Tontolo iainana eto Madagasikara

Ny **tontolo iainana eto Madagasikara** dia ny vondron'  ny zavamananaina sy ny toerana misy azy eo amin' ny tontolo voajanahary eto Madagasikara. Misedra olana anefa izany tontolo iainana izany. Nisaraka tamin' i Afrika efa 100 tapitrisa taona mahery, ny nosy Madagasikara ka lasa nonenana biby sy zavamaniry tsy hita any amin' ny toeran-kafa: eo amin' ny 85 % amin' ny karazan-javamaniry ary 90 % amin' ny karazam-biby eto Madagasikara no tsy hita any amin' ny faritra hafa maneran-tany.

## Zavamananaina
Mamparefo izany zavamananaina miavaka eto amin' ny Nosy izany ny fandripahana ala, izay olana lehibe eto amin' ny Nosy, - 80 % amin' ny biby an-tanety malagasy no miankina tanteraka amin' ny tontolo iainana anaty ala. Nanisa, tao amin' ny Lisitra Menan' ny karazan-javamaniry sy biby atahorana ho lany tamingana tamin' ny taona 2006 ny Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary (frantsay: *Union internationale pour la conservation de la nature* -- UICN), fa karazana miisa 805 (biby sy zavamaniry) no tandindomin-doza.

### Zavamaniry

Ny 21,9 % amin' ny velaran' i Madagasikara (13 tapitrisa ha) fotsiny no misy ala. Ankoatry ny faritra rakotra ala any avaratra, dia efa ala naniry taty aoriana no sisa (simba ny ala voalohany).

Ahitana ala honko, izay hita koa tsindraindray any amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanana sy atsimo-atsinanana, ny morontsiraka andrefana. Ny fatrana no manjaka any amin' ny faritra andrefana izay maina ary ny zavamaniry misy tsilo an-tany efitra no mandrakotra ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Nosy.

Misy karazany miisa 8&nbsp;500 hatramin' ny 12&nbsp;000 arakaraka ny tombana ny zavamaniry malagasy, indrindra fa misy karazana ôrkidea maherin' ny 1&nbsp;000, ary 6 amin' ny karazana zaha (na reniala) miisa 8 fantatra maneran-tany. Avy aty Madagasikara ny ravinala (*[[Ravenala madagascariensis]]*) sy ny alamboronala na monongo (*[[Delonix regia]]*), izay ambolena manerana ny faritra mafana amin' izao tontolo izao.

### Biby

Tombanana ho 100&nbsp;000 mahery ny karazana bibikely ao amin' ny *[[Insecta]]* sy ny kankana eto Madagasikara. Fantatra fa misy karazana 850 mahery y *Insecta*, izay saika tsy fahita firy ivelan' ny Nosy. Amin' izy ireo dia misy karazana manakaiky ny 400 ny lolo. Eto Madagasikara no ahitana ny lolo iray tsy fahita firy eto an-tany, dia ny lolo atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *[[Argema mittrei]]*, izay manana elatra mirefy 15 sm raha mitambatra.

Fonenan' ny bibin-dranomasina isan-karazany ny morontsiraka sy ny haran-dranomasina. Amin' ny karazana trondro maro dia misy poizina ny sasany, toy ny trondro atao hoe *[[Synanceia verrucosa]]* sy *[[Pterois volitans]]*, izay mampiavaka ny ranomasina ao amin' ny Ranomasimbe Indiana sy Pasifika. Misy maro ny antsantsa, indrindra fa ny *[[Carcharias taurus]]*, ny *[[Stegostoma fasciatum]]*, ny *[[Carcharhinus perezii]]* ary ny *[[Rhinobatidae]]*. Manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny Ôktôbra dia tonga miteraka tsy lavitra ny morontsirak' i Nosy Boraha (Sainte-Marie), ny karazana trozona *[[Megaptera novaeangliae]]*, isan' ireo toeram-piterahan' io karazana hazandrano io.

Maherin' ny 250 ny karazana biby mandady sy mikisaka eto Madagasikara, izay tsy misy any ivelany ny 95 % aminy. Ahitana karazana bibilava 60 eo ho eo (anisan' izany ny karazana dona 3 toy ny *[[Acrantophis madagascariensis]]*), ny katsatsaka (*[[Gekkota]]*) misy karazany 60 sy karazana tanalahy (*[[Chamaeleonidae]]*) eo amin' ny 50, anisan' izany ilay farany kely (*[[Brookesia minima]]*) izay tsy mihoatra ny 3,5 sm ny halavany. Ny hany voay hita eto amin' ny Nosy dia ny *[[Crocodylus niloticus]]* izay be mpihaza ka lasa tsy fahita firy. Misy karazana 180 eo ho eo ny sahona sy saobakaka, ka ny 98 % amin' izany dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara.

Karazana vorona 260 eo ho eo no fantatra fa misy eto Madagasikara, anisan' izany ny *[[Phaethon rubricauda]]*.

Misy karazana sy zana-karazana 150 eo ho eo ny biby mampinono. Tsy misy sakabe toy ny tigra na ny pleôparda (*[[Felinae]]*) na rajako ny eto amin' ny Nosy. Samy atahorana ho lany tamingana ny karazan-gidro misy eto: ny haihay (*[[Daubentonia madagascariensis]]*), ny babakoto na endrina (*[[Indri indri]]*), ny hira (*[[Hira (maky)|Lemur catta]]*) sy ny maky isan-karazany (*[[Lemuridae]]*) - izay tena miely patrana -, ny tsidiala (*[[Allocebus trichotis]]*), ny tsidika (*[[Cheirogaleus milii]]*), ny tsitsihy (*[[Cheirogaleus major]]*), ny matavirambo (*[[Cheirogaleus medius]]*) ary ny tsidy isan-karazany (*[[Microcebus]]*), izay anisan' ny kely indrindra eto an-an-tany. Anisan' ny biby tsy fahita afa-tsy eto amin' ny Nosy ny fosa, izay biby mpivoaka alina.

## Fahasimban' ny tontolo iainana
Miteraka lavaka lalina eo amin' ny tanimena izay sisa navelan' ny fanjavonan' ny tany mahavokatra ny fikao-tany noho ny fandripahana ala be loatra any afovoan-tany. Mampanahy ny faharipahan' ny ala vokatry ny fitrandrahana hazo hatao fanaka sy fanorenana ary fandrehitra (kitay sy arina), sy vokatry ny fambolena amin' ny hatsaka na tavy azo avy amin' ny fandoroana ala, ka tombanana ho 128&nbsp;000 hatramin' ny 300&nbsp;000 ha ny ala rava isan-taona.

## Kolikoly mahakasika ny harena voajanahary
Olana maro rantsana sy lalim-paka ny kolikoly mahakasika ny sehatry ny harena voajanahary eto Madagasikara izay miseho amin' ny fomba maro samihafa.

### Fitrandrahana sy fanondranana an-tsokosoko tsy ara-dalàna

Nahitana fitrandrahana tsy ara-dalàna lehibe ny andramena (*[[Dalbergia]]*), izay karazan-kazo saro-bidy eto Madagasikara. Ny tambajotran-jiolahy, izay matetika misy firaisana tsikombakomba amin' ny mpitondra ara-pôlitika sy ara-pitantanana, dia manao fanapahana hazo tsy ara-dalàna any amin' ny valan-javaboarim-pirenena, manao hosoka amin' ny antontan-taratasy (fahazoan-dalana, taratasy fanamarinam-piaviana) ary manome tsolotra ny tompon' andraikitry ny fanaraha-maso ny ala sy ny fadin-tseranana mba hanamora ny fitaterana, indrindra mankany Azia.

Miavaka ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany madinika, izay matetika tsy ara-dalàna, noho ny fitrandrahana baranahiny, ny tsy fanarahana ny fenitra ara-tontolo iainana sy ara-tsôsialy, ny fanondranana an-tsokosoko ary ny kolikoly. Misy ny fahazoan-dalana hitrandraka azo amin' ny hosoka, ny fanambaràna diso (kely) atao momba ny habetsaky ny harena an-kibon' ny tany voatrandraka sy ny vola miditra, mba hampihenana ny hetra na hialana amin' izany, ary misy tsolotra omena mba hahatonga ny tompon' andraikitra hanakipy maso amin' ny asa tsy ara-dalàna na amin' ny fitrandrahana any amin' ny faritra arovana.

Endrika kolikoly hafa ny fanondranana an-tsokosoko ny karazan-javamaniry sy ny karazan-biby arovana, toy ny sokatra (*radiata*, angonoka), ny varika sy ny sifaka, ny tanalahy, ny vorona ary ny zavamaniry tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara. Mamoaka fahazoan-dalana hosoka ahafaha-manao fanondranana tsy ara-dalàna ny tompon' andraikitra mpanao kolikoly, ka manamora ny fivezivezen' ny entana miampita sisin-tany. Misy koa ny tompon' andraikitra mpanao kolikoly izay manome vaovao ny mpanondrana tsy ara-dalàna momba ny paikadin' ny fanaraha-maso.

### Kolikoly eo amin' ny mpitantan-draharaha
Etp Madagasikara, ny tsolotra sy ny fanomezana tombon-tsoa na ny fampanantenana fanomezana tombontsoa dia azo ampiasaina mba hanomezana fahazoan-dàlana hahafahana mitrandraka harena an-kibon' ny tany na hazo, na hahafahana misahana raharaham-panjonoana, izay tsy manaja ny fomba fiasa ara-dalàna na ny fanadihadiana ny fiantraikany amin' ny tontolo iainana na ny fifampidinihana amin' ny mponina eny ifotony. Ny kolikoly dia mety hanodinkodina ny tolo-bidy ho an' ny tetikasa mahakasika ny harena voajanahary (fanamboaran-dalana, fitrandrahana hazo), miaraka amin' ny orinasa manome tsolotra hahazoana fifanarahana, ka manohintohina ny fifaninanana sady miteraka fandaniana fanampiny ho an' ilay orinasa.

Mety ho voatsolotra ny mpiasam-panjakana misahana ny fanaraha-maso ny fitrandrahana harena voajanahary (inspektera ao amin' ny sampandraharaha misahana ny harena an-kibon' ny tany, ny ala na ny fadin-tseranana) mba hanakipy maso amin' ny asa tsy ara-dalàna, mba hampitandrina ny mpanao fanondranana tsy ara-dalàna amin' ny fanaraha-maso mananontanona na hanao hosoka amin' ny tatitra momba ny fisafoana nataony. Azon' ny tompon' andraiki-panjakana mpanao kolikoly ahodinkodina ny vola azo avy amin' ny fitrandrahana ny harena voajanahary (hetra, sns), amin' ny alalan' ny kaontim-banky any ivelany, ny famoahana faktiora midangana loatra na ny faktiora sandoka, mba tsy handoavana ny vola tokony haloa any amin' ny kitapom-bolam-panjakana izay tokony hampiasaina amin' ny fampandrosoana ny firenena.

Afaka mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fahafaha-mitrandraka harena voajanahary eto Madagasikara ny fahitahitana ara-pôlitika sy ny fatoram-pianakaviana, ka mahazo tombony tsy ara-drariny ireo izay akaiky ny fitondrana.

## Jereo koa

* Jeôgrafian' i Madagasikara
* Toetanin' i Madagasikara
* Toekaren' i Madagasikara
* Kolikoly eto Madagasikara

## Rohy ivelany

* **Voambolana sy rakibolana**
** "Glossaire du Développement Durable", *www.lovainjafy-madagasikara.mg*
** "Rakibolana fandikan-teny Frantsay-Malgache", *www.mef.gov.mg*
** "Les noms vernaculaires (NV) des plantes (outils de communication) et les produits éthnobotaniques issus de TROPICOS.", *www.forets-biodiv.org*
** "Tropicos", *www.tropicos.org*
** "Glosbe", *fr.glosbe.com*
** Patrick Triplet, "Dictionnaire de la diversité biologique et de la conservation de la nature", *bi.chm-cbd.net*

## Loharano sy fanamarihana