open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maleziana (vahoaka)

Ny **Maleziana** dia ny olom-pirenen' i Malezia. Na dia ny olom-pirenena no maro anisa amin' ny Maleziana, ny mponina tsy olom-pirenena dia mety hilaza ny maha Maleziana azy ihany koa. Amin' ny fiteny maley dia atao hoe *Orang Malaysia* izy ireo.

I Malezia dia fonenan' ny olona avy amin' ny firenena sy foko ary fivavahana samihafa. Vokatr' izany dia maro ny Maleziana no tsy mampitovy ny maha olom-pirenena amin' ny maha mpikambana amina foko azy. Ny ankabeazan' ny mponina anefa dia avy amin' ny firazanana voafaritra mazava ao amin' ilay firenena sady samy manana ny kolontsainy sy ny fomban-drazany manokana: Maley, mponina teratany voalohany (*Orang Asli*), Sinoa Maleziana (indrindra ny Sinoa Hana sy Peranakana), Indiana Maleziana (indrindra fa ny Tamily ​​sy Tsity any Azia Atsimo). Ny ankamaroan' ny mponina tsy maley sy tsy teratany voalohany any Malezia ankehitriny dia mpifindra monina sy ny taranany. Taorian' ny vanim-potoana voalohan' ny fanjanahan-tany pôrtogey sy neerlandey ary avy eo britanika izay naharitra kokoa, onjam-pifindra-monina samihafa (na tampony) sy ny fiorenam-ponenan' ireo tsy teratany voalohany nandritra ny taonjato dimy ary mbola mitohy ankehitriny.

Nitombo tsikelikely ny fahaleovantenan' i Malezia amin' ny Fanjakana Mitambatra izay nanomboka tamin' ny taona 1957 nandritra ny tapany farany tamin' ny taonjato faha-20 hatramin' ny nananganana ny Federasiônan' i Malezia tamin' ny taona 1948 (tsy anisan' izany i Singaporo sy i Borneo Avaratra ary i Sarawak). Ny Ady Lehibe Faharoa indrindraindrindra dia niteraka faniriana teo amin' ny Maleziana mba hanekena ny tanindrazany ho fanjakana manana fiandrianana feno  sady ahitana vahoaka manana zom-pirenena miavaka.

## Jereo koa

* Maley
* Indôneziana
* Indôneziana Maley
* Maleziana Maley
Babôna

Ny **babôna** dia primata ahitana ny karazana ***Papio***, iray amin'ireo 23 karazana rajako Tontolo Taloha, ao amin'ny fianakaviana Cercopithecidae.

Ny karazany tsirairay dia avy amin'ny iray amin'ireo faritra enina any Afrika ary ny babôna hamadryas dia teratany amin'ny ampahany amin'ny Saikinosy Arabo ihany koa.

Miovaova ny habeny sy ny lanjany arakaraka ny karazana. Ny kely indrindra, ny Kinda babôna, dia 50 sm (20 in) ny halavany ary milanja 14 kilao monja (31 lbs), fa ny lehibe indrindra, ny chacma babôna, dia mahatratra 120 sm (47 in) ny halavany ary milanja 40 kg ( 88 lb).
Sofala (tanàna tranainy)

I **Sofala** dia tanàna tranainy ao akaikin' i Nova Sofala ankehitriny, sady heverina ho seranan-tsambo lehibe tao amin' ny Fanjakana Mônômôtapa, eo amin' ny reniranon' i Sofala, ao amin' ny faritany mitovy anarana aminy, any Môzambika. Mpivarotra sy tantsambo sômaly no nanorina azy io. Toerana manan-danja amin' ny varotra volamena ity tanàna ity izay teo ambany fanapahan' ny Soltanatan' i Kilwa hatramin' ny taonjato faha-15 nahatongavan' ny Pôrtogey. Nihena ny asa ara-toekarena tao aminy avy eo, nihakely ny tanàna ary namela sisan-javatra vitsivitsy izay hita ao amin' ny tanàna vavao.
Rôsmarina

Ny **rôsmarina**, dia kirihitra misy ravina manitra, maitso maitso, toy ny fanjaitra ary voninkazo fotsy, mavokely, volomparasy na manga. Izy io dia teratany any amin'ny faritr'i Mediteranea, ary koa Pôrtogaly sy Espaina. Fantatra amin'ny anarana siantifika *Rosmarinus officinalis*.

Izy io dia mpikambana ao amin'ny fianakaviana Lamiaceae, izay ahitana anana fanafody sy maro hafa.
Cherkasy

**Cherkasy** (Okrainiana : *Черкаси* ) dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Cherkasy, misy mponina 269.000 ao afovoan'i .

Cherkasy dia eo amin'ny sisiny ankavanan'ny Dniepr

## Gallery
Mahabibo

Ny **mahabibo** dia karazan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka, izay hazo trôpikaly maitso lalandava, ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]*. Teratany any Amerika Atsimo izy io. ***Anacardium occidentale*** ny anarany ara-tsiansa.  Ireto koa ny anarany hafa amin' ny teny malagasy: **abiba**, **abibo**, **habiba**, **koroso**, **mabiba**, **mahabiba**, **tabiba**, **voambarika**. Azo hanina ny voan' ny mahabibo.

## Jereo koa

* *[[Anacardium]]*
Kramatorsk

**Kramatorsk** (Okrainiana: *Краматорськ* ) dia tanàna lehibe misy mponina 160.000 eo ho eo (2016) ao amin'ny faritr'i Donetsk any atsinanan'i .

## Toekarena
Foiben'ny indostrian'ny fanamboarana milina sy firavaka i Kramatorsk.

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Bakhmut, Chernobyl, Cherson, Donetsk, Kiev, Kharkiv, Lugansk Melitopol, Mykolaiv, Odessa, Sevastopol, Sumy, Zaporizhia
Sôrata

I **Sôrata** dia fanahy demonia izay hita ao amin' ny asasoratr' i Rudolf Steiner, mpanorina ny antrôpôzôfia. Voalaza fa demony mifamatotra amin' ny masoandro na "fanahin' ny sakana" izy, hery kôsmika ratsy manohitra an' i Kristy. Atao hoe סורת / *Sorath* izy io amin' ny teny hebreo.

## Toetoetrany
I Steiner dia manolotra azy ho fanahy matanjaka kokoa noho i Losifera (fikomiana sy ny faharanitan-tsaina) sy i Ahrimana (materialisma sy ny fitaka). I Sôrata dia hery mpanimba amin' ny fomba lalina kokoa.

I Sôrata dia mifandray amin' ny Masoandro, tsy amin' ny maha loharanon' aina azy, fa amin' ny maha hery afaka manimba sy mandrava azy. Io fikambanana amin' ny Masoandro io dia mampiavaka azy amin' ny fanahy demoniaka hafa. Nino i Steiner fa hihamafy ny fitaoman' i Sôrata rehefa manakaiky ny taonarivo vaovao (fahatelo), izay misy fiantraikany tsy amin' ny saina amin' ny eritreritry ny olombelona sy mitarika ho amin' ny fironana maro manimba.

I Sôrata dia heverina ho mpanohitra mivantana an' i Kristy, misolo tena ny hery izay mikatsaka ny hisakana ny fivoarana ara-panahin' ny olombelona. Ao amin' ny fandikany ny Apôkalipsin' i Jony, i Steiner dia manao an' i  Sôrata ho hery lehibe izay ho resin' ny arkanjely Mikaela, mifandray amin' i Kristy.

## Jereo koa

* Sora-tsikidy - Kabala
* Evan' ny zôdiaka: Ondrilahy, Ombilahy, Kambana, Foza, Liona, Virijiny, Mizana, Maingoka, Mpitifitra Tsipika, Tandrok' Osy, Mpitondra Rano, ary Hazadrano.
* Planeta (araka ny fanandroana): Masoandro, Volana, Merkiora, Venosy, Tany, Marsa, Jopitera, Satiorna, Oranosy, Neptiona.
* Andriamanitra - arkanjely -  anjely - fanahy (ao amin' ny fanandroana sy ny sikidy): Adnakiela - Agiela - Ambriela - Anaela - Apôlôna - Asmôdela - Atena - Barbiela - Barkiela - Bartsabela - Diana - Gabriela - Grafiela - Hagiela - Hamaliela - Hanaela - Hasmôday (*na [[Asmôdeo]]*) - Hismaela - Jôfiela - Jonô - Jopitera - Kasiela - Kedemela - Keresy - Malkidaela - Marsa - Merkiora - Mikaela - Moriela - Nakiela (*Nakhiel*) - Neptiona - Rafaela - Sakiela - Samaela - Sarakiela (*Sarachiel*) - Satiorna - Sôrata (*Sorath*) - Taftartarata - Tiriela (*Tiriel*) - Venosy - Verkiela - Vesta - Volkano - Zazela - Zoriela

## Loharano sy fanamarihana
Rudolf Steiner (antrôpôzôfia)

I **Rudolf Steiner** dia ôkoltista sy mpanoratra aotrisiana amin' ny sehatra maro isan-karazany, mpanorina ny antrôpôzôfia. Teraka tamin' ny 27 Febroary 1861 tao Donji Kraljevec (Krôasia, Fanjakan' i Hôngria) ary maty tamin' ny 30 Marsa 1925 tao Dornach (Soisa) izy. Nanolotra fampiharana miorina amin' ny antrôpôzôfia izy momba ny fanabeazana sy ny fambolena ary ny fitsaboana izy taty aoriana. Ireo fampiharana ireo, izay novolavolainy tamin' ny taompolo 1920, dia heverina ho pseodô-siantifika. Mbola mitohy amin' izao fotoana izao ny fampiharana amin' ny sehatra maro (ny fambolena biôdinamika, ny fitsaboana antrôpôzôfika, ny sekoly Steiner-Waldorf, ny dihy eoritmia).

Izy no mpanoratra ny asasoratra 20 mahery momba ny filôzôfia sy ny ôkoltisma ary ny fiainam-panahy, ary nanao valandresaka maherin' ny enina arivo nadika amin' ny boky mihoatra ny telonjato avy amin' ny naoty sora-pohy (ny ankamaroany dia tsy voavakiny). Ireto ny asany lehibe:

* *Goetheanische Erkenntnistheorie* ("Teôria momba ny fahalalana araka an' i Goethe");
* *Wahrheit und Wissenshaft*  ("Fahamarinana sy Siansa");
* *Die Philosophie der Freiheit* ("Filôzôfian' ny Fahalalahana").

Taorian' ny fianarany fohy tao amin' ny Technische Hochschule any Vienna (oniversite teknika momba ny fanofaana ny injeniera), dia niasa tao amin' ny Goethe und Schiller-Archiv ao Weimar izy ka niandraikitra ny fanontana ny asasoratra siantifika nataon' i Goethe. Lasa lehiben' ny tonian-dahatsoratra tao amin' ny *Magazin für Literatur* tany Berlin izy avy eo.

Rehefa lasa mpikambana ao amin' ny Fikambanana Teôzôfika izy, avy eo sekretera jeneralin' ny Fizaràna Alemana tamin' ny taona 1902, dia nandao izany folo taona taty aoriana izy ka nanangana ny Fikambanana Antrôpôzôfika izay nanokanany ny dimy ambin' ny folo taona farany niainany. Nandritra ny dimy ambin' ny folo taona farany, ny foiben' ny asany dia tao Dornach, akaikin' i Basel, any Soisa.

Fantatra manokana noho ny maha fototry ny pedagôjia Steiner-Waldorf azy izy, hetsika pedagôjika mifototra amin' ny fiheverany ara-panabeazana sy arak' antrôpôzôfia.
Ahriman

I **Ahriman** na **Angra Mainyu** na **Ahra Manyu** dia fanahin-demony manohitra ny andriamanitra Ahura Mazda ao amin' ny zôrôastrisma.

Tamin' ny voalohany i Ahura Mazda (na Ohrmazd ao amin' ny fiteny pehlevy), amin' ny maha Andriamanitra fara tampony azy, dia namorona fanahy roa izay hifanohitra, dai i Spenta Mainyu (fanahin' ny Tsara, fanahy masina) sy i Angra Mainyu (fanahin' ny Ratsy). Taty aoriana dia nosoloin' i Ahura Mazda ho mpifanandrina amin' i Ahriman i Spenta Mainyu.

Any aoriana any, ny magy zervanista dia nampiditra indray Andriamanitra fara tampony, dia i Zervan, ilay Fotoana tsy misy fetra. Lazaina fa i Ahriman no tompon' andraikitra amin' ny famoronana ara-materialy, izy no rain' ny fahadisoam-pahitana sy ny fahadisoana, ny lainga kôsmika, ny fanahy mpamitaka, ny fanahin' ny Haizina, ny Ratsy sy ny fahafatesana.
Fanalahidin' i Sôlômôna

Ny ***Fanalahidin' i Sôlômôna*** dia grimoara majika samihafa, nanomboka tamin' ny taona 1310, izay lazaina fa nosoratan' i Sôlômôna mpanjaka israelita. Atao hoe ***Clavicula Salomonis*** ity lahatsoratra ity amin' ny teny latina. Ity lahatsoratra ity dia ampahany amin' ny andian' asasoratra lava be (ny *[[Testamentan' i Sôlômôna]]*, ny *Fanalahidy Kelin' i Sôlômôna*, ny *Grimoara Lehibe*, sns.) izay milazalaza an' i Sôlômôna ho mpanao ody nahazo ny heriny tamin' Andriamanitra tany am-boalohany.

## Jereo koa

* Esôterisma
* Mistisisma
New Amsterdam (Guyana)

I **New Amsterdam** dia tanàna ny Goiana.  Ny isam-poniny dia 17.329.

Renirano: Berbice

## Jereo koa
* Goiana
Simferopol

**Simferopol** (Okrainiana: *Сімферополь*) , Tatara *Aqmescit*) dia renivohitry ny Repoblika Autonome Krimea ao  . Ny isam-ponina dia 337285 mponina tamin'ny taona
Karl Nehammer

**Karl Nehammer** dia mpanao politika aotrisiana  (ÖVP) mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 18 Oktobra 1972 tao Vienna ary.
Izy no praiministra  aotrisiana nanomboka ny 6 Desambra 2021.

Teo aloha dia minisitry ny atitany federaly nandritra ny roa taona teo ho eo izy.
Lozerna

Ny **lozerna** dia zavamaniry mamony, maniry isan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. ***Medicago sativa*** ny anarany ara-tsiansa. Izy io dia ambolena hohanina any amin' ny firenena maro manerana izao tontolo izao. Izy io dia ampiasaina amin' ny fiompiana mba ho sakafom-biby fiompy, ary koa atao zezika maitso sy voly firakotra. Ny lozerna dia nampidirina tany amin' ny faritra manana toetany antonony maneran-tany, indrindra any Eorôpa manontolo, any Afrika Avaratra sy atsy amin' ny Faritra atsimo amin' i Afrika, any Amerika Avaratra sy Amerika Atsimo, any Aostralia, any Zelandy Vaovao ary any Azia Atsinanana.
Belcastro

I **Belcastro** dia tanàna na ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Katanzaro ao Kalabria izay misy mponina 1227

Any amin'ny 46 km avaratratsinanan'i Catanzaro no misy an'i Belcastro ao amin'ny lohasahan'ny reniranon'i Nasari.

Ao Belcastro dia voarara ny marary.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Marituba

I **Marituba** dia tanàna ao amin'ny Fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny . Izy io dia mifandray amin'i Ananindeua sy Benevides.
Marituba dia 11 km miala ny renivohitra Belém.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 21.811 mponina.

Marituba dia eo amoron'ny lalana BR-316 eo amin'ny km 13. Manamorona an'i Ananindeua (andrefana), Rio Guamá (atsimo), Santa Bárbara do Pará (avaratra], Benevides (atsinanana).

## Jereo koa
* Brazila
** Pará

## Tsiahy
Afrobaromètre

Ny **Afrobaromètre** dia sehatra fandalinana tsy tapaka ataon' ny tambajotram-pikarohana panafrikana, mahaleo tena ary tsy miandany, izay manao fitsapana ny hevitry ny daholobe momba lohahevitra ara-toekarena sy ara-pôlitika ary ara-tsôsialy manerana an' i Afrika. Izy io dia noforonina tamin' ny taona 1999 tamin' ny fampivondronana tetikasa fikarohana telo notarihan' i Michael Bratton sy i Robert Mattes ary i Emmanuel Gyimah-Boadi. Tamin' ny taona 2019 izy dia notarihin' i E. Gyimah-Boadi.

## Fiaraha-miombona antoka
Ny Afrobaromètre dia novokarina tamin' ny alalan' ny fiaraha-miombona antoka eo amin' ny *Center for Democratic Development* ao Ganà, ny *Institute for Justice and Reconciliation* ao Afrika Atsimo, ny *Institute for Empirical Research in Political Economy* ao amin' ny *African School of Economics* any Abomey-Calavi ao Benino, ny *Institute for Development Studies* ao amin' ny Oniversiten' i Nairobi, ao Kenià, ny *Institute for Democracy, Citizenship and Public Policy in Africa* ao amin' ny Oniversiten' i Cap ary ny *Deparment of political science* ao amin' ny Oniversiten' i Michigan.

## Fomba fiasa
Ny angon-drakitra dia voangona amin' ny alalan' ny dinidinika mivantana, izay atao amin' ny santionan' olona miisa 1&nbsp;200, 1&nbsp;600 na 2&nbsp;400 isaky ny firenena. Mitovy ny fanontaniana ho an' ny firenena iray mankany amin' ny iray hafa ary azo atao ny fampitahana. Arahi-maso ara-potoana ny fironan' ny hevi-bahoaka.

Ny angon-drakitra mandrakotra ny vanim-potoana 1999-2015 dia azo alaina ankehitriny noho ny fiaraha-miasa amin' ny laboratoara fikarohana *AidData*, mandrakotra ny andiany voalohany (*série 1*) ka hatramin' ny faha-6 (*série 1*). Tamin' ny taona 2019 dia andiam-panadihadiana fito no natao, izay nahitana firenena roa ambin' ny folo ka hatramin' ny enina amby telopolo, miampy fitsapan-kevitra voafetra kokoa.

Ny fanadihadiana hafa, natao tamin' ny 1993 tany Zambia ary tamin' ny 1994 tany Afrika Atsimo, dia notarihin' ny *Institute for Democracy in Africa*, iray amin' ny mpanorina ny *Afrobaromètre*. Nandrakotra firenena 12 teo anelanelan' ny Jolay 1999 sy Jona 2001 ny andiany voalohany. Nandrakotra firenena 16 teo anelanelan' ny Mey 2002 sy Ôktôbra 2003 ny andiany faha-2. Natao tany amin' ny firenena 18 teo anelanelan' ny Marsa 2005 sy Febroary 2006 ny andiany faha-3. Nandrakotra firenena 20 eo anelanelan' ny Marsa 2008 sy Jona 2009 ny andiany faha-4. Nandrakotra firenena 35 teo anelanelan' ny 2011 sy Septambra 2013 ny andiany faha-5. Nandrakotra firenena 36 nanomboka tamin' ny Marsa 2014 hatramin' ny Desambra 2015 ny andiany faha-6. Nandrakotra firenena 34 sy nanomboka tamin' ny Desambra 2016 ka hatramin' ny Jona 2018 ny andiany faha-7. Ny *Afrobaromètre* amin' izao fotoana izao dia manao fanadihadiana momba lohahevitra fito ambin' ny folo.

## Jereo koa

* Kolikoly

* *[[Transparency International]]*
Klôbera

Ny **klôbera**, dia zavamaniry avy amin'ny karazana *Trifolium* (avy amin'ny teny latinina *tres* 'telo' sy *folium* 'ravina'), ahitana karazana zavamaniry 300 eo ho eo ao amin'ny fianakaviana Fabaceae avy any Eoropa. Ny karazana dia manana fizarana kôsmôpolitana miaraka amin'ny fahasamihafan'ny avo indrindra any amin'ny Ilabolantany Avaratra mafana, saingy misy karazana maro koa hita any Amerika Atsimo sy Afrika, anisan'izany ny any amin'ny toerana avo any amin'ny tendrombohitra any amin'ny tropika.
Hedera

*Ny *'Hedera**' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ahitana karazana miisa 12 hatramin' ny 15, zavamaniry mianika na mandady amin' ny tany, manana ravina maharitra, ao amin' ny fianakaviana *[[Araliaceae]]*. Teratany any Eorôpa Andrefana, any Eorôpa Afovoany, any Eorôpa Atsimo, any Makarônezia, ao Afrika Avaratra-Andrefana ary any Azia Afovoany sy any Azia Atsimo hatrany Japàna sy Taioàna ny karazana ao aminy. Karazany maromaro no ambolena hatao haingo.

## Lisitry ny karazana

Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny *Hedera*:

* *Hedera algeriensis* Hibberd
* *Hedera azorica* Carrière
* *Hedera canariensis* Willd.
* *Hedera colchica* (K.Koch) K.Koch
* *Hedera crebrescens* M. Bényei-Himmer et M. Höhn
* *Hedera cypria* McAllister
* *[[Hedera helix]]* L. (= *Hedera caucasigena* Pojark., *Hedera taurica* (Hibberd) Carrière).
* *Hedera hibernica* (G.Kirchn.) Bean (= *Hedera helix* subsp. *hibernica* (G.Kirchn.) D.C.McClint.).
* *Hedera iberica* (McAllister) Ackerfield & J.Wen
* *Hedera maderensis* 
* *Hedera maroccana* McAllister
* *Hedera nepalensis* K.Koch (= *Hedera sinensis* (Tobl.) Hand.-Mazz.).
* *Hedera pastuchovii* G.Woronow
* *Hedera rhombea* (Miq.) Siebold ex Bean
Itaporanga d'Ajuda

I **Itaporanga d'Ajuda** dia kaominina ao Brazila, ao amin'i .

Ny velarantanin'ilay tanàna dia 757 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia  14.085.
San Francisco (Cordoba)

**San Francisco** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Cordoba.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 59062 mponina tamin'ny taona 2016.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Arjentina
** Cordoba

## Tsiahy
Omsk

I **Omsk** (Rosiana:*Омск*) dia tanàna lehibe any Siberia, renivohitry ny Faritra Omsk ary misy mponina 1 154 116, tanàna fahavalo lehibe indrindra ao Rosia

Ny elanelan'ny fotoana mankany Moskoa dia adiny telo (UTC +06:00), ny halavirana mankany Moskoa dia 2250 kilometatra. Ny toetr'andro dia kaontinanta misy fahavaratra mafana sy ririnina mangatsiaka.

## Tantara

Omsk dia naorina tamin'ny 1716 avy amin'ny ekipan'ny Lietnà Kolonely teraka Alemana ao amin'ny Tafika Rosiana Johann D. Buchholz ho fiarovana fiarovana amin'ny sisintany mba hiarovana an'i Rosia amin'ny fanafihana avy any atsimo atsinanana, fa koa ho fototry ny fampandrosoana bebe kokoa an'i Siberia.

## Ony
*Irtysh sy Om
Volgograd

I **Volgograd** (Rosiana:*Волгоград*, *Tsaritsyn* hatramin'ny 1925, **Stalingrad** nanomboka tamin'ny 1925 ka hatramin'ny 1961), dia tanàna na misy mponina iray tapitrisa mahery ary misy mponina 1 021 215 .

Io no foibem-pitantanana sy ara-toekarena ao amin'ny Volga ambany. Toeram-pitaterana lehibe ny tanàna ary foibe indostrialy manan-danja.

## Tantara
Nidina teo amin'ny tantaran'izao tontolo izao ilay tanàna ho toerana nisy ny ady tao **Stalingrad** tamin'ny Ady Lehibe II. 

## Ony
*Volga (ony)
Vladivostok

I **Vladivostok** (Rosiana:*Владивосто́к* ) dia tanàna lehibe any Azia Atsinanana eo amin'ny Ranomasin'i Japana izay misy mponina 600.000 eo ho eo.
Io no tanàna seranan-tsambo lehibe indrindra any  any amin'ny Ranomasimbe Pasifika.
Novosibirsk

I **Novosibirsk** (Rosiana:*Новосибирск* ) no tanàna fahatelo lehibe indrindra ao  taorian'i Moskoa sy Saint Petersburg ary ny lehibe indrindra any Siberia. Ny tanàn-dehiben'ny faritr'i Novosibirsk any Siberia Andrefana dia misy mponina 1,61 tapitrisa 

Noho ny fananganana tetezana Trans-Siberian Railway eo ambonin'ny Reniranon'i Ob tamin'ny taona 1893 no nanorenana azy. 
Novosibirsk (*Siberia Vaovao*) ilay tanàna nanomboka tamin’ny 1926.

## Ony
*Ob
Voangory ovy Kolorado

Ny **voangory ovy Kolorado** (*Leptinotarsa decelimneata*) dia voangory fantatra amin'ny maha-mpanimba ny voly ovy. Manodidina ny 10 mm (3⁄8 in) eo ho eo ny halavany, misy vatana mavo/voasary mamirapiratra ary tsipika volontsôkôlà dimy matevina eo amin’ny halavan’ny elany tsirairay.

Teratany any amin'ny Tendrombohitra Rocky, niparitaka haingana tany amin'ny voly ovy manerana an'i Amerika ary avy eo Eoropa nanomboka tamin'ny 1859.
Fanasokajiana ara-tsiansa ny zavamananaina

Ao amin' ny biôlôjia, ny **fanasokajiana ara-tsiansa ny karazana**, izay antsoina koa hoe **fanasokajiana biôlôjika** na **taksônômia**, fandalinana siantifika momba ny anarana sy ny famaritana ary ny fanasokajiana ny vondron-javamananaina mifototra amin' ny toetra iraisana. Ny zavamananaina dia mivondrona ho taksôna, ary ireo vondrona ireo dia omena laharana taksônômika; ny vondrona nomena laharana dia azo atambatra mba hamorona vondrona mitondra laharana ambony kokoa, ka mamorona ambaratonga taksônômika.

Ny laharana lehibe amin' ny fomba fiasa môderina dia ny sehatra, ny fanjakana, ny fisampanana (na fizaràna), ny kilasy, ny filaharana, ny fianakaviana, ny vondron-karazana ary ny karazana. Ilay bôtanista soedoà Carl von Linné no heverina ho mpanorina ny rafitra taksônômika ampiasaina amin' izao fotoana izao, satria namolavola rafitra misy laharana fantatra amin' ny anarana hoe taksônômia n' i Linné, izay novolavolainy mba hanasokajiana ny zavamananaina sy ny anarana binômialy amin' ny fanomezana anarana ny zavamananaina.

Rehefa nandrosoana ny teôria sy ny angona ary ny teknôlôjia famakafakana ny rafitra biôlôjika, ny rafitr' i Linné dia nivoatra ho rafitra fanasokajiana biôlôjika maôderina izay atao hanehoana ny fifandraisana manaraka ny evôlisiôna eo amin' ny zavamananaina, na velona na efa lany tamingana.

## Jereo koa

* Fanasokajiana Klasika
* Fanasokajiana filôjenetika

* Fanasokajian' i Cronquist

* Angiosperm Phylogeny Group
* Fanasokajiana APG
* Fanasokajiana APG II
* Fanasokajiana APG III
* Fanasokajiana APG IV
Biby manana hazondamosina

Ny ***Vertebrata*** na **biby manana hazondamosina** dia zana-pisampanan' ny *Chordata* ao amin' ny klada *Olfactores* ary miavaka noho ny fananana karana anatiny misy karandoha sy hazondamosina. Izy ireo no mamorona ny ampahany be amin' ny fisampanana *Chordata*, izay ahitana karazana voafariparitra efa ho 70&nbsp;000 eo ho eo. Amin' izao fotoana izao dia ampidirina ao amin' io zana-pisampanana Vertebrata io ny *Myxinidae* (trondro tsy misy valanorano) na dia tsy manana hazondamosina aza izy ireo.

Ny fihenan' ny isan' ny *Vertebrata* teo anelanelan' ny faran' ny taonjato faha-20 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-21, izay hitan' ny Firenena Mikambana sy ny WWF, dia vokatry ny asan' ny olombelona indrindra. Teo anelanelan' ny taona 1970 sy 2020 dia nihena efa ho 70&nbsp;% ny tondro planeta velona, ​​izay manara-maso ny mpikambana ao amin' ny karazam-biby manana hazondamosna 4&nbsp;000 maneran-tany. Maherin' ny 500 ny karazam-biby manana hazondamosina nanjavona teto ambonin' ny tany tamin' ny taonjato faha-20 (mitovy amin' izay niseho nandritra ny 10&nbsp;000 taona, tsy anisan' izany ny famongorana lehibe).

## Jereo koa

* *[[Biby|Animalia]]* (fanjakana)
** *[[Bilateria]]* (zana-panjakana)
*** *[[Deuterostomia]]* (reny fisampanana)
**** *[[Chordata]]* (fisampanana)
***** *[[Vertebrata]]* (zana-pisampanana)
Sapucaia (Pará)

**Sapucaia (Para)** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i Pará ao amin'ny Brazila.

Lavitra mankany an-drenivohitra (Belém): 748 km

## Jereo koa
* Brazila
** Pará

## Tsiahy
Samara

I **Samara** (Rosiana:*Сама́ра*; 1935–1990 *Kuibyshev (Куйбышев*)) dia tanàna indostrialy any atsimoatsinanan'ny faritra Eoropeana ao , miorina eo amoron'ny atsinanan'ny Volga (ony). Ny isam-ponina dia 1.164.685

## Ony
*Volga (ony)
Chaves (Pará)

**Chaves** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny , ao amin'ny Nosy Marajó no misy azy.

Lavitra mankany an-drenivohitra (Belém): 220 km

## Jereo koa
* Brazila
** Pará

## Tsiahy
Ob

Ny **Ob** (rosiana: Обь) dia renirano mirefy 3 650 km any Siberia Andrefana (Rosia). Miakatra any amin’ny faritra atsimon’i Siberia izy io ary mikoriana mankany amin’ny Ranomasina Kara, izay anisan’ny Ranomasimbe Arktika.
São Sebastião (São Paulo)

I **São Sebastião (São Paulo)** dia kaominina ao Brazila, ao amin'i  , ao amin'i  Vale do Paraíba Paulista,  Caraguatatuba.

## Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia  403,336 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 81.595.

Lavitra mankany an-drenivohitra (São Paulo): 197  km.
Ao amin'ny morontsiraka atsinanan'ny tanàna no misy ny kaominina-archipelago an'i nos Ilhabela; ny nosy lehibe indrindra ao amin'ny vondronosy dia antsoina koa hoe São Sebastião.

## Toekarena
Misy tobin-tsolika ao São Sebastião.

## Jereo Koa
*Ilhabela
Almaty

**Almaty**, (*Alma-Ata taloha*),  no tanàna lehibe indrindra ao Kazakstàna, izay misy mponina mihoatra ny roa tapitrisa ao anatin'ny faritry ny metropolitana. 
Any am-pototry ny tendrombohitra Trans-Ili Alatau any atsimon'i Kazakstàna, akaikin'ny sisintany amin'i Kirgizistàna.
Tatarstan

**Tatarstan**, (*ofisialy Repoblikan'i Tatarstan*, indraindray antsoina koa hoe *Tataria*), dia repoblikan'i  any Eoropa Atsinanana. Anisan'ny distrikan'i Volga Federaly izy io; ary ny renivohitra sy ny tanàna lehibe indrindra dia Kazan, foibe ara-kolontsaina manan-danja ao Rosia. Ny loharanon-karena lehibe indrindra amin'ny faritra dia ny solika manana indostrian'ny petrochemical matanjaka.

## Jereo koa
*Tatara (vahoaka)
Alter-do-Chão

**Alter-do-Chão** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao , ao amin'i Tapajós, ao amin'ny Rio Tapajós. Anisan'ny tanànan'i Santarém, tanàna fahatelo lehibe indrindra any Amazonas, izay 25 km miala ny afovoany no misy azy.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 2000 mponina tamin'ny taona 2020.
Eo amin’ny fihaonan’ny reniranon’i Rio Tapajós sy Amazona no misy azy io.

## Jereo koa
* Brazila
** Pará
*** Santarém

## Tsiahy
Tashkent

**Tashkent** no renivohitra sy tanàna lehibe indrindra ao Ozbekistàna Io no tanàna be mponina indrindra any Azia Afovoany, izay misy mponina maherin'ny 3 tapitrisa hatramin'ny 1 Aprily 2024. Any avaratratsinanan’i Ozbekistàna no misy azy io, akaikin’ny sisin-tanin’i Kazakstàna.
Cantá

**Cantá** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao . Ny isam-poniny dia 18.799 (2020) ary 7.665 km² ny velarantaniny.

Niorina tamin'ny 1995 ny kaominina Cantá. Vondrona mpamboly mifototra amin'ny famokarana ronono, fiompiana ary akondro.

## Tsiahy
Kassym-Jomart Tokayev

**Kassym-Jomart Tokayev** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Kazakstàna teraka ny 17 Mey 1953 tao Almaty.
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
Uiramutã

I **Uiramutã** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao .

## Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 8.065 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 11.014.

## Toerana
279 km miala ny renivohitra (Boa Vista) no misy ilay tanàna.
Vigna angivensis

Ny ***Vigna angivensis***  dia karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]* na *[[Fabaceae|Leguminosae]]*. I John Gilbert Baker no nanao ny famariparitana azy io voalohany. Tsy misy ny zana-karazana voatanisa ny ao amin' ny *[[Catalogue of Life]]*. Hita eny an-tanety, mandasika ity zavamaniry ity. Mavokely ny voniny ary sahala amin' ny vomanga fotsy ny vodiny izay sady fihinana koa. Anarana nahafantarana ny *Vigna angivensis* koa ny hoe *Lotus angivensis* sy *Vigna harmsii*. Maniry isan-taona izy io, ary zavamaniry ahitra, izay afaka mianika na maniry mandady. Atao hoe **avoko**, **fokotsaramaso**, **kifoka** na **kimaotsa** izy io amin' ny teny malagasy.

## Toetoetrany

### Ravina
Miovaova ny endriky ny ravin' ny avoko: tsotra tsy mizarazara na misy zana-pelana telo arakaraka ny zavamaniry tsirairay sy ny toerana misy azy, matetika kely kokoa ny raviny raha maniry eny amin' ny toerana avo.

### Vony sy voa
Volomparasy-mavokely ny vonin' avoko amin' ny ankapobeny, nefa mety mivadika volomparasy na manga manopy volomparasy. Pepa misy vihim-boa 11 hatramin' ny 13 ny voany, toy ny an' ny ankamaroan' ny karazana ao amin' ny *[[Fabaceae]]*.

### Faka
Manana faka matevina izay afaka mamorona vodiny ny *Vigna angivensis*. Tsy dia lehibe loatra tahaka ny an' ny mangahazo izy ireo, fa faka mitombo hadiry izay mampiavaka ny karazanasasany ao amn' ny *Fabaceae*.

## Fiarovana sy ekôlôjia
Ity karazana ity dia maniry hoazy eny amin' ny kijana, eny amin' ny sisin' ala, eny amin' ny tany voakorontana, ary eny amoron-dalana, amin' ny tany mena na basaltika. Izy io dia manana faritra midadasika manomboka any amin' ny faritra iva hatramin' ny tany avo afovoany eto Madagasikara. Mahazaka maniry eny amin' ny kijana firaohana ahitra na eny amin' ny toerana voakorontana. Tsy heverina ho atahorana ho lany tamingana izy io ("Least Concern") araka ny fanombanana fitôjeôgrafika. Voalaza ihany koa fa mahatohitra bibikely mpihinana vokatra tehirizana izy io, mitovy amin' ny karazana *Vigna* hafa maniry hoazy.

## Fampiasana azy
Ahandroina ny vihim-boa sy ny pepan' ny *Vigna angivensis*, indrindra any amin' ny faritra sasany toa an' Ambatondradama. Afangaro amin' ny saosy ny voany masaka, ka manome prôteinina mitovy amin' ny voamaina hafa. Azo hanina manta (indrindra ny mpiandry ondry) na masaka amin' ny faritra sasany eto Madagasikara ny faka lasa vodiny, indraindray ampiasaina ho sakafo fanolo na sakafo fameno mandritra ny fotoan' ny tsy fahampian-tsakafo. 

## Jereo koa

* *[[Vigna]]*
* Avoko: *Tephrosia lyallii* sy *Vigna angivensis*
* Kifoka: ''Cynanchum'' ''junciforme'' sy *Vigna angivensis*

## Loharano sy fanamarihana
Tsikadraha

Ny **tsikadraha** dia "zavamaneno kasohina izay toy izao: volotsangana misy tonony anankiray no alaina, ka hatreo amin' ny tonony mankany an-kavanana no asiana tetika manodidina ny vatany sahabo ho 5 milimetatra no elanelany; atao didy sompirana iny misy tetika iny mba hanatsara ny feony; tazonin' ny tanana havia izy, fa ny havanana kosa mitana ny fikasoka izay vita amin' ny silaka volotsangana ihany. Hita saika eran-tany ity karazan-javamaneno ity; "caracha" no anarany any Brezilina".

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Kaoitry

Ny **kaoitry** dia karazana mozika sy dihy nentim-paharazana mihetsiketsika avy eto Madagasikara, any amin' ny faritra avaratra-andrefan' ny Nosy, indrindra ny manodidina ny tanànan' i Mahajanga.

Miavaka noho ny gadona haingana ny kaoitry. Mitady angovo be ny dihy kaoitry, miaraka amin' ny fanetsehana ny andilana sy ny fanaovana famindrana haingana. Atao amin’ ny zavamaneno toy ny amponga sy ny gitara indrindraindrindra ny kaoitry nefa amin' izao fotoana izao dia ampiasaina koa ny zavamaneno toy ny gitara beso sy ny klavie. Matetika maka singa avy amin' ny salegy ny kaoitry izay indraindray heverina ho zana-karazan' ny salegy, na dia manana ny mampiavaka azy manokana aza izy. Miely patrana any amin’ ny faritra avaratr’ i Madagasikara ny salegy, fa any amin’ ny faritr' i Mahajanga kosa ny kaoitry.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
Sôva

Ny **sôva** na **vakisôva** dia tononkalo am-bava sy karazan-kira nentim-paharazana any amin' ny Tsimihety. Hira tsimihety malaza indrindra ny sôva. Hira nentim-paharazana, amboarina tsy tapaka mba hahafeno izay andrasan' ny mpihaino. Ny mpiangaly sôva dia atao hoe mpisôva izay mihira momba ny fiainana, ny zavaboary, ny fiarahamonina, ny zanahary ary izao rehetra izao.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy

## Rohy ivelany
* https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291
Jejy

Ny **jejy** dia zavamaneno mitovitovy amin' ny gitara, misy tadiny roa ka hatramin' ny enina, izay natao ho kitihina, henjanin' ny tohan-kazo vita sokitra, ary voatavo siny izay mifatotra eo akaikin' ny tendrony ilany no manamafy ny feony. Mikarantsana somary kentsona ny feon' ny jejy ka izany no tsy itoviany amin' ny zavamaneno misy tadiny hafa; aankina amin' ny tratra na amin' ny kibo ilay voatavo siny fanamafisam-peo. Miova araka ny faritra eto Madagasikara ny anarany: **jejo** na **zezo** (Antandroy sy ny faritra atsimo rehetra), **jenjy** (Betsimisaraka sy faritra atsinanana), **lokanga voatavo** na **jejy voatavo** (Imerina sy Betsileo).

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Atranatrana

Ny **atranatrana** dia zavamaneno velezina vita amin' ny tapa-kazo fisaka maromaro (dimy ka hatramin' ny fito), velezina eo ambony ranjo na fe. Any amin' ny Bara no mbola mampiasa azy. Tsy mitovy habe ireo tapa-kazo ireo nefa alahatra arakaraka ny halavany. Araka ny fanao nentim-paharazana dia natokana ho an' ny vehivavy ny atranatrana. Mamokatra feo samy manana ny haavony ny tapa-kazo tsirairay. Samy manana anarany izy ireo, izay manaraka ny korisam-peo diatônika: *tsibilo*, *sindry*, *sindry homana*, *validiny*, *varinara*.

Ny fomba filalaovana atranatrana dia mitaky fandraisana anjaran' olona roa: eo amin' ny tongotra na fe na lohaliky ny iray no ametrahana ny atranatrana, fa ny iray kosa, izay mipetraka eo anilany, no mively ny hazo fisaka amin' ny hazokely roa. Ny olona voalohany no mively mba hamoaka ny feonkira fa ny faharoa kosa no manome ny gadona. Ampiasaina mandritra ny lanonana nentim-paharazana ity zavamaneno ity.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Belamaky

Ny **belamaky** dia zavamaneno manambatra ny endrika aman' asan' ny kabôsy lehibe (toy ny zavamaneno misy tadiny) sy ny an' ny amponga mikarantsana (toy ny zavamaneno velezina). Olona telo no ilaina amin' ny fandrindrana ny fanenony: ny voalohany mamindrafindra ny rantsan-tanany eo amin' ny tahon' ilay zavamaneno, arakaraka ny haavom-peo ilaina amin' ny famoahana ny feon-kira sy ny rindram-peo, ny faharoa mikitika ny tadiny telo ary ny fahatelo kosa mively ny vatany mba hanome ny gadona. Manana anarana ireo tadiny telo ireo; "lonaky" (ilay lehibe sy manana feo iva indrindra) sy "validena (ny eo afovoany) ary "gena" (ny kely sy avo feo indrindra). Hazo mafy no anamboarana azy, izay mety hilanja mihoatra ny 30 kg. Izany lanjany izany no mahatonga azy hahitana kodiarana mba hahamora ny famindran-toerana azy.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
N'lapa

Ny **n'lapa** dia amponga tsangana sy tokan-tava fampiasa any amin' ny ilany andrefan' i Madagasikara amin' ny lanonam-be. Hoditra tokana ihany no eo amin' ny vavany toy ny an' ny laona, ary fantsika hazo no mitana ny hoditra eo amin' ny vatany. Ity amponga ity dia hevarina ho masina. 

Atao hoe **n'lapabe** izy raha ngeza sy mavesatra, ary nasiana tongony telo vita amin ny tanimanga na vita sokitra ary tsy dia afindra toerana loatra. Ny lehibem-poko na ny solontenany no mampiasa azy hanarahana ny dihin' ny vehivavy mandritra ny fety mozilmana. Samy mitahiry ny ampongany ao amin' ny "lapa" (toerana misy ny fasan' ny mpanjaka sakalava) ny lehibem-poko tsirairay ary tsy  mampiasa izany raha tsy amin' ny lanonana natokana ho an' ny mpanjaka.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Langoroany

Ny **langoroany** dia amponga velezina amin' ny tsora-kazo anankiroa, izay matetika lalaovina miaraka amin' ny ampongabe. Any amin' ny faritra atsimo izy io dia atao hoe **langoro**.

## Jereo koa

* Mozika
* Zavamaneno velezina
* Mozika malagasy - Lisitry ny zavamaneno malagasy
Valiha bara

Ny **valiha bara** dia zavamaneno malagasy vita amin' ny hazo mitovy habe amin' ny volo nosasahana roa ka nesorina ny atiny sy natambatra ary nasiana tadiny.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Valiha tory tenany

Ny **valiha tory tenany** dia zavamaneno natao amin' ny volotsangana lehibe izay mifanalavitra ny tonony. Sokirina ny tsiraka ary henjanina amin' ny alalan' ny tohana hazo izay ahafahana mampakatra na ampidina ny feo alohan' ny hitendrena azy.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Valiha tsimihety

Ny **valiha tsimihety** dia zavamaneno vita amin' ny sampan-drofia roa, nesorina aty, natambatra hanjary boribory ka ny hodiny ihany no nosokirina hanjary tadiny.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Mangaliba

Ny **mangaliba** dia karazana mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy, avy any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara. Mampiavaka azy ny gadona mahasarika sy ny feonkira izay matetika atao amin’ ny zava-maneno nentim-paharazana.

Fifangaroan' ny hazolahy sy ny rabaza, izay karazana mozika nentim-paharazana malagasy, ny mangaliba. Na dia azo ampiasaina aza ny zavamaneno môderina, dia matetika mampiasa zavamaneno malagasy toy ny amponga sy kipantsona, ny zavamaneno misy tadiny (kabôsy na mandôliny) ary ny zavamaneno tsofina (sodina) ny mpiangaly mangaliba.

Fanehoana manan-danja ny kolontsaina sy ny maha-izy azy ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara ny mangaliba. Matetika izy no aseho amin' ny fety aman-danonana ary hetsika ara-kolontsaina hafa. Ny mpanakanto ankehitriny dia manohy ny fampisehoana mangaliba, ka mitondra anjara biriky amin' ny fiarovana sy ny fivoarany, anisan' izany ny mpanakanto Dian-Hay ao amin' ny hirany mitondra ny lohateny hoe "Baneny", sy ny tarika toa an' i Electric Vocuhila koa izay ao amin' ny hirany mitondra ny lohateny hoe "Mangaliba".

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
Valiha vero

Ny **valiha vero** dia vita amin' ny fantsona volotsangana folo nalahatra mirindra miandalana araka ny halavany. Ny fisokirana ny tsiraka manaraka ny andavany eo amin' ny fantsona tsirairay no ahazoana ny tadiny, toy ny valiha tory tenany. Ny tadiny tsirairay dia tohanan' ny tapaka volo na silaka vatavo mana. Silaka volo kely no atao hikitihana azy.
Batrelaky

Ny **batrelaky** dia mozika avy any atsimo-atsinanan' i Madagasikara indrindra eo anelanelan' i Manakara sy Farafangana. Ity karazana mozika ity dia atao amin' ny angorodao, ny gitara, ny gitara beso ary ny amponga. Karazana mozika malagasy nentim-paharazana mahazatra indrindra izy io. Amin' ny fiaraha-mientana handihizana izany, ny vahoaka dia misikina firaky (ho an' ny vehivavy) sy salaka (ho an' ny lehilahy).

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
Jejilava

Ny **jejilava** dia zavamaneno vita amin' ny tahon-kazo lava tokony ho roa metatra asiana tadiny, mihenjana toy ny tsipika, ka voatavo maina no afatotra eo akaikin' ny tendrony ambany mba hanamafisana ny feony.  Ny tanana havia dia mitazona azy mahitsy, ka apetraka eo amin' ny kibo ny voatavo na somary ahataka kely mba hanamafisana ny feo; ny fanondro havia no atsindry ny tadiny hampakarana kely ny feo; ny tanana havanana dia mively ny tady amin' ny tsorakazo kely. Ity zavamaneno ity dia ampiasain' ny mpiandry omby antandroy izay miventy antsa miaraka amin' ny  katsà (faray). Vita amin' ny hazo malefaka ny fikapohana, ary vita amin' ny tsiraka taretra izay rakofana amin' ny ditin-kazo ny tadiny.

## Jereo koa

* Mozika

* Mozika malagasy
* Zavamaneno
* Zavamaneno misy tadiny
* Lisitry ny zavamaneno malagasy

## Rohy ivelany

* Mireille Rakotomalala, "Pratique musicale à Madagascar", Kabaro, revue internationale des Sciences de l’Homme et des Sociétés, 2004, Diversités et spécificités des musiques traditionnelles de l’Océan Indien, II (2-3), pp.67-82. ffhal-03484808f
Farara

Ny **farara** dia zavamaneno vita amin’ ny tahon-bary, mamoaka feo mafy sy maranitra izay azo ovaovaim-peo arakaraka ny halavan’ ny taho. Ny ankizy ao afovoan-tanin' i Madagasikara no mampiasa azy io rehefa milalao. Farara maromaro no ilaina raha tiana ny hahazo feonkira amin' ny alalan' ny fitsofana azy ireo mifandimby.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Lisitry ny zavamaneno malagasy

Ity **lisitry ny zavamaneno malagasy** ity dia manolotra fitanisana manaraka abidy ny zavamaneno ampiasaina amin' ny mozika malagasy, indrindra ny nentim-paharazana.

**[[Lisitry ny zavamaneno malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#Z|Z]]**

## Lisitra

### A

* adabo

* ambio
* ambioka
* amponga
* ampongabe
* ampongantaolo
* ampongatapaka
* ampongavilany
* anakidory
* angaroa (na antsiva)

* angorodao

* angorodaovava
* anjomara

* anjombona

* antsiva

* antsodiñy

* antsoly
* atrañatra

* atranatrana

### B

* bakora

* barakoma

* belahara

* belamaky

* belela

* bengilahy

* bezoma

* bingy

* bingona

### D

* dedeboka

* detra

* doka

* dombolo

* dory

* doribe

* dretra

### E

### F

* faray

* farara
* fararan-tsaonjo
* fikasihandokanga
* filiotra

### G

* garadoboky

* gorodo

### H

* hatrotrobe
* hazolahy
* heriravo

### I

### J

* jejelava

* jejevoatavo
* jejy
* jejilava
* jejy voatavo
* jenjy
* jy
* jinjilava

### K

* kabaosa
* kabaosy
* kabiry
* kabiro
* kabosa
* kabôsy
* kahamba
* kahiamba
* katsà
* kiatsody
* kidedra
* kilakila
* kilangay
* kililioka
* kiloloka
* kipantsona
* kitrivo
* korintsana

* kotra

* kovabe

### L

* langoro

* langoroana
* langoroany
* langorony
* lokanga
* lokanga hisatra
* lokanga vava
* lokanga voatavo

### M

* makasa
* manandria
* manandrialahy
* manandriavavy
* maromaso
* marovany
* morarava

### N

* n'lapa
* n'lapabe

### O

### P

* pirango
* piripity
* pitikilangy
* pitsofaoro

### R

### S

* silingary
* silongary
* sobaba
* sodina
* sosoly

### T

* takoritsoka

* tambovo
* taralila
* tary
* trotrobe
* tsikadraha
* tsirivo
* tsotsoka
* tsotsoly

### V

* valiha
* valiha bara

* valiha jihy vy
* valiha marovany
* valiha tory folo
* valiha tory tenany
* valiha tsimihety
* valihavata
* valihavero

### Z

* zezo

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy
* Mozika malagasy

* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
Kabôsy

Ny **kabôsy** na **kabôsa** dia zavamaneno mitovy endrika amin' ny gitara saingy kely. Ny vatan' ny kabôsy tamin' ny voalohany dia voatavo na akoran-tsokatra, na hazo mafy norakofana hoditr' osy sady nanana andrika somary boribory. Taty aoriana dia vita amin' ny hazo na metaly izany. sady mahitsizoro.

Ny tadin' io zavamaneno io dia mety ho taretra, plastika na metaly, ary miovaova arakaraka ny faritra ahitana azy eto Madagasikara ny isany, roa ka hatramin' ny enina any afovoan-tany, fa roa ka hatramin' ny dimy any amin' ny faritra avaratra-andrefana ary telo na efatra any amn'ny faritra atsimo.

## Mpitendry kabosy malaza
*Dama ao amin'ny tarika Mahaleo
*Jean Emilien

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry karazana litertiora malagasy nentim-paharazana

## Rohy ivelany

* Mireille Rakotomalala, "Pratique musicale à Madagascar", Kabaro, revue internationale des Sciences de l’Homme et des Sociétés, 2004, Diversités et spécificités des musiques traditionnelles de l’Océan Indien, II (2-3), pp.67-82. ffhal-03484808f
*
Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana

Ity **lisitry karazana litertiora malagasy nentim-paharazana** ity dia manolotra fitanisana manaraka abidy sy famaritana fohy ny karazana litertiora malagasy, indrindra ny nentim-paharazana.

## Lisitra

### A

* angano

* ankamantatra

### B

### D

### E

### F

* fedrà

### G

### H

* hainteny

* hatsikana

* hira gasy

* hiragasy

### I

### J

### K

* kabary

### L

### M

### N

### O

* ohabolana

### P

### R

### S

* sokela

* sorabe

### T

* tantara an-tsehatra

* tantara foronina

* tantara tsangana

* teatira

* tononkalo

### V

* vakodrazana

### Z

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy
* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy

* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
Alta Floresta

**Alta Floresta** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 58.613 mponina.
Any amin'ny 900 km atsimon'i Cuiabá no misy azy.

## Jereo koa
* Brazila
** Mato Grosso

## Tsiahy
Valiha jihy vy

Ny **valiha jihy vy** dia zavamaneno mitovy amin' ny valiha vita amin' ny volo fa tariby kosa ny tadiny.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy

Ity **lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy** ity dia manolotra fitanisana manaraka abidy sy famaritana fohy ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy, indrindra ny nentim-paharazana sy ny vokatry ny tany.

## Lisitra

### A

* afindrafindrao 

### B

* bahoejy
* banaike 
* baoejy
* basesa. 
* batrelaky 
* beko

### D

* dombe

### E

### F

### G

* goleke
* goma

### H

* hira gasy
* hiragasy
* horija

### I

### J

* jihe

### K

* kahoitry
* kaoitry
* kilalaky
* kolondoy

### L

### M

* malesa
* mangaliba

### N

### O

### P

### R

### S

* salegy
* sôva

### T

* tsapiky

### V

* vakisôva
* vakodrazana

### Z

* zafindraony

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Zavamaneno velezina

Ny **zavamaneno** **velezina** dia zavamaneno mamoaka feo amin' ny alalan' ny fikapohana na fikasohana ny fonony na akora maneno nanamboarana azy. Ny zavamaneno velezina angamba no zavamaneno voalohany indrindra teo amin' ny Tantara ary anisan' ny manatevina ny ankamaroan' ny karazana mozika. Izy ireo tokoa dia hita hatramin' ny mozika nentim-paharazana ka hatramin' ny mozika klasika.

Raha ao amin' ny tarika iray (rock, folk, pop, jazz, sns) dia tsy mampiasa afa-tsy karazany vitsivitsy (amponga, kipantsona) ny mpively, fa manana ny toerany manokana ao amin' ny ôrkesitra sinfônika kosa izy, noho ny hamaroan' ny karazana zavamaneno lalaovina miaraka (mila mpively maromaro sanganasa sasany, noho izany). Raha fantatra amin' ny maha fameno manampy amin' ny gadona ireo zavamaniry ireo amin' ny ankapobeny, dia indraindray izy ireo no avela holalaovina manokana ka asongadina mihoatra ny zavamaneno hafa ao amin' ny sanganasan' i Béla Bartók (*Music for Strings, Percussion and Celesta.*, 1963) sy ny an' i Edgard Varèse (*Ionisation,* 1929 - 1931).

Na dia teny mahazatra indrindra hanondroana zavamaneno sady hampifandraisana azy ireo amin' ny mpilalao azy aza ny hoe "zavamaneno velezina", dia tsy sokajy manokana ao anatin' ny rafi-panasokajiana ny zavamaneno, araka ny nofaritan' ny sehatry ny siansa ao amin' ny ôrganôlôjia. Ny zavamaneno velezina dia mety ho anisan' ny kilasin' ny idiôfônina (ohatra ny ambio, atranatrana, lakolosy, kipantsona sasany, sns), kilasin' ny membranôfônina (ohatra, amponga, langoroany, ampongatapaka, sns), kilasin' ny aerôfônina (ohatra, kiririoka) ary kilasin' ny kôrdôfônina (ohatra, pianô).

Anisan' ny zavamaneno velezina manana ny tsara indrindra ny tenan' olombelona: sady membranôfônina no sady kôrdôfônina ary idiôfônina izy io. I Bobby McFerrin dia kalaza amin' ny fampiasana ny vatany ho zavamaneno velezina izay manampy ny feony. Hatramin' ny taompolo 1800 dia nanomboka nampiasaina imbetsaka tamin' ny mozikam-bahoaka ny tehaka. Ny fanapoahana  ankibe sy rantsan-tanana hafa, ny fikapohana mivamaivana na fandonana ny tany amin' ny tongotra, ary ny tehaka amin' ny fe dia ilaina koa mba hanasongadinana ny gadona. Manao kiraro fingotra - izay akapoka amin' ny tany na kapohina amin' ny tanany ho lasa mozika - ny mpandihy amin' ny fomba fandihy Gumboot.

## Jereo koa

* Mozika

* Zavamaneno
* Zavamaneno tsofina
* Zavamaneno misy tadiny
Anjombona

Ny **anjombona** dia "zavamaneno tsofina vita amin' ny tandrok' omby na tandrok' omby nampiana volotsangana; ampiasaina toy ny anjomara ihany koa ny anjombona saingy tsy mba mahalasa lavitra loatra ny feony, hany ka atao ho an' ny olona eo antanàna ihany".

## Jereo koa

* Mozika
* Zavamaneno
* Zavamaneno tsofina
* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Anjomara

Ny **anjomara** dia zavamaneno tsofina; iray karazana amin' ny anjombona saingy lava be ny tahony (mety roa metatra na mihoatra aza). Hatramin' ny dimy kilômetatra tora-tady no andrenesana ny feony raha tsofina eny an-tendrombohitra izy, ka izany no ampiasana azy amin' ny fiantsoana fokonolona raha misy voina mihatra: hain-trano, dora tanety, tondra-drano, mpangalatra na fahavalo, kabary.

## Jereo koa

* Mozika
* Zavamaneno
* Zavamaneno tsofina
* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Bristol

**Bristol** dia tanàna sy distrika any atsimoandrefan'i  eo amin'ny Reniranon'i Avon. Bristol dia manana mponina manodidina ny 463,000 amin'ny taona 2019.

## Tsiahy
Birmingham

**Birmingham** dia tanàna faharoa lehibe indrindra any  ary manana mponina 1.15 tapitrisa mahery. Manodidina ny 2,9 tapitrisa ny olona mipetraka ao amin'ny faritry ny metropolitana.

## Tsiahy
Portsmouth

*'Portsmouth* dia tanàna seranan-tsambo ao amin'ny morontsiraka atsimon'i  ao amin'ny faritanin'i Hampshire any Fanjakana Mitambatra. Mandry eo anoloany ny Nosy Wright.

## Tsiahy