Lolovokatra

Ny **lolovokatra** na **lolo vokatra** dia olona nifoha ka velona indray aorian' ny fahafatesany, indrindra aorian' ny nandevenana azy, nefa tsy raisin' ny havany intsony, araka ny lovantsofina sy ny finoana nentim-paharazana malagasy. Tsy mitovy amin' ny angatra na matoatoa izy ireo ary manana toerana manokana eo amin' ny fiheverana malagasy momba ny fahafatesana sy ny tsy fanajana ny fady ary ny lamina eo amin' ny fiarahamonina. Mitondra ny famantaran' ny fandevenana izy: hatsatra, maimbo fofon-tany, mitafy akanjom-paty ary maneho fihetsika hafahafa, miafinafina, ​​manao izay tsy hahafantarana azy, ary misy zavatra mampifandray azy foana amin' ny fahafatesana. Roahin' ny havany handeha lavitra ny lolovokatra.

## Famaritana
Eto Madagasikara, ny teny hoe "lolo vokatra" dia manondro fatin' olona nipoitra avy any anaty tany sy manana vatana azo tsapain-tanana sady mahay maneho fihetsika amin' ny velona. Faheno indrindra amin' ny fitantarana sy ny angona lovantsofina ankehitriny ny teny hoe "tanalasosa", izay indraindray ampiasaina amin' ny hevitra mitovy amin' ny hoe "lolovokatra". Manantitrantitra ny loharanom-baovao etnôlôjika fa tsy fanahy mirenireny ny lolovokatra fa vatana sy fanahy, tsy toy ny angatra na ny matoatoa izay fanahy ao amin' ny tontolo tsy azo tsapain-tanana. Miovaova arakaraka ny fitantarana ny fanoritsoritana ny lolovokatra: misy ny milaza fa faty efa lo no mitsangana, ny sasany kosa milaza fa mitovitovy endrika amin' ny olona ihany izy ireo nefa misy famantarana mampanahy ny eny aminy. Izany rehetra izany dia maneho ny fahasamihafan' ny lovantsofina arakaraka ny toerana.

## Antony mahatonga ny maty ho lasa lolovokatra
Aaraka ny finoana eo amin' ny fiarahamonina malagasy maro dia tsy tapaka avy hatrany noho ny fahafatesana ny fifandraisan' ny maty amin' ny velona fa mifindra tsikelikely mankany amin' ny satan' ny razana, ka izany tetezamita izany dia miankina amin' ny fanajana ny fombafombam-pandevenana sy ny fady. Maneho zavatra tsy ara-dalàna manerana ny tany aman-danitra eo anelanelan' ny fiainana sy ny fahafatesana ny lolovokatra, ary maneho ny fikorontanan' ny lamina ara-môraly sy ara-pombafomba.

### Tsy fanajan' ny maty ny fady fony fahavelony
Ny antony tena voaresaka matetika mahatonga ny maty hifoha dia ny tsy fanajana ny fady lehibe ara-piarahamonina sy ara-pivavahana mandritra ny androm-piainana, izay manakana ny fahafatesana tsy ho feno tanteraka ara-pombafomba. Anisan' ireo fady ireo ny fifoterana amim-pady. Inoana noho izany fa azo antoka ny hahalasa lolovokatra ny fianakaviana na ny fokom-pianakaviana mankasitraka ny fifanambadian' ny olona mpifady.

### Tsy fahafalian' ny maty
Araka ny lovantsofina sasany, rehefa tsy hajain' ny fianakaviana na ny fiarahamonina ny fady lehibe iray dia mety haneho ny tsy fahafaliany ny fanahin' ny maty izay tsy mionona amin' ny fisehoana ho angatra, ka mitsangana ho lolovokatra mba ho fampitandremana na famaizana mafy.

### Fahafatesana tsy ara-drariny sy tampoka
Mety tsy hahita fiadanana ny maty raha toe-javatra heverina ho tsy rariny (famonoana, ody, famadihana) no nahafaty azy. Noho izany ny lolovokatra dia fanehoana fitakiana ny rariny sy fanarenana. Tsy ampy azy ny miseho ho angatra.

### Fombam-pandevenana tsy mety
Heverina ihany koa ho antony lehibe hisakana ny fidiran' ny maty ao amin' ny tontolon' ny razana ka hiteraka ny fitsanganan' ny maty ny tsy fisiana na ny tsy fahampiana na ny tsy fahombiazan' ny fombafomba tokony hatao amin' ny fandevenana, ka hampiverina ny maty ho any amin' ny tontolon' ny velona indray tsy araka ny tokony ho izy, araka ny fitantarana voangon' ny etnôlôga, anisan' izany ny tsy fisian' ny lanonana, hadisoana teo am-panatanterahana ny fombafomba, ny tsy fitandremana. Amin' ny fomban-drazana maro dia heverina fa tokony ho mendrika koa ny toerana misy ny fasana. Koa raha eo amin' ny toerana heverina ho maloto na nifanolanana no misy ny toeram-pandevenana, dia mety handà tsy hijanona ao ny maty.

### Ozon' ny razana sy lova
Amin' ny lovantsofina malagasy sasany, ny lolovokatra dia heverina ho vokatry ny ozon' ny razana. Rehefa tsy nohajaina ny razana iray fony fahavelony — ohatra, tamin' ny alalan' ny fanevatevana, ny tsy fankatoavana, na ny fandaozana rehefa antitra — dia nanozona ny taranany izy. Ity ozona ity dia manakorontana ny fifandraisan' ny velona sy ny maty, ary mety ho lasa lolovokatra ny olona sasany na izy rehetra ao amin'  ilay fianakaviana na fokom-pianakaviana. Matetika da lazaina fa amin' ny alalan' ny reny no andovana ny mety haha lolovokatra, nefa misy koa ny milaza fa mifindra avy amin-dray izany.

## Faritra ara-jeôgrafia voakasika
Ny fanadihadiana ataon' ny antrôpôlôga dia ahitana fitaterana fitantarana lolovokatra any amin' ny faritra atsimo sy atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra any Anosy sy Androy, fitantarana misy miovaova arakaraka ny toerana amin' ny faritra manodidina. Ahenoana fitantarana lolovokatra ihany koa ny faritra afovoany (Antananarivo sy ny manodidina) sy ny faritra atsinanana (Toamasina sy ny manodidina) ary ny faritra avaratra-andrefana (Mahajanga sy ny manodidina). Hamafisin' ny mpikaroka fa tsy mitovy ny finoana momba ny lolovokatra eto Madagasikara izay tsy ranoray no tsy iraisan' ny Malagasy rehetra koa: misy foko na vondrom-piarahamonina manasongadina bebe kokoa ny fisian' ny maty mifoha miaraka amin' ny vatany, ny hafa kosa manantitra ny fisian' ny fanahy mirenireny.

## Fomba famantarana azy

### Bika aman' endriny
Tsy toy ny fanahy tsotra ny lolovokatra fa manana endrika ara-batana azo tsapain-tanana. Mitazona ny bika aman' endriny ankapobeny talohan' ny nahafatesany izy, ka mahatonga azy ho toy ny olombelona tsotra raha tazanin-davitra. Na izany aza dia maro ny toetra amantarana azy fa efa avy nalevina. Matetika izy no mitafy ny fitafiana nampanaovina azy tamin' ny fandevenana, indrindra fa ny lambamena na ny lambam-paty hafa. Mety hsy loto na vovoka na rovitra izany fitafiana izany, izay heverina fa vokatry ny nitoerany tao am-pasana. Hatsatra na toa misy savoka na mangana ny hodiny, vokatry ny tsy fisian' ny hafanan' ny rany. Mety manana ny lokon' ny tany koa ny hodiny ary indraindray henjana, mampahatsiahy ny fihenjan' ny faty. Misy ny fofona mampiavaka azy: fofon-tany na na somary fofom-biby lo. Misy tany na vovoka ny eo ambanin' ny hohony na eo amin' ny fitafiany, izay famantarana ny nitoerany tao am-pasana. Misy koa ny milaza fa misy fery vokatry ny fahalovana tao am-pasana izy.

Misy koa ny mifanohitra amin' izany izay lazaina fa tsy misy ahafantarana azy fa lolovokatra noho ny fitoviany tsy misy valaka amin' ny olombelona mbola tsy nandalo fahafatesana na ny hatsaran-tarehiny. Mety hahazo vady any amin' ny tanàna nonenany vaovao izy ireny.

### Fihetsika sy fomba fiaina
Miavaka sy mandeha hoazy fihetsiky ny lolovokatra sady manana ireto toetra manaraka reto izy araka ny finoan' ny olona. Misy ny milaza fa somary mitsingevana tsy manitsaka tany izy raha mandeha nefa misy koa ny mitantara fa mandia tany ihany izy. Vitsy na mahalan-teny izy ary mety tsy miteny mihitsy. Raha sendra miteny izy dia mila tsy ho heno ny feony izay toa feo avy lavitra, na misohika indraindray. Tsy mijery manatrika izy, sahala amin' ny hoe matahotra sao hampiseho ny fahafatesana ny masony. Ao amin' ny fitantara sasany, ny lolovokatra ankapobeny dia milamina sy tsy mampidi-doza, tsy toy ny zômby ao amin' ny lovantsofina tandrefana sasany. Ny fisian' izy ireo anefa dia miteraka tahotra.

Matetika amin' ny alina no ahitana azy, mandehandeha eny amin' ny fasana na miezaka mitady ny trano fonenany taloha. Indraindray izy dia manandrana miverina amin' ny toerany taloha tao amin' ny fianakaviany na tao amin' ny tanànany, nefa ny fihetsiny hafahafa dia miteraka ahiahy eo amin' izay mahita azy. Matetika ny lolovokatra dia manakaiky ny tanàna, indrindra raha misy fahafatesana. Mandritra ny fiandrasam-paty na ny famadihana, dia voalaza fa mety hanjavona ny zavatra azo hanina natao fanatitra toy ny vary masaka sy ny voankazo. Ny sisa dia miparitaka avy eo dia adikan’ ny olona ho mariky ny fandalovan’ ny lolovokatra. Amin' ny fitantarana sasany dia lazaina fa manana hery ara-bataba lehibe tsy araka ny mahazatra izy, na dia eo aza ny vatany toa marefo. Tsy tena mihinana izy ireo, na miseho ho mihinana fotsiny, ary tsy tena matory raha matory. Misy lovantsofina milaza fa mandao ny tanàna niaviany izy ireo ka lasa hipetraka any an-kafa mba tsy ho fantatry ny havany sy ny mpiray tanàna aminy.

### Famantarana hafa ahalalana azy ireo
Mamaritra fomba fitsapana isan-karazany izay amantarana lolovokatra ny lovantsofina malagasy. Ao ny tsy fisian' ny aloka amin' ny masoandro na ny jiro, ny tsy fisin' ny sariny eo amin' ny fitaratra na ny fanjavozavon' izany izay indraindray mampiseho endrik' olona efa maty. Ao koa ny tsy fitiavany mahita  sira na ody sasany, izay lazaina fa miteraka fanaintainana ao aminy. Ahafahana manavaka ny lolovokatra amin' ny olombelona tena izy ireo famantarana ireo.

## Fiainan' ny lolovokatra

### Fizotran' ny fivokarana
Ao amin' ny fitantarana nangonin' ny etnôlôga sy ny misiônera tamin' ny taonjato faha-19 sy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 dia mivoaka avy ao am-pasana amin' ny alalan' ny fanosehana ny tany hiakatra ny lolovokatra. Matetika misy ny filazalazana fa miala hoazy ny tany, toa misy hery tsy hita maso manampy ny maty hivoaka nefa tsy misy ezaka manokana mifandanja amin' izany ataony. Lazaina indraindray fa voatosika na mitresaka ny vato na ny vatam-paty (raha misy) amin' ny fotoana fitsanganana amin' ny maty.

### Fitsapana an' ilay lolovokatra
Ny fitantarana eny amin' ny fiarahamonina dia miresaka momba ny fitsapana toy ny fanoloran' ny havany hena manta na masaka ho an' ilay lolovokatra mba hahafantarana raha mbola manakaiky ny toetran' ny olombelona izy na tsia. Tsy voamarin' ny etnôgrafia anefa izany. Miombon-kevitra ny loharanom-baovao fa tsy raisin' ny fianakaviana ho voninahitra velively ny fiverenan' ny maty amin' ny endrika lolovokatra, fa henatra na loza mitaky fombafomba hampanjavonana azy na hampanalavirana azy.

### Fampitahorany ny velona
Misy ny olona mitantara fa ampitahorin' ny lolovokatra eny an-dalana ny olona raha mody alina. Tia mitaingin-tsarety koa, hoy ny sasany, ny lolovokatra. Matetika no miady amin' izay sendra azy izy. Menatra izy raha mahafantatra azy ilay olona sakanany. Tsy sahy mody izy ireny ka lasa olon-dia.

### Fiafarana
Ny lovantsofina sasany dia miresaka ny amin' ny tsingerim-piainan' ny lolovokatra izay velona imbetsaka (indraindray miisa fito: maty impito) alohan' ny hahafatesany tanteraka amin' ny farany; izany dia adikan' ny mpikaroka ho angano fa tsy zava-misy hitan' izy ireo.

## Fiheverana ankehitriny

### Fiheverana ao amin' ny fitaovan-tserasera

Ankehitriny dia mitombo hatrany ny anjara toerana sahanin' ny fitaovan-tsarasera toy ny Facebook sy ny WhatsApp, ary ny sehatra fifampizaràna isan-karazany, amin' ny fanaparitahana ny fiheverana momba ny lolovokatra. Na dia tsy loharanom-pahalalana akademika aza ireo sehatra ireo dia mandray anjara amin' ny fanaparitahana sy ny fanovana ary ny fandrakofam-baovao momba ny fitantarana sy ny finoana ny fisian' ny lolovokatra. Ny fijoroana vavolombelona sy ny fanehoan-kevitra ary ny fifanakalozan-kevitra eo amin' ny tambajotran-tserasera dia maneho ny fahaveloman' ny finoam-bahoaka momba ny maty sy ny matoatoa ary ny lolovokatra, na dia tsy porofo mivaingana aza ireo.

### Fiheveran' ny antrôpôlôga
Asehon' ny fanadihadiana maro, anisan' izany ny an' i Raymond Decary, fa indraindray dia mifandray amin' ny taranjam-pirazanana nandevozina na amin' ny vondrona natao an-jorom-bala teo aloha ny tantaran' ny olona lazaina fa mifoha avy maty. Izany dia maneho ny fisian' ny ambaratonga tsy mitovy eo amin' ny fiarahamonina izay mbola maharitra ao amin' ny fisainan' ny Malagasy maro. I Dominique Somda koa dia mandika ireo fitantarana ireo ho fanoharana mahakasika ny fiarahamonina, fanehoana ny disadisa mifandray amin' ny tantaran' ny fanandevozana sy ny fanilikilihana ary ny fahasarotan' ny fampidirana  ny vondrona sasany ho anisan' ny fiarahamonina.

Mihevitra koa ny antrôpôlôga fa ny fitantarana lolovokatra dia fitaovana natao hifehezana ny fitondran-tena sy hampahatsiahivana ny vokatry ny fandikana ny fady ary hanamafy ny maha zava-dehibe ny fanajana ny fitsipi-piarahamonina. Manampy amin' ny fanehoana ety ivelany ny disadisa eo amin' ny samy vondrona koa ireo fitantarana ireo, sady natao hanazava ny anton' ny loza mitranga eo amin' ny fiarahamonina, ary manondro an' ohatra ny tompon' andraikitra amin' izany, nefa tsy mampiasa herisetra mivantana.

## Jereo koa

* Angatra
* Fanahy
* Zômby
* Kinaoly
* Matoatoa
* Famadihana
* Fanahin' ny vatana
* Fivavahana amin' ny razana
* Fitsanganan-ko velona na fitsanganana amin' ny maty
* Anatsosa - Ntantotobato - Tanalasosa

## Rohy ivelany

* "Les « lolo vokatra », les « walking dead » de Madagascar", *generationvoyage.fr*
* "Étrangers, esclaves, morts-vivants : des rumeurs et des secrets au Sud de Madagascar", *journals.openedition.org*
* "The Walking Dead: Madagascar’s Zombies", *www.madamagazine.com*
* "Découvrez les “lolo vokatra”, les zombies de Magagascar", *www.septcollines.com*
* "Légende: Tanalasosa", *agir-avec-madagascar.over-blog.com*
* "Atlantide", *randriamialy.unblog.fr*
* "Lolo vokatra", *forum.serasera.org*
* "Croyances sakalava", *tanikomadagascar.com*
* "Ranoro", *razafimahazo.free.fr*
* "Lolo vokatra ! efa nisy nahita ve?", *forum.serasera.org*

## Boky azo anovozan-kavitra

* François Benolo, *[https://theses.fr/1992PA040186 Le Lolo, ou le problème de la reviviscence des morts dans l'Androy (l'extrême-sud de Madagascar)": essai anthropologique pour une contribution de la Résurrection]*, thèse de doctorat, Dir. Michel Meslin, Université Paris-Sorbonne (Paris IV), 1992.
* François Benolo, *Certains morts reviennent à la vie (LOLO) : Selon la culture de l'Androy (Sud de Madagascar)*, 2025.

* Raymond Decary, *[https://books.google.mg/books/about/La_mort_et_les_coutumes_fun%C3%A9raires_%C3%A0_M.html?id=AjMJAQAAIAAJ&redir_esc=y La mort et les coutumes funéraires à Madagascar],* G.-P. Maisonneuve et Larose, 1962.
* Pierre‑Loïc Pacaud, ''Un culte d'exhumation des morts à Madagascar: le Famadihana''*,* Collection : Espaces théoriques, 2003.
* Rita Astuti (dir.), *[https://www.cambridge.org/core/books/abs/childrens-understanding-of-death/death-ancestors-and-the-living-dead-learning-without-teaching-in-madagascar/B83DEBE63CD0A36BF6C31FC0D4C7FB21 Death, Ancestors, and the Living Dead: Learning without Teaching in Madagascar],* Cambridge University Press, 2011.
* Dominique Somda, "Odeur des morts et esprit de famille (Anôsy, Madagascar)", journals.openedition.org
* Hélène Giguère, ''Des morts, des vivants et des choses: ethnographie d’un village de pêcheurs au nord de Madagascar'', 2006.

* Domenichini, J.P. (2014). *Vazimba et esprits helo: la profondeur chronologique*. Études Océan Indien. PDF
* Somda, D. (2014). *Étrangers, esclaves, morts-vivants: des rumeurs et des secrets au Sud de Madagascar*. Études Océan Indien. PDF
* Renel, C. (1923). *Ancêtres et dieux*. Imp. Pitot de la Beaujardière.
* Faublée, J. (1968). *Le fait religieux à Madagascar*. Paris: Institut d’Ethnologie.
* Bloch, M. (1971). *La sorcellerie et la société malgache*. Paris: Mouton.
* Ralambomanana, V. (2001). *Esprits et rituels à Madagascar*. Antananarivo: Presses Universitaires.
* Campbell, G. (2012). *The ghosts of Madagascar: folklore and social order*. Journal of Malagasy Studies, 15(2), 33–57.
* Chaboud, C. (1990). *Croyances populaires à Madagascar: fantômes et revenants*. Paris: Karthala.

## Loharano