Archaea

Ny ***Archaea***, izay nantsoina taloha hoe ***Archaebacteria*** na ***Archaeobacteria***, dia mikrô-ôrganisma prôkariôta tokan-tsela izany hoe zavamananaina voaforona sela tokana izay tsy ahitana vihy na ôrganita, tsy toy ny bakteria. Amin' ny teny malagasy izy ireo dia atao hoe **arkea**. Matetika mitovitovy amin' ny bakteria ny *Archaea* ka efa ela no noheverina ho bakteria ekstremôfily manokana, mandra-pahombiazan' ny fikarohana filôjenetika momba ny *[[Prokaryota]]*, nanomboka tamin' ny taona 1965, tao amin' ny asasoratr' i Carl Woese sy i George E. Fox, tamin' ny famoahana tamin' ny taona 1977 ny kisary hazo filôjenetika mifototra amin' ny filaharan' ny fototarazon' ny ARN ribôsômikan' ny zavamananaina nodinihina, kisary hazo izay nahitana ny prôkariôta mizara ho sehatra roa miavaka, dia ny *[[Bakteria|Bacteria]]* sy ny *Archaea*. Fantatra izao fa avy amin' ny arkean' i Asgård ny kisary hazon' ny eokariôta. Noho izany dia mamorona klady miaraka amin' ny *[[Eukaryota]]* ny *Archaea* nefa mamorona vondrona parafiletika eo am-pototry ny ny *Eukaryota*.

Raha jerena ny fototarazony sy ny biôsimiany ary ny biôlôjia môlekiolariny, dia  zavamananaina tsy mitovy amin' ny *Bacteria* sy ny *Eukaryota* ny *Archaea.* Ny anzima manao ny dia mitovy ny ADN sy ny fandikana ny ADN ho ARN ary ny fandikana ny ARN mpitondra hafatra ho prôteinina ao amin' ny *Archaea* dia mpihavana amin' ny an' ny *Eukaryota* fa tsy amin' ny an' ny *Bacteria*, toraka izany koa ny fisian' ny histônina ao amin' ny akoram-pototarazon' ny *Archaea* izay mampifanakaiky azy ireo amin' ny *Eukaryota* sady iavahany amin' ny *Bacteria*. Fanampin' izany, ny fototarazon' ny arkea dia manana intrônina ary ny RNA mpitondra hafatra ao aminy dia mandalo fanovana aorian' ny fandikana, izany koa no mitranga ao amin' ny *Eukaryota* fa tsy ao amin' ny *Bacteria*. Amin' ny lafiny iray hafa, ny *Archaea* sasany dia manana lalana metabôlika izay tsy misy na amin' ny bakteria na amin' ny eokariôta, toy ny metanôjenezy ao amin' ny arkea metanôzenina, fa ny *Archaea* amin' ny ankapobeny dia tsy manana asidra matavy sintazy, tsy toy ny bakteria sy ny eokariôta: tena voafetra ny fampiasany asidra matavy, ary ny fono plasmikany dia voaforon' ny eterlipida, tsy toy ny bakteria sy ny eokariôta. Ny toetra iray hafa manokan' ny arkea dia ny fisian' ny rindrin-tsela misy pseodôpeptidôglikanina, na pseodômioreinina ao amin' ny sasany amin' izy ireo.

Efa ela no hita ho zavamananaina tena ekstremôfily ny *Archaea*, indrindra ao amin' ny loharano hidrôtermaly an-dranomasimbe, ny loharano mafana vôlkanika na ny farihy masira, nefa izy ireo dia hita hatramin' izay eny amin' ny biôtôpy isan-karazany izay tsy voatery ho tafahoatra, toy ny tany, ny ranomasina, ny heniheny, ny zavamaniry an-tsinay sy am-bava ary na dia eo amin' ny foitran' ny olombelona aza. Tena betsaka ny *Archaea* any an-dranomasimbe, ary ireo izay ao amin' ny planktôna dia iray amin' ny vondron-javamananaina betsaka indrindra eto an-tany. Manana anjara toerana lehibe amin' ny tsingerin' ny karbônina sy ny tsingerin' ny azôta koa ny *Archaea*. Tsy dia fantatra loatra ny ohatra momba ny *Archaea* miteraka aretina na katsentsitra, fa matetika izy ireo dia mifamatotra fiainana na mifamahana. Mandray anjara tsara amin' ny fandevonan-kanina ao amin' ny tsinain' ny olombelona sy ny biby mandinika ny *Archaea* metanôzenina.

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry - *[[Plantae]]*
* Holatra - *[[Fungi]]*
* Biby (*[[Biby|Animalia]]*)
* *[[Protista]]*
* *[[Chromista]]*
* Bakteria