open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Firamainty

Ny **firamainty** na **firaka** dia singa ara-tsimia mitondra ny laharana atômika 82 araka ny firaketan' i Mendeleiev, sy ny eva **Pb** (fanafohezana ny teny latina hoe *Plumbum*). Metaly mora volavolaina ny firamainty, izay miloko volombatolalaka manopy manga, mihafotsy moramora rehefa mitombo ny ôksizenina ao aminy (izany hoe doroana). Izy no mavesatra indrindra amin' ny singa marin-toerana. Mitsonika ny firamainty rehefa mahatratra 328&nbsp;°C ny hafanany, ary mangotraka rehefa mahatratra 1&nbsp;740&nbsp;°C. Manana hakitroka 11,34 izy. 

Miely patrana eran' izao tontolo izao ny firamainty. Matetika izy io dia mifandray amin' ny fanitso. Ao amin' ny natiora, ny firamainty dia hita amin' ny endrika miratoerana valo, ka ny efatra amin' ireo dia radiôaktifa. Ny miratoerana telon' ny firamainty, firamainty-206 sy firamainty-207 ary firamainty-208, no singa farany amin' ny rojo radiôaktifan' ny oraniôma, ny an' ny aktiniôma ary ny an' ny tôriôma. 

Tena misy poizina ny firamainty ampidirina ao amin' ny vatana amin' ny endriny rehetra. Ny vokatr' izany dia tsapa amin' ny ankapobeny aorian' ny fiangonany ao amin' ny zavamananaina. Ny fanapoizinana ao amin'  ny olombelona dia miseho amin' ny alalan' ny kotsatra (lany ra), ny fitohanana, ny tsongofoitra, ary ny fahalemena, indrindra eo amin' ny hato-tanana sy ny kitrokely. Tsy tokony hisy firamainty ny fantsona fitarihana rano fisotro; mamporisika ny fampiasana lasantsy tsy misy firamainty ny firenena maro mba hiadiana amin' izany fandotoana izany. Ny ankizy no tena iharan' ny fanapoizinana, na dia amin' ny fatrany kely indrindra aza ny firamainty: mety hahatara ny fivelaran' ny fihetsehany, hanimba ny fitadidiana, hiteraka olana amin' ny fihainoana ary hampisy fikorontanan' ny fijoroana mahitsy sy ny fahamarinan-toeran' ny fihetsika ny firamainty. Eo amin' ny olon-dehibe dia mety miteraka fiakaran' ny tosidra izany. 

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firapotsy
*Manganezy
* Tsỳ
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
Firapotsy

Ny **[[firapotsy]]** dia singa ara-tsimia mitondra ny laharana 50 araka ny ny firaketan' i Mendeleiev, sy ny eva **Sn** (avy amin' ny teny latina hoe *Stannum*). Mitsonika ny firapotsy rehefa mahatratra 232&nbsp;°C ny fahanany, ary mangotraka rehefa mahatratra 2&nbsp;260&nbsp;°C. Manana hakitroka 7,28 izy.

Ny firapotsy no singa faha-49 be indrindra ao amin' ny nofon-tany. Izy io dia misy amin' ny endrika kristaly roa lehibe: firapotsy volondavenona (tsy metaly) ary firapotsy fotsy (metaly). Amin' ny mari-pana an' ny efitrano dia metaly fotsy toa volafotsy ny firapotsy, malemy, tsy dia mety roritina, nefa mora volavolaina. Ny lanja atômikany dia 118,69. Mora lanin' ny asidra mahery izy. Amin' ny hafanana ambanin' ny 13&nbsp;°C, ny firapotsy dia misy amin' ny endrika volondavenona, vovoka tsy misy endrika, manana hakitroka 5,75. Manakaiky ny 13,2°&nbsp;C ny mari-pana amin' ny fiovan' ny firapotsy fotsy ho lasa firapotsy volondavenona. Miadana io fiota io ary miteraka pentina firapotsy volondavenona. Mba hisorohana izany fiovana izany dia asiana antimoanina na firamainty amin' ny fatrany bitika ny firapotsy.Ny firapotsy dia efa fantatra hatramin' ny Andro Taloha, nampiasaina mba hiarovana ny lovia amin' ny harefesina sy hanomanana ny alimo. Mbola ampiasaina amin' izany tanjona izany sy amin' ny faninginana ny firapotsy. Tsy dia misy poizina loatra io singa io. Tsy fahita firy eny amin' ny natiora ny firapotsy fa alaina indrindra avy amin' ny mineraly antsoina hoe kasiterita izay ahitana azy amin' ny endrika ôksida SnO2.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Manganezy
* Tsỳ
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Tsỳ

Ny **tsỳ** na **vy mahery** dia tangaro-metaly ahitana indrindra ny vy (Fe) sy karbônina (C) miloko volombatolalaka (ka ny tahan-dajan' ny karbônina dia eo anelanelan' ny 0,002 % sy 2 %). Ny habetsahan' ny karbônina no mamaritra ny toetran' ny tsỳ. Mety ko hita ao amin' ny tsỳ koa ny manganezy (Mn) na ny nikela (Ni) na ny môlibdena (Mo) sy ny maro hafa, arakaraka ny hampiasana ilay metaly.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
Volavelona

Ny **volavelona** na **merkiora** dia singa ara-tsimia mitondra ny laharana atômika 80 sy ny eva **Hg** (fanafohezana ny teny latina hoe *Hydrargyrum*). Metaly miranoka somary marihitra ny volavelona rehefa feno ny fepetra manara-penitry ny maripana sy ny tsindry. Ampiasaina amin' ny fanamboarana tondrofana sy tondrotsindry ary amin' ny batery ny volavelona.

Amin' ny hafanan' ny tontolo manodidina, ny volavelona dia miendrika ranoka manjelatra, miloko fotsy sahala amin' ny volafotsy, izay mihamiova tsikelikely raha avela ho azon' ny rivotra sady lasa etona ary mivaingana izy raha mahatratra 7&nbsp;640 atmôsfera (na 7&nbsp;741,23 bar) ny tsindry. Raha avaingana izy dia mitovy amin' ny volafotsy. Levon' ny asidra nitrika sy ny asidra solfiorika marihitra ny volavelona. Mitsonika manomboka amin' ny maripana - 39 °C ny volavelona ary mangotraka amin' ny maripana 357 °C. Manana hakitroka 13,5 izy.

## Miseho
Hita any Slovenia, Italia, Sina, Alzeria, Rosia, Espaina, ary any amin'ny toerana hafa ny fametrahana merkiora. Hita matetika izy io ho mineraly amin'ny endrika cinnabar (cinnabar, HgS) any amin'ny faritra misy volkano taloha. Mahalana kokoa, mipoitra amin'ny endrika teratany ihany koa ny merkiora, miaraka amin'ny fametrahana merkiora teratany maherin'ny 400 izay voarakitra an-tsoratra maneran-tany (hatramin'ny taona 2024).

Any Afrika, any Afrika Atsimo ihany no fitrandrahana merkiora.
## Jereo koa

* Metaly sasany: Alimo - Fanitso - Firaka - Firamainty - Firapotsy - Manganezy - Tsỳ - Varahina - Viraty - Volafotsy - Volamena - Vy
* Merkiora (andriamanitra)
* Merkiora (planeta)
Firaka

Ny hoe "***firaka***" dia teny mahafaoka metaly roa samy hafa, dia ny firapotsy sy ny firamainty.

## Ohabolana

* Mivezivezy tahaka ny firaka atakalo.
* Ny firaka no tsy mba vola: ny lemim-panahiny.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Manganezy
* Tsỳ
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
Varahimavo

Ny **varahimavo** na **sabamavo dia** tsaman' ny varahina (Cu) sy ny fanitso (Zn), izay miloko mavo, mpampita aratra sy hafanana tsara sady mora volavolaina. Arakaraka ny tanjona anamboarana azy dia mety hahitana firamainty (Pb) na firapotsy (Sn) na nikela (Ni) na krôma (Cr) na maneziôma (Mg) koa ny taharon' ny varahimavo.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
*Varahina
* Viraty
* Volamena
* Volavelona
* Vy
Voarointsilo

Ny **voarointsilo** dia zavamaniry ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Rosaceae]]*, izay manana anarana ara-tsiansa hoe ***Rubus pauciflorus*** na ***Rubus niveus***. Antsoina amin' ny teny malagasy hoe **roimainty** na **voaroimainty** koa izy.

## Jereo koa

* *[[Rubus pauciflorus]]*
* *[[Rubus niveus]]*
* *[[Rubus parviflorus]]*

* Voaroy
* Roimainty (*[[Dichrostachys tenuifolia]],* *[[Hibiscus diversifolius]], [[Rubus apetalus]], [[Rubus fruticosus]]* (*[[Rosaceae]],* *[[Rubus myrianthus]], [[Rubus pauciflorus]]* (*[[Rosaceae]],* *[[Toddalia asiatica]]*)
* Voaroimainty (*[[Rubus apetalus]], [[Rubus myrianthus]], [[Rubus pauciflorus]]*)
* *[[Dichrostachys]]*
* *[[Hibiscus]]*
* *[[Rubus]]*
* *[[Toddalia]]*
Fanitso

Ny **fanitso** dia singa ara-tsimia, metaly, mitondra ny laharana atômika 30 amin' ny firaketan' i Mendeleiev sy eva **Zn** (fanafohezana ny teny latina hoe *Zincum*). Singa tetezamita ny fanitso.Ny fanitso dia efa nampiasaina hatramin' ny Andro Taloha amin' ny endrika tsama misy varahina sy firapotsy, saingy tsy noheverina ho singa mahaleo tena izy io raha tsy tamin' ny taona 1746, rehefa nanasaraka azy io tamin' ny alalan' ny fanafanana kalaminina sy arintany ny mpahay simia alemàna Andreas Sigismund Marggraf. Singa manan-danja amin' ny fiainan' ny zavamananaina ny fanitso.Betsaka ny fanitso ao amin' ny akanjon' ny Tany. Tsy hita amin' ny toetra botsoaka eny amin' ny zavaboary izy io fa amin' ny endrika ôksida-na fanitso (ZnO), amin' ny endrika silikata-na fanitso (2ZnO,SiO2,H2O), amin' ny endrika karbônata-na fanitso (ZnCO3), amin' ny endrika ôksida-na fanitso sy ôksida-na vy mifangaro (Zn(FeO2)O2), ary solfida-na fanitso (ZnS).

## Jereo koa

* Alimo
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Philip Mountbatten

I **Philip Mountbatten**, teraka tamin'ny 10 Jiona 1921 tany Gresy, ary maty ny 9 aprily 2021 tany Fanjakana Mitambatra, dia vadin'i Elizabeth II, Mpanjakavavin'ny Fanjakana Mitambatra ary amin'ireo faritra hafa ao amin'ny Commonwealth of Nations.
Hiena

Ny **hiena**  dia biby mampinono biby mpihinan-kena an'ny fianakaviana *Hyaenidae*. Tsy misy afa-tsy karazana efatra sisa velona (ao anatin'ny généra telo), izy no fianakaviana biôlôjika kely indrindra ao amin'ny Carnivora ary iray amin'ireo kely indrindra amin'ny kilasy mampinono. Na eo aza ny fahasamihafany ambany, ny hiena dia singa tsy manam-paharoa sy tena ilaina amin'ny ankamaroan'ny tontolo iainana afrikanina. 

## Jereo koa
* Hiena hita
* Hiena mibaribary
* Hiena volontsôkôlà
Guillermo Lasso

I **Guillermo Lasso Mendoza**, teraka tamin'ny 16 Novambra 1955 tany Guayaquil, dia filohan' ny Repoblikan' i Ekoatera nanomboka ny 24 mey 2021.
Tambatsela

Ny **tambatsela** dia fitambarana sela mitovy sy iray fiaviana, mitambatra ho vondrona, tambajotra na amboara (tsiraka). Io no mandrafitra ny dingam-pandaminana eo anelanelan' ny sela sy ny taova feno. Mamorona fitambarana iray manana ny asany manokana ny tambatsela, izany hoe mandray anjara amin' ny asa mitovy ny sela ao aminy. Mihavao tsy tapaka ny tambatsela. Ny taova dia miforona amin' ny alalan' ny fivondronan' ny tambatsela maro.

Ny zavamananaina dia manaraka an' izao ambaratonga izao: sela < tambatsela < taova < rafitra taova < ôrganisma.

## Jereo koa

* Zavamananaina
* Zavamaniry
* Biby
* Sela
* Taova
Tongotra

Ny **tongotra** dia rafitra anatômika hita amin' ny *[[Biby manana hazondamosina|Vertebrata]]* maro. Io no ampahany eny an-tendron' ny rantsam-batana ambany izay mitondra vesatra sy ahafahana mandehandeha. Ny tongotra dia ahitana taolana, hozatra, rohinofo, ary tonon-taolana izay miasa miaraka amin' ny rafitra hafa ao amin' ny vatana mba hanatanterahana ireo asa ireo. Amin' ny biby maro misy tongotra, ny tongotra dia taova misaraka amin' ny ranjo, izay misy singa na taolana iray na maromaro, amin' ny ankapobeny ahitana hoho.

## Fampiasana
Ny tongotra dia manatanteraka asa maro:

* manohana ny lanjan'ny vatana manontolo.
* mampihetsika ny vatana ho amin' ny fivezivezena.
* manampy amin' ny fandeha, fihazakazahana, fianihana, ary ny fahamarinan-toerana.

## Olana sy fahasalamana
Ohatra amin'ny aretina mpahazo ny tongora ny fivontosana, ny ratra amin' ny hozatra, na ny aretina toy ny gaotra sy ny artrita izay manimba sy mampihena ny hery. Isan-karazany mety ho hita ka anisan' izany ny fanafody, ny fanampiana amin' ny fandehanana (orthotics) ary ny fanatanjahan-tena.

## Fadalinana sy fikarohana
Misy fikarohana marobe mikasika ny fiantraikan' ny fampiasana tongotra amin' ny fiainana andavanandro, indrindra amin' ny sehatry ny fanatanjahantena sy ny fitsaboana. Ny fikarohana dia manampy amin' ny fahatakarana ny fomba ifandraisan' ny tongotra amin' ny vatana amin' ny ankapobeny.

## Jereo koa

* Fe
* Ranjo
* Faladia
* Tanana
* Sandry
* Felan-tanana

* Rantsam-batana
* Elatra

* Tongo-biby

* Tongo-bibikely
* Ela-borona na elatry ny vorona
* Ela-bibikely na elatry ny bibikely
Vavony

Ny **vavony** dia taova hozatra, poakaty ao amin'ny lalan-kibon'ny olombelona sy biby maro hafa, ao anatin'izany ny misy hazon-damosina maromaro. Ny vavony dia manana firafitra mihalehibe ary miasa ho toy ny taova fandevonan-kanina tena ilaina. Ao amin'ny rafi-pandevonan-kanina ny kibo dia tafiditra amin'ny dingana faharoa amin'ny fandevonan-kanina, aorian'ny fitsakoana. Izy io dia manao famotehana simika amin'ny alàlan'ny anzima sy asidra hidrôklôrika.
Fiteny antankarana

Ny **fiteny antankarana** na **fiteny tankarana** dia endriky ny fiteny malagasy ao amin' ny foko antankarana ao amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara, amin' ny Faritanin' Antsiranana, avy eo Ampasimena (andrefana) mankany Vohimarina (Vohémar). Tamin' ny taona 1996 dia nahatratra 88&nbsp;000 ny isan' ny mpiteny antankarana.

## Faritra itenenana ilay fiteny
Ny fiteny antankarana no fiteny farany avaratra indrindra eto amin' ny Nosy: any amin' ny tendrony avaratra amin' ny faritra avaratra amin' i Madagasikara no itenena azy indrindra, saingy ahitana mpiteny azy vitsy ihany koa ao Antananarivo renivohitra. Ny faritra itenenana ity fiteny tavaratra ity dia hodidinin' ny faritra misy ny mpiteny betsimisaraka avaratra (ao atsimo-atsinanana), ny mpiteny tsimihety (atsimo) ary ny mpiteny sakalava.

## Fifandraisana amin' ny fiteny malagasy hafa
Ny 72 % n' ny voambolana tankarana dia mifanitsy amin' ny an' ny fiteny merina, izay fiteny ao amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara.

### Fahasamihafan' ny fitenim-paritra
Hita eo ambany ny tabilao maneho ny lanjan' isan' ny fahasamihafan' ny tenim-paritra.



## Jereo koa
**Fiteny malagasy**

* Fiteny malagasy
* Fitenim-paritra malagasy: fiteny antambahoaka, antandroy, antankarana, antanosy, antefasy, antemoro, antesaka, bara, betsileo, betsimisaraka avaratra, betsimisaraka atsimo, bezanozano, mahafaly, masikoro, merina, sakalava, sihanaka, tanala, tsimihety, vezo, zafisoro).

* Fiteny kibosy, antalaotra, kibosy kimaôre

**Vahoaka malagasy**

* Malagasy (vahoaka)
* Foko eto Madagasikara: Antambahoaka - Antandroy - Antankarana - Antanosy - Antefasy - Antemoro - Antesaka - Bara - Beosy - Betsileo - Betsimisaraka - Bezanozano - Mahafaly - Makoa - Masikoro - Merina - Mikea - Sakalava - Sihanaka - Tanala - Tsimihety - Vezo - Zafimaniry - Zafisoro.

## Boky azo anovozan-kevitra

* Isabelle Razafindratiana, *Enquête sur l'alternance codique antakarana à Antsiranana (Madagascar) : aspects morpho-syntaxiques et sociolinguistiques*, Université de Nancy 2, 1995 (thèse)
* Le Chevoir (1961). *Lexique sommaire de dialecte Antankarana* - Paris, Mémoire pour l'admission au Cheam : 21 p.

## Rohy ivelany
* "Langue malagasy, antakarana", in *globalrecordings.net* (misy feo azo henoina)
Lohalika

Ny **lohalika** dia mikambana amin'ny feny amin'ny tongotra ary misy tonon-taolana roa: ny iray eo anelanelan'ny biby, ary ny iray eo anelanelan'ny olona. Io no firaisana lehibe indrindra ao amin'ny vatan'olombelona.
Azteka

Ny **Azteka** dia sivilizasiôna tany Amerika Afovoany izay niroborobo tany amin' ny faritra afovoan' i Meksika tamin' ny tapany faran' ny vanim-potoana kilasika hatramin' ny taona 1300 ka hatramin' ny 1521. Ny vahoaka azteka dia nahitana vondrom-poko isan-karazany tao afovoan' i Mexika, indrindra ny vondrona izay nampiasa ny fiteny nahoatla sy nanjakazaka tamin' ny ampahany be amin' i Amerika Afovoany tamin' ny taonjato faha-14 ka hatramin' ny faha-16. Ny kolontsaina azteka dia nalamina ho tanàna-fanjakana (*altepetl*), ny sasany amin' izy ireo dia niara-dia amin' ny alalan' ny fanekena, nitambatra anaty kônfederasiôna ara-pôlitika, na nanangana empira mihitsy aza.
Fanjakana Inka

Ny **fanjakana Inka** (*Tawantinsuyu*, lit. "faritra efatra miaraka"), fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe ny Fanjakana Inka, no fanjakana lehibe indrindra tany Amerika talohan'ny Kolumbiana. Ny foibem-pitantanana, politika ary miaramila ao amin'ny empira dia tao an-tanànan'i Cusco. Ny sivilizasiona Inka dia nipoitra avy any amin'ny havoana peroviana tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-13. Ny tanàna mimanda farany dia resin'ny Espaniola tamin'ny 1572.
Sivilizasiôna Maia

Ny **Sivilizasiôna Maia** dia sivilizasiôna mesôamerikana novolavolain' ny vahoaka Maia, ary nalaza noho ny teny famantaranany rafitra fanoratana be pitsiny sy be fivoarana indrindra tany Amerika talohan' ny vanim-potoana kôlombiana - ary koa ny kanto, ny maritrano, ny matematika, ny kalandrie ary ny rafitra astrônômika. Ny Sivilizasiôna Maia dia nivoatra tao amin' ny farirea misy ny ilany atsimo-atsinanan' i Meksika, i Goatemala sy i Belizy rehetra, ary ny faritra andrefana amin' i Hôndorasy sy i Salvadoro.

## Jereo koa

* Maia (vahoaka)
* Amerika Hispanika
Mesôamerika

**Mesôamerika** dia faritra manan-tantara sy faritra ara-kolontsaina any Amerika Avaratra. Manomboka amin'ny afovoan'i Meksika hatrany Belizy, Goatemala, Salvadôro, Hôndorasy, Nikaragoa ary avaratr'i Kôsta Rika. Tao anatin'ity faritra ity dia niroborobo ny fiarahamonina talohan'ny Kôlombiana nandritra ny 1 000 taona mahery talohan'ny fanjanahantany espaniôla tany Amerika.
Selta (vahoaka)

Ny **Selta** na **Kelta** na **Vahoaka seltika** na **Vahoaka keltika** dia vondrom-poko indô-eorôpeana any Eorôpa sy Anatôlia izay fantatra amin' ny fampiasan' izy ireo ny fiteny selta na kelta sy ireo fitoviana ara-kolontsaina hafa.
Tenochtitlán

**Tenochtitlán** (fiteny nahuatlana: *tenōchtitlan* tononina [tenoːt͡ʃˈtit͡ɬan]; Espaniôla: *Tenochtitlán*), fantatra ihany koa amin'ny hoe Mexico-Tenochtitlan (fiteny nahuatlana: *Mēxihco Tenōchtitlan* tononina [meːˈʃiʔko tenoːt͡ʃˈtit͡ɬan]; espaniola: *México-Tenochtitlán* ny afovoan-tanàna manan-tantara ao Mexico City. Tsy fantatra mazava ny daty nananganana ny tanàna. Tsy fantatra mazava ny daty nananganana ny tanàna. Ny daty 13 martsa 1325.
Hozatra

Ny **hozatra** dia tambatsela malemy hita amin'ny ankamaroan'ny biby, ary iray amin'ireo sela fototra efatra amin'ny biby, miaraka amin'ny sela hozatra, ary sela mpampitohy. Ny sela hozatra dia misy filamenan'ny proteinina antsoina hoe olona sy izay mifalihavanja, ka mamorona fihenan-danja izay manova ny halava sy ny endrika sela.
Sakaibe

Ny **sakaibe** dia karazana sakay maniry isan-taona avy any Amerika Atsimo, tsy mafana loatra, izay misy voany tena lehibe miloko maitso na mavo na mena arakaraka ny fahamasahany, atao legioma. Endriky ny *[[Capsicum annuum]]* izay tsy tena mafana ny sakaibe fa tsy karazana mahaleo tena. Mety mahatratra iray metatra ny sakaibe maniry. Lehibe sy malemy ny raviny. Kely sy miloko fotsy ny voniny. Misy otrikaina C ny voany. Any amin' ny faritra manana toetany antonony mafana no tena anirian' ny sakaibe. Maro zana-karazana ny sakaibe ka miovaova arakaraka izany ny endriky ny voany. Ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Solanaceae]]* ny sakaibe. Teratany any Meksika sy Amerika Afovoany ary Amerika Atsimo izy io.

## Toetra ara-pitsaboana
Misy loteôlinina sy flavônina izay manetsika ny rafi-pitatitra tafiditra amin' ny fianarana ny sakaibe. Ny sakaibe koa dia manana toetra manohitra ny homamiadana: ny kapsaisinina, izay singa ao amin' ny sakaibe, dia mety hahatonga ny fahafatesan' ny selam-pivontosana. Mitovitovy amin' ny kapsinôida hita ao amin' ny sakay ny kapsiata ary mitovy fiantraikany. Izy io koa dia be vitamina C, izay voasintona voalohany tamin' ny taona 1933 avy tamin' ny sakaibe sy ny paprika nataon' ilay mpahay siansa hongroà Albert Szent-Györgyi (Loka Nobel amin' ny Fiziôlôjia na  amin' ny Fitsaboana tamin' ny taona 1937, indrindra fa noho ny fahitana ny vitaminina C sy ny flavônôida).

## Jereo koa

* *[[Capsicum]]*

* Dipoavatra
* Sakamalao
* Sakay
* Tamotamo
* Tongolo
* Tongologasy
* Tongolobe
* Voatabia
Piramida lehibe an'i Giza

Ny **Piramida Lehibe an'i Giza** (fantatra koa amin'ny hoe **piramida an'i Khufu** na **piramida an'i Keops**) no piramida tranainy sy lehibe indrindra ao amin'ny piramida Giza akaikin'ny Giza ankehitriny any Greater Cairo, Ejipta. Io no tranainy indrindra amin'ny Fahagagana Fito eto amin'ny Tontolo Fahiny, ary izy irery ihany no mijanona tsy mitongilana.
Parthénon

Ny **Parthénon** (Grika: Παρθενώνας, *Parthenónas*) dia tempolin'i Akropolis Athena taloha Grisy, natokana ho an'ilay andriamanibavy Atena, izay noheverin'ny mponin'i Atena ho mpiaro azy ireo. Nanomboka ny fananganana tamin'ny 447 talohan'i JK, raha teo an-tampon'ny heriny ny fanjakana Ateniana. Vita tamin'ny taona 438 talohan'i JK, na dia nitohy hatramin'ny 432 talohan'i JK aza ny haingon-trano.
Kolisy

Ny **Kolisy** (Italiana: *Colosseo*), dia sehatra fiadian-kevitra boribory lavalava ao afovoan-tanànan'i Roma, Italia, atsinanan'ny ary io no taloha lehibe indrindra. namboarina, ary mbola  miorina lehibe indrindra eran'izao tontolo izao ankehitriny, na eo aza ny taonany. Ny fananganana dia natomboka teo ambanin'ny amperora Vespasiano (taona 69–79 taorian'i Kristy) tamin'ny taona 72 ary vita tamin'ny taona 80 taorian'i Titosy izay nandimby azy sy i Titosy (and. 79–81). Nisy fanovana fanampiny natao nandritra ny fotoana nanjakan'i Domitiano (r. 81–96).
Piramida

Ny **piramida** (avy amin'ny teny grika: πυραμίς *pyramís*) dia rafitra iray izay ny ivelany ivelany dia telozoro ary mivadika ho dingana iray eo an-tampony, ka mahatonga ny endrika ho piramida amin'ny heviny geometrika. Ny fototry ny piramida dia mety ho telozoro, koadrilaterala, na amin'ny endriny poligona rehetra. Araka izany, ny piramida dia manana telozoro ivelany telo farafahakeliny (endrika efatra farafahakeliny ahitana ny fotony). Ny piramida toradroa, miaraka amina fotony toradroa sy faritra ivelany misy telozoro, dia endrika iraisana.
Talohan'ny tantara

Ny **talohan'ny tantara**, azo soratana ihany koa hoe **talohan-tantara** dia ny tantaram-piainana talohan'ny soratra sy/na ny literatiora, ny vanim-potoanan'ny tantaran'olombelona efa nampiasa bainga toy ny vato ho fitaovana ampiasainy ho amin'ny fiainany andavanandro mandra-pahatonga ny famoronana rafi-tsoratra. Ny fampiasana sary famantarana, marika ary sary dia eo am-piandohan'ny olombelona, ​​fa ny rafitra fanoratana taloha indrindra kosa dia niseho c. 5.300 taona lasa izay ary naharitra an'arivony taona maro vao azo ny rafitry ny fanoratana. Amin'ny kolontsain'ny olombelona sasany, ny rafi-panoratana dia tsy nampiasaina hatramin'ny taonjato fahasivy ambin'ny folo ary, amin'ny vitsivitsy, tsy mandraka ankehitriny. Ny fiafaran'ny prehistory noho izany dia tonga tamin'ny daty samy hafa be tamin'ny toerana samy hafa, ary ny teny dia tsy dia ampiasaina loatra amin'ny firesahana fiaraha-monina izay nifarana vao haingana ny tantarana.
Môlekiola

Ny **môlekiola** dia vondrona tsy miandany amin'ny herinaratra misy atôma roa na maromaro tazomin'ny fatorana simika. Ny môlekiola dia miavaka amin'ny iôna amin'ny tsy fahampian'ny famahanana herinaratra.
Amin'ny fizika kuantum, simia biôlôjika ary biôsimia, nilatsaka ny fanavahana avy amin'ny iôna ary matetika ampiasaina ny môlekiola rehefa miresaka iôna i pôliatômika.
Elektrôna

Ny **elektrôna** dia potipotika subatomika, marika e− na β−, izay sarany herinaratra dia miiba iray amin'ny fiampangana fototra. Ny elektrôna dia ao anatin'ny taranaka voalohany amin'ny fianakaviana poti-leptôna, ary amin'ny ankapobeny dia heverina ho sombin-tany fototra satria tsy misy singa na firafitra ambany fantatra.
Prôtôna

Ny **prôtôna** dia sombiny subatomika, marika **t** na **p +**, miaraka amin'ny fiampangana herinaratra miabo + 1e fihenam-bidy fototra ary masaka kely kely noho ny neotrôna. Ny prôtôna sy ny neotrôna dia samy manana ny masom-baton'izy ireo miaraka amin'ny "atônika atomika" iray. Ny prôtôna iray na maromaro dia misy ao amin'ny atin'ny atôma tsirairay; izy ireo dia ampahany ilaina amin'ny atiny. Ny isan'ny proton ao amin'ny atiny dia fananana mamaritra ny singa iray, ary antsoina hoe isa atomika (soloin'ny marika Z). Satria ny singa tsirairay dia manana isam-bolana tsy manam-paharoa.
Alikaola (simia)

Ny **alikaola** na **alikôla** dia fitambarana voajanahary izay mitondra farafahakeliny vondrona hidrôksida (−OH) mifamatotra amin' ny atôma karbônika. Ilay teny hoe *alikaola* tamin' ny voalohany dia niresaka ny etanôla alikaola voalohany, izay ampiasaina amin' ny zava-mahadomelina ary ny alikaola lehibe misy amin' ny zava-pisotro misy alikaola. Ny sokajy zava-pisotro misy alikaola lehibe, izay ny metanôla sy ny etanôla no mpikambana tsotra indrindra, ahitana ny fitambarana rehetra izay ny maody ankapobeny dia CnH2n + 1OH. Ny alikaola tsotra izay lohahevitr' ity lahatsoratra ity dia misy alikaola voalohany (RCH2OH) sy, faharoa (R2CHOH) ary alikaola (R3COH).
Bodisma teravada

Ny **bodisma** **teravada** na **teravada** dia endriky ny bodisma izay manakaiky ny bodisma voalohany indrindra ny teravada, manjaka ao Azia Atsimo sy Azia Atsimo-Atsinanana (Srilanka, Tailandy, Kambôdia, Birmania, Laôsy, faritra sasany ao Vietnamy), ny Sinoa ao Indônezia sy ao Malezia ary ny foko ao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Sina. Vao tsy ela akory ny niorenany tao Andrefany raha mitaha amin' ny firehana *zen* na vajraiana.

## Foto-pampianarana
Ny foto-pampianarana teravada dia manazava ny fomba atao hidiran' ny tena amin' ny fanafahana amin' ny alalan' ny fiovana ho *arahant* (olona nafahana vokatry ny fanarahana ny lalana ampianatin' ny Bodà na dia tsy manana ny fahalalana ny zavatra rehetra), ho *bodhisattva* (olona mikatsaka tokoa ho tonga bodà ka hampianatra amin' ny alalan' ny fanatanterahana ny *pāramitā*) na ho *sambuddha* ("bodà tongalafatra", olona izay miditra amin' ny fifohazana sy afaka mampianatra noho ny fananany fahazoana tongalafatra ny fampianaran' i Bodà).

Mitsipaka tanteraka ny fisian' ny Andriamanitra mpamorona sy mahery indrindra izany foto-pampianarana izany. Tsipahiny koa ny amin' ny famonjena azo amin' ny alalan' ny fanoloran-tena sy ny fivavahana amin' ny sisan-javatra avy amin' ny maty. Tsy misy afaka mahazo ny fahazavana ara-panahy avy amin' ny olon-kafa na zavatra hafa tsy ny tena samirery, ny tena samirery no tokony hitady ny marina, ka tokony harahina ny A*riya Aṭṭhaṅgika Magga* ("Lalana Valososona Manan-kaja": teny marina, asa marina, fivelomana marina, ezaka marina, fahatsiarovan-tena marina, fifantohana ao amin' ny fifohazana, fomba fijery marina, ary eritreritra marina).

## Jereo koa

* Bodisma mahaiana - bodisma vajraiana - bodisma tibetana
* Bodisma hinaiana
Bodisma mahaiana

Ny **mahaiana** na **bodisma mahaiana** dia endriky ny bodisma izay niseho tamin' ny fiandohan' ny andro kristiana tao amin' ny Empira Kosana sy tao avaratr' i India izay nielezany haingana tany Trim sy tany Sina, alohan' ny hielezany tamin' ny faritra hafa any Atsinanana Indrindra. Anisan' ny sekolin' ny mahaiana ny *Madhyamaka*, ny *Chittamatra*, ny *Chán* (*Son* any Kôrea, *Zen* any Japàna), ny *Jìngtǔ* ("Tany madio"), ary ny bodisman' i Nichiren.

Ny mahaiana no firehana bodista be mpanaraka indrindra ankehitriny (53&nbsp;% amin' ny Bodista any Azia Atsinanana ary 6&nbsp;% ny Vajraiana), raha 36&nbsp;% ny Teravada (tamin' ny taona 2010).

## Jereo koa

* Bodisma teravada
* Bodisma hinaiana
* Bodisma vajraiana
* Bodisma tibetana

## Loharano sy fanamarihana
Bodisma hinaiana

Ny **hinaiana** na **bodisma hinaiana** dia endrika tranain' ny bodisma ivondronan' ny firehana na sekoly maro, izay manome lanja bebe kokoa ny fampiharana sy ny fanafahana ny isam-batan' olona fa tsy fanafahana ny zavatra na ny olona rehetra, ka ny sisa amin' ireo firehena na sekoly ireo dia ny teravada. Miisa valo ambin' ny folo ireo sekoly taloha ireo nefa ny iray ihany no sisa ankehitriny, dia ny bodisma teravada. Ny bodisma teravada dia manjaka ao Azia Atsimo sy Azia Atsimo-Atsinanana (Srilanka, Tailandy, Kambôdia, Birmania, Laôsy, faritra sasany ao Vietnamy), ny Sinoa ao Indônezia sy ao Malezia ary ny foko ao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Sina. Vao tsy ela akory ny niorenany tao Andrefany raha mitaha amin' ny firehana *zen* na vajraiana.

## Jereo koa

* Bodisma teravada

* Bodisma mahaiana - bodisma vajraiana - bodisma tibetana
Bodisma tibetana

Ny **bodisma tibetana** dia endriky ny bodisma vajraiana izay nandroso tao Tibeta. Misy sekoly efatra ankehitriny ny bodisma tibetana, dia ny Nyingmapa, ny Kagyüpa, ny Sakyapa ary ny Gelugpa. Ity farany ity no fantatra indrindra any amin' ny tontolo tandrefana, satria ny Dalai-lama dia mpikambana fantatra ao aminy.

## Jereo koa

* Bodisma

* Teravada

* Mahaiana
* Bodisma hinaiana
* Bodisma vajraiana
Sarnaisma

Ny **sarnaisma** dia fivavahana amin' ireo zohy masina (*Sarna*) ao amin' ny fanao ifandovana ao amin' ny faritry ny Lembalemban' i Chota Nagpur ao amin' ny fanjakan' i Jharkhand sy ny an' i Bihar sy ny an' i Assam ary ny an' i Chhattisgarh any India. Anisan' ireo antsoina hoe fivavahana indiana ny sarnaisma. Ny mpanaraka izany fivavahana izany voalohany dia tao amin' ny fokon' ny Baiga, ny an' ny Ho, ny an' ny Kurukh, ny an' ny Munda ary ny an' ny Santal. Araka ny finoan' ny mpanaraka ity fivavahana ity dia misy *Gram deoti* na *Grāmadevatā* ("andriamanitry ny tanàna ambanivohitra") ao amin' ireo *Sarna* ("zohy") ireo, ka ao ny mpino no manolotra sorona indroa isan-taona.

Taona vitsy lasa izay no nisy fikambanana ara-poko sy fikambanan' ny foko Kudumi Mahato nangataka fehezan-dalàna ho an' ny Sarna, izay azy manokana fa tsy itambarany amin' ny hindoisma, satria mino izy ireo fa mivavaka amin' ny zavaboary.

## Jereo koa

* Fivavahana darmika
* Hindoisma
* Bodisma
* Jainisma
* Sikisma
Empira

Ny **empira** na **ampira** dia fanjakana lehibe manana ny fiandrianany, mampiray fanjakana maro sy vahoakam-pirenena maro amin' ny alalan' ny fahefana tokana iraisana tsy miankina amim-pahefana hafa na ara-pôlitika na ara-pivavahana, izay matetika tapahin' ny atao hoe "emperora" na "mpanjakan' ny mpanjaka".

Hatramin' ny nisiany ka hatramin' ny fiafaran' ny taonjato faha-19, ny hoe "empira" dia rafitra manambara fanjakana maro mahafaoka ny tontolo fantatra, araka ny môdelin' ny Empira Rômana sy ny *Pax Romana* ("Fiadanana Rômana"). Izany hevitry ny hoe "empira" izany dia nanjaka tao amin' ny filôzôfia pôlitika – nanomboka tamin' i Dante, i Vico sy i Machiavel, ka hatramin' i Kant – dia neretreretina ho fomba ahafahana mitandro ny fandriam-pahalemana. Tamin' ny fiafaran' ny taonjato faha-19 anefa dia nitranga ny fifanoheran' ny empira mpifanandrina: ny Empira Alemàna, ny Empira Britanika, ny Empiran' i Japàna, sns. Amin' i Hobson, ny rohy nisy teo amin' ny empira sy ny fifandraisana iraisam-pirenena dia rava.

Ny empira mifototra amin' ny tany, toy ny Empira Rômana na ny Empira Rosiana, dia nanana firehana ho lasa vongana iray; ny empiran-dranomasina – toy ny an' ny Empiran' i Kreta izay niseho tamin' ny alalan' i Minôsy izay nialoha ny Empira Ateniana sy ny Empiran' i Kartago na ny Empira Britanika – dia nanana rafitra malaladalaka kokoa sy tany miparitaka. Amin' ny ankapobeny, ny famoronana empira dia mitaky fakana tany ataon' ny miaramila indray mandeha na imbetsaka izay heverina ho fampiraisana sy hananan' ny vahoaka rehetra hoavy iraisana: izany no niseho tao Ejipta Ambony sy Ejipta Ambany ary ny fanjakà-mpanjaka fito tany Sina.

Raha ny tena marina, ny famaritana ny atao hoe "empira" dia manjavozavo satria tsy manondro fandaminana ara-pôlitika mazava. Marony repoblika (Atena tamin' ny taonjato faha-5 tal. J.K.), ny fanjakà-mpanjaka (i Aotrisy tamin' ny taonjato faha-19) na ny kônfederasiôna (ny Empira Masina Jermanika tamin' ny Andro Antenatenany) nantsoina hoe "empira". Ny teny hoe "empira" dia mbetika anondroana firenena demôkratika (i Frantsa tamin' ny Repoblika Fahatelo), mbetika ilazana firenena anjakan' ny jadona (ny Empira Rosiana tamin' ny taonjato faha-19), na koa fanjakana anjakan' olom-bitsy (ny Empira Rômana).

## Jereo koa

* Firenena
*Vahoaka
*Imperialisma
**Empira tamin' ny Andro Taloha:**
* Empira Rômana
*Empira Bizantina
* Empira Vaovao tany Ejipta
*Empira Voalohany tao Ejipta
*Empira Antenatenany tany Ejipta
*Empiran' i Aksoma
*Empira Partiana
*Empira Safavida
**Empira taty aoriana**
*Empira Masina Rômana Jermanika
*Empira Espaniôla
*Empira Ôtômana
*Empira Rosiana
*Empira Alemana
*Empira Môgôly
*Empira Mpanjanatany Frantsay
*Empira Kmera
*Empira Mpanjanatany Belza
*Empira Ômaney
*Empiran' i Armenia
Bodisma vajraiana

Ny **vajraiana** na **bodisma vajraiana** na **bodisma tantrika** dia endriky ny bodisma, izay naka foto-kevitra avy amin' ny bodisma mahaiana, izay azo fantarina amin' ny alalan' ny tsindrimandry na amin' ny alalan' ny fifehezana ny mahaiana sy ny hinaiana. Ahitana singa avy amin' ny hindoisma ary indrindraindrindra ny sivaisma kasemiriana ny bodisma vajraiana. Ao amin' ny faritra himalaiana (Tibeta, Nepaly, Sikkim, Botàna, any amin' ny sisiny andrefana sy avaratr' i Sina, ao avaratr' i India) ary koa ao Japàna nanomboka tamin' ny taonjato faha-7 tamin' ny alalan' ny sekolin' i Shugendo, ny an' i Shingon ary ny an' i Tendai. Hita ao Môngôlia sy any amin' ny faritra sasany ao amin' ny Federasionan' i Rosia, ary koa any Japàna. Ny bodisma tibetana dia endriky ny bodisma vajraiana izay nandroso tao Tibeta. Mandray singa maro ao amin' ny tatrisma io endriky ny boidisma io, ka izany no iantsoana azy koa hoe "bodisma tantrika".   

## Jereo koa

* Bodisma teravada

* Bodisma mahaiana
* Bodisma tibetana
* Bodisma hinaiana
Firenena ao Eorôpa

## Firenena ao Eorôpa
Albania - Alemaina -  Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.
Rameva

Ny **rameva** na **angamenavava** na **angamia** dia biby mandinika avy any Azia, misy trafony roa, izay ataon' ny olona fitaingina, sady fihinan-kena sy manome ronono koa, ao amin' ny fianakaviana *[[Camelidae]]*. ***Camelus bactrianus*** ny anarany ara-tsiansa.

## Jereo koa
* Kisoa
* Omby
* Soavaly
* Osy
* Ondry
* Boriky
* Fiompiana

* Boriky
* Rameva
Rameva tokan-trafo

Ny **rameva tokan-trafo** dia biby mitovitovy amin' ny rameva roa trafo, misy trafony tokana, ao amin' ny fianakaviana *[[Camelidae]]*, izay ataon' ny olona fitaingina, sady fihinan-kena sy manome ronono koa. ***Camelus dromedarius*** ny anarany ara-tsiansa.

## Jereo koa

* Rameva
* Kisoa
* Soavaly
* Ondry 
* Osy
* Omby
* Boriky
Firenena ao Azia

## Firenena ao Azia
Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

## Jereo koa

* Firenena
* Lisitry ny firenena
* Firenena ao Afrika
* Firenena ao Eorôpa
* Firenena ao Amerika
* Firenena ao Ôseania
Aotirisy (vorona)

Ny **aotirisy** na **aositritsy** dia vorona lehibe isan-karazany mamorona ny vondron-karazana ***Struthio***, ao amin' ny fiakaviana *[[Struthionidae]]*, ao amin' ny vondrom-borona atao hoe Ratitae. Any amin' ny faritra midadasika sasany atsy Afrika no faritra voajanahary ahitana azy. Tsy manidina izy ireo fa mpihazakazaka. Misy kazana roa mbola velona ny aotrisy, dia ny *[[Struthio camelus]]* sy *[[Struthio molybdophanes]]*, izay efa neken' ny BirdLife International ny maha karazana manokana azy hatramin' ny taona 2014, ary noheverina ho zana-karazana miavaky ny  *Struthio camelus*. 

## Karazana

### Fanasokajian' ny ''International Ornithological Congress''

Araka ny fanasokajiana filamatra nataon' ny International Ornithological Congress (versiôna 15.1, 2025) dia ireto ny karazana roa ao amin' ny vondron-karazana *Struthio*:

* *[[Struthio camelus]]* Linnaeus, 1758;
* *[[Struthio molybdophanes]]* Reichenow, 1883; indraindray heverina ho zana-karazan' ny *Struthio camelus*.

Ny zana-karazana *Struthio camelus syriacus*, izay velona tany Negev ary voaresaka ao amin' ny Baiboly, dia efa lany tamingana: nohazaina hatramin' ny naha lany tamingana tanteraka azy teo anelanelan' ny taona 1930 sy 1941.

### Fanasokajian' ny ''Paleobiology Database''
Ity ny lisitry ny karazana araka ny *[[Paleobiology Database]]* (6 nov. 2012):

* *Struthio asiaticus*
* *Struthio bradydactylus*
* *[[Struthio camelus]]*
** *Struthio camelus camelus*.
* *Struthio chersonensis*
* *Struthio orlovi*
* *Struthio wimani*

## Jereo koa
* Akoho - Akanga - Dokotra - Dokotra fiompy - Ganagana - Gisa - Voromailala - Vorontsiloza
* Biby fiompy
* Fiompiana
* Vorona
Pelikana

Ny **Pelikana** dia karazam-boron-drano lehibe mandrafitra ny fianakaviana *Pelecanidae*. Mampiavaka azy ny vavany lava sy ny paosin-tendany lehibe ampiasainy hisamborana haza sy handatsa-drano amin' ny atiny nopotserina alohan' ny hitelina.
2020

Ireo zava-nitranga, ireo olon-teraka ary ireo olona maty tamin'ny taona  ny kalandrie Gregôriana.
## Zava-nitranga

## Teraka tamin'ny taona

## Maty tamin'ny taona
Fongana

Ny **fongana** dia ny famaranana karazan-javamananaina na vondron-karazany, matetika karazana iray. Ny fotoana lany tamingana dia heverina ho fahafatesan'ny olona farany amin'ny karazany, na dia mety ho very talohan'io fotoana io aza ny fahafaha-miteraka sy mitraka. Satria mety lehibe dia lehibe ny halavan'ny karazan-javamananaina iray, sarotra ny mamaritra an'io fotoana io, ary matetika dia atao any aoriana.
Telolafy

Ny **telolafy** na **telozoro** dia marolafy misy lafiny telo sy zoro telo. Izy io dia iray amin' ny endrika fototra amin' ny jeômetria.

## Raikipohy

* Manodidina: *P* = *a* + *b* + *c*
* Velarana: *A* = (fototra*haavo)/2

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Vikingy (vahoaka)

Ny **Vikingy** dia anarana vaovao nomena ny jiolahin-tsambo nôrdika na tantsambo avy any amin'ny tapany atsimon' i Skandinavia (Danemarka sy Nôrvezy ary Soeda ankehitriny) izay nanafika, nanao piraty, nivarotra ary nanorim-ponenana nanerana ny faritr' i Eorôpa tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-8 ka hatramin' ny faran' ny taonjato faha-11. Nandeha an-tsambo hatrany Mediteranea, Afrika Avaratra, Afovoany Atsinanana ary Amerika Avaratra koa izy ireo. Any amin' ny firenena sasany notafihiny sy nonenany dia fantatra amin' ny anarana hoe "vanim-potoana Vikingy" io vanim-potoana io, ary ny teny hoe "Vikingy" dia matetika koa no anondroana ny mponina ao amin' ny tanindrazana Nôrdika amin' ny fitambarany.
Zavamananaina bitika

Ny **zavamananaina bitika**, na **mikraoba**, na **mikrôba** dia zavamananaina farany kely izay tsy hita raha tsy jerena amin' ny alalan' ny mikrôskôpy, izay mety misy amin' ny endriny manana sela tokana na fivondronana sela. Betsaka amin' ireo zavamananaina ireo no tsy hita raha tsy jerena amin' ny alalan' ny mikrôskôpy, izany hoe biby sy holatra ary lomotra bitika sasany.
Etimôlôjia

Ny **etimôlôjia** dia fandinihana ny tantaran'ny teny. Raha amin' ny heviny mibelatra kokoa, ny etimôlôjian' ny teny dia midika hoe ny niandohany sy ny fivoarany nandritra ny tantara.

Ho an'ireo fiteny manana tantara voasoratra efa ela, ireo etimôlôjiana dia mampiasa lahatsoratra, ary lahatsoratra momba ilay fiteny, mba hanangonana fahalalana momba ny fomba nampiasana ny teny nandritra ny vanim-potoana teo aloha, ny fomba nivelarany tamin'ny heviny sy ny endriny, na ny fotoana sy ny fomba nidirany tao amin'ilay fiteny.
Asidra

Ny **asidra** dia môlekiola na rio afaka manome prôtôna (izany hoe hidirôzenina, H +), fantatra amin'ny anarana hoe asidra Brønsted – Lowry, na, afaka mamorona fatorana amin'ny mpivady elektrôna, fantatra amin'ny anarana hoe asidra.
Mikrôskôpy

Ny **mikrôskôpy** na **fanitajery** dia fitaovana ao amin' ny laboratoara ampiasaina handinihana ireo zavatra kely loatra ka tsy hitan' ny maso mitanjaka. Avy amin' ny teny grika taloha: μικρός, *mikrós*, "kely" sy σκοπεῖν, *skopeîn*, "azo jerena" na "mahita") io teny hoe mikrôskôpy io. Ny mikrôskôpia dia ny siansa amin' ny famotopotorana zavatra kely sy rafitra mampiasa mikrôskôpy. Ny *mikrôskôpika* dia midika hoe tsy hitan' ny maso raha tsy ampiana mikrôskôpy.
Angelique Rockas

**Angelique Rockas **
dia mpilalao sarimihetsika grika afrikanina tatsimo fanta-daza amin'ny famokarana teatra marolafy kolontsaina tamin'ny taona 1980 tany London niaraka tamin'ny orinasany Internationalist Theatre, ho an'ny fampisehoana nataon'i Medea, Henrietta ao amin'ny 'horonantsary The Wtches, notarihin'i' Nicolas Roeg, ary tamin'ny fahitalavitra. Ramatoa Ortiki ao amin'ny Thodoros Maragos`ERT 1 Emmones Idees.
Ny orinasany teatra dia nanolotra tantara an-tsehatra nataon'i Genet, Brecht, Strindberg ary Gorky.
## Jereo koa
* Biôgrafia

## Fampahalalana momba ny tranomboky

*https://archiv.adk.de/objekt/2583471 Bertolt-Brecht-Archiv Akademie der Künste 
* British Library  
*http://special.lib.gla.ac.uk/sta/search/detaila.cfm?AID=794(Scottish Theatre Archive) (digital) University of Glasgow 
*http://collections-search.bfi.org.uk/web/Details/ChoiceArchive/110078562 British Film Institute  Angelique Rockas Archive
*http://www.apgrd.ox.ac.uk/productions/people/3272  APGRD

### Rohy ivelany

*Angelique Rockas on Aveleyman
Ôliva (zavamaniry)

Ny **ôliva** dia karazan-kazo ao amin' ny fianakaviana *[[Oleaceae]]*, fahita amin' ny deboka mediteraneana. ***Olea europaea*** ny anarany bôtanika. Ity karazan-javamaniry ity dia ambolena any amin' ny firenena rehetra any Mediteranea sy any Amerika Avaratra sy Atsimo ary Afrika Atsimo. Manan-danja amin' ny fambolena any amin' ny faritra mediteraneana ny voan' ny oliva, antsoina koa hoe "ôliva", satria loharanon' ny menaka ôliva; iray amin' ny singa fototra amin' ny sakafo mediteraneana izy io.

## Jereo koa

* *[[Olea]]*
Atody

Ny **atody** dia ny akora voajanahary an' ny biby izay iforonana sy ivoaran' ny tsimoka mandra-pahavelomany samirery, ary avy eo dia mikotrika ilay biby. Ny atody iray dia vokatry ny fandonahana ny tsirivavy. 

Ny atodin' ny biby mandady, ny an' ny vorona, ary ny an' ny biby mampinono dia mirotsaka anaty rano ary arovan' ny akora sokay manodidina azy, izay mety malemy na mafy. Ireo atody napetraka an-tanety na any anaty akany dia matetika tazonina ao anaty hafanana rehefa mitombo ilay tsimoka. Rehefa mivelatra tsara ilay tsimoka dia foy, izany hoe miala amin' ny akoran' atody.
Haintany

Ny **haintany** dia tranga iray amin' ny tsy fahampiana maharitry ny famatsian-drano, na ny atmôsfera (eo ambanin' ny salanisa ambany), ny rano amboniny na ny rano anaty. Mety haharitra amam-bolana na an-taona maro ny haintany, na azo ambara aorian' ny 15 andro. Mety misy fiatraikany lehibe amin' ny tontolo iainana sy ny fambolena amin' ny faritra voakasik' izany ny haintany, ary hanimba ny toekarena eo an-toerana. Mampitombo ny mety hisian' ny haintany sy ny hain-kazo manaraka ny vanim-potoana main-tany any amin' ny tany mafana. Mety hanaratsy be ny haintany amin' ny alalan' ny fanafainganam-pieton' ny rano ny vanim-potoanan' ny hafanana.

## Jereo koa

* Rivodoza
* Tondra-drano
* Fikao-tany
Eurovision Song Contest

**Eurovision Song Contest** na fantatra ihany koa amin'ny hoe &nbsp;'Eurovision'&nbsp;, no fifaninanana fahitalavitra fanao isan-taona lava indrindra, navoaka nandritra ny 63 taona (2018) niaraka tamina firenena 40 nifaninana mihoatra ny 40.

## Mpandresy
* 1974: ABBA - Waterloo

*2022: Torino

## Loharano
Gazela

Ny **gazela** (*Gazella*) dia sokajim-biby misy nono, fianakaviana ao amin’ ny *Bovidae*, zana-pianakavian’ ny *Antilopinae*, miaina any amin' ny lemaka any Afrika sy Azia.

Antsoina hoe "gazela" ny karazana rehetra amin’ io sokajy io, fa ny karazany hafa ivelan' io sokajy io koa dia mitondra an' io anarana io.

Ny karazana amin' ity sokajy ity dia antilôpa kely, mahia, kinga ary haingam-pihazakazaka be. Ny sasany dia afaka mahatratra 100 km/h mahery amin' ny halavirana an-jatony metatra na mihazakazaka amin' ny hafainganam-pandeha 90 km/ora amin' ny halavirana 30 ka hatramin' ny 80 km ary manana fahaizana mampifanelanelana ny hazakazany amin' ny tsambikim-be. Ny ankamaroan' ireo gazela ireo dia hita any amin' ny fatrana any Afrika, any Azia Atsimo ary any Sahara.

Izy ireo dia biby mpihinana zavamaniry mandinika; mihinana ahitra, ravin-kazo. Ny gazela sasany dia mety tsy misotro rano mandritra ny fotoana maharitra.

## Jereo koa
* Antilôpa sable
* Bôngô
* Gno
* Impala
* Ôriksa
Enzima

Ny **enzima** dia prôteinina miasa ho toy ny katalista biôlôjika. Manafaingana ny fiota simika ny katalista. Ny môlekiola izay mety hiasan'ny anzima dia antsoina hoe sobstrata, ary ny anzima dia mamadika ny sobstrata ho môlekiola samihafa fantatra amin'ny anarana hoe vokatry ny fihotoana. Saika ny fizotran'ny metabôlika rehetra ao amin'ny sela dia mila katalazy anzima mba hitranga amin'ny taha haingana dia haingana hihazonana ny fiainana.
Fifohazam-panahy lehibe faharoa

Ny **fifohazam-panahy lehibe faharoa** dia fifohazam-panahy prôtestanta niseho tamin' ny taonjaro faha-19 tao Etazonia. Atao hoe *Second Great Awakening* izany amin' ny teny anglisy. Ny fifohazam-panahy lehibe faharoa, izay nampiely ny fivavahana kristiana tamin' ny alalan' ny toriteny mamohafoha sy mampihetsi-po, dia niteraka hetsi-panavaozana maro. Io fifohazam-panahy io dia singa manan-danja indrindra teo amin' ireo hetsika ireo sady nahasarika mpiova finoana an-jatony maro ho amin' ny antokom-pinoana prôtestanta vaovao. Nampiasa mpitodra fivavahana mitaingin-tsoavaly (anglisy: *circuit riders*) mitety tanàna, mba ho afaka mitory amin' ireo olona any amin' ny faritra an-tsisin-tany, ny fiangonana metôdista. Nitarika mankany amin' ny vanim-potoan' ny fanitsiana (fanavaozana) ara-piarahamonina talohan' ny ady sady nanantitra ny famonjena amin' ny alalan' ny institosiôna izany. Nanomboka tao Kentucky sy tao Tennessee tamin' ny taompolo 1790 sy tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1800 tao amin' ny Presbiteriana sy ny Metôdista ary ny Batista ny  fitobaky ny hafanam-po ara-pivavahana sy ny fifohazam-panahy. Nitondra fampaherezana manoloana ny tsy fahafantarana marina ny halehan' ny fiainana vokatry ny fiovana ara-piarahamonina sy ara-pôlitika tany Amerika ilay fifohazam-panahy.

Nitarika ho amin' ny fanorenana kôlejy sy seminera ary fikambanana misiônera malaza maro izany. Niteraka fanovana lehibe teo amin' ny tontolon' ny fivavahana tao amin' ny zanatany tany Amerika ny fifohazam-panahy lehibe. Maro ny olon-tsotra namporisihina mba hanam-pifandraisana mivantana manokana amin' Andriamanitra, fa tsy hiankina amin' ny tompon' andraiki-pivavahana. Nandroso haingana ny antokom-piangonana vaovao toy ny metôdisma sy ny batisma. Na dia nanambatra ny zanatany sy nanetsika ny fitombon' ny fiangonana aza izany hetsika izany dia niteraka fisarahana koa teo amin' ny mpanohana sy ny mpanohitra an' izany.

Mametraka ny fifohazam-panahy lehibe faharoa ao amin' ny toe-javatra manodidina ny fifohazam-panahy lehibe voalohany (tamin' ny taompolo 1730 sy 1750) sy ny fifohazam-panahy lehibe fahatelo (tamin' ny faramparan' ny taompolo 1850 sy ny fiandohan' ny taompolo 1900). Ny fifohazam-panahy lehibe faharoa sy fahatelo dia ampahany ao ny hetsika ara-pivavahana rômantika izay lehibe lavitra nahenika an' i Angletera sy i Ekôsy ary i Alemaina. 

Maro ny firehana ara-pivavahana vaovao niforona nandritra ny fifohazam-panahy lehibe faharoa, ka anisan' izany ny adventisma sy ny dispensasiônalisma ary ny hetsika Olomasin' ny Andro Farany. Nanjaka tao amin' izany fifohazam-panahy lehibe faharoa izany ny pôstmilenarisma sy ny restaorasiônisma.

## Jereo koa

* Fifohazam-panahy
* Fifohazam-panahy lehibe
* Fifohazam-panahy lehibe voalohany
* Fifohazam-panahy lehibe fahatelo
* Fifohazam-panahy lehibe fahefatra