open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vato Rosetta

Ny **vato Rosetta** dia tsangambato misy vato voasoratry ny didy telo navoaka tany Memfisa, Ejipta, tamin'ny 196 talohan'i JK nandritra ny tarana-mpanjaka lagida tamin'ny anaran'ny Mpanjaka Ptolemaoisy V Epifanesy. Ny lahatsoratra ambony sy afovoany dia amin'ny teny Ejiptiana Fahiny mampiasa sora-tanana hierôglifika sy Demotika, fa ny ambany kosa dia amin'ny teny grika fahiny. Ny didim-panjakana dia tsy misy afa-tsy fahasamihafana kely eo amin'ireo dikan-teny telo, ka mahatonga ny lakilen'ny vato Rosetta hamadika ny soratra ejipsianina.
Hierôglifa Ejiptiana

Ny **hierôgilfa Ejiptiana** dia rafitra fanoratana ofisialy nampiasaina tany Ejipta Fahiny, nampiasaina hanoratana ny fiteny Ejiptiana. Ny hierôgilfa dia natambatra ny singa silabika ary alfabeta, miaraka amin'ny tarehintsoratra miavaka 1000 eo ho eo. Nampiasaina tamin'ny literatiora ara-pivavahana tamin'ny taratasy papirosy sy hazo.
Haran-dranomasina

Ny **haran-dranomasina** dia tontolo iainana ambanin' ny rano miavaka amin' ny vatohara manangana vatohara. Ny haran-dranomasina dia miforona avy amin' ny vondron' ny pôlipina haran-dranomasina, miaraka amin' ny karibônetra kalsiôma.
Sifotra

Ny **sifotra** dia biby misy akorandriaka amin'ny teny malalaka. Ny anarana dia matetika ampiasaina amin'ny sifotra an-tanety. Na izany aza, ny anarana mahazatra sifotra dia ampiasaina ihany koa ho an'ny ankamaroan'ny mpikambana ao amin'ny kilasy biby izay manana akorandriaka mihodinkodina izay ampy ho an'ny biby mba hisintona azy tanteraka.
Maridrefin'ny fotoana ara-jeôlôjika

Ny **maridrefin'ny fotoana ara-jeôlôjika**, na ny **mari-potoana ara-jeôlôjika**, (**GTS**) dia fanehoana ny fotoana mifototra amin'ny rakitsoratry ny vato eto an-tany.
Izy io dia rafitra fampiarahana ara-potoana izay mampiasa jeolojia.
Tanànan' i Davida

Ny **Tanànan' i Davida** dia anarana nomena toerana arkeôlôjika izay heverin' ny manam-pahaizana maro ho toerana niorenan' i Jerosalema voalohany tamin' ny Andron' ny Alimo sy ny Andron' ny Vy. Atao hoe **עיר דוד** /*ʿ*'Īr Davīd**'' izy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] fa **وادي حلوة** / **Wadi Hilweh''' kosa amin' ny teny arabo. Eo amin' ny ilany atsimo amin' ny tampony atsinanana amin' i Jerosalema taloha, any andrefan' ny Lohasahan' i Kidrôna sy atsinanan' ny Lohasahan' i Tirôpeôna, eo atsimon' ny Tendrombohitry ny Tempoly, no misy azy.
Shahnez Boushaki

**Shahnez Boushaki** (22 Oktobra 1985) dia mpilalao basikety Alzeriana izay milalao ao amin'ny Mouloudia Club of Algiers (MCA), Groupement Sportif des Pétroliers (GS Pétroliers) ary ny ekipam-pirenena basketball vehivavy Alzeria.

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Profile ao amin'ny Facebook
* Profile ao amin'ny FIBA.
* Profile ao amin'ny AfroBasket.
* Profile ao amin'ny FIBA ​​3x3.

## Loharano
Fihetseham-po

Ny **fihetseham-po** dia toe-tsaina ateraky ny fiovan'ny neurofiziôlôjia, mifandray amin'ny eritreritra, ny fihetseham-po, ny valin'ny fitondran-tena, ary ny haavon'ny fahafinaretana na tsy hafaliana.
Tsy misy marimaritra iraisana ara-tsiansa momba ny famaritana. Ny fihetseham-po dia matetika mifamatotra amin'ny toe-tsaina, toetra na fahaiza-mamorona. Ao amin'ny olombelona, ny fihetseham-po dia miteraka traikefa amin'ny fahafinaretana, tsy fahafaliana, tahotra, saro-kenatra, sy ny toy izany, izay mitana ny anjara asan'ny orientation subjective famantarana.

## Fanamarihana
Sakadia

Ny **sakadia** dia biby mampinono mitovitovy amin' ny saka, misy karazana roa: ny sakadia eorôpeana (*Felis silvestris*) sy ny sakadia afrikanina (*F. lybica*). Ny sakadia eorôpeana dia mipetraka any amin' ny ala any Eorôpa sy any Anatôlia ary any Kaokazy, raha ny afrikana kosa dia mipetraka any amin' ny faritra somary maina sy lemaka aty Afrika.

## Jereo koa

* Kary
Maurice Benyovszky

Mpikaroka hongroà izy, izay nanambara ny tenany ho Mpanjakan'i antongil tamin'ny 1776, amin'ny antongil ankehitriny.
Dinta (biby)

Ny **dinta** na **linta**, izay mamorna ny zana-kilasy **Hirudinea**, dia zana-kilasin' ny fisampanana Annelida, dia kankana parasitika na mpiremby, izay ahitana karazana 650 eo ho eo, manana halava 1 ka hatramin' ny 20 sm. Miaina any an-dranomamy ny ankamaroan' ny linta, fa ny karazana sasany dia hita eny an-tanety na an-dranomasina. Karazana maro no mametraka ny atodiny ao anaty tany mando, ary ny sasany dia manana tsingerim-piainana an-tany kokoa, ohatra, ka afaka miananika hazo.

Karazana 300 eo ho eo no katsentsitra vonjimaiky ny biby an-dranomasina, an-tanety, na an-dranomamy, mitroka ny ran' ny biby manana hazondamosina (''Vertebrata'') sy/na mitroka ny ranoka ao anatin' ny biby tsy misy hazon-damosina (*Invertebrata*). Karazana 100 eo ho eo no an-dranomasina ary 90 eo ho eo no an-tanety.
Fisarahana gravel bozaka

Ny zaridaina dia fomba fanao, ary indraindray ny zavakanto, amin'ny famafazana, fambolena ary fikojakojana ireo zavamaniry mandrafitra zaridaina amin'ny toe-javatra mety indrindra amin'ny fivoarany. Ity fomba fanao ity dia mamaly amin'ny filana aesthetic sy/na sakafo.

Ny teny hoe "fambolena" dia ampiasaina indrindra ho an'ny fialam-boly, haingon-trano ary sakafo fanjifana tena ataon'ny olona sy orinasa mampiasa azy tsy misy tombony mivantana, raha ny teny hoe fambolena tsena, horticulture, arboriculture, floriculture, sns ... dia manondro ny asa matihanina izay mikendry. hamokatra sy hivarotra voankazo, voninkazo, anana, voankazo sy hazo haingon-trano ary koa vokatra zavamaniry isan-karazany.

Ny iray amin'ireo fanao lehibe amin'ny fikarakarana zaridaina dia mijanona ny fisarahana amin'ny gravel gravel (separation gravier gazon ).

Ny fomba fambolena eran-tany dia miovaova arakaraka ny toetrandro, ny tany, ny fampiasana ary ny loharanon-karena azon'ny mpamboly.
Zaridaina

Nampiasaina nanomboka tamin’ny faramparan’ny taonjato faha-13 ny teny hoe “fanjariana”. Tamin’ny 1599, i Olivier de Serres, manam-pahaizana momba ny fambolena, nanoratra ny Le Théâtre d’Agriculture et Mesnage des Champs (...) izay mampiseho ny zavatra rehetra ilaina sy ilaina mba hampiofanana, hitantana, hampanan-karena ary handravaka ny Trano Rustic. Ity dia boky torolalana momba ny fambolena natao ho an'ny mpitantana ny tany ambanivohitra (ny tany Pradel an'i O. de Serres dia mirefy dimampolo sy dimampolo hekitara), ity asa feno feno ity dia ahitana toko mitondra ny lohateny hoe "FANAJANA" izay mitondra ny lohateny hoe: "Manana legioma. Anana sy voankazo: Anana sy voninkazo mamerovero: Anana fanafody: Voankazo: Safrona, rongony, Hemp, Guesde, Madder, tsilo, Rozeaux: tohiny, ny fomba fanaovana ny Fizarana ho fiarovana ny Voankazo amin ny ankapobeny”. Tamin'ny 1709, dia navoaka voalohany ilay lahatsoratra mitondra ny lohateny hoe Theory and Practice of Gardening. Nosoratan'i Dezallier d'Argenville, mpisolovava sady sekreteran'ny Mpanjaka izy io, fa indrindra indrindra dia tia zaridaina. Izy io dia mamintina ny fahalalana ny "Grand Siècle" na ny zavakanto amin'ny famolavolana zaridaina na ny teknika fambolena.

Ny iray amin'ireo fanao lehibe amin'ny fikarakarana zaridaina dia mijanona ny fisarahana amin'ny gravel gravel (separation gravier gazon ).

Ny fomba fambolena eran-tany dia miovaova arakaraka ny toetrandro, ny tany, ny fampiasana ary ny loharanon-karena azon'ny mpamboly.
Lohalika infiltration

Ny prosthesis amin'ny lohalika (PG na PTG) dia iray amin'ireo fandidiana mahazatra indrindra: manodidina ny 40.000 ny prostheses amin'ny lohalika no apetraka isan-taona any Frantsa, anisan'izany ny faritra any ampitan-dranomasina.

Tamin'ny taona 2008, tany Etazonia, 650,000 ny prostheses amin'ny lohalika1, izay taratry ny tahan'ny fitomboana isan-taona 10% nandritra ny taona 1990.

Amin'ny fampitahana, "ihany" 139,000 hip prostheses (THA) no apetraka, tarehimarika maneho ny taham-pitomboana isan-taona, ambany ihany koa (AAOS Bull 1999) [ref. irina].

Ohatra amin'ny nosy iray, any Guadeloupe, nandritra ny roapolo taona mahery, raha manaiky isika fa 1.000 heny ny isan'ny mponina ao amin'ny firenena ary tanora kokoa noho ny Etazonia, dia nampitahaina tsy tapaka hatramin'ny voalohany ny antontan'isa momba ny asa fanarenana ny tonon-taolana sy ny andilana. tamin'ny taona 1980 miaraka amin'ny tarehimarika amerikana, izay fantatra ary zaraina amin'ny 1000. mihoatra ny vokatra tsara indrindra amin'ny PTH.

Ny tanjona voatondro ho an'ny lohalika prosthesis (PTG) dia telo heny: fanalefahana ny fanaintainana, famerenana amin'ny laoniny ny famaky ny rantsambatana sy ny famerenana amin'ny laoniny ny fihetsehan'ny lohalika.

Zava-dehibe ny faneriterena ara-teknika: ny TKA dia tsy maintsy manome alalana manokana ny flexion sy ny fanitarana raha manohitra ny hetsika tsy ara-dalàna toy ny varus, valgus na fandikan-teny tafahoatra.

misy vahaolana hafa dia ny fidiran'ny lohalika (peut-on marcher après une infiltration au genou ).

Ny fahitsiana ny fahatapahan'ny taolana sy ny fanomanana ny ampahany malefaka no tena antoky ny vokatra tsara amin'ny TKA
Baktria

I **Baktria** na **Baktriàna** dia faritra tranainy tany Azia Afovoany. Ao avaratry ny tandavan-tendrombohitra Hindu Kush ary atsimon' ny renirano Amu Daria, mahafaoka an' i Afganistàna. Amin' ny ankapobeny dia faritra any avaratr' i Hindu Kush, andrefan' i Pamir ary atsimon' i Tian Shan, mahafaoka an' i Tajikistàna sy i Ozbekistàna ankehitriny koa, miaraka amin' ny Amu Daria mikoriana miankandrefana amin' ny afovoany.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - **Baktriana** - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.
Melody

**Melody** dia mpihira zom-pirenen'i Brezila teraka ny 4 Janvier 2006 tao São Paulo

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
Oany

Ny **oany** (*Avena sativa*), dia karazana voamadinika nambolena ho an'ny voany, izay fantatra amin'ny anarana mitovy. Na dia mety hohanin'ny olombelona toy ny sy ahodinkodina aza ny oany, ny iray amin'ireo fampiasa mahazatra indrindra dia ny sakafom-biby.
Vary ôrza

Ny **vary ôrza** na **vary hôrdea** dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, izay voamadinika ambolena amin' ny faritra manana toetany antonony eran-tany. ***Hordeum vulgare*** ny anarany ara-tsisnsa. Ampiasaina amin' ny lasopy sy lasopy izy io, ary amin' ny mofo vary ôrza amin' ny kolontsaina samihafa. Ny voam-bary hôrdea dia atao malt amin' ny fomba nentim-paharazana sy tranainy.

## Jereo koa

* *[[Hordeum]]*

* Vary

* Varimbazaha
* Ampemba
* Katsaka

## Jereo koa
Voantsinapy

Ny **voantsinapy** na **motarda** dia zava-manitra vita amin'ny voan' ny sinapy (*Sinapis alba*; sinapy fotsy, *Brassica juncea*; na sinapy mainty, *Brassica nigra*).
Afangaro amin' ny rano, vinaingitra, ranom-boasary makirana, divay, na ranon-javatra hafa, sira, ary matetika zava-manitra sy zava-manitra hafa ny voan-tsinapy manontolo, voatoto, vakivaky, na mangana, mba hamoronana paty na saosy misy loko manomboka amin' ny mavomavo ka hatramin' ny volontany maizina. Ny voa mihitsy dia manana tsiro matanjaka sy masiaka ary somary mangidy. Ny tsiron' ny voantsinapy dia manomboka amin' ny mamy ka hatramin' ny masiaka.
Vano

Ny **vano** dia vorona isan-karazany, hita indrindra ao amin' ny vondron-karazana *[[Ardea]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Ardeidae]]*. 

## Ohabolana

* Ao ihany ny takatra nihinana ny valala, ao ihany ny vano nitsaingoka ny sahona.
* Ny vano no lava tenda, mafy ny olom-pehezina ary ny fangaraka no kely andilana, ny isan-jato no tsy toha.
* Tsy hita izay hiainana, fa hoatry ny tsindretra anaty tambiazina: mankamin' ny marivo, tsindrohin' ny vano; mankamin' ny lalina, paohin' ny mamba.

## Karazana vano

### Karazana vano mitondra anarana misy ny hoe "vano"
* Vanobe (*Ardea goliath*)
* Vanokigara (*Ardea cinerea firasa*)
* Vanofotsy (*Ardea alba*, *Casmerodius albus*)
* Vanomainty (*Ardea gularis, Egretta gularis*)

### Anarana hafa
* Langorovalala (*Ardea purpurea*)
* Fiandrivoditatatra (*Ardea comata* na *Ardeola ralloides*)
* Vorompatsa (*Ardea atricapilla* na *Butorides striata*)
* Voronjozoro (*Ardea leucoptera*)
* Kasirano (*Ardea humbloti*)

## Jereo koa
* *[[Nycticorax nycticorax]]*
* Vorompotsy (*Bubulcus ibis ibis*)
* *[[Egretta garzetta]]*

* Vorona

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Gisa ejiptana

Ny **gisa ejiptiana** (*Alopochen aegyptiaca*) dia mpikambana ao amin'ny fianakaviana Anatidae gana ary gisa. Teratany any Afrika atsimon’ny Sahara sy ny Lohasahan’i Neily izy io.
Kôbra

**Kôbra** no anarana mahazatra amin'ny bibilava isan-karazany, ny ankamaroany dia an'ny karazana *Naja*. Ny kôbra fantatra rehetra dia misy poizina ary maro no afaka miompy ambony sy mamokatra satroka rehefa atahorana.

## karazana
* *[[Naja anchietae]]* (Bocage, 1879)
* *[[Naja annulata]]* (Buchholz & Peters, 1876) - Cobra d'eau
* *[[Naja annulifera]]* (Peters, 1854)
* *[[Naja arabica]]* (Scortecci, 1932)
* *[[Naja ashei]]* (Wüster & Broadley, 2007)
* *[[Naja atra]]* (Cantor, 1842) - Cobra de Chine
* *[[Naja christyi]]* (Boulenger, 1904)
* *[[Naja fuxi]]* (Shi, Vogel, Chen & Ding, 2022)
* *[[Naja guineensis]]* (Broadley, Trape, Chirio, Ineich & Wüster, 2018)
* *[[Naja haje]]* (Linnaeus, 1758) - Cobra égyptien
* *[[Naja kaouthia]]* (Lesson, 1831) - Cobra à monocle
* *[[Naja katiensis]]* (Angel, 1922)
* *[[Naja mandalayensis]]* (Slowinski & Wüster, 2000)
* *[[Naja melanoleuca]]* (Hallowell, 1857)
* *[[Naja mossambica]]* (Peters, 1854) - Cobra du Mozambique
* *[[Naja multifasciata]]* (Werner, 1902)
* *[[Naja naja]]* (Linnaeus, 1758) - Cobra indien
* *[[Naja nana]]* (Collet & Trape, 2020)
* *[[Naja nigricincta]]* (Bogert, 1940)
* *[[Naja nigricollis]]* (Reinhardt, 1843) - Cobra à cou noir
* *[[Naja nivea]]* (Linnaeus, 1758) - Cobra du Cap
* *[[Naja nubiae]]* (Wüster & Broadley, 2003)
* *[[Naja oxiana]]* (Eichwald, 1831)
* *[[Naja pallida]]* (Boulenger, 1896) - Cobra rouge
* *[[Naja peroescobari]]* (Ceríaco, Marques, Schmitz & Bauer, 2017)
* *[[Naja philippinensis]]* (Taylor, 1922)
* *[[Naja sagittifera]]* (Wall, 1913)
* *[[Naja samarensis]]* (Peters, 1861)
* *[[Naja savannula]]* (Broadley, Trape, Chirio & Wüster, 2018)
* *[[Naja senegalensis]]* (Trape, Chirio & Wüster, 2009)
* *[[Naja siamensis]]* (Laurenti, 1768)
* *[[Naja sputatrix]]* (Boie, 1827) -
* *[[Naja subfulva]]* (Laurent, 1955)
* *[[Naja sumatrana]]* (Müller, 1890) - Cobra de Sumatra
Departamentan'i Arauca

**Arauca** dia iray amin'ireo departemanta 32 ao Kolombia, ao amin'ny afovoan'i Avaratra-andrefan'i Kolombia.
Departamentan'i Atlántico

**Atlántico** dia iray amin'ireo departemanta 32 ao Kolombia, ao amin'ny afovoan'i Avaratra-andrefan'i Kolombia.
Departamentan'i Norte de Santander

**Norte de Santander** dia iray amin'ireo departemanta 32 ao Kolombia, ao amin'ny afovoan'i Avaratra-andrefan'i Kolombia, eo amin’ny sisin-tanin’i Venezoela. Izy io dia ao amin'ny faritr'i Andes.

Ny renivohiny dia ny tanànan'i Cúcuta.
Departamentan'i Valle del Cauca

**Valle del Cauca** dia iray amin'ireo departemanta 3 ao Kolombia, ao amin'ny afovoan'i Avaratra-andrefan'i Kolombia.

#### Kaominina
*Alcalá
*Andalucía
*Ansermanuevo
*Argelia
*Bolívar
*Buenaventura
*Buga
*Bugalagrande
*Caicedonia
***[[Cali]]**
*Calima
*Candelaria
*Cartago
*Dagua
*El Águila
*El Cairo
*El Cerrito
*El Dovio
*Florida
*Ginebra
*Guacarí
*Guadalajara de Buga
*Jamundí
*La Cumbre
*La Unión
*La Victoria
*Obando
*Palmira
*Pradera
*Restrepo
*Riofrío
*Roldanillo
*San Pedro
*Sevilla
*Toro
*Trujillo
*Tuluá
*Ulloa
*Versalles
*Vijes
*Yotoco
*Yumbo
*Zarzal
Abkazia

I **Abkazia** na ny **Repoblikan' i Abkazia** dia firenena eo anelanelan' ny tangorom-tendrombohitra Kaokazy sy ny moron' ny Ranomasina Mainty izay nanambara ny fahaleovan-tenany samirery avy tamin' i Jeôrjia tamin’ ny taona 1992.

Atao hoe **Аҧсны** / *Apsny* na **Аҧсны Аҳәынҭқарра** / *Apsny Ahwyntkarra*  izy amin' ny teny abkazy; Абхазия / *Abxazija* na Республика Абхазия / *Respublika Abxazija* amin’ ny teny rosiana.

Izany fahaleovan-tena izany, ankehitriny dia ankatoavin' ny firenena fito fotsiny ny maha firenena mahaleo tena azy, dia i Rosia, i Nikaragoa, i Venezoela, i Naoro, i Tovalo, i Vanoato, ary i Siria. I Vanoato sy i Tovalo anefa niala amin’ izany fankatoavana izany taty aoriana. Amin’ ny Firenena Mikambana dia anisan' ny tanin' i Jeôrjia i Abkazia, izay miantso azy hoe "Repoblika Mizaka Tenan’ i Abkazia".

## Jereo koa
**Firenena ao Eorôpa**

Albania - Alemaina - Andôra - Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.

**Ny firenana ao Eorôpa mbola misy tsy mankato ny maha firenena azy**

Abkazia (misy tapany ao Azia) - Karabaga Ambony (misy tapany ao Azia) - Kipra  Avaratra (na Sipra Avaratra) - Kôsôvô - Ôsetia Atsimo - Transnistria
Karabaga Ambony

I **Karabaga Ambony** na **Karabaka Ambony** na **Artsaka** (na **Repoblikan' i Karabaga** na **Repoblikan' i Artsaka**) dia repoblika nanambara tena ao Transkaozia. Tamin’ ny taona 2015 dia notombanana ho 148 917 ny isan’ ny mponina ary manana velaran-tany mirefy 11 430 km2 izy. I Stepanakert no renivohiny sady tanàna lehibe indrindra ao.

Amin’ ny teny armeniana dia atao hoe Արցախ, *Artsakh* na Լեռնային Ղարաբաղ, *Leṙnayin Gharabagh* izy, fa amin’ ny teny azery kosa dia *Dağlıq Qarabağ* na *Yuxarı Qarabağ* ary *Dağlıq Qarabağ Respublikası* na *Yuxarı Qarabağ Respublikası*; ary amin’ ny teny rosiana dia *Нагорный Карабах*, *Nagorny Karabakh*.

Nandritra ny vanim-potoana nampisy ny Firaisana Sôvietika dia ôblasta mizaka tena i Karabaga (4 388 km2), ka ny maro anisa tao dia ny Armeniana (95 %) nefa teo ambany fahefan’ ny Repoblika Sôsialista Sôvitikan' i Azerbaijàna izay nanodidina azy. Tamin’ ny faharavan’ ny Firaisana Sôvietika dia nanambara ny fahaleovan-tenany i Karabaga Ambony tamin’ ny 2 Septambra 1991, nefa tsy nisy firenena ao amin’ ny Firenena Mikambana nakato izany, eny fa na dia i Armenia aza. Nijanona ny ady nifanaovan’ i Armenia sy i Azerbaijàna taorian’ ny fitsaharan’ ady nanaovan' i Rosia fanelanelanana tamin’ ny 12 Mey 1994 na dia nisy ihany ny famelezana indraindray, indrindra tamin’ ny Avrily 2016. Nisy faritra maro manodidina naiditra tao amin’ ilay firenena nanambara tena (6 742 km2) teo anelanelan’ ny taona 1991 sy 2020, onenan’ ny Kiorda sy ny Azery izay nafindra toeram-ponenana sady nosoloana tamin’ ireo mpitsoa-ponenana armeniana avy amin’ ny sisa amin’ ny tanin’ i Azerbaijàna taorian’ ny fandripahana tao Soumgait. Taorian’ ny ady tamin’ ny taona 2020 dia nisy fifanarahana fampitsaharana ady nosoniavina tamin’ ny 10 Nôvambra 2020, izay nanesorana ny 3/4n’ ny tany fehezin’ ilay repoblika ary nisy koa ny mponina nafindra fonenana.

## Jereo koa
**Firenena ao Eorôpa**

Albania - Alemaina - Andôra - Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.

**Ireo firenana ao Eorôpa mbola misy tsy mankato**

Abkazia (misy tapany ao Azia) - Karabaga Ambony (misy tapany ao Azia) - Kipra  Avaratra (na Sipra Avaratra) - Kôsôvô - Ôsetia Atsimo - Transnistria
Sokina

Ny **sokina** na **sora** dia biby mampinono ao amin' ny filaharana *Afrosoricidae*. Tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara izy io. Ity biby mampinono ity, izay mitovy amin' ny *Erinaceidae*, dia ao amin' ny fianakaviana *Tenrecidae*. ***Setifer setosus*** no anarany ara-tsiansa. Tsy toy ny *Tenrecinae* hafa ao amin' ny karazana *Hemicentetes*, tsy afaka manintsana ny volo tsilony ny sokina. Afaka miforitra ho toy ny baolina anefa izy. Ny fonenany voajanahary dia ny ala amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany na manodidina ny zana-pehintany, ny kirihitra sy ny ahitra, ny hivoka, ny zaridaina ambanivohitra, ary ny faritra tanàn-dehibe koa. Izy io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana *Setifer*. Na dia eo aza ny fitovitoviana dia tsy mifandray akaiky amin' ny *Erinaceinae* izy io.

## Ao amin' ny kolontsaina
Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra ao afovoan-tany, amin' ny Merina, dia tsy azo hanina ny sokina fa fady.

### Ohablana malagasy

* Amboa ngerom-bava: tazanina toa mitondra sokina, nony akaiky vavany ihany.
* Aza manantena tain-tsokina, fa tsy mba hihaza.
* Aza manao toy ny sokina: ny varatra hamono tsy mahatahotra azy, fa ny fanala indray no ahatahorany.
* Haza sokin-dRainilesoka ka ny efa azo ihany no mody alefalefa.
* Jamba nitsapa sokina ka tsy navelan' Andriamanitra hihinam-boalavo.
* Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.
* Rangahibe leon-tsokina: ny mby am-bilany dia ariana, ary ny any an-tsaha tsy hakarina intsony.
* Mason-tsokina ka ny kely ananana no ahiratra.
* Mason-tsokina, masom-boalavo, izay kely ananana ahiratra.
* Mitsotra alina fa mivonkina antoandro toa sokina.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny trandraka aho, nidradradradra.
* Rafotsibe leon-tsokina, ka tsy te-hijery vodi-kifafa.
* Soki-mahay vato: osy mahay harana.
* Sokina nanani-bato ka tapi-dalan-kaleha.
* Sokina anaty voaroy, ka hitan' ny maso fa sarotra alaina.
* Sokina manatona afo an' efitra; tonga ihany, fa manaton-doza.
* Sokina mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra.
* Sokina mita rano, ka ny tsy mahay indray no mivonkina
* Sokina nitsoka sodina, ka ny mivoaka no be noho ny miditra.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo valala: raha mahazo dia mivonkina.

## Jereo koa

* Trandraka
* Sora (*Hemicentetes nigriceps* sy *Hemicentetes semispinosus*)
Transnistria (fanjakana)

I **Transnistria** na ny **Repoblika Môldavan' i Dniestra** dia fanjakana nanambara samirery ny fahaleovan-tenany rehefa rava ny Firaisana Sôvietika tamin’ ny taona 1991. I Tiraspol no renivohiny.

Atao amin’ ny teny rosiana hoe Приднестровская Молдавская Республика, amin’ ny teny okrainiana hoe Придністровська Молдавська Республіка, amin’ ny teny môldava sy romaniana hoe Република Молдовеняскэ Нистрянэ / *Republica Moldovenească Nistreană* ny anarany.

Tsy mankato ny maha firenena mahaleo tena an’ i Transnistria i Môldavia sy ny Firenena Mikambana ary ireo firenena mpikambana ao aminy ka mihevitra azy ho faritra mizaka tena ao Môldavia.

Ny taniny, izay ao amin’ ny ilany ankavin’ i Dniestr ny 97 % (ara-dalàna), dia faritra mizaka tena ao Môldavia (atao amin’ ny teny romaniana sy môldava hoe *Unitățile Teritoriale Autonome din stînga Nistrului* -- UTAN), toraka izany koa ny tanànan’ i Bender (Tighina) ao amin' ny ilany ankavanan’ i Dniestr izay tsy ao amin’ ny UTAN.

Mahafaoka saika manontolo "*raion*" môldava dimy sy ny tanànan’ i Tiraspol i Transnistria. Ny antsasany ankavanana amin’ ny iray amin’ ireo *raion* dimy ireo (raion n’ i Dubăsari) anefa ambany fifehezan’ ny fanjakana môldava foibe izay manana an’ i Chișinău ho renivohitra.

Tamin’ ny taona 2013 dia tsy nisy fifandraisana ara-diplômasia afa-tsy tamin’ i Abkazia sy tamin’ i Ôsetia Atsimo ary tamin’ i Karabaga Ambony (izay samy tsy ankatovin’ ny Firenena Mikambana) i Transnistria.

## Jereo koa
**Firenena ao Eorôpa**

Albania - Alemaina - Andôra - Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.

**Ireo firenana ao Eorôpa mbola misy tsy mankato**

Abkazia (misy tapany ao Azia) - Karabaga Ambony (misy tapany ao Azia) - Kipra  Avaratra (na Sipra Avaratra) - Kôsôvô - Ôsetia Atsimo - Transnistria

**Samihafa**

Transnistria (faritra)
Transnistria (faritra)

I **Transnistria** dia anarana romaniana omena ny faritra mamakivaky an’ i Môldavia sy i Okraina eo anelanelan’ ny ony Dniestr sy Bug Atsimo, onenana vahoaka miteny romaniana sy okraniana ary rosiana. Izany no fiantson’ ny Romaniana azy nanomboka tamin’ ny taonjato faha-20 na dia efa nampiasa izany anarana izany aza ny mpahay tantara romaniana nanomboka tamin’ ny faramparan’ ny taonjato faha-19.

## Jereo koa
Transnistria (fanjakana)
Trandraka

Ny **trandraka** na **tandraka** dia biby mampinono madinika monina any anaty ala, mitovitovy amin' ny voalavo, lavalava mitsokotsoko ny vavany, fa saingy mahery sy maranitra ny volony, ary tsy biby mpanimba voly toy ny voalavo, milevilana any anaty tany izy rehefa maina ny andro, mivoaka izy amin' ny  lohataona  fotoan' ny orana. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Tenrec ecaudatus***. Ao amin' ny fianakaviana *Tenrecidae* izy ary hany karazana tokana amin' ny vondron-karazana *Tenrec*.

Teratany eto Madagasikara ny trandraka nefa hita any amin' ny nosy Kômôro sy Maorisy sy La Réunion ary Seisely koa izy io, izay efa niniana nampidirina. Ny fonenany voajanahary dia ny ambanin' ny ala amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany, ny ala misokatra, ny tany misy kirihitra maina, ny hivoka, ny kijana, ny tany azo volena sy misy fambolena, zaridaina manan-tompo manokana, ary ny faritra sasany an-tanàn-dehibe.

Ny trandraka no karazana lehibe indrindra amin' ny fianakaviana *Tenrecidae*. 26 ka hatramin' ny 39 sm ny halavany ary mahatratra 2 kilao ny lanjany. Manana volony tsy dia lava, volondavenona ka hatramin' ny volondavenona manopy mena ary volo maranitra lava eo amin' ny vatany. Ity biby ity dia tsy mifidy zavatra hohanina ary, tsy toy ny biby mpikiky mpihinana zava-maniry izay afangaro aminy matetika, dia manana nify maranitra kely toy ny fanjaitra ho an' ny fihinanana ny biby tsy manana hazon-damosina lehibe kokoa, ny sahona, ny biby mandady na mikisaka, ny totozy ary ny biby mampinono kely hafa, ary koa ny voankazo, ny ravina ary ny zavamaniry hafa. Ny kankana trongisiny amin' ny vavany no matetika fihinany.

Raha ampitahorina ny trandraka dia mihikiakiaka, manangana ny volony maranitra, mitsambikina, ary manaikitra. Mialokaloka ao anaty akany vita amin' ny bozaka sy ravina ambany vatolampy, hazo na  kirihitra amin' ny andro. Miteraka zanany miisa 32 eo ho eo izy io, ka ny salanisa dia eo anelanelan' ny 15 sy 20 aorian' ny fitondrana vohoka 50 hatramin' ny 60 andro; raha mbola kely izy ireo dia manana bika misoritsoritra mainty sy fotsy. Manana rambo fohy 1 hatramin' ny 1,5 sm izy.

Ny trandraka no biby mampinono trôpikaly voalohany voamarika fa milevina matory amin' ny ririnina, mandritra ny fotoana maharitra tsy mifoha, hatramin' ny sivy volana isan-taona. Milevina indray mandeha isan-taona izy rehefa tapitra ny vanim-potoan' ny orana ary tsy mivoaka raha tsy efa madiva ho tonga indray ny orana. Ny trandraka dia misy katsentsitra *Promoniliformis ovocristatus*, izay anisan' ny katsentsitra kankana an-tsinay *Acanthocephala*. Fihinana izy io saingy maro amin' ny Malagasy no fady azy.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Aza manao fy ny voalavo, fy ny trandraka.
* Tsy mety raha mankafy ny voalavo noho ny trandraka.
* Fitiavako trandraka tsy hibabiako amboa.
* Na hilevin-ko trandraka aza, na hanidin-ko vorona aza, aiza no tsy hahitako anao.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny trandraka aho, nidradradradra.

## Jereo koa

* Sokina
* Sora
Ady Lehibe

Ny **Ady Lehibe** dia ady mitam-piadiana ifanandrinan’ ny tafiky ny firenena maro avy amin’ ny kôntinenta maro. Ny Ady Lehibe Voalohany (1914-1918) sy ny Ady Lehibe Faharoa (1939-1945) izay nitranga tamin’ ny taonjato faha-20 no tena ampiasana ny teny hoe "ady lehibe", ady izay niteraka fahavoazana lehibe tsy fahita, nanjo ny olombelona sy ny zavatra hafa eto ambonin’ ny tany. 

Misy ady efa tany aloha izay lazaina taty aoriana fa "ady lehibe" koa, ka isan’ izany ny Ady Neerlandô-Pôrtogey sy ny Ady Fito Taona ary ny Ady Napôleôniana.

Ny andian-teny hoe "Ady Lehibe Fahatelo" dia indraindray ampiasaina mba hanondroana ny ady lehibe vaovao mbola vinavinaim-pisiana na ireo ady somary lehibe ihany tamin’ ny vanim-potoana nanomboka teo amin’ ny taona 1945, indrindraindrindra ny Ady Mangatsiaka sy ny ady amin' ny asa fampihorohoroana.

## Jereo koa

* Ady Lehibe Voalohany

* Ady Lehibe Faharoa
Kangoroa

Ny **kangoroa** dia biby mampinono avy amin'ny fianakaviana *Macropodidae* (midika hoe "tongotra lehibe"). Amin'ny fampiasa mahazatra ny teny dia ampiasaina hamaritana ny karazana lehibe indrindra amin'ity fianakaviana ity. Ny kangoroa dia teratany any Aostralia sy Ginea Vaovao.

## Jereo koa
* Kôala
* Platiposy
* Emoa
Paleôlitika Ambany

Ny **Paleôlitika Ambany** no fizarana voalohany indrindra amin'ny paleôlitika na Vato taloha. Manodidina ny 3 tapitrisa taona lasa izay no porofo voalohany amin'ny famokarana fitaovana vato ary ny fampiasana olombelona dia miseho hatramin'ny 300,000 taona lasa izay.
Ranomasin' i Nôrvezy

Ny  **Ranomasin' i Nôrvezy** dia ranomasina ao amin’ ny Ranomasimbe Atlantika izay manamorona indrindra ny Saikanosy Skandinaviana ao atsinana sy ny tapany avaratra-atsinanan’ i Islandy ao andrefana.

Atao hoe *Norskehavet* izy amin' ny teny nôrveziana, *Noregshaf* amin' ny teny islandika, *Norskahavið* amin' ny teny faroeana, *Norwegian Sea* amin' ny teny anglisy ary *Mer de Norvège* amin' ny teny frantsay.

Tamin’ ny taona, ny Fanambaràna tao Ilulissat (izay nosoniavin’ ny firenena dimy amin’ ny faritra manodidina ny tendrontany avaratra ( Danmarka, Nôrvezy, Rosia, Etazonia ary Kanada) dia mamaritra ny Faribolan-tendrontany avaratra ho fetra farany atsimo amin’ ny Ranomasimbe Arktika, ka izany dia mahatonga ny Ranomasina Arktika ho toy ny ampahan’ ny Ranomasin’ i Nôrvezy ao amin’ ny Ranomasimbe Atlantika. Any Frantsa, ny *Conseil National de l'Information Géographique* ("Filankevi-Pirenena momba ny Fanomezam-baovao ara-Jeôgrafia") dia niverina nandray ny fanasokajiana ny erana an-dranomasina izay nosafidin’ ny Fikambanana momba ny Rano Iraisam-pirenena (frantsay: *Organisation Hydrographique Internationale*).

Faritra misy horohoron-tany ambany vaika nefa maro ny Ranomasin’ i Nôrvezy. Ambony dia ambony ny mety hitrangan’ ny loza vokatry ny horohoron-tany amin’ ny faritra manamorona ny morontsiraka nôrveziana, ao amin’ ny faritra izay efa nahitana firodanan’ ny fanambanin’ ny ranomasina, isan’ izany ny an’ i *Storegga*' izay heverina ho ny fikorisan-tany lehibe indrindra fantatra any Eorôpa. Niteraka tsonamy goavambe izany izay niely anjato kilômetatra izany. Ny jeôlôga dia mihevitra fa raha hitranga ny zavatra toy izany, na dia kely fotsiny aza, dia ho loza ny hanjo ireo zavatra maro naorina eny an-dranomasina ho enti-mitrandraka ny solitany sy ny etona voajanahary. Ahitana afotroa mandefa fotaka izay mamorona tendombohitra ambany ranomasina ny ao amin’ ny faritra lalina dia lalina avaratra-afovoan’ ny Ranomasin’ i Nôrvezy.

## Jereo koa

* Ranomasina Avaratra

* Ranomasimbe Atlantika

* Ranomasimbe Arktika
Neôlitika

Ny **Neôlitika** no fizarana farany amin'ny vanim-potoanan'ny vato, miaraka amin'ireo fivoarana midadasika izay toa nipoitra tsy miankina tany amin'ny faritra maro manerana izao tontolo izao. Efa ho 12 000 taona lasa izay no hita izy io.
Paleôlitika Ambony

Ny **Paleôlitika Ambony** dia fizarana fahatelo sy farany amin'ny vanim-potoanan'ny paleôlitika na Vato taloha. Amin'ny ankapobeny, ny daty dia eo anelanelan'ny 50.000 sy 12.000 taona lasa izay, araka ny teoria sasany mifanitsy amin'ny fisehoan'ny fitondran-tena maoderina amin'ny olombelona maoderina.
Paleôlitika Afovoany

Ny **Paleôlitika Afovoany** dia fizarana faharoa amin'ny vanim-potoanan'ny paleôlitika na Vato Taloha araka ny fahafantarana azy any Eoropa, Afrika ary Azia. Ny Paleôlitika Afovoany dia naharitra 300,000 ka hatramin'ny 30,000 taona lasa izay. Misy fahasamihafana lehibe eo amin'ny fiarahana eo amin'ny faritra.
Trondromanidina

Ny **trondromanidina** dia trondro an-dranomasina mafana, ao amin' ny kilasy *Beloniformes*, misy karazana 70 eo ho eo mitsinjara ao anatin' ny zana-pianakaviana efatra sy vondron-karazana fito hatramin' ny sivy. Mamorona fianakaviana atao amin' ny anarana ara-tsiansa dia ***Exocoetidae*** izy ireo. Na dia tsy afaka manidina mitovy amin' ny an' ny vorona aza izy ireo, dia afaka mitsambikina avy ao anaty rano ny trondromanidina, ka ny vombony lava toy ny elatra no ahafahany manidina lavitra eny ambonin' ny rano.

## Zana-pianakaviana sy vondron-karazana
Ny *Exocoetidae* dia mizara ho zana-pianakaviana efatra sy vondron-karazana fito:

* Exocoetinae (Risso, 1827)
** *Exocoetus* (Linnaeus, 1758)
* Fodiatorinae (Fowler, 1925)
** *Fodiator* (D.S. Jordan & Meek, 1885)
* Parexocoetinae (Bruun, 1935)
** *Parexocoetus* (Bleeker, 1865)
* Cypsellurinae (Hubbs, 1933)
** *Cheilopogon* (Lowe, 1841)
** *Cypselurus* (Swainson, 1838)
** *Hirundichthys* (Breder, 1928)
** *Prognichthys* (Breder, 1928)

## Jereo Koa
Tontolo Tranainy

Ny **Tontolo Tranainy** na **Tontolo Taloha** dia ampahan' izao tontolo izao fantatry ny Eorôpeana hatramin' ny Andro Taloha, talohan' ny dia lavitra nataon' i Christophe Colomb, izay ahitana an' i Eorôpa sy i Azia ary i Afrika, ka ny mifanohitra aminy dia ny Tontolo Vaovao izay ahitana an' i Amerika Avaratra sy Amerika Atsimo ary i Ôseania.
Tontolo Vaovao

Ny **Tontolo Vaovao** dia i Amerika sy i Ôseania, mifanohitra amin' ny Tontolo Tranainy (Eorôpa sy Afrika ary Azia). Nampiasaina tamin' ny taonjato faha-16 ny teny hoe *Tontolo Vaovao* mba hilazana ireo tany vao hitan' ny Eorôpeana any ampitan' ny Ranomasimbe Atlantika, rehefa nazava fa ilay nantsoina hoe "India Andrefana", raha ny marina, dia kôntinenta, vaovao amin' ny Eorôpeana. Ilay mpanao sarin-tany atao hoe Martin Waldseemüller no nanome anarana azy hoe "Amerika" tamin' ny taona 1507, mba hanomezam-boninahitra an' i Amerigo Vespucci, mpahita tany vaovao.
Dinan' i Varsovia

Ny **Dinan' i Varsovia** dia fifanaraham-pihavanan' ny firenena tao Eorôpa Atsinanana miaraka amin' ny Firaisana Sôvietika tao amin' ny vondrona ara-toekarena sy ara-pôlitika ary ara-tafika midadasika. Tamin' ny 14 Mey 1955 no niforonan' izany teo amin' ny ankamaroan' ny firenena kômonista tao amin' ny vondrona sôvietika tamin' ny alalan' ny fifanaraham-pinamanana sy fiaraha-miasa ary fifanampiana araha misy ady.

I Nikita Khrouchtchev no angady nananana sy vy nahitana izany tao amin' ny fotoana nampisy ny Ady Mangatsiaka mba hiatrehana ny Fikambanan' ny Fifanarahan' i Atlantika Avaratra (frantsay: *Organisation du traité de l'Atlantique nord* -- OTAN) izay niforona tamin' ny Avrily 1949. 

Ny antony lehibe nanosika tamin' ny famoronana ny Dinan' i Varsovia, araka ny fanehoana ny antonantony, dia ny fikambanan' ny Repoblikan' i Alemaina "an-dalam-panatevenana ny tafika" tao amin' ny OTAN tamin' ny fotoana nanaovana sonia ny "fifanarahana tao Paris" tamin' ny 9 Mey 1955. 

Ireto ny firenena mpikambana tao amin' ny Dinan' i Varsovia: ny Firaisana Sôvietika, i Albania (niala tamin' ny taona 1968), i Bolgaria, i Romania, i Hôngria, i Pôlônia, i Tsekôslôvakia, ary i Alemaina Atsinanana.

Ny fiaraha-miasa nipoitra avy amin' ny Dinan' i Varsovia dia rava tamin' ny volana Jolay 1991.

## Jereo koa

* Ady Lehibe

* Ady Mangatsiaka
* Kômonisma
* Sôsialisma
Tokantrano

Ny **tokantrano** dia vondrona ahitana olona iray na maromaro miray trano sy mandray anjara amin' ny toekaren' io vondrona io. Mety ho fianakaviana tokana na karazana vondrona hafa izany. Anisan' ny mpandray anjara amin' ny toekarem-pirenena ny tokantrano.

Ny tokantrano no singa fototra amin' ny famakafakana ao amin' ny môdelim-piarahamonina maro sy amin' ny môdely ampiasain' ny mikrôekônômia ary ao amin' ny môdelin' ny governemanta, sady manan-danja amin' ny toekarena sy ny resaka momba ny fandovana.

Mety hahitana fianakaviana, fianakaviana mifangaro, trano ifampizarana, trano iraisan' ny vondrona maromaro, trano fiantranoam-pianakaviana, sns ny môdelin-tokantrano. Ao amin' ny fiarahamonina tompomenakely, ny fianakavian' ny mpanjaka sy ny ankohonan' ny mpanankarena tamin' ny Andro Antenatenany dia nahitana mpiasa an-trano sy mpanompo hafa.

## Jereo koa

* Kolontsaina

* Fianakaviana
* Fianakaviambe
* Fokom-pianakaviana
* Fanambadiana
* Ankohonana
* Havana
* Fihavanana
Kôrazmia

I **Kôrazmia** na **Koarazmia** na **Khwarazm** na **Khwarezm** dia ôazisy lehibe ao amin' ny hefak' i  Amu Daria any andrefan' i Azia Afovoany, manamorona ny avaratra amin' ny Ranomasina Aral, eo atsinanana ny Efitr' i Kyzylkum, eo atsimo ny Efitr' i Karakum, ary eo andrefana ny Lembalemban' i Ustyurt. 

Atao hoe amin' ny teny persiana taloha hoe *Uvârazmiya* io faritra io, fa amin' ny teny persana vaovao kosa dia  خوارزم /  *Xwârazm* na *Xârazm*.

Atao hoe **Koarezmiana** ny vahoaka tao amin' io faritra io, izay anisan' ny vahoaka iraniana.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - **Koarezmiana** - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.
Fody

Ny **fody** dia vorona madinika, mivololombatolalaka ny volony raha mbola tsy eo amin' ny fotoana fanatodizany, na ny lahy na ny vavy, ao amin' ny fianakaviana *[[Ploceidae]]*, hita eto Madagasikara, izay nampidirina ao La Réunion (izay miantso azy hoe *foudi* na *kardinal*) sy ao Maorisy (izay miantso azy hoe *cardinal fody*) izy io. ***Foudia madagascariensis*** ny anarany ara-tsiansa.

Mivadika mena ny volon' ny fodilahy amin' ny vanim-potoan' ny fananahana, eo amin' ny fiandohan' ny volana Nôvambra, ka maharitra hatramin' ny faramparan' ny volana Marsa izany. Mandritra ny ririnina dia any anaty ala ny fody no mipetraka.Ny fody dia vorona hita anatina faritra voafetra, ary ny Fikambanana Iraisam-Pirenena momba ny Fiarovana ny Zavaboary (*International Union for Conservation of Nature*) dia nihevitra ny satan' ny fiarovana azy ho "tsy dia mampanahy loatra".

Ireto koa ny anarana ara-tsiansa mety hiantsoana azy: ***Cardinalis'' ''madagascariensis****, *'Loxia madagascariensis**.''

== Eo amin' ny kolontsaina ==

Ny ahafantarana ny fody indrindra dia izy anisan' ny vorona mpanimba ny voly, fa indrindra ny [[vary]].

=== Ohabolana ===

* Aza manao fodilahy mena [[vary]], ka manandrana alohan' ny tompony.
* Aza mandrara-komana, toa fody.
* [[Tsikirity]] momba fody: tsy tompon-dia, fa mpanaraka.

== Jereo koa ==
* ''[[Foudia]]''
* ''[[Passer]]''
* Anaram-boronkely ahitana ny teny hoe "fodi-" na "foli-": [[fodiala]] - [[fodifetsy]] - [[fody]] - [[fodilahy]] - [[fodilahimena]] - [[fodileimena]] - [[fodimainty]] - [[fodimavo]] - [[fodimena]] - [[fodisahy]] - [[fodisay]] - [[fodisaina]] - [[fodise]] - [[fodisiay]] - [[foditany]] - [[foliay]] - [[foly]].

* [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] **(*[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]*)'''
Haavon'ny ranomasina

Ny **haavon'ny ranomasina** (**MSL**, matetika nohafohezina amin'ny **haavon'ny ranomasina antonony**) dia salan'isan'ny haavon'ny iray na maromaro amin'ireo vondron-drano amorontsiraka eto an-tany izay azo andrefesana ny haavony toy ny haavony.
Zazavavindrano

ny **zazavavindrano** dia zavaboary anaty rano manana loha sy vatana ambonin'ny vehivavy ary rambon-trondro, miseho ao amin'ny angano sy lovantsofin'ny kolontsaina maro eran-tany, anisan'izany i Eorôpa, i Amerika Latina, i Azia ary i Afrika.

## Jereo koa

* Zazalahindrano
Hulk (tantara an-tsary)

Ny **Hulk** dia mahery fo miseho amin'ny famoahan'ny mpamoaka lahatsoratra amerikana Marvel Comics. Noforonin'ny mpanoratra Stan Lee sy ny mpanakanto Jack Kirby, ny toetra dia niseho voalohany tamin'ny laharana voalohany an'ny *The Incredible Hulk* (Mey 1962). Ao amin'ny fisehoany amin'ny boky tantara an-tsary, ny toetra, izay manana fikorontanan'ny maha-izy azy (DID), dia aseho voalohany indrindra amin'ny Hulk mainty hoditra, lehibe ary hozatra manana hery ara-batana tsy manam-petra, ary ilay **Dr. Robert Bruce Banner**, mpahay fizika malemy ara-batana, miala amin'ny fiaraha-monina ary voatokana ara-pihetseham-po, izay samy mifankahalala amin'ny ankapobeny.
Panônia

I **Panônia** (latina: *Pannonia*) dia faritra ara-tantara tao Eorôpa Afovoany, faritany tao amin' ny Empira Rômana voafaritr' i Danube any avaratra sy atsinanana, miankandrefana miaraka amin' i Noricum sy Italia ambony, ary mianatsimo miaraka amin' i Dalmatia sy Moesia ambony. Ankehitrny dia misy ampahany tamin' ny tanin' i Panônia ny ao Hôngria andrefana, ny ao Slôvakia andrefana, ny ao Aotrisy atsinanana, ny ao Krôasia avaratra, ny ao Serbia avaratra-andrefana, ny ao Slôvenia avaratra, ary ny ao Bôsnia sy Herzegôvina avaratra.
Go, Dog. Go!

***Go, Dog. Go!*** dia televiziona tantara mitohy, noforonin'i Adam Peltzman, notontosain'i DreamWorks Animation Television sy WildBrain Studios ho an'i Netflix ary nivoaka tamin'ny 26 Janoary 2021.

## Loharano


## Rohy ivelany

* 
*
Fahatanorana

Ny **fahatanorana** no fotoan'ny fiainana raha mbola tanora ny olona iray, ary matetika dia midika hoe fotoana eo anelanelan'ny fahazazana sy ny fahamatorana (fahamatorana).
Mômia

Ny **mômia** dia olona maty na biby izay voatahiry ny taova sy taova malefaka noho ny fikasihan'ny zavatra simika na fanahy iniana na tsy nahy, ny hatsiaka tafahoatra, ny hamandoana ambany dia ambany, na ny tsy fisian'ny rivotra, mba tsy hiharatsy kokoa ny vatana sitrana raha tazonina ao anaty rano toe-javatra mangatsiaka sy maina. Ny manam-pahefana sasany dia mametra ny fampiasana io teny io ho an'ireo vatana niniana nodiovina tamin'ny zavatra simika, fa ny fampiasana ny teny mba hanarona vatana maty tsy nahy dia niverina tany amin'ny fara fahakeliny 1615 am.f.i.
Magnôlia

**Magnôlia** (*Magnolia*) dia karazana lehibe misy 210 ka hatramin'ny 340 karazana zavamaniry voninkazo ao amin'ny fianakaviana Magnoliaceae. Nomena anarana avy amin'ny botanista frantsay Pierre Magnol izy io.
Hôrtenzia

**Hôrtenzia** (*Hydrangea*) dia karazan-javamaniry voninkazo maherin'ny 75 avy any Azia sy Amerika. Any amin'ny faritra atsinanan'i Azia, indrindra fa i Sina, Korea ary Japon, ny fahasamihafan'ny karazana lehibe indrindra. Ny ankamaroany dia hazo madinika 1–3 m (3 ft 3 in – 9 ft 10 in) ny haavony, fa ny sasany dia hazo kely, ary ny hafa dia liana mahatratra hatramin'ny 30 m (100 ft) amin'ny fiakarana hazo.
Fanambaràna ny hevitry ny nofy

Ny **fanambaràna ny hevitry ny nofy** dia fitambarana fanao na teknika, ara-pombafomba na ara-tandindona, izay miezaka hanome heviny ny nofy.

Tany amin' ny fiarahamonina maro tamin' ny Andro Taloha, toa an' i Ejipta sy Gresy, ny nofy dia noheverina ho fifandraisana mihoatra ny ara-boajanahary na fomba fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra, izay mitondra hafatra azon' ny olona adika amin' ny alalan' ireo hery ara-panahy mifandray aminy. Amin' izao andro môderina izao, isankarazany ny sekoly momba ny ny psikôlôjia sy ny neorôbiôlôjia izay manolotra rijan-kevitra momba ny hevitry ny nofy sy ny tanjony. Nohalalinin' ny neorôsiansa hatramin' ny taompolo 1960 (psikôfiziôlôjia sy neorôfiziôlôjian' ny nofy), ny nofy dia notakarin' ny fikarohana ao amin' ny siansa sôsialy, anisan' izany ny tantara sy ny sôsiôlôjia ary ny antrôpôlôjia indrindraindrindra, izay manangona sy manadihady ny fitrandrahana nentim-paharazana na môderina ny nofy ao amin' ny kolontsaina samihafa, ary koa amin' ny psikanalizy sy amin' ny psikôlôjia analitika.

## Jereo koa

* Nofy
* Fahitana
* Tsindrimandry
* Faminaniana
Tolipàna

**Tolipàna** (*Tulipa*) dia karazana zavamaniry maharitra lohataona (manana takamoa ho taova fitahirizana). Ny voninkazo dia matetika lehibe, mibaribary ary miloko marevaka, amin'ny ankapobeny mena, mavokely, mavo, na fotsy (matetika amin'ny loko mafana).
Matetika izy ireo dia manana loko hafa miloko eo am-pototry ny miaraka, ao anatiny. Noho ny fiovaovan'ny isan'ny mponina, ary ny tantara lava momba ny fambolena, dia sarotra sy mampiady hevitra ny fanasokajiana.
Krisantema

Ny **krisantema** dia zavamaniry voninkazo avy amin'ny karazana *Chrysanthemum* ao amin'ny fianakaviana Asteraceae. Izy ireo dia teratany any Azia Atsinanana sy avaratra atsinanan'i Eoropa. Misy karazany sy kolontsaina hortikultur tsy tambo isaina.
Paradisaeidae

Ny ***Paradisaeidae*** dia fianakaviam-borona ao amin' ny filaharana *[[Passeriformes]]*. Ny ankamaroan' ny karazana dia hita any amin' ny tapany atsinanan' i Indônezia sy any Papoazia-Ginea-Vaovao ary any amin' ny tapany atsinanan' i Aostralia. Manana karazany 44 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 17 ity fianakaviana ity. Atao hoe "vorom-paradisa" izy ireo (anglisy: "bird-of-paradise"; frantsay: "paradisiers" na "oiseaux de paradis"). Ny *Terpsiphone mutata* dia atao hoe "vorom-paradisa malagasy" nefa tsy anisan' ny fianakaviana *Paradisaeidae* fa ao amin' ny *[[Monarchidae]]*.

## Lisitry ny vondron-karazana

Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny fanakilasian' ny *[[International Ornithological Congress]]* (versiona 14.2, 2024):

D'après la classification de référence du Congrès ornithologique international (version 14.2, 2024) :

* *Astrapia* Vieillot, 1816 (5 karazana)
* *Cicinnurus* Vieillot, 1816 (1 karazana)
* *Diphyllodes* Lesson, R, 1834 (2 karazana)
* *Drepanornis* Sclater, PL, 1873 (2 karazana)
* *Epimachus* Cuvier, 1816 (2 karazana)
* *Lophorina* Vieillot, 1816 (3 karazana)
* *Lycocorax* Bonaparte, 1853 (2 karazana)
* *Manucodia* Boddaert, 1783 (5 karazana)
* *Paradigalla* Lesson, R, 1835 (2 karazana)
* *Paradisaea* Linnaeus, 1758 (6 karazana)
* *Paradisornis* Linnaeus, 1758 (1 karazana)
* *Parotia* Vieillot, 1816 (6 karazana)
* *Phonygammus* Lesson, R & Garnot, 1826 (1 karazana)
* *Pteridophora* Meyer, AB, 1894 (1 karazana)
* *Ptiloris* Swainson, 1825 (4 karazana)
* *Seleucidis* Lesson, R, 1834 (1 karazana)
* *Semioptera* Gray, GR, 1859 (1 karazana)

## Jereo koa

* Vorom-paradisa

* *[[Monarchidae]]*
Vorona mpihaza

Ny **vorona mpihaza** na **vorona mpiremby** dia vorona isan-karazany mpihinan-kena izay manana vava maranitra sy afaka mandratra, sy hoho maranitra, ary fahitana tena tsara matetika ary mivelona amin' ny fihazana biby sy vorona sasany. Ny karazana voltora sasany koa dia manana fanamboloana tsara, izay tsy fahita amin' ny vorona hafa.

Ny vorona mpihaza amin' ny andro dia  mivondrona ho filaharana roa (Falconiformes sy Accipitriformes) izay mitsinjara ho fianakaviana dimy, araka ny fanasokajiana klasika:

* *[[Falconidae]]*
* *[[Cathartidae]]*
* *[[Pandionidae]]*
* *[[Accipitridae]]*
* *[[Sagittariidae]]*

Ny vorona mpihaza amin' ny alina (vorondolo) dia ao amin' ny filaharana Strigiformes ary mizara ho fianakaviana roa:

* *[[Tytonidae]]*
* *[[Strigidae]]*

## Jereo koa

* Voron-drano
Balearica regulorum

Ny ***Balearica regulorum*** dia vorona ao amin' ny fianakavian' ny *[[Gruidae]]*, izay fahita any amin' ny hivoka maina any amin' ny faritra atsimon' i Sahara izy io, saingy manao akany amin' ny toeram-ponenana somary mando kokoa, ary misy ihany koa any amin' ny faritra be ahitra na misy fambolena akaikin' ny farihy na renirano toy ny any Kenià, Oganda na Roanda. Tsy mifindra monina ity vorona ity. Izy no vorom-pirenen' i Oganda.

## Jereo koa
* Vano
* Vanobe
* Vanokagira
Kasirano

Ny **kasirano**  dia karazana vano. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Ardea humbloti***. Eto Madagasikara dia fahita any amin’ ny morontsiraka avaratra sy andrefana izy io, fa any an-tanety ihany koa, indrindra eo akaikin’ ny farihin’ Alaotra. Eo koa ny any amin’ ny nosy Kômôro sy Mayotte. Karazaba atahorana ho lany tamingana ny kasirano, ary tombanana ho 1 500 ny isany. Toa mihavitsy ny mponina ao aminy.

## Jereo koa

* Vorompotsy
* Vano
Fônetika

Ny **fônetika** dia sampan' ny haitsikerafiteny izay mandalina ny fomba famoahan' ny olona sy fandraisan' ny olona feo, na amin' ny tenin' ny tanana, ireo lafiny mitovy amin' ny famantarana.

## Jereo koa

* Abidim-peo iraisam-pirenena