open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bemarivo (Sofia)

I **Bemarivo** dia ony ao amin' ny Faritra Sofia, any amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara. Mivarina any amin' ny morontsiraka avaratra, mankany Anjobony, aloha kelin' ny  ony Sofia, akaikin' i Boriziny (Port Bergé). Mioriana manarakany lalam-pirenena faha-6 sy faha-4 izy. Any amin' ny 1 199 m ambonin' ny ranomasina no isy ny loharanony, mirefy 265 km ny halavany ary 15 270 km2 ny sahan-dranony.Ireto ny tanàna lalovany: Ambinanindrano, Antanetilava, Mahatsinjo, Ambatohararana, Mampikony, ary Boriziny.

## Jereo koa

* Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara
Propithecus coquereli

Ny ***Propithecus coquereli*** dia karazana sifaka, miaina any amin' ny ala maina any andrefan' i Madagasikara, any Betsiboka ka hatrany amin' ny manodidina an' i Bealanana. Iray amin' ny karazana sifaka sivy misy eto Madagasikara izy.

Ny volo madrakotra ny vatany, amin' ny lamosina sy ny lohany ary ny rambony dia matevina sy fotsy. Rakotra takelaka volontany ny tratrany, ny ao anatin' ny rantsambatany, ny feny ary ny sorony. Ny tarehiny sy ny sofiny dia tsy misy volo sady mainty, afa-tsy ny volo fotsy miendrika mahitsioro manarona ny vavany. 42 hatramin' ny 50 sm ny halavan' ny vatany, 50 hatramin' ny 60 sm ny rambony, ary 3,7 hatramin' ny 4,3 kg ny lanjany.

## Jereo koa

* *[[Propithecus verreauxi]]*
* *[[Propithecus deckenii]]*
* *[[Propithecus coronatus]]*
* *[[Propithecus tattersalli]]*
* *[[Propithecus diadema]]*
* *[[Propithecus edwardsi]]*
* *[[Propithecus candidus]]*
* *[[Propithecus perrieri]]*

* Maky
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Propithecus deckenii

Ny ***Propithecus deckenii*** dia karazana sifaka miaina any amin' ny ala maina any andrefan' i Madagasikara, any Manambolo ka hatrany Mahavavy Avaratra.

Ny volo mandrakotra ny vatany dia fohy kokoa noho ny an' ny *[[Propithecus verreauxi]]*, nefa fotsy tanteraka, mety milokom-bolamena na manja hatsatra indraindray eo amin' ny tendany, ny sorony, ny lamosiny ary ny tongony. Mainty ny molony, matetika rakotra volo fotsy. Mirefy 42 hatramin' ny 48 sm ny vatany, 50 hatramin' ny 60 sm ny rambony ary 3 hatramin' ny 4,5 kg ny lanjany. Iray amin' ny karazana sifaka sivy misy eto Madagasikara izy.

## Jereo koa

* *[[Propithecus verreauxi]]*
* *[[Propithecus coquereli]]*
* *[[Propithecus coronatus]]*
* *[[Propithecus tattersalli]]*
* *[[Propithecus diadema]]*
* *[[Propithecus edwardsi]]*
* *[[Propithecus candidus]]*
* *[[Propithecus perrieri]]*

* Maky
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Propithecus coronatus

Ny ***Propithecus coronatus*** dia karazana sifaka miaina any amin' ny ala maina any andrefana, any Mahavavy Avaratra ka hatrany Betsiboka. Iray amin' ny karazana sifaka sivy misy eto Madagasikara izy.

Fotsy ny volo mandrakotra ny vatany ary mifanohitra tanteraka amin' ny loko volontakatra amin' ny lohany sy ny tendany. Indraindray voahodidin' ny andalam-bolo hatsatra ny molony izay fisaka sady mivohitra boribory. Ny lokon' ny tratrany, ny sorony ary ny sandriny dia miova avy amin' ny mavo ka hatramin' ny manja manopy volom-bolamena. Ny halavan' ny vatany dia eo anelanelan' ny 39 sy 45 sm, ny rambony 48 hatramin' ny 57sm, ary eo anelanelan' ny 3,5 sy 4,3 kg ny lanjany.

## Jereo koa

* *[[Propithecus verreauxi]]*
* *[[Propithecus coquereli]]*
* *[[Propithecus deckenii]]*
* *[[Propithecus tattersalli]]*
* *[[Propithecus diadema]]*
* *[[Propithecus edwardsi]]*
* *[[Propithecus candidus]]*
* *[[Propithecus perrieri]]*

* Maky
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Iazafo

**Iazafo** dia renirano kely any amin' ny tapany atsinanan' i Madagasikara. Any amin’ ny Ranomasimbe Indiana, ao amin' ny tanànan' i Mahambo, ao amin' ny Faritra Analanjirofo, no ivarinany. Mirefy 103 km ny halavany ary 103 km2 ny sahan-dranony.

## Jereo koa

* Lisitry ny korian-derano eto Madagasikara
Propithecus tattersalli

Ny ***Propithecus tattersalli*** dia karazana sifaka miaina any amin' ny ala trôpikaly avaratra maina eto Madagasikara, izay voafetra dia voafetra amin' ny faritra tena simba sy miparitaka manodidina ny tanànan' i Daraina, eo anelanelan' ny renirano Loky sy Manambato.  Iray amin' ny karazana sifaka sivy misy eto Madagasikara izy.

Ny volo mandrakotra ny vatany dia fotsy mavomavo amin' ny ankapobeny, manopy volom-boasary eo amin' ny sandriny sy ny feny. Misongadina ary manome endrika telozoro ho an' ny lohany ny sofiny izay mainty sy be volo. Mammpiavaka mazava tsara an' io karazana io amin' ny hafa rehetra ny "satroboninahitra" milokom-bolamena izay mandravaka ny tampon' ny lohany. Ny halavan' ny vatany dia 45 hatramin' ny 47 sm, 42 hatramin' ny 47 sm ny rambony, ary eo anelanelan' ny 3,4 sy 3,6 kg ny lanjany.

## Jereo koa

* *[[Propithecus verreauxi]]*
* *[[Propithecus coquereli]]*
* *[[Propithecus deckenii]]*
* *[[Propithecus coronatus]]*
* *[[Propithecus diadema]]*
* *[[Propithecus edwardsi]]*
* *[[Propithecus candidus]]*
* *[[Propithecus perrieri]]*

* Maky
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Propithecus diadema

Ny ***Propithecus diadema*** dia iray amin' ireo karazan-tsifaka sivy eto Madagasikara, izay miely indrindra, hita ao amin' ny ala mando sy amin' ny tehezan-tendrombohitra atsinanana. Hatrany avaratra ka hatrany amin' ny reniranon' Antainambalana no nisy azy taloha, saingy tsy hita intsony any an-dafin' i Mananara Atsimo izy ankehitriny. Any amin' ny faritra atsimo dia miara-monina ary azo antoka fa mifanambady amin' ny *[[Propithecus edwardsi]]* eo amin' ny sisin' i Mangoro, izay mamaritra ny fetran' ny fizaran-tany eo amin' ireo karazana roa ireo.

Ny lokon' ny volo mandrakotra ny lamosiny dia miova avy any ambony mankay ambany, avy amin' ny volombatolalaka ka hatramin' ny manopy volom-blafotsy. Ny sisim-batany sy ny rambony dia volombatolalaka somary mazava na fotsy, ary ny rantsambatany dia mivolomboasary na mavo toy ny volamena. Mainty sady voahodidin' ny "diadema" vita amin' ny volo fotsy lava ny molony sy ny tarehiny, ka mifanohitra amin' ny volo mainty mandrakotra ny tampon-dohany ka hatrany amin' ny vozony. Ny santionany hita vao haingana tany amin' ny alan' i Tsinjoarivo dia mampiseho fiovana maro avy amin' io (anisan' izany fahitana karazany mainty manontolo) ary mety ho zana-karazana miavaka izany. Eo anelanelan' ny 50 sy 55 sm ny halavan' ny vatany, 44 hatramin' ny 50 sm ny rambony, ary 6 hatramin' ny 8,5 kg ny lanjany.

## Jereo koa

* *[[Propithecus verreauxi]]*
* *[[Propithecus deckenii]]*
* *[[Propithecus coquereli]]*
* *[[Propithecus coronatus]]*
* *[[Propithecus tattersalli]]*
* *[[Propithecus edwardsi]]*
* *[[Propithecus candidus]]*
* *[[Propithecus perrieri]]*

* Maky
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Propithecus edwardsi

Ny ***Propithecus edwardsi*** dia karazana sifaka monina any amin' ny ala mando sy ny ala an-tany iva any amin' ny faritra atsinanan' i Madagasikara. Iray amin' ny karazana sifaka sivy misy eto Madagasikara izy.

Matevina ny volo mandrakotra ny lamosiny ary ny lokony dia miova avy amin' ny volontakatra ka hatramin' ny manja matroka. Ny sisim-batany dia mampiseho loko mazava kokoa, mamorona takelaka mitsivalana roa mihaona manandrify ny hazondamosiny indraindray. Miloko volondavenona na mainty ny tarehiny, toy ny sofiny izay matetika milentika ao amin' ny volony. Taloha, nisy mpanoratra nilaza ny fisian' ity karazana sifaka ity mainty manontolo, afa-tsy ny faritra manja matroka eo am-pototry ny rambony. Mirefy 42 hatramin' ny 52 sm ny halavan' ny vatany, 41 hatramin' ny 48 sm ny rambony, ary 5 hatramin' ny 6,5 kg ny lanjany.

## Jereo koa

* *[[Propithecus verreauxi]]*
* *[[Propithecus deckenii]]*
* *[[Propithecus coquereli]]*
* *[[Propithecus coronatus]]*
* *[[Propithecus tattersalli]]*
* *[[Propithecus diadema]]*
* *[[Propithecus candidus]]*
* *[[Propithecus perrieri]]*

* Maky
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Propithecus candidus

Ny ***Propithecus candidus*** dia karazana sifaka izay monina amin' ny toerana voafetra kokoa noho ny faritra onenan' ny sifaka hafa, ary mifantoka amin' ny ala trôpikaly manodidina ny Valan-javaboary Marojejy izany. Iray amin' ireo karazan-tsifaka sivy eto Madagasikara izy.

Lava sy maladilandy ary fotsy ny volo mandrakotra ny vatany. Amin' ny biby sasany dia mivolom-bolafotsy ny tongotra sy ny lamosina ary ny tampon-doha. Ny biby sasany tsy misy an' ilay loko mainty mahazatra amin' ny hoditry ny tarehiny fa fotsy. Noho izany dia misy ny santionany manana molotra mavokely, matetika misy pentina mainty. Toa ny biby efa lehibe no itrangan' izany, satria mazàna mainty ny zanany vao teraka. Mirefy 48 hatramin' ny 54 sm ny halavan' ny vatany, ny rambony kosa 45 hatramin' ny 51 sm, ary eo anelanelan' ny 5 sy 6 kg ny lanjany.

## Jereo koa

* *[[Propithecus verreauxi]]*
* *[[Propithecus deckenii]]*
* *[[Propithecus coquereli]]*
* *[[Propithecus coronatus]]*
* *[[Propithecus tattersalli]]*
* *[[Propithecus diadema]]*
* *[[Propithecus edwardsi]]*
* *[[Propithecus perrieri]]*

* Maky
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Propithecus perrieri

Ny  ***Propithecus perrieri*** dia karazana sifaka any amin' ny ala maina trôpikaly any avaratr' i Madagasikara, izay monina amin' ny faritra voafetra miompana amin' ny tangoron-tendrombohitra Analamerana sy Andrafiamena. Iray amin' ny karazana sifaka sivy eto Madagasikara izy.

Ny volo mandrakotra ny vatany, izay matevina sady malandilandy, dia mainty tanteraka, ary toy izany koa ny hoditry ny tarehiny sy ny sofiny tsy misy volo. Mena manopy volom-boasary ny masony. Mirefy 43 hatramin' ny 47 sm ny halavan' ny vatany, ny rambony 42 hatramin' ny 45 sm, ary 4,3 hatramin' ny 5 kg ny lanjany.

## Jereo koa

* *[[Propithecus verreauxi]]*
* *[[Propithecus deckenii]]*
* *[[Propithecus coquereli]]*
* *[[Propithecus coronatus]]*
* *[[Propithecus tattersalli]]*
* *[[Propithecus diadema]]*
* *[[Propithecus edwardsi]]*
* *[[Propithecus candidus]]*

* Maky
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Imerimanjaka

**Imerimanjaka** na **Merimanjaka** dia iray amin' ny tendrombohitra roa ambin' ny folo masina tao amin' ny Fanjakana Merina. Araka ny lovantsofina dia ao Imerimanjaka no misy ny fasan' ny mpanjakavavy vazimba roa Rangita, izay nitondra ny fanjakany tamin' io faritra io, sy Rafohy, renin' i Andriamanelo, mpanjaka voalohany tamin' ny tarana-mpanjaka merina.

Ny fomban' ny Vazimba anefa dia ny mandentika faty anaty rano fa tsy mandevina an-tanety. Rangita sy Rafohy, rehefa maty, dia nampidirina tanaty vatam-paty volamena miendrika lakana, avy eo nalentika tanaty honahona. Misy fasana izay lazaina fa fasan-dRangita anefa ny ao Imerimanjaka .

## Jereo koa

* Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina
* Vohitr' andriana
* Alasora
* Ambohidrabiby
* Imerimanjaka
* Ampandrana 
* Ilafy
* Antananarivo
* Ambohimanga
* Antsahadinta
* Ambohitrontsy
* Imerimandroso
* Ikaloy
* Namehana.

## Loharano sy fanamarihana
Analamanga (havoana)

**Analamanga** dia ilay toerana misy ny Rova ​​an' Antananarivo, ao Antananarivo, renivohitr' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Analamanga ankehitriny, izay havoana avo indrindra ao Antananarivo. Teo no nanorenan' ny mpanjaka Andrianjaka (1610-1630) ny tanàna voalohany.

## Jereo koa

* Vohitr' andriana

* Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina
* Alasora
* Ambohidrabiby
* Imerimanjaka
* Ampandrana
* Ilafy
* Analamanga (havoana)
* Ambohimanga
* Antsahadinta
* Ambohitrontsy
* Imerimandroso
* Ikaloy
* Namehana
Ikaloy

**Ikaloy** dia tanàna sady iray amin' ireo tendrombohitra roa ambin' ny folo tao amin' ny Fanjakana Merina. Tao Ikaloy no nahaterahan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Ankehitriny dia mbola hita ao ny sisan' ny vavahady vato tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka sy fasana vato tranainy maro ary trano hazo voatahiry tsara.

## Jereo koa

* Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina
* Alasora
* Ambohidrabiby
* Imerimanjaka
* Ampandrana
* Ilafy
* Analamanga (havoana)
* Ambohimanga
* Antsahadinta
* Ambohitrontsy
* Imerimandroso
* Ikaloy
* Namehana
Ampandrana

**Ampandrana** dia iray amin' ny tendrombohitra roa ambin' ny folo masina tao amin' ny Fanjakana Merina, ary azo heverina fa anisan' ny nipoiran' ity fanjakana ity. Ao atsimon' Antananarivo no misy azy. Milevina ao ny mpanjaka merina voalohandohany ary toerana fanaovana fivahiniana masina ny ao ankehitriny. Ao ampototr' io havoana io no misy ny tanànan' Ambohimasimbola izay mbola mitahiry ny vavahady vato fahiny.

## Jereo koa

* Rafandrana
* Vohitr' andriana
* Tendrombohitra roa ambin' ny folo
** Alasora
** Ambohidrabiby
** Imerimanjaka
** Ampandrana
** Ilafy
** Antananarivo
** Ambohimanga
** Antsahadinta
** Ambohitrontsy
** Imerimandroso
** Ikaloy
** Namehana
Ambohitrontsy

**Ambohitrotsy** dia tanàna kely sady isan' ireo havoana  masina roa ambin' ny folo tao amin' ny Fanjakana Merina. Tsy lavitra an' Antsahadinta no misy azy. Nanana ny lanjany iy io tamin' ny andron' ny Fanakana Merina. Tao no teraka Andriambelomasina, zafikelin' Andriamasinavalona sady raiben' Andrianampoinimerina. Nanangana vato masina sy nanorina trano fonenana sy valan' omby lehibe maro tao Andrianampoinimerina. Ankehitriny ity toerana ity dia lasa tanàna kely tsy ahitana afa-tsy trano madinika vitsivitsy.

## Jereo koa

* Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina
* Alasora
* Ambohidrabiby
* Imerimanjaka
* Ampandrana
* Ilafy
* Antananarivo
* Ambohimanga
* Antsahadinta
* Ambohitrontsy
* Imerimandroso
* Ikaloy
* Namehana.
Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina

Ny **tendrombohitra roa ambin’ ny folon' Imerina** dia havoana manan-danja ara-tantara ho an' ny Merina. Manerana an' Imerina no nisy ireo havoana ireo, izay matetika niorenan' ny renivohitry ny fanjakana tamin' ny andron' ny mpanjaka merina, na toerana nahaterahan' ireo olo-manan-kaja, na toerana misy ny fasan' ny mpitondra ara-pôlitika na ara-panahy. Ny andiana havoana masina voalohany dia nofaritan' Andrianjaka, mpanjaka merina tamin' ny taonjato faha-17. Nohamafisina indray io hevitra io tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 tamin' ny andron' ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay nanolo havoana vaovao tamin' ireo toerana teo aloha. Toerana maherin' ny 12 araka izany no voatondro ho masina rehefa nandeha ny fotoana, na dia nitoetra aza ny filazana hoe "tendrombohitra masina roa ambin' ny folo", noho ny maha-zava-dehibe ny isa 12 amin' ny kôsmôlôjia malagasy. Amin' izao fotoana izao dia tsy misy porofo mivaingana momba ny maha zava-dehibe teo aloha ny maro amin' ireo toerana ireo, saingy ny lova arkeôlôjika sy ara-kolontsaina manan-danja eo amin' ny toerana maromaro dia voatahiry. Ny maha zava-dehibe ara-tantara an' ireo toerana ireo dia asehon' ny Rovan' Antananarivo eo Analamanga, ny tanàna mimanda eny Alasora, ny trano sy fasan' ny andriana ao Antsahadinta, ary ny rova ​​sy lapa eny Ambohimanga, voaaro amin' ny maha Lova Iraisam-Pirenen' i UNESCO azy, nanomboka tamin' ny taona 2001.

Ireto ny vohitra sy havoana mana-danja kokoa noho ny sasany: Alasora, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo, Ambohimanga, Analamanga, Antsahadinta, Ikaloy, Ilafy, Imerimanjaka, Imerimandroso, ary i Namehana.

Indraindray dia voatsiahy koa ireto vohitra manaraka ireto: Ambohijoky, Antongona, Androhibe, Ampandrana, Ambohimalaza, Hiarandriana, Ambatomanohina, Ambohidrapeto, Fenoarivo, Iharanandriana, Ambohidrontsy (Ambohihontsy, Ambohimanambola), Ambohitrondrana, Amboatany, Ambohiniazy, Ambohijafy, ary Ambohimandranjaka.

## Jereo koa

* Vohitr' andriana
Andron'ny Fetin'i Patrisy

Ny **Andron'i Fetin'i Patrisy**, na ny **Fetin'i Patrisy** (Anglisy: *St. Patrick's Day*; Irlandey: *Lá Fhéile Pádraig*, lit. 'ny Andron'ny Fetin'i Patrisy'), dia fankalazana ara-kolontsaina sy ara-pivavahana natao tamin'ny 17 martsa, daty nahafatesan'i Masina Patrisy (c . 385 – t. 461), ilay olo-masina mpiaro indrindra an’i Irlandy.
Epikan' i Gilgamesa

Ny **Epikan' i Gilgamesa** dia tononkalo epika avy any Mezôpôtamia fahiny. Ny tantaran' ny literatiora Gilgamesa dia manomboka amin' ny tononkalo someriana dimy momba an' i Bilgamesh (someriana hoe "Gilgamesh"), mpanjakan' i Uruk, nanomboka tamin' ny tarana-mpanjaka fahatelo tao Ora (taona 3100 tal. J.K). Ireo tantara tsy miankina ireo taty aoriana dia nampiasaina ho loharanon-kevitra ho an' ny epika mitambatra amin' ny teny akadiana. Ny dikan-teny voalohany mbola velona amin' ity epika mitambatra ity, fantatra amin' ny anarana hoe "Babilônianina Taloha" dia nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 tal. tanimaga fanoratana vitsivitsy amin’ izy io ihany no tavela.
Antsahadinta

**Antsahadinta** dia iray amin' ireo tendrombohitra roa ambin' ny folo masina tao amin' ny Fanjakana Merina. Io toerana io dia nohatsarain' ny mpanjaka Andriamangarira (1725 - 1775), zafikelin' Andriamasinavalona, ​​mpanjakan' Imerina (1675 - 1710). Tao no nisy ny renivohitry ny fanjakana tany amin' ny tapany andrefan' Imerina.

Tao koa nisy ny iray amin' ireo sekolim-panjakana roa ambin' ny folo voalohany naorin' i James Cameron sy ireo misiôneran' ny London Missionary Society (LMS) hafa tamin' ny andron-dRadama I. Ahitana fasana mpanjaka merina maromaro ao.

## Jereo koa

* Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina
* Alasora
* Ambohidrabiby
* Imerimanjaka
* Ampandrana
* Ilafy
* Analamanga (havoana)
* Ambohimanga
* Antsahadinta
* Ambohitrontsy
* Imerimandroso
* Ikaloy
* Namehana.
Famonoana bibikely

Ny **famonoana bibikely** dia akora ampiasaina hamonoana bibikely. Anisan'izany ny lalitra sy ny moka ampiasaina amin'ny atodin'ny bibikely sy ny olitra. Ny famonoana bibikely dia ampiasaina amin'ny fambolena, fitsaboana, indostria ary ny mpanjifa. Voalaza fa ny famonoana bibikely no antony lehibe nahatonga ny fitomboan'ny vokatra ara-pambolena tamin'ny taonjato faha-20.
Paul Vallas

**Paul Gust Vallas** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 10 Jona 1953 tao Chicago
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/06xgdy
Voltora eoraziana

Ny **voltora eoraziana** (*Gyps fulvus*) dia voltora lehibe Tontolo Taloha ao amin'ny vorona mpihaza fianakaviana *Accipitridae*. Ny voltora eoraziana dia 93–122 sm (37–48 in) ny halavany ary 2,3–2,8 m (7,5–9,2 ft) ny halavany. Amin'ny hazakazaka voatendry, ny lahy dia milanja 6,2 hatramin'ny 10,5 kilao (14 hatramin'ny 23 lb) ary ny vavy amin'ny ankapobeny dia milanja 6,5 ​​hatramin'ny 10,5 kg (14 hatramin'ny 23 lb), raha ao amin'ny voromahery dia 7,1 kg eo ho eo. (16 lb).
Vanobe marabo

Ny **vanobe marabo** (*Leptoptilos crumenifer*) dia vorona mirenireny lehibe ao amin'ny fianakavian'ny vanobe *Ciconiidae* teraka any Afrika atsimon' i Saharà. Miteraka any amin’ny toerana mando sy maina izy io, matetika eo akaikin’ny fonenan’ny olona, ​​indrindra fa ny toerana fanariam-pako.
Vanobe mainty

Ny **vanobe mainty** (*Ciconia nigra*) dia vorona lehibe ao amin'ny fianakavian'ny vanobe *Ciconiidae*.
Mirefy 95 ka hatramin'ny 100 sm eo ho eo manomboka eo amin'ny tendron'ny vavany ka hatrany amin'ny faran'ny rambony, ary 145 ka hatramin'ny 155 sm (57 ka hatramin'ny 61 in) ny halavan'ny elany, tongotra mena lava ary vava mena mivolombolamena lava.
André Luiz Frambach

**André Luiz Pfaltzgraff Frambach** (teraka 15 Febroary 1997) dia mpilalao sarimihetsika breziliana.

## Filmography
* Por Toda Minha Vida (2007)
* Queridos Amigos (2008)
* Duas Caras (2008)
* Ciranda de Pedra (2008)
* Dancinha dos Famosos (2008)
* A Favorita (2008)
* Paraíso (2009)
* Chico Xavier (2010)
* Passione (2010)
* A Lei do Amor (2016)
* O Rico e Lázaro (2017)
* Dormente (2017)
* Malhação: Vidas Brasileiras (2018–2019)
* Éramos Seis (2019)
* Modo Avião (2020)
* Temporada de Verão (2022)
* Cara e Coragem (2022)

## Reference

## Rohy ivelany
Voltora ejiptana

Ny **voltora ejiptana** na **voromahery ejiptiana** (*Neophron percnopterus*), antsoina koa hoe voltora fotsy na akoho Farao, dia voromahery kely Tontolo Taloha ary hany mpikambana ao amin'ny karazana *Neophron*. Miely patrana avy any amin'ny Saikinosy Iberiana sy Afrika Avaratra ka hatrany India izy io. Ny endriky ny elatra ambany sy ny rambony miendrika tsipìka no mampiavaka azy amin'ny sidina satria miakatra amin'ny hafanana mandritra ny andro mafana kokoa.
Bôngô

Ny **bôngô** (*Tragelaphus eurycerus*) dia antilôpa lehibe, amin'ny alina, mipetraka anaty ala, teratany any Afrika atsimon' i Saharà. Ny bôngô dia miavaka amin'ny palitao mivolontsôkôlà mena manaitra, misy marika mainty sy fotsy, tsipika fotsy mavo ary tandroka somary miolakolaka.

## Jereo koa
* Antilôpa sable
* Gazela
* Gno
* Impala
* Ôriksa
Manendy

Ny **Manendy** dia iray amin' ireo vondron' olona na foko telo ao amin' ny sarangam-poko fahatelo amin' ny efatra, atao hoe Mainty, teo amin' ny Fanjakana Merina,  ka ny foko roa hafa ao amin' ny Mainty dia ny Manisotra sy ny Tsiarondahy, fa ny sarangam-poko telo hafa ivelan' ny Mainty dia ny Andriana sy ny Hova ary ny Andevo.

Ny Manendy dia toa avy amin' ny foko sakalava nivelona amin' ny fiompiana ao Tampoketsa, avy tao izy ireo no nangalatra olona tao amin' ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 hamidy amin' ny Eorôpeana, sady nangalatra biby fiompy koa. Ao Anativolo sy Anosivolo, izay samy ao amin' ny faritra Marovatana, no misy azy ireo, ka ao izy ireo no nitandrina ny ombin' andriana. Mandoa hetra izy  satria nomena tany honenana sy hovolena.

Araka ny lovantsofina dia tarana-bazimba, toy ny Antehiroka sy ny Manisotra, ny Manendy.

## Jereo koa

* Manisotra

* Tsiarondahy

* Sarangam-poko merina

## Fanovozan-kevitra

* "Ny Maity", *tanikomadagasikara.wordpress.com*

## Loharano sy fanamarihana
Tsiarondahy

Ny **Tsiarondahy** dia iray amin' ireo foko telo ao amin' ny sarangam-poko fahatelo amin' ny efatra, atao hoe Mainty, teo amin' ny Fanjakana Merina, taranaka andevo nefa efa nafahana noho ny fanompoana nataony, ka ny foko roa hafa ao amin' ny Mainty dia ny Manisotra sy ny Manendy, fa ny sarangam-poko telo hafa ivelan' ny Mainty dia ny Andriana sy ny Hova ary ny Andevo.

Ny Tsiarondahy, na "**Mainty telo reny**", dia andevo nafahana tamin' ny andron' Andrianampoinimerina. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan' ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova lasa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

## Jereo koa

* Manisotra

* Manendy

* Sarangam-poko merina

## Fanovozan-kevitra

* "Ny Maity", *tanikomadagasikara.wordpress.com*
Manisotra

Ny **Manisotra** dia iray amin' ireo vondron' olona na foko telo ao amin' ny sarangam-poko fahatelo amin' ny efatra, atao hoe Mainty, teo amin' ny Fanjakana Merina, taranaka andevo nefa efa nafahana nafahana noho ny fanompoana nataony, ka ny foko roa hafa ao amin' ny Mainty dia ny Manendy sy ny Tsiarondahy, fa ny sarangam-poko telo hafa ivelan' ny Mainty dia ny Andriana sy ny Hova ary ny Andevo. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany. Mandoa hetra izy ireo. Araka ny lovantsofina dia tarana-bazimba, toy ny Antehiroka sy ny Manendy, ny Manisotra.

## Tantara

### Faha mpanjaka
Taranaky ny mpanompon-dRasahala, iray amin' ny vadin' Andriamasinavalona ny Manisotra. Noho ny fahafaham-pon' ny ankohonan' Andriamasinavalona vokatry ny asa fanompoana nataon' izy ireo dia tsy natao andevo intsony izy ireo fa nisaina ho "Ambaniandro" sady nomena tany manokana honenany, dia teny Ambohitraina, andrefan' Andoharanofotsy. Nihatsara hatrany ny satany taty aoriana, tamin' ny nandreseny ny andriana tsy nety nanoa an' Andriamasinavalona tao Ambohijoky, dia nomena azy ho fonenany koa ity tanàna ity. Nanomboka tamin' izay dia natao hoe "Manisotra" ny anaran' izy ireo satria "nanaisotra" ilay andriana tsy nanoa.

Tamin' ny andron’ Andrianampoinimerina izy ireo dia nanampy an' ity mpanjaka ity izy ireo na tamin' ny ady na tamin' ny fandaminana ny fanjakana ka lasa nitokisany fatratra. Araka ny didin' Andrianampoinimerina dia izy ireo no zokiben' ny samy Mainty (na dia tsy nankasitraka izany aza ny Manendy) satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay tsy azon' ny mpanjaka Andrianampoinimerina raha tsy tamin' ny alalan' izy ireo.

### Faha fanjanahan-tany
Niara-dia tamin' ny Tanindrana ka hamorona ny Parti des Déshérités de Madagascar (PADESM), izay atao amn' ny teny malagasy hoe *Firaisan' ny Tanindrana sy ny Mainty-enindreny ary ny Karazany*, manohitra ny Mouvement Démocratique de la Rénovation Malgache (MDRM), izay nahiahiny ho te hamerina ny fanjakazakan' ny Andriana merina sy Hova taloha.

## Jereo koa
* Manendy
* Tsiarondahy
* Sarangam-poko merina

## Fanovozan-kevitra

* "Ny Maity", *tanikomadagasikara.wordpress.com*

## Loharano sy fanamarihana
Sahasinaka (foko antemoro)

Ny **Sahasinaka** dia foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro, ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ao amin' ny faritra Vatovavy-Fitovinany.

## Jereo koa
**Foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro**

* Ampanabaka,
* Antalaotra-Anakara
* Anteony
* Antevato
* Antevolo
* Onjatsy
* Tsaramody
* Vakimandriandry
Anakara

Ny **Anakara** dia sampan' ny foko Antalaotra-Anakara izay isan' ny vondrom-poko Antemoro. Ny sampana hafa ao amin' io foko antalaotra-anakara io dia ny Anterotry sy ny Antetsimeto ary ny Zafimbolajia. Ny Anakara dia milaza fa taranaka mpiavy avy any Arabia sy Persia, nefa toa avy any Sômalia (avy amin' ny foko atao hoe Dira, zana-pokon' ny Sômaly) rehefa dinihina ny fototarazony, ary misy ampahany avy ao amin' ny Soahily monina amin' ny morontsiraka atsinanan' i Afrika. 

Anisan' ny foko antemoro mpanombily ny Anakara (ankoatran' ny Onjatsy, ny Tsimeto, ny Anteony, ny Antalaotra, ny Antesambo, ny Antemahazo sy ny hafa). 

## Jereo koa
**Foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro**

* Ampanabaka
* Antalaotra-Anakara
* Antevato
* Antevolo
* Onjatsy
* Sahasinaka
* Tsaramody
* Vakimandriandry
Arsidiôsezin' Antananarivo

Ny **Arsidiôsezin' Antananarivo** dia iray amin' ireo arsidiôsezy dimin' ny Eglizy Katôlika eto Madagasikara. Ao amin' ny Katedralin' ny Immaculée-Conception ao Antananarivo no misy ny foibeny. Ireto avy ny diôsezy mandrafitra azy:

* Diôsezin' Antsirabe
* Diôsezin' i Miarinarivo
* Diôsezin' i Tsiroanomandidy
* Diôsezin' i Maintirano

## Jereo koa

* Arsidiôsezin' Antsiranana
* Arsidiôsezin' i Fianarantsoa
* Arsidiôsezin' i Toamasina
* Arsidiôsezin' i Toliara
Diôsezin' Antsirabe

Ny **Diôsezin' Antsirabe** dia iray amin' ireo diôsezy roa amby roapolo ao amin' ny Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina eto Madagasikara, sady iray amin' ireo diôsezy ao amin' ny Arsidiôsezin' Antananarivo.

## Jereo koa
**Diôsezy ao amin' ny Arsidiôsezin' Antananarivo**

* Diôsezin' Antsirabe
* Diôsezin' i Miarinarivo
* Diôsezin' i Tsiroanomandidy
* Diôsezin' i Maintirano

**Arsidiôsezy katôlika eto Madagasikara**

* Arsidiôsezin' Antananarivo
* Arsidiôsezin' Antsiranana
* Arsidiôsezin' i Fianarantsoa
* Arsidiôsezin' i Toamasina
* Arsidiôsezin' i Toliara
Elefanta afrikanina

Ny **elefanta afrikanina** (*Loxodonta*) dia karazana misy karazana elefanta roa velona, ​​ny elefanta afrikanina (*L. africana*) ary ny elefanta afrikanina kely kokoa (*L. cyclotis*). Samy herbivoara ara-piarahamonina misy hoditra volondavenona izy roa, saingy samy hafa ny habeny sy ny lokon’ny vavany ary ny bikan’ny sofiny sy ny karandohany.
Lômoe (vahoaka)

Ny **Lômoe** dia vahoaka miteny banto ao amin' ny tapany atsimon' i Afrika, ao amin' ny tapany atsimo amin' i Malaoy sy Tanzania ary ao amin' ny tapany avaratra amin' i Môzambika. Soratana hoe ***Lomwe*** izany amin' ny teny frantsay sy anglisy. Anisan' ny foko lehibe ao Môzambika sy ao Malaoy izy ireo. Anisan' io foko io ny filohan' i Malaoy teo aloha Bingu wa Mutharika sy ny rahalahiny, Peter Mutharika (filohan' ny Repoblikan' i Malaoy hafa).

Miteny amin' ny fiteny banto atao hoe fiteny lômoe (na tsilômoe) izy ireo, izay misy mpiteny miisa 1 500 000 tamin' ny taona 2006. Ny *tchopa* dia dihy fanaon' ny Lômoe any atsimon' i Malaoy, tafiditra ao amin' ny lisitry ny lova ara-kolontsain' ny olombelona tsy azo tsapain-tanana tamin' ny taona 2014. Izy ireo no mponina faharoa lehibe indrindra ao Malaoy, aorian' ny Tseoa (*Chewa*). Ampiasaina manerana ny faritra afovoan' i Môzambika sy any Malaoy ny fitenin' izy ireo.

Arakaraka ny loharano dia mety hantsoina sy ho soratana hoe *Acilowe*, *Alolo*, *Alomwe*, *Anguru*, *Lolo*, *Lomue*, *Lomwes*, *Mihavane*, *Ngumu*, *Nguru* na *Walomwe* izy ireo.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Môzambika

* Vahoaka ao Malaoy
* Vahoaka ao Tanzania
* Makoa
Antehiroka

Ny teny hoe **Antehiroka** dia manondro foko malagasy merina iray sy ny kaominina eto Madagasikara ahitana azy ireo betsaka.

* Antehiroka (kaominina)

* Antehiroka (foko)
Antehiroka ohatra dia kaominina ao amin’ny distrikan’Antananarivo Avaradrano, Faritra Analamanga, Madagasikara.

Izy io dia ao amin’ny ambanivohitra akaikin’Antananarivo Renivohitra, eo amin’ny làlana mankany Ivato (akaikin’ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenena). Ahitana trano fonenana vaovao sy ny tanàna mivelatra ao amin'ity kaominina ity.
Andrianamboatsimarofy

**Andrianamboatsimarofy** dia mpanjaka sakalava tao Menabe, nanjaka teo anelanelan' ny taona 1774 sy 1794 tany ho any.

## Lisitry ny mpanjakan' i Menabe

* Andriamisara
* Andriandahifotsy (taonjato faha-17)
* Andriamanetriarivo (1685 - 1710)
* Andriamananety
* Ranaimo na Andriandrainarivo (nanjaka 1718-1727)
* Andrianamboatsimarofy (1774 - 1794)
* Ratrimolahy
* Andriantsoarivo
* Ramitraho (1812 - 1834)
* Rainasa
Rafaravavy Rasalama

**Rafaravavy Rasalama**, izay fantatra amin' ny hoe **Rasalama Maritiora**, no maritiora kristiana malagasy voalohany. Teraka tamin' ny taona 1810 sy maty tamn' ny taona 1837 tao Antananarivo izy. Izy no isan' ny mpianatra voalohany tao amin' ny sekoly madinika naorin' ny misiôneran' ny London Missionary Society tamin' ny taona 1824.

Rehefa nanorim-ponenana tao Manjakaray ao amin' ny manodidina an' Antananarivo ny fianakaviany, dia lasa anisan' ny mpivavaka tao amin' ny fiangonana kristianina voalohany tao Ambodin' Andohalo, akaikin' ny lapan' ny mpanjaka izy.

Izy dia anisan’ ireo Malagasy voalohany natao batisa (Mey 1831) sy nandray ny fanasan' ny Tompo (Jona 1831) tao Ambatonakanga, izay fiangonana niorina voalohany indrindra. Tamin' ny taona 1835, rehefa nambaran' ny mpanjakavavy Ranavalona I fa tsy ara-dalàna ny fivavahana kristiana, dia niafina tanaty zohy akaikin' ny tranony Rasalama. Tamin’ ny volana Jolay 1837 dia hita io zohy io, ka nosamborina Rasalama ary natolotra ho andevon’ ny mpivarotra iray.

Niaretany ny fampijaliana natao azy mandra-pahatongan’ ny fotoana tsy netezany hiasa amin' ny andro Alahady, ka nahatezitra ny tompony izany raha nanambara ny finoany izy. Voaheloka ho faty izy noho ny fikomiana tsy hanatateraka ny sitrapon' ilay mpanjakavavy. Tamin' ny 14 Aogositra, taorian' ny alina izay nijaliany tao m-ponja, dia nentina teny Ambohipotsy izy. Lasa nalaza ny diany an-tongotra, izay arahiny vavaka hira, hatrany amin' ny toeram-pamonoana.

Novonoina tamin' ny alalan' fandefonana izy, ary tsy nalevina ny fatiny fa navarina tany anaty hantsana. 

Tamin' ny taona 1867 no notokanana teo amin' ny toerana nisy ny fonjany ny tempoly FJKM Tranovato Ambatonakanga, tempoly vato voalohany teto amin' ny Nosy. Herintaona taty aoriana, tamin' ny 17 Nôvambra 1868, no notokanana ny tempoly FJKM Rasalama Maritiora Ambohipotsy. 2,3 km ny elanelan' izy ireo, mandalo eo anoloan' ny lapan' ny Rova Manjakamiadana. 

## Jereo koa

* Kristianisma eto Madagasikara
* FJKM Rasalama Maritiora Ambohipotsy
* FJKM Tranovato Ambatonakanga
* Victoire Rasoamanarivo
FJKM Rasalama Maritiora Ambohipotsy

Ny **FJKM Rasalama Maritiora Ambohipotsy** dia trano fiangonana prôtestanta nohavaozina, miorina ao Ambohipotsy, vakin-tanàna ao Antananarivo. Tamin' ny taona 1868 no naorina teo amin' ny toerana nahafatesan-dRafaravavy Rasalama maritiora ilay tempoly ho fahatsiarovana ny nandefonana azy tamin' ny 14 Aogositra 1837.

Fileovana ao amin' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM), izay fiangonana kristianina lehibe eto amin' ny firenena, ny FJKM Rasalama Maritiora Ambohipotsy.

Tamin’ ny ny 17 Nôvambra 1868 no notokanana ity tempoly ity. Iray taona talohan’ io, tamin' ny taona 1867 no notokanana teo amin' ny toerana nisy ny fonjany ny tempoly FJKM Tranovato Ambatonakanga. Ireo trano roa ireo dia asan' ny mpanao maritrano James Sibree. 2,3 km ny elanelan' izy ireo, mandalo eo anoloan' ny lapan' ny Rova Manjakamiadana.
Tobilehibe Farihimena

Ny **Tobilehibe Farihimena** dia tobim-pifohazana eto Madagasikara, miorina ao Farihimena vokatry ny fifohazam-panahin-dRakotozandry Daniel. Isaky ny 26 Aogositra no anaovana fankalazana ny tsingerin-taonan' io toby io. Amin' ny maha tobilehibe azy dia manana toby mankina aminy manerana an' i Madagasikara izy. Izy no foiben' ny fifohazana Farihimena.

## Toerana misy ny toby
Araka ny anaran' ilay toby dia ao Farihimena izy no miorina. Tanàna ao avaratr' Antsirabe, 24&nbsp;km avy ao Betafo ao amin' ny faritra Vakinankaratra, faritanin' Antananarivo, no misy an' i Farihimena. Tantsaha ny ankamaroan' ny mponina.

## Ny mpanorina

Rakotozandry Daniel no nanorina ny tobilehibe Farihimena. Teraka tamin' ny 16 Aogositra 1919 izy. Nandritra ny fahatoranany dia hitany i Jesoa niakanjo fotsy lava nijoro teo anilany izay niteny taminy fa ho sitrana izy raha matoky azy. Taty aoriana dia niteny taminy ny Tompo fa ho pastora any Farihimena izy. Nianatra patora tany Ivory izy ary voatendry ho pastoran' i Farihimena tokoa.

Tamin' ny 25 Aogositra 1946, raha nijanona tao am-pandriana tsy namonjy fiangonana Rakotozandry noho ny aretiny, dia namangy azy ny mpiangona. Nitsangana Rakotozandry ka nanambara ny fahotan' izy ireo. Izany no nahatonga ny 25 sy ny 26 Aogositra ho tsarovana.

## Jereo koa

* Fifohazana (kristianisma malagasy)

* Tobilehibe Soatanàna
* Tobilehibe Manolotrony
* Tobilehibe Ankaramalaza
Tobilehibe Ankaramalaza

Ny **Tobilehibe Ankaramalaza** dia tobim-pifohazana eto Madagasikara, niorina ao Ankaramalaza vokatry ny fiovan' i Volahavana Germaine ho kristiana. Miankina amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy (FLM) ity toby ity. Isaky ny 2 Aogositra no anaovana fankalazana ny tsingerin-taonany. Amin' ny maha tobilehibe azy dia maro ny toby miankina aminy manerana an' i Madagasikara. Izy no foiben' ny fifohazana Ankaramalaza.

## Ny toerana misy ny toby
Ao Ankaramalaza no miorina ilay tobilehibe. Ankaramalaza ankehitriny dia tanàna ao amin' ny kaomininan' i Lokomby, distrikan' i Manakara, ao amin' ny faritra Fitovinany, faritanin' i Fianarantsoa. Lalana mirefy 45 km no azo aleha mankany Ankaramalaza, avy eo dia lakana no iampitana ny renirano.

## Ny mpanorina
I Volahavana Germaine, izay atao hoe Mama Nenilava, no nanorina ny tobilehibe Ankaramalaza. Notezaina tao amin' ny fianakaviana mpandala ny fivavahan-drazana i Volahavana. Rehefa feno folo taona izy dia nanonofy matetika an' i Jesosy niakanjo fotsy nitondra azy tao amin' ny tranovato lehibe iray sady nanasa ny tongony. Nanonofy matetika koa izy fa nakarina any an-danitra.

Tamin' ny faha-17 taonany izy dia nanambady katekista izay efa 60 taona sady efa nanan-janaka. Natao batisa i Volahavana. Tsy niteraka Volahavana ka nanangan-jaza ho zanany. Nifindra tany Ankaramalaza izy mivady.

Nandroaka fanahy ratsy tamin' ny iray amin' ny zanakavavim-badiny izy ka sitrana ilay zazavavy tamin' ny Alarobia 1 Aogositra 1941. Nitondra an' i Nenilava any an-danitra impito i Jesosy tao anatin' ny telo andro. Nilaza no niady tamin' ny dragona mandritra ny telo andro koa i Nenilava.

Namangy fiangonana amin' ny faritra samihafa eto  Madagasikra sy tany ivelany i Nenilava. Nonina tao Antananarivo izy nanomboka tamin' ny taona 1969 ka hatramin' ny 1997. Tao amin' ny tobin' Ambohibao ao Antananarivo no nandaniany ny androny sisa. Maty tamin' ny taona 1998 tao izy ary nalevina tany Ankaramalaza.

## Jereo koa

* Fifohazana (kristianisma malagasy)
* Tobilehibe Soatanàna
* Tobilehibe Manolotrony
* Tobilehibe Farihimena
Joshua Bassett

**Joshua Taylor Bassett** (teraka ny 22 Desambra 2000) dia mpilalao sy mpihira amerikanina. Izy dia fantatra amin'ny anjara asany amin'ny maha Ricky Bowen ao amin'ny *High School Musical: The Musical: The Series*.

Tamin'ny Janoary 2021, naiditra hopitaly i Bassett noho ny fahatafintohinana septic sy ny tsy fahombiazan'ny fo. 

Tamin'ny Mey 2021, nivoaka ho mpikambana ao amin'ny vondrom-piarahamonina LGBTQ+ izy.

## Reference

## Rohy ivelany
Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny

Ity **lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny** iity dia mandahatra ny voanteny sy ny andian-teny ampiasaina ao amin' ny taranja haiteny sy fitsipiteny amin' ny teny malagasy.

## Lisitra

### A
Abidy - Anarana - Anjara asa - ankehitriny

### B

### D

### E
Entimilaza

### F
Fameno - Fameno iharana - Fameno mpamari-toe-javatra - Famenon' ny matoanteny - Famenon' ny fehezanteny. -  Fameno zoina - Fameno zoina anatiny - Fameno zoina faharoa. - Fameno zoina mivantana - Fameno zoina tsy mivantana - Fanehoan-javatra - Fanehoan-javatra efa sy tsy efa - Fanehoan-javatra mifetra sy tsy mifetra - Fanehoan-javatra mifintina sy mivelatra - Fanehoan-javatra mitohy sy tsy mitohy - Fehezankevitra - Fehezankevitra mahaleo tena - Fehezankevitra mifampiankina - Fehezankevitra mifampitohy - Fehezanteny - Fiendrika - Filaza (fitsipiteny) - Filaza tsotra - Filaza mandidy - Filaza mihonohono - Filaza mampiankina - Filaza ifampiankinana - Filaza mirary - Filaza tsy mitanisa - Filaza toe-javatra - Filaza isa - Filazam-potoana (fitsipiteny) - Filazam-potoana lasa - Filazam-potoana hoavy - Filazam-potoana ankehitriny - Fitodika (fitsipiteny) - Fitsipi-pitenenana - Fitsipiteny

### G

### H
Haitsikerafiteny - Haiteny - hoavy

### I

### J

### K
Kambavy - Kandahy - Kianteny - Kilasin' anarana

### L
Lazaina - litera - lasa -  

### M
Matoanteny - Matoanteny andry - Matoanteny mpanampy - Mpamari-toetra - Mpamaritra - Mpamaritra isa - Mpamaritra mampifandray - Mpamaritra manondro - Mpamaritra manontany - Mpamaritra tompon-javatra - Mpampiankina - Mpampiankin-teny - Mpampiankina fehezankevitra - Mpampitohy (fitsipiteny) - Mpampitohy fehezankevitra - Mpampitohy teny - Mpisolo - Mpisolo fotoana - Mpisolo mampifandray - Mpisolo manolotra - Mpisolo manondro - Mpisolo manontany - Mpisolo olona - Mpisolo tena - Mpisolo toerana (fitsipiteny) -  Mpisolo tompon-javatra

### N

### O
Ova-matoanteny

### P

### R
Renifeo - Renisoratra - Renifameno

### S
Sokajin-teny - Sora-madinika - Sora-baventy

### T
Tambinteny - Tarika - Tarika anarana - Tarika mpamaritra - Tarika tambinteny - Tarika mpampiankin-teny - Tarika matoanteny -  Teny - Tenim-piontanana - Tsinjara asa

### V
Voanteny

### Z
Zana-pameno - Zanapeo - Zanatsoratra - Zoina - Zoina mivantana - Zoina tsy mivantana -

## Jereo koa

* Voambolan' ny jeôgrafia

* Voambolan' ny jeômetria
Bararata

Ny **bararata** dia zavamaniry lava hita maniry amin' ny tany mando sy amin' ny toerana be fasika, eny amin' ny honahona, sisin-drano, renirano sns. Atao hoe ***Phragmites australis*** ny anarany ara-tsiansa. Misy karazany maromaro ny bararata, izay nivoatra manokana avy nandritra ny an' arivony taona. Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 dia nisy fidirana an-tsokosokon' ny karazam-bararata eoraziana tany Amerika Avaratra, indrindra teny amoron-dalana.
## Fampiasana ny bararata
### Fitsaboana nentim-paharazana malagasy
Eto Madagasikara, ny bararata maniry anaty rano sy hozongozonin' ny rano ka mangovitra dia ampiasain' ny olona amin'ny faritra Betsileo hievohana mba hitsaboana ny tazomoka (malaria) izay mampangovitra ny marary. Voalaza fa matetika ny Vazimba no nipetraka eo akaikin' ny toerana anirian' ny bararata. Ny rano nitanehana foto-bararata dia itsaboaboana amin' ny albominoria ary manadio ny voa. *Phragmites communis* na *Phragmites australis* no anaran' ny bararata ara-tsiansa. Atao hoe volotara na katsaroka ko ny anarany amin' ny fiteny malagasy.
### Fitaovana sy sakafo
Ny bararata dia ampiasaina indrindra amin' ny fanaovana fefy mamaritra ny tokotanin' ny trano fonenana, indrindra any amin'ny Sakalava sy ny Sihanaka. Anamboarana trano sy fialofan' ny biby madinika ihany koa ny bararata. Azo anamboarana fandrika na harato koa izy. Azo atao koa ny manamboatra zavamaneno toy ny sodina amin' ny bararata. Ny bararata mbola kely dia indraindray hanin' ny biby na dia tsy tena fanao sakafom-biby aza.

## Jereo koa

* *[[Phragmites]]*

* Volotsangana
* Tenina na antsoro
* Zozoro
Vatosoa

Ny **vatosoa** dia vato tsara, sarobidy na fanaovana haingo na akora tena mafy na miloko manana ny endrik' ireo vato ireo ary ampiasaina ho haingo. Ny vatosoa dia mety mineraly na vato na akora ôrganika (avy amin' ny zavamanana aina) toy ny perla, ny ambra na ny vatohara), manintona (indrindra amin' ny lokony). Tsy mora simba na miova izy, ary mafy tsara ka mahatanty ny zavatra mety hianjady aminy amin' ny fampiasana na fikirakirana azy tsy tapaka ka tsy mety misy soritsoritra na simba.
Ny vatosoa dia matetika tapahin' ny mpiasa vatosoa mba hahafahana mametaka azy amin' ny peratra, amin' ny kavina na amin' ny firavaka hafa. Mety ho voajanahary na namboarin' olombelona ny vatosoa.
Ny jemôlôjia no siansa fandalinana ny vatosoa.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
*Safira
*Diamondra
*Ametista
*Emeralda
*Vatomena
*Berila
*Agata
*Tôpazy

## Metaly
*Volamena
Tobilehibe Manolotrony

Ny **Tobilehibe Manolotrony** dia tobim-pifohazana naorin-dRavelonjanahary, izay tobim-pifohazana miankina aminy manerana an' i Madagasikara. Miankina amin' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM) ny Tobilehibe Manolotrony. Isaky ny 15 Aogositra no anaovana fankalazana ny tsingerin-taonan' ity tobilehibe ity. Anisan' ny zana-tobin' i Manolotrony ny Toby Vatotsara ao Antsirabe. Izy no foiben' ny fifohazana Manolotrony.

## Toerana misy ny toby
Miorina ao Manolotrony ity tobilehibe ity. I Manolotrony dia tanàna ao amin' ny tapany atsimon' ny Faritanin' i Fianarantsoa. Ao amin' ny faritra misy azy no ahitana ilay havoana Ambondrombe inoan' ny Malagasy sasany fa onenan' ny fanahin' ny maty, izay manana haambo mirefy 1 925 m.

## Ny mpanorina ilay toby
Ravelonjanahary no nanorina ilay toby. Teraka tamin' ny taona 1850 izy. Notezaina tao amin' ny fiangonana naorin' ny ''London Missionary Society'' izy nefa nanana ody. Nilaza ho nisehoan' i Jesoa matetitetika tao an-tanàna sy tany an-tsaha izy tamin' ny fahenimpolo taonany. Nahare feo nanasa azy mba hijery ny rantsan-tanany folo izay nisy ny soratry ny Didy folo izy, sady nampanantena azy fa izay rehetra mino an' Andriamanitra noho ny teny izay hambarany dia ho sitrana amin' ny alalan' ny fametrahan-tanana.

Lazaina fa niverimberia ny fahafatesany nefa nitsangana isaky ny avy maty izy. Tamin' ny taona 1970 izy vao maty sady tsy niverina intsony.

## Jereo koa

* Fifohazana (kristianisma malagasy)

* Tobilehibe Soatanàna
* Tobilehibe Farihimena
* Tobilehibe Ankaramalaza
Voamaina

Ny **voamaina** na **legioma maina** dia voa avy amin' ny karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, azo atao sakafo rehefa matoy. Ny tsy fahampian' ny rano ao aminy, manodidina ny 12 %, dia mahatonga azy ireo ho azo tahirizina ela raha lavitra ny hamandoana. Anisan' ny voamaina ny tsaramaso, ny tsiasisa, ny voanjobory ary ny kabaro. Ny voanjo sy ny sôza kosa, izay voa be menaka, dia tsy heverina ho anisan' ny voamaina.

## Voamaina ambolena eto Madagasikara
Inty ny lisitry ny voamaina ambolena eto Madagasikara, izay samy ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Fabaceae]]*:

* *[[Voanjo|Arachis hypogaea]]* – voanjo, kapiky
* *[[Amberivatry|Cajanus cajan]]* – ambarivatry, amberivatry, ambatry
* *[[Tsiasisa|Cicer arietinum]]* – tsiasisa
* *[[Sôza|Glycine max]]* – sôza
* *[[Antaka|Lablab purpureus]]*  - antaka
* *[[Lens culinaris]]* – lantiy
* *[[Kabaro|Phaseolus lunatus]]* – kabaro, konoke
* *[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]* – tsaramaso, antolintsatsake
* *[[Pisum sativum]]* – pitipoà
* *Vicia faba* -- 
* *[[Vigna radiata]]* -- amberiky, menaro
* *[[Voanjobory|Vigna subterranea]]* – voanjobory
* *Vigna umbellata*
* *[[Voanemba|Vigna unguiculata]]* – lozy, lojy, voanemba

## Jereo koa

* *[[Arachis]] -* *[[Cajanus]]* *-* *[[Cicer]]* *-* *[[Glycine]]* *-* *[[Lablab]]* *-* *[[Lens]]* *-* *[[Phaseolus]]* *-* *[[Pisum]]* - *[[Vicia]]* *-* *[[Vigna]]*
* Legioma
* Legioma faka
* Legioma maitso
* Legioma ravina na anana
* Legioma taho
* Legioma vony
* Legioma voany
Azôta

Ny **azôta** na **nitrôzenina** dia singa simika mitondra ny isa atômika 7, eva **N** (avy amin' ny teny latina hoe *nitrogenium*). Izy no lohalaharana ao amin' ny vondron' ny pniktôzenina. Amin' ny fiteny andavanandro, ny teny hoe *azôta* dia manondro ny singa tsotra N2 (dinitrôzenina na diazôta), izay singa fototra ao amin' ny atmôsferan' ny Tany, misahana ny 4/5 amin' ny rivotra (78,06 %, amin' ny habeny). Ny azôta no singa faha-34 mandrafitra ny hoditry ny Tany araka ny habetsahany. Ny mineraly misy azôta, amin' ny ankapobeny, dia ny nitrata, indrindra ny nitrata-na pôtasiôma KNO3 na nitra, izay nampiasaina hatramin' ny faran' ny taonjato faha-19 mba hanaovana vanja (miloko mainty), sy ny nitrata-na sôdiôma NaNO3. Ny azôta dia misy fampiasana azy maro amin' ny famokarana indostrialy. Amin' ny ankapobeny dia ampiasaina betsaka hanamboarana zezika izy amin' ny fambolena indostrialy (amin' ny endrika fangaro misy amôniôma), ka amin' izao fotoana izao dia io no tena fampiasana azy eran' izao tontolo izao, izay miteraka fandotoana ny tontolo iainana.

## Jereo koa

* Zezika

* Pôtasiôma

* Fôsfôro
Prôteinina

Ny **prôteinina** dia môlekiola biôlôjika lehibe (makrômôlekiola) hita ao amin' ny selan' ny zavamananaina rehetra. Pôlimera ny prôteinina, miforona avy amin' ny rojo pôlipeptida iray na maromaro. Voaforona avy amin' ny fifandrohizan' ny sisa tavela amin' ny asidra misy aminina mifamatotra amin' ny alalan' ny fatorana peptida ny rojo tsirairay. Misahana anjara asa maro ao anatin' ny sela sy ny tambatsela ny prôteinina. Izy ireo dia prôteinina enzimatika (enzima) izay mampiakatra ny fihoto ara-tsimia amin' ny famoronanana sy ny fahasimbana ilaina amin' ny metabôlisman' ny sela. Misy koa prôteinina hafa izay mitana anjara toerana ara-drafitra ao anatin' ny selan' ny taolana na tambatsela (aktinina, kôlazenina), ny sasany dia môlekiola mpanetsika ahafahana mihetsiketsika (miôsinina), ny hafa koa dia mandray anjara amin' ny fanamafisana ny ADN (histônina), ny fandrindrana ny fanehoana ny fototarazo, ny metabôlisman' ny angovo na koa ny fampitana hafatra amin' ny sela. Singa manan-danja ny prôteinina ao amin' ny sakafom-biby, levona ao amin' ny taovam-pandevonan-kanina ny prôteinina ary trohin' ny tsinaikely ny asidra aminina mivoaka ary avy eo ampiasain' ny vatana.