Tongologasy

Ny **tongologasy** na **tongololay** dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny *[[Allium]]*. Ahitra maniry isan-taona izy io.  ***Allium sativum*** ny anarany ara-tsiansa. Ny vodiny, izay manana fofona sy tsiro mahery, dia matetika ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo. Azo hanina koa ny vonin' ny tongolo gasy. Avy any Azia Afovoany ity karazana tongolo ity, ary heverina fa mety nampiasaina hatramin' ny 5&nbsp;000 taona tany amin' ny faritra Mediteranea, indrindra tany Ejipta. Ankehitriny dia mbola be mpampiasa any amin' ny faritra maro izy io noho ny tsirony sy ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana.

## Famariparitana

### Ankapobeny
Zavamaniry ahitra ny tongologasy, maniry mihoatra ny roa taona. Mirefy 50 hatramin' ny 120 sm ny haavony.

### Ravina
Manarona ny fototry ny taho ny ravin' ny tongologasy. Fisaka sy mahitsy ny lelan-draviny, ary mirefy manodidina ny 1,25 hatramin' ny 2,5 sm ny sakany, sady manana tendro maranitra.

### Vony

Mamelana amin' ny fahavaratra ny tongologasy. Sady lahy no vavy ny voniny. Mamokatra voniny mavokely na volomparasy ny tongologasy manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny Septambra any amin' ny Ila Bolantany Avaratra. 

Mitsangana sy avo ary mety mahatratra 1 m ny tahom-boniny. Tsy fahita firy amin' ny ovan-karazana maro ny vondrom-bony izay tsy miseho indraindray raha misy zavatra manelingelina ny fahasalaman' ilay zavamaniry. Voafono anaty spaty tokana izay malaky mihintsana izy io. Mivondrona ka mamorona ombely ny vony vitsy miloko fotsy na mavokely. Ny lolo sy ny bibikely hafa no miantoka ny famindrana vovobony.

### Voa

Kapsily misy efitra telo ny voan' ny tongologasy, saingy tsy dia fahita firy izy io ary ny tampom-bony dia matetika miteraka zanany kely afa-tsy ireo ovan-karazana avy any Azia Afovoany sy any Kaokazy izay akaiky ny karazana maniry hoazy.

### Vody
Manana fofona mahery ary matetika misy hasiny 10 ka hatramin' ny 20 ny vodin' ny tongologasy. Ny hasiny manakaiky ny afovoany dia mifanandrify mirindra, ary ireo manodidina ny ivo dia mety ho tsy misy firindrana. Ny hasiny tsirairay dia voahodidin' ny ravina anatiny iray izay voahodidin' ny soson-dravina ivelany.

### Fampitomboana taranaka
Ny fampitomboana taranaka dia amin' ny alalan' ny ampahan-javamaniry (fa tsy amin' ny alalan' ny voany) no mahazatra, indrindra amin' ny alalan' ny vodiny eo am-pototry ny taho. Ireo vodiny ireo dia ahitana hasiny telo ka hatramin' ny roapolo.

## Fampiasana

### Amin' ny sakafo

Ampiasaina betsaka amin' ny nahandro any amin' ny firenena sy faritra maro eto amin' izao tontolo izao ny tongologasy na tongololay.

### Fandroahana sy famonoana biby

#### Famonoana kankana
Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny Vondrona Eorôpeana sy ny Fanjakana Mitambatra hampiasaina ho famonoana bibikely (*[[Insecta]]*), anisan' izany ny ady atao amin' ny lalitry ny laisoa (*Delia radicum*) mpanimba ny fambolena toy ny laisoa, ny radisa (*Raphanus sativus*), ny nave (*Brassica rapa* subsp. *rapa*), ary ny kôlzà (*Brassica napus* subsp. *napus*). Amonoana ny haomena (*Dermanyssus gallinae*) amin' ny akoho amam-borona koa izy io.

Noho ny singa solifara ao amin' ny ra, ny tongololay nohanina dia misy milaza fa mandroaka moka, na dia tsy misy ny porofo ara-tsiansa momba ny fahombiazany.

#### Famonoana kankana an-tsinay

Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny Vondrona Eorôpeana sy ny Fanjakana Mitambatra hampiasaina ho famonoana kankana (*[[Nematoda]]*) sy bibikely (*[[Insecta]]*).

### Amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana

#### Ankapobeny
Mitana anjara toerana lehibe ny fampiasana ny tongologasy eo amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana: mihinana azy io ny 4&nbsp;% amin' ny mponina amerikana sy ny 10&nbsp;% amin' ny mponina aostraliana noho ny antony ara-pitsaboana.

Manana izao fiasa izao ny tongologasy: mampihena ny lipida (trigliserida sy kôlesterôla) ao amin' ny ra; misakana ny fivaingan' ny ra; mampihena ny tosi-dra sy misoroka ny fahasarotana toy ny aretim-po sy ny fahatapahan' ny lalan-dra any amin' ny atidoha; mitroka ny metaly mavesatra sy ny poizina; antiôksida; manaitra ny hery fiarovana; miady amin' ny homamiadana sasany.

#### Misy vitaminina
Misy vitaminina A, vitaminina B1, vitaminina B2, vitaminina B6, vitaminina K, vitaminina E, ary vitaminina C, misy antibiôtika voajanahary isan-karazany ny tongololay ka anisan' izany ny ajôena (ity farany ity dia tsy marin-toerana, sady hita amin' ny fatra ambany loatra ao amin' ny vatana aorian' ny fihinanana tongololay ka tsy dia misy fahombiazany firy).

#### Misakana ny fihanaky ny bakteria sy ny viriosy
Misy inolinina, izay manentana ny fitomboan' ny bakteria mahasoa an-tsinay). Ahitana alisinina koa izy io, singa misy solifara mamono bakteria sy misakana fihanak' aretina amin' ny vatana ary  miady amin' ny viriosy.

#### Itsaboana ny sery
Mazàna no ampiasaina amin' ny fitsaboana ny sery ny tongologasy na ny singa avy amin' ny tongologasy. Tamin' ny fanadihadiana natao, amin' ny olona nihinana tongololay isan' andro nandritra ny telo volana dia latsaka 2,7 heny ny tsy hahavoan' ny sery azy ireo, ary raha narary izy ireo dia naharitra latsaka iray andro faharetan' ny sery tao aminy. Na izany aza, ny mpanoratra dia nanao teny famaranana izay milaza fa tsy ampy ny fikarohana momba ny fiantraikan' ny tongololay amin' ny sery.

#### Fiasany ao amin' ny ra sy ny lalandra ary ny tosidra
Misy koa ny milaza fa mampihena kôlesterôla ny fihinanana tongologasy (tsy voamarina io toetrany farany ity). Mety ho antonony ny fahombiazany amin' ny fampihenana ny mety ho fiakaran' ny tosi-dra. Ny tongololay dia misy singa misakana ny fivaingan' ny ra, izay mety hampitombo ny fandehanan-dra be loatra raha ampiarahina amin' ny fanafody hafa misakana ny fivaingan' ny ra.

#### Mampihena ny mety hahavoan' ny homamiadana
Araka ny fanadihadiana dimy natao, ny fehin-kevitra araka antontanisa iraisam-pirenena dia manombana fa misy porofo ampy milaza fa ny fihinanana hasina tongologasy iray (3 g) tsy tapaka isan' andro dia mampihena antsasany ny mety ho hahavoazan' ny homamiadana mahazo ny vavony sy ny tsinaibe ary ny tsinaimbody. Ny anzima aliinazy, izay mitareka izany dia miseho 15 minitra aorian' ny fanorotoroana tongologasy manta alohan' ny hihinana azy. Na izany aza, ny homamiadana mahazo ny atidoha, ny tenda, ny havokavoka, ny nono ary ny prôstaty dia tsy ahitana fihenana firy.

#### Itsaboana ny aretina vokatry ny holatra
Azo ampiasaina amin' ny fitsaboana aretina vokatry ny holatra madinika isan-karazany koa ny tongologasy, anisan' izany ny aretina vokatry ny holatra amin' ny tongotra sy ny hodipotsy.

### Fampiasana hafa
Ny ranony madity ao amin' ny tongologasy dia ampiasaina ho dity amin' ny fanamboarana vera sy bakoly simba. 

### Lafy ratsiny

#### Fofona ratsy amin' ny vatana
Mitoetra ao amin' ny vatan' olombelona ny fofon' ny tongololay ary miteraka fofona ratsy anaty vava sy avy amin' ny vatana. Vokatry ny solfioran' alila sy metila (AMS) (CH2=CHCH2SCH3) izany. Ranoka mora mietona izay miditra ao amin' ny ra ny solfioran' alila sy metila, ary avy amin' ny ra izy io no mandeha any amin' ny havokavoka (avy eo mankany amin' ny vava ka miteraka fofona tongologasy) sy any amin' ny hoditra (ary mivoaka amin' ny mason-koditra). Satria maharitra ora maromaro ny fandevonan-kanina, ary ora maromaro kokoa ny famoahana ny AMS, dia mety hisy ny vokany maharitra ny fihinanana tongologasy. Vahaolana amin' ny ampahany sy tsy tonga lafatra hanalana ny fofona ny fanasana ny hoditra amin' ny savony. Nasehon' ny fanadihadiana fa afaka manala ny fofom-bava ratsy ny fisotroana ronono miaraka amin' ny fihinanana tongologasy. 

Mampihena ny fofona ny fampifangaroana tongololay amin-dronono anaty vava alohan' ny hitelemana azy noho ny misotro ronono aorian' izay. Mety hampihena ny fofona koa ny rano tsotra sy ny holatra ary ny bazilika (*[[Ocimum basilicum]]*); ny fifangaroan' ny zaka matavy sy ny rano ao anaty ronono anefa no tena nahomby. Mampihena ny fofona tongologasy mivoaka amin' ny vava ny fihinanana persily vaovao (*Petroselinum crispum*). 

#### Fahamora tohina
Ny olona sasany dia tsy mahazaka tongololay sy ny karazana *[[Allium]]* hafa. Ny soritr' aretina dia mety hahitana ny tsinay mora manotika, ny aretim-pivalanana, ny fery amin' ny vava sy ny tenda, ny maloiloy, ny fahasarotan' ny fisefoana, ary, amin' ny tranga tsy fahita firy, ny anafilaktika. Ny olona mora tohina amin' ny tongololay dia matetika mora tohina koa amin' ny zavamaniry hafa, anisan' izany ny tongolobe (''Allium'' ''cepa''), ny tongoloravina (*[[Allium schoenoprasum]]*), ny tongoloherana (*[[Allium porrum]]*), ny karazana lisy (*[[Lilium]]*), ny sakamalao (*[[Sakamalao|Zingiber officinale]]*) ary ny akondro (*[[Musa acuminata]]*, *[[Musa balbisiana]]*, sns).

#### Fahamaizana
Betsaka ny tatitra momba ny fahamaizana lehibe vokatry fampipetahana ny tongololay amin' ny vatana ho amin' ny tanjona isan-karazany, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny natorôpatia sy ny fitsaboana ny akne, ka midika fa ilaina ny fitandremana amin' ireo fampiasana ireo, amin' ny fitsapana ny faritra kely amin' ny hoditra amin' ny fampiasana tongologasy kely fatra. Noho ny tatitra maro momba ny fahamaizana toy izany, anisan' izany ny fahamaizana mahazo ny ankizy, ny fampiasana ny tongololay manta, sy ny fampidirana tongologasy manta amin' ny lavaka amin' ny vatana, dia tsy amporisihina.

#### Vokany amin' ny fampinonoana
Tsikaritry ny reny mampinono sasany fa rehefa avy nihinana tongololay izy ireo dia mety tsy hinono tsara ny zanany, ary misy fofona tongologasy avy amin' ny rononony. Mifamadika amin' izany koa ny nasehon' ny andrana iray, satria ny zaza dia niraikitra amin' ny nono nandritra ny fotoana lava kokoa ary ninono bebe kokoa rehefa nisy fofona tongololay ny ronono.

#### Vokan-dratsiny raha miaraka amin' ny fanafody sasany
Raha ampiasaina amin' ny fatrany ambony loatra miaraka amin' ny fanafody misakana ny fivaingan' ny ra ny fatran' ny tongololay, dia mety hiteraka fahaverezan-dra bebe kokoa. Ny tongololay dia mety hanambatra ny fiasany amin' ny komafena (C19H16O4), ny sakinavira (fitsaboana ny VIH/SIDA), ny fanafody mampihena tosi-dra, ny fanafody misakana ny fantsona kalsiôma, ny kinôlônina misy antibioôtika (toy ny ciprofloxacin), ny fanafody mapiheba glisemia, ary koa ny fanafody hafa. Mihevitra ny tongololay ho poizina ho an' ny biby fanao namana (alika, saka, sns) ny American Veterinary Medical Association.

#### Voka-dratsy hafa
Tsy fantatra ny voka-dratsin' ny fihinananana tongologasy atao famenon-tsakafo maharitra ela. Ny mety ho voka-dratsiny dia ny fikorontanana ao amin' ny vavony sy ny tsinay, ny hatsembohana, ny hafaninana, ny faha mora tohina, ny fandehanan-dra, ary ny tsy fanaraham-potoan' ny fadimbolana.

## Simia
Ny fisian' ny fangaro be dia be misy solifara ao anaty tongololay dia mahatonga ny tongololay ho lasa maitso na manga mandritra ny fandomana anaty rano na vinaingitra misy sira sy mandritra ny fandrahoana. Noho ny fakirana ny ny hafanana, ny aliina misy solifara dia miota amin' ny asidra amino mahazatra ka mamorona pirôla sy vondrona tsingerina  karbonna sy azôta. Ireo tsingerina ireo dia azo avondrona mba hamorona molekiola pôlipirôla. Ny firafitra mitsingerina dia mitroka ny halavan' onjam-pahazavana sasany ka maneho loko. Ny molekiola manana pirôla roa dia mena, ny molekiola manana pirôla telo dia manga, ary ny molekiola manana pirôla efatra dia  maitso (toy ny famaitso, izay tetrapirôla). Tahaka ny famaitso, ny fandoko pirôlika dia azo hanina. Rehefa tapahina ny tongologasy dia miova maitso sahala amin' ny tongolobe izay miova loko vokatry ny fiotan' ny asidra amino amin' ny fangaro misy solifara, dia mety hivadika maitso ny tongologasy.

Ny fiforitra maitso sy maina eo afovoan' ny hasin-tongololay no masiaka indrindra. Mamokatra fangaro hafa misy solifara ny alisinina, izay fangaro misy solifara vokatry ny fanosena na fitsakoana ny tongologasy vaovao, dia ny azôena sy ny pôlisolfiora alila ary ny vinilditiinina. Tsy misy alisinina nNy tongologasy efa antitr,a saingy mety misy hetsika sasany noho ny fisian' ny S-alilsisteinina.

## Jereo koa

* *[[Allium]]*
** *[[Tongolobe]]*
** *[[Tongoloherana]]*
** *[[Tongolomadinika]]*
** *[[Tongolo raviny]]*

* Dipoavatra
* Sakamalao
* Sakay
* Sakaibe
* Tamotamo
* Voatabia
* Anana
* Legioma