open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Voamadinika

Ny **voamadinika** dia zavamaniry toy ny ahitra, fihinam-boa. Anisan' ny fianakaviana *[[Poaceae]]* (na *Gramineae*). Ny voamadinika fahita indrindra dia ny varimbazaha (*Triticum vulgare*), ny ôrza (*Hordeum*), ny ampembambazaha (*Sorghum halepense*), ny katsaka (*Zea mays*), ny vary (*Oryza sativa*), ampemba (*Sorghum*). Ny voamadinika no miantoka ny ampahany be amin' ny sakafon' ny olombelona eran-tany. Tena misy "siramamy miadam-piasa" (gliosida saro-drafitra) ny voany: anelanelan' ny 60 sy 85 %. Hanina masaka nahandroina mivantana, na nototoina ho lafarinina (vary, ôrza, varimbazaha, sns.) alohan' ny hamadihana azy ho mofo, na paty. Ampiasaina hohanin' ny biby fiompy ny voany sy ny tahony ary ny raviny. Azo ampiasaina amin' ny fanaovana toaka ny voan' ny voamadinika sasany. Ny ankamaroan' ny labiera, ohatra, dia azo avy amin' ny fanotrehana ny ôrza.

Anisan' ny zavamaniry novolen' ny olombelona voalohany ny voamadinika, nandritra ny Neôlitika, 10&nbsp;000 hatramin' ny 12&nbsp;000 taona lasa izay. Avy any Azia Minora ny varimbazaha, ny vary avy any Azia sy Afrika; ny katsaka no hany voamadinika teratany any Amerika. Amin' izao fotoana izao dia ambolena manerana izao tontolo izao ny voamadinika rehetra.

Ao amin' ny fianakaviana *Gramineae* ny ankamaroan' ny voamadinika. Atsoina amin’ ny anarana siantifika hoe *Triticum*, ny vondron-karaza' ny varimbazaha, ny ôrza *Hordeum* ny segla *Secale*, ny avoanina *Avena*, ny vary *Oryza* ary ny katsaka *Zea*. Ny ampemby sy ny mitovitovy aminy dia mizara ao amin' ny *Setatia*, ny *Eleusine*, ny *Panicum* ary ny *Pennisetum*, ny *Sorghum* sy ny *Andropogon*.

## Jereo koa

* ampemba.
* ampembambazaha
* katsaka
* ôrza
* vary
* varimbazaha
Sama (vorona)

Ny **sama** dia karazam-borondrano lehibe, mahaforona  ny fianakaviana ***Phoenicopteridae***, izay fianakaviana tokana ao amin' ny filaharana **Phoenicopteriformes**.

Mahatratra 80 hatramin' ny 145 sm ny halavany, lava tongotra sy lava tenda. Manana vava tsy manam-paharoa izy, ka ny tapany ambany dia lehibe kokoa noho ny ambony. Azony atao ny manokatra ny vavany amin' ny fampiakarana ny tapany ambony na amin’ ny fampidinana ny ambany.

Miara-miaina anaty andiany amin' ny faritra mando ny sama. Tia mandeha amin’ ny rano marivo izy ireo, rano matetika masira na masirasira na alkalinina, na a-morontsiraka na an-tanety, eo anelanelan' ny haabo 0 m ka hatramin' ny haabo 5000 m.

Vorona tsy misaratsaraka izy ireo sady hita any amin' ny Tontolo Vaovao (karazana efatra) sy aty amin' ny Tontolo Tranainy (karazana roa): any Amerika Atsimo, any Amerika Afovoany, aty Afrika, any Eorôpa Atsimo ary any Atsinanana Afovoany.

## Fanasokajiana

### Vondron-karazana
Misy vondron-karazana telo ity fianakaviana ity:

* *[[Phoenicopterus]]* Linnaeus, 1758 (karazana 3)
* *Phoeniconaias* Gray,GR, 1869 (karazana tokana)
* *Phoenicoparrus* Bonaparte, 1856 (karazana 2)

### Karazana
Toy izao ny karazana sama isaky ny vondron-karazana:

* *Phoenicopterus*
** *[[Phoenicopterus roseus]]* Pallas, 1811
** *[[Phoenicopterus ruber]]* Linnaeus, 1758
** *Phoenicopterus chilensis* Molina, 1782

* *Phoeniconaias* Gray,GR
** *Phoeniconaias minor* (Geoffroy Saint-Hilaire, É, 1798)
* *Phoenicoparrus*
** *Phoenicoparrus andinus* (Philippi, 1854)
** *Phoenicoparrus jamesi* (Sclater, PL, 1886)

### Karazana hita eto Madagasikara
Ny karazana sama hita eto Madagasikara dia ao amin' ny vondrom-pianakaviana *Phoenicopterus*:

* *[[Phoenicopterus minor]]*;
* *[[Phoenicopterus roseus]]* na *[[Phoenicopterus antiquorum]]*.

* Phoenicopterus roseus (Flamant rose) Oiseaux.net+2birdsoftheworld.org+2

* Phoeniconaias minor (Flamant nain) Oiseaux.net+2Encyclopedia Britannica+2

## Jereo koa

* Vorona

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Linksan' i Eorazia

Ny **linksan' i Eorazia** na **linksa eoraziana** na **linksa bôrealy** na **linksa eorôpeana** (*Lynx lynx*), dia karazana sakabe izay hita manerana an' i Eorazia, tonga any amin' ny morontsiraka avaratra amin' i Pasifika. Mora fantatra amin' ny tongony lava sy ny rambony fohy ary ny sofiny maranitra izy. Isankarazany volo sy ny haben' ny linksa bôrealy.

Miaina any anaty ala bôrealy (taiga) izy io, izay karazan-tsakabe tsy mitabataba sy mahay miafina, mihaza ireo biby mdinika misy kitro toy ny karazana serfa na diera *Capreolus capreolus* (antsoina amin' ny teny frantsay hoe *chevreuil*). Na dia miely be aza ny linksa bôrealy dia nihena ny isany ao Eorôpa Andrefana, izay efa nanaovana andrana fampidirana azy ireo indray.

Nisy ny finoanoam-poana momba ny linksa bôrealy nanomboka tamin' ny Andro Antenatenany, izay biby mbola tsy nisy nahafantatra azy hatramin' ny fiandohan' ny taompolo 1980. Mbola iadian-kevitra ny momba azy eo amin' ny mpihaza sy ny mpiandry ondry, indrindra fa nandritra ny fampidirana azy indray.

Ny linksa eoraziana dia lehibe avo roa heny noho ny karazana linksa telo hafa. Milanja 9 ka hatramin' ny 35 kg izy, ny linksan' i Siberia (na linksa siberiana) no zana-karazana lehibe indrindra; ny salan-danjan' ny lahy dia 25 kg fa ny vavy kosa 21 kg. Mirefy 65 hatramin’ ny 75 sm eo amin’ ny sorony, ary 77 hatramin' ny 135 sm ny halavany. Ny tsy fitovian' ny lahy sy ny vavy dia miharihary: ny lahy dia lehibe kokoa, manan-tombo apahefany noho ny vavy.
Sakan' i Pallas

Ny **sakan' i Pallas** na **manola** na **sakam-patrana** (*Otocolobus manul* na *Felis manul*) dia biby iray sokajy amin’ ny saka, ao amin' ny zana-pianakavian' ny *Felinae*. Io no hany karazana ao amin' ny sokajy *Otocolobus*.

Manana vatana matevina sy fonentana sy tongotra fohy ary rambo fohy sy matevina ny manola. Ny volony, tena lava sy matevina, dia mahatonga azy ho toa lehibe kokoa noho ny tena izy. Ny singam-bolony eo amin' ny faritra ambany (amin’ ny kibony, ao anatiny amin’ ny tongotra ary amin’ ny rambony) dia saika lava kokoa avo roa heny noho ny eo amin' ny takibany na ny lamosiny, izay ahafahany mandady mikasika amin’ ny tany rehefa mihaza izy sady voaaro amin' ny hatsiaky ny ririnina.

Ny sakan' i Pallas dia miforitra amin' ny rambony rehefa mandry, izany fomba fandriany izany no ahafahany mitazona ny hafanan' ny vatany. Raha any avaratra amin’ ny faritra misy azy izy dia miloko volondavenona ny volony, fa menapina kosa raha any atsimo. Mety miovaova arakaraka ny fizaràn-taona ny lokony. Amin’ ny karazany sasany dia misy tsipitsipika mainty mitsangana eo amin' ny takibany. Fotsy ny tendron' ny volony ka  manome endrika manopy volafotsy. Fotsy ny saokany sy ny tratrany ary ny kibony. Ny tongony dia misy soritra mainty tsy miavaka. Ny rambony mainty tendro sady toy ny misy kivango miloko mainty miisa fito ka hatramin' ny sivy. Ahafahany miafina tsara ao anaty tontolo voajanahary misy azy ny lokon'ny volo amin’ ny hodiny amin’ ny ankapobeny.

Ny halavan’ ny manola dia eo anelanelan' ny 50 sy 65 sm ary mirefy 21 hatramin'ny 31 sm ny rambony. Ny haavony dia 28 hatramin'ny 30 sm. Miovaova eo amin'ny 2,5 ka hatramin'ny 4,5 kg ny salan-danjany. Amin' ny ankapobeny dia mavesatra noho ny vavy ny lahy.

Fisaka sy lehibe ny lohany. Fohy sy boribory ary mipetaka ambany eo amin' ny lohany: zara raha mihoatra avy amin' ny volony. Ny lohany izay somary midina ambany dia mety tsara amin'ny fihazana amin' ny faritra malalaka tsy dia misy zavamaniry firy. Ny hakelin' ny sofiny dia misoroka ny fahaverezan’ ny hafanana be loatra. Misy pentipentina mainty kely ny handriny. Misy tsipitsipika maloka sy fotsy ny takolany.

Fotsy ny volom-bavany ary ny masony dia misy sisiny fotsy sy mainty. Ny manola koa dia manana hodimaso fahatelo izay miaro ny masony amin' ny rivotra mangatsiaka sy ny tafio-drivotra feno vovoka. Boribory ny anakandriamansony ary kely kokoa ny valanoranony raha mitaha amin’ ny an' ny karazan-tsakabe hafa.

Ny sakan’ i Pallas dia miely amin’ny faritra midadasika, miankandrefana mankany amin' ny Ranomasina Kaspiana ary any atsinanana hatrany andrefana amin' i Sina tany am-boalohany. Miitatra mianavaratra mankany Môngôlia sy Kazakstàna ary Rosia ny faritra ary mianatsimo hatrany Iràna sy Pakistàna ary Nepaly. Hita indrindra any Môngôlia izy, ary tsy dia fhita matetika any Tibeta, any Afganistàna ary any Pakistàna. Tsy misy intsony any atsinanana amin' i Sina izy. Sambany tamin' ny taona 2014 no voamarina ny fisiany ao Nepaly, ao amin' ny distrikan' i Dolpa no misy ny fetra andrefana amin' ny faritra misy azy any Nepaly.
Ampondradian-tany efitra

Ny **ampondradian' i Persia** na **ampondradia persiana** na **borikidia persiana** na **borikidian' i Persia** na **ampondradian-tany efitra** na **borikidian-tany efitra** (*Equus hemionus onager*) dia zana-karazana ao amin' ny *Onager* (ampondradia na borikidia aziatika) any any Iràna. Anisan' ireo karazana atahorana ho lany tamingana izy, izay tsy misy afa-tsy 600 mahery any anaty ala ary eo amin' ny 30 eo ho eo ompiana any Amerika Avaratra.

Ny faritra misy ny borikidia persiana dia avy any Môngôlia ka hatrany Arabia Saodita raha ny sisintany atsinanana sy andrefana, ary avy any Rosia ka hatrany Kazakstàna ny sisintany avaratra sy atsimo. Ny ampondradia persiana dia monina amin' ny lemaka be tendrombohitra, ny tany somary karakaina, ary amin'ny ankapobeny amin’ny lemaka karakaina. Ao amin' ny Valan-javaboarin'i Khar Turan, any Iràna, no ahitana azy ireo be indrindra.
Gepara aziatika

Ny **gepara iraniana** na **geparan' i Iràna** na **gepara aziatika** (*Acinonyx jubatus venaticus*) dia zana-karazan' ny gepara izay tena tandindomin-doza sady voafetra amin' ny sisintany Iràna-Iràka ankehitriny, na dia vitsy aza no voalaza fa tafavoaka velona tsindraindray any amin'ny faritra ambanivohitra any Iràka sy any Iràna ary any Pakistàna.

Ny volon' ny gepara aziatika dia mavo hatramin’ ny mavo tanora, matroka kokoa ny sisiny, eo anoloan' ny molony, eo ambanin' ny masony, ary ao amin' ny ilany anatiny amin’ ny tongony. Misy pentipentina mainty kely milahatra eo amin' ny lohany sy ny hatom-bozony, saingy miparitaka mikorontana izany eo amin' ny vatany, ny ranjony, ny tongony ary ny rambony. Misy tsipitsipika mainty ny tendron-drambony.

Fohy kokoa noho ny an' ny gepara afrikana ny volo amin’ ny vatany sy ny vombony. Mirefy 112 hatramin’ ny 135 sm eo ny loha sy ny vatan' ny gepara aziatika lehibe, ary mirefy 66 hatramin' ny 84 sm ny halavan' ny rambony. Manodidina ny 34-54 kg ny lanjany. Somary lehibe kokoa noho ny vavy ny lahy.
Tetraôgala persiana

Ny **tetraôgala persiana** na **tetraôganan' i Persia** na **tetraôgala kaspiana** (*Tetraogallus caspius*) dia karazana vorona ao amin' ny fianakaviana *Phasianidae*. Hita any any atsimo sy atsimo-atsinanan' ny Ranomasina Kaspiana, any amin' ny tendrombohitra atsinanana amin' i Torkia, any Armenia, any Azerbaijàna, any Torkmenistàna ary manerana ny Tendrombohitra Alborz any avaratra amin' i Iràna izy io. Miteraka any amin' ny haabo 1 800 hatramin’ ny 3 000 m eo amin' ny tany be vato misy kirihitra kely izy. Manao akany amin' ny tany tsy misy zavamaniry izy ary mametraka ny atodiny manopy maitso miisa 6 hatramin’ ny 9 ao anatin' izany, izay kotrehin’ ny vavy ihany. Ny sakafony dia voamadinika sy zavamaniry. Miaraka anaty andiany kely izy amin’ ny fotoana tsy anatodizany.

Mirefy 56 ka hatramin' ny 63 sm ny halavany, 95 ka hatramin' ny 105 sm ny halavan' ny elany ary 1,8 hatramin' ny 2,9 kg ny lanjany. Miloko volondavenona, volontsôkôlà, fotsy ary mainty ny volony, saingy toa volondavenona hatsatra rehefa tazanina lavitra ity vorona ity. Miloko volondavenona hatsatra ny tratrany, fotsy ny tendany ary misy fotsy eo amin’ny ilany hatoka, ary volondavenona matroka ny tendany.

Eo am-panidinana ity vorona malina ity dia mampiseho volo fotsy sy ambany rambony fotsy. Mitovy ny volon’ ny lahy sy ny vavy, saingy kely kokoa sy manjavozavo ny bikan' ireo mbola madininika. Misy karazany telo izay tsy mitovy fatran-dokom-bolo ity vorona ity, ka ny any amin' ny faritra andrefana mazavazava kokoa fa ny any antsinanana matroka kokoa.
Gazela indiana

Ny **gazela indiana** (*Gazella bennettii*) fantatra any an-toerana amin' ny anarana hoe ***chinkara*** na ***idimi***, dia karazana gazela hita any Azia Atsimo. Miaina any amin' ny faritra be ahitra sy faritra misy tany efitra any India, any Bangladesy, any Iràna (amin’ ny faritra sasany) ary any Pakistàna izy.

Ny halavan’ ny gazela indiana dia mirefy 80 ka hatramin' ny 95 sm (miaraka amin' ny rambony 10 sm), ny haavony kosa dia 50 ka hatramin' ny 65 sm. Mahatratra 39 sm ny tandrony. Milanja 14 ka hatramin'ny 25 kg ny lehibe.

Amin' ny fahavaratra dia miloko menamena izy, misy volony malama sy manjelajelatra. Amin' ny ririnina anefa dia lehibe kokoa ny volo fotsy eo amin' ny kibony sy ny tendany. Ny sisin' ny tarehiny dia volontsôkôlà antitra ary manomboka amin' ny zoron' ny masony ka hatrany amin' ny molony dia voafehin' ny tsipika fotsy.
Gazela misy treho

Ny **gazela misy treho**, na **gazela persiana** na **gazelan' i Persia** (*Gazella subgutturosa*) dia karazana antilôpa ao amin' ny fianakavian' ny *Bovidae*. Ny anarany dia noho ny fiitaran' ny vozona sy ny tendan' ny lahy mandritra ny vanim-potoana fanaovay firaisana amin' ny vavy. Miaina any Azia Afovoany sy any Atsinanana Afovoany izy. Nihena be ny isany tao anatin' ny taona vitsivitsy farany.

Mahatratra 90 hatramin' ny 115 sm ny halavany ary 60 ka hatramin' ny 80 sm ny fafavony. Eo amin'ny 18 ka hatramin' ny 33 kg ny lanjany, ary mavesatra noho ny vavy ny lahy. Mirefy 15 hatramin' ny 20 sm ny halavan’ ny rambony.

Ny vatany amin' ny ankapobeny dia mioko volontsôkôlà matsatso, saingy mety miovaova arakaraka avy amin'ny volontsôkôlà mazava, saika fotsy, ka hatramin' ny volontany, ary indraindray misy loko volondavenona na mavo na mena. Na inona na inona lokon' ny lamosina, dia mihaantitra kokoa izany loko izany eo amin'ny farany ambany amin' ny takibany, izay misy ny loko volontany mitambatra amin'ny fotsy amin' ny kibony manaraka tsipika voafaritra mazava, indraindray misy tsipika mainty.

Ny marika amin' ny tarehiny, izay ny toetra mankan' ny gazela, dia tsy hita mazava afa-tsy amin' ireo mbola tanora: mihafotsy ny handriny sy ny molony rehefa mandroso ny taona, na dia mitoetra aza ny tsipika matevina miloko volontany mampifandray ny masony amin' ny vavany. Ao amin’ ny gazela misy treho ao amin' ny Saikinosy Arabo, ireo marika ireo dia tsy hita na dia amin' ny mbola tanora aza. Mainty ny rambony, hita mazava eo amin' ny vodiny fotsy.

Tsy toy ny gazela hafa, ny lahy ihany matetika no misy tandroka, fa amin'ny toerana sasany dia misy tandroka koa ny vavy. Mahavariana fa tsy misy tandroka matetika ny gazela misy treho any Sina sy Môngôlia, fa arakaraka ny ikisahana mankamin' ny ambadika amin’ ny faran' ny faritra misy azy ireo (ny Saikinosy Arabo), no mahabetsaka ny isan' ny vavy misy tandroka: ireo izay ao amin’ ny Saikinosy Arabo dia misy tandroka avokoa. Ny halavan’ ireo tandroka ireo dia 25 hatramin'ny 43 sm. Matroka ny lokon’ ny tandroka izay miensrika "S" misokatra be, mitongilana mankany amin' ny lamosiny.

Mandritra ny fanaovan’ ny lahy firaisana amin' ny vavy dia mitombo sady miseho ety ivelany ny lohatraokany.

Ny gazela moisy treho dia hita any amin' ny Saikanosin' i Arabia, any Iràka, any Siria, any Iràna, any atsimo-andrefana amin' i Pakistàna, any Torkia, any Azerbaijàna, any Kazakstàna, any amin' ireo firenena any Azia Afovoany ary ny any amin' ny tany efitr' i Gobi any Môngôlia, ary any Sina.
Diera persiana

Ny **diera persiana** na **dieran' i Persia** (*Dama dama mesopotamica*) dia karazana serfa na diera  tandindomin-doza izay tsy hita afa-tsy ao amin' ny faritanin' i Khuzestan, any atsimo-andrefana amin' i Iràna amin' izao fotoana izao. Nofaritana tamin' ny voalohany ho karazam-biby tena akaiky ny serfa na diera eorôpeana (*Dama dama*) izy io, ankehitriny dia heverina ho zana-karazana tatsinanana antsoina hoe *Dama dama mesopotamica* izy

Ny diera persiana dia lehibe kokoa noho ny diera eorôpeana, ny halavany be indrindra dia 2,40 m ary ny haavony 1,10 m. Mirefy 16 ka hatramin' ny 19 sm ny rambony, ary 95 kg ny lanjan' ny lehibe indrindra. Lava kokoa noho ny an' ny diera eorôpeana ny tandroky ny lahy, saingy vitsy ny sampany. Toy ny karazana diera na serfa hafa rehetra, ity biby ity dia mpihinana zavamaniry ary mihinana ravina sy ahitra, mipetraka any anaty ala mikitroka.

Fohy sy manja mena ny volo madrakotra azy, ary misy pentipentina fotsy be dia be eo amin' ny tratrany sy ny fari-damosiny manandrify amin' izany. Fotsy ny kibony, ny vombony, ny tapany ambany amin’ ny rambony ary ny vavany, ary misy tsipika matevina roa miaty tsipika iray hafa miloko mainty izay mamakivaky ny tapany ambony amin’ ny vozony sy ny lamosiny. Eo amin' ny tendany dia misy pentina fotsy misongadina raha mitaha amin' ny sisa noho ny bikany manokana mitovy amin’ ny paoma. Io pentina io, izay antsoina hoe paoman’ i Adama, dia misongadina kokoa eo amin' ny lahy noho ny eo amin' ny vavy.

Aorian' ny 32 herinandro nitondrana vohoka, ny vavy dia miteraka ny zanany amin' ny volana Marsa na Avrily (tsy matetika ny kambana) ary mampinono azy mandritra ny taona voalohany amin' ny fiainany. Amin' ny herintaona sy tapany dia vonona amin’ ny fanaovana firaisana ara-nofo izy. Ny faharetan' ny fiainany dia eo amin' ny 20 ka hatramin' ny 25 taona.

## Jereo koa
* Serfa mena
* Kapreôlo
* Karibo
* Ôrinaly
Fanindry masiaka

Ny **fanindry masiaka** na **fanindry lava tongotra** (*Buteo rufinus*) dia vorona mpihaza hita any amin' ny faritra maro any Eorazia sy any Afrika Avaratra. Ity karazam-borona ity dia mivelona any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Eorôpa hatrany Afrika Atsinanana ka hatrany amin' ny faritra avaratra amin’ ny Zana-kôntinenta Indiana. Ny fanindry masiaka dia ao amin' ny sokajy *Buteo*, izay iray amin' ny karazana lehibe ao aminy. Na dia somary matanjaka aza izy io, dia heverina ho vorona mpihaza miadam-panidina kokoa amin' izy rehetra.

Toy ny ankamaroan' ny karazana fanindry, dia mihinana biby madinika misy nono toy ny biby mpikiky izy, anisan' izany ny voalavo, ary koa ny biby mandady sy mikisaka, ny vorona sy ny bibikely ary koa ny fatim-biby. Mety mipetraka amin' ny toeram-ponenana isan-karazany ny fanindry lava tongotra izay afaka manao akany amin' ny toerana samihafa, anisan' izany ny vatolampy sy ny hantsana ary ny hazo. Ny fanindry lava tongotra dia miely patrana ary toa marin-toerana tsara ny hamarony.
Aquila chrysaetos

Ny ***Aquila chrysaetos*** dia karazana voromahery ao amin' ny fianakaviana *[[Accipitridae]]*. Izy io dia vorpna mpiremby miloko volontany antitra, mivolombolamena kokoa eo amin' ny lohany sy ny tendany. Ity vorona ity dia mampiasa ny fahaizany sy ny hafainganam-panidiny ary ny hohony mahery hisambotra ny rembiny, toy ny bitro sy ny mitovitovy aminy, ny biby lehibe misy nono toy ny amboahaolo, ny saka (sakadia sy ny saka an-trano), ny zanak' osin-tendrombohitra, zanak' osidia isan-karazany (*bouquetins*), ary ny zanaka diera (na serfa) sy ny mitovitovy aminy. Mihinana fatim-biby koa izy, raha vitsy ny remby, ary koa biby mandady na mikisaka. Ny vorona, anisan' izany ny karazay lehhibe toy ny karazan-gisabe (*cygne*) na ny karazam-banobe (*grue*), ny karazan-goaika maity ary ny vareva-dranomasina (*goéland marin*) dia mety ho rembiny koa.

Ny *Aquila chrysaetos* dia miaro fari-tany hatramin' ny 155 km2. Tokam-bady izy ary afaka miara-mipetraka mandritra ny taona maro na mandritra ny androm-piainana mihitsy aza ny mpivady. Manao akany eny amin' ny toerana avo izy ireo, eny amin' ny hantsana, amin’ ny hazo na amin' ny zavatra naorin’ olombelona toy ny andrin-telefônina. Manao akany lehibe izy ireo izay iverimberenany mandritra ny taona maromaro. Manatody iray ka hatramin' ny efatra ny vavy, ary ny ray aman-dreny roa no mikotrika azy mandritra ny 40 ka hatramin’ ny 45 andro. Matetika dia zanany iray na roa ihany no tafavoaka velona mandra-pahatongan' ny fotoana ahafahany manidina, amin' ny fahatelo volana eo ho eo.

Taloha izy ireo dia niely patrana amin’ ny faritra avaratry ny zana-pehintany Asorotany (Amerika Avaratra, Afrika avaratry ny tangorom-bohitra Atlas sy Eorazia avaratry ny tendrombohitra Himalaya), nefa nanjavona tamin' ny faritra maro be olona mipetraka. Na dia efa lany tamingana na tsy fahita firy aza amin’ ny toerana sasany, dia mbola fahita any Eorazia, any Amerika Avaratra ary any amin' ny faritra sasany ao Afrika io karazam-borona io. Ny *Aquila chrysaetos* dia manana akany be dia be mifanizina any amin' ny faritra atsimo amin’ ny kôntean' i Alameda, California, any Etazonia.

Ny zana-karazana eoraziana dia ampiasain' ny olona hihaza sy hamono lopa any amin' ny faritra maro. Io voromahery io dia voaaro any amin' ny firenena maro nanomboka tamin' ny taona 1970.

Ny *Aquila chrysaetos*, izay manao akany indrindra eny amin' ny hantsana, dia hita amin' ny tendrombohitra any Eorazia, toy tanngorom-tendrombohitra Alpa sy Pirenea, any Azia Atsinanana, any Magreba ary any Amerika Avaratra: niharan' ny fanenjehana izy ireo ka nandositra ny tany lemaka ary saika lasa monina an-tendrombohitra. Izy io koa dia monina amin’ ny sisin-tanin' ireo faritany ireo sy ny faritra malalaka amin' ny ala bôrealy any Rosia, any amin’ ny firenena baltika sy any Skandinavia ary koa any Ekôsy, indrindra ao amin' ny Nosy Skye. Misy voromahery volamena maro koa manao akany eny amin' ny faritra avo any Etiôpia. Ny voromahery sasany dia somary mpifindra monina, ny hafa miorim-ponenana. Mandrakotra 22 ka hatramin’ny 33 km2 ny fari-tanin' ny mpivady iray.
Voltora be volombava

Ny **voromahery be volombava** na **voltora be volombava** (*Gypaetus barbatus*) no hany karazana ao amin' ny *Gypaetus*. Ity karazana ity dia hita any Azia Afovoany, any Afrika, any Atsinanana Afovoany ary any Eorôpa, izay iray amin' ny karazana voltora efatra - voafetra indrindra any amin' ny tendrombohitra Pirenea, any amin' ny tendrombohitra Alpa, any amin' ny tendrombohitra Corse ary any Kreta. Anisan' ny filaharan’ ny *Accipitriformes* izy io ary ao amin’ ny fianakaviana *Accipitridae*.

Ity voltora lehibe ity – izay manana halava 1,10 m hatramin' ny 1,50 m; sy elatra mirefy  hatramin'ny 3 m; sy lanjany 5 ka hatramin'ny 7 kg - manana ny toetrany manokana: tsy misy faritra miboridana eo amin' ny loha sy ny tendany ary ny tratrany; vozon-tongotra feno volo; elatra tery sy mizorozoro ary rambony miendri-pantsika. Ny tapany ao ambany fotsifotsy miloko volom-boasary dia mifanohitra amin' ny lamosina sy ny elany ary ny rambony mainty. Ny mbola kely dia miloko manja matroka ranoray. Mazàna io vorona io dia irery. Mitabataba be mandritra ny vanim-potoanan' ny firaisan’ ny lahy sy vavy, mamoaka sioka maranitra.

Ny voltora be volombava dia vorona any an-tendrombohitra any Eorôpa, any Afrika Atsinanana ary any Azia. Any Azia Afovoany no lehibe indrindra ny faritra misy azy. Hita any amin' ny tendrombohitra Himalaya ary koa amin' ny Lembalemba Tibetana, any Altai, any Pamir na any amin' ny tendrombohitra Alai sy Tian. Tany Eorôpa, ny tendeombohitra Pirenea dia misy voltora be volombava mpivady miisa 118 tamin' ny taona 2006 ary efa ho 500 ny isan’ ny vorona tao. Voromahery be volombava miisa 90 teo ho eo no niaina manerana ny tendrombohitra Alpa tamin' ny faran' ny taonjato faha-20, ary nisy 150 teo ho eo tamin' ny taona 2012, noho ny fandaharana iraisam-pirenena momba ny fampidirana indray sy ny fiarovana ny akaniny.

## Jereo koa
* Voltora ejiptana
* Voltora eoraziana
* Voltora mainty eoraziana
Kota Modisi

**Modisi** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Sulawesi Avaratra ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 451893 mponina tamin'ny taona 2014.

## Toe-tany

## Jereo koa

* Indonezia

* Sulawesi Avaratra

## Tsiahy
Fisotrony

Ny **fisotrony** dia vokatry ny metabolisma ao amin'ny olombelona sy amin'ny biby maro hafa. Mikoriana avy amin'ny voa amin'ny oretera mankany amin'ny tatavia ny fisotrony. Ny fisotrony dia mivoaka avy amin'ny vatana amin'ny alàlan'ny oretra.
Relika

Amin' ny fivavahana, ny **relika** dia zavatra na lahatsoratra misy dikany ara-pivavahana tamin' ny lasa. Matetika izy io dia ahitana ny sisa tavela amin' ny vatan' ny olo-masina na ny olona hajaina izay notehirizina ho fahatsiarovana azo tsapain-tanana. Ny relika dia lafiny manan-danja amin' ny endrika sasany amin' ny bodisma, ny kristianisma, ny silamo, ny samanisma, ary ny fivavahana maro hafa.
Samanisma

Ny **samanisma** dia fanao ara-pivavahana izay misy mpitsabo (atao hoe **samàna**) mifandray amin' ny tontolon' ny fanahy amin' ny alalan' ny toetry ny fahatsiarovan-tenany miova. Matetika ny tanjon' izany dia ny hitarika fanahy na hery ara-panahy ho any amin' ny tontolo ara-batana mba hanasitranana na hanampiana ny olombelona amin' ny fomba hafa.
Rihanna

**Robyn Rihanna Fenty** (* 20. Febroary 1988, Saint Michael) fantatra amin'ny anarana hoe Rihanna dia mpihira-mpamoron-kira Barbadiana izay nanome antsika hira toy ny 'Pon de Replay', 'SOS', 'Umbrella', ary 'Take a Bow'. Mpanakanto tena nahomby tamin'ny fahatanorany, efa namidy rakikira maherin'ny 41 tapitrisa sy hira 150 tapitrisa maneran-tany izy, ka lasa iray amin'ireo mpanakanto be mpividy indrindra hatramin'izay. Teraka tao Barbados, nihalehibe nihaino mozika reggae izy ary nanomboka nihira fony izy mbola kely. Sahirana noho ny fiainam-pianakaviany mikorontana sy ny fifandirana tsy tapaka eo amin'ny ray aman-dreniny, dia niroboka tamin'ny mozika izy ary tsy ela dia nahatsapa fa naniry ny ho mpihira matihanina. Nanangana vondrona mozika izy fony izy mbola tany amin'ny lise ary nahazo fahafahana hanao audition niaraka tamin'ny mpamokatra mozika Evan Rodgers izay tena nampiaiky volana ny talentan'ilay zatovo. Nasainy nifindra tany New York ilay tovovavy mba hanohy ny asany manontolo andro amin'ny maha-mpihira izay nataony tamim-pifaliana. Navoaka tsy ho ela ny rakikirany voalohany ary lasa fahatsapana mozika tsy ela i Rihanna. Ny hirany mamelombelona sy manitikitika an-tongotra no tena tian'ireo tanora mandrisika azy hirotsaka amin'ny sarimihetsika ihany koa. Tsara tarehy, tanora ary tena manan-talenta, izy ankehitriny dia heverina ho sampy tanora sy olo-malaza. Mampiasa tsara ny lazany koa i Rihanna ary mandray anjara mavitrika amin'ny asa soa maro
Kim Kardashian

Kim Kardashian dia iray  amin'ireo kintan'ny fahitalavitra tena be karama indrindra, izay tombanana ho 40 tapitrisa dolara. Nahazo ny sain'ny fampahalalam-baovao izy tamin'ny alalan'n y kasety fanaovana firaisana ara-nofo malaza, navoaka taloha kelin'ny nanomboh an'ny andian-tantara zava-misy, 'Mitazona ny Kardashians'. Ny seho zava-misy dia lasa fahombiazana goavana ary tsy ela dia lasa kisary i Kim. Ny fahombiazan'ny fampisehoana dia nitarika ny famoronana spin-off maro toy ny 'Kourtney sy Kim Take New York' ary 'Kourtney sy Kim Take Miami'. Efa nanohana vokatra sy serivisy maromaro ihany koa izy ary fantatra fa vehivavy mpandraharaha mahay. Miaraka amin'ny rahavaviny, Kourtney sy Khloé, i Kim dia mitantana andiana orinasa antsinjarany sy lamaody. Niara-nanangana karazana akanjo maro izy telo mirahavavy. Namoaka karazana menaka manitra manokana ihany koa izy ary nanoratra boky mitondra ny lohateny hoe, ‘Kardashian Konfidential’. Izy koa dia nanao lohateny lehibe tamin'ny fanambadiany 72 andro niaraka tamin'ny mpilalao basikety Kris Humphries.
Lembalemba Iraniana

Ny **Lembalemba Iraniana** na **Lembalemba Ariana** na **Lembalemba Persiana** dia lembalemba midadasika eo anelanelan' ny Atsinanana Afovoany sy i Azia Afovoany. Voahodidin' ny tendrombohitra Zagros any andrefana, ny tandavan-tendrombohitra Alborz sy i Kopet-Dag any avaratra, ny andilan' i Hormuz (na Ormuz) ary ny Hoala Persiana any atsimo ary i Hindu Kush any atsinanana izy.

Mandrakotra ny ampahany be amin' i Iràna (eo amin' ny 2/3 amin' ilay firenena avy any amin' ireo tendrombohitra Zagros mankany atsinanana), ny faritra manontolo ao Azerbaijàna, ao Afganistàna (indrindra ny faritra andrefana sy atsimo amin' io firenena io), amin’ ny tapany andrefana amin’ i Pakistàna (ao Balotsistàna) ary koa ny atsimo sy atsinanana amin' i Torkmenistàna. Mirefy 3,7 tapitrisa km2 eo ho eo ny Lembalemba Iraniana izay miendrika efadafy ka ny zorony dia ny tanànan' i Tabriz (ao Iràna), i Shiraz (ao Iràna), i Peshawar (ao Pakistàna) ary i Quetta (ao Pakistàna).

Na dia antsoina hoe "lembalemba" aza izy dia tsy fisaka ny vohony ary misy tandavan-tendrombohitra maromaro eo afovoany, ka ny tampona avo indrindra dia ny Tendrombohitra Damavand (5610 m) ao amin' i Alborz ary ny iva indrindra dia ao amin' ny tany efitr' i Lut (Dasht-e Lut) (- 300 m).

Tamin' ny Andron’ ny Alimo dia namakivaky ny tendrombohitra Zagros (izay nampitohy an’ i Mesôpôtamia sy ny Lembalemba Iraniana) i Elama. Mety ho tany amin’ ny faritra afovoan’ ny Lembalemba Iraniana no nisy ny fanjakan' i Aratta, fantatra tamin’ ny alalan’ ny loharano amin’ ny soratra miendri-pantsika. Tamin' ny Andro Taloha, ity faritra ity dia fantatra amin' ny anarana hoe *Persia* (na *Persa*), noho ny tarana-mpanjaka persiana Akemenida avy any Fars (na Pars). I *Erān* (izay niandohan' ny anarana amin’ ny fiteny persiana môderina hoe *Iran*) dia nampiasaina mba hilazana ny fanjakana (fa tsy ho anaram-poko) tamin' ny vanim-potoan’ ny Sasanida.

Be dia be ny leôparda, ny bera (orsa), ny hiena, ny lambo, ny ibeksa, ny gazela, ary moflôna (karazana ombidia) ao amin' io lembaemba io. Any amin' ny tendrombohitra misy ala any amin' ilay lembalemba no tena ahitana ireo biby ireo. Ny morontsiraky ny Ranomasina Kaspiana sy ny Hoala Persika dia ahitana voron-drano toy ny gôelà sy ny ganagana ary gisa. Ny serfa (na diera), ny sokina, amboahaolo, ary karazana biby mpikiky 22 dia hita any amin' ny tany somary efitra, ary ny skirela sy ny bera mainty (orsa mainty) aziatika dia mipetraka any Balotsistàna. Ny karazam-biby an-drano sy biby mandady na mikisaka toy ny saobakaka, ny sahona, ny sokatra, ny androngo, ny salamandra, ny karazam-bibilava maro, dia mipetraka any amin' ny faritr' i Balotsistàna ary manaraka ny tehezan' ny tendrombohitra Elburz sy Zagros. Karazan-trondro 200 no mipetraka any amin’ ny Hoala Persika. Karazana trondro 30 fivarotra (indrindra ny Esturgeon na Sturgeon) no hita any amin' ny Ranomasina Kaspiana.
Trano fidiovana

Ny **trano fidiovana** dia fitaovana fidiovana manangona ny fisotrony sy ny diky, ary indraindray ny taratasy fidiovana, mazàna hatao fanariana. Mampiasa rano ny trano fidiovana fandoroana, fa ny kabine maina na tsy misy rano kosa dia tsy mampiasa rano. Izy ireo dia azo natao ho an'ny toerana hipetrahana malaza any Eoropa sy Amerika Avaratra miaraka amin'ny seza fidiovana, miaraka amin'ny fiheverana fanampiny ho an'ireo manana fahasembanana, na ho an'ny fihetsika miondrika malaza kokoa any Azia (jereo ny toeram-pivoahana). Any amin'ny faritra an-tanàn-dehibe, matetika ny toeram-pivoahana fidiovana dia mifamatotra amin'ny rafitra fanariana maloto izay mitondra mankany amin'ny tobin-tsolika any amin'ny faritra mitokana. Ny fako dia fantatra amin'ny anarana hoe fidiovana ary ny entona mitambatra anisan'izany ny loharano hafa dia maloto. Ny kabine maina dia mifamatotra amin'ny lavaka, kaontenera azo esorina, efitrano fanaovana zezika, na fitaovana fitehirizana sy fitsaboana hafa, anisan'izany ny fanodikodinan'ny urine miaraka amin'ny kabine mamily ny fisotrony.
Lakaoly

Ny **lakaoly** dia zavatra tsy metaly ampiharina amin'ny lafiny iray na roa amin'ny zavatra roa misaraka izay mamatotra azy ireo ary manohitra ny fisarahana.
Ny fampiasana lakaoly dia manome tombony sasany raha oharina amin'ny teknika famatorana hafa toy ny fanjairana, fametahana mekanika, na lasantsy. Anisan'izany ny fahafahana mamatotra fitaovana isan-karazany, ny fitsinjarana ny adin-tsaina mahomby kokoa amin'ny fiaraha-miasa, ny fahombiazan'ny fomba fiasa mora mekanika, ary ny fahaiza-mamolavola kokoa.
## Rohy ivelany

* Adhesives manufacturer
Damavand (tendrombohitra)

I **Damavand** (persana: دماوند / *Damāvand* na *Demavend*) no tampon' ny afotroa avo indrindra ao Iràna. Mahatratra 5 610 m ny haavony, ao amin' ny tandava-tendrombohitra Alborz, 66 km avaratra-atsinanan' i Teheran no misy azy. Antsoina hoe ***Donbavand*** koa ilay tendrombohitra. Any akaikin' ny morontsiraka atsimon' ny Ranomasina Kaspiana no misy ny tampony, ao amin' ny departemantan' i Amol, faritanin' i Mazandaran. Ny fipoahana farany tamin' io afotroa io dia efa tany amin’ ny 7 300 taona mahery. Ny tanàna akaiky indrindra azy dia i Rineh, atsimon’ ilay tendrombohitra.

## Tantara
Na dia eo aza ny toerana misy an' i Damāvand amin' ny fedrà iraniana, dia tsy hita tao amin' ny sarintany izy ary tsy noresahin' ny mpandeha lavitra tandrefana toa an' i Jean Chardin na i Pietro Della Valle. Ny mpahay tantara sy ny jeôgrafa no tena nairesaka momba ny fiakarana voalohany voaporofo tamin’ ny taonjato faha-9 sy faha-10.

Araka ny lovantsofina iraniana, ity volkano ity dia niakarana tany amin' ny taona 850, fa ny fiakarana voalohany teny dia ny an' i Abu Dolaf Kasradji, tokony tamin' ny taona 905, ary nanaraka izany ny an' i Yaqut taonjato telo taty aoriana. Tamin’ ny taona 1837, i W. Taylor Thompson, tôpôgrafa, dia nianika azy io indray nandritra ny asany. Tamin’ ny taona 1843, dia tonga teny an-tampony i Karl Georg Theodor Kotschy, bôtanista aotrisiana. Nanomboka tamin' ny taona 1860 dia nanatanteraka fiakarana teny ny Britanika sy ny Prosiana.

## Ao amin' ny kolontsaina iranana
Ny tendrombohitra Damāvand dia manana ny toerany manokana ao amin' ny fedrà iraniana ary voalaza fa iray amin' ny toerana niambenan’ ny Sīmorgh (vorona mahagaga). Ao amin' ny lahatsoratra sy ny fedrà zôrôastriana amin' ny ankapobeny dia nofatorana rojo vy teo amin' ny tendrombohitra Damāvand ilay dragona manana loha telo atao hoe Aži Dahāka, izay voaheloka hijanona ao mandra-pahatongan’ ny fahataperan’ izao tontolo izao. Ao amin' ny endrik’ io fedrà io taty aoriana ihany dia nofatorana rojo vy tao anaty lava-bato teo amin' ny tendrombohitra Damāvand ilay mpanao jadona Zahhāk rehefa avy noresen’ i Kāveh sy Fereydūn.

Ao amin' ny *Shah Nameh* ("*Bokin' ny Mpanjaka*") dia voalaza fa manana hery mahagaga ilay tendrombohitra. Ao amin' ny tononkalo sy literatiora iraniana, i Damāvand no tandindon’ ny fanoherana ny mpitondra vahiny.

## Ny fiakarana eny amin' ilay tendrombohitra
I Damavand dia misy mianika tsy tapaka, na an-tongotra na amin’ ny sky, ary misy làlana enina ambin' ny folo farafahakeliny. Ny malaza indrindra dia ny lalana atsimo, izay misy toby an-tsasa-dalana eo amin' ny haavo 4 000 m. Ny fiakarana lava indrindra dia ny ao avaratra-atsinanana. Roa andro no ilaina mba hahatongavana any an-tampony avy eo amin' ny tanàna kelin' i Nāndal, izay andaniana alina ao amin' ny fialokalofana Takht-e Fereydoun (4 300 m). Ny lalana andrefana dia malaza noho ny fijery azo atao amin' ny filentehan' ny masoandro. Ity lalana ity dia manana fialokalofana iray hafa, antsoina hoe Sīmorgh, izay naorina vao haingana ary misy rihana roa.
Zard-Kuh

I **Zard-Kuh** (midika hoe "Tendrombohitra Mavo", atao koa hoe **Zardkuh**, **Zarduh Kuh** na **Zard Kuh-e Bakhtiari**; persana: زردکوه بختیاری) dia tendrombohitra ao amin' ny faritr' i Zagros Afovoany, any Iràna. Ny tampony lehibe indrindra, Kolunchin, dia mahatratra 4 221 m, izay mahatonga azy io ho tangorom-bohitra faharoa avo indrindra amin' ireo Tendrombohitra Zagros (aorian' ny tangorom-bohitra Dena) ary rakotra oram-panala mandrakizay, izay ao amin' ireo Tendrombohitra Zagros ao amin' ny prefektioran' i Kuhrang ao amin' ny faritanin' i Chaharmahal-Bakhtiari ao Iràna. Manomboka any amin' ny Tendrombohitra Zagros akaikin' i Zard-Kuh ny renirano Karun sy Zayanderud. Ny reniranon Bazoft, sakeli-dranon' ny ony Karun, dia avy amin' ny Tendrombohitra Zagros, akaikin' i Zard Kuh. Misy tobin-dranomandry kely eny amin’ io tendrombohitra io noho ny rotsak' orana somary betsaka.
Khorasan

I **Khorasan** dia faritra any avaratra-atsinanana amin' i Iràna, eo amin' ny sisin' ny  Tsinambolana Lonaka. Ampahany atsinanan' ny Empira Sasanida taloha i Khorasan izay heverin' ny Afgàna ho anaran' i Afganistàna tamin’ ny Andro Antenatenany  satria nivelatra avy any avaratra-atsinanan' i Persia (Iràna ankehitriny) manerana ny tanin' i Afganistàna ankehitriny ary nahafaoka ny atsimo amin' i Torkmenistàna, amin' i Ozbekistàna ary amin' i Tajikistàna ka hatrany amin’ ny ony Amu Darya.

Amin' ny teny persana dia atao hoe خراسان , izy, anarany koa ny hoe **Chorasan** na **Khurasan**, izay midika hoe "izay iavian' ny masoandro".

## Jeôgrafia
Ny faritany persianan' i Khorasan fahiny dia nahitana fari-tany hita ankehitriny ao Iràna, ao Afganistàna, ao Tajikistàna, ao Torkmenistàna ary ao Ozbekistàna. Maro amin' ny tanàna manan-tantara tao Persia ao amin’ i Khorasan fahiny: i Nishapur (any Iràna ankehitriny), i Merv sy i Sanjan (ao Torkmenistàna ankehitriny), i Samarkand sy i Bukhara (ao Ozbekistàna ankehitriny), ary i Herat sy i Balkh (ao Afganistàna ankehitriny).

Ao Iràna ankehitriny, i Khorasan no faritany lehibe indrindra hatramin' ny 29 Septambra 2004 nefa nanomboka tamin’ io dia nozaraina ho faritra telo izy:

* i Khorasan Avaratra, renivohitra: Bodjnourd, kôntea hafa: Shirvan, Djadjarm, Maneh-Samalghan ary Esfrayen. Ny velaran' ilay faritany dia 28 434 km2;
* i Khorasan Atsimo, renivohitra: Birdjand, kôntea hafa: Ferdows, Nahbandan, Sarbisheh. Ny velaran' ilay faritany dia 69 555 km2;
* i Khorasan-e Razavi, renivohitra: Mashhad, kôntea hafa: Ghoushan, Dargaz, Tchenaran, Sarakhs, Fariman, Torbat-e Jam, Taybad, Ghayen, Khaf-Rachtkhar, Kashmar, Bardaskan, Neyshabour, Sabzevar, Gonabad, Kalat ary Khalil Abad. Ny velaran' ilay faritany dia 144,681 km2. 

## Toekarena
I Khorasan dia malaza amin' ny fanamboarana karipetra sy ny fambolena tamotamo any atsimo amin' ilay faritany. Ity faritra ity ihany koa no nipoiran’ ny varimbazaha ao amin' ny feta-mofo manify mifanosona ao amin' ny mofo *baklava*, izay lasa tsindrin-tsakafo malaza efa hatry ny Andro Taloha hatrany Gresy, talohan' ny nankafizana azy tany Aotrisy izay niatrika ny fanitaram-panjakana nataon’ ny Empira Ôtômana tamin' ny taonjato faha-17, ary nahazo koa ny sisa amin’ izao tontolo izao amin' ny anarana hoe *crescent* na *croissant*.
Faritanin' i Khuzestan

Ny **Faritanin' i Khuzestan** na **Khuzistan** (amin' ny teny persana: خوزستان ) dia iray amin' ny faritany 31 ao Iràna. Any atsimo-andrefana amin' ilay firenena no misy azy, eo amin' ny sisin-tanin' i Iràka sy ny Hoala Persika. Ny renivohiny dia i Ahvaz ary mirefy 62 238 km2 ny velarany. Ny tanàna lehibe hafa ao amin' io faritany io dia i Behbahan, i Abadan, i Andimeshk, i Khorramshahr, i Bandar-e Emam, i Dezful, i Shushtar, i Omidiyeh, i Izeh, i Bagh-e Malek, i Bandar-e Mahshahr, i , i Ramhormoz, i Shadegan, i Shush, i Masjed Soleiman, i Aghajari, ny nosy Minu ary i Hoveyzeh.

## Fiavian' ilay anarana
Ny anarana hoe *Khuzestan*, izay midika hoe “Tanin' ny Khuzi”, dia manondro ny anaran'  ny mponina voalohany tao amin' ilay faritany, dia ny Kozy (*Khuzi*). Nisampana avy amin' ny teny elamita hoe *Ūvja* io anarana io.

Nantsoina hoe *Arabistan* na *Arabestan* ihany koa ilay faritany nandritra ny vanim-potoana sasany taorian' ny taonjato faha-15, indrindra tamin' ny fitondran' i Tahmasp I (shah faharoa tamin' ny tarana-mpanjaka Safavida na Sefevida) tamin' ny taonjato faha-16, taorian' i Muhammad ibn Falah, Arabo nitarika ny *Msha'. sha'iya*, nanomboka fanafihana an' i Khuzestan tamin' ny taona 1440, ka niteraka fitomboan’ ny mponina manam-piaviana arabo tao Khuzestan. Nosoloin' i Reza Pahlavi ny anaran' ilay faritany tamin' ny taona 1923.

## Jeôgrafia
Ny faritanin' i Khuzestan dia azo zaraina ho faritra roa: ny lemaka sy ny faritra be tendrombohitra. Any atsimo sy andrefana amin' ilay faritany no misy ny lemaka maro. Io faritra io dia tondrahan’ ny renirano Karun, Karkheh ary Jarahi. Any avaratra sy atsinanana amin' ilay faritany no misy ny faritra maro be tendrombohitra, ary ao no ahitana ny tgapany atsimo amin' ireo tendrombohitra Zagros. I Karun, izay renirano lava indrindra any Iràna (850 km), dia manampy amin' ny fanondrahana sy ny fahalonahan’ ny tany alohan' ny hivarinany ao amin' ny Hoala Persika. Mafana sy mando amin' ny ankapobeny ny toetanin' i Khuzestan amin' ny fahavaratra, indrindra any atsimo, fa maina sy malefaka kokoa ny ririnina.

## Jereo koa

* Faritany any Iràna: Alborz - Ardabil – Azerbaijan-e-Gharbi – Azerbaijan-e-Sharghi – Bushehr - Shahar Mahaal-o-Bakhtiari - Esfahan - Fars - Gilan – Golestan - Hamedan – Hormozgan - Ilam - Kerman - Kermanshah – Khorasan-e-Jonubi - Khorasan-e-Razavi - Khorasan-e-Shomali - Khuzestan - Kohkiluyeh-o-Boyer Ahmad - Kurdistan Iraniana – Lorestan - Markazi – Mazandaran - Qazvin – Qom – Semnan - Sistan-o-Baluchestan - Teheran - Yazd - Zanjan
Sefid Rud

I **Sefid Rud** (persana: ﺳﻔﻴﺪ ﺭﻭﺩ, "Renirano fotsy") na **Rud-e Safid**, dia renirano mirefy 670 km eo ho eo, mipoitra avy any avaratra-andrefana amin' i Iràna ary mikoriana, amin' ny ankapobeny, miatsinanana ary mivarina amin' ny Ranomasina Kaspiana ao Rasht. Tohodrano iray ao amin' i Sefid Rud naorina tamin' ny taona 1962 no manapaka riandrano iray ao amin' ny Tendrombohitra Alborz, misintona rano avy amin’ ny sakeli-drano roa ary manitatra ny lohasaha eo anelanelan' ny Tendrombohitra Talesh sy ny tandavan-tendrombohitra lehibe Alborz: izy no lalana lehibe indrindra eo anelanelan' i Teheran sy ny tany ivan' i Kaspiana.

Io renirano io dia fantatra efa hatramin' ny Andro Taloha amin' ny anarana hoe *Mardus* na *Amardus* ary nandritra ny fotoana nanjakan' ny Ilkana Môngôly (*Ilkhans Mongol)* teo ambany fahefan’ i Hûlân Mûrân tamin'ny taonjato faha-13 sy faha-14.
Sistan-o-Baluchestan

Ny **Faritanin' i Sistan o Baluchistan** na **Sistan-Baluchistan** (persana: سیستان و بلوچستان) dia iray amin' ny faritany 31 ao Iràna. Any atsimo-atsinanana amin' ilay firenena no misy azy, eo amin' ny sisintany amin' i Pakistàna sy amin’ i Afganistàna. Ny renivohiny dia i Zahedan, ary misy mponina 2,1 tapitrisa ny ao aminy. Izy no faritany faharoa lehibe indrindra ao Iràna, izay mirefy 181&nbsp;600 km2. Amin’ ny prefektiora 26 ao amin' ilay faritany dia ao i Iranchahr, i Chabahar, i Khash, i Zabol, i Zahedan, i Saravan, ary i Nik Shahr.

## Jeôgrafia
Ity faritany ity, izay mifanolo-bodirindrina amin' i Afganistàna, dia misy faritra roa, dia i Sistan any avaratra sy i Baluchistan any atsimo. I Sistan sy i Baluchistan dia iray amin' ny faritra maina indrindra ao Iràna izay ahitana fisondrotra kelin' ny rotsak' orana avy any atsinanana mankany andrefana, ary fitomboana ben' ny hamandoana any amin' ny faritra amorontsiraka. Ny sahalempon' i Sistan dia mandray ny ankamaroan' ny rano entin’ ny ony Helmand, avy any Afganistàna.

Ity faritany ity dia ianjadian' ny rivotra miankina amin' ny fizaràn-taona izay samihafa zotra, ka ny lehibe indrindra amin' izy ireo dia: ny rivotra maharitra 120 andro ao Sistan, fantatra amin' ny anarana hoe *Levar*, i *Qousse*, rivotra fahafito (*Gav-kosh* mpamono ombivavy), i *Nambi* na ny rivotra atsimo, i *Hooshak*, ny rivotra mando maro sy manaraka fizaràn-taona avy any amin' ny Ranomasimbe Indiana, ny rivotra avaratra (na *Gurich*) ary ny rivotra avy any andrefana (*Gard*).

Any amin' ny tapany atsimo sy andrefan' i Sistan-Balochistan, ny ankamaroan' ny mponina dia Balotsy ary miteny balotsy. Ny anarana *Baluchestân* dia midika hoe "tanin' ny Balotsy" amin' ny teny persana. Toy izany koa, ny anarana Sistan dia avy amin' ny teny persiana taloha hoe *Sākāstān* ary midika hoe "tanin' ny Sàka".

Ny mponina ao amin' ny faritanin' i Sistan-Balochistan dia manohy manaraka ny fomba amam-panaony manokana, ary io faritra io dia mety ho lasa iray amin' ny faritra mahavantana ny fizahàn-tany ao Iràna. Ny foko roa manan-danja indrindra ao amin' ilay faritany dia ny Barahoy sy ny Balotsy. Ny fomba fiainan' izy ireo, ny fomba amam-panaony, ny lovantsofiny ary ny lalànam-poko dia mamorona fototra ara-kolontsaina tena mahaliana.

Maro ny manam-pahaizana sy ny mpandaha-teny ary ny olo-malaza amin' ny literatiora izay avy amin' ity faritr' i Iràna ity, anisan' izany i Farrukhi Sistani, i Ya'qub bin Laith as-Saffar ary i Rostam. Taranaka avy amin' ny fianakaviana iray nanorim-ponenana tao Sistan-Baluchistan ihany koa ny ayatollah Ali al-Sistani.

## Jereo koa

* Faritany any Iràna: Alborz - Ardabil – Azerbaijan-e-Gharbi – Azerbaijan-e-Sharghi – Bushehr - Shahar Mahaal-o-Bakhtiari - Esfahan - Fars - Gilan – Golestan - Hamedan – Hormozgan - Ilam - Kerman - Kermanshah – Khorasan-e-Jonubi - Khorasan-e-Razavi - Khorasan-e-Shomali - Khuzestan - Kohkiluyeh-o-Boyer Ahmad - Kurdistan Iraniana – Lorestan - Markazi – Mazandaran - Qazvin – Qom – Semnan - Sistan-o-Baluchestan - Teheran - Yazd - Zanjan
Revôlisiôna Iraniana

Ny **Revôlisiôna Iraniana**, antsoina koa hoe **Revôlisiôna Islamika** na **Revôlisiônan' ny taona 1979** dia ny revôlisiôna niseho tamin' ny taona 1979 izay nanova an' i Iràna ho repoblika islamika, nanongana ny Fanjakana Imperialin' i Iràna notapahan' ny tarana-mpanjaka Pahlavi. Nahitana Mozilmana maro anisa izany revôlisiôna izany. Ny revôlisiônera islamista dia nanohitra ny pôlitika laîka tandrefana nataon' i shah iraniana Mohammad Reza Pahlavi.

Ny mpanohana ny ayatollah Khomeini dia nikarakara hetsika hanoherana ny governemantan' ilay shah. Khomeini no lasa mpitarika vaovaon' i Iràna. Ny 98,2 % n' ny mpifidy iraniana dia nifidy "eny" tamin' ny fitsapàn-kevi-bahoaka hananganana ny Repoblika Islamika ao Iràna eo ambany fitarihan' ny ayatollah Khomeini (fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe Imam Khomeini). Nosoloiny ho fitondrà-mpanjaka repoblika teôkratika ny fitondrana. Ny Tandrefana dia milaza fa manao didy jadona io repoblika io.

Tamin' ny Septambra 1980, fotoana fohy taorian' ilay revôlisiôna, dia nanafika an' i Iràna i Iràka teo ambany fitondran' i Saddam Hussein, noho ny tahotra sao hanampy ny vondrona islamista ao Iràka ny governemanta iraniana vaovao amin' ny fanonganana azy. Nanomboka ny ady teo amin' ireo firenena roa tonta ireo izany ady izany izay naharitra hatramin' ny taona 1988, ka tsy nisy nandresy na ny andaniny na ny ankilany. Izany ady izany dia fantatra amin' ny anarana hoe Adin' i Iràna sy i Iràka.

## Jereo koa

* Tantaran' i Iràna
Kharg (nosy)

I **Kharg** na **Khark** (persana: جزیره خارگ / *Jazireh Kharg*) dia nosy any Iràna ao amin' ny Hoala Persika. 25 km miala ny morontsirak' i Iràna izy ary 483 km avaratry ny andilan' i Hormuz. Tantanan' ny Faritanin' i Bushehr mifanila aminy ity nosy ity izay manitatra ny fari-dranomasin' i Iràna mankany amin' ny toeram-pitrandrahana solitany ao amin' ny Hoala Persika. Manana seranan-tsambo ahafahan manondrana solitany ny nosy Kharg.
Rial Iraniana

Ny **Rial** (persiana: ریال) no vola ôfisialin' i Iràna. Ny teny hoe *Rial* dia avy amin’ ny anaran’ ny vola espaniôla *Real* izay ekena any Atsinanana Akaiky. Ny Rial dia mizara  ho Dinar 100, saingy kely dia kely ny sandan’ ny Rial amin' izao fotoana izao ka tsy ampiasaina intsony ny jotsotombony. Mifanohitra amin' izany kosa, ny Iraniana dia mampiasa ny teny hoe *Tuman* na *Toman* (persana: تومان) isan' andro, izay mitentina 10 Rial. Tsy misy marika ôfisialy ho an' ity vola ity. Ny vola madinika mivezivezy dia ny 50, ny 100, ny 250, ary ny 500 Rial. Ny vola madinika 5 sy 10 Rial dia ara-dalàna saingy tsy avoaka intsony. Ny vola taratasy mivezivezy dia ny 1 000, ny 2 000, ny 5 000, ny 10 000, ny 20 000, ny 50 000, ny 100 000, ny 500 000 ary ny 1 000 000 Rial.
New Borg El Arab

**New Borg El Arab** dia tanàna ao amin'ny faritra Aleksandria ao Ejipta.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 170000 mponina tamin'ny taona 2022.

## Jereo koa
* New Cairo

## Tsiahy
Alborz

I **Alborz** na **Elburz** dia tandavan-tendrombohitra any avaratr' i Iràna mamakivaky ny morontsiraka atsimon' ny Ranomasina Kaspiana. Ity tandavan-tendrombohitra  ity, izay manana halava mirefy 1 000 km eo ho eo, dia fetra avaratra amin’ ny Lembalemba Iraniana. Manodidina ny 1 500 m ny salan-kaavony; ny tampony avo indrindra dia ilay afotroa matory atao hoe Damavand (na Demavend), izay mahatratra 5 610 m.

I Alborz dia sakana tery nefa tena misongadina eo anelanelan' ny taniefitra amin' ny lembalemba avo anatiny any atsimo sy ny lemaka lonaka maro manamorona ny Ranomasina Kaspiana any avaratra. Tsy afaka miampita ity tandavan-tendrombohitra ity ny rahona miforona eo ambonin’ io ranomasina io. Ny tanànan' i Rasht, akaikin' ny morontsirak' i Kaspiana, dia ilatsahan’ orana mihoatra ny 1 200 mm isan-taona, raha toa kosa i Teheran, izay 115 km miala ny ranomasina, izay miorina eo amin' ny tehezana atsimon' ny Alborz, dia tsy mahazo orana afa-tsy 210 mm isan-taona.

Maina be ny ilany atsimon’ ilay tandavan-tendrombohitra ary saika tsy misy zavamaniry akory, fa ny ilany avaratra kosa dia rakotra ala matevina sy zavamaniry maitso.