open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Passer montanus

Ny ***Passer montanus*** dia vorona madinka ao amin'ny fianakaviana *[[Passeridae]]*, hita any amin' ny ankamaroan' ny faritra eran-tany. Izy io dia vorona kely manana halava 16 sm sy lanja 24–39,5 g. Ny vavy sy ny vorona tanora dia miloko volontakatra hatsatra sy volondavenona, ary ny lahy dia manana marika mainty sy fotsy ary volontany marevaka kokoa. Iray amin'ny karazana manodidina ny 25 ao amin'ny vonron-karazana *[[Passer]]* ny *Passer montanus* izay teratany any amin' ny ampahany be amin'i Eorôpa sy any amin' ny lemaka manodidina an'i Mediteranea ary any amin'ny ampahany be amin'i Azia. Ny fampidirana azy, na niniana  na tsia, any amin'ny faritra maro, anisan'izany ny ampahany amin'i Aostralazia sy i Afrika ary i Amerika, no mahatonga azy io ho voron-dia miely patrana indrindra.
Madiotanana

Ny **madiotanana** na **horita** dia sarangam-pirahamonina ambony sy antonony ahitana ireo olona manana tambajotra ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina ary ara-bola. Ny horita dia olona fatra-pitsentsitra ny madinika, hoy ny fanazavana ny teny hoe *horita* ao amin' ny *Rakibolana malagasy*. 

Sarangan' ny tompona orinasa sy mpanao raharaham-barotra ny madiotanana, izay nipoitra tamin' ny tapany farany amin' ny Andro Antenatenany, saranga teo anelanelan' ny an' ny tantsaha sy ny aristôkrasia izy io tany am-boalohany. Ny saragan' ny mpiasa no mifanohitra aminy, noho ny harena sy ny fahefana ara-pôlitika ary ny fanabeazana ananany, ary koa ny fidirany amin' ny tambajotra ara-kolontsaina sy ny renivola sy ny fifehezany izany rehetra izany. Amin' ny heviny tany am-boalohany, ny madiotanana dia mifamatotra akaiky amin' ny firehan-kevitra pôlitikan' ny liberalisma sy ny fisiany ao an-tanàn-dehibe.

Ao amin' ny marksisma, ny madiotanana dia ny sarangam-piarahamonina kapitalista môderina izay tompon' ny fitaovam-pamokarana sy manakarama mpiasa izay ahazoany tombony mihoa-pampana. Izany dia niseho indrindra nandritra ny vanimpotoana nialana avy amin' ny toekarena miankina amin' ny fiompiana sy fambolena nankamin' ny toekarena miompana amin' ny taozavabaventy. Ho an' ny Marksista, ity saranga ara-piarahamonina ity dia nisolo ny sarangan' ny vitsy anisa mpandova fahefana (aristôkrasia), amin' ny maha saranga manjakazaka azy teo amin' ny fivoaran' ny rafitra tompomenakely (feôdalisma) mankany amin' ny kapitalisma.

Anisan' ny saranga ambony sy antonony eo amin' ny fiarahamonina ny madiotanana izay ahitana ny madiotanana ambony (sangany amin' ny fitantanana orinasa sy fitantanan-draharaha) sy ny madiotanana antonony ary ny madinika. Tsy mitovy amin' ny sarangam-bahoaka manana renivola kely izany.

## Loharano sy fanamarihana
Diatôma

Ny **diatôma** dia mpikambana ao amin'ny vondrona lehibe misy karazana algà maromaro, indrindra fa ny an-drano, hita any amin'ny ranomasina, ny lalan-drano ary ny tany eto amin'izao tontolo izao. Ny diatôma velona dia mahaforona ampahany lehibe amin'ny eto an-tany: miteraka 20 hatramin'ny 50 isan-jaton'ny oksizenina vokarina eto an-tany isan-taona izy ireo, maka silisiôma maherin'ny 6,7 miliara taonina isan-taona avy amin'ny rano misy azy. velona izy ireo, ary mahaforona efa ho ny antsasaky ny akora organika hita any an-dranomasina.
Marco Misciagna

**Marco Misciagna** dia mpitendry lokanga italiana, teraka ny 5 Febroary 1984 tao Bari.

## Ny fiainany manokana
Mpampianatra ambony ao amin'ny *S.Rachmaninov State Conservatory* ao Tambov, ny *Far Eastern State Academy of Art* ao Vladivostok (Rosia), ny *Institut Supérieur de Musique de Sousse* (*University of Sousse,[[Tonizia]])*, *Conservatory Estaban Salas* ao Santiago de Cuba (Kioba), ny *Pettman National Junior Academy of Music* (Auckland,Novely Zelandy), *Komitas State Conservatory of Yerevan* (Armenia). Tamin'ny taona 2018, notoloran'ny Praiminisitra lefitra ao Okraina ny medaly volamena ho an'ny fankalazana ny faha-150 taonan'ny Kyiv Opera House.

## Jereo koa
* Biôgrafia

## Rohy ivelany

* Tranonkala ofisialin'ny Misciagna
Tovàna (vahoaka)

Ny **Tovàna** na **Tivàna** dia vondrom-poko torkô-môngôly teratany any Siberia monina indrindra any Rosia (Tuva) sy any Môngôlia ary any Sina. Miteny tovàna, fiteny torkika siberiana, izy ireo. Any Môngôlia dia heverina ho iray amin' ny vahoaka Oriankay izy ireo. Amin' ny teny tovàna dia atao hoe Тывалар / *Tıvalar* izy ireo. Miisa any amin' ny 320 000 izy ireo.

Mpifindrafindra monina, mpiompy andiam-biby fiompy ny Tovàna, miompy osy, ondry, rameva, serfa, omby ary iàka nandritra ny an' arivony taona lasa. Niaina tamin' ny fomba nentim-paharazana anatin' ny trano lay *yurt*, izy ireo izay afindrany rehefa mifindra any amin' ny kijana vaovao izy ireo. Nizara tamin' ny faritra sivy antsoina hoe *khoshuun* ny Tovàna, dia i Tozhu, i Salchak, i Oyunnar, i Khemchik, i Khaasuut, i Shalyk, i Nibazy, i Daavan, i Choudu ary i Beezi. Ny efatra voalohany dia nofehezin' ireo andriana môngôliana uriankhai, fa ny ambiny kosa dia nofehezin' ireo andriana môngôliana borjigin.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Kômôriana eto Madagasikara

Ny **Kômôriana eto Madagasikara** dia ireo mponina avy ao amin' ny Tamba-nosin' i Kômôro sy ny taranak' izy ireo izay nifindra monina eto Madagasikara nanomboka tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka sy tamin' ny vanimpotoan' ny fanjanahantany frantsay.

## Tantara
Tombanana ho eo anelanelan' ny 80 000 sy 100 000 ny isan' ny Kômôriana monina any ivelan' i Kômôro; nandritra ny fanjanahantany, ny ankamaroan' izy ireo dia nonina tao Tanzania sy teto Madagasikara, ary tao amin' ny faritra hafa aty Afrika Atsimo-Atsinanana. Nihena be ny isan' ny Kômoriana nonina eto Madagasikara taorian' ny korontana namonoan' ny Betsirebaka ny Kômôriana tamin' ny Desambra 1976 tao Mahajanga, izay nahafatesana Kômoriana misa 1 400 fara-fahakeliny. Nahatratra 17 000 ny Kômôriana nandao an' i Madagasikara mba hitady fialofana tany an-tanindrazany tamin' ny taona 1977 fotsiny.

## Toe-javatra ankehitriny
Misy karazany roa ny Kômôriana eto Madagasikara, dia ireo izay efa manana ny zom-pirenena malagasy (izany hoe Malagasy manam-piaviana kômôriana) sy ireo tsy manana zom-pirenena (tsy mizaka zom-pirenena na inona na inona). Iretsy farany dia miisa eo anelanelan' ny 70 000 sy 120 000. Mozilmana ny ankamaroan' ny Kômôriana eto Madagasikara, izay manatevina ny fikambanana Silamo Malagasy.

Araka ny *Joshua Project* dia toy izao ny isan' ny Kômôriana eto Madagasikara (anatin' izany ny Mahôry): Mahôry (avy ao Mayotte): 6 200, Moaly (avy ao Mwali): 2 000, Njoany (avy ao Nzwani): 16 000, Ngazija (avy ao Ngazidja): 17 000 (amin' ny mponina rehetra miisa 30 326 000 eto Madagasikara); raha atotaly izany dia manome 41 200, izany hoe 0,14 % eo ho eo. 

## Jereo koa

* **Ny foko eto Madagasikara:** Antefasy - Antemoro - Antesaka - Antankarana - Antambahoaka - Antandroy - Antanosy - Bara - Beosy - Betsimisaraka - Betsileo - Bezanozano - Mahafaly - Makoa - Masikoro - Merina - Mikea - Sakalava - Sihanaka - Tanala - Tsimihety - Vezo - Zafimaniry - Zafisoro.

* **Ny vahoaka hafa eto Madagasikara:** Sinoa eto Madagasikara - Vazaha eto Madagasikara - Karàna - Kômôriana eto Madagasikara

* **Ny Malagasy any ivelany:** Malagasy am-pielezana any Frantsa
* Kômôro
* Zom-pirenena malagasy
* Silamo eto Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana
Fitsanganan-ko velona ankapobeny

Ny **fitsanganan-ko velona ankapobeny** na **fitsanganana amin’ ny maty ankapobeny** dia fitsanganan' ny maty na ny fitsanganan-ko velona izay hahitana ny ankamaroan' ny olona, na ny olona rehetra efa maty, hitsangana ho amin' ny fahavelonmana indray. Ny endrika isan-karazany amin' ity finoana ity dia hita ao amin' ny eskatôlôjia kristiana, silamo, jiosy, samaritana ary zôrôastriana. Atao hoe ἀνάστασις [τῶν] νεκρῶν, *anastasis [ton] nekron* ("fitsanganan’ ny maty indray”) izany amin' ny teny grika kôine.

## Jereo koa

* Fiainan-tsy hita (na helo)
* Preterisma
Eskatôlôjia jiosy

Ny **eskatôlôjia jiosy** dia sampan' ny teôlojia sy filôzôfia jiosy momba ny fiafaran' izao tontolo izao amin' ny ankapobeny sy ny fiafaran' ny vahoaka jiosy manokana, ary ny zavatra hafa mifandraika amin' izany. Anisan' izany ny fanangonana ireo any am-pielezana natao sesitany, ny fiavian' ny Mesia, ny fiainana aorian' ny fahafatesana, ary ny fitsanganan' ny maty.

Araka ny finoana ankapobeny mifandraika amin' io lohahevitra io, ny "faran' ny andro" (hebreo: אחרית הימים / *a-ḥarit ha-yamim*) (andian-teny miseho imbetsaka ao amin' ny Tanakh) dia hisehoan' ny fiavian' ny Mesia, sady hanaraka dingana maromaro, ary hifarana amin' ny fandresen' Andriamanitra sy ny vahoakany, dia ny Zanak' i Israely. Ny anjaran' ny tsirairay, izay heverina fa hatsangana amin' ny fiavian' ny Mesia, dia resahina ao ihany koa, nefa tsy lohalaharana, na dia eo aza ny fanontaniana maro mipetraka momba izany.

Izany fahitana eskatôlôjika izany no fototry ny hevitry ny tantaran' i Israely sy ny zanak' olombelona manontolo ao amin' ny Baiboly. Hita ao amin' ny Mpaminany, izay maminany ny andron' i IHVH, izany: amin' izao andro mahatahotra izao dia hamangy ny Tany i IHVH mba hitsara ny olona. Kanefa, amin' ny fiavian' ny Mesia dia hanomboka ny fanjakana be voninahitra tsy manam-pahataperana.

Ireo finoana ireo dia nivoatra rehefa nandeha ny fotoana, ary araka ny filazan' ny mpanoratra sasany dia misy ny porofo momba ny finoan' ny Jiosy momba ny fiainana aorian' ny fahafatesana miaraka amin' ny valisoa na sazy voalaza ao amin' ny Tôrah.

## Jereo koa

* Fitsarana farany (Andron' ny fitsarana)
* Mesia araka ny jodaisma
* Milenarisma
* Eskatôlôjia
* Eskatôlojia kristiana
* Mesia araka ny kristianisma (Kristy)
* Vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa
Communauté française

Ny **Communauté française**, izay azo adika hoe "**Fiavakaviambe Frantsay**", dia fikambanan' i Frantsa sy ny departemanta sy fizaràn-tany ampitan-dranomasina ary ny zanatany frantsay aty Afrika. Natsangana tamin' ny taona 1958 tao amin' ny lalàm-panorenan' ny Repoblika fahadimy frantsay ny Communauté française izay nisolo ny Union française naorina tamin' ny taona 1946, izay nampitambatra an' i Frantsa sy ny firenena any ampitan-dranomasina. Ao amin' io Communauté française io, ny fanjakana sy ny firenena any ampitan-dranomasina dia lasa manana ny fiandrianany sy ny fizakan-tenany.

Nitazona ny fifehezana ny pôlitika ara-toekarena, ny raharaham-bahiny, ny fiarovana, ny vola, ny fampianarana ambony ary ny sehatra hafa mahakasika ny tombontsoa iombonana anefa ny Communauté française.

Na dia nekena tamin' ny alalan' ny fitsapan-kevi-bahoaka aza ny fidirana ao amin' ny Communauté française (ankoatra an' i Ginea izay nanana an' i Sékou Touré ho filoham-pirenena), dia tsy nisy intsony ny antom-pisian' ny Communauté française rehefa nahazo fahaleovantena tamin' ny taompolo 1960 ny firenena afrikana zanatany frantsay taloha. Na izany aza dia nisy ny fifanaraham-piaraha-miasa nitazona ny fifandraisana eo amin' i Frantsa sy ny mpiara-miombona antoka vaovao aminy.

## Jereo koa

* Union française
* Repoblika Malagasy
* Fanjanahan-tany frantsay
* Madagasikara zanatany frantsay
Union française

Ny **Union française** dia fikambanana niorina tamin' ny taona 1946, izay nampivondrona an' i Frantsa sy ny firenena zanataniny. Ny fihaonambe tao Brazzaville (*Conférence de Brazzaville*), izay nanomboka tamin' ny 30 Janoary sy niafara tamin' ny 8 Febroary 1944, no niandohan' ny Union française. Niezaka mitady endrika fandaminana vaovao i Frantsa, fandaminana izay tsy manery ny zanatany tsy maintsy hanompo ny tombontsoan' i Frantsa. Ny mponin' ny firenana rehetra ao amin' ilay fikambanana dia nahazo ny satan' ny olom-pirenena frantsay azy; na izany aza dia nisy ny fanavahana ny Frantsay any Frantsa sy ny mponina hafa.

Niankina amin' ny toe-javatra niainan' ny firenena tsirairay manoloana an' i Frantsa ny fidirany ao amin' ny Union frnçaise. Ny zanatany sasany toa an' i Martinique, i Guadeloupe, i Guyana ary i La Réunion, dia nahazo ny satan' ny Departemanta ampitan-dranomasina (*Départements d’outre-mer* -- DOM), izay nampiharana ny lalàna izay nihatra koa tao Frantsa, indraindray ampifanarahina amin' ny zava-misy eo an-toerana; ny hafa, toa an' i Wallis et Futuna, i Saint-Pierre-et-Miquelon, i Mayotte, i Polynesie française, i Nouvelle-Calédonie ary ny Tany Atsimo sy ao Antarktika, dia lasa Tanim-pirenena ampitan-dranomasina (*Territoires d'outre-mer*  -- TOM) sady nanana fizakan-tena bebe kokoa. Nahazo sata manokana i Aljeria. I Tôgô sy i Kamerona dia  niala avy amin' ny maha firenena misy mpiahy azy nankamin' ny satan' ny tany mpiara-miombona. Ny prôtektôrata taloha, toa an' i Marôka, i Tonizia, i Kambôdia, i Laôsy ary i Vietnamy, dia nahazo fahafahana ho lasa fanjakana mpikambana.

Ny Union française dia notarihin' ny filohan' ny Repoblika. Nisy ny Fivoriambe, izay nahitana solontena avy amin' i Frantsa sy avy amin' ny firenena ampitan-dranomasina, ary nisy Filankevitra ambony (*Haut conseil*) nanohana ny Union française amin' ny alalan' ny hetsika ataony. Ny fiafaran' ny ady tany Indôsina (21 Jolay 1954) sy ny fiandohan' ny ady ho an' ny fahaleovan-tena tao Aljeria (1 Nôvambra 1954) dia nampalemy ilay fikambanana, izay niseho tamin' ny endrika vaovao, efa-taona taty aoriana, raha natsangana tamin' ny taona 1958, tamin' ny alalan' ny Lalàmpanorenan' ny Repoblika fahadimy frantsay, ny Communauté française.

## Jereo koa

* Communauté française
* Fanjanahantany frantsay
* Madagasikara zanatany frantsay
Tongoloherana

Ny **tongoloherana** dia karazan-javamaniry, maniry isan-taona, ambolena be dia be hahazoana raviny hatao anana. ***Allium ampeloprasum*** **var.** ***porrum*** (teo aloha ***Allium porrum***) ny anarany ara-tsiansa. Avy amin' ny fiambolena ny tongoloherana dia (*Allium ampeloprasum*) izy ary voafantina noho ny raviny, ao amin' ny fianakaviana *[[Amaryllidaceae]]*.

## Jereo koa

* *[[Allium]]*
** Tongolobe
** Tongolomadinika
** Tongolo gasy
** Tongolo raviny
* Legioma
* Anana
Tongolomadinika

Ny **tongolomadinika** dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Amaryllidaceae]]* (*[[Liliaceae]]* taloha), ambolena hanatsarana sakafo na hatao anana. ***Allium cepa'' var. ''aggregatum*** na ***Allium hierochuntinum*** (taloha *Allium ascalonicum*) ny anarany ara-tsiansa. Indraindray ny tongolomadinika dia heverina ho karazana manokana, indraindray ho karazan' ny tongolobe fotsiny ihany.

## Jereo koa

* *[[Allium]]*
** Tongolo
** Tongolobe
** Tongoloherana
** Tongolo gasy
** Tongolo raviny
* Anana
* Legioma
Tongoloravina

Ny **tongoloravina** dia zavamaniry manitra ao amin' ny fianakaviana *[[Amaryllidaceae]]* (*[[Liliaceae]]* na *[[Alliaceae]]* teo aloha), ambolena mba hahazoana ny raviny izay matetika ampiasaina ho fanatsaran-tsakafo. ***Allium schoenoprasum*** ny anarany ara-tsiansa.

## Jereo koa

* *[[Allium]]*
** Tongolobe
** Tongologasy
** Tongoloherana
* Legioma
Ananambo

Ny **ananambo** na **ananantaka** na **boredy morongo** dia karazana hazo madinika ao amin' ny vondron-karazana *[[Moringa]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Moringaceae]]*. ***Moringa oleifera*** no anarany ara-tsiansa.

Avy any India sy Srilanka ity zavamaniry ity, ary saika zatra maniry amin' ny faritra trôpikaly rehetra: ity hazo madinika mamokatra voniny tsara ho an' ny tantely ity dia haingam-pitombo, mahatanty haintany. Mahatratra 10 metatra ny hahavony. Atao legioma ny voany sy ny raviny. Ny tsimoka amin' ny tahony maitso dia miseho amin' ny tapaky ny volana Mey rehefa manomboka mitombo indray ilay zavamaniry. Ny voany koa dia ampiasaina hanadiovana rano, ho fanasan-damba, na atao fanafody.

## Toetoetrany

Ity zavamaniry dia misy nofony malemy sy mahatanty nofon-tany tsy ampy rano noho ny fananany fototra mibotsina. Haingam-paniry sy malaky mihintsan-dravina izy ary mety mahatratra 10 hatramin' ny 12 m ny haavony fa ny savaivony kosa mety mahatratra 45 sm. Ny hodiny dia fotsy manopy volombatolalaka voahodidina hodi-maina maivana sy matevina.

Ny ananambo tanora dia mena manopy volomparasy na fotsy manopy maitso, ary ny tahony dia rakotra tsibolobolo malemy. Ny rantsany manify sy marefo mandoroboka ary mielanelana malalaka sady mirefarefa dia azon-drivotra tsara. Ny vatany dia misy dity sy hodiny maitso hatsatra, misy tampony tsy dia maranitra. Ny raviny izay miendrika volom-borona dia misampana intelo sady misy zanapelana miendrika boribry lavalava.

Ny voniny mamerovero no sady ahitana vavimbony sy lahimbony dia misy ravimbony 5 ary felambony 5 tsy mitovy habe, miloko fotsy manopy mavo sady ahitana lalan-dranony madinika maro, lahimbony 5 sy lahimbiony tsy vanona 5, fihary tsaika iray misy tranontsaika telo 3 ahitana tsirivavy maro. Manodidina ny 1,0-1,5 sm ny lavan' izy ireo ary 2,0 sm ny sakany. Zavamaniry mamokara akora mety amin' ny famokarana tantely ny ananambo. Ny vovobony sy ny maminy dia ahazoana ny "tantely môringa".

Ny fotoana mampamony azy dia mitranga ao anatin' ny enim-bolana voalohany aorian' ny fambolena azy. Any amin' ny faritra mafanafana kokoa, ny famoniany dia miseho indray mandeha isan-taona (eo anelanelan' ny volana Avrily sy Jona any amin' ny ila-bolantany avaratra). Arakaraka mari-pana sy ny rotsak' orana dia mety ho indroa isan-taona ny fotoana mampamony azy, na mety mandritra ny taona mihitsy aza.

Ny voany dia lava mirefarefa, telozoro, miloko manja, miaty voakely misy menaka toao manana elatra 3. Mivadika manja matroka ny voany rehefa matoy, izay mirefy 20-45 sm ary 1 sm eo ho eo ny savaivony ary mety misy voakely 30 eo ho eo. Ny voakely boribory kely dia misy toa elatra telo fotsy manify toy ny taratasy mipoitra eo amin' ny fonony mitovy amin' ny an' ny voanjo. Aparitaky ny rivotra sy ny rano izy ireo.

Eo amin' ny fambolena, dia matetika esorina ny rantsany (indrindra ny maina) 1 ka hatramin' ny 2 m isan-taona, mba hahamora ny fakana ny voany sy ny raviny amin' ny sampany hitsimoka aty aoriana.

## Jereo koa

* *[[Moringa]]*

* Legioma
* Legioma voany
* Legioma ravina (anana)
Amboahaolo arktika

Ny **amboahaolo arktika** (***Vulpes lagopus***), dia amboahaolo kely ao amin' ny fianakavian' ny *[[Canidae]]*, teratany any amin' ny faritr' i Arktika any amin' ny Ila-Bolantany Avaratra ary fahita manerana ny biôma sy tondra.
Wojciech Jaruzelski

**Wojciech Witold Jaruzelski** (6 Jolay 1923 - 25 Mey 2014) dia jeneraly miaramila poloney, mpanao pôlitika ary mpitarika ny Repoblika Entim-bahoakan'i Poloney tamin'ny taona 1989 hatramin'ny taona 1989. ny Antoko Mpiasa Mitambatra Poloney teo anelanelan'ny taona 1981 sy 1989, ka nahatonga azy ho mpitarika farany ny Repoblika Entim-bahoaka Poloney. Jaruzelski dia praiminisitra nanomboka tamin'ny 1981 ka hatramin'ny 1985, ny Filohan'ny Filankevim-panjakana nanomboka tamin'ny 1985 ka hatramin'ny 1989 ary nandritra ny fotoana fohy dia filohan'i Polonina nanomboka tamin'ny 1989 ka hatramin'ny 1990, rehefa naverina tamin'ny laoniny ny biraon'ny filoha taorian'ny 37 taona.

## Jereo koa
Anamalaho

Ny **anamalaho** dia karazana zavamaniry ahitra ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*. Ity karazana ity dia ambolena amin' ny ankapobeny. Heverina fa avy any Amerika Atsimo (Brezila sy Peroa) izy io. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Acmella oleracea''','' fa taloha dia ***Spilanthes oleracea***. Misy amin' ny Malagasy ny manao azy hoe '''anamalao''', '''kimalao''', '''anamafana''' na '''kimotodoha***.*

Ampiasaina hanatsarana tsiron-tsakafo noho ny tsirony somary mafanafana ny anamalaho. Raha hanina maitso tsy andrahoina izy dia manome [[otrikaina C]]. Misy karazany maro ny anamalaho, ka anisan' izany ny anamalahobe, ny anamalahokely, ny anamalahombazaha ary ny anamalahonkova, anamalahovavy<small>.</small>

== Jereo koa ==

* *Acmella''

* Legioma
* Anana
* Sakay
*Tongologasy
Jiny (fikambanana miafina)

Ny **Jiny** na **JINY** dia fikambanana miafina nikambanan' i Monja Jaona hanoherana ny mpanjanatany frantsay teo anelanelan' ny taona 1943 sy 1947. Nahazo ny fanalavana hoe "Jeunesse Nationaliste" ny Jiny. Niaro sy nanampy amin' ny tolona ho amin’ ny fahaleovantena izy io ary nampifandray olona sy tanàna maro tamin' ny fomba miafina.

## Fiforona-teny
Ny anarana hoe *Jiny* dia avy amin' ny anaran' ny vorona atao hoe *jiny* dia vorona mpandeha alina izay tsy mivoaka raha tsy eo anelanelan' ny amin' ny 5 na amin' ny 6 ora hariva. Natao fanafohezan-teny io anarana io ka nomena fanalavana hoe: "*Jeunesse nationalistes*" ("Tanora tia tanindrazana"). Io anarana io dia noraisin' ny mpanorina an' ilay fikambanana mba hampisehoana fa mitolona amin' ny fomba miafina ny mpikambana ao aminy.

## Mombamomba ilay fikambanana
Ny Jiny dia niforona tao Manakara tamin’ ny taona 1943. Avy any ambanivohitra sy mpikambana taloha tao amin' ny Vy Vato Sakelika (VVS.) no mpitarika azy. Anisan' ny fikambanana miafina nisongadina niaraka tamin' ny Vy Vato Sakelika sy ny Parti national malgache (PANAMA.) ny Jiny. Io fikambanana io sy ny PANAMA no tena mpanentana ny tolom-bahoaka malagasy tamin' ny taona 1947.

Anisan' ny tanjony ny fanentanana ny vahoaka handray anjara amin' ny tolona, ny fampitana hafatra miafina sy fanomanana hetsika, ary fifandraisana amin' ny Mouvement démocratique de la rénovation malgache (MDRM) na vondrona nasiônalista sasany (na dia tsy ôfisialy aza izany).

Ny Jiny sy ny PANAMA no niandraikitra ny vahoaka nasiônalista izay nitaky fahaleovantena tanteraka sy eo no ho eo. Nanao fampielezan-kevitra tamin' ny taona 1945 hanohanana ny firotsahan-kofidin' i Joseph Raseta sy i Joseph Ravoahangy ho ao amin' ny Antenimieram-panorenana voalohany. 

## Jereo koa

* Monima
* Vy Vato Sakelika
* Parti national malgache
* Pôlitika eto Madagasikara
Sokatra maitso

Ny **sokatra maitso** (*Chelonia mydas*) dia karazana sokatra an-dranomasina lehibe ao amin'ny fianakaviana *Cheloniidae*. Izy io no hany karazana ao amin'ny karazana *Chelonia*. Miitatra manerana ny ranomasina tropikaly sy subtropika manerana an'izao tontolo izao ny velarany, ary misy mponina roa miavaka any amin'ny Oseana Atlantika sy Pasifika, saingy hita any amin'ny Ranomasimbe Indianina ihany koa.
Pentekôtisma eto Madagasikara

Ny **pentekôtisma eto Madagasikara** dia fisehon' ny pentekôtisma nentin' ny misiônera isan-karazany teto Madagasikara sady notohizan' ny tompon-tany, ka ny malaza amin' ireo misiônera ireo dia i  Mounir Aziz Daoud sy Jane Collins vadiny izay nanangana ny Fiangonana Jesosy Maomonjy; i Euclides Arlindo Silva sy ny vadiny Gudrun Maria Ling izay nanorina ny Fiangonan' Andriamanitra na *Assemblée de Dieu* eto Madagasikara; i Denzil sy Freida Richardson izay nanangana ny Fiangonana Pentekotista Mitambatra; ary i Jules Randrianjoary izay nanangana ny Fiainana ao amin’ i Kristy.

## Ny fiangonana pentekôtista misy eto Madagasikara

### Ny Fiangonana Jesosy Mamonjy
Fiangonana kristiana miorina eto Madagasikara sady efa miely any ivelany koa ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, izay niorina ara-panjakana tamin' ny taona 1963, taorian' ny asa fitoriana ny Filazantsara nataon' ny misiônera amerikana Mounir Aziz Daoud sy Jane Collins vadiny. Eo Ankorondrano, Antananarivo no misy ny foibeny. Manana trano fiangonana mihoatra ny 1 000 izy tamin' ny taona 2019 ary manana mpitandrina sy mpianatra ao amin' ny Sekoly ara-Baiboly ary mpino mihoatra ny 2 000, miara-miasa, mitandrina amin' ireo fiangonana ireo sy ny zana-piangonana tsy mbola nahavita trano.

### Ny Fiangonana Pentekotista Mitambatra
Fiangonana kristiana eto Madagasikara ny Fiangonana Pentekotista Mitambatra izay notarihin' ny misiônera Chris Richardson mivady tany am-boalohany, tamin' ny taona 1970. Ao Ambohidratrimo Antananarivo no misy ny tobin' io fiangonana io. Efa manana fiangonana manodidina ny 1 000 eo ho eo eto Madagasikara izy.

## Jereo koa

* Kristianisma eto Madagasikara
* Evanjelisma eto Madagasikara
* Pentekôtisma
* Fiangonan' Andriamanitra (Assemblée de Dieu)

## Rohy ivelany

* "Les pionniers du pentecôtisme à Madagascar (1)", *Le Blog de Bernard Boutter* (29 janvier 2015)
* "Les pionniers du pentecôtisme à Madagascar (2) : les époux Silva", *Le Blog de Bernard Boutter* (28 avril 2015)
* "Les pionniers du pentecôtisme à Madagascar (3) : La famille Richardson", *Le Blog de Bernard Boutter* (3 juin 2015)
* "Les pionniers du pentecôtisme à Madagascar (4) : Jules Randrianjoary", *Le Blog de Bernard Boutter* (10 juin 2015)
Janosy (andriamanitra)

I **Janosy** dia andriamanitra rôman' ny fiandohana sy ny fiafarana, ny safidy, ny fandalovana ary ny varavarana. Manana tava roa izy, ka ny iray mitodika mankany amin' ny lasa, ary ny iray mankany amin' ny hoavy. Ny volana natokana ho azy, ny *Januarius* ("Janoary"), dia manamarika ny fiandohan' ny faran' ny taona tao amin' ny tetiandro rômana.  Ankalazaina amin' ny 1 Janoary izy. 

Ao amin' ny Forum ao Rôma no misy ny tempoliny. Araka ny fombafomba dia mivoha amin' ny  fotoana misy ady io tempoly io ary mihidy amin' ny fotoanan' ny fandriam-pahalemana. Ny iray amin' ny havoanan' i Rôma, i Janiculum (teny latina) na Gianicolo (teny italiana), dia natokana ho azy. Andriamanitra laharana voalohany ao amin' ny ambaratonga ara-pivavahana rômana izy, hany tokana miaraka amin' i Jopitera sy i Marsa izay atao hoe "Andriamanitra Ray", Janospatera (*Januspater*).
Ila bolantany

Amin' ny jeôgrafia, ny **ila bolantany** na **ilabolantany** dia ny antsasaky ny Tany. Araka ny mahazatra dia azo zaraina ho faritra roa ny bolantany, ka ny ampahany tsirairay dia miorina eo amin’ ny teboka antsoina hoe tendron-tany ary misaraka amin’ ny ilany iray amin’ ny alalan' ny faribolana lehibe. 

## Karazana ila-bolantany

### Ila bolantany avaratra sy ila bolantany atsimo

Mizara ho ila bolantany roa avaratra sy atsimo ny Tany. Miorina amin' ny Tendrontany Avaratra ny voalohany, ny faharoa amin' ny Tendrontany Atsimo, ary ny manasaraka  ny roa tonta dia ny ekoatera na fehibe.

Mandrakotra ny 68 % amin' ny velaran' ny tany maina ary fonenan' ny 90 % amin' ny mponina eran-tany ny ila bolantany avaratra. Anisan’ io ila bolantany io i Amerika Avaratra, i Eorôpa, i Azia, ary ny ampahany be amin’ i Afrika.

Tsy ahitana afa-tsy 32 % amin' ny velaran-tany maina eto amin' ny Tany ny ila bolantany atsimo ary fonenan' ny 10 % eo ho eo amin' ny mponina eran-tany. Anisan’ izany i Amerika Atsimo, i Aostralia, i Antarktika, ary ampahany atsimo amin' i Afrika.

### Ila bolantany andrefana sy ila bolantany atsinanana

Ny Tany koa dia azo zaraina ho ila bolantany andrefana sy ila bolantany atsinanana amin' ny alalan' ny fiheverana ny faritra andrefana sy atsinanan' ny laharan-jarahasin' i Greenwich. Tsy mitovy amin' ny fizaràna miorina amin' ny tendron' ny teza ihodinan' ny Tany sy ny ekoatera ity fizarana hafa ity, izay atao amin' ny tsipika matao an' i Greenwich ho laharan-jarahasina iaingana.

Ny ila bolantany atsinanana ahitana ny ampahany be amin' Afrika, i Eorôpa, i Azia ary i Aostralia, ary koa ny Ranomasimbe Indiana sy ny tapany andrefana amin' ny  Ranomasimbe Pasifika.

Ny ila bolantany andrefana dia ahitana an' i Amerika Avaratra sy Amerika Atsimo, ny tapany atsinanana amin' ny Ranomasimbe Pasifika, ny Ranomasina Karaiba, ary ny ampahany be amin' ny Ranomasimbe Atlantika.
### Ila bolantany "antoandro" sy ny ila bolantany "alina"

Azo atao koa ny miresaka ny amin' ny ila bolantany "antoandro" sy ny ila bolantany "alina" rehefa, ohatra, tiana ny hanavaka ny ampahany amin' ny Tany ao anaty hazavan' ny andro, amin' ny ampahany ao anaty haizina. Amin' ity tranga ity, ny fetra manasaraka ny ila-bolantany roa dia ny tsipiky ny mpamarana ary miova arakaraka ny fihodinan' ny Tany amin' ny tenany.

## Jereo koa

* Fehibe
* Laharam-pehintany

* Tendrontany
Johannes Hans Daniel Jensen

**Johannes Hans Daniel Jensen** dia mpahay fizika mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina teraka ny 25 Jiona 1907 ary maty ny 11 Febroary 1973 Taorian'ny ady, Jensen dia mpampianatra tao amin'ny Oniversiten'i Heidelberg.
Jensen dia nizara ny antsasaky ny loka Nobel momba ny Fizika tamin'ny 1963 tamin'i Maria Goeppert-Mayer noho ny soso-kevitr'izy ireo momba ny modely akorandriaka nokleary.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Olona tsy manana zom-pirenena

Ny **olona tsy manana zom-pirenena**, araka ny Fifanarahana tao New York tamin' ny 28 Septambra 1954, dia "olona tsy misy fanjakana mihevitra azy ho olom-pirenena fehezin' ny lalàny". Tamin' ny 12 Nôvambra 2018 dia nanambara ny Kaomisera Ambonin' ny Firenena Mikambana misahana ny Mpitsoa-Ponenana (*United Nations High Commissioner for Refugees* - UNHCR) fa maherin' ny 12 tapitrisa ny olona tsy manana zom-pirenena eran-tany. Ny tsy maha manana zom-pirenena ny olona iray dia miankina amin' ny fomba fijerin' ny fanjakana ny olona na ny vondron' olona. Amin' ny toe-javatra sasany dia maneho mazava ny fomba fijeriny ny fanjakana; fa amin' ny toe-javatra hafa dia sarotra kokoa ny manavaka mazava ny fomba fijerin' ny fanjakana.

## Jereo koa

* Zom-pirenena

* Zom-pirenena malagasy
* Zom-pirenena frantsay
John (mitovy anarana)

Ny teny **John** mety midika:
*John Fitzgerald Kennedy, mpanao politika
*John, Mpanjakan'i Angletera, mpanao politika
*John Herschel, mpahaikintana
*John Quincy Adams, mpanao politika
*John Landy, injeniera
*John Russell, mpanao politika
*John Dryden,  mpanoratra tantara tsangana
*John Rennie, injeniera sivily, injeniera mizaka
*John Steinbeck, mpanoratra
*John Adams, mpanao politika 
*John Grisham, mpanoratra
*John Locke, filôzôfy mizaka 
*John Goossens, mpilalao baolina 
*John Stuart,  mpanao politika
*John Humphrys, mpanorin'asa
*John Derbyshire, mpanorin'asa
*John Charles, mpilalao baolina
*John Alan Robinson, mpanao matematika
*John Wesley, mpanao asa
*John Napier, mpanao matematika
*John Travolta, mpilalao anaty horonantsary
*John Cleese, mpilalao anaty horonantsary
*John Hartson, mpilalao baolina
Patriarkata Ekiomenikan' i Kônstantinôpla

Ny **Patriarkata Ekiomenikan' i Kônstantinôpla**  iray amin' ireo fiangonana aotôsefaly dimy ambin' ny folo ka hatramin' ny fito ambin' ny folo izay miara-mamorona ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana. Amin' ny teny grika vaovao izy dia atao hoe Oικουμενικό Πατριαρχείο Kωνσταντινουπόλεως / Oikoumenikó Patriarkheío Kōnstantinoupóleōs; amin' ny teny latina dia atao hoe *Patriarchatus Oecumenicus Constantinopolitanus;* amin' ny teny tiorka dia *Rum Ortodoks Patrikhanesi, İstanbul Ekümenik Patrikhanesi*.

Ny patriarka ekiomenikan' i Kônstantinôpla, Bartholomaios I, arsevekan' i Kônstantinôpla no mpitarika azy amin' izao fotoana izao, nanomboka tamin' ny 2 Nôvambra 1991.

Io toerana misy azy io dia mifandray amin' ny satan' i Kônstantinôpla taloha izay renivohitry ny Empira Rômana Atsinanana, izay niova anarana ho Istanbul ankehitriny. Ny patriarikata dia anaram-boninahitra sady andraikitra laha filoha mifandray amin' ny foibe episkôpaly, ny Arsidiôsezy Ôrtôdôksan' i    Kônstantinôpla. Ny fahambonian' ny patriarkan' i Kônstantinôpla, miohatra amin' ireo fiangonana ôrtôdôksa mahaleo tena hafa, dia heverin' ny Ôrtôdôksa fa voninahitra omena azy fotsiny, toy ny an' ny papa talohan' ny Fisarahan' ny Fiangonana Tatsinanana sy Tandrefana tamin' ny taona 1054.

Ny anaram-boninahitra feno dia "Arsevekan' i Kônstantinôpla, Rôma Vaovao ary Patriarka Ekiomenika", ka ao Phanar (amin' ny teny grika vaovao: Φανάρι / *Phanari*), vakin-tanàna grika tranainy any Istanbul.

## Jereo koa
**Fiangonana aotôsefaly niorina tamin' ny taonjato voalohany:**

* Fiangonana Ôrtôdôksan' i Kônstantinôpla (naorin' ny apôstôly Andrea)
* Fiangonan' i Aleksandria sy Afrika Manontolo (na Patriarkata Ôrtôdôksan' i Aleksandria) (naorin' ny evanjelista Marka)
* Fiangonan' i Antiôkia sy ny Atsinanana Manontolo (na Patriarkata Ôrtôdôksan' i Antiôkia) (naorin' ny apôstôly Petera sy Paoly)
* Fiangonana Ôrtôdôksan' i Jerosalema (na Patriarkata Ôrtôdôksan' i Jerosalema) (naorin' ny apôstôly Jakôba)
* Fiangonan' i Jeôrjia (na Fiangonana Ôrtôdôksa Jeôrjiana) (naorin' ny apôstôly Andrea)
* Fiangonana Ôrtôdôksan' i Kipra (naorin' ny apôstôly Paoly sy Barnabasy)
* Fiangonana Ôrtôdôksan' i Grisia (naorin' ny apôstôly Paoly)
Pentarkia

Ny **Pentarkia** na **Pentarsia** dia fandaminana nisy teo amin' ny Fiangonana kristiana manodidina fiangonana dimy entina patriarka tao amin' ny Empira Rômana: fandaminam-pitondram-piangonana notantanan' ny patriarka dimy: ny an' i Rôma, ny an' i Kônstantinôpla, ny an' i Aleksandria, ny an' i Antiôkia, ary ny an' i Jerosalema. Ny teny hoe *pentarkia* na *pentarsia* dia avy amin’ ny teny grika hoe πενταρχία / *pentarkhía* ("fitondran' olona dimy"), avy amin' ny hoe πέντε / *pénte* ("dimy") ary ἀρχία / *arkhía* ("fitondrana").

Ny hevitra momba ny fampiasana ny fahefana maningana ampiasain' ny eveka ivelan' ny faritany rômana sahaniny dia efa nambara tao amin' ny triarkia ("fitondran' olona telo") tao amin' ny Kônsily voalohany tao Nikea (na Nisea), sy tao amin' ny tetrarkia ao amin' ny Kônsily voalohany tao Kônstantinôpla ary farany ao amin' ny Kônsily tao Kalkedôna (na Kalsedoana) izay namorona ny "Pentarkia" na "Pentarsia", tamin' ny fanaovana an' i Jerosalema ho toerana misy patriarka.

Hita voalohany tao amin' ny lalanan' ny emperora Jostiniano (527–565) tamin' ny taonjato fahenina io raikipohy io, izay nampiasa azy io mba handaminana ny Fiangonana kristiana mampianatra ny Trinite ao anatin' ny sehatry ny firaisana ara-pôlitikan' ny fanjakany, ary tatỳ aoriana tao amin' ny asan' ny Kônsily *in Trullo* (taonjato fahafito).

Ny Fiangonan' i Rôma dia tsy nanaiky io kônsily io ary nandà tsy hanaiky ny Pentarkia, nandà izay mety ho endriky ny fiamboniana ho an' i Kônstantinôpla, izay heverin' izy ireo ho tsy naorin' apôstôly, ary namolavola ekleziôlôjia izay nanome toerana afovoany an' i Rôma, izay lazaina fa naorin' ny apôstôly Petera.

Ny ady teo amin' ny eveka, ary indrindra ny fifandrafiana teo amin' i Rôma (izay nihevi-tena ho ambony indrindra amin' ny fiangonana rehetra) sy i Kônstantinôpla (izay lasa nifehy ny eveka tatsinanana hafa ary nihevitra ny tenany ho "mitovy" amin' i Rôma, nefa nihevi-tena ho "voalohany amin' ny mitovy") i Rôma, dia nanakana ny Pentarkia tsy ho tena manana fisiana ara-pitantanana.

Ny fifandirana teo amin' ny Atsinanana sy ny Andrefana, izay niafara tamin' ny fisarahan' ny Fiangonana Tatsinanana sy Tandrefana, ary ny fisandratan' ny metrôpôlitana sy ny patriarikata matanjaka sy mahaleo tena ivelan' ny Empira Bizantina any Bolgaria, ary taty aoriana tany Serbia, ary koa tany Rosia, dia nampihena ny tanjaky ny evesea imperialy taloha.

Amin' izao fotoana izao, ny evesean' i Rôma sy ny an' i Kônstantinôpla ihany no mbola manana fahefana amina Fiangonana kristiana lehibe iray manontolo, ny voalohany dia lohan' ny Eglizy Katôlika ary ny faharoa manana fahefana an' ohatra amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana.

## Jereo koa

* Tantaran' ny kristianisma
Mikaela I Kerolariôsy

I **Mikaela I Kerolariôsy** dia patriarka tao Kônstantinôpla nanomboka tamin' ny taona 1043 ka hatramin' ny 1059. Teraka tamn' ny taona 1000 ary maty tamin' ny 21 Janoary 1059 izy. Atao amin' ny teny grika hoe Μιχαήλ Α΄ Κηρουλάριος / *Mikhaêl I Kêroularios* izy.

Ny fifandirany tamin' ny papa Leô IX momba ny fanaon' ny fiangonana tamin' ny taonjato faha-11 dia nitana anjara toerana tamin' ny fisehoan-javatra samihafa nitarika ho amin' ny Fisaraham-bazana Lehibe tamin' ny taona 1054.
Petsenega (vahoaka)

Ny **Petsenega** dia vahoaka torkika mpifindrafindra monina izay niseho tamin' ny taonjato faha-8 teo amin' ny sisin-tany atsimo-atsinanan' ny Empira Kazara. Atao hoe *Peçenekler* izy ireo amin' ny teny tiorka, *Besenyők* amin' ny teny hongariana, *Pecenegi* amin' ny teny romaniana, ary Печенеги / *Petsenegi* amin' ny teny rosiana.

Niorim-ponenenana ao avaratry ny Ranomasina Kaspiana tany amin' ny taonjato faha-10 izy ireo. Araka ny angano, izy ireo no vondrom-pianajaviam-poko Petseneka ao amin' ny Ôgozy, avy amin' i Dağ Han ("Andrianan' ny Tendrombohitra"), iray amin' ireo zanakq enin' i Oghuz Khan, izay heverina ho razamben' ny Tiorka.

## Jereo koa

* Torkika (vahoaka)
* Ôgozy (vahoaka)
Kazara (vahoaka)

Ny **Kazara** na **Hazara** dia vahoaka torkika izay voaporofo fisiana teo anelanelan' ny taonjato faha-6 sy ny taonjato faha-13.

Atao hoe Χάζαροι / *Hazaroi* izy ireo amin' ny teny grika môderna ga Χάζαροι / *Khadzaroi* amin' ny teny grika taloha), Хазары / *Hazari* amin' ny teny rosiana, *Hazarlar* amin' ny teny tiorka, כוזרים / *Kuzarim* amin' ny teny hebreo, Хәзәрләр / *Xäzärlär* amin' ny teny tatara, *Hazarlar* amin' ny teny tatara krimeana, خرز amin' ny teny persana, *Cosri* amin' ny teny latina.

Tamin' ny taonjato faha-7, ny Kazara dia nanorim-ponenena tao Kaokazy Avaratra akaikin' ny Ranomasina Kaspiana noho ny fahombiazany maro ara-tafika tamin' ny Sasanida, tarana-mpanjaka zôrôastriana, sy tamin' ny Kalifata, naorina teo amin' ny sisin' i  Kaokazy Avaratra. Izy ireo no nisakana ny fanafihan' ny Arabo-Mozilmana any amin' ny tapany atsimon' i Rosia.

Niara-dia tamin' ny Empira Bizantina ny Kazara tamin' ny fanoherana ny Sasanida sy ny Rosin' i Kiev. Noho ny fifandraisany ara-barotra tamin' ny Radanita dia nisy tamin' izy ireo no niova fo ka nanaraka ny jodaisma, izay nataony fivavaham-panjakana.

Tamin' ny nahatrarany ny fara tampon' ny tanjany, ny Kazara, niaraka tamin' ny mpanjaka sy vahoaka hafa nanompo azy ireo, dia nifehy tany midadasika izay toa mifanitsy amin' ny tapany atsimon' i Rosia, amin' i Okraina, amin' i Krimea avaratra, amin' i Kazakstàna andrefana ary faritra maromaro ao Kaokazy Atsimo toa an' i Azerbaijàna sy i Jeôrjia ary i Armenia.

Rehefa lasa anisan' ny natanjaka indrindra teo amin' ny faritra misy azy ny Kanganata Kazara dia nanapaka ny firaisan-kinany aminy ny Bizantina ary nifamory tamin' ny Rosy sy ny Petsenega, izay noroahin' ny Ôgoza vao haingana hiala ny taniny.

Tany amin' ny faran' ny taonjato faha-10 dia nihena hery tsikelikely ny Empira Kazara mandra-pahatongany ho ao amin' ny Rosin' i Kiev. Nanaraka izany ny fifindràn' ny mponina izay arakaraka ny fananiham-bohitra nifanesy nataon' ny Rosy sy ny Komana ary angamba ny "Andiam-bahoaka volamena" môngôly.

## Jereo koa

* Torkika (vahoaka)
Tatara Krimeana

Ny **Tatara Krimeana** dia fitambarana vahoaka torkika sy taranaky ny Môngôliana izay nanorim-ponenana tamin' ny taonjato faha-13 tao amin' ny saikinosy Krimea. Tafakambana voalohany tao amin' ny Hôrda Volamena, teo anelanelan' ny taonjato faha-15 sy faha-18, izy ireo no namorona ny Kanatan' i Krimea notarihin' ny taranak' i Genghis Khan, izay nampanaiky ary avy eo dia nampiditra ny Hôrda Volamena (taona 1502). Tamin' ny taona 1475 anefa dia lasa prôtektôratan' ny Empira Ôtômana izy, avy eo resin' i Potemkine tamin' ny farany ary nampidirina tao amin' ny Empira Rosiana tamin' ny taona 1792.

Ny Tatara hafa dia monina any amin' ny faritra sasany any Rosia sy any amin' ny repoblika sôsialista sôvietika taloha, ary koa any Finlandy, any Pôlônina, ny Romania, any Balkana ary any Torkia.

Ireo niharam-boina tamin' ny taona 1944 tamin' ny fandroahana faobe nodidian' i Staline, ary na dia maro aza no afaka niverina tany nanomboka tamin' ny taona 1989, ny Tatara amin' izao fotoana izao ao amin' ny Repoblikan' i Krimea ankehitriny dia tsy misy afa-tsy 10 % amin' ny mponina 2 400 000.

## Fitsinjaran' ny mponina isaky ny firenena
Ny fitambaran' ny isan' ny Tatara krimeana dia eo anelanelan' ny 500 000 sy 2 000 000. Toy izao ny fitsinjaran' izy ireo isam-pirenena: 

* Krimea: 248 200
* Torkia: 150 000
* Okraina: 30 000 -- 60 000
* Romania: 24 137
* Ozbekistàna: 10 046
* Rosia: 2 440
* Bolgaria: 1 803
## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kazara - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Petsenega - Tatara - Tatara Krimeana - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
* Tantaran' i Okraina
* Krimea
Antsantsa loha-maro

Ny **antsantsa loha-maro** dia andiana antsantsa miforona ao amin'ny fianakaviana *Sphyrnidae*, izay matetika antsoina hoe trondro noho ny endrika tsy mahazatra sy miavaka amin'ny lohany.
Ny mason'ny antsantsa dia apetraka eo amin'ny andaniny roa amin'ity rafitra miendrika T ity, ary ny vavany kely dia mitodika mivantana eo afovoany sy eo ambany.
Soavalin-dranomasina

Ny **soavalin-dranomasina** dia iray amin'ireo karazana trondro an-dranomasina kely 46 ao amin'ny karazana *Hippocampus*. Ny soavaly dia manana loha sy hatoka manondro soavaly, ny soavalin-dranomasina koa dia manana fiadiana taolam-paty mizarazara, fihetsika mahitsy ary rambony miolikolika.
Nôrmana (vahoaka)

Ny **Nôrmana** na **Nôrmady** dia vahoaka nipoitra tao amin' ny Dokean' i Nôrmandia tamin' ny Andro Antenatenany avy amin' ny fifangaroan' ny Nôrdika Vikingy sy ny Franka Tandrefana ary ny Galô-Rômana. Amin' ny teny nôrmana izy ireo dia atao hoe *Normaunds*, amin' ny teny frantsay dia *Normands*, amin' ny teny anglisy dia *Normans*, ary amin' ny teny latina dia *Nortmanni* na *Normanni*.

Ampiasaina koa io teny io mba hilazana ireo mpifindra monina avy amin' ny  dokea izay naharesy fari-tany hafa toa an' i Angletera sy Sisily. Ny fonenan' ny Nôrdika tany Frankia Andrefana dia nanaraka andiana fanafihana tany amin' ny morontsiraka avaratr' i Frantsa, indrindra fa avy any Danemarka, na dia nisy koa aza nandeha sambo avy any Nôrvezy sy Soeda. Nanjary ara-dalàna ihany ireo fiorenam-ponenana ireo rehefa nanaiky hianiana tamin' i Charles III, mpanjakan' i Frankia Andrefana, i Rollo, mpitarika vikingy skandinaviana, taorian' ny fahirano natao an' i Chartres tamin' ny taona 911. Ny fifangaroana tany Nôrmandia dia niteraka ny maha "Nôrmana" ara-poko sy ara-kolontsaina tamin' ny tapany voalohany amin' ny taonjato faha-10, toetra iray izay nitohy sy nivoatra nandritra ny taonjato maro.

Ny tarana-mpanjaka nôrmana dia nanana fahefana ara-pôlitika sy ara-kolontsaina ary ara-tafika lehibe tao Eorôpa sy tao Atsinanana Afovoany tamin' ny Andro Antenatenany. Ny Nôrmana dia nalaza teo amin' ny tantara noho ny toetsainy mpiady sy noho izy ireo Katôlika tia vavaka, ka lasa mpiaro ny ôrtôdôksia katôlika ao amin' ny fiangonana  rômana. Ny mpiavy nôrdika tany am-boalohany dia nandray ny fiteny galô-rômana tany amin' ny tanin' ny Franka nonenan' izy ireo, ary ny tenim-paritra nôrmana taloha dia nanjary fantatra amin' ny anarana hoe fiteny nôrmana, fiteny manan-danja teo amin' ny literatiora izay mbola ampiasaina amin' izao fotoana izao any amin' ny ampahany maro amin' i Nôrmandia (fitenim-paritra kôtentiney sy kaosoà) sy any amin' ireo nosy ao amin' ny lakandrano (Jèrriais sy Guernésiais) eo akaiky eo.
Leôna any Akridôsy

I **Leôna any Arkidôsy** na **Leô any Ôrhida** dia mpitondra fiangonana bizantina, arsevekan' i Arkidôsy (1037–1056), tamin' ny taonjato faha-11 ary mpiaro ny fomba fijerin' ny Patriarkata Ekiomenikan' i Kônstantinôpla tamin' ny fifandirana ara-teôlôjia tamin' ny evekan' i Rôma, fifandirana izay niafara tamin' ny Fisarahan' ny Fiangonana Tatsinanana sy Tandrefana tamin' ny taona 1054.  Maty tamin' ny taona1056 izy. Atao hoe Λέων Άχρίδος / *Léôn Akhridos* izy amin' ny teny grika.
Homberto any Silva Kandida

I **Homberto any Silva Kandida** dia moanina ao amin' ny abey benediktinan' i Moyenmoutier ao amin' ny faritra Vosges. Atao hoe *Humbert de Moyenmoutier* izy amin' ny teny frantsay fa *Humbertus Burgundus* na *Humbertus de Silva Candida* izy amin' ny teny latina.

Teraka tamin' ny taona 1000 teo ho eo i Homberto. Nantsoina hiasa any Rôma izy taorian' ny fifidianana ny ny evekan' i Toul, Brunon de Dabo-Eguisheim, zana-drahalahin' ny emperoran' i Alemaina, ho papa tamin' ny taona 1049, izay nitondra ny anarana hoe Leô IX. Nandray anjara tamin' ny Fisaraham-bazana Lehibe teo amin' ny Fiangonana Tatsinanana sy Tandrefana izy. Maty tany Rôma izy tamin' ny 5 Mey 1061.
Ziaran

﻿

I **Ziaran** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Qazvin, ao Iran. 

## Jeografia
  
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia : 36.04° Avaratra ary 50.53° Atsinanana.
Ny faritr'ora dia GMT+3:30.
Fikambanan' ny Benediktina

Ny **Fikambanan' ny Benediktina** na **Fikambanan' i Md Benedikto** na **Fikambanan' i Md Benoà** dia fikambanan' ny mônastera fehezin' ny moanina na masera, atao hoe **Benediktina** manaraka ny fitsipîk' i  Md Benedikto na Md Benoà fintinin' ny andian-teny latina hoe *Ora et labora* ("Mivavaha sy miasà"). Ity fikambanana mônastika naorin' i Md Benedikto any Nursia manodidina ny taona 529 ity, izay heverina ho tranainy indrindra ao amin' ny Eglizy Katôlika, dia mampivondrona fikambanana mônastika manana fizakan-tena lehibe na kely izay nisongadina indrindra teo amin' ny Tontolo Tandrefana tamin' ny alalan' ny fandraisany anjara lehibe amin' ny toekarena sy ny kolontsaina ary ny litorjia tany Eorôpa tamin' ny Andro Antenatenany.

Tsy io no fikambnana tranainy indrindra tao amin' ny Tontolo Tandrefana kristiana satria ny fitsipiky ny moaninan' i Md Aogostino, izay nampidirin' i Md Martino ho fanorenan' ny Abey Saint-Martin de Ligugé, izay nampidirin' i Joany Kasiano (*Ioannes Cassianus*) ho an' ny Abey Saint-Victor de Marseille. ary ny *laus perennis* nampidirina tamin' ny taona 515 tao amin' ny Abey Saint-Maurice d'Agaune dia efa nialoha ny niorenany, saingy izy no tena nahomby indrindra.

Ny mônastisisma benediktina dia nahatratra ny fara tampon' ny tanjany voalohany tamin' ny fielezan' ny Fikambanan' i Cluny ary avy eo ny Fikambanan' i  Cîteaux. Ny fahasahiranana maro izay nisy fiantraikany tamin' ny fikambanana mônastika tamin' ny faran' ny taonjato faha-13 dia niteraka fanavaozana mônastika miadana nanomboka tamin' ny taonjato faha-15 tamin' ny fananganana institosiôna benediktina vaovao, dia ny kôngregasiôna benediktina izany.

Taorian' ny vanim-potoana maro nampisy fihenana tanjaka mafy, indrindra fa ny fihemorana nandritra ny Fanavaozana Prôtestanta sy ny fanafoanan' ny Revôlisiôna Frantsay ireo kôngregasiôna ireo, ny mônastisisma benediktina dia nandalo dingana fanarenana tamin' ny taonjato faha-19 ary nalamin' ny papa Leô XIII tanteraka indray tamin' ny taona 1893 tamin' ny niandohan' ny fananganana ny Kônfederasiôna Benediktina.
Leô XIII

I **Leô XIII** no evekan' i Rôma (papa) faha-256 ao amin’ ny Eglizy Katôlika, tamin' ny taona 1878 ka hatramin' ny taona 1903. Atao hoe *Leo <abbr>XIII</abbr>* izy amin' ny teny latina fa *Leone <abbr>XIII</abbr>* kosa amin' ny teny italiana. Ny tena anarany dia **Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci**. Teraka tamin' ny 2 Marsa 1810 tao Carpineto Romano izy ary maty tamin' ny 20 Jolay 1903 tao Roma. Nalevina tao amin’ ny Bazilikan' i San Giovanni in Laterano, katedralin' i Rôma, izy.

Nanoratra *Hira ho an' i Md Misely Arkanjely* tamin' ny 1884 izy.

I Leô XIII dia malaza indrindra noho ny ensiklika *Rerum novarum*, navoaka tamin' ny taona 1891, ilay ensiklika voalohany natokana ho an' ny foto-pampianarana ara-tsôsialy ao amin' ny Eglizy Katôlika.

## Papa faha-256
Atenagôrasy I

I **Atenagôrasy I** dia patriarka ekiomenikan' i Kônstinôpla faha-268 tamin' ny 1 Nôvambra 1948 ka hatramin' ny 7 Jolay 1972. Arsevekan' ny Arsidiôsezy Ôrtôdôksa Grikan' i Amerika Avaratra sy Atsimo izy tamin' ny taona 1930 hatramin' ny 1948. Amin' ny teny grika izy dia atao  hoe Αθηναγόρας Α' / *Athênagoras I*, fa amin'ny teny tiorka kosa dia *Ekümenik Patrik Atinagoras*. **Aristocles Matthaiou Spyrou** (grika: Αριστοκλής Ματθαίου Σπύρου / *Aristoklês Mathaiou Spurou*) no anarany raha vao teraka tao Vasilikón, akaikin' i Ioánnina, ao amin' ny faritra Epirôsy any Grisia, tamin' ny 25 Marsa 1886. Maty tao Istanbul izy tamin' ny 7 Jolay 1972.