open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stôikisma

Ny **stôikisma** na **stôisisma** dia sekolin' ny filôzôfia helenistika naorin' i Zenôna avy any Kitiôna tamin' ny faran' ny taonjato faha-4 tal JK. tany Atena. Ny stôikisma dia filôzôfia momba ny etikan' ny tena manokana niharan' ny lamina lôjikany sy ny fomba fijeriny momba ny tontolo voajanahary. Manohana ny fanekena amim-pahatoniana ny lahatra sy ny fifehezan-tena izy, sady miezaka ny miaina mifanaraka amin' ny natiora ary manalavitra ny fihetseham-po manelingelina.

Araka ny fampianarany, amin' ny maha zavaboary ara-tsôsialy ny olombelona, ny lalan' ny eodemônisme (εὐδαιμονία / *eudaimonía*, "fahasambarana", "fanambinana") ho an' ny olombelona dia ny manaiky ny fotoana araka ny isehoany, ny tsy mamela ny tena hofehezin' ny faniriana fahafinaretana na ny tahotra fanaintainana, ny mampiasa ny saina mba hahatakatra izao tontolo izao sy handray anjarany amin’ ny planin' ny zavaboary, ny miara-miasa amin’ ny hafa ary ny mitondra azy ireo araka ny rariny sy ny hitsiny.

Ny Stôikiana dia fantatra manokana amin' ny fampianarany momba ny fitondran-tena, izay milaza fa "ny hatsaram-panahy no hany zava-tsoa" ho an' ny olombelona ary ny zavatra ivelany toy ny fahasalamana sy ny harena ary ny fahafinaretana dia tsy tsara sy tsy ratsy hoazy (ἀδιάφορα / *adiáphora*), satria tsy manan-danja raha tsy amin' ny maha "zavatra izay azon' ny hatsaram-panahy iasana." Miaraka amin' ny etika aristôteliana, ny fomban-drazana stôikiana dia iray amin' ny fomba fiasa fototra mpanorina ny etika tandrefana momba ny hatsaran-toetra. Ny Stôikiana koa dia mihevitra ny fihetseham-po manimba sasany ho vokatry ny fahadisoan' ny fitsarana, amin' ny fiheverana fa ny olona dia tokony hikendry ny hihazona sitrapo na fikasana antsoina hoe *prohairesis* (προαίρησις / *proaírêsis*) izay "mifanaraka amin' ny natiora". Mino izy ireo fa ny porofo tsara indrindra momba ny toetra ara-pilôzôfian' ny olona iray dia tsy izay lazainy, fa ny fomba fitondrany ny tenany. Mba hananana fiainana tsara, ho an' ny Stôikiana, dia ilaina ny mahatakatra ny fitsipiky ny lamina voajanahary, satria araka ny hevitr' izy ireo dia miorim-paka amin' ny natiora ny zava-drehetra.

Stôikiana rômana maro, toa an' i Seneka sy i Epiktetôsy, no manantitrantitra fa "satria ny hatsaran-toetra dia ampy ho an' ny fahasambarana", ny olon-kendry dia tokony hahatohitra ara-pihetseham-po ny antambo. Izany finoana izany no fototry ny antsoina hoe "fahatoniana stôikiana", na dia tsy tafiditra ao anatin' io fitenenana io aza ny hoe "etika mahery vaika", izay manao ny olon-kendry ihany ho azo raisina ho tena afaka ary ny fahalovana ara-môraly rehetra ho samy tsizarizary.

Niroborobo ny stôikisma tany Gresy taloha, avy eo tany Gresy Rômana ary Rôma taloha hatramin' ny taonjato faha-3 taor. J.K. Ny filôzôfa stôikiana lehibe farany tamin’io vanim-potoana io dia ny emperora rômana Marko Aorelio (*Marcus Aurelius*). Raha tsy tena heno intsony ny stôikisma taorian' ny nahatongavan' ny kristianisma ho fivavaham-panjakana, taonjato roa taty aoriana, tamin' ny taonjato faha-4, dia niaina fifohazana miavaka ny fahalianana aminy tamin' ny Renaissance (neô-stôikisma) sy amin' ny vanim-potoana ankehitriny (stôikisma môderina).
Ameliôsy

I **Ameliôsy** dia filôzôfa neôplatônisiana tamin' ny taonjato faha-3. Teraka tany Toscana (Italia) teo anelanelan' ny taona 216 sy 226 izy ary maty teo anelanelan' ny taona 290 sy 300. Tamin' ny taona 246 izy dia lasa mpianatr' i Plôtinôsy, izay nitoerany nandritra ny roapolo taona mahery, hatramin' ny taona 269. Nipetraka tany Apamea, any Siria ankehitriny, izy avy eo. Namorona asasoratra maromaro izay very izy.
Salamo faha-129

Ny **Salamo faha-129** dia salamo ao amin' ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Baiboly. Tafiditra ao amin' ny fizaràna atao hoe "boky fahadimy" (Sal. 107 - 150) ity salamo ity.

## Dikan-teny malagasy

### Dikan-teny katôlika

# Fihirana fiakarana. Nampahoriny mafy, hatry ny fony mbola tanora aho; -aoka Israely hilaza izany! -
# Nampahoriny mafy, hatry ny fony mbola tanora aho, nefa tsy naharesy ahy izy ireo.
# Nolahasainy ny lamosiko, nosoritany vava asa lava ao.
# Marina anefa Iaveh, ka notapahiny ny famatorana nataon' ny ratsy fanahy.
# Aoka ho menatra sy hiamboho eny, izay rehetra mankahala an' i Siona!
# Aoka hanahaka ny ahitra an-tafon-trano izy, izay malazo alohan' ny hanongotana azy.
# Ny mpijinja tsy mahafeno tànana amin' izany, sy ny mpamehy amboara ny ampofoany.
# Ary ny mpandalo tsy mba manao hoe: Ho aminao anie ny fitahian' ny Tompo! - Mitso-drano anareo amin' ny anaran' ny Tompo izahay.

## Jereo koa

* **Boky voalohany**: Sal. 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31 - 32 - 33 - 34 - 35 - 36 - 37 - 38 - 39 - 40 - 41.

* **Boky faharoa**: Sal. 42 - 43 - 44 - 45 - 46 - 47 - 48 - 49 - 50 - 51 - 52 - 53 - 54 - 55 - 56 - 57 - 58 - 59 - 60 - 61 - 62 - 63 - 64 - 65 - 66 - 67 - 68 - 69 - 70 - 71 - 72.
* **Boky fahatelo**: Sal. 73 - 74 - 75 - 76 - 77 - 78 - 79 - 80 - 81 - 82 - 83 - 84 - 85 - 86 - 87 - 89.
* **Boky fahefatra**: Sal. 90 - 91 - 92 - 93 - 94 - 95 - 96 - 97 - 98 - 99 - 100 - 101 - 102 - 103 - 104 - 105 - 106.
* **Boky fahadimy**: Sal. 107 108 - 109 - 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115 - 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - 121 - 122 - 123 - 124 - 125 - 126 - 127 - 128 - 129 - 130 - 131 - 132 - 133 - 134 - 135 - 136 - 137 - 138 - 139 - 140 - 141 - 142 - 143 - 144 - 145 - 146 - 149 - 150.

* **Salamo apôkrifa**: Salamo faha-151 - Salamo faha-152 hatramin' ny faha-155.
Fitsaràna Avo momba ny Lalàmpanorenana (Madagasikara)

Ny **Fitsarana Avo momba ny Lalàmpanorenana** eto Madagasikara dia rafitra miandraikitra ny fiantohana ny maha fenitra ambony indrindra ny lalàmpanorenana sy mpitsara ny fifidianana sasany. Koa mba hiantohana ny fanjakana tan-dalàna dia ilaina ny fanamarinana ny fifanarahan' ny lalàna amin' ny lalàmpanorenana amin' ny alalan' ny fanaraha-maso izany. Ny Fitsarana Avo momba ny Lalàmpanorenana koa dia manana fahefana ara-pitsarana eo amin' ny sehatry ny fifidianana ny filoham-pirenena sy ny solombavambahoaka ary ny loholona.

## Jereo koa

* Lalàmpanorenan' i Madagasikara
* Pôlitika eto Madagasikara
Kainita

Ny **Kainita** na **Kainiana** dia hetsika na sekta gnôstika sy antinômista paleô-kristiana nofariparitan' ny heresiôlôga isan-karazany nanaraka an' i Ireneo avy any Logdonoma izay, tamin' ny faran' ny taonjato faha-2, nilaza - fa tsy nanome anarana azy io - vondrona iray nampifandraisiny amin' ny Filazantsaran' i Jodasy ary manandratra avo an' i Kaina izay heverin' izy ireo ho ambony vokatry ny fanoherany ny andriamanitry ny Testamenta Taloha (ny Demiorga).  Atao hoe Καϊνοί / *Kainoi* sy Καϊανοί / *Kaianoi* izy ireo amin' ny teny grika.

I Kaina dia hajain' izy ireo ho toy ny niharam-boina voalohany noho ny nataon' ny Demiorga, izay heverin' ny vondrona gnôstika maro ho ratsy. Nilaza i Tertoliano sy i Ireneo fa nisy tao amin' ny Empira Rômana Atsinanana tamin' ny taonjato faha-2 izy ireo.

Ny fisian' ny vondrona toy izany, fara fahakeliny, amin' ny anarana toy izany, dia nampametra-panontaniana ny mpamakafaka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21.

## Jereo koa

* Gnôstisisma
Epistilin' i Petera ho an' i Filipo

Ny **Epistilin' i Petera ho an' i Filipo** na **Taratasin' i Petera ho an' i Filipo** dia asasoratra gnôstika. Hita tamin' ny voalohany fa taratasy mivalona faharoa ao amin' ny Codex VIII an' ny Tranombokin' i Nag Hammadi izy io. Izany dia fandikana amin' ny teny kôpta avy amin' ny teny grika tany am-boalohany, izay azo inoana fa nosoratana tamin' ny manodidina ny taona 200 taor. J.K.

Nisy kôpia fanampiny tamin' ilay lahatsoratra, nosoratana tamin' ny teny kôpta koa, hita tatỳ aoriana tao amin' ny Codex Tchacos. Nanomboka amin' ny epistily nosoratan' i Petera ho an' i Filipo Apôstôly ilay soratra, saingy niova ho fifanakalozan-kevitra teo amin' i Jesoa sy ny mpianany ny fitantarana.

Ny ivon-kafatr' ilay taratasy dia ny fanasongadinana ny hasarobidin' ny fitoriana ny hafatr' i Jesoa ho an' ny famonjena.
Hatina

Ny **hatina** na **lagaly** dia areti-koditra mifindra miteraka ferifery sy mangidihidy, vokatry ny bibikely katsentsitra bitika atao hoe renihatina (*Sarcoptes scabiei*), izay tsy hita raha tsy jerena amin' ny alalan' ny fanitajery. Miankina amin' ny zana-karazan' io katsentsitra io no anavahana ny hatina mpahazo ny olombelona sy ny hatina mpahazo manokana ny biby mampinono hafa. Amin' ny elakelaky ny rantsan-tanana sy ny rantsan-tongotra no anombohany, avy eo miparitaka  manerana ny tena manontolo. Ireto ny anarana mety ahafantarana ny hatina koa: **ankirigadra**, **keligadra**, **kia**, **kirigadra** ary **lavahaotra**.
Kojakoja an-dakozia

Ny **kojakoja an-dakozia** dia fitaovana ampiasaina ao an-dakozia amin'ny fikarakarana sakafo toy ny fitaovana fandrahoan-tsakafo sy ny fitaovana fanomanana ary ny fitaovana madinika. Anisan' ny kojakoja an-dakozia ny afokasoka, ny vilany, ny sarom-bilany, ny lovia na vilia, ny lafaoro madinika, ny lapoaly, ny fandrefihafanan-dakozia, ny vata fampangatsiahana, ny antsy, ny sotrokely, ny sotro, ny sotrobe, ny mizanan-dakozia, ny tavoahangy, ny laona, ny fanoto, ny fanatantavanana, ny fitoeran-tsira, sns.

## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kaopy
* Lovia
* Sihoa
* Siny
* Sotro
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Vera
* Vilany
Fiteny ilôkanô

Ny **fiteny ilôkanô** dia fiteny ao amin' ny vondrona malaiô-pôlineziana andrefana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana, ampiasain' ny vahoaka ilôkanô indrindraindrindra sy, amin' ny maha *[[lingua franca]]* azy, ny vahoaka igôrôta ary koa ny teratany monina ao amin' ny Lohasahan' i Cagayan. Mampiasa izany any Filipina ny mpiteny miisa 7,7 tapitrisa eo ho eo izay 11,5 % amin' ny fitambaran' ny mponina ao amin' ilay firenena, indrindra any amin' ny tapany avaratra amin' i Luzon. Azon' ny Filipinô efa ho 10 tapitrisa io fiteny io izay laharana fahatelo ao amin' ilay firenena. Mety hantsoina hoe **fiteny ilokô** koa io fiteny io. Amin' ny fiteny ilôkanô izy dia atao hoe *ti pagsasao nga Ilokano* na *ti pagsasao nga Iloco.*

Amin' ny maha fiteny aostrôneziana azy dia misy ifandraisany amin' ny fiteny maley (indôneziana sy maleziana), ny fiteny tetoma, ny fiteny samôrô, ny fiteny fijiana, ny fiteny maôry, ny fiteny haoaiana, ny fiteny samôana, ny fiteny tahitiana, ny fiteny paioana, ary ny fiteny malagasy. Mifandray akaiky amin' ny sasany amin' ny fiteny aostroneziana hafa any Luzon Avaratra izy io, ary somary mifankahazo amin' ny fiteny balangaô sy ny fitenim-paritra atsinanana amin' ny fiteny bôntôka.

Ny fiteny ilôkanô dia nanana ny rafi-panoratana teratany sy tarehin-tsoratra fantatra amin' ny anarana hoe *kur-itan*. Nisy ny soso-kevitra hamelomana indray ny soratra *kur-itan* amin' ny alalan' ny fampianarana izany any amin' ny sekolim-panjakana sy tsy miankina ahitana maro anisa ilôkanô ao Ilocos Norte sy ao Ilocos Sur.
Ilôkanô (vahoaka)

Ny **Ilôkanô** na **Ilôkô** no vondrom-poko ara-piteny filipina fahatelo lehibe indrindra. Ao amin' ny Faritr' i Ilocos, any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Luzon, any Filipina, ny ankamaroan' izy ireo. Ny fiteny ilôkanô no fitenin-drazan' ny Ilokano. Atao hoe *Tattao nga Iloko*/*Ilokano*, izy ireo amin' ny fiteny ilôkanô.
Lingua franca

Ny ***lingua franca*** dia fiteny na fitenim-paritra izay ampiasaina ho fitaovam-pifandraisana eo amin' ny mponina manana fitenin-drazana na fitenim-paritra samihafa, indrindra rehefa fiteny fahatelo izy io, tsy mitovy amin' ireo karazam-piteny roa ireo.
Igôrôta (vahoaka)

Ny **Igôrôta** dia vahoaka aostrôneziana maromaro ao Filipina any amin' ny Faritr' i Cordillera ao amin' ny nosy Luzon. Mipetraka amin' ny faritany enina ao amin' ilay faritra izy ireo: ao Abra, ao Apayao, ao Benguet, ao Ifugao, ao Kalinga ary ao Mountain Province, ary koa ao amin' ny tanànan' i Baguio. Atao hoe **Vahoakan' i Cordillera** na **Kôrdilerana** koa izy ireo. ahitana vondrom-poko ara-piteny sivy  monina ao amin' ny tandavan-tendrombohitra Cordillera avokoa. Miisa 1,8 tapitrisa eo ho eo izy ireo  tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21.
Tahirim-Bola Iraisam-Pirenena ho an' ny Fampandrosoana ny Fambolena

Ny **Tahirim-bola Iraisam-pirenena ho an' ny Fampandrosoana ny Fambolena** dia rafitra ara-bola iraisam-pirenena sy masoivoho manokan' ny Firenena Mikambana miasa amin' ny ady amin' ny fahantrana sy amin' ny  hanoanana any amin' ny faritra ambanivohitry ny firenena an-dalam-pandrosoana. Io no hany fikambanana fampandrosoana ifarimbonana izay miompana fotsiny amin' ny toekarena ambanivohitra sy ny fanjarian-tsakafo. Atao hoe ***International Fund for Agricultural Development*** (***IFAD***) izy amin' ny teny anglisy, fa ***Fonds international de développement agricole*** (***FIDA***) kosa amin' ny teny frantsay.

Ao Rôma ny foiben' ny IFAD izay mandray anjara amin' ny tetikasa maherin' ny 200 manerana ny firenena efa ho 100. Izy io dia mamatsy vola sy manohana hetsika fanatsarana ny fitantanana ny tany sy ny rano, mamolavola fotodrafitrasa any ambanivohitra, manofana sy mitaiza ny tantsaha amin' ny teknôlôjia mahomby kokoa, manangana ny fahatantezana ny fiovaovan' ny toetany, manatsara ny fidirana amin' ny tsena, sy ny maro hafa. Manana firenena mpikambana miisa 177 ny IFAD ary miara-miasa amin' ny Fikambanan' ny Firenena Mpanondrana Solitany (anglisy: *Organisation of the Petroleum Exporting Countries* (*OPEC*)) sy ny mpikambana ao amin' ny Fikambanam-Piaraha-Miasa sy Fampandrosoana ara-Toekarena (anglisy: *Organisation for Economic Co-operation and Development* (*OECD*)). Hatramin' ny taona 2021, hatramin' ny niorenany, ny IFAD dia nanome fampindramam-bola sy famatsiam-bola 23, 2 lavitrisa dôlara amerikana ary nandrindra ny famatsiam-bola iraisam-pirenena sy anatin' ny firenena fanampiny 31 lavitrisa dôlara.
Lakandrano

Ny **lakandrano** dia lalan-drano voatr' olombelona, ampiasaina amin' ny fitarihan-drano manomboka amin' ny toeram-pisintiomana rano mandra-pahatongan' ny saha na ny tanimboly izay ampielezana ny rano hanondrahana ny fambolena.
Fiteny maleziana

Ny **fiteny maleziana**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **fiteny maley maleziana** na **fiteny maley**  fotsiny, dia endrika ny fiteny maley ampiasaina any Malezia ary ampiasaina koa any Broney sy any Singaporo (mifanohitra amin' ny karazany ampiasaina any Indônezia, izay antsoina hoe fiteny indôneziana). Amin' ny fiteny maley io fiteny io dia atao hoe *Bahasa Melayu Malaysia* na *Bahasa Melayu piawai* na *Bahasa Malaysia.* 

Ny fiteny maleziana dia nampanarahim-penitra avy amin' ny fitenim-paritra maley any Johore-Riau. Ny ankamaroan' ny Maleziana dia miteny azy io, na dia mianatra fiteny maley na fitenin-drazana hafa aza ny ankamaroany. Taranja tsy maintsy atao any amin' ny sekoly ambaratonga fototra sy ambaratonga faharoa ny fianarana ny fiteny maley.
Samôrô (vahoaka)

Ny **Samôrô** na **Tsamôrô** dia ny vahoaka teratany ao amin' ny vondro-nosy Mariana, mizara ara-pôlitika eo amin' ny fizaran-tanin' i Etazonia ao Guam sy ny Commonwealth amerikana' ao amin' ny vondro-nosy  Mariana Avaratra any Mikrônezia. Misy mponina samôrô na taranaky ny Samôrô ny any Hawaii sy any amin' ny morontsiraka andrefan' i Etazonia, indrindra any California. Miteny samôrô, izay fiteny malaiô-pôlineziana, izy ireo.
Fiteny tetoma

Ny **fiteny tetoma** na **fiteny tetona** dia fitenin' ny mponina ao amin' ny nosy Timôro, sady fitenim-pirenen' i Timôro Atsinanana, ary anisan' ny fiteny ôfisialy roa ao amin' ilay firenena, miaraka amin' ny fiteny pôrtogey. Tamin' ny taina 2010 ity fiteny ity dia nampiasain' ny Timôrey Tatsinanana miisa 800&nbsp;000 any ho any, na 85 % amin' ny mponina ao amin' ilay firenena, sady ampiasain' ny Indôneziana miisa 400&nbsp;000 any ho any ao Timôro Andrefana. Ny fiteny tetoma dia anisan' ny vondrona afovoan' ny sampana malaiô-pôlineziana amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana.
Fiteny fijiana

Ny **fiteny fijiana** dia fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana, ao amin' ny vondrom-piteny malaiô-pôlineziana atsinanana ary ny marimarina kokoa ao amin' ny fiteny ôseanika (zana-bondron' ny fiteny fijiana atsinanana). Ampiasaina any Fijy izy io, izay iray amin' ny fiteny ôfisialy hatramin' ny taona 1997, miaraka amin' ny fiteny hindy fijiana sy ny fiteny anglisy.
Fiteny paioana

Ny **fiteny paioana** no fiteny ampiasain' ny Paioana ao Taiwan (na Formosa). Vondrom-pitenim-paritra ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana io fiteny io, ao amin' ny zana-bondrom-piteny fôrmôsana. Any amin' ny farany atsimon' ny nosy Taiwan no ampiasana ny fiteny paioana. Tombanana ho 66 000 ny isan' ny mpiteny.Ny fiteny paioana dia anisan' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana izay ahitana fiteny maherin' ny 1 200 ary ampiasaina any amin' ny faritra iray manomboka any Taiwan ka hatrany Zelanda Vaovao sy avy any Hawaii sy ny Nosy Paska ka hatraty Madagasikara.
Paioana (vahoaka)

Ny **Paioana** dia vahoaka tompontany ao Taiwan. Miteny ny fiteny paioana izy ireo. Tamin' ny taona 2014 dia niisa 96 334 ny Paioana. Manodidina ny 17,8 % amin' ny fitambaran' ny mponina tompontany ao Taiwan izany, ka mahatonga azy ireo ho vondrona tompontany faharoa lehibe indrindra any.

Ny ankamaroan' ny Paioana dia mipetraka any amin' ny tapany atsimo amin' ny Tandavan-tendrombohitra Afovoany, manomboka amin' ny Tendrombohitra Damumu sy ny renirano Wuluo ambony any avaratry ny tandavana atsimo ka hatrany amin' ny Saikanosin' i Hengchun any atsimo, ary koa any amin' ny havoana sy lemaka amorontsiraka any atsimo-atsinanana amin' i Taiwan.

Ny lanonana miavaka ao amin' ny Paioana dia ny *Masaru* sy ny *Maleveq*. Ny *Masaru* dia lanonana mankalaza ny fijinjana vary, fa ny *Maleveq* kosa ankalazana ny razamben' izy ireo na ny andriamanitr' izy ireo.
Fiteny balangaô

Ny **fiteny balangaô** na **fiteny balangao** (antsoina koa hoe **fiteny balangaô bôntôka**) dia fiteny aostrôneziana ampiasaina any amin' ny tapany avaratra amin' i Luzon, any Filipina. Any amin' ny faritra afovoan' ny Mountain Province, sy ao amin' ny kaominina Tanudan ao amin' ny Kalinga Province.
Fiteny bôntôka

Ny **fiteny bôntôka** dia vondrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana izay ampiasain' ny mponina teratany Bôntôka ao amin' ny Mountain Province ao amin' ny nosy Luzon any amin' ny tapany avaratr' i Filipina. Olona 40 700 no miteny azy io.
Bôntôka (vahoaka)

Ny **Bôntôka** dia vondrom-poko ara-piteny any amin' ny faritra afovoany sy atsinanan' ny Mountain Province, ao amin' ny nosy Luzon any Filipina. Na dia misy Bôntôka ny ao Natonin sy Paracelis aza milaza ny tenany ho Balangaô, Gadanga na Kalinga, ny teny hoe "Bôntôka" dia ampiasain' ny manam-pahaizana momba ny fiteny sy ny antrôpôlôga mba hanavahana ny mpiteny ny fiteny bôntôka amin' ny vondrom-poko ara-piteny mifanila aminy. Nanao fihazana loha izy ireo taloha ary nanana tombokavatsa amin' ny vatana.
Fiteny seboanô

Ny **fiteny seboanô** na **fiteny visaiana** dia iray amin' ny fiteny bisaia ampiasaina ao amin' ny faritanin' i Cebu sy ny faritany hafa ao Filipina. Anisan' ny zana-bondrona antsoina hoe “bisaiana” ao amin' ny sampan' ny fiteny filipina ao amin' ny sampam-piteny malaiô-pôloneziana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana izy io, miaraka amin' ny fiteny hiligainôna sy ny fiteny taosoga ary manana mpiteny efa ho 45 tapitrisa. Ny anarany dia avy amin' ny anaran' ny nosy Cebu any Filipina, izay ampiana ny tovana espaniôla -ano izay midika hoe "avy any".
Vondrom-piteny bisaia

Ny **vondrom-piteny bisaia** na **visaia** dia fiteny maromaro ampiasain' ny Bisaia any Filipina, ao amin' ny faritra antsoina hoe Bisayas sy any Mindanao ary anisan' ny fiteny aostrôneziana. Anisan' io vondrona io indrindra ny fiteny asy, ny fiteny seboanô, ny fiteny bisaia afovoany sy andrefana, ny fiteny sorigaônôna. Fiteny telopolo mahery no mandrafitra ity vondrona ity, ka anisan' izany ny fiteny seboanô ( mpiteny 20 tapitrisa) sy ny fiteny hiligainôna (7 tapitrisa) ary fiteny oaray-oaray (3 tapitrisa) no be mpampiasa indrindra.
Fiteny hiligainôna

Ny **fiteny hiligainôna** na **fiteny ilôngô** dia fiteny aostrôneziana ampiasain' ny olona misa 9,3 tapitrisa eo ho eo, indrindra ao amin' ny faritany maro ao amin' ny Faritra Visayas Andrefana sy ao amin' ny Faritra Soccsksargen, izay an' ny Hiligainôna (foko) ny ankamaroany. Io no fiteny faharoa be mpampiasa indrindra any Visayas. Ao amin' ny vondrom-piteny bisaiana izy io.
Bisaia (vahoaka)

Ny **Bisaia** dia mponina any amin' ny tapany atsimo sy afovoan' i Filipina. Mihoatra ny 40 % amin' ny vahoaka filipina no Bisaia. Antsoin' ny Bisaia hoe *binisaya* ny fitenin' izy ireo avy.

Amin' ny lafiny fiteny, ny vondtom-piteny bisaia dia zana-bondrona ao amin' ny sampan' ny vondrom-piteny filipina izay ao amin' ny sampam-piteny malaiô-pôlineziana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana. Ny fiteny lehibe amin' ity vondrona ity dia ny fiteny seboanô sy ny fiteny ilôngô sy ny fiteny oaray-oaray ary ny fiteny taosoga.

Ny Bisaia ao Filipina dia tsy tokony hafangaro amin' ny Bisaia ao Borneo (any amin' ny tapany avaratra amin' ny nosy Borneo).
Vondrom-piteny filipina

Ny **vondrom-piteny filipina** na **filipinika** dia vondrom-piteny ahitana ny fiteny rehetra ao Filipina sy ao Solavesy avaratra, ao Indônezia — afa-tsy ny vondrom-piteny sama-bajao sy ny fiteny môlbôga — ary mamorona zana-pianakaviana ao amin' ny fiteny aostrôneziana. Na dia eo akaikin' ny ivon' ny fielezan' ny Aostrôneziana avy ao Formosa aza i Filipina, dia tsy dia misy firy ny fahasamihafan' ny fiteny eo amin' ireo fiteny filipina ireo izay miisa 150 eo ho eo, izay midika fa ny fahasamihafana taloha dia voafafan' ny fielezan' ny razamben' ny fiteny filipina ankehitriny.

Anisan' ny vondrona lehibe ao amin' ny fiteny malaiô-pôlineziana andrefana ny fiteny filipina. Any Filipina sy any Celebes (any Indônezia) ary any amin' ny amin' ny ranomasina tandrify ny morontsirak' i Taiwan no ampiasaina izy ireo.
Fiteny taosoga

Ny **fiteny taosoga** dia fiteny aostrôneziana, ao amin' ny sampam-piteny malaiô-pôlineziana, tenenina ao amin' ny Faritanin' i Sulu ao Filipina. Iray amin' ny vondrom-piteny bisaia izy io. Ampiasaina any Malezia sy Indônezia koa io fiteny io.
Kabie (vahoaka)

Ny **Kabie** dia vahoaka any Afrika Andrefana hita indrindra any amin' ny tapany avaratr' i Tôgô sy Benîno ary Ganà. Ny Kabie dia fantatra indrindra amin' ny fambolena am-parafaran-tany (mifanao ambaratonga) any amin' ny tendrombohitra Kabyés (tandavan-tendrombohitra Atacora). Ny teny hoe *Kabyè* dia midika hoe "tantsahan' ny vato" noho ny tany amboleny izay akan' ireo mpamboly ireo vato maro nanaovana ny rindrin' ny farafaran-tany.

Tena manankarena ary mbola manan-danja tokoa ny kolontsaina kabie amin' izao fotoana izao noho ny fonenany nentim-paharazana, ny fombafomba fanaony amin' ny sokajin-taona samihafa (tolona, ​​fetiben' i Chicote, ny Waa, dihin' ny virijina, sns.).

Avy amin' io foko io i Gnassingbé Eyadema, filohan' ny Repoblikan' i Tôgô teo aloha.
Lomé

I **Lomé** no renivohitr' i Tôgô sady tanàna lehibe any. Any amin' ny farany atsimo-andrefana amin' ilay firenena no misy azy, eo amin' ny morontsiraky ny Hoalan' i Ginea. Ny tangoron-tanàn-dehibe misy azy dia misy mponina miisa 2 200 000 fa ilay tanàna kosa dia onenan' ny mponina miisa 1 306 000 tamin' ny taona 2023.

Miitatra hatrany amin' ny sisintany manasaraka azy amin' i Ganà ny tangoron-tanàn-dehibe miaraka aliny, izay any amin' ny zato metatra any andrefan' ny afovoan-tanàna, hatrany amin' ny tanàna ganeanan' i Aflao sy ny distrikan' i Ketu Atsimo, izay nisy mponina 160 756 tamin' ny taona 2010.

Tsy tanàna naorin' ny fahefana mpanjanaka na koa tanàna nentim-paharazana i Lomé, fa vohitra kely nivoatra no tanàn-dehibe. Izy io dia naorin' ny Eve tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 ho an' ny varotra. I Lomé dia mampifangaro ny fomban-drazana misy animisma (tsenan' ny mpanao ody) sy ny fiainam-pandrosoana, asehon' ny trano fandraisam-bahiny mirenty sy tranon' ny banky.
Eve (vahoaka)

Ny **Eve** na **Eoe** dia vahoaka any Afrika Andrefana, miorim-ponenana indrindra any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Ganà, izay misy 6 tapitrisa amin' izy ireo, sy any amin' ny tapany atsimon' i Tôgô (manodidina ny 3,1 tapitrisa), ary koa any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Benîno (600 000), ary Nizerià. Any Tôgô, ny tanànan' i Notsé dia heverina ho tanàa nipoiran' ny Eve. Miteny eve, izay fiteny anisan' ny fiteny gbe, ao amin' ny vondrom-piteny vôltaika-nizeriana, izy ireo

Mifandray amin' ny mpiteny gbe hafa toa ny Fôna, ny Gena, ny Fla-Fera, ny Ôgona-Gona, ny Maksy, ary ny Aja any Tôgô sy Benîno izy ireo.
Vondrom-piteny vôltaika-nizeriana

Ny **vondrom-piteny vôltaika-nizeriana**, izay nantsoina taloha hoe **fiteny benoe-kôngôley andrefana** na **fiteny koà atsinanana**, dia sampana ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley. Olona miisa 50 tapitrisa no miteny amin' ireo fiteny ireo any Benîno sy any Ganà sy any Nizerià ary any Tôgô.

Ireo fiteny ireo dia napetraka nifandimby tao amin' ny sampam-piteny benoe-kôngôle sy ny sampam-piteny koà saingy tamin' ny taona 2000 dia nataon' ny mpahay teny Williamson sy Blench ho sampana misaraka izy ireo. Somary manjavozavo ny sisin-tany manasaraka ny vondrona roa ao amin' ny fiteny vôltaika-nizeriana, izay midika fa fitohizam-piteny fa tsy fisarahana mazava ho sampana roa no misy.
Fôna (vahoaka)

Ny **Fôna** na **Dahômeana** no vondrom-poko ara-piteny lehibe indrindra ao Benîno (tombanana ho 3 500 000 eo ho eo ny fitambaran' ny mponina ao aminy, 39,2 % amin' ny fitambaran' ny mponina) na mihoatra ny 4,1 tapitrisa amin' izao fotoana izao (anisan' izany ny mponina mpihavana aminy). Ankoatry ny Fôna tena izy, indrindra any amin' ny tapany atsimon' i Benîno izay maha maro anisa azy ireo, dia misy vondron' olona maro niorim-ponenana indrindra ao Tôgô (ao amin' ny faritra Atakpamé) sy ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Nizerià. Atao hoe **Dahômey** na Jejy na **Fôngbe** na **Fô** na **Radà** na **Agaja** koa izy ireo. Izy ireo dia vahoaka miteny amin' ny karazam-piteny gbe, dia ny fiteny fôna.
Fiteny gongbe

Ny **fiteny gongbe** na **fiteny gona** dia fitenin' ny foko ao Benîno sy Nizerià atao hoe Gona. Ao amin' ny vondrom-pianakaviam-piteny nizerô-kôngôley ny fiteny gôngbe. Mifanakaiky amin' ny fiteny fôngbe io fiteny io. Izy no fiteny be mpampiasa faharoa ao Benîno. Ao amin' ny tapany atsimon' i Benîno no ahitana mpiteny gôngbe maro indrindra. Misy vahoaka vitsy koa miteny gôngbe ao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Nizerià.
Fiteny ao Tôgô

Ny **fiteny ao Tôgô** dia maro, mahatratra 44 ka hatramin' ny 53,araka ny fanisana. Ny fiteny ôfisialy dia ny fiteny frantsay. Tamin' ny taona 1975 dia nosafidian' ny governemanta notarihin' ny filoha Eyadéma ho fitenim-pirenena ny fiteny teratany roa - dia ny fiteny eve (na fiteny eoe) sy ny fiteny kabie, midika izany fa ampandrosoina ao amin' ny fampianarana ara-dalàna sy amin' ny fampitam-baovao izy ireo. Ireo tenim-pirenena roa ireo dia matetika ampiasaina any amin' ny faritra ka ny fiteny eoe dia ampiasaina any atsimo manomboka any Lomé ka hatrany Blitta, fa ny fiteny kabie kosa avy any Blitta ka hatrany Dapaong any avaratra.*

## Fiteny vahiny

### Ny fiteny frantsay
Firenena miteny frantsay i Tôgô. Araka ny tatitry ny Office de la langue française (OLF) tamin' ny taona 2018 dia 40 % amin' ny mponina ao Tôgô no miteny frantsay. Tamin' ny taona 2023 dia olona 3,7 tapitrisa no miteny frantsay amin' ny 9,1 tapitrisa (40,94 %).

### Ny fiteny anglisy
Niditra tao amin' ny Commonwealth i Tôgô tamin' ny volana Jona 2022. Talohan' ny nidirany tao amin' ny Fivorian' ny Lehiben' ny Governemanta Commonwealth tamin' ny taona 2022 dia nilaza ny minisitry ny Raharaham-bahiny Robert Dussey fa nanantena ny maha mpikambana ao amin' ny Commonwealth izy mba hanome fahafahana ho an' ny olom-pirenena tôgôley hianatra teny anglisy sy hahazo loharanom-panabeazana sy kolontsaina vaovao. Nanamarika ihany koa izy fa nikatsaka ny hanamafy fifandraisana akaiky amin' ny tontolon' ny teny anglisy ilay firenena.

## Fiteny teratany
Misy fiteny 53 ao Tôgô, anisan' izany ny fiteny minà (na fiteny gena, fitenim-paritry ny fiteny eve ampiasaina ao Lomé) izay *[[lingua franca]]* ho an' ny tapany atsimon' ilay firenena, sy manerana ny firenena manontolo: ny fiteny môba, ny fiteny tema ary ny fiteny folany. 

Mizara roa ny fitenin-drazana ao amin' ilay firenena: ny vondrom-piteny gora any avaratra sy ny vondrom-piteny koà any atsimo. ny fiteny eoe no fampiasa indrindra any atsimon' i Lomé any Blitta ary ny fiteny kabie any avaratra.
Fiteny kabie

Ny **fiteny kabie** dia fiteny gora ampiasaina indrindra any amin' ny tapany avaratr' i Tôgô. Fitenin' ny vahoaka Kabie izy io. Ny taonjato faha-20 dia nahitana fifindra-monin' ny Kabie be dia be tany Tôgô afovoany sy atsimo ary tany Ganà sy Benîno.

Araka ny filazan' ny biraon' ny antontan' isa ao Lomé dia maherin' ny 23 % amin' ny mponina Tôgôley ny mpiteny kabie. Ny Ethnologue, mifototra amin' ny tatitra SIL tamin' ny taona 1998, dia manombana fa ny vahoaka Kabie dia mahatratra 700 000 amin' ny mponina ao Tôgô ary 30 000 any ivelany. Raha ampiana ny tahan' ny fitomboana isan-taona ho an' i Tôgô, izany hoe 3,2 % isan-taona, dia mety nahatratra 1,2 tapitrisa ny Kabie mandritra ny taona 2014.

Ny fiteny kabie dia iray amin' ny fitenim-pirenena roa ao Tôgô (miaraka amin' ny fiteny eve). Ao amin' ny tontolo tôgôlay amin' izao fotoana izao, ny hoe "fitenim-pirenena" dia fiteny ampandrosoina ao amin' ny haino aman-jerim-pirenena sy, any amin' ny sekolim-panjakana, dia atolotra ho taranja azo isafidianana ao amin' ny kilasy faha-4 sy faha-3 ho fanomanana ny Brevet d'études du premier cycle (BEPC).

## Jereo koa

* Vondrom-piteny gora
* Fiteny ao Tôgô
* Fiteny ao Ganà
* Fiteny ao Benîno
Gona (vahoaka)

Ny **Gona**, izay antsoina hoe **Ôgona** na **Egona** koa, dia vondrom-poko any Lagos sy any amin' ny Fanjakan' i Ogun any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Nizerià, ary any amin' ny Departemantan' i Ouémé any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Benîno, izay miteny amin' ny fiteny gona. Ny Ôgona dia manodidina ny 15 % amin' ny mponina teratany ao amin' ny Fanjakan' i Lagos ary 6 % amin' ny fitambaran' ny mponina ao Benîno.
Fiteny fôna

Ny **fiteny fôna**, izay antsoina koa hoe **fiteny fôngbe** na **fiteny dahômeana**, dia *[[lingua franca]]* ampiasaina ao Benîno sy ao Nizerià ary ao Tôgô. Anisan' ny vondrom-piteny gbe ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley izy io.

Ny fiteny fôna dia iray amin' ny fitenin' ny maro anisa ao Benîno; ny ampahany lehibe amin' ny mponina no miteny azy, indrindra any amin' ny tapany atsimon' ilay firenena, indrindra fa any amin' ny lembalemba Abomey, Bohicon, Ouidah, Abomey-Calavi ary Cotonou. Io no fiteny ôfisialin' ny Fanjakan' i Dahômey fahiny (*Danxomɛ* amin' ny fiteny fôna). Amin' izao fotoana izao dia ampiasain' ny radiô sy ny fahitalavitra an' ny fanjakana sy ny tsy miankina any Benîno. Miasa amin' ny fandaharam-pianarana mamaky teny sy manoratra sy fanabeazana ho an' ny olon-dehibe io fiteny io.

Sahala amin' ny fiteny gbe hafa, ny fiteny fôna dia fiteny misy lantom-baninteny, izany hoe ny sokajin-teny dia miseho amin' ny alalan' ny hasinteny malalaka fa tsy hasinteny mirohy. Manaraka ny filaharan' ny rafitra lazaina-matoanteny-fameno.

Ny teny malaza indrindra eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena avy amin' ity fiteny ity dia ny hoe *vodun* izay niteraka ny anaram-pivavahana hoe vôdo izay nentin' ny Afrikana natao sesitany any Haity.
Aja (vahoaka)

Ny **Aja** dia vondrom-poko any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Benîno sy amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Tôgô. Araka ny lovantsofina am-bava, ny Aja dia nifindra monina nankany amin' ny tapany atsimon' i Benîno tamin' ny taonjato faha-12 na faha-13 avy any Tado eo amin' ny ony Mono, ary tamin' ny manodidina ny taona 1600 dia nisy telo mirahalahy, i Kokpon sy  i Do-Aklin ary i Te-Agbanlin, izay nizara ny fanapahana ny faritra nonenan' ny Aja tamin' izy ireo: nalain' i Kokpon ny renivohitra Ardra Lehibe, nanjaka tamin' ny Fanjakan' i Allada; nanangana ny tanànan' i Abomey, izay lasa renivohitry ny Fanjakan' i Dahomey taty aoriana, i Do-Aklin; ary i Te-Agbanlin dia nanangana an' i Ardra Kely, fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe Ajatche, izay nantsoin' ny mpivarotra Pôrtogey hoe Porto Novo tatỳ aoriana, sy ny renivohitr' i Benîno ankehitriny.

Miisa 1 280 000 eo ho eo ny Aja amin' izao fotoana izao, ka ny 1 090 000 ao Benîno ary ny 190 000 ao Tôgô. Ny Aja dia miteny amin' ny fiteny aja na ajagbe.
Fiteny aja

Ny **fiteny aja** na **fiteny ajagbe** dia anisan' ny fiteny gbe ampiasain' ny Aja izay miisa 550 000 eo ho eo, ahitana 360 000 ao Benîno tamin' ny taona 2006 sy 190 000 tany Tôgô tamin' ny taona 2012. Ny vondrom-piteny gbe dia zana-bondrona ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley. Ny fiteny gbe dia mamorona fitohizam-piteny izay azo raisina ho toy ny vondrom-pitenim-paritra ao amin' ny fiteny iray na ho fiteny mahaleo tena mifanakaiky.
Fiteny tema

Ny **fiteny tema** na **fiteny kôtôkôly** dia fiteny gora ampiasaina any Tôgô sy any Ganà sy any Benîno ary any Borkina Fasô. Ity fiteny ity dia ampiasain' ny mponina mpifanolo-bodirindrina. Any Ganà, ny vahoaka Tema na Kôtôkôly dia avy any amin' ny tapany avaratry ny Faritra Volta, tanàna antsoina hoe Koue. Mifanefitra tany amin' i Tôgô i Koue amin' ny alalan' ny renirano kely antsoina hoe Koue.

## Jereo koa

* Vondrom-piteny gora
* Fiteny ao Tôgô
* Fiteny ao Ganà
* Fiteny ao Benîno
* Fiteny ao Borkina Fasô
Tema (vahoaka)

Ny **Tema** na **Kôtôkôly** dia vahoaka aty Afrika Andrefana monina indrindra any afovoan' i Tôgô, any Ganà sy any Benîno ary any Borkina Fasô. Any Borkina Fasô no fiavoan' ny Tema, niorim-ponenana teo akaikin' ny Volta Blanche na (na Nakambé) izy ireo talohan' ny nifindrany nankany Tôgô sy Benîno. Ny Tema dia miteny amin' ny karazana fiteny gora. Nandritra ny taonjato maro dia nisy Haosa avy any Nizera, sy Mandinga avy amin' ny tanin' ny Iôroba sns izay niditra ho anisan' ny vahoaka Tema.
Fiteny môba

Ny **fiteny môba** na **fiteny môba-bimôba** dia fiteny lehibe an' ny Môba ao Tôgô sy ao Ganà, izay ao amin' ny vondrom-piteny gora. Na izany aza, any Ganà dia 60 % amin' ny Bimôba ihany no miteny an' io fiteny io. Misy 2 000 eo ho eo koa ny mpiteny môba any Borkina Fasô. Manana fitenim-paritra roa izy io (Môba any Tôgô sy Borkina Fasô ary Bimôba any Ganà). Antsoina koa hoe fiteny môba-bimôba ny fitambaran' ireo fitenim-paritra roa ireo.

## Jereo koa

* Vondrom-piteny gora
* Fiteny ao Tôgô
* Fiteny ao Ganà
* Fiteny ao Borkina Fasô
Shahr-e Sokhteh

I **Shahr-e Sokhteh** na **Shahr-e Sokhta** dia toerana arkeôlôjikan' ny Andron' ny Alimo any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Iràna, ao amin' ny Faritanin' i Sistan-Baluchistan. Amin' ny teny persana izy dia شهر سوخته / *Shahr-e Sokhteh*, izay midika ara-bakiteny hoe "tanàna may". Eo amoron' ny renirano Helmand no misy ilay tanàna ary eo amoron' ny lalana mampitohy an' i Zahedan amin' i Zabol, 56 km atsimon' i Zabol. Nanomboka tamin' ny taona 3200 tal. J.K. ny nampisy olona niorim-ponenana tao. Io no toerana manan-danja indrindra ao Iràna momba ny vanim-potoana talohan' ny tantara.

Nohadina sy nosavain' i Aurel Stein voalohany io toerana io tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, saingy tsy nisy fikarohana matipaika raha tsy tamin' ny alalan' ny ekipa iraniana sy italiana ao amin' ny Istituto Italiano per l'Africa e l'Oriente raha  tsy nanomboka amin' ny taona 1976, izay notarihin' i Maurizio Tosi. Nanao diabe maromaro tao ny ekipa italiana hatramin' ny taona 1978. Teo no nahitana ny "lalao jaketra" (lalao an-kisendrasendra anipazana taikely) tranainy indrindra, na ny marimarina kokoa, "lalaon' ny mpanjaka misy efamira roapolo" (miaraka amin' ny torkoazy sy agata enimpolo ary hazo fisaka mahitsizoro vita amin' ny mapinga (ebena, *Diospyros*), izay tsy isalasalana fa nohafarana avy any India), ny voan' ny karavy (*Carum carvi*) tranainy indrindra ankoatra ny fahitana zavatra vita amin' ny metaly sy amin' ny tanimanga maro hafa koa.

Taorian' ny fijanonan' ny fikarohana noho ny Revôlisiôna Islamika tamin' ny taona 1979 sy ny Ady Iràna-Iràka, dia tsy nizotra ara-dalàna ny fihadian-tany nanomboka tamin' ny faramparan' ny taompolo 1990 nataon' ny ekipa iraniana ao amin' ny Fikambanana Iraniana momba ny Lova sy ny Fizahantany.
Sivilizasiôna Jiroft

Ny **Sivilizasiôna Jiroft** na **Kolontsaina Jiroft** dia kolontsaina arkeôlôjika tany am-piandohan' ny Andron' ny Alimo (taonarivo fahatelo tal J.K.), tao amin' ny Faritanin' i Sistan o Baluchestan sy ny Faritanin' i Kermān ao Iràna ankehitriny.

Ny karazana toerana natolotra dia Konar Sandal, akaikin' i Jiroft ao amin' ny faritry ny ony Halil. Ny toerana manan-danja hafa mifandray amin' ilay kolontsaina dia ahitana an' i Shahr-e Sukhteh ("Tanàna may"), i Tepe Bampur, i Espiedej, i Shahdad, i Tal-i-Iblis ary i Tepe Yahya.

Ny famondronana ireo toerana ireo ho "sivilizasiôna tsy miankina tamin' ny Andron' ny Alimo manana  ny rafitra sy ny fiteniny manokana", eo anelanelan' i Elam any andrefana sy ny Sivilizasiônan' ny Lohasahan' i Indosy any atsinanana, dia hevitra natolotr' i Yusef Majidzadeh, lehiben' ny ekipa mpikaroka arkeôlôjika tao Jiroft (any Iràna afovoany atsimo). Ny petra-kevitra dia mifototra amin' ny fanangonana zava-bitan' olombelona nofongarina sy nalain' ny manampahefana iraniana avy amin' ny mpandroba; eken' ny maro fa avy amin' ny faritr' i Jiroft (araka ny tatitry ny sampan-draharaham-baovao iraniana an-tranonkala, nanomboka tamin' ny taona 2001).
Diadôka

Ny **diadôka** dia jeneraly sy fianakaviana ary sakaizan' i Aleksandra Lehibe izay niady mba samy hifehy ny empirany taorian' ny nahafatesany tamin' ny taona 323 tal J.K. Ny teny hoe *diadôka* no anarana nomena ny olona nandimby mpanjaka, tany Grisia taloha.

Ny Adin' ny Diadôka dia nanamarika ny fiandohan' ny Vanim-potoana Helenistika izay nanomboka tao amin' ny Ranomasina Mediteranea ka hatrany amin' ny Lohasahan' i Indosy. Avy amin' ny teny grika hoe Διάδοχοι / *Diádokhoi*, izay midika hoe "mpandimby" io teny io.

Ny diadôka malaza indrindra dia ahitana an' i Ptôlemaiôsy I (nanorina ny tarana-mpanjaka Lagida), i Antigônôsy I Mônôftalmôsy (nanorina ny tarana-mpanjaka Antigônida), i Kasandrôsy, ary i Seleokôsy I (nanorina ny tarana-mpanjaka Seleokida) izay sisa tavela tamin' ny faran' ny Adin' ny Mpandimby (na Adin' ny Diadôka), izay nanjaka tany Ejipta, tany Azia Minora, i Makedônia ary i Persia, izay samy nanana tarana-mpanjaka naharitra taonjato maromaro.
Antigônôsy I Mônôftalmôsy

I **Antigônôsy I Mônôftalmôsy** dia jeneraly makedôniana, tamin' ny andron' i Filipôsy II sy Aleksandra Lehibe, ary iray tamin' ny diadôka lehibe. Izy no mpanorina ny tarana-mpanjaka Antigônida (izay nanjaka taorian' ny nahafatesany tany Makedônia), dia nambara ho "mpanjakan' i Azia" (*basileos*) izy nanomboka tamin' ny taona 306 ka hatramin' ny nahafatesany tamin' ny 301 tal J.K. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Ἀντίγονος ὁ Μονόφθαλμος / *Antígonos o Monóphthalmos*. Teraka tamin' ny taona 382 tal. J.K. tao Elimea izy ary maty tamin' ny taona 301 tal. J.K. tamin' ny ady tao Ipsôsy.

Nandray anjara tamin' ny fakana ny tanin' ny Empira Persiana izy tamin' ny naha mpanao tetikadin'  mpiara-dia grika tao amin' ny Ligin' i Kôrintôsy sy ny satrapan' i Frijia Lehibe; niavaka izy tamin' ny nahareseny ny miaramila persiana tany Anatôlia tamin' ny taona 332. Voahazona ho lohan' ny tany fananany taorian' ny fifanarahana tany Babilôna taorian' ny nahafatesan' i Aleksandra izy, ary nandray anjara lehibe tamin' ny Adin' ny Diadôka izy, voalohany tamin' ny naha mpanara-dia an' i Antipatera tsy nivadika azy, avy eo tamin' ny anaran' ny "emperora" manokana taorian' ny nahafatesan' ny solo-mpanjakan' i Makedônia. Nandresy tamin' ny adin' i Gabiena tamin' i Eomenesy avy any Kardia izy tamin' ny taona 316, ary avy eo nanohitra an' i Seleokôsy sy Kasandrôsy ary Ptôlemaiôsy. Teo anelanelan' ny taona 315 sy 314, dia namoaka ny Didy tao Tirôsy "manome fahalalahana ho an' ny Grika" izy ary nanangana ny Ligin' ny Nesiôta, kônfederasiôna nampitambatra ny vondro-nosy Kokladesy.

Ny fahalemana izay nanjaka tamin' ny taona 311 dia manamafy ny fifehezany ny ampahany be amin' i Azia Minora izy. I Demetriôsy zanany lahy no nitarika ny ady tany Grisia an-tanibe, ary nifehy an' i Atena tamin' ny taona 307. Resy ny andian-tsambon' i Ptôlemaiôsy tao Salamisy any Kipra izy ary nanao fahirano maharitra an' i Rôdôsy. Ireo fahombiazana ireo dia nanosika an' i Antigônôsy hanambara ny tenany ho mpanjaka tamin' ny taona 306 sy hanohy ny tolona tany Grisia. Niatrika ny fiaraha-mientan' ny Diadôka anefa izy, izay nampitambatra indrindra an' i Seleokôsy sy i Losimakôsy, ka resy sy novonoina tamin' ny ady tao Ipsôsy izy tamin' ny taona 301 ary nozaraina ny tany fananany.

Niseho ho tompondakan' ny fahalalahan' ny tanàna grika araka ny tombontsoany ara-pôlitika izy ary izy no voalohany tamin' ny Diadôka nanome ny anaram-boninahitra ny tenany ho mpanjaka, heverin' ny mpahay tantara ankehitriny maro ho mpanorina ny fanjakana hekenistika.
Fiteny goronsy

Ny **fiteny goronsy** na **fiteny gronsy**, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe **fiteny mabia atsinanana**, dia zana-bondrona ao amin' ny vondrom-piteny gora, ahitana fiteny 20 eo ho eo ampiasain' ny Goronsy. Ny fiteny goronsy dia ampiasaina any amin' ny tapany avaratr' i Ganà, faritr' i Borkina Fasô sy i Tôgô  mifanila aminy. Ny fiteny lehibe indrindra ao amin' ny vondrona goronsy dia ny fiteny kabie, fiteny ampiasain' ny olona eo amin' ny 1,2 tapitrisa eo ho eo (izay 550 000 no mpiteny teratany) manerana an' i Tôgô afovoany.

## Jereo koa

* Fiteny ao Ganà

* Fiteny ao Borkina Fasô

* Fiteny ao Tôgô
Môba (vahoaka)

Ny **Môba** na **Bimôba** dia vondrom-poko any Afrika Andrefana, miteny amin' ny karazam-piteny gora (ny fiteny môba) any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Tôgô, indrindra ao amin' ny tanànan' i Dapaong sy Bombouaka sy ny manodidina azy, sy amin' ny tapany avaratra-atsinanan' i Ganà sy sy Borkina Fasô. Anisan' ny foiben' ny vahoaka Môba ao Ganà i Bimbagu sy i Bunkpurugu. Manodidina ny 250 000 eo ho eo ny isan' ny Bimôba any Ganà ary eo amin' ny 320 000 eo ho eo any Tôgô. Ny Môba ao Tôgô dia fitambarana fokom-pianakaviana samihafa avy any atsinanan' i Ganà sy Borkina Fasô.

Avy amin' ny fototra Môba no teraka ny fokom-pianakaviana sasany toa ny Môba-Gorma, ny Môsy (tapany atsimon' i Borkina Fasô) ary ny Mamprosy (tapany avaratra-atsinanan' i Ganà). Ny Môba- Gorma dia voatsinjara amin' ny fokom-pianakaviana samihafa tarihin' ny loham-poko nentim-paharazana.
Asa Vita Ifampitsarana

Ny **Asa Vita no Ifampitsarana** (**AVI**) dia antoko pôlitika eto Madagasikara naorin' i Norbert Lala Ratsirahonana tamin' ny taona 2001. Ny AVI dia nanohana an' i Marc Ravalomanana, kandidan' ny mpanohitra, tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny 2001. Taorian' ny fifidianana an' i Marc Ravalomanana dia nandray anjara tao amin' ny governemanta ny AVI. I Julien Reboza, izay mpikambana ao amin' ity antoko ity, no lasa minisitry ny fanajariana ny tany tamin' ny governemanta voalohany notendren' i Marc Ravalomanana tamin' ny 1 Marsa 2002.

Tamin' ny 16 Janoary 2003 dia nosoloana an' i Roger Mahazoasy (minisitry ny Fizahantany) sy i Jean Jacques Rabenirina (minisitry ny Asa sy ny Lalàna Sôsialy) ho solon-tenan' ny AVI ao amin' ny governemanta i Reboza, ary tao amin' ny governemanta natsangana tamin' ny 5 Janoary 2004 dia i Rabenirina no tafajanona tao, izay hany minisitra AVI (minisitry ny Kolontsaina sy ny Fizahantany).

Ny taona 2006 no nanapa-kevitra ny hirotsaka hofidiana ho filoham-pirenena i Norbert Ratsirahonana, filoha mpanorina ny AVI, ka nifarana ny fiarahan' ny antokony tamin' i Marc Ravalomanana. Nesorina tao amin' ny governemanta i Rabenirina tamin' ny 4 Ôktôbra 2006. Nahazo 4,22 % amin' ny isam-bato Ratsirahonana tamin' ity fifidianana ity. Ny AVI dia nisafidy ny hanao ankivy ny fitsapan-kevi-bahoaka momba ny lalàmpanorenana tamin' ny Avrily 2007.

Tamin' ny 26 Ôktôbra 2007 dia nanambara izy fa manao ankivy ny fifidianana solombavambahoaka nokasaina hatao amin' ny faran' ny taona 2007. Nanomboka tamin' ny fifidianana tamin' ny 23 Septambra 2007 dia tsy nanana solon-tena tao amin' ny Antenimiera intsony ity antoko ity.

## Jereo koa

* Fifidianana filoham-pirenena teto Madagasikara tamin' ny 2001
* Fifidianana filoham-pirenena teto Madagasikara tamin' ny 2006

* Fitsapan-kevi-bahoaka ho an' ny lalàmpanorenana teto Madagasikara tamin' ny 2007
* Fifidianana solombavambahoaka teto Madagasikara tamin' ny 2007
Haraz

I **Haraz** dia renirano mamakivaky ny Faritanin' i Mazandaran (na Mazendaran), any amin' ny tapany avaratr' i Iràna. Atao hoe رودخانه هراز izy amin' ny teny persiana. Mikoriana mianavaratra izy, manomboka eo amin' ny tandavan-tendrombohitra Alborz mankany amin' ny Ranomasina Kaspiana. Rehefa avy namakivaky ny Lalana Haraz (lalana lehibe any Iràna) sy ny Lohasahan' i Haraz ao ka mahavita 100 km eo ho eo ny reniranon' i Haraz, dia mivily eo afovoan' i Amol, izay mipaka any amin' ny Ranomasina Kaspiana.

Manomboka eo amin' ny Tendrombohitra Damavand i Haraz ary mikoriana mianavaratra sy mivarina any amin' ny Ranomasina Kaspiana ao amin' ny faritra eo anelanelan' ny tanàna roa avaratra, dia i Mahmoudabad sy i Fereydunkenar. I Haraz dia voaloto amin' izao fotoana izao noho ny fivoahan' ny rano avy nampiasaina amin' ny orinasa indostrialy isan-karazany.
Hormuz (nosy)

I **Hormuz** na **Ormuz** (amin' ny teny persiana: جزیره هرمز / *Jazireh-ye Hormoz*) dia nosy iraniana ao amin' ny Hoala Persika. Ao amin' ny andilan-dranomasin' i Hormuz, 8 km miala ny morontsirak' i Iràna, dia ao anatin' ny Faritanin' i Hormozgan ilay nosy. Vitsy ny mponina ao, nefa nisy fitomboana nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-20.
Faritanin' i Gilan

Ny **Faritanin' i Gilan** dia iray amin' ny faritany iraika amby telopolo ao Iràna. Fantatra tamin' ny Andro Taloha ho anisan' i Hirkania (ao atsimo-atsinanan' ny Ranomasina Kaspiana, ao amin' ny tapany avaratra' i Iràna) izy io. Amin' ny teny persana izy dia atao hoe استان گیلان / *Ostân-e Gilân*) Ny isan' ny mponina ao aminy dia 2 tapitrisa eo ho eo ary 14&nbsp;700 km² ny velarany. Any andrefan' i Mazandaran no misy an' i Gilan izay manamorona ny Ranomasina Kaspiana.

Ny renivohiny dia i Rasht. Ny tanàna lehibe hafa ao amin' io faritany io dia i Astara, i Astaneh-ye Ashrafiyeh, i Rudsar, i Langarud, i Sowme'eh Sara, i Talesh, i Fuman, i Masuleh ary i Lahidjan. Ny seranan-tsambo lehibe ao amin' ilay faritany dia i Bandar-e Anzali (Bandar-e Pahlavi teo aloha).

## Jereo koa

* Faritany any Iràna: Alborz - Ardabil – Azerbaijan-e-Gharbi – Azerbaijan-e-Sharghi – Bushehr - Shahar Mahaal-o-Bakhtiari - Esfahan - Fars - Gilan – Golestan - Hamedan – Hormozgan - Ilam - Kerman - Kermanshah – Khorasan-e-Jonubi - Khorasan-e-Razavi - Khorasan-e-Shomali - Khuzestan - Kohkiluyeh-o-Boyer Ahmad - Kurdistan Iraniana – Lorestan - Markazi – Mazandaran - Qazvin – Qom – Semnan - Sistan-o-Baluchestan - Teheran - Yazd - Zanjan
Prefektiora

Ny **prefektiora** dia fari-pitantanana fehezin' ny prefe voatendry. Mety ho fizaràna manandrify fitondram-paritra na fitondrana ifotony izany any amin' ny firenena samihafa, na fizaràna amin' ny rafi-piangonana iraisam-pirenena sasany (izay mizara ho diôsezy maromaro), na koa distrika rômana tamin' ny Andro Taloha. Avy amin' ny teny latina hoe *praefectura* na *præfectura* io teny io. Ny teny hoe *prefektiora* no anarana voalohany nomen' ny Rômana ny tanàna niankina taminy ary nofehezin' ny prefe (*præfectus*), mifanohitra amin' ny monisipa sy ny zanatany, izay nanana ny zom-pirenena rômana manontolo na ampahany.
## Jereo koa
* Prefe eto Madagasikara
Distrika

Ny **distrika** dia fizaràna ara-pitantanana any amin' ny firenena sasany. Miovaova ny endriky ny fitantanana, manomboka amin' ny zana-pizaràna tsotra tsy manana fizakan-tena ka hatramin' ny fizaran-tany mizaka tena misy solontena voafidy. Toy izany koa, ny velarany dia maty ho kely mitovy amin' ny an' ny faribohitra ka hatramin' ny an' ny faritra. Ny distrika dia karazana fizaràna ara-pitantanana izay iandraiketan' ny fitantanana ifotony any amin' ny firenena sasany. Ny haben' ny velaran-tany fantatra amin' ny anarana hoe "distrika", arakaraka ny firenena, dia miovaova be, mandrakotra ny faritra na ny kôntea, na fitambarana kaominina maromaro, fizaràn' ny kaominina, ny distrikan-tsekoly, na ny distrika ara-pôlitika.