open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alin' ny Lahatra

Ny **Alin' ny Lahatra**, amin' ny finoana silamo, dia ny alina izay inoan' ny Mozilmana fa ny Kor'any dia nampidinina voalohany avy any an-danitra ho an' ny olombelna ety an-tany ary io koa no alina nanambaràna ny andininy voalohany maromaro amin' ny Kor'any tamin' ny mpaminany silamo Mohamady; voalaza fa tsara noho ny fivavahana mandritra ny arivo volana izany alina izany. Araka ny hadita isan-karazany dia tsy fantatra mazava ny daty marina,  ny hany fantatra dia io no iray amin' ny alina amin' ny laharana tsy ankasa tamin' ny folo andro farany amin' ny Ramadany, iay volana fahasivy amin' ny tetiandro silamo. Amin' ny teny arabo izany andro izany dia atao hoe لیلة القدر / ***Laylat al-Qadr***. Nanomboka tamin' izay fotoana izay, ny Mozilmana dia nihevitra ny alina folo farany amin' ny Ramadany ho voatahy manokana. Mino ny Mozilmana fa tonga indray isan-taona ny Alin' ny Lahatra, miaraka amin' ny fitahiana sy ny famindram-pon' Andriamanitra betsaka. Mino izy ireo fa voavela ny ota, ekena ny fitalahoana, ary ny didy isan-taona dia nambara tamin' ny anjely izay manatanteraka izany araka ny fahasoavan' Andriamanitra.

Ny Alin' ny Lahatra, izay ankalazaina isan-taona mandritra ny volana Ramadany, sady mampahatsiahy ny alin' ny fanambaràna voalohany amin' i Mohamady, tamin' ny volana Jolay na Aogositra 610, nandritra ny alina folo farany tamin' ny volana Ramadany, tamin' ny andro manana laharana tsy ankasa.

Amin' ny Sonita dia ankalazaina amin' ny alina faha-21, faha-23, faha-25, faha-27 na faha-29 izany; fa amin' ny Siita kosa dia ny alina faha-19, faha-21 na faha-23. Satria tsy fantatra ny daty marina, ny fotoam-pivavahana dia atao mandritra ny alina maromaro.

Araka ny sonisma, tamin' io alina io dia nanomboka nambara tamin' i Mohamady ny Kor'any tao amin' ny zohin' i Hira tamin' ny alalan' ny anjely Gabriela (Jibril na Jibrail). Ao amin' ny siisma kosa dia mifandray amin' ny fidinan' ny siansa amin' ny Imam izany. Heverin' ny Mozilmana ho voatahy ity alina ity, ka dia tsy maintsy anaovana fitokavana, vavaka, famakiana ny Kor'any ary fangatahana famelan-keloka amin' ny fahotana vita.

## Jereo koa

* Mohamady
* Kor'any
* Ramadany
* Tetiandro mozilmana
* Lahatra (silamo)

## Loharano sy fanamarihana
Cuíto

**Cuíto** (Kuito),  dia tanàna iray any . I dia renivohi-paritany ao amin'ny faritanin'i Bié (faritany). Ny isam-ponina dia 450.881 tamin'ny taona 2014.

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge
Uíge

**Uíge**,  dia tanàna iray any . I dia renivohi-paritany ao amin'ny faritanin'i Uíge (faritany). Ny isam-ponina dia 616.605 tamin'ny taona 2014.

## Tanàna any Angola
Cuíto -  Benguela - Huambo - Luanda (Renivohitra) - Lobito -  Lubango - Moçâmedes  -  Sumbe  - Uíge
Luanda (faritany)

**Faritanin' i Luanda** dia faritany ao  . Ny velarantanin'ilay tanàna dia 18.835 km2, ary misy mponina 6.945.386 ny isam-ponina tamin'ny 16 Mey 2014.

Ny tanànan'i Luanda no renivohitry ny faritany sy Angola.

## Kaominina
Ny faritanin'i Luanda dia misy kaominina fito (portogey: municípios):

## Tanàna
Ny faritanin'i Luanda dia ahitana ireto tanàna manaraka ireto (portogey: comunas): 
* Belas: – Barra do Cuanza, Quilamba (Kilamba); Benfica e Mussulo, Ramiros
* Cacuaco: – Cacuaco, Funda, Kicolo (Quikolo)
* Cazenga: – Cazenga, Hoji Ya Henda, Tala Hady; Cazenga Popular, Distrito Industrial
* Ícolo e Bengo: – Bom Jesus do Cuanza, Cabiri (Kabiri), Caculo Cahango, Calomboloca (seat: Cassoneca), Catete
* Luanda: – Angola Quiluanje, Ingombota, Maianga, Rangel, Samba, Sambizanga
* Quiçama: – Cabo Ledo, Demba Chio, Mumbondo, Muxima, Quixinje (Kixinje)
* Viana: – Calumbo, Viana, Zango, Mbaia
* Kilamba-Kiaxi: – Kilamba-Kiaxi (Quilamba-Quiaxi); Golfe, Palanca, Sapú, Vila Estoril
* Talatona: – Benfica, Talatona; Camama, Futungo de Belas, Quificas

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire

## Jereo koa
* Angola
** Luanda
Sekoly jôhanika

Ny **sekoly jôhanika** na ny **kristianisma jôhanika** dia azo inoana fa vondron' ny Kristiana tamin' ny faran' ny taonjato voalohany izay misy milaza fa mety nanoratra miaraka, amin' ny teny grika, ny vondron-dahatsoratra jôhanika, indrindra fa ny Evanjely araka an' i Joany na Filazantsara araka an' i Jaona. Anisan' ireo mpamakafaka ny Baiboly nanohana indrindra ny fisian' ity vondrom-piarahamonina ity i Oscar Cullmann, i Raymond E. Brown, i Bart D. Ehrman, i Harold W. Attridge, i Udo Schnelle ary i Jean Zumstein.

Mbola iadian-kevitra eo amin' ny samy manam-pahaizana manokana ny maha akaiky an' io firehana io amin' ny Apôstôly roa ambin' ny folo, toraka izany koa ny fifandraisany amin' ny jodaisma "ôrtôdôksa" na ny marimarina kokoa hoe "heterôdôksa”, ary koa ny toerana izay niorenany, na dia mirona any Azia Minora  aza ny ankamaroan' ny mpikaroka, angamba ny faritr' i Efesôsy.

Na izany aza, io vondrona io dia nanome ho an' ny kristianisma fitambarana angon-dahatsoratra miavaka amin' ny filazantsara sinôptika ary toa nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fananganana ny "Fiangonana Lehibe" sy ny famaritana ny kristôlôjia.

## Jereo koa

* Vondron-dahatsoratra jôhanika
* Joany Antidahy
* Joany avy any Patmôsy
* Epistilin' i Joany
Mpianatra tian' i Jesoa

Ny andian-teny hoe "**ilay mpianatra tian' i Jesoa**" (amin' ny teny grika: ὁ μαθητὴς ὃν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς / *ho mathētēs hon ēgapā ho Iēsous*) na "**ilay mpianatra malala**" (amin' ny teny grika: ὃν ἠγάπα ὁ Ἱησοῦς / *on êgapa o Iêsous*), na **ilay mpianatra hafa tian' i Jesoa** (amin' ny teny grika: τὸν ἄλλον μαθητὴν ὃν ἐφίλει ὁ Ἰησοῦς / *ton allon mathētēn hon ephilei ho Iēsous*) dia ampiasaina inenina ao amin' ny Evanjely araka an' i Joany hanondroana ny mpianatr' i Jesoa izay tsy fantatra anarana. Ny Joany 21:24 dia milaza fa ny Evanjelin' i Joany dia mifototra amin' ny fijoroana ho vavolombelona an-tsoratra nataon' io mpianatra io.

Fanondroana maromaro no naroson' ny mpamakafaka sy ny mpikaroka indrindraindrindra, araka ny lovantsofina kristiana, ka anisan' izany ny apôstôly Joany zanak' i Zebedeo (na Jaona zanak' i Zebedio) nefa ao koa ny olona izay mitana anjara asa fanampiny teo amin' ny fanompoan' i Jesoa izay misy mihevitra fa nahazo ny lanjany tamin' ny nananganana ny sekoly jôhanika, na niaraka tamin' ny olona an' ohatra izay ahitana ny toetran' ny mpianatra tonga lafatra, izay ataon' ny mpikaroka sasany fa mpanoratra ny Filazantsaran' i Joany. Ao koa i Lazarôsy na Lazara.

Ny maha-mpanoratra an' i Joany Apôstôly na Jaona Apôstôly dia lavin' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana ankehitriny. Misy ny marimaritra iraisana eo amin' ny manam-pahaizana momba ny literatiora jôhanika fa olona tena ara-tantara ilay mpianatra malala, saingy tsy misy marimaritra iraisana momba ny hoe iza io mpianatra malala io.
Literatiora jôhanika

Ny **literatiora jôhanika** na **vondron-dahatsoratra jôhanika** dia andian-tsoratra dimy avy ao amin' ny Testamenta Vaovao izay ambaran' ny lovantsofina kristiana hatramin' ny Andro Taloha fa nosoratan' i Joany zanak' i Zebedeo, iray amin' ireo mpianatr' i Jesoa, na i Joany Evanjelista na ny sekoly jôhanika. Ireo boky ireo dia:

* ny Evanjely araka an' i Joany (na Filazantsara araka an' i Jaona);
* ny taratasy na epistily telo nosoratan' i Joany (Epistily voalohany nosoratan’ i Joany, Epistily faharoa nosoratan' i Joany, Epistily fahatelo nosoratan' i Joany);
* ary ny Apôkalipsy.

Nolavin' ny mpahay tantara ankehitriny ny fiheverana an' i Joany zanak' i Zebedeo (na Jaona zanak' i Zebedio) ho nanoratra ireo boky ireo. Ilay filazantsara sy ny taratasy na epistily telo dia ao amin' ny lova iray ihany, ary mety ho nosoratana tao amin' ny vondrom-piarahamonina kristiana iray manokana, antsoina hoe sekoly jôhanika, tanelanelan' ny taona 60 sy110. Ny Apôkalipsy dia misy fitoviana sy tsy fitoviana amin' ny lahatsoratra efatra hafa, ary ny fanoratana azy tao anatin' ny lova iray ihany dia iadian-kevitra.

Miezaka mamerina ny tantaran' ity vondrom-piarahamonina jôhanika ity amin' ny mety tokony ho izy amin' ny alalan' ireo lahatsoratra ireo ny mpahay tantara.

Amin' ireo boky dimy ireo, ny hany tokana milaza mazava tsara ny mpanoratra azy ho i "Joany" nr "Jaona" (amin' ny teny grika: Ἰωάννης / *Iōannēs*) dia ny Apôkalipsy. Ny manam-pahaizana yankehtriny amin' ny ankapobeny dia mandà ny fiheverana fa nosoratan' ny mpanoratra mitovy amin' ny nanoratra ny lahatsoratra efatra hafa ity boky ity. Ilay filazantsara dia manondro ny mpanoratra azy ho "ilay mpianatra tian' i Jesoa", izay matetika antsoina amin' ny hoe Joany Evanjelista nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato voalohany.

Ny manam-pahaizana dia niady hevitra momba ny mpanoratra ny literatiora jôhanika nanomboka tamin' ny taonjato fahatelo fara fahatarany, indrindra fa hatramin' ny Taonjaton' ny Fahazavana. Ny maha-mpanoratra an' i Joany Apôstôly dia lavin' ny manam-pahaizana maro.*

## Jereo koa

* Apôkrifan' i Joany
* Apôkalipsy faharoan' i Joany
Carrossel

***Carrossel*** dia telenovela breziliana noforonin'i Íris Abravanel ho an'i SBT ary nivoaka tamin'ny 21 mey 2012.

## Loharano

## Rohy ivelany
*  
*
Zaidisma

Ny **zaidisma** na **zaidiah** (avy amin' ny teny arabo الزيدية / *az-zaydiyyah*) dia iray amin' ireo sampana telo lehibe amin' ny silamo siita (ankoatry ny siisman' ny  roa ambin' ny folo sy ny ismailisma) izay nipoitra avy amin' ny taonjato fahavalo taorian' ny fikomiana tsy nahomby nataon' i Zayd ibn Ali tamin' ny kalifa omeiada, izay manaraka ny fampianarin' ny imam Zayd ibn Ali, zafikelin' i Hussein sy ny zanak' i Ali ibn Hussein, ilay imam fahefatra. Ny zaidisma dia heverina ho sampan' ny silamo siita izay manakaiky indrindra ny sonita, na dia niova imbetsaka aza ny endrika klasikan' ny zaidisma (matetika antsoina hoe *hadawi*) nandritra ny taonjato maro, momba ny fampianarana sonita sy siita. hatrany amin' ny fiheverana ny maha siita ny zaidisma izay matetika mifototra fotsiny amin' ny faneken' izy ireo an' i Ali ho mpandimby ara-dalàna an' i Mohamady. Heverin' ny Zaidita ho zava-dehibe kokoa noho ny fandraisana ara-bakiteny ny Kor'any ny rasiônalisma ary taloha dia nandefitra tamin' ny safiisma sonita. Io no  fivavahana arahin' ny antsasaky ny Iemenita. Tao Iemena no nanorenan' izy ireo fanjakana voalohany tamin' ny taona 890. Ny ankamaroan' ny Zaidita eran' izao tontolo izao dia any amin' ny tapany avaratr' i Iemena, ary ao amin' ny faritr' i Najran any Arabia Saodita.
Tawrat

Ny **Taoraty**, antsoina koa hoe **Taorà**, dia anarana amin' ny teny arabo anondroana ny Torah ao anatin' ny toe-javatra misy azy amin' ny maha boky masina silamo azy izay inoan' ny Mozilmana fa nomen' Andriamanitra ny mpaminany sy ny iraka teo amin' ny Zanak' i Israely. Ao amin' ny Kor'any, ny teny hoe "*Tawrat*" dia miseho imbalo ambin' ny folo. Atao hoe توراة‎) / ***Tawrat*** izany boky izany amin' ny teny arabo. Rehefa resahina ny momba ny lovantsofina avy amin' ny Taoraty ny Mozilmana, dia tsy hoe ny Pentateoka (ny boky dimin' i Mosesy) ihany no ampitovina aminy, fa ny boky hafa ao amin' ny Baiboly hebreo (ny Testamenta Taloha) koa sy ny asasoratra talmodika sy midrasika. Ny *Tawrat* dia inoana fa nomen' i Allah an' i Mosesy (*[[Musa]]*).Eny tokoa, nampidina ny Tawrat izahay, izay nisy fitarihana sy fahazavana tao anatiny. Ny mpaminany izay nanaiky [an' Andriamanitra] dia nitsara ny Jiosy tamin' izany, tahaka ny nataon' ny raby sy ny manam-pahaizana izay nanankinana ny Soratra Masin' Andriamanitra, ary vavolombelon' izany izy ireo. Koa aza matahotra ny olona fa matahora Ahy, ary aza atakalo vola kely [izany hoe tombony avy amin' izao tontolo izao] ny andininy avy Amiko. Ary na iza na iza tsy mitsara araka izay nambaran' Andriamanitra, dia ireo no tsy mino.

— Kor'any 5:44

## Jereo koa

* *[[Horonam-bokin' i Abrahama|Ṣuḥuf ʾIbrāhīm]]*
* *[[Injil]]*
* *[[Zabur]]*
Apôkalipsin' i Abrahama

Ny **Apôkalipsin' i Abrahama** dia asasoratra jiosy apôkaliptika pseodepigrafa (tsy fantatra mazava ny maha mpanoratra azy), apôkrifan' ny Testamenta Taloha, miorina amin' ny fitantarana momba an' i Abrahama ao amin' ny Baiboly. Azo inoana fa nosoratana tamin’ ny taonjato voalohany na faharoa izy io, teo anelanelan' ny taona 70–150 taor. J.K. Tsy raisin' ny Jiosy sy ny Kristiana ho soratra masina izy io, fa soratra masina kosa ho an' ny sektan' ny Bôgômila izay efa tsy misy intsony. Mizara roa miavaka tsara izy io. Ny voalohany dia ny karazan-dahatsoratra midrasika. Ny faharoa ihany no karazan-dahatsoratra apôkaliptika amin' ny heviny mifintina. Voatahiry amin’ ny teny slava (fiteny slavônika taloha) sy romaniana ilay lahatsoratra, ary azo inoana fa nadika avy amin’ ny fiteny grika miorina amin’ ny lahatsoratra semitika manam-piaviana jiosy. Ny tany am-boalohany dia mety noforonina tao amin' ny fikambanan' ny Eseniana.
Dawud

I **Davida** dia heverina ho mpaminany sy irak' Andriamanitra (*[[Allahganj|Allah]]*) ao amin' ny finoana silamo, ary koa ho mpanjaka marina sy voahosotr' Andriamanitra tao amin' ny Fanjakan' i Israely. Fanampin' izany, ny Mozilmana koa dia manome voninahitra an' i Davida noho ny nahazoany ny fanambaràn' Andriamanitra ao amin' ny *[[Zabur]]* (izany hoe ao amin' ny Salamo). Atao amin' ny teny arabo hoe **دَاوُوْد** / ***Dāwūd*** izy,

I Dawud dia heverina ho iray amin' ireo olona manan-danja indrindra amin' ny finoana silamo. Voatonona inenina ambin' ny folo ao amin' ny Kor'any i Davida, hita ao amin' ny lahasoratra silamo ho toy ny rohy ao amin' ny rojom-pifanohizan' ny mpaminany izay nialoha an' i Mohamady. Tsy heverina ho anisan' ny mpaminany "mpanome lalàna" (*ulū al-ʿazm*) izy matetika, nefa mitana ny anjara toerany lehibe ao amin' ny fiheverana silamo. Ao amin' ny lovantsofina mozilmana taty aoriana dia deraina noho ny fahenterany amin' ny vavaka sy ny fifadian-kanina izy. Izy koa dia aseho amin’ ny maha mpitarika môdely mampanjaka ny rariny azy ary amin' ny maha tandindon' ny fahefan' Andriamanitra eto an-tany azy, ka tonga mpanjaka sy mpaminany.

I Davida dia manan-danja indrindra amin' ny maritrano ara-pivavahana tao Jerosalema araka ny fiheverana silamo. I Dawud dia tsy iza fa ilay Davida araka ny Baiboly hebreo, izay mpanjaka faharoan' ny Fanjakan' i Israely sy Jodà mbola nitambatra, nanjaka teo anelanelan' ny taona 1010 sy 970 tal. J.K.

## Jereo koa

* Abrahama araka ny silamo
* Ismaela araka ny silamo
* Isaaka arajka ny silamo
* Mosesy araka ny silamo
* Jesoa araka ny silamo
* *[[Tawrat]]* (Torah araka ny silamo)
* *[[Zabur]]* (Salamo araka ny silamo)
* *[[Injil]]* (Evanjely araka ny silamo)
* *[[Horonam-bokin' i Abrahama|Ṣuḥuf ʾIbrāhīm]]*
Antsamotady

Ny **antsamotady** dia fitaovam-piadiana natao ho an' ny tsirairay, misy karazana paosy iray izay mitohy tady amin' ny tendrony tsirairay, ampiasaina amin' ny fanipazana amin-kery bala vato na firaka, sns. Ny mpampiasa antsamotady dia mametraka ny bala ao anatin' ilay karazana paosy, manodinkodina haingana ny antsamotady, miaraka izany miaraka amin' ny bala, mba hampitomboana ny hafainganam-pandeh' ilay bala, avy eo dia atsipy ilay bala amin' ny fotoana voafaritra tsara.

Ny antsamotady, izay mora amboarina ary mora entina, dia voarakitra an-tsoratra hatramin' ny vanimpotoana talohan' ny tantara tany amin' ny faritra midadasika maro amin' izao tontolo izao. Izy io dia nampiasain' ny mpiandry ondry manokana hatramin' ny Andro Taloha mba hiarovana ny bibiny amin' ny lopa sy ny biby mpiremby hafa; ity fampiasana ny antsamotady ity dia mitohy any amin'ny faritra Atsinanana Afovoany. Nampiasaina tamin' ny ady koa izy io, saingy nihena ny fampiasana azy tamin' ny Andro Antenatenany teo amin' ny tafika ara-dalàna.
Tsy fetezan-diso (silamo)

Ny **tsy fetezan-diso** dia dôgma na teny finoana ao amin' ny finoana silamo, mahakasika ny mpaminanin' ny silamo rehetra. Ny finoana ny tsy fatezan-dison' ny imam sy ny anjely dia iray amin' ny toetran' ny silamo siitan' ny roa ambin' ny folo. Ny tsy fetezan-diso koa dia mifandray amin' ny mpanorina ny Almôhada na amin' ny ankapobeny amin' ny fiarahamonina mozilmana manontolo ao anatin' ny rafitry ny "marimaritra iraisana" - *ijma*. Amin' ny teny arabo izany dia atao hoe عِصْمَة / ***isma***, izay midika hoe "izay iarovan ny tena amin' ny ratsy" na koa "fiarovana" na "fitahirizana".

Manana toerana manan-danja eo amin' ny finoana silamo ny mpaminany, toerana izay nivoatra rehefa nandeha ny fotoana. Ny dôgma momba ny tsy fetezan-dison' ny mpaminany, izay heverina fa tsy manota na oviana na oviana, dia nipoitra nanomboka tamin' ny taonjato faha-9, dia mifanohitra amin' ny soratra ao amin' ny Kor'any.

## Jereo koa

* Tsy fetezan-dison' ny papa
Adriaan Reland

I **Adrian Reland** na **Hadrian Reland** dia manam-pahaizana neerlandey momba ny teny (filôlôga), sy mpanao sarintany ary ôrientalista, teraka tamin' ny 17 Jolay 1676 tao De Rijp ary maty tamin' ny 5 Febroary 1718 tao Utrecht. Ny anarany dia natao latinina hoe ***Hadrianus Relandus*** ary hita amin' ny endrika neerlandeay hoe **Adriaan Reland** na **Reelant**. Na dia tsy nandao an' i Nederlandy mihitsy aza izy, na tsy nitsidika ny Tany Masina, dia nandray anjara lehibe tamin' ny haifiteny sy ny fanaovana sarintany momba ny Atsinanana Afovoany sy Azia, anisan' izany i Persia, i Japana ary ny Tany Masina.
Alexander Adelaar

I **Karl Alexander Adelaar** dia mpahay teny neerlandey teraka tamin' ny taona 1953 tao Den Haag*.* Tena liana tamin' ny fiteny aostrôneziana any Borneo sy eto Madagasikara ary any Taiwan izy, ary koa tamin' ny fiteny malaîka. Manao fikarohana momba ny lovantsofina sy haisoratra am-bava ao Indônezia ihany koa izy.

Miasa ao amin' ny Oniversiten' i Melbourne amin' izao fotoana izao i Adelaar. Izy no tonian-dahatsoratry ny *Pacific Linguistics* ankehitriny.

Nahazo diplôma tamin' ny fandalinana ny fiteny indôneziana tao amin' ny Oniversite Leiden i Adelaar. Tamin' ny taona 1977 izy dia nanohana ny tsangan-keviny, ary tamin' ny taona 1985 no nahazoany ny diplôma momba ny haiteny aostrôneziana.

## Jereo koa

* Jacques Auber
Vondro-nosy Sunda

Ny **Vondro-nosy Sunda** dia vondro-nosy ao Insolindia (na Vondro-nosy Maley). Mizara roa izy io amin' ny ankapobeny: ny Vondro-nosy Sunda Lehibe sy ny Vondro-nosy Sunda Kely. Amin' ny teny indponeziana izy dia atao hoe **Kepulauan Sunda**.

Avy amin' ny hoe "Sunda", izay lembalemba an-dranomasina ahitana ny nosy Sumatra sy Java ary Borneo, ny anaran' izy ireo. Avy amin' ny hoe "Sunda", izay tanin' ny vahoaka atao hoe Sondaney, mipetraka any amin' ny faritra andrefana amin' ny nosy Java, io anarana io. Ny Vondro-nosy Sunda koa dia nanome ny anarany ho an' ny andilan-dranomasina manasaraka an' i Java amin' i Sumatra, dia ny Andilan-dranomasina Sunda.

Ankehitriny dia miorina amin' ny hetsika ara-barotra miaraka amin' ny Eorôpeana izay liana amin' ny famokarana vokatra hafakely toy ny zava-manitra ny toekaren' ireo nosy ireo.

Amin' ny heviny mivelatra dia misy nosy hafa mifanila aminy indraindray toa an' i Sulawesi (Celebes) sy Borneo, ao amin' ny Vondro-nosy Sunda Lehibe, sy i Timor, any amin' ny Vondro-nosy Sunda Kely.

## Jereo koa

* Vondro-nosy Indôneziana
Etnômozikôlôjia

Ny **etnômozikôlôjia** dia ny fandalinana ifarimbonan' ny taranja maro momba ny mozika eo amin' ny tontolon' ny kolontsaina, izay manadihady ny lafiny ara-tsôsialy, ara-tsaina, ara-biôlôjia, amin' ny fampitahana ary amin' ny lafiny hafa ankoatra ny feo. Avy amin' ny teny grika hoe ἔθνος / *ethnos,* "vahoaka" na "foko", sy μουσική / *mousikê*, "mozika", ny teny hoe *etnômozikôlôjia*. Ny etnômozikôlôga dia mandalina ny mozika amin' ny maha taratry ny kolontsaina azy sady manadihady ny asan' ny mozika amin' ny alalan' ny fandrefesana sy fandinihana ary famakafakana isan-karazany azo avy amin' ny taranja hafa toy ny antrôpôlôjia mba hahatakarana ny mozikan' ny kolontsaina iray. Nipoitra avy amin' ny taranja fampitahana mozika, izay nifantoka tamin' ny mozika tsy tandrefana tamin' ny voalohany, ity taranja ity, saingy taty aoriana dia niitatra amin' ny fandalinana ny karazana mozika rehetra eran-tany.
Etnôbôtanika

Ny **etnôbôtanika** dia fandalinana ny zavamaniry ao amin' ny vahoakan' ny faritra iray sy ny fampiasana izany amin' ny alalan' ny fahalalana nentim-paharazana ao amin' ny kolontsaina sy ny mponina eo amin' ny toerana iray. Fandalinana ny fifandraisan' ny olombelona sy ny zavamaniry ny etnôbôtanika. Ny sehatry ny fandalinana ny etnôbôtanika dia ahitana taranja maro isan-karazany, manomboka amin' ny fikarohana arkeôlôjika momba ny sivilizasiônan' ny Andro Taloha ka hatramin' ny biôinjenierian' ny fambolena vaovao toy ny varimbazaha. Ny fomba fiasa amin' ny etnôbôtanika dia manomboka amin' ny fahalalana empirika (amin' ny alalan' ny fanandramana) azo tamin' ny taranaka an-jatony mfandimby, izay mifototra amin' ny fandinihana faobe (fomba fisedrana sy fahadisoana) ary amin' ny ankapobeny amin' ny lovantsofina am-bava, ary voatahiry noho ny fitadidian' ny vondrona ara-piarahamonina.

## Jereo koa

* *[[WikiPhyto]]*
* *[[Wikispecies]]*
* Etnôbiôlôjia
* Etnôfarmakôlôjia
* Bôtanika
Fiteny aronasaly

Ny **fiteny aronasaly** dia tenenina ao Arunachal Pradesh (India Avaratra-Atsinanana), ary mamorona vondrom-piteny ara-petra-kevitra izay heverina ho ao amin' ny fianakaviam-piteny sinô-tibetana. Na izany aza, azo atao ny mihevitra fa ny fifanahafana dia vokatry ny fifampikasohana ("*Sprachbund*"), ary ireo fiteny ireo dia lasa fianakaviam-piteny iray mahaleo tena sy manirery. I Roger Blench (2011) dia manolotra fiteny manirery efatra (fiteny hrosô, mijy, mijo, ary porôika) sy fianakaviam-piteny telo (fianakaviam-piteny mismika sy kamengika ary siangika), fa i Anderson (2014) kosa, ankoatra ny hafa, dia mitazona fa ao amin' ny fianakaviam-piteny sinô-tibetana izy ireo. Mbola mitohy izany tsy fitovian-kevitra izany.
Fiteny ao Nizerià

Ny **fiteny ao Nizerià** dia miisa 525 na mihoatra. Ny fiteny ôfisialy sy ny *lingua franca* be mpampiasa indrindra dia ny fiteny anglisy, izay fitenin' i Nizerià faha fanjanahan-tany. Ny pijiny nizeriana – izay fiteny kreôla miorina amin' ny fiteny anglisy – dia ampiasain' ny olona manodina ny 30 tapitrisa any Nizerià.

Ny fitenim-pirenena lehibe indrindra, raha jerena ny isan' ny mponina mampiasa azy, dia ny fiteny haosa (80 tapitrisa mahery raha ampidirina ny manao azy ho fiteny faharoa), ny fiteny iôroba (54 tapitrisa mahery, anisan' izany ny mampiasa azy ho fiteny faharoa), ny fiteny igbô (42 tapitrisa mahery, anisan' izany ny mpampiasa azy ho fiteny faharoa), ny fiteny efika-ibibiô miparitana (mihoatra ny 15 tapitrisa), ny fiteny folany (13 tapitrisa), ny fiteny kanory (5 tapitrisa), ny fiteny tiva (5 tapitrisa), ny fiteny nope (3 tapitrisa) ary eo amin' ny 2 ka hatramin' ny 3 tapitrisa eo ho eo ny mpampiasa ny fiteny karay-karay, ny fiteny kakanda, ny fiteny edô, ny fiteny igalà, ny fiteny idôma ary ny fiteny izôna.

Ny fahasamihafan' ny fiteny ao Nizerià dia tontolo kely amin' ny ampahany be amin' i Afrika amin' ny ankapobeny, ary io firenena io dia ahitana fiteny avy amin' ny fianakaviam-piteny telo lehibe amin' ny fiteny afrikana: ny fianakaviam-piteny afrôaziatika, ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana ary ny fianakaviam-piteny nigerô–kôngôley. Manana fiteny maromaro mbola tsy voasokajy ihany koa i Nizerià, toy ny fiteny jalaa, izay mety sisa tavela amin' ny fahasamihafana lehibe kokoa talohan' ny fiparitahan' ny fianakaviam-piteny ankehitriny.
Gabriel Ferrand

I **Gabriel Ferrand** dia ôrientalista frantsay, mpanoratra, mpahay teny, manampahaizana manokana momba an' i Madagasikara sady niasa teto, teraka tamin' ny 22 Janoary 1864 ary maty tamin' ny 31 Janoary 1935. Nahazo diplôma tao amin' ny École des langues orientales i Gabriel Ferrand izay nanao lahatsoratra mitondra ny lohateny hoe *Essai de grammaire malgache* sy *Dictionnaire de la langue de Madagascar*. Mpikambana ao tamin' ny Société de linguistique de Paris sy ao amin' ny Société asiatique izy, ary abisan' ny tonian-dahatsoratra ao amin' ny *Journal asiatique*.

## Asasoratr' i Gabriel Ferrand
**Asasoratra momba an' i Madagasikara sy ny Malagasy**

*Ferrand, Gabriel: *Les Musulmans à Madagascar et aux îles Comores*, 3 parties, Paris : E. Leroux, 1891-1902.
* Ferrand, Gabriel: *populaires malgaches* (recueillis, traduits et annotés par Gabriel Ferrand), Paris : E. Leroux, 1893.
* Ferrand, Gabriel: *de grammaire malgache*, Paris : E. Leroux, 1903.
* Ferrand, Gabriel: *Dictionnaire de la langue de Madagascar d'après l'édition de 1658 et l'histoire de la grande Isle Madagascar de 1661*, Paris : E. Leroux, 1905.
* Ferrand, Gabriel: *Essai de phonétique comparée du malais et des dialectes malgaches* (thèse pour le doctorat d'université, présentée à la Faculté des lettres de l'Université de Paris), Paris : Librairie orientaliste Paul Geuthner, 1909.

#### Asasoratra momba ny [[ibadisma]]

* Ferrand, Gabriel: (1924) "L'élément persan dans les textes nautiques arabes des XVe et XVIe siècles". Offprint from: *Journal Asiatique* (Paris), April-June 1924, pp. 193-257.
* Ferrand, Gabriel: (1928) "Les Sultans de Kilwa". Offprint from *Publications de l'Institut des Hautes-Études Marocaines*, vol. 17, 239-260. Mémorial Henri Basset. Nouvelles Études Nord-Africaines et Orientales. Paris: Librarie Orientaliste Paul Geuthner, 1928.

#### Asasoratra hafa

* Ferrand, Gabriel: *Relations de voyages et textes géographiques arabes, persans et turks relatifs à l'Extrême-Orient du VIII<sup>e</sup> au XVIII<sup>e</sup> siècles (traduits, revus et annotés par Gabriel Ferrand), 2 volumes, Paris : E. Leroux, 1913-1914.*
* Ferrand, Gabriel: *Le Pilote des mers de l'Inde, de la Chine et de l'Indonésie* (traduit de l'arabe par Gabriel Ferrand), 2 volumes, Paris : Librairie orientaliste Paul Geuthner, 1921-1923.
* Ferrand, Gabriel: *Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine, rédigé en 851* (traduit de l'arabe par Gabriel Ferrand), Paris : Bossard, 1922.
Otto Christian Dahl

I **Otto Christian Dahl** dia misiônera nôrveziana niasa teto Madagasikara, mpahay fiteny ary manam-pahaizana niantohan' ny governemanta. Teraka tamin' ny 15 Jolay 1903 ary maty tamn' ny 11 Nôvambra 1995 izy.

Teraka tao Namsos i Dahl. Nisoratra anarana tamin' ny fianarana teôlôjia izy tamin' ny taona 1924, nahazo diplôma tamin' ny taona 1927, ary natao ôrdinasiôna tamin' io taona io ihany. Niasa nandritra ny herintaona tao amin' ny Sekolin' ny Misiônan' i Stavanger izy talohan' ny nandehanany teto Madagasikara tamin' ny taona 1929 ho misiônera tao amin' ny Norwegian Missionary Society (NMS). Niasa teto Madagasikara izy, ary nisy ny fahatapahana sasany, hatramin' ny taona 1957. Izy no talen' ny misiôna tany amin' ny faritra andrefana amin' i Madagasikara tamin' ny taona 1952 ka hatramin' ny 1957, ary filohan' ny Fiangonana Loterana Malagasy tamin' ny taona 1955 ka hatramin' ny 1957. Mpampianatra tao amin' ny Sekolin' ny Misiôna izy tamin' ny taona 1948 ka hatramin' ny 1949, ary niasa ho sekreteran' ny misiôna ho an' ny NMS tamin' ny taona 1958 ka hatramin' ny 1966.

Nandalina ny haiteny tany Oslo (1935–1937, 1947–1948, ary 1950–1952) i Dahl, tany Hamburg (1937), ary tany Leiden (1950). Nahazo ny dôktôrata tao amin' ny Oniversiten' i Oslo izy tamin' ny taona 1952 tamin' ny alalan' ny tsangan-keviny hoe *Malgache et maanjan: Une comparaison linguistique*. Anisan' ny nampiavaka azy ny maha manam-pahaizana ambony indrindra eran-tany momba ny fiteny malagasy. Ny asasoratra nataon' i Dahl tamin' ny fiteny sy ny fampitahana ny fiteny malagasy sy ny fiteny maaniany dia nitarika azy sy ny hafa hampandroso ny teôria iazay milaza fa tamin' ny taona 400 tany ho any no niorim-ponenana teto Madagasikara ny olona miteny maaniany avy any amin' ny faritra Tamianglayang any atsimo-andrefana amin' i Kalimantan.

Lasa mpikambana tao amin' ny Akademia Malagasy izy tamin' ny taona 1941, ary tao amin' ny Akademia Nôrveziana momba ny Siansa sy ny Literatiora tamin' ny taona 1957.

Nanan-janaka dimy i Dahl, ka i Øyvind Dahl ny iray amin' izy ireo, misiônera sady mpampianatra ao amin' ny Sekolin' ny Misiônan' i Stavanger. I Otto Christian Dahl dia maty tany Stavanger.

## Asa voafantina nataon' i Dahl

* "Bibelen på Madagaskar", 1950
* "De Zending op Madagaskar", 1950
* *Malgache et maanjan: Une comparaison linguistique*, 1951
* *Les débuts de l'orthographe malgache*, 1966
* *Contes malgaches en dialecte sakalava*, 1968
* *Misjonsarbeidet og folkets kulturelle tradisjoner: Et foredrag for misjonærer*, 1969
* *Gassisk*, 1970
* *Proto-Austronesian,*1973, 1977
* *Atopazy ny masonao*, 1974
* *Early Phonetic and Phonemic Changes in Austronesian,* 1981
* "Sorabe: revelant l'evolution du dialecte Antemoro", 1983
* "Norske misjonærers innsats i vitenskapelig arbeid", 1984
* "Mahomet dans le panthéon Malgache", 1984
* "Focus in Malagasy and Proto-Austronesian", 1986
* *En dør mellom tanker: misjon og språk*, 1987
* "Bantu Substratum in Malagasy", 1988
* *Norsklærer for folk med annet morsmål*, 1990
* "Migration from Kalimantan to Madagascar",1991
* *Kulturminner: døde levninger eller levende minner?*, 2001
Uíge (faritany)

**Faritanin' Uíge** dia faritany ao  . Ny velarantanin'ilay tanàna dia 58.698 km2, ary misy mponina 1.483.118 ny isam-ponina tamin'ny 16 Mey 2014.

## Kaominina
Ny faritanin' Uíge dia ahitana ireto tanàna manaraka ireto (portogey: municípios): 
* Alto Cauale
* Ambuila
* Bembe
* Buengas
* Bungo
* Damba
* Maquela do Zombo (Zombo)
* Milunga (formerly Macocola)
* Mucaba
* Negage
* Puri
* Quimbele
* Quitexe
* Sanza Pombo
* Songo
* Uíge

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire

## Jereo koa
* Angola
** Luanda
*** Uíge
Bié

**Bié** dia iray amin'ireo faritany 18 any , any amin'ny faritra afovoan'ny firenena, izay manana ny renivohiny ao amin'ny tanàna sy kaominina ao Cuíto.
Ny isam-poniny dia 1 654 744 mponina ary 70 314 km² ny velarantaniny.

## Kaominina
Bié dia ahitana ireto kaominina (portogey: municípios) ireto: Andulo, Camacupa, Catabola, Chinguar, Chitembo, Cuemba, Cunhinga, Cuíto ary Nharea.

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire

## Jereo koa
* Angola
** Luanda
** Cuíto
*** Bié
Roger Le Bourg

I **Roger Le Bourg** dia kapitenin-tsambo frantsay izay nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny tantaran' ny zanatanin' i Fort-Dauphin, zanatany naorin' i Frantsa teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-17. Rehefa avy nitatitra ny fikorontanana nanjaka tany Frantsa izy, dia nitondra an' i Étienne de Flacourt nankaty Madagasikara, aty atsimo-andrefan' ny Ranomasimbe Indiana io tamin' ny taona 1648, ary avy eo dia nanendry azy hankany amin' ny nosy atao hoe La Réunion ankehitriny izay nampanomezina azy anarana hoe "île Bourbon".

## Jereo koa

* Zanatanin' i Fort-Dauphin
* Étienne de Flacourt
* Jacques Pronis
* Antoine Couillard
* Roger Le Bourg
* Tantaran' i Madagasikara

* La Compagnie des Indes orientales
* Faritra Anosy
* Tolagnaro
* Antanosy
Antoine Couillard

I **Antoine Couillard** dia voanjo frantsay tany Fort-Dauphin tamin' ny fotoana voalohan' ny nanjanahan' i Frantsa an' i Madagasikara. **Antoine Thaureau** no tena anarany, nefa fantatra amin' ny anarana hoe **le Taureau** ihany koa izy; ny anaram-bosotra hafa ahafantarana azy dia i **Couillard** sy **Marovoule** na **Marovoulle** (fanoratana frantsay ny teny malagasy hoe "marovolo"). Mpandray anjara lehibe tao amin' ny fiorenam-ponenan' ny Eorôpeana tao amin' ny faritr' i Fort-Dauphin izy, ary mpanohitra ny governora tao amin' io toerana io, izay nokasainy hovonoina  tamin' ny alalan' ny fanampian' ny teratany. Izy koa no anisan' ny Frantsay voalohany nipetraka tao amin' ny nosy La Réunion, izay nanaovana sesitany azy tamin' ny tyaona 1654 rehefa avy nigadra.

## Sesitany tao amin' ny nosy Bourbon
Tamin' ny 20 Septambra 1654 dia niainga avy tany Fort-Dauphin ny sambo *L'Ours* ; roa ambin' ny folo andro taorian' izay dia tonga tao amin' ny Helodranon' i Saint-Paul ao Bourbon izy, izay nidinan' i Couillard sy lehilahy 13 ary nanorenam-ponenan' izy ireo teo amoron' ny dobo iray ao anaty helodrano marivo iray izay any andrefana avaratra andrefan' i Madagasikara izay misy toeram-piantsonana azo antoka indrindra.

Io sambo io dia nitondra ombivavy dimy bevohoka sy ombilahy kely no azy ireo, izay nanatevin-daharana ny andiana misy omby 25 ka hatramin' ny 30, taranaky ny omby nampidinin' ny kapiteny Roger Le Bourg tao tamin' ny taona 1649. Nanana masomboly paraky sy voatango ary karazana anana hafa koa izy 14 lahy. Rehefa afaka valo andro dia niverina teto Madagasikara ny sambo  *L'Ours*, izay nandao azy ireo.

Raha mbola niandry ny fizaran-taona tsara ho an' ny fambolena izy ireo, i Couillard sy ny iray tamin' ireo namany dia nanapa-kevitra ny hanao fizahana ny zava-misy manerana ilay nosy. Nahita ny tapany atsinanana sy ny renirano misy ao izy ireo, ny tany hay (vokatry ny afotroa Fournaise), avy eo dia faritra kely misy renirano iray miampita ny tany manontolo (ny lemaka Gol sy ny reniranon' i Saint-Étienne); nanohy any andrefana sy any avaratra izy ireo ka nahita tany tsy azo onenana satria maina be. Niverina izy ireo rehefa tapitra ny iraika ambin' ny folo andro.

Nanomboka niasa izy ireo taorian' io fizahana tany io, ka nanomana ny tany sy namafy ary namboly, saingy nisy rivodoza telo namely izany tamin' ny taona 1655 sy 1657 ary 1658, ka nandrava ny voly sy ny tranon' izy ireo.

Ireo rivodoza ireo no hany loza noheverin' izy ireo fa manjo ny nosy Bourbon. Nahasalama tsara ilay nosy ka nihevitra ny tsy maintsy hijanona ao izy ireo satria tsy voan' ny tazo na aretina hafa mandritra ny telo taona sy valo volana.

Tamin' ny 28 May 1658 dia nandalo ny sambo anglisy *Thomas-Guillaume*. Ny kapiteny Gosselin, izay an-dalana ho any amin' ireo India, dia nitondra azy ireo hatao miaramila. Rehefa tonga amin' ny tany halehany izy ireo dia natolony ho an' ny mpanjaka Madraspatam ny Malagasy ho takalon' ny fahazoany zo hivarotra.

## Jereo koa

* Zanatanin' i Fort-Dauphin
* Étienne de Flacourt
* Jacques Pronis
* Roger Le Bourg
* Tantaran' i Madagasikara

* La Compagnie des Indes orientales
* Faritra Anosy
* Tolagnaro
* Antanosy
Raikitr' Pytagore

Raha hijery ny artila amin' teny anglisy, indro 

Ny raikitry Pytagore dia fifandraisana mahakasika ny lafiny eo aminy telolafy mahitsizoro raiky. Raha a,  b, c ireo lafy mifanila amin' zoro mahitsy ary ny lejo (lafy manatrika lay zoro), dia mahazo

: c^2 = a^2 + b^2 

izany hoe mitovy aminy tambatry ny toradroan' ireo lafy mifanila roa ny toradroan' lejo.

## Porofo mampiasa sokera

**Porofo mandamina**

**Porofo aljebraika**

Azo atao ny mampiasa kopia telon' lay telolafy voalohanay ahazoana ny sary etsy ankila. Araka ny lalanan' fifamenoana moa, dia mahitsizoro no tsy maintsy azontsika. Satria moa c ny lejo hoan' fandaminana voalohany, izay lasa lafy hoan' lay mahitsizoro, sokera no azontsika raha ny tena marina Tahak'izay koa hoan' ny faharoa, mahazo sokera milafy  a+ b  isika. Hoan' ny voalohany

: c^2 = (b - a)^2 + 4\frac{ab}{2}

eto  \frac{ab}{2} manambara ny velaran' ilay telolafy.

Hoan' faharoa kosa,

: (a+b)^2 = c^2 + 4\frac{ab}{2}

izay manome fimirana mitovy tanteraka amin' ilay taloha. Noho izany azo tsoahina mivantana ny c ka mahazo
 c^2 = a^2 + b^2 .
Antaretra (Mananjary)

**Antaretra** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Mananajary, Faritra Vatovavy, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 7767 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.
Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro

Ny **seranam-piaramanidin' i Tolagnaro** (izay antsoina hoe koa **Seranam-piaramanidina Marillac**) dia seranam-piaramanidina ao Tolagnaro na Fort-Dauphin, ao amin' ny Faritra Anosy, eto Madagasikara. Telo kilômetatra atsimo-andrefan' ny afovoan-tanànan' i Tolagnaro no misy ilay seranam-piaramanidina.

Nitsahatra ny sidina iraisam-pirenena tamin' ny fahasahiranana vokatry ny COVID 2020-2021. Nisokatra indray anefa ny sidina mampitohy an' i La Reunion sy i Tolagnaro tamin' ny 4 Nôvambra 2022. Misy sidina indray mandeha isan-kerinandro avy any Saint Denis (La Réunion) mankany Tolagnaro ary isan' andro ny sidina *Tsaradia* mankany Antananarivo.

Indreto ireo kômpania mampiasa na nampiasa ny fiaramanidiny tao amin' io seranam-piaramanidina io:

* ny *Air Madagascar*, izay mampitohy an' i Tolagnaro amin' Antananarivo (seranam-piaramanidin' Ivato);

* ny *Tsaradia*, izay mampitohy an' i Tolagnaro sy Antananarivo (seranam-piaramanidin' Ivato);

* ny *Madagascar Airlines*, izay mampitohy an' i Tolagnaro amin' Antananarivo (seranam-piaramanidin' Ivato), amin' i La Réunion (ny seranam-piaramanidina Roland-Garros ao Saint-Denis), ary amin' i Toliara (seranam-piaramanidin' i Toliara);
* ny *Air Austral* (izay mampitohy amin' ny serfanam-piaramanidin' i Toliara sy ny an' i La Réunion (seranam-piaramanidina Roland-Garros ao Saint-Denis).

## Jereo koa

* Lisitry ny seranam-piaramanidina eto Madagasikara
* Fitaterana eto Madagasikara
Lisitry ny seranam-piaramanidina eto Madagasikara

Inty ny lisitry ny **seranam-piaramanidina ato Madagasikara**:

## A

* Seranam-piaramanidin' Ambalabe
* Seranam-piaramanidin' Ambalamanasy (Toamasina)
* Seranam-piaramanidin' Ambatomainty
* Seranam-piaramanidin' Ambatondrazaka
* Seranam-piaramanidin' Ambilobe
* Seranam-piaramanidin' Amborovy
* Seranam-piaramanidin' Ampampamena
* Seranam-piaramanidin' Analalava
* Seranam-piaramanidin' Andavadoaka
* Seranam-piaramanidin' Ankavandra
* Seranam-piaramanidin' Ankazoabo
* Seranam-piaramanidin' Antsalova
* Seranam-piaramanidin' Antsirabato
* Seranam-piaramanidin' Antsirabe
* Seranam-piaramanidin' Arivonimamo
* Seranam-piaramanidin' Arrachart (Diego Suarez)

## B

* Seranam-piaramanidin' i Belon' i Tsiribihina
* Seranam-piaramanidin' i Besalampy

## F

* Seranam-piaramanidin' i Farafangana
* Seranam-piaramanidin' i Fianarantsoa
* Seranam-piaramanidin' i Fort-Dauphin

## I

* Seranam-piaramanidin' Ivato

## M

* Seranam-piaramanidin' i Maintirano
* Seranam-piaramanidin' i Mampikony
* Seranam-piaramanidin' i Manakara
* Seranam-piaramanidin' i Mananara Avaratra
* Seranam-piaramanidin' i Mananjary
* Seranam-piaramanidin' i Mandritsara
* Seranam-piaramanidin' i Manja
* Seranam-piaramanidin' i Maroantsetra
* Seranam-piaramanidin' i Miandrivazo
* Seranam-piaramanidin' i Morafenobe
* Seranam-piaramanidin' i Morombe
* Seranam-piaramanidin' i Morondava

## N

* Seranam-piaramanidin' i Nosy-Be-Fascene

## P

* Seranam-piaramanidin' i Port-Bergé

## S

* Seranam-piaramanidin' i Sainte-Marie
* Seranam-piaramanidin' i Sambava
* Seranam-piaramanidin' i Soalala

## T

* Seranam-piaramanidin' i Tambohorano
* Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro
* Seranam-piaramanidin' i Toliara
* Seranam-piaramanidin' i Tsaratanana
* Seranam-piaramanidin' i Tsiroanomandidy

## V

* Seranam-piaramanidin' i Vohimarina
Fitaterana eto Madagasikara

Ny **fitaterana eto Madagasikara** dia anisan' ny fitaterana mampiavaka ny firenena an-dalam-pandrosoana izay ahitana taratra ny fahantran' ny firenena. Ny lalana vita tara sy tsy vita tara ary koa ny lalamby no tena fitaovana fitaterana eto Madagasikara. Manodidina ny 31 640 km ny lalana vita tara ary 836 km ny lalamby eto Madagasikara. Tamin' ny taona 2010 dia nanana lakandrano mirefy 432 km azo andehanan-tsambokely i Madagasikara. I Antananarivo no ivon' ny tambajotram-pitaterana, tambajotra voafetra noho ny vohon' ny tany sy ny faharatsian' ny fotodrafitrasa. Mandalo ao Toamasina, izay seranan-tsambo lehibe indrindra eto amin' ny Nosy, ny ampahatelon' ny varotra ivelany. Manana seranam-piaramanidina efatra lehibe i Madagasikara, anisan' izany ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenen' Ivato ao Antananarivo.

## Jereo koa

* Toekaren' i Madagasikara

* Lisitry ny seranam-piaramanidina eto Madagasikara
Zanatanin' i Fort-Dauphin

Ny **Zanatanin' i Fort-Dauphin** dia zanatany naorin' i Frantsay tamin' ny taona 1643 teo amin' ny tendrony atsimon' i Madagasikara ao amin' ny toerana misy an' i Tolagnaro ankehitriny, izay mbola misy miantso hoe Fort-Dauphin.

Notantanan' ny mpitady tany vaovao toa an' i Jacques Pronis sy i Étienne de Flacourt ny Zanatanin' i Fort-Dauphin izay toerana niaingan' ny fizahana tany vavao nataon' ny Frantsay tao amin' io faritra io izy io ary ao indrindra no niandohan' ny fakana tany nataon' ny Frantsay ho fananana tamin' ny anaran' ny mpanjakan' i Frantsa, anisan' izany ny nosy La Réunion ankehitriny, izay nomen' izy ireo anarana hoe "île Bourbon".

Ny Zanatanin' i Fort-Dauphin dia nahitana disadisa anatiny maro noho ny voanjo toa an' i Antoine Couillard, izay niray tsikombakomba tamin' ny teratany. Niafara amin' ny vonoana olona tsy nampoizina nataon' ireto farany ny zava-nitranga, dia ny fandringanana tao Fort-Dauphin, tamin' ny 27 Aogositra 1674. Niala avy ao ary nipetraka tao amin' ny nosy Bourbon (nosy La Réunion ankehitriny) ireo izay tafavoaka velona ary izany dia ifandraisana anjara amin' ny fahatongavan' ny mponina tao amin' io nosy io, izay mbola tena voafetra tamin' izany fotoana izany.

Tamin' ny taona 1768 ka hatramin' ny 1771 dia nisy fikasana hamerenana an' ilay zanatany saingy tsy nahomby izany rehefa afaka telo taona ary nilaozan' ny Frantsay ilay zanatany.

## Jereo koa

* Étienne de Flacourt
* Jacques Pronis
* Antoine Couillard
* Roger Le Bourg
* Tantaran' i Madagasikara

* La Compagnie des Indes orientales
* Faritra Anosy
* Tolagnaro
* Antanosy
Damaskiôsy

I **Damaskiôsy Diadôkôsy** dia filôzôfa neôplatônisiana, teraka tany Damaskôsy tamin' ny taona 458 tal. J.K. ary maty tamkn' ny taona 533 tal. J.K., mety tao Siria. Mpianatr' i Isidôrôsy avy any Gaza sy i Marinôsy avy any Neapôlisy, mpampianatra an' i Simplikiôsy avy any Kilikia sy Ôlimpiôdôrôsy zandriny, anisan' ny mpiaro farany ny paganisma tamin' ny faramparan' ny Andro Taloha izy. Ny anarany dia manondro ny fiaviany: ny tanàn' i Damaskôsy, tsy fantatra na anarana nahaterahany na anaram-bosotra nomena azy rehefa lehibe izany. Izy no diadôka farany (διάδοχος, mpandimby [an' i Platôna]) na skôlarka (rektora) tao amin' ny Akademian' i Atena, naorin' i Platôna tamin' ny taona 387 tal. J.K., na ny sekoly neôplatônika any Atena, naorin' i Plotarkôsy avy any Atena manodidina ny taona 400, izay namiratra noho ny asan' i Prôklôsy tamin' ny taona 438 tal. J.K. Nakatona ilay sekoly filôzôfika tao Atena noho ny baikon' i Jostiniano I tamin' ny taona 529 tal. J.K. I **Δαμάσκιος** / *Damaskios* no anarany amin' ny teny grika fa **Damascius** kosa amin' ny teny latina.
Simplikiôsy (filôzôfa)

I **Simplikiôsy** dia filôzôfa mpianatr' i Amôniôsy zanak' i Hermiasy sy i Damaskiôsy, ary anisan' ireo farany tamin' ny filôzôfa neôplatônisiana. Teraka tamin' ny taona 480 taor. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 560 taor. J.K. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Σιμπλίκιος ὁ Κίλιξ / *Simplikios o Kiliks*. 

Anisan' ireo filôzôfa paganista nenjehin' i Jostiniano tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-6 izy, ary voatery nitady fialofana tany Persia nandritra ny fotoana kelikely, alohan' ny namelana azy hiverina any amin' ny Empira. Nanoratra betsaka momba ny asan' i Aristôty izy. Na dia fanaovana heviteny momba an' i Aristôty sy ny mpanoratra hafa avokoa aza ny asasorany, fa tsy famoronana vaovao, ny haranitan-tsainy sy ny fiandalinana mahatalanjona dia mahatonga azy ho filôzôfa paganista lehibe farany tamin' ny Andro Taloha. Nitahiry fampahalalana betsaka momba ny filôzôfa taloha izay mety ho very raha tsy izany ny asasorany.
Siansa Kristiana

Ny **Siansa Kristiana** (na ***Christian Science*** amin' ny teny anglisy) dia fitambarana finoana sy fanao hita ao amin' ny Fiangonan' i Kristy, Siantista, izay mamaritra ny tenany ho "Siansan' i Kristy". Ny mpanorina azy, ilay amerikana teôlôjiana nampiana-tena atao hoe Mary Baker Eddy, dia mino fa hitanny indray tamin' ny taona 1866 ny lalàna nampiharin' i Jesoa na Jesosy tamin' ny fanasitranana ny marary sy ny famahana ny fikorontanan' ny fiainana, ireo lalàna heverina ho azo porofoina ankehitriny. Ny fandinihany ny fanasitranana sy famahana olana isan-karazany azo avy amin' ny teôriany dia manaporofo, araka ny filazany, ny fahamarinany. Noho izany, ny Siansa Kristiana dia "kristiana" amin' ny heviny hoe mifototra amin' ny fampianaran' i Jesoa araka ny hazavaina ao amin' ny Testamenta Vaovao. Ny Siansa Kristiana dia mikendry ny maha fivavahana azo ampiharina mamela ny fampiharana ny lalàn' Andriamanitra azo tsapain-tanana.

Mba hiantohana ny fampielezana an' io siansa io dia nanangana fiangonana tsy misy fanekem-pinoana i Mary Baker Eddy tamin' ny taona 1879, antsoina hoe "Fiangonan' i Kristy, Siantista" (amin' ny teny anglisy *Church of Christ, Scientist*) izay any Boston ny foibeny, izay fitambaran' ny fiangonana miisa 1 800 tamin' ny taona 2008, miorina any amin' ny firenena miisa 82, sy misy mpino an-ketsiny vitsivitsy, indrindra any Etazonia.

Ny tena anakianana ny Siansa Kristiana dia noho izy safidy hafa fa tsy mifameno amin' ny fitsaboana môderna. Noho izany, ny fahasitranana lazaina fa azo amn' ny alalany dia azo ivelan' ny fanaraha-maso ara-pitsaboana. Ny fanasitranany ny aretina dia heverin' ny mpitsikera ny Siansa Kristiana ho anisan' ny vokatry ny *placebo* (izay tsy mifanohitra tanteraka amin' ny Siansa Kristiana, izay mihevitra ny aretina ho vokatry ny finoana diso fotsiny, izay tokony hahitsy mba hahazoana ny fahasalamana). Ny tena fiarovan-tenan' ny Siansa Kristiana dia ny fahafahan' ny tsirairay misafidy ny fomba fanasitranana izay heveriny fa mahomby indrindra ary tsy misy teritery momba izany. Asongadin' ny mpanohana ny fanasitranana lazainy fa azony ary mitsipaka ny hevitra rehetra mandà ny fanafody mahazatra.
Fiangonan' i Kristy, Siantista

Ny **Fiangonan' i Kristy, Siantista**, izay atao amin' ny tejy anglisy hoe ***Church of Christ, Scientist***, dia naorin' i nataon' i Mary Baker Eddy, tamin' ny taona 1879 tao Boston (Massachusetts, Etazonia). i Mary Baker Eddy dia mpanoratra ny *Science and Health with Key to the Scriptures* ("Siansa sy Fahasalamana miaraka amin' ny Fanalahidin' ny Soratra Masina"), ary mpanorina ny Siansa Kristiana. Io fiangonana io dia naorina mba hahatsiarovana ny teny sy ny asan' i Kristy Jesoa ary hamerina indray ny kristianisma voalohany sy ny singa very amin' ny fanasitranana.

Tany am-piandohan' ny taonjato faha-20 dia niorina tao amin' ny vondrom-piarahamonina maro nanerana izao tontolo izao ny fiangonan' ny Siansa Kristiana, na dia tao anatin' ny taompolo vitsivitsy farany tamin' io taonjato io aza, dia nisy fihenana ny isan' ny mpikambana, afa-tsy taty Afrika izay nisy fitomboana. Ao Boston ny foibeny, tsy mitatitra amin' ny fomba ôfisialy ny momba ny mpikambana ilay fiangonana, ary tombanana ho eo anelanelan' ny 100 000 sy 400 000 ny isan' ny mpikambana maneran-tany ao aminy.
Fikambanan' ny Mpianatra Baibolin' ny Mangirandratsy

Ny **Fikambanan' ny Mpianatra Baibolin' ny Mangirandratsy** dia fikambanana sy hetsika kristiana, ary fikambanana ara-dalàna ampiasain' ny sampana iray ao amin' ny hetsiky ny Mpianatra ny Baiboly. Atao hoe ***Dawn Bible Students Association*** izy amin' ny teny anglisy.

Naorina tamin' ny fikasana ho lasa trano fanontana boky aman-gazety izy io mba hanombohana manao pirinty sy hizarana ny boky enina voalohany amin' ny andian-dahatsoratra *Studies in the Scriptures* ("Fianarana ny Soratra Masina") nosoratan' i Charles Taze Russell mivantana, izay najanon' ny Watchtower Society tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny taona 1927.

Tamin' ny taona 1966 ilay fikambanana dia namoaka ny *Oh, the Blessedness* ("Oh, ny Fitahiana"), bokikely kely izay nitsipaka ny ankamaroan 'ny fomba fijerin' i Russell momba ny faminaniana ao amin' ny Baiboly sy ny faminaniana momba ny andro farany izay niteraka fisaratsarahana anatiny maro.

## Jereo koa

* Vavolombelon' i Jehovah
* Fikambanan' ny Mpianatra Baiboly