open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
La vida es sueño

***Ny fiainana dia nofinofy*** dia asa fanaovana teatra an'i Pedro Calderon de la Barca navoaka tamin'ny 1635 ary an'ny an'ny haisoratra Baroque. Ny lohahevitra afovoany dia ny fahalalahan'ny zanak'olombelona handamina ny fiainany, tsy ho entin'ny heverina ho lahatra.

Ny torontoronina ny ainy ho nofy tena antitra, dia misy andinin-tsoratra masina ao amin'ny Hindoa eritreritra sy Persianina miafina, Bodista fitondran-tena, ny Judeo - Kristiana fomban-drazana sy ny filozofia grika . Izany no antony niheverana azy ho lohahevitra literatiora.
Mike Feigenspan

**Mike Feigenspan** dia mpilalao baolina kitra (KFC Uerdingen 05) mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina, teraka ny 5 Aogositra 1995.

## Jereo koa
* Biôgrafia

## Loharano
Antrendry (voany)

Ny **antrendry** dia voankazo avy amin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *Phœnix dactylifera*, izay volena manerana izao tontolo izao any amin’ ireo faritra manana toetany mafana sy maina.

Ny fitambaran’ ny voan’ ny fototr’ antrendry iray mandritra ny iray taona dia mety mahatratra 270 kg. Amin’ ny fahavalo taonany ny antrendry dia manomboka misy voany. Ny antrendry vavy iray dia mety ahitana tangorom-boany maro ary ny tsirairay amin' izany dia ahitana voany miisa 200 hatramin’ ny 1 000, izay mety milanja hatrany amin’ ny 12 kg.

Ny voan’ antrendry dia famenon-tsakafo mahavelona any amin’ ny faritr’ i Afrika Avaratra sy any Iràna ary any Arabia. Misy siramamy ny 58 % ary lipida ny 2 %n’ ny voan’ antrendry sady ahitana prôteinina sy sira mineraly koa. Ny antrendry mamy dia volena any India mba hahazoana ranony izay andrahoina mba hahazoana siramamy; raha tsy andrahoina izany dia ahazoana zava-pisotro na divay na toaka.

## Jereo koa

* Voaniho
* Antrendry (maniry)
Voaniho (voany)

Ny **voaniho** dia voankazo fihinana avy amin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *Cocos nucifera*, izay maniry any amin’ ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany eto amin’ izao tontolo izao.

Ny voam-boanio dia mitangorona 10 hatramin’ ny mihoatra ny 20. Mirefy 30 sm eo ho eo ny voan’ ny voaniho rehefa lehibe. Miendrika boribory lavalava izany sady misy hodiny mafy toy ny vato, voafono hodiny matevina be tsiratsiraka.

Miloko fotsy sady mitahiry menaka azo hanina na anaovana zavatra hafa (savony, labozia) ny nofom-boanio, izay poaka aty ao anatin’ izany hodiny izany. Ao anatin’ io nofony fihinana io dia misy ranony toy ny ronono sady mamimamy. Sakafo mahavelona ny nofom-boan’ ny voaniho any amin’ ireo faritra aniriany eto amin’ izao tontolo izao. Azo anamboarana doberam-boanio ny nofom-boany.

## Jereo koa

* Voanjo
* Voaniho
* Antrendry (voany)
Satornaly

Ny **Satornaly** na **Satornalia** dia firavoravoana ankalazaina mba hanomezam-boninahitra ny andriamanitra Satorna, tany Rôma tamin' ny Andro Taloha, manomboka amin' ny 17 ka hatramin' ny 23 Desambra, izany hoe alohan'ny fotoana maha lava indrindra ny alina amin’ ny ririnina, sady andrehetana labozia sy afolava. Atao hoe *Saturnalia* izany ety izany amin' ny teny latina. Mandritra ny fankalazana dia rava ny efitrefitra eo amin' ny fiarahamonina: tsy misy ny ambony sy ny ambany.

Izany fankalazana izany dia andro iray anatanterahana zava-mahafinaritra sy fifaliana isan-karazany. Manomboka amin' ny fanaovan-tsorona ao amin' ny tempolin' i Satorna ny firavoravoana, eo am-pototry ny havoana Capitole, avy eo misy ny fihinanam-be izay anasana ny olona rehetra. Ampitovin' ny Rômana amin’ ny andriamanitra grika Krônôsy, izay mpanjaka mpanao soa amin' ny andro volamena, i Satorna. Mandritra ny fotoana ankalazana ny Satornaly dia afahana fotoana fohy amin' ny asa fanompoany ny andevo ka mifamadika andraikitra amin’ ny tompony, afaka mitsikera ny tompony izy ireo, ary manompo azy ireo ny tompony. Misy ny fifanakalozana fanomezana, ny fanomezana sariolona na sarim-biby madinika ho an' ny ankizy, ny fametrahana zavamaniry maitso ao an-trano.

Misy ny mihevitra fa fakana tahaka amin' ny ampahany ny Satornaly, izay fetin' ny mpanompo sampy, ny fankalazana ny Noely ao amin' ny fivavahana kristiana.

## Jereo koa

* Masoandro tsy resy
Paiso (voany)

Ny **paiso** dia voankazo fihinana, be nofony, mamy, azo avy amin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy izay atsoina amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *Prunus persica.* Voankazo boribory, nofosana sy mamy ary be ranony ny voam-paiso rehefa masaka. Misy vihy mafy ny ao afovoan' ny voam-paiso, hodidinin' ny nofony, ka mety miraikitra na tsia amin' ny  nofony io vihy io, arakaraka ny karazam-paiso. Ny hoditry ny voam-paiso dia mety misy volovolony na malaman arakaraka ny karazam-paiso ihany koa. Efa azo akana voany ny foto-paiso iray rehefa feno fito hatramin’ ny sivy taona.

Mahatratra 300 any ho any ny karazana paiso, ka ny voan’ ny sasany misy hodiny voloina miloko mavo na fotsy sady misy vihy tsy miraikitra amin’ ny nofony, ny voan’ ny sasany voloina ihany koa nefa miraikitra amin’ ny hodiny ny vihiny, ny voan’ ny sasany malama hoditra sy misy vihiny tsy miraikitra amin’ ny nofony, ny voan’ ny sasany malama hoditra sy misy vihiny miraikitra amin’ ny nofony.

## Jereo koa

* Paiso
* Paoma
Manga (maniry)

Ny **manga** dia zavamaniry, hazo fihinam-boa volena maro any amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany mba hahazoana voany maro rantsana, misy voany be nofony. Ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]* ity zavamaniry ity. Ny anarany ara-tsiansa dia **''Mangifera indica** L.''

Hazo mety hahatratra haavo 25 hatramin' ny 40 m ny manga. Mety hahatratra 10 m hatramin' ny 20 m eo ho eo ny savaivo azony alofana. Mety hahatratra 300 taona ny manga ary mbola mety hamokatra foana izy amin' izany taonany izany. Mety hidina 6 m any amban' ny tany ny fakan' ny manga. Maitso ny lokon' ny raviny izay manana halava 15 hatramin' ny 35 sm, sy ambainy 6 hatramin' ny 16 sm.

Hazo avy any amin' ny faritra atsinana any India sy avy any Birmania ny manga. Nampidirin' ny Arabo taty Afrika ary nampidirin' ny Pôrtogey tao Brezily ny manga tamin' ny taonjato faha-16. Volena betsaka any amin' ny firenena manana toetanin-jana-pehin-tany ny manga nanomboka tamin' ny taonjato faha-17, indrindra taty Afrika, tao La Réunion, tao Maorisy, tao Seisely, tany Antilia ary tany Brezily.

## Jereo koa

* Manga
* Paiso
* Paoma
* Litisia
* Akondro
* Antrendry
* Zavôka
Paoma (zavamaniry)

Ny **paoma** dia zavamaniry fihinam-boa, maitso ravina lalandava, maniry any amin' ny faritra manana toetany antonony mangatsiaka. *Malus* no anarany ara-tsiansa (fianakaviana des *[[Rosaceae]]*).

Misy karazany maro ny paoma ka ny sasany hazo lehibe fa ny sasany kosa hazo madinika. Ny tena be mpamboly, satria fihinana, dia ilay atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *Malus domestica*. Na dia misy voniny sy voany aza ny karazana paoma sasany dia volena mba hohaingon-tanàna.

## Toetoetran' ny paoma

### Ravim-paoma

Miendrika boribory lavalava ny ravim-paoma, fisaka ny eny amin' ny tendrony ary be tsiratsiraka ny ao ambaniny, indraindray misy tsilo. Hazo mora mihintsan-dravina ny paoma.

### Vonim-paoma

Boribory miloko fotsy madio na misy soritsoritra mavokely na mavokely somary matroka ny voniny. Misy ny karazam-paoma manome voniny miiloko mena.

### Voam-paoma
Ny voan' ny paoma dia be nofony malemy, mamy na somary makirana, sady misy ranony. Isan-karazany ny fomba ihinanana ny paoma: hanina rehefa masaka tsy nahandroina na masaka nahandroina, hanina lena na maina, hanina ventiny na atao ranom-boankazo. Azo anamboarana vinaingitra sy alikaola koa ny paoma.

## Fambolena paoma

### Tantaran' ny fambolena paoma
Novolen' ny olombelona hatry ny anarivo taona ny paoma mba hahazona ny voany izay manana tsiro mamy sy somary makirana. Ankehitriny dia maro ny karazana paoma avy amin' ny fanaovana girefy taloha na avy amin' ny fampifangaroana lahimbony sy vavimbony avy amin' ny paoma maro samy hafa. Tokony naniry tany amin' ny faritra manodidina ny Ranomasina Mainty hatrany amin' ny Ranomasina Kaspiana ny paoma, nefa tsy fantatra mazava ny toerana naniriany voalohany ao amin' io faritra io. Efa tia paoma ny Grika sy ny Rômana tamin' ny Andro Taloha. Ireo voanjo eorôpeana voalohany tonga tany Amerika Avaratra no nampiditra ny paoma tao amin' io kôntinenta io.

### Toerana mety amin' ny fambolena paoma
Ny toerana mety tsara fambolena paoma dia ireo faritra manana sala-maripana manakaiky ny 0 °C mandritra ny roa volana. Misy anefa ny paoma mahatanty hatsiaka hatrany amin' ny -40 °C. Ny paoma dia miely amin' ny alalan' ny girefy na ny fanatsatohana ny tahony amin' ny tany. Ny lahimbony sy ny vavimbony avy amin' ny vonim-paoma iray dia tsy mety mahavanona voany fa tsy maintsy mila lahim-bony avy amin' ny vonim-paoma hafa karazana. Noho izany dia volena mifangaro ny karazam-paoma.

## Jereo koa

* Manga (maniry)
* Paiso
* Ampongabendanitra
Persàna (vahoaka)

Ny **Persana** na **Persanina** na **Vahoaka** **persiana** na **Persana Tadrefana** dia vahoaka efa nisy hatramin' ny Andro Taloha, mipetraka tany Persia taloha na Iràna ankehitriny. Fiteny persana na fiteny mifandray amin' io fiteny io no fiteniny, sady mitovy kolontsaina sy tantara iombonana. Ny isan' ny Persana ankehitriny dia eo amin' ny 80 tapitrisa eo ho eo, ka monina any Iràna ny ankabeazany.

Ny anarana hoe *Persana* amin' ny fiteny grika, *ἡ Περσίς* / *hê Persis*, dia nanondroana ny mponina nentin' ny mpanjaka taranaky ny Akemenida (Dariôsy, Kserksesy). Ankehitriny, *[[Iranianina (vahoaka)|Iraniana]]* no fiantsoana ny vahoaka mipetraka ao Iràna.

Maro ny Persana monina any ivelan' i Iràna. Ny Ntaolo persiana dia vahoaka iraniana izay nifindra monina nankany amin' ny faritr' i Persisy, izay mifandraika amin' ny faritanin' i Fars ankehitriny ao amin' ny tapany atsimo-adrefan' i Iràna, tamin' ny taonjato faha-9 tal. J.K.

Ny fianakaviambe lehibe indrindra dia mivangongo any Etazonia, any Kanada, any Soeda, any amin' ny Emirata Arabo Mitambatra sy any Angletera.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
Vahoaka iraniana ankehitriny:

* Persàna (Aimaka, Farsioana, Hazara, Tajika, Taty, Ajamo), ny Pastona (Dorany, Gilzay), ny Kiorda (Kormajy, Sôrana, Lôry, Laka, Sekbizina), ny Balotsy, ny Mazandarany, ny Gilany, ny Pamiry (Sarikôly, Oaky, Tajikin' i Sina, Sogny), ny Talisy, ny Osetiana (Iasa), ny Iagnoby, ny Parsỳ, ny Iranỳ, ny Zaza ary ny Gôrana.
Pastona (vahoaka)

Ny **Pastona** na **Paktona** na **Patàna** dia vahoaka iraniana mizarazara ho foko lehibe izay miteny pastô indrindra, izay fiteny indô-iraniana. Atao hoe پښتون / Pəx̌tānə́ izy ireo amin' ny teny pastô, پختون amin' ny teny persana ary پشتون amin' ny teny ordo, na koa  پٹھان amin' ny teny ordo sy पठान / *paṭ<sup>h</sup>ān* amin' ny teny hindy.

Tamin' ny taona 2009 izy ireo dia niisa 50&nbsp;000&nbsp;000 any ho any, fa ankehitriny kosa ia eo anelanelan'ny 60&nbsp;000&nbsp;000 sy 70 000&nbsp;000. Ny vahoaka pastona no nanorina an' i Afganistàna araka ny ahafantarana azy akehitriny, niaraka tamin' i Ahmad Shah Durrani. Any Pakistàna anefa no ahitana vahoaka pastona betsaka, indrindra ao amin' ny faritanin' i Khyber Pakhtunkhwa izay nandray io anarana io.

Pastona ny 42&nbsp;%n' ny mponina ao Afganistana (13&nbsp;000&nbsp;000 tamin' ny taona 2012) ary 15 %n' ny mponina ao Pakistana (29&nbsp;000&nbsp;000 tamin' ny taona 2012). Ny tsipika Durand izay nofaritana tamin' ny taona 1893 no nizara ny tanin' ny Pastona tamin' i Afganistàna sy ny Raj britanika (izay niova anarana ho Pakistàna tamin' ny taona 1947). Ankehitriny dia ny fivavahana silamo no fivavahan' ny Pastona. Miteny pastona, hindo, ordo ary persana ny Pastona.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* **Vahoaka iraniana ankehitriny:** Persàna (Aimaka, Farsioana, Hazara, Tajika, Taty, Ajamo), ny Pastona (Dorany, Gilzay), ny Korda (Kormajy, Sôrana, Lôra, Laka, Sekbizina), ny Balotsy, ny Mazandarany, ny Gilany, ny Pamiry (Sarikôly, Oaky, Tajikin' i Sina, Sogny), ny Talisy, ny Osetiana (Iasa), ny Iagnoby, ny Parsỳ, ny Iranỳ, ny Zaza ary ny Gôrana.
* Vahoaka ao Iràna
Gilaky (vahoaka)

Ny **Gilaky** na **Gilany** dia vahoaka iraniana monina ao amin' ny tapany avaratr' i Iràna, ao amin' ny faritanin' i Gilan. Izy ireo no vondrom-poko lehibe ao amin' io faritraio. Ny Gilaky, miaraka amin' ny Mazandarany, izay akaiky azy, dia ampahan' ny vahoaka kaspiana ihany koa, izay monina ao amin' ny faritra atsimo sy atsimo-atsinanan' ny morontsiraky ny Ranomasina Kaspiana. Miteny gilaky, izay anisan' ny fiteny iraniana sady manakaiky ny fiteny mazandarany, ny vahoaka gilaky.

Ny vahoaka gilaky dia tombanana any amin' ny 3&nbsp;000&nbsp;000 sy 4&nbsp;000&nbsp;000 tamin' ny taona 2006. Manam-pifandraisana akaiky amin' ny Mazandarany sy ny vahoakan' i Kaokazy (Jeôrjiana sy Armeniana ary Azery na Azerbaijaney) koa izy ireo.

## Jereo koa

* Fiteny iraniana
* Vahoaka iraniana
Talisy (vahoaka)

Ny **Talisy** na **Talesy** dia vahoaka iraniana tompon-tany ao Azerbaijana, miteny amin' ny fiteny iraniana. Monina amin' ny faritra sasany ao avaratr' i Iràna sy ao amin' ny ampahany atsimon' ny Repoblikan' i Azerbaijana (izay fantatra taloha tamin' ny anarana hoe Talish-i Gushtasbi) izy ireo. Tombanana ho eo anelanelan' ny 110&nbsp;000 sy 430&nbsp;000 any ho any ny isan' ny Talisy ao amin' ny Repoblikan'i Azerbaijana fa 78&nbsp;000 kosa izany ao Iràna. Manaraka ny fivavahana silamo izy ireo.

## Jereo koa

* Fiteny iraniana
* Vahoaka iraniana
Ôsetiana (vahoaka)

Ny **Ôsetiana** na **Ôseta** na **Ôsa** dia vahoaka iraniana monina ao amin' ny faritr'i Kaokazy, any Rosia ary any Jeôrjia, avy amin' ny faritra atao hoe Ôsetia. Atao hoe *ирӕттӕ* / *irættæ* izy ireo amin' ny fiteny ôsetiana fa ოსები / *osebi* kosa amin' ny fiteny jeôrjiana. Ny fitenin' ny Ôsetiana (fiteny ôsetiana) dia isan' ny fiteny iraniana. Kristiana ôrtôdoksa ny ankabetsahan' ny vahoaka ôsetiana. Vitsy ny Ôsetiana manaraka ny fivavahana silamo. Miisa any amin' ny 750&nbsp;000 any ho any ny Ôsetiana ka ao Rosia (528&nbsp;515 tamin' ny taona 2010), ao Ôsetia an' i Alania Avaratra (445&nbsp;310 tamin' ny taona 2010), ao Ôsetia Atsimo (45&nbsp;000 tamin' ny taona 2007), ao Jeôrjia (38&nbsp;028 tamin' ny taona 2002), ao Torkia (100&nbsp;000) ary ao Siria (61&nbsp;800) no tena betsaka azy ireo.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Fiteny ôsetiana
* Alàna (vahoaka)
* Alania
* Asianisma
Iagnoby (vahoaka)

Ny **Iagnôby** na **Iagnaby** dia vahoaka iraniana vitsy anisa ao Tajikistana izay miteny iagnôby. Ny anaran' ny lohasaha sy ny renirano Yaghnob no nahazoany io anarany io. Monina indrindra ao amin' ny faritra afovoan' i Tajikistana, manodidina ny ony Zeravshan izy ireo.

## Jereo koa

* Fiteny iraniana
* Vahoaka iraniana
Iranỳ

Ny **Iranỳ** dia vahoaka iraniana manaraka ny fivavahana zôrôastriana, izay nifindra monina avy any Iràna Lehibe nankany Azia Atsimo tamin' ny taonjato faha-19. Tsy afangaro amin' ny Parsy izay Zôroastriana koa ny Iranỳ : ny Parsy dia samy hafa aminy amin' ny lafiny ara-kolontsaina sy ara-piteny ary ara-piarahamonina, sady efa nifindra monina tany India taonjato maro taloha ela, izay nandositra ny fanenjehana nataon' ny Miozolmana ny Zôrôastriana.

## Jereo koa

* Fivavahana iraniana
* Vahoaka iraniana
* Zôrôastrisma
Parsỳ

Ny **Parsỳ** na **Parsa** dia vahoaka iraniana nifindra monina any India, mba hahafahan' izy ireo manohy ny fanarahany ny fivavahany, dia ny parsisma, fivavahana nisampana avy amin' ny zôrôastrisma. Iray amin' ireo fianakaviambe zôrôastriana monina any India ny Parsỳ (ka ny faharoa dia ny Irany). Atao hoe પારસી izy ireo amin' ny fiteny gojaraty. Tamin' ny taona 2012 dia miisa eo anelanelan' ny 111 700 sy 121 700 ny Parsỳ maneran-tany, ka 61 000 ny tao India, teo anelanelan' ny 15 000 sy 25 000 ny tao Iràna ary 14 405 ny tany Etazonia.

Tamin' ny fahazoan' ny Miozolmana an' i Persia dia nandositra any Atsinanana ny Parsỳ sasany ka nanorim-ponenana tany India. Tao Sindi sy tao Saurāshtra any Gujarat no nonenan' ny Parsỳ voalohany. Nanararaotra ny fiarovan' ny mpanjaka Jadi Rana azy ireo tamin' ny taonjato faha-8 izy ireo. I Jadi Rana dia nanjaka tamin' ireo Fanjakan' i Thana ao akaikin' i Mumbai (na Bombay) ankehitriny. Toa ny fianakaviambe jiosy monina any India dia malalaka ny fivavahana zôrôastriana any India.

Mivavaka amin' ny afo ny Parsỳ ary tsy mandoro faty mba tsy handoto izany afo izany. Famantaran' ny fahazavan' Andrimanitra ny afo amin' ny Parsỳ. Mba tsy handotoana ny tany koa dia tsy alevina ny fatin' ny Parsỳ fa apetraka amin' ny *tilikambon' ny fahanginana* (atao hoe *dakhmā*) mba hihinanan' ny voromahery voltora ny nofon' ny olona maty.

## Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

* Vahoaka iraniana
* Fivavahana iraniana
* Fiteny iraniana
* Zôrôastrisma
Mazandarany (vahoaka)

Ny **Mazandarany** na **Mazendarany** izay atao hoe **Tabary** na **Mazany** koa, dia vahoaka iraniana tompontany monina ao amin' ny faritr' i Kaspiana any Iràna. Ao amin' ny morontsiraka atsimon' ny Ranomasina Kaspiana no onenan' izy ireo, ao amin' ny  faritra anisan' ny manan-tantara antsoina hoe Tabaristan. Sisin-tany atsimo amin' ny faritra onenan' ny Mazanderany ny tendrombohitra Alborz. Atao hoe مازرونیون / *Mazanderani* na طبریون / *Mazanderani* na تپورون‎ / *Tabari* izy ireo amin' ny fiteny mazandarany.

## Vahoaka
Eo anelanelan' ny telo sy efatra tapitrisa ny isan' ny Mazanderany (tombana tamin' ny taona 2006). Miisa 4&nbsp;480&nbsp;000 izy ireo tamin' ny taona 2019. Ny silamo siista no fivavahan' ny maro amin' izy ireo.

Manana fiaviana amin' ny Tabary (*Tabari*) ny Mazandarany, ary miteny ny fiteny tabary na mazendrarany. Avy any amin' ny Tapory (*Tapuri*) sy ny Amardy (*Amardi*) ny fiaviany. Nantsoina hoe Tapuria na Tapurestan ("tanin' ny Tapory") ny tanin' izy ireo. Monina any amin' ny morontsiraka atsimo-atsinanan' ny Ranomasina Kaspiana ny ankamaroan' ny Mazanderany.

Monina amin' ny morontsiraka sy amin' ny tapany amin' ny faritra natsoina hoe Tabaristan izy ireo. Ny tendrombohitra Alborz no efi-tany atsimon' ny Mazandarany. Manaraka ny fivavahana silamo siita ny ankamaroan' izy ireo. Ny miompy sy ny manjono no anton-draharahan' ny ankamaroan' izy ireo. Manam-pifandraisana akaiky amin' ny Gilaky sy amin' ny vahoaka kaokaziana (Jeôrjiana sy Armeniana ary Azerbaijany) ny Mazandarany.

## Fiteny
Ny fiteny mazandarany, izay atao hoe fiteny mazany na tabary na geleky, dia fiteny ao amin' ny fianakaviana indô-eorôpeana, ao amin' ny sampana indô-iraniana, ao amin' ny zana-tsampana iraniana avaratra-andrefana, tetenina ao Iràna ao amin' ny faritanin' i Mazanderan. Mitovitovy amin' ny fiteny gilaky ny fiteny mazandarany, indrindra raha ny voambolana no heverina. Nisy 3&nbsp;000&nbsp;000 eo ho eo ny mpiteny mazandarany manao azy ho fiteny nibeazana tamin' ny taona 1993.

## Jereo koa

* Fiteny iraniana
* Vahoaka iraniana
* Fivavahana iraniana

## Loharano sy fanamarihana
Balotsy (vahoaka)

Ny **Balotsy** dia vahoaka iraniana monina indrindra any amin'ny faritra Balotsistàna izay faritany ao amin'ny faritra atsimo-andrefan'i Pakistàna (5&nbsp;600&nbsp;000 any ho any). Ahitana vahaka balotsy koa ny any Afganistàna (100&nbsp;000 any ho any), ny any Iràna (1&nbsp;000&nbsp;000 any ho any), ny any Torkmenistàna (28&nbsp;000 any ho any). Ny Balotsy ao Afganistàna dia monina ao amin'ny faritra atsimo-andrefana, izany hoe ao amin'ny faritanin' i Kandahâr sy ny faritanin'i Helmand ary ny faritanin'i Nimrôz, manakaiky ny sisin-tany pakistaney.

## Etimolojia
Maro ny etimolojia naroso. Araka ny voalazan'i Rawlinson (1873), ny anaran'izy ireo dia avy amin'ny andriamanitra Babylonianina Belus. Mino i Dames (1904) fa avy amin'ny *balash* Avestan izany, izay manondro ny volom-borona eo amin'ny fiarovan-dohany, eo anivon'ny tafiky ny Empira Achaemenid. Manolotra ny * *brza-vaciya** Medianina (en) i Herzfeld (1968): ireo "mahery fo." Nassir Dashti (2012) mampifandray ny Baloch amin'ny Balash an'i Balashagan, vondrona ara-poko avy any Atropatene (Azerbaijan ankehitriny sy avaratra andrefan'i Iran) izay noroahin'ny Azerbaijanis nankany atsimo atsinanana nandritra ny vanim-potoana Sasaniana. Na izany aza, ny ankamaroan'ny mpanoratra dia mampifandray ny anarana hoe Baloch amin'ny Sanskrit *bal-och*: "matanjaka-mahafinaritra"  

## Toetra mampiavaka azy
Misy Baloch manana hoditra mainty, ary ny ankamaroany dia tena mainty hoditra, ka mahatonga ny sasany hino fa avy amin'ny Dravidian izy ireo (toy ny fitenin'ny vitsy an'isa Brahimi). Na izany aza, ny fiteniny, Balochi, dia Iraniana, ary noho izany dia anisan'ny fianakaviana Indo-Eoropeana. Raha jerena ara-pivavahana, dia Miozolomana Sonita izy ireo izay manaraka ny sekoly fisainana Hanafi, rafitra ara-dalàna milefitra miaraka amin'ny finoana Maturidi tsy dia henjana loatra, izay ahafahan'izy ireo mitazona finoana manokana sy fomba fanao ara-pivavahana eo an-toerana. Ny foko Bezendja mpifindrafindra monina tany am-boalohany dia anisan'ity vondrona ity. Vitsy an'isa kely amin'ny Baloch no Zoroastrianina, angamba eo anelanelan'ny 10.000 sy 15.000 olona, ​​izay maneho latsaky ny 0.2% amin'ny mponina Baloch 8 tapitrisa eo ho eo. 

## Fanampiny

## Bibliografia

* Stéphane A. Dudoignon, Voyage au pays des Balouches : Iran oriental, an XXVII – XXIe siècle de la République islamique, Cartouche, Paris, 2009, 215 p. (ISBN 978-2-915842-37-1)
* Philippe Fabry, Balouchistan, le désert insoumis, Paris, Nathan Image, 1991, 136 p., (ISBN 2-09-240036-3) (en) 
* Carina Jahani, Agnes Korn ary Paul Titus (eds.), The Baloch sy ny hafa: fomba fijery ara-linguistika, ara-tantara ary ara-politika momba ny pluralisma ao Balochistan, Reichert Verlag, Wiesbaden, 2008, 399 p. (ISBN 978-3-89500-591-6)

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Fivavahana iraniana
* Fiteny balotsy
Zaza (vahoaka)

Ny **Zaza**  izay atao hoe **Kirda** na **Kirmanka** na **Dimily**, dia vahoaka iraniana miteny zazaky, izay isan' ny fiteny iraniana, monina ao amin'ny tapany afovoany-atsinanan' i Torkia. Ny tany tena onenan' izy ireo dia ao amin' ny faritanin' i Tunceli sy ny faritanin' i Bingöl sy ao amin' ny ampahan' ny faritanin' i Elazığ sy Erzincan ary Diyarbakır. Amin' ny ankapobeny dia manao ny tenan' izy ireo ho Korda ny vahoaka zaza, ka matetika atao hoe *Korda zaza*. Tsy fantatra marina ny isan'ny Zaza. Tamin'ny taona 2005 dia tombanana eo anelanelan'ny 2 000 000 sy 4 000 000 ny isan' ny mponina miteny zazaky. Manodidina ny antsaky ny Zaza no manaraka ny alevisma, fa ny antsasany faharoa losa dia Miozolmana sonita. Taloha dia nisy ihany ny Zaza kristiana tao Gerger.

Misy zanaka am-pielezana zaza ny any Alemaina, ny any Aotrisy, ny any Soisa, ny any Belzika, ny any Frantsa, ny any Nederlandy, ny any Soeda ary ny any Danemarka, ka mitotaly 300 000 any ho any izy ireo ao Eorôpa.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Zaza-Dımli Encyclopædia Iranica
Fiteny melaneziana

Ny **fiteny melaneziana** dia ireo fiteny ampiasain' ny teratany melaneziana, izay tsy mamorona vondrom-piteny misy ifandraisany fa fiteny amin' ny fianakaviam-piteny samihafa. Ny fitenenana hoe *fiteny melaneziana* dia efa tsy ampiasain' ny mpahay teny intsony noho izany antony izany. Nenti-nanondro ny fiteny aostrôneziana ampiasain' ny Melaneziana anefa ny hoe *fiteny melaneziana*, dia fiteny ao amin' ny fiteny ôseaniana, ny fiteny malaiô-pôlineziana atsinanana na malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana tsy idiran' ny fiteny pôlineziana sy ny fiteny mikrôneziana. Tamin' ny manodidina ny taona 1970 dia nosokajina ho isan' ny fiteny malaiô-pôlineziana atsinanana ireo fiteny melaneziana (isan' izany ny fiteny fijiana) sy ireo fiteny mikrôneziana ary ireo fiteny pôlineziana.

Ankehitriny dia fantatra fa ny fiteny melaneziana dia tsy misy fatoram-pihavanana: fiteny mifanakaiky fianakaviana izy ireo na mety ho tsy iray fianakaviana akory; lasa fomba fiteny fotsiny ihany ny hoe *fiteny melaneziana*, toy ny fampiasana ny hoe *[[Vondrom-piteny papoa|fiteny papoa]]*.

## Fiteny ao Melanezia
Ny ankamaroan' ireo lazaina hoe fiteny ao Melanezia dia isan' ny fianakaviam-piteny aostôneziana na isan' ny iray amin' ireo fianakaviam-piteny papoa. Misy fiteny 1 319 ny ao Melanezia, izay miparitaka amin' ny faritra kely. Ny salan-kakitroky ny fiteny isaky ny kilômetatra dia 716, ka hakitroka lehibe indrindra izany maneran-tany, saika in-telo makitroka noho ny ao Nizeria, izay malaza amin' ny fivangongon' ny fiteny maro amin' ny faritra iray. Akoatr' ireo fiteny teratany dia ao koa ireo fiteny pijiny sy kreôly, ka ny tena fantatra dia ny fiteny tok pisin, ny fiteny hiri motu, ny fiteny pijinin' ny nosy Salomon, ny fiteny bichlamar ary ny fiteny papoa maley. 

## Jereo koa

* Fianakaviam-piteny

* Melaneziana (vahoaka)
* Melanezia

* Fiteny pôlineziana
* Fiteny mikrôneziana
* Fiteny melaneziana
* Fiteny ôseaniana (na ôseanika)
* Fiteny ao Ôseania
Melaneziana (vahoaka)

Ny **Melaneziana** dia vahoaka monina indrindra amin' ireo vondro-nosy mitambatra ao amin' i Melanezia, ao avaratra sy avaratra-atsinanan' i Aostralia, sy mahafaoka an' i Papoazia-Ginea-Vaovao sy an' i Kaledônia-Vaovao ary an' ireo vondro-nosy Solomon sy Vanoato ary Fijy.

## Fiaviany
Ny Melaneziana dia taranaky ny olona nifindra monina avy any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Azia tamin' ny alalan' ny lakam-be tokony 3&nbsp;000 taona tal. J.K. hatramin' ny taonarivo voalohany tal. J.K. Nizotra nankany atsinanana sy niorim-ponenana tsikelikely tao amin' ireo faritra a-morontsiraka tao amin' ireo nosy ireo izy ireo alohan' ny hidirany tany afovoan-tany. 

## Asa fivelomana
Monina ambanivohitra ny Melaneziana. Mpamboly amin' ny tany avy nodorana mba hambolena zavamaniry misy vodiny, toy ny saonjo sy ny vomanga sy ny hafa koa ny Maleziana. Mampidi-bola amin' ny alalan' ny fanamboarana kôpra koa izy ireo. Mamboly kafe sy kakaô koa ny Melaneziana. Miompy kisoa sy karazana lamboala, izay ataony sorona amin' ny lanonana misy fomban-drazana izy ireo, ka ny henany dia zaraina amin' ny mpanatrika rehetra. Mihinana trondro ireo vahoaka maleziana monina a-morontsiraka. 

## Kolontsaina

### Kolontsaina nentim-paharazana
Manana kolontsaina maro isan-karazany ny Melaneziana, dia kolontsaina tsy dia misy toetra itambarany firy. Ny olona manana traikefa amin' ny fitenenena sy amin' ny fandaminana ny fifandraisan' ny tontolo hita maso amin' ny tontolo tsy hita maso, sy ny fifandraisan' ny velona amin' ny maty no mitarika ny fiarahamonin' ny Melaneziana.

### Kolontsaina taty aoriana
Rehefa nifandray amin' ny mpivarotra sy misiônera kristiana tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 sy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 ny Melaneziana dia tsy nanary ny fomban-drazany fa namorona fivavahana mampifangaro finoana sy fomba, dia ny fivavahana amin' ny sambo, ny finoana milenarista izay inoany fa hisehoan' ny sambo hitondra harena ho azy ireo. Tamin' ny taona 2011 dia fantatra fa ny 92&nbsp;%n' ny Maleziana dia Kristiana.

## Fiteny any Melanezia

Miteny amin' ny fiteny maro ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana na malaiô-pôlineziana ny Melaneziana, indrindra ny sampam-piteny ôseaniana na ôseanika, sy amin' ireo vondrom-piteny papoa tsy miray fianakaviana. Maro koa ireo fiteny kreôly tenenin' ny Melaneziana, toy ny tok pisin, ny hiri motu, ny pijin, ny bislamara ary ny ny maley papoa.

## Jereo koa

* Fiteny melaneziana
*Melanezia

* Papoa (vahoaka)
* Tompon-tanin' i Aostralia
* Dravidiana (vahoaka)
* Negritô
* Pigmea
Saonjo

Ny **saonjo** na **sahôgno** (any avaratry ny Nosy) dia zavamaniry misy vodiny azo hanina izay maniry sy volena amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany, ao amin' ny fianakaviana *[[Araceae]]*, zana-pianakaviana *Aroideae*.  ***Colocasia esculenta*** ny anarany ara-tsiansa.

Ny vodisaonjo dia miendrika varingarina na kitsoloha, mifono hoditra mafy, sahala amin' ny an' ny mangahazo. Sakafo mahavelona any Afrika sy Ôseania ary any Azia Atsimo ny saonjo, indrindra ny vodiny.

Azo hanina atao laoka koa ny taho sy ny ravin-tsaonjo (agnan-tsaôgno), tena matsiro kanefa mila ketrehina fotoana maharitra. Mampalailay vava ny mihinana ny vodiny na ny raviny na ny tahony raha mbola tsy nahandroina.
## Jereo koa

* *[[Colocasia]]*

* Vomanga
* Mangahazo
* Ovy
Perseus (mpitsikilo)

**Perseus** no anaran'ny kaody an'ny mpitsikilo atomika sovietika hypothètique izay, raha tena izy, dia mety nanitsakitsaka ny filaminam-pirenena amerikana tamin'ny fidirana an-tsokosoko tao amin'ny Laboratoara Los Alamos National nandritra ny fampandrosoana ny Tetikasa Manhattan, ary vokatr'izany dia mety ho fitaovana lehibe ho an'ny Sovietika tao amin'ny fampandrosoana ny fitaovam-piadiana niokleary.

Eo amin'ireo mpikaroka momba an'io lohahevitra io dia misy ny marimaritra iraisana fa tsy nisy velively i Perseus ary namorona faharanitan-tsaina sovietika mihitsy.
Hazon' ny Noely

Ny **hazon' ny Noely** na **hazon' ny Krismasy** (na **hazo Noely**, **hazo Krismasy**) dia hazo na sary hazo nohaingoina sy noravahana ao am-piangonana na any an-tokanrtano na eny amoron-dalana na eny an-jaridaina, mba hoenti-mankalaza ny fety kristiana Noely na Krismasy. Fomba nolovana hatry ny ela efa tamin' ny Andro Antenatenany izay nalaina tahaka tamin' ny fombam-pivavahana natao tamin' ny fotoan' ny firavoravoana manakaiky ny fisasahan' ny ririnina any amin' ny ila-bolantany avaratra tamin' ny Andro Taloha. Tamin' ny Andro Antenatenany no nisehoany voalohany tao amin' ny firenena jermanika ka niely tsikelikely tany Eorôpa sy tamin' ny toeran-kafa izany tamin' ny taonjato faha-19. Raha hazo kesika ny hazon' ny Noely tamin' ny fiangohany dia tsy mifidy hazo izany ankehitriny, indrindra amin' ireo faritra eto ambonin' ny tany tsy ahitana hazo kesika. Na dia izany aza dia misy ny hazon' ny Noely vita amin' ny plastika izay maka tahaka ny endriky ny hazo kesika.  

Ny hazon' ny Noely, ankehitriny, dia ravahana amin' ny alalan' ny bolan' ny Noely sy girlandy tsotra, na miravaka jiro na labozia ary zavatra madinika isan-karazany fanaingoana, ahitana kintana maro ka ny lehibe indrindra dia apetraka eny amin' ny tampon' ny hazon' ny Noely.

Ny zavamaniry atao hazon' ny Noely dia amidy efa avy notapahina na avarora anaty tavy, ka ity farany ity dia azo avela ho velona mba hampiasaina amin' ny Noely manaraka. Misy koa ny manao hazon' ny Noely eny ivelan' ny trano: eny an-tokontany na ao an-jaridaina. Ny hazon' ny Noely namboarina (vita amin' ny plastika, sns) fa tsy naniry dia azo ampiasaina indray amin' ny Noely manaraka raha tsy mora simba, ka azo safidianina hasolo ny hazon' ny Noely avy amin' ny hazo naniry notapahina. Ny fampiasana hazon' ny Noely namboarina dia fomba iray ialana amin' ny fanapatahana hazo, nefa ny fampiasana izany dia tsy azo lazaina ho fomba anajana kokoa ny tontolo iainanana raha mitaha amin' ny hazon' ny Noely voajanahary, noho ny fandotoana mety ateraky ny fanariana azy rehefa tsy azo ampiasaina intsony.

Toy ny amin' ny Noely na Krismasy ihany dia tsy misy firesahana momba ny hazon' ny Noely ny ao amin' ny Baiboly. Izany anefa tsy mahasakana ny mpiaro io fomba io hanamarina azy amin' ny fampahatsiahivana andalana sasany ao amin' ny Baiboly. Ny fiangonana tsy mankalaza Noely dia tsy mampiasa hazon' ny Noely.

## Jereo koa

* Dadabe Noely
Fiteny ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô

Ny **fiteny ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô** dia ahitana fitenin' ny tompon-tany (fiteny banto ny ankamaroany) sy ny fiteny frantsay. Ny fiteny frantsay no fiteny ôfisialin’ ny Repoblikan’ i Kôngô. Ny mponina tsirairay dia miteny amin’ ny fitenin’ ny vondrom-poko misy azy. Ny lalàm-panorenana kôngôley dia manao ny fiteny lingala sy kitoba ho fitenim-pirenena ifaneraserana. Ao koa ny fiteny mônôkotoba izay tenenina ao atsimo.

## Ny fiteny frantsay
Araka ny filazàn' ny *Organisation Internatinale de la Francophonie* (OIF), tamin' ny taona 2010 dia nahatratra ny 56&nbsp;%n' ny mponina kôngôley ny mpiteny frantsay, ka ny 78&nbsp;%n' izany dia mihoatra ny 10 taona, izany no maha laharana faharoa azy manerana an' i Afrika aorian' i Gabôna, raha ny isan-jato no heverina. Ny 88&nbsp;%n' ny mponina ao Brazzaville mihoatra ny 15 taona dia milaza fa mahay miteny sy manoratra frantsay.

Nandritra ny ady an-trano nandritra ny taompolo 1990 dia misafidy ny teny frantsay ny mponina tsy mahay fiteny kitoba (indrindra ny any atsimo), ny fiteny kikôngô, ny fiteny lingala (indrindra ny any avaratra) mba tsy hahafantarana ny foko niaviany.

## Ny fiteny banto
Ny ankamaroan' ny fiteny hafa dia fiteny banto, ary fitenim-pirenena ao amin' io firenena io, dia ny fiteny kitoba sy ny fiteny lingala (13 %), manaraka ny fiteny mbôsy, ny fiteny bateke (17,3 %), ary misy fiteny maherin' ny efapolo, izay ahitana fiteny pigmea maromaro (1,4 %) izay tsy fiteny banto.

Ny fiteny kitoba (na monokotoba) dia fiteny kreôly kikôngô notsorina, izay azon' ny vahoaka miteny amin' ny endri-piteny kikôngô maro. Ampiasain' ny 50,35&nbsp;%n' ny Kôngôley monina amoron' ny lalamby Congo-Océan, izay mampitohy an' i Brazzaville amin' i Pointe-Noire any amin' ny tapany atsimon' ilay firenena, ny fiteny kitoba.

Ny fiteny lingala, "fitenin' ny renirano", dia fitenin' ny filoham-pirenena Denis Sassou-Nguesso, sady be mpiteny ao avaratra sy atsinanana. Io fiteny io no nahitana mpiteny haingam-pitombo isa indrindra taona vitsy lasa izay tao amin' ny Repoblikan' i Kôngô. Ny 18&nbsp;%n' ny mponina dia Bateke izay monina ao amin' ny Departemantan' ny Plateaux, ao amin' ny Cuvette-Ouest (ao amin' io faritra io dia atao hoe Mbety (*Mbéti*) sy Tege (*Tégué*) io fiteny io), ao Niari (atao hoe Nzaby (*Nzabi*) io fiteny io), ao Bouenza ary ao amin' ny faritr' i Pool.

Ny fiteny lary (*lari*) dia fifangaroan' ny endrika maron' ny fitenin' ny Bakôngô sy Bateke, sady fiteny tenenin' ny olona matetika ao amin' ny faritr' i Pool.

Ny fiteny makoa dia tenenina ao amin' ny tapany avaratry ny lempona, indrindra ao amin' ny tanànan' i Makoua.

## Jereo koa

* Jeôgrafian' ny Repoblikan' i Kôngô
* Kolontsaina ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô
* Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô
* Fivavahana ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô
Fivavahana ao Borondy

Ny **fivavahana ao Borondy** dia anjakan' ny kristianisma. Eo anelanelan'ny 67 % sy 85 %n’ ny mponina ao Borondy dia Kristiana (Katôlika ny ankamaroany), fa eo anelanelan' ny 7,9 % sy 23 % kosa manaraka ny fivavahan-drazana animista. Ahitana mpino silamo vitsy an’ isa koa ao, izay eo anelanelan'ny 2 % sy 2,5 %n’ ny mponina.

Tamin' ny taona 2008, araka ny *CIA Factbook* dia 85%n' ny mponina ao Borondy no Kristiana (ka ny 62,1 % Katôlika, ny 23,9 % Prôtestanta), ny 7,9 % dia manaraka ny fivavahan-drazana ary 2,5 % no Miozolmana (Sonita ny ankamaroany). Araka ny *Encyclopedia of Africa* itamin' ny taona 2010 anefa dia 67 %n' ny Borondey no Kristiana, ny 23 % manaraka ny fivavahan-drazana ary ny 10 % Miozolmana miampy ireo manaraka fivavahana hafa.

## Jereo koa

* Kolontsaina ao Borondy
* Jeôgrafian' i Borondy
* Tantaran' i Borondy

* Fivavahana eto Madagasikara
* Fivavahana ao Roanda
* Fivavahana ao Borondy
* Fivavahana ao Gabôna
* Fivavahana ao Oganda
* Fivavahana ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô
* Fivavahana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
*Fivavahana aty Afrika
Kolontsaina ao Borondy

Ny **kolontsain' i Borondy** dia velomin' ny fiteny ampiasain' ny Borondey sy ny fomba amam-panaony. 

## Ny fiteny
Ny fiteny ôfisialin' i Borondy dia ny fiteny kirondy sy ny fiteny frantsay. Latsaky ny 10 %n’ ny mponina no miteny frantsay. Ny fiteny soahily dia fitenim-pampianarana manampy ny fiteny frantsay sy ny fiteny kirondy, na dia tsy isan' ny fiteny ôfisialin' i Borondy aza izy. Ny fiteny soahily dia tenenin' ny mpanao raharaham-barotra eny an-tanàn-dehibe. Tamin' ny volana Aogositra 2014 dia nolanin' ny Antenimieram-pirenena borondey fa hatao fiteny ôfisialy fahatelo ny fiteny anglisy.

## Ny fivavahana
Tamin' ny taona 2008, araka ny *CIA Factbook* dia 85%n' ny mponina ao Borondy no Kristiana (ka ny 62,1 % Katôlika, ny 23,9 % Prôtestanta), ny 7,9 % dia manaraka ny fivavahan-drazana ary 2,5 % no Miozolmana (Sonita ny ankamaroany). Araka ny *Encyclopedia of Africa* itamin' ny taona 2010 anefa dia 67 %n' ny Borondey no Kristiana, ny 23 % manaraka ny fivavahan-drazana ary ny 10 % Miozolmana miampy ireo manaraka fivavahana hafa.

## Jereo koa

* Fivavahana ao Borondy
* Tantaran' i Borondy
* Jeôgrafian i Borondy
* Fiteny ao Borondy
Masoandro Tsy Resy

I **Masoandro Tsy Resy** na **Sol Invictus**, amin' ny teny latina, dia andriamanitra masoandro nivavahana tao amin' ny Empira Rômana tamin' ny taonjato faha-3. Naka ny endriky ny fedrà momba an' i Apôlôna sy ny fombam-pivavahana amin' i Mitra ny fivavahana taminy, sady nalaza teo amin' ny vahoaka. sy tao amin' ny tafika rômana.

Ny emperora Aoreliano (nanjaka tamin' ny taona 270-275) dia nanome azy toerana ôfisialy tamin' ny nanabaràny fa ny Masoandro Tsy Resy no mpiahy ny Empira Rômana, sy nanaovany ny 25 Desambra ho andro firavoravoana ôfisialy atao hoe amin' ny teny latina hoe *Dies natalis Solis Invicti* ("Andro nahaterahan' ny Masoandro Tsy Resy"). Nananohy ny fankalazana ny fetin' ny Satornaly, izay fety tranainy sady malaza tao Rôma, ity fety ity. Nisy ny tempoly natokana ho an' ny Masoandro tao amin' ny Sahan' i Marsa, izay voaravaka ireo haza azo avy any Palmira; izany tempoly izany dia nokarakarain' ny andia-mpisorona vaovao, dia ireo *pontifices Solis* ("mpisoron' ny Masoandro").

Tamin' ny voalohany, i Kônstantino I, iray amin' ireo mpandimby an' i Aoreliano, dia nivavaka tamin' i Masoandro Tsy Resy talohan' ny niovany ho Kristiana. Nataony andro fitsaharana hanajana ny Masoandro Tsy Resy ny andro Alahady, izay nantsoina hoe "andron' ny Masoandro" tamin' ny alalan' ny lalàna nivoaka tamin' ny 7 Marsa taona 321. Efa nankalaza ny Alahady ho andro nitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty sy andro voalohany amin' ny herinandro ny Kristiana tamin' izany fotoana izany, ka niangona handray ny eokaristia na fanasan' ny Tompo amin' ny Alahady. Tamin' izany anefa dia anaram-boninahitra maha Mesia  nomena an' i Jesoa Kristy ny hoe "masoandron' ny fahamarinana", izay toa fitsofohan' ny eva famantaran' ny Masoandro rômana ao amin' ny fivavahana kristiana.

Nandritra ny naha fivavaham-panjakana ny fivavahana kristiana dia nisolo tsikelikely ny fetin' ny Masoandro Tsy Resy ny fankalazan' ny Kristiana tao Rôma ny nahaterahan' i Jesoa amin' ny 25 Desambra. Noraràn' i Teôdosio tamin' ny alalan' ny didim-panjakana tao Tesalônika tamin' ny taona 380 ny fivavahana amin' ny Masoanro Tsy Resy, ka lasa fetin' ny Kristiana manokana tsy mifangaro ny 25 Desambra.

## Jereo koa

* Mitra
* Noely
* Satornaly
*Andriamanitra masoandro
Tendrombohitra Namuli

Ny tendrombohitra **Namuli** dia tendrombohitra ao Môzambika izay manana haambo 2 419 m. Ao amin' ny faritanin' i Zambezia no misy azy. Izy no tendrombohitra faharoa ao Môzambika raha ny haambo no heverina, ka ny tendrombohitra Binga no eo alohany.
Farihy Malawi

Ny farihy **Malawi** dia iray amin' ireo atao hoe Farihy Lehibe ao Afrika Atsinanana, izay nantsoina hoe **farihy Nyasa** na **Nyassa** na **Niassa** tany aloha. Ny morony dia zarain' ny firenena telo: i Malaoy (*Malawi*) sy i Môzambika ary i Tanzania. Miovaova ny mari-panan' ilay farihy vokatry ny tsingerin' ny fizaran-taona ao amin' ny latitude izay somary atsimo kokoa noho ny an' ny farihy Tanganyika sy ny farihy Victoria.

## Jereo koa
**Farihy anisan' ny Farihy Lehibe aty Afrika:**

* Farihy Victoria
* Farihy Tanganyika
* Farihy Malawi
* Farihy Turkana
* Farihy Rukwa
* Farihy Albert
* Farihy Moero
* Farihy Kivu
* Farihy Édouard
* Farihy Kyoga
Fanjakana Maravy

Ny **Maravy** na **Fanjakana Maravy** dia fanjaka-mpanjaka banto tao amin' ny faritry ny farihy Malawi tamin' i taonjato faha-16 sy faha-17. Atao hoe *Maravi* izany anarana izany amin' ny fitenin' ny mponina amin' io faritra io ankehitriny. Ny anarany dia midika hoe "lelafo", ary mety io no nahazoana ny anarana akehitriny hoe *Malawi*. Rehefa tonga tamin' ny fara tampon' ny tanjany izany fanjakana izany dia niitatra nankany amin' ny farihy Malawi any avaratra, any Luagwa sy any Zambezy any andrefana, ka tafapaka any amin' ny morontsiraky ny Ranomasimbe Indiana. Ny mpanjaka tao amin' io fanjakana io dia ata hoe *kalonga* sady tao amin' ny fianakaviana manara-dreny Phiri. I Manthimba no renivohiny.
Vahoaka iaô

Ny **Iaô** na **vahoaka iaô** dia vahoaka banto ao Afrika tapany Atsimo, izay monina indrindra ao Môzambika, nefa hita koa ao Malaoy sy any Tanzania, ao amin' ny tendrony atsimon' ny farihy Malawi.
Famaky

Ny **famaky** dia fitaovana fanapahana marani-dela vita amin'ny metaly, indrindra amin'ny vy na tsỳ, misy tahony, izay matetika ampiasaina hamakiana na hanapahana hazo na zavatra mafy sady azo atao fitaovam-piadiana.

## Jereo koa

* Tsofa
* Tantanana
* Antsy
* Tafoforana
* Fandraka
* Fively fandraka
* Kanonta
Antsy

Ny **antsy** dia fitaovana marani-dela vita amin' ny metaly (indrindra amin' ny vy na vita amin' ny tsỳ), ahafaha-manapaka na mandidy, misy tahony vita amin' ny hazo na amin' ny plastika na amin' ny metaly.

## Jereo koa

* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kojakoja an-dakozia
* Kaopy
* Lovia
* Sihoa
* Siny
* Sotro
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Vera
* Vilany
Gojaraty (vahoaka)

Ny **Gojaraty** na **Gojeraty** dia vondrom-poko any Azia Atsimo miteny gojaraty (na gojeraty), miisa 50 000 000 any ho any maneran-tany. Ao India no tena betsaka azy ireo, nefa ahitana azy koa ny ao Pakistana sy any amin' ny firenena misy ny zanaka am-pielezana indiana sy aty Afrika. I Mahatma Gandhi dia Gojaraty, toraka izany koa ilay nanorina an' i Pakistana: i  Muhammad Ali Jinnah.
Soahily (vahoaka)

Ny **Soahily** dia vahoaka maro ao Afrika Atsinanana miteny soahily, izay anisan' ny fiteny banto niaharan' ny fiteny arabo. Ankoatry ny fiteniny dia manana kolontsaina iraisany manokana ny vahoaka soahily samihafa. Manodidina ny roapolo ny firenena misy azy ireo, ka ny ankabetsahany dia ao Afrika Atsinanana, ao amin' ny faritra amorontsiraka sy amin' ny nosin' i Kenia, nosin' i Tanzania, nosy ao avaratr' i Môzambika. Atao hoe *Waswahili* izy ireo amin' ny teny soahily.
Karaîba

I **Karaîba** na **Karaiba** dia faritra any Amerika voafaritry ny Ranomasina Karaîba, ao atsimo-atsinanan' ny Hoalan' i Meksika sy atsimo-atsinanan' i Amerika Afovoany ary ao avaratr' i Amerika Atsimo no misy an' io faritra io. Ahitana nosy miisa 700 any ho any ny ao amin' io faritra io. Mizara faritra roa i Karaîba, dia i Karaîba a-nosy (ahitana ireo nosy Antilia sy ny nosy Bahamasy) sy ny Karaîba an-tanibe (ny faritry ny morontsirak' i Amerika Afovoany, ny an' i Kôlômbia, ny an' i Venezoela, ny an' i Goiana, ny an' i Sorinama, ny an' i Goiana Frantsay ary ny tapany atsimon' i Florida any Etazonia).
Soltàna

Ny **soltàna** dia anaram-boninahitra nisaloran' ny mpanjaka tamin' ny firenena mozilmana sasany hatramin' ny arivo taona any ho any. Ny tany tapahin' ny soltàna dia atao hoe *soltanata*. Io anaram-boninahitra io no ambony indrindra aorian' ny kalifa. I Toghrul Bed (teraka tamin' ny taona 993 ary maty tamin' ny taona 1063), izay avy amin' ny dinastian' ny Seljokida no soltana voalohany tamin' ny taonjato faha-11. Nanjaka tao Bagdad izy teo anelanelan' ny taona 1038 sy 1063. Taorian' ny nahafatesan' i Toghrul Bed dia maro ireo mpanjaka miozolmana no nandray ny anaram-boninahitra hoe *Soltàna*, isan' izany ny soltànan' ny Empira seljokida sy ny soltànan' ny Empira ôtômana, ny soltànan' i Marôka, ary ny soltànan' i Kômôro.

## Jereo koa

* Arabo

* Fivavahana silamo
Fiteny roikio

Ny **fiteny riokio** dia fiteny maro tetenina ao amin' ny vondro-nosy Ryūkyū sady ao amin' ny fianakaviam-piteny japônika. Ireo nosy Ryūkyū ireo dia misy ponina 1 000 000 any ho any, nefa vitsy anisa ny olona afaka miteny riokio. Andalam-pannjavonana ny fiteny riokio ankehitriny ka hosoloan' ny fiteny japôney. I Japana dia mihevitra ireo fiteny riokio ireo ho endriky ny fiteny japôney isam-paritra fa tsy fiteny hafa noho ny fiteny japôney. Ny ankamaroan' ny mpikaroka anefa mitsipaka izany fiheverana izany. Iray amin' ny sampana roan' ny fiteny japônika izay mahafaoka koa ny fiteny japôney sy ny fitenim-paritr' ity fiteny ity. Anjatony maro ny mpiteny riokio ka ny fiteny ôkinaoaiana no be mpiteny indrindra. Ny fiteny riokio sy ny fiteny japôney dia nisaraka nandritra ireo taonjato voalohany, teo anelanelan' ny taonjato faha-3 sy faha-4. Ny fifindrà-monin' ny mpiteny japônika nankany amin' ny nosy Ryūkyū anefa tsy niseho raha tsy tamin' ny taonjato faha-10, taorian' ny taonjato maro nifandraisana tamin' ny fiteny japôney tao amin' ny nosy Kyūshū. Ny maha mpihavana ireo fiteny riokio sy ny fiteny japôney dia voaporofon' i Basil Hall Chamberlain tamin' ny taonjato faha-19 araka ny fitsipiteny ampitahaina eo amin'ny fiteny japôney sy ny fiteny ôkinaoaiana.

Ireto ireo fiteny riokio ireo: fiteny amamy atsimo, fiteny kikay, fiteny amamy avaratra, fiteny tôko-nô-sima, fiteny ôki-nô-erabo, fiteny ôkinaoaiana, fiteny konigamy, fiteny iôrôna, fiteny miiakô, fiteny iaeiama ary fiteny iônagony.

## Jereo koa

### Fianakaviam-piteny lehibe

* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota

### Vondrom-pianakaviam-piteny

* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fiteny ôkinaoaiana

Ny **fiteny ôkinaoainana** dia fiteny tetenina any Japana, ao amin' ny nosy Okinawa sy amin' ny nosy maro toa an' i Kerama, i Kumejima, i Tonaki, i Aguni, ary ny amin' ny tangoro-nosy Daitō any atsinanana. Ny fiteny ôkinaoaiana dia tsy azo lazaina ho fitenim-paritry ny fiteny japôney fa sampana misaraka amin' ny vondrom-piteny japônika izay tetenina ao amin' ny faritr' i Okinawa, izay samy hafa tanteraka amin' ny fiteny japôney tetenina ao amin' ireo nosy Kyūshū, Honshū, Shikoku ary Hokkaidō. Ao amin' ny vondrom-piteny roikio, izay mpihavana amin' ny fiteny japôney, no misy ny fiteny ôkinaoainana. Miseho amin' ny endri-pitenim-paritra maro ny fiteny ôkinaoaina, ka isan' izany ny fiteny ôkinaoaiana sory izay nampanarahim-penitra tamin' ny andron' ny fanjaka-mpanjaka Ryūkyū, tamin' ny fanapahan' i Shō Shin (1477-1526). Fiteny ôfisialy nampiasain' ireo olona ao amin' ny saranga ambony tao an-toerana ny fiteny ôkinaoainana. Maro ny hira sy ny tononkalon' i Okinawa voasoratra amin' ny fitenim-paritra sory.
Baniamolenge

Ny **Baniamolenge**, amin' ny heviny hentitra, dia vondom-poko miteny kiniaroanda niorim-ponenana ao amin' ny lemak' i Ruzizi ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô tamin' ny tonjato faha-19. Ny ankamaroan' izy ireo dia monina ao amin' ny faritanin' i Sud-Kivu ao amin' ny faritra akaiky ny sisin-tany itambarana amin' i Roanda sy i Borondy. Noforonina io anarana hoe *Baniamolenge* io mba hanavahana ny vondron' olona mireny kiniaroanda nifindra monina tao Kôngô nandritra ny vanimpotoan' ny fanjanahan-tany na taorian' ny fahaleovan-tena. Ankehitriny anefa dia ampiasaina amin' ny heviny malalaka io teny io hanondroana ny olona miteny kiniaroanda rehetra miaina ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô. Ankehitriny, noho ny antony ara-pôlitika sy nandritra ny disadisa, izay nampisy vondrona mpioko sy vondrona mpitsoa-ponenana dia tsy ifanarahan' ny maro ny tokony hampiasana io anarana io: misy ny mampiasa azy hanambaràny ny maha Kôngôley azy, fa misy koa ny mampiasa azy io hiampangana ny mponina iray avy any ivelan' i Kôngô izay mikasa hangalatra tany.

## Jereo koa

* Baniaroanda
Fitaovam-pitaterana

Ny **fitaovam-pitaterana** dia fitaovana ampiasaina amin' ny fitaterana olona sy ​​biby fiompy ary entana. Misy fitaovam-pitaterana samihafa arakaraka ny fomba fitaterana, ohatra:

* fitaterana an' arabe: fiarakodia, bisikileta, kamiao, posy, sarety

* fitaterana an-dalamby: fiarandalamby

* fitaterana an-dranomasina na an-drenirano: lakana, botry, sambo
* fitaterana ana habakabaka: fiaramanidina, helikôptera, sambondanitra
* fitaterana amin' ny fantsombe: fantsomben-tsolitany, fantsomben' etona