Nature
* Catalogue of Life
* International Ornithologists' Union

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: https://www.birdlife.org/
Paleobiology Database

Ny ***Paleobiology Database*** (**PBDB** na indraindray **TPDB**) dia angon-drakitra an-tambajotra manome fampahalalana taksinômika sy paleôntôlôjika momba ny fôsilim-biby sy fôsilin-javamaniry. Izy io dia vokatry ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena, iraisan' ny taranjam-pikarohana maro samihafa sady ampiantranoin' ny University of Wisconsin-Madison any Etazonia, izay tohanan' ny fandaharan' asa avy amin' ny National Science Foundation any Etazonia ihany koa.
Struthio camelus

Ny **aotirisy afrikana** dia karazana vorona tsy manidina ao amin' ny fianakaviana *[[Struthionidae]]*. ***Struthio camelus*** no anarany ara-tsiansa. Izy no lehibe indrindra amin' ny vorona velona rehetra. Manana hahavo 2,5 m izy io sady mahatratra lanja 130 kg (ary mety hatramin' ny 150 kg), ny lahy no lehibe indrindra sy mavesatra indrindra amin' ny vorona velona rehetra ankehitriny. Manana halava 2,10 hatramin' ny 2,75 m ny lahy, fa 1,75 hatramin' ny 1,90 m kosa ny vavy.

## Jereo koa

* *[[Aotirisy (vorona)|Struthio]]*
* *[[Struthio molybdophanes]]*
Struthio molybdophanes

Ny **aotrisy sômaliana** dia karazana vorona tsy manidina ao amin' ny fianakaviana *[[Struthionidae]]*. Atao hoe ***Struthio molybdophanes*** ny anarany ara-tsiansa. Karazana aotirisy heverina ho miavaka amin' ny aotrisy afrikana (*Struthio* *camelus*) izy io fa tsy zana-karazany nanomboka tamin' ny taona 2000.

Tsy mitovy amin' ny aotirisy afrikanina io aotirisy io, satria fotsy madio ny volon' ny rambony, fa tsy menamena. Ankoatra izany, ny tongony sy ny tendany dia volondavenona, fa tsy mavokely. Tsy misy volon-denda fotsy eo am-pototry ny tendany, mifanohitra amin' izay hita amin' ny  aotrisy afrikana. Na dia eo aza ireo fahasamihafana ireo dia tsy misy fahasamihafana lehibe amin' ny endrika ankapoben' ny vatany. Mirefy 200 ka hatramin' ny 240 sm ny haavony. Ny vavy sy ny zaany kely anefa dia mifanahaka tanteraka.

## Jereo koa

* *[[Aotirisy (vorona)|Struthio]]*

* *[[Struthio camelus]]*
Struthionidae

Ny ***Struthionidae*** dia fianakaviam-borona tsy manidina ao amin' ny filaharana Struthioniformes, ahitana karazana iray mbola velona fara fahakeliny ary mety hisy faharoa koa, izay matetika heverina ho zana-karazan' ny voalohany. Ireo dia vorona an-tanety goavam-be (175 hatramin' ny 275 sm), tsy manidina. Tsy misy afa-tsy rantsan-tongotra roa eo amin' ny tongony ary ireo vorona ireo dia manana tongotra sy hatoka lava sy matanjaka. Izy ireo dia hita any amin' ny faritra trôpikaly ao Afrika, any amin' ny hivoka sy amin' ny faritra malalaka somary maina sy tena maina.

## Lisitry ny vondron-karazana

Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny fanasokajiana nataon' ny International Ornithological Congress (versiona 3.1, 2012), nataon' ny Integrated Taxonomic Information System (6 Nov. 2012) ary nataon' ny National Center for Biotechnology Information (6 Nov. 2012):

* *[[Aotirisy (vorona)|Struthio]]* Linnaeus, 1758

Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny fanasokajiana nataon' ny *[[Paleobiology Database]]* (6 nov. 2012) :

* *Palaeotis*
* *[[Aotirisy (vorona)|Struthio]]*

## Lisitry ny karazana

### Lisitry ny karazana sy ny zana-karazana velona ankehitriny
Araka ny fanasokajiana filamatra nataon' ny International Ornithological Congress (versiona 15.1, 2025):

* *[[Struthio camelus]]* Linnaeus, 1758;
** † *Struthio camelus syriacus* Rothschild, 1919;
** *Struthio camelus camelus* Linnaeus, 1758 (anisany ny *S. c. spatzi* ny *S. c. rothschildi*);
** *Struthio camelus massaicus* Neumann, 1898;
** *Struthio camelus australis* Gurney, JH Sr, 1868;
* *[[Struthio molybdophanes]]* Reichenow, 1883.

### Lisitry ny karazana fôsily
**Eôsena**

* † *Palaeotis weigelti* Lambrecht, 1928 (= *Palaeogrus geiseltalensis* Lambrecht, 1935) (Eorôpa Afovoany)
* † *Plectropus longipes* Hitchcock, 1848

; Miôsena

* † *Struthio coppensi* (Namibia),
* † *Struthio orlovi* (Môldavia),
* † *Struthio oldawayi* (Afrika Atsimo)
* † *Struthio linxiaensis* (Sina)

; Pliôsena

* † *Struthio brachydactylus* (Okraina),
* † *Struthio wimani* (Sina sy Môngôlia),
* † *Struthio chersonensis* (Grisia sy Siberia ary Okraina),
* † *Struthio asiaticus* Milne-Edwards, 1871 (Azia Afovoany-Sina)
* † *Struthio novorossicus* (Odessa, Okraina)
* † *Struthio transcaucasicus* (Kirgizistana)
* † *Struthio kakesiensis* (Tanzania)
* † *Struthio* cf. *karingarabensis* (Tanzania)
** † *Struthio dmanisensis* (Dmanissi any Jeôrjia)
* † *Struthio daberasensis* (Namibia)
* † *Struthio anderssoni* Lowe, 1931 (Sina)
* † *Struthio barbarus* (Aljeria)
* † *Struthio panonicus* Kretzoi, 1954

## Jereo koa

* Ratitae
Major Mecca

**Dimas Mecca Sampaio** (teraka ny 22 Mey 1968 tao Osasco), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Major Mecca**, dia polisy miaramila breziliana sady mpanao politika.

Amin'izao fotoana izao dia solontenan'ny Antoko Liberaly (PL) izy, rehefa voafidy tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2018 tamin'ny vato 131.531.

Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022, voafidy indray izy tamin'ny vato 224.462, izay vato fahadimy ambony indrindra amin'ny ankapobeny.

## Jereo koa
Gallus

Ny ***Gallus*** dia vondron-karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Phasianidae]]*, ao amin' ny filaharana Galliformes. Tafiditra ao anatin' izany ny *[[Gallus gallus]]*, karazana iray izay ahitana ny zana-karazana *Gallus gallus domesticus*, izany hoe ny akoho fiompiana. Tsy mifidy zavatra hohanina ny karazana ao amin' ny *Gallus*: ravin-javamaniry isan-karazany, zavamaniry, biby tsy misy hazon-damosina toy ny sifotra sy ny bibikely, ary indraindray totozy kely sy sahona. Vorona lehibe izy ireo, misy volony miloko mareva ny lahy, nefa sarotra hita izy ireo ao amin' ny zavamaniry mikitroka onenany.

Toy ny amin' ny vorona maro ao amin' ny fianakaviana *Phasianidae*, ny lahy dia tsy mandray anjara amin' ny fikotrehana atody na ny fitaizana ny zanany vao teraka. Ireo adidy ireo dia ataon' ny vavy izay manana volo vasoka kokoa sy afaka miafina kokoa. Ny vavy sy ny lahy dia tsy mamorona fatora-mpivady.

## Karazana

Araka ny fanasokajiana nataon' ny International Ornithological Congress (versiona 15.1, 2025), ny vondron-karazana *Gallus* dia mizara ho karazana efatra:

* *Gallus varius* (Shaw, 1798)
* *[[Gallus gallus]]* (Linnaeus, 1758)
** *Gallus gallus murghi* Robinson & Kloss, 1920
** *Gallus gallus spadiceus* Bonnaterre, 1792
** *Gallus gallus jabouillei* Delacour & Kinnear, 1928
** *Gallus gallus gallus* Linnaeus, 1758
** *Gallus gallus bankiva* Temminck, 1813
* *Gallus sonneratii* Temminck, 1813
* *Gallus lafayettii* Lesson, RP, 1831

## Jereo koa

* Vorombola (*Pavo cristatus*)
* Vorontsiloza (*[[Meleagris]]*)
* Akanga (*Numididae*)
Gallus gallus

Ny ***Gallus gallus*** dia karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Phasianidae]]*. Teratany any Azia Atsimo Atsinanana izy io, ary izy no karazana nofolahina amin' ny fiompiana izay nipoiran' ny akoho fiompy. Ny ankamaroan' ny zana-karazana ao amin' ny *Gallus gallus* dia monina any an' ala sy any an-kirihitra ary any an-tsaha hatramin' ny haambo 1&nbsp;500 m, eo amoron' ny Tangoron-tendrombohitra Himalaya. Ny isa marin' ny karazan' akohodia, manomboka any amin' ny tapany avaratra-atsinanan' i India (izay azo antoka fa nanaovana safiotra amin' ny karazana akoho fiompy) miantsinanana (tapany atsimo amin' i Sina) sy hatrany Malezia sy Indônezia.

## Zana-karazana

### Zana-karazana any an' ala

Araka ny fanasokajian' ny International Ornithological Congress (versiona 15.1, 2025), ny *Gallus gallus* dia asehon' ny Zana-karazana 5:

* *Gallus gallus murghi* Robinson & Kloss, 1920
* *Gallus gallus spadiceus* (Bonnaterre, 1792)
* *Gallus gallus jabouillei* Delacour & Kinnear, 1928 
* *Gallus gallus gallus* (Linnaeus, 1758) 
* *Gallus gallus bankiva* Temminck, 1813

### Zana-karazana ompiana
* *[[Gallus gallus domesticus]]*, akoho ompiana, zana-karazana avy amin' ireo zana-karazana voalaza etsy ambony ireo, ary mety ho avy amin' ny zana-karazanahafa efa lany tamingana, satria ny fahasamihafan' ny fototarazo ao amin' ny zana-karazana ompiana dia tsy azo hazavaina irery ho avy amin' ny taranaky ny zana-karazana mbola misy any an' ala, araka ny nasehon' ny fandrosoana vao haingana momba ny fikarohana ara-pototarazo. Indrindraindrindra, ny mpikaroka frantsay sy soedoà dia naneho ny fisian' ny fototarazo vokatry ny hanaovana safiotra amin' ny *Gallus sonneratii*, izay nampita toetra niafina nefa niseho indray (W*Y) "hoditra mavo" amin' ny ova karazana ompiana maromaro.

## Jereo koa
Tsintsina

Ny **tsintsina** dia karazana voronkely (*[[Passeriformes]]*) ao amin' ny fianakaviana *[[Cisticolidae]],* izay mitovitovy bika amin' ny fody fa kely kokoa. ***Cisticola cherina*** ny anarany ara-tsiansa. Hita anerana an' i Madagasikara sy any Cosmoledo, any amin' ny Nosy Astove ary any amin' ny Nosy Glorieuses ity karazam-borona ity.

Indraindray dia antsoina amin' io anarana hoe "tsintsina" io koa ny voronkely hafa toy ny *[[Xanthomixis zosterops]]* (na *Phyllastrephus zosterops* taloha) izay atao hoe "farifotra" koa.

## Kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Rafotsibe manenji-jana-tsintsina: "Izaho etý, izy erý!"
* Ny tsintsina no kely fingotra, matahotra ny halain-dro.
* Sorohitra may trano, tsintsina vaky vilany: voin-kava mahatratra.
* Tsintsina vaky siny, sorohitra vaky vilany: voin-kava-mahatratra.
* Tapak' ila-aketa, ilan-tsintsina, ka izay kely azo iaraha-mizara.
* Tera-tsintsina: izay sahazan' ny tena no avoaka.
* Tsintsina nitondra sompanga: ny taona dia zina, fa ny kibo hasiana no tsy misy.*
* Tsintsina mitondra vonim-bero, ka ny eran' ny vava no nentina.

## Jereo koa

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Farifotra
Rosana Valle

**Rosana de Oliveira Valle** (teraka ny 8 Mey 1969 tao Santos) dia mpanao gazety, mpanoratra ary mpanao politika breziliana, mifandray amin'ny Antoko Liberaly (PL). Solombavambahoaka federaly ho an'i  izy.

## Asa ara-politika

Solombavambahoaka federaly Rosana Valle niteny nandritra ny fivoriana niaraka tamin'ny PSB
Tamin'ny Martsa 2018, nametra-pialana tao amin'ny TV Tribuna izy ary nirotsaka hofidiana ho solombavambahoaka federaly ho an'ny PSB, voafidy tamin'ny vato 106,100.

Tamin'ny taona 2022, niditra tao amin'ny PL izy, nirotsaka hofidiana indray ho solombavambahoaka federaly, ary voafidy indray tamin'ny vato 216,437.

## Kandida ho ben'ny tanànan'i Santos amin'ny taona 2024
Nandritra ny fifidianana monisipaly tamin'ny taona 2024 tao Santos, Rosana Valle dia kandidà ho ben'ny tanàna.

## Jereo koa
Otrika (vorona)

Ny **otrika** na **ahakañy** na **aretaka** dia karazana vorona an-drano ao amin' ny filaharana Gruiformes sy ao amin' ny fianakaviana *[[Rallidae]]*. ***Gallinula chloropus*** ny anarany ara-tsiansa. Afaka manidina ny otrika. Eny amin' ny dobo sy amin' ny lalan-drano misy zavamaniry matevina no tena ahita azy. Mirefy 32 ka hatramin' ny 35 sm ny halavan' io vorona io ary 50 hatramin' ny 55 sm ny halavan' ny elany roa atambatra ary 260 hatramin' ny 400 g ny lanjany. Mora fantarina izy io amin' ny vavany misy tendrony mavo. Ny volony dia manomboka amin' ny manga maizina ka hatramin' ny mainty, ny elatra manja matroka ary mipentina fotsy ny andaniny roa amin' ny kotrombodiny. Maitso mavo ny tongony ary tsy mitovy amin' ny an' ny ganagana na ny gisa.

## Jereo koa

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* *[[Gallinula]]*
Daniella Ribeiro

**Daniella Velloso Borges Ribeiro** (teraka ny 26 Martsa 1972 tao Campina Grande) dia mpanabe sy mpanao politika breziliana, izay mpikambana ao amin'ny antoko Progressistas amin'izao fotoana izao. Senatera ao amin'ny Repoblika ho an'ny fanjakan'i  izy amin'izao fotoana izao.

Nanomboka ny Febroary 2019 ka hatramin'ny Aprily 2022, izy no mpitarika ny antoko Progressistas tao amin'ny Antenimieran-doholona Federaly.

## Jereo koa
Ambosanga

Ny **ambosanga** dia karazam-borona salantsalany tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara ary anisan' ny fianakaviana *[[Cuculidae]]*. ***Coua cristata*** ny anarany ara-tsiansa. Izy io dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara, indrindra any amin’ ny faritra amorontsiraka. Ny ambosanga dia tsy dia mahay manidina, noho izany dia ho hita matetika izy io mitsambikina avy amin' ny sampana iray mankany amin' ny sampana iray hafa eny ambony hazo. Mampiavaka azy indrindra ny lamosiny volondavenona manopy maitso, ny sangany volondavenona misongadina, ny tratrany miloko menapina, ny kibony fotsy ary ny pentina amin' ny hodi-masony tsy misy volo izay manga maitso mamiratra.

## Zana-karazana
Ny ambosanga  dia misy zana-karazana efatra:

* *Coua cristata cristata* (Linnaeus, 1766)
* *Coua cristata dumonti* (Delacour, 1931)
* *Coua cristata maxima* (Milon, 1950) — lehibe kokoa noho ny zana-karazana hafa rehetra, araka ny anarany, fa maizina kokoa.
* *Coua cristata pyropyga* (A. Grandidier, 1867)

## Jereo koa

* Indreto ny anarana mety hanondroana karazana *[[Coua]]* misy eto Madagasikara, izay mety hanondro karazam-borona hafa na zavatra hafa: arefy - abosanga - alihotsy - alihotsy - aliotse - aliotsy - ambosanga - ariha - eoke - eoky - famakiakora - goribe - haliotsy - kadibake - lejabe - taitso - tivoka - tivoky - tokambolo - tsikokofotsy - tsiloko - tsipara

* *[[Cuculus]]*
* *[[Centropus]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara
Anatsoy

Ny **anatsoy** na **anjoy** dia karazana voronkely (filaharana Passeriformes) ao amin' ny fianakaviana *[[Nectariniidae]]*. ***Cinnyris sovimanga*** (na ***Nectarinia souimanga*** teo aloha) ny anarany ara-tsiasa. Izy io dia teratany any amin' ny nosy any amin' ny faritra andrefan' ny Ranomasimbe Indianina: miely eto Madagasikara, sy ao amin' ny nosy Aldabra (Seisely) ary ny Nosy Glorieuse. Atao hoe **anatsoy**, **antsoy**, **sainga**, **sianga**, **sobitiky**, **soihy**, **soikely**, **soiky**, **soimanga**, **soisoy**, **sovimanga**, **sovy**, **soy** izy io amin' ny teny malagasy. 

## Zana-karazana

Araka ny fanasokajian' ny International Ornithological Congress (versiona 14.2, 2024), dia mizara ho zana-karazana dimy izy io:

* *Cinnyris sovimanga* *sovimanga* (Gmelin, 1788) — nosy Glorieuses
* *Cinnyris sovimanga* *apolis* Hartert, 1920 — tapany atsimon' i Madagasikara
* *Cinnyris sovimanga* *aldabrensis* Ridgway, 1894 — nosy Aldabra
* *Cinnyris sovimanga* *abbotti* Ridgway, 1894 — nosy Assomption
* *Cinnyris sovimanga* *buchenorum* Williams, 1953 — Cosmoledo sy Astove

## Jereo koa

* *[[Cinnyris]]*
* *[[Nectarinia]]*
* Soimanga
* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
Andevokorova

Ny **andevokorova** dia karazana voronkely (Passeriformes) ao amin' ny fianakaviana *[[Vangidae]]*. ***Tylas eduardi*** ny anarany ara-tsiansa. Io no hany tokana ao amin' ny vondron-karazana ***Tylas***. Tsy hita izy io raha tsy eto Madagasikara. Ny fonenany voajanahary dia amin' ny ala maina sobtrôpikaly na trôpikaly ary ala mando sobtrôpikaly na trôpikaly an-tany lemaka.

## Jereo koa

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
Railovy

Ny **railovy** na **drongo** dia karazam-boronkely ao amin' ny fianakaviana *[[Dicruridae]]*, ao amin' ny filaharana Passeriformes. ***Dicrurus forficatus*** ny anarany ara-tsiansa. Mainty misy mamirapiratra maitso manga ny lokon' ny volony, manana sanga mifaingoka eo amin' ny handriny ary misy rambony misaraka roa.

## Anarany
Indreto ny anarany amin' ny teny malagasy: **andovy**, **drongo**, **leidorongo**, **love**, **raidonga**, **railomba**, **railombo**, **railonga**, **relonga**, **relove** ary **tsaramaso**.

## Fonenany

Ny ala an-tany iva trôpikaly sy sobtrôpikaly, sady maina no mando, ary tany hivoka malalaka no fonenana tieny. Vorona fahita matetika izy io ary nosoritan' ny IUCN ho "tsy mampanahy".

## Taksinômia

Tamin' ny taona 1760, ilay zôôlôjista frantsay Mathurin Jacques Brisson dia nampiditra ny filazalazana momba ny railovy na drongo tao amin' ny boky *Ornithologie* nosoratany araka ny santionany nangonina teto Madagasikara. Nampiasa ny anarana frantsay hoe *Le grand gobe-mouche noir hupé de Madagascar* sy ny anarana latina hoe *Muscicapa Madagascariensis nigra major cristata* izy. Na dia namorona anarana latinina aza i Brisson, dia tsy mifanaraka amin' ny rafitra binômialy izy ireo ary tsy neken' ny  International Commission on Zoological Nomenclature izany. Rehefa nanavao ny *Systema Naturae* tamin' ny taona 1766 i Carl von Linné, mpahay zavaboary soedoà, ho an' ny fanontana faharoa ambin' ny folo, dia nanampy karazana 240 izay nofaritan' i Brisson teo aloha. Ny iray tamin' izy ireo dia ny railovy. I Linné dia nanao famariparitana fohy, namorona ny anarana binômialy hoe *Lanius forficatus* ary nanonona ny asan' i Brisson. Ny anaran-karazana manokana hoe *forficatus* dia teny neô-latina midika hoe "miendrika hety". Ity karazana ity dia napetraka ao amin' ny vondron-karazana *[[Dicrurus]]* izay nampidirin' ny ôrnitôlôjista frantsay Louis Pierre Vieillot tamin' ny taona 1816.

### Zana-karazana
Misy zana-karazana roa izy io:

* ny *Dicrurus forficatus* *forficatus* izay tsy fahita raha tsy eto Madagasikara 
* ny *Dicrurus forficatus* *potior*, izay lehibe kokoa, hita any amin' ny Vondro-nosy Kômôro.

## Jereo koa

* *[[Dicrurus]]* 
* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
International Commission on Zoological Nomenclature

Ny **International Commission on Zoological Nomenclature** (ICZN) dia fikambanana iraisam-pirenena natsangana tamin' ny taona 1895, tao amin' ny Kôngresy Iraisam-pirenena Zôôlôjika faha-3 tao Leiden (any Nederlandy), mba hametraka fitsipika mitovy momba ny fanomezana anarana karazam-biby ho an' ny vondrona zôôlôjika rehetra. Tamin' ny taona 1895, ny ICZN dia nahitana zôôlôjista dimy izay mpikambana mpanorina azy: R. Blanchard, J.V. Carus, F.A. Jentink, P.L. Sclater sy C.W. Stiles.

Ny ICZN, izay manana mpikambana 25 ankehitriny avy amin' ny firenena 20 samihafa, dia miasa amin' ny fomba roa. Amin' ny lafiny iray, dia mamoaka ny *International Code of Zoological Nomenclature*, izay mirakitra ny fitsipika rehetra momba ny fanondroana karazam-biby. Etsy andanin' izay dia karazana tribonaly mandamina ny raharaha tsy fifanarahana koa izy. Ny ICZN dia mamoaka ny fanapahan-keviny ao amin' ny gazetiny mpivoaka isam-bolana, ny *Bulletin of Zoological Nomenclature*.

Amin' izao fotoana izao, ny literatiora siantifika dia mitanisa karazana biby an-tapitrisany maro, ary maherin' ny 2&nbsp;000 ny vondron-karazana vaovao ary 15&nbsp;000 ny karazana vaovao voaforona isan-taona. Ny ICZN dia miasa eo ambany fahefan' ny International Union of Biological Sciences (IUBS), ary ny mpikambana ao aminy dia fidin' ny zôôlôjista tsy mitonona anarana mandritra ny fivoriamben' ny IUBS na amin' ny kôngresy iraisam-pirenena sasany.

Fikambanana roa, dia ny *American Association for Zoological Nomenclature* sy ny *European Association for Zoological Nomenclature*, no miasa ho toy ny rohy eo amin' ny samy zôôlôjista ary manome fanohanana ara-bola ho an' ny ICZN . Ny fikambanana fahatelo, *International Trust for Zoological Nomenclature*, izay miorina any Londres, dia mandray anjara amin' ny fitantanam-bola sy ny famoahan-boky aman-gazetin' ny ICZN. Ny fivarotana ny bokiny dia tsy mahefa afa-tsy ny antsasaky ny vola lanin' ny ICZN ihany. Ao amin' ny *Museum Natural History* any Londres ny sekreteran' ny ICZN.
Angàka

Ny **angàka** na **aka** na **akaka** na **akakamainty** dia karazana vorondrano ao amin' ny fianakaviana *[[Anatidae]]* sy ny zana-pianakaviana *Anatinae*, teratany sady tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. ***Anas melleri*** ny anarany ara-tsiansa ho fanomezam-boninahitra an' ilay natioralista anglisy Charles James Meller (1836-1869).

Ny angàka dia ao anatin' ny Lisitra menan' ny karazana atahorana ho lany tamingana nataon' ny International Union for Conservation of Nature (IUCN) nivoaka tamin' ny Septambra 2008.

## Jereo koa

* *[[Anas]]*
* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy

## Fanamarihana
Atao hoe akaka koa ireo zavamaniry manaraka ireto:  *[[Costularia baronii]]* C.B. Clarke sy *[[Costularia pantopoda]]* (Baker) C.B. Clarke izay samy ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Cyperaceae]]*.
Akohonala

Ny **akohonala** na **akoholahinala** na **akohovohitsa** na **lampirana** dia karazana vorona ao amin' ny fianakaviana *[[Threskiornithidae]]*, hany solontenan' ny vondron-karazana ***Lophotibis***. Ity vorona ity dia tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara. ***Lophotibis cristata*** ny anarany ara-tsiansa.

Araka ny fanasokajiana filamatra (versiona 14.1, 2024) nataon' ny International Ornithological Union, ny akoholahinala dia manana zana-karazana roa:

* *Lophotibis cristata cristata* (Boddaert, 1783) ;
* *Lophotibis cristata urschi* (Lavauden, 1929).

## Jereo koa

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
Andreta

Ny **andreta** na **andritika** dia karazam-boronkely ao amin' ny fianakaviana *[[Acrocephalidae]]* (Passeriformes). Eto Madagasikara ihany no ahitana azy. ***Nesillas lantzii*** ny anarany ara-tsiansa. Amin' ny teny malagasy ity vorona ity dia fantatra koa amin' ireto anarana ireto:  **andritiky**, **kabanty**, **pareteka**, **peretika** ary **tamefe**.

## Fanoritsoritana
Ny *Nesillas lantzii* dia vorona salantsalany, miloko manja hatsatra, manodidina ny 17 sm ny halavany, ary lava sy henjana ny rambony. Amin' ny ankapobeny dia maivana kokoa ny volony noho ny an' ny *[[Nesillas typica]]*, karazana akaiky azy. Sarotra ny mahita azy matetika satria miafina ao anaty ala mikitroka, fa ny feony maharitra sy miavaka, izay matetika ampitovina amin' ny fipihana ny kaontera Geiger, dia manampy amin' ny fitadiavana azy.

## Toerana sy faritra ahitana azy

Tsy hita afa-tsy any amin' ny faritra maina sy smary efitra any amin' ny tapany atsimo sy atsimo-andrefan' i Madagasikara ny *Nesillas lantzii*. Ny ala misy tsilo (karazana *[[Euphorbia]]* ny ankamaroany), ny kirihitr' ala amoron-tsiraka, ary ny ala simba, amin' ny ankapobeny any amin' ny haambo ambanin' ny 500 m, no fonenany mahazatra.

## Fihetsiny sy sakafony
Vorona miaina an-tanety ny *Nesillas lantzii* sady tsy mpifindra monina. Miaina irery na mandeha tsiroaroa mpivady izy io amin' ny ankapobeny, ary bibikely izay azony eny amin' ny zavamaniry mikitroka no ataony sakafo indrindra.

## Satan' ny fiarovana
Voasokajy ho tsy dia atahorana ho lany tamingana ("Least Concern") ao amin' ny International Union for Conservation of Nature (IUCN) io karazana io. Na dia toa mihena kely aza ny fironan' ny isany noho ny fahapotehan' ny toeram-ponenany, ny velarana midadasika sy ny isany somary marin-toerana dia midika fa tsy mbola mahafeno ny fepetra ho amin' ny faharefoana izy io. Karazana manana faritra voafetra izy io, hita ao amin' ny Endemic Bird Area (EBA) amin' ny ala misy tsilo any amin' ny faritra atsimo amin' i Madagasikara.

## Jereo koa

* *[[Nesillas]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
Nesillas typica

Ny ***Nesillas typica*** dia karazana voronkely ao amin' ny fianakaviana *[[Acrocephalidae]]* izay tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara sy ao Kômôro.

Indreto  ny anarana mety hahafantarana azy io amin' ny teny malagasy: **poretika**, **poretaka, andreta.**

## Toetoetrany
Mirefy 17 hatramin' ny 18 sm io vorona io. Tsy mampiseho fahasamihafam-bika ny lahy sy ny vavy. Maitso oliva mazava ny lohany izay asongadin' ny volomaso fohy sy hatsatra roa. Ny saokany sy ny tendany dia volonavenona manopy maitso mavana. Mainty ny vavany ambony, ary volondavenona manopy mavokely misy tendrony mainty ny vavany ambany. Ny bibikely irery ihany hanin' ity vorona ity.

## Faritra ahitana azy

Ny *Nesillas typica* dia veona any amin' ny faritra afovoany sy atsinanana ary avaratra-andrefan' i Madagasikara, ary koa any Mohéli any Kômôro. Bibikely any amin' ny toeram-ponenana isan-karazany no haniny.

## Jereo koa

* *[[Nesillas]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara
Anganga (vorona)

Ny **anganga** dia karazam-borona izay ninoan' ny Malagasy mpandala ny nentin-drazana fa mitondra loza.

## Kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Atodin' anganga: avela, mahafaty raibe; entina, mahafaty renibe.

## Jereo koa

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
Angongo

Ny **angongo** na **ongongo** na **arosy** na **kaboke** na **sivongo** na **ara** dia karazana ganagana ao amin' ny fianakaviana *[[Anatidae]]*. ***Sarkidiornis melanotos*** (na ***Sarkidiornis africana*** taloha) ny anarany ara-tsiansa. Hita eny amin' ny faritra mando trôpikaly sy sobtrôpikaly sy eny amin' ny lalan-drano ao Afrika atsimon' i Sahara sy eto Madagasikara, ary koa any amin' ny ampahany be amin' i Azia Atsimo sy ao amin' ny taniben' i Indôsina ity karazam-borona ity. Manasokajy misaraka ny *Sarkidiornis melanotos* sy ny *[[Sarkidiornis sylvicola]]* ny ankamaroan' ny manam-pahefana momba ny taksônômia.

## Toetoetrany

Mirefy 56 ka hatramin' ny 76 sm ny arosy. Fotsy misy poentipentina mainty ny lohany sy ny tapany ambony amin' ny tendany, fotsy ny tapany ambany amin' ny tendany sy ny kibony, volondavenona na mainty arakaraka ny zana-karazana ny takibany, ary mainty misy manga sy maitso ary mivolom-barahina ny ambony amin' ny vatany. Misy nofo mivohitra mainty eo ambonin' ny vavan' ny lahy.

## Toeram-ponenany

Miaina aty Afrika atsimon' i Sahara, anisan' izany i Madagasikara, ary koa any India sy any Azia Atsimo Atsinanana ny arosy na angongo, izay tsy hita any ivelan' ny ila bolantany atsinanana. Vorona fahita eny amin' ny farihy sy eny amin' ny heniheny any amin' ny faritra tsy misy ala ny arosy na angongo. Mifindra monina lavitra izy nefa tsy mihoatra ny faritra mafana.

## Fiainany

Karazana mahay miara-monina ny arosy na angongo ary miaina anaty vondrona misy vorona telopolo eo ho eo. Amin' ny fizaràn-taona misy orana ny vanim-potoana fampitomboana taranaka, ka indraindray ny lahy mivady amin' ny vavy maromaro. Matetika ao amin' ny lavaka naty hazo no misy ny akaniny. Mihinana amin' ny alalan' ny firaohana na amin' ny alalan' ny mikopakopahana anaty rano ity karazana ity, ary matetika miteronterona eny ambony hazo izy io.

## Jereo koa

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* *[[Sarkidiornis]]*
Poltava

**Poltava** (Okrainiana: *Полтава*) dia tanàna iray ao afovoan'i  eo amoron'ny Reniranon'i Vorskla izay manana mponina eo amin'ny 279.593 (2022) eo ho eo. Izy no foiben'ny Faritra Poltava ary foibem-pitantanan'ny Raion Poltava.

Eo amin'ny 350 km atsimo atsinanan'ny renivohitr'i Okraina, Kyiv, no misy ny tanàna.

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Bakhmut, Chernobyl, Cherson, Donetsk, Kiev, Kharkiv, Lugansk, Melitopol, Mykolaiv, Odessa, Poltava, Sevastopol, Sumy, Zaporizhia
Icthyophaga

Ny ***Icthyophaga*** dia vondron-karazana voromahery enina ao amin' ny fianakaviana *[[Accipitridae]]*, mifandray akaiky amin' ny voromahery an-dranomasina ao amin' ny vondron-karazana *[[Haliaeetus]]*. Raha ny marina, ny manam-pahefana sasany dia mametraka ity karazana ity ao anatin' ny *Haliaeetus*. Samy teratany any Azia Atsimo Atsinanana izy ireo, manomboka any amin' ny tapany atsimo-atsinanana amin' ny Zana-kôntinanta Indiana ka hatrany Sulawesi. Kely kokoa noho ny voromahery ao amin' ny *Haliaeetus* izy ireo, na dia mifanindry amin' ny an' ny karazana kely kokoa amin' io vondron-karazana io aza ny habeny. Mitovitovy ny volon' izy ireo: ny lohany miloko volondavenona dia mitohy amin' ny elatra sy amin' ny vatany volondavenona, ary fotsy ny kibony sy ny tongony.

## Taksinômia
Ny fandalinana filôjenetika nataon' i Raposo do Amaral sy ny namany (2009) amin' ny *[[Accipitridae]]* momba ny famakafakana momba ny fototarazo mitôkôndrialy sy nokleary sivy avy amin' ny santionany 105 (karazana 54) dia kihon-dalana tep amin' ny fahatakarana ny fifandraisana ao amin' ity vondrona ity. Niteraka fiovana lehibe teo amin' ny taksônômian' ny vondrona izany, izay hita taratra ao amin' ny versiona 3.3 (2013) amin' ny fanasokajiana filamatra nataon' ny International Ornithological Congress. Ireo karazana ao amin' ny vondron-karazana *Icthyophaga* dia napetraka ao amin' ny vondron-karazana *[[Haliaeetus]]*, talohan' ny namerenan' ny namohazany indray ilay vondron-karazana tamin' ny taona 2023. Diso ny tsipelina hoe *[[Ichthyophaga]]*, izay manondro vondron-karazana kankam-pisaka.

### Listry ny karaazana
Araka ny fanasokajian' ny International Ornithological Congress (versiona 15.1, 2025), ny vondron-karazana *Icthyophaga* dia asehon' ny karazana enina:

* *[[Icthyophaga vocifer]]* (Daudin, 1800);
* *[[Ankoay|Icthyophaga vociferoides]]* (des Murs, 1845) – ankoay;
* *Icthyophaga leucogaster* (Gmelin, JF, 1788);
* *Icthyophaga sanfordi* (Mayr, 1935);
* *Icthyophaga humilis* (Müller, S & Schlegel, 1841);
* *Icthyophaga ichthyaetus* (Horsfield, 1821)

## Jereo koa

* *[[Haliaeetus]]*