Evanjelisma

Ny **evanjelisma** na **evanjelikalisma** na **fiangonana** **ara**-**pilazantsara** dia hetsika kristiana milaza fa ny Filazantsara (na Evanjely) no hany fototra sy filamatry ny finoany. Niforona nanomboka tamin' ny Fanavaozam-piangonana prôtestanta (taonjato faha-16) io hetsika io ka nitombo tanjaka nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 tamin' ny nipoiran' ny metôdisma britanika sy ny pietisma loterana. Ahita azy ny antokom-pinoana maro amin' ny prôtestantisma. Isan' ny matanjaka ao amin' ireo fiangonana evanjelika ireo ny batisma, ny pentekôtisma, ny hetsika karismatika evanjelika, ny hetsika karismatika vaovao (na pentekôtisma vaovao) ary ny kristianisma avanjelika tsy miankina maro. Fiangonana evanjelika na Fiangonana ara-pilazantsara no iantsoana ireo fiangonana ireo. Ny evanjelisma dia atao hoe koa **kristianisma evanjelika** na **prôtestantisma evanjelika** na **evanjelikalisma**. Ny teny hoe *evanjelika* dia azo soloana amin' ny hoe *ara-pilazantsara* amin' ny teny malagasy.

## Ny mampiavaka azy
Itovian' ny Kristiana evanjelika rehetra ny fanomezany lanja ny fiovam-po isam-batan' olona izay vokatry ny safidy manokan' ny tsirairay, avy eo ny fiainana mivantana ny "fihaonana amin' i Kristy". Izany dia midika fa misy fiovam-piainana sy fihaonan' ny tsirairay amin' Andriamanitra izay mifanohy amin' ny famakiana ny Baiboly sy ny fiombonana vokatry ny vavaka isam-batan' olona na itambaran' ny besinimaro. Mampiavaka azy koa amin' ny prôtestantisma sy ny katôlisisma ary ny ôrtôdôksia ny batisan' ny mino (batisan' olon-dehibe). Ny evanjelisma ankehitriny dia ahitana mpivavaka 285&nbsp;000&nbsp;000 maneran-tany (tsy voaisa ao ny pentekôtista izay miisa any amin' ny 279&nbsp;000&nbsp;000), ka mahefeno ny 13&nbsp;%n' ny Kristiana eran-tany izany.

## Fifandraisana amin' ny samy Kristiana
Na dia vokatry ny Refôrmasiona prôtestanta aza ireo Fiangonana ara-pilazantsara ireo dia matetika lavin' ny Prôtestanta sasany. Izany no nahazo ny pentekôtisma nanomboka tamin' ny taona 1906 sy ny batisma nanomboka tamin' ny taona 1609. Amin' ireo mpanohitra azy dia fiangonana mitandrina firehana teôlôjika tranainy loatra izy ireo.

Ny tena fôndamentalista, izany hoe mpanao fivoasana ara-bakiteny ny Baiboly, dia ireo ao amin' ny *International Council of Christian Churchs* ("Fiombonan' ny fiangonana kristiana iraisam-pirenena") izay niorina tamin' ny taona 1948 ary ahitana fiangonana tsy mivelatra loatra amin' ny hafa sady milaza ny tenany ho tsy miditra amin' ny raharaha misy resaka pôlitika. Io fiombonana io anefa dia nanohitra mafy ny kômonisma tamin' ny fotoana nifanoheran' ny vondron-tany kapitalista sy kômonista. Mandà tanteraka ny fifanatonanan' ny fiangonana tsy mitovy firehana aminy izy ireo.

Maro ny Fiangonana ara-pilazantsara izay tsy nanapaka ny fifandraisany amin' ny *Conseil Œcuménique des Eglises* ("Fiombonana Ekiomenikan' ny Fiangonana"), na dia tsikerainy ho goragora loatra ny fiangonana mikambana ao amin' io fiombonana io sady ataony hoe manorina ny fiombonany amin' ny resaka fitondram-piangonana fotsiny. Mihevitra izy ireo fa ny asa iaraha-manao dia tokony hifandanja amin' ny fifanarahan' ny fampianaram-pinoana niaraha-nanatontosa. Afaka miditra amina raharaha ara-pôlitika mahakasika ny ara-tsôsialy izy ireo raha toa ka tsy hampifangaroharo zavatra izany.

Anisan' ny manam-pifandraisana ara-teôlôjia amin' ny evanjelisma koa ireo Fiangonan' ny fifohazam-panahy, ny jodaisma mesianika, ny adventisma ary ny fiangonan' ny mpirahalahy.

## Famaritana ny atao hoe "evanjelisma"
Ny famaritana mahazatra dia ny an' i David Bebbington, mpahay tantara britanika, izay mamintina ny toetran' ny finoana evanjelika amin' ny teboka efatra.

# Ny biblisisma: ny Baiboly no filamatry ny finoana ara-pilazantsara;
# Ny fahateraham-baovao: miaiky ny asam-panavotan' i Kristy amin' ny alalan' ny fieken-keloka na fibebahana sady misafidy manokana ny hanolotra ny fiainany amin' i Jesoa mba hahazo ny fanomezam-pahasoavan' ny famonjena izay mifandray amin' ny fahateraham-baovao. Ny fiekem-pinoana sy ny batisan' ny mino alentika anaty rano no manambara izany fanapahan-kevitra izany;
# Fanoloran-tena: ny fanoloran-tena, ao amin' ny fiangonana ara-pilazantsara, dia midika ho fandraisana anjara amin' ny asa an-tsitrapo ao amin' ny Fiangonana sy fizarana ny Filazantsara amin' ny olona rehetra.
# Ny fanomboana an' i Kristy: amin' ny fanomboana an' i Jesoa Kristy tamin' ny hazo fijaliana sy ny fitsanganany tamin' ny maty, izay lohahevitra miseho matetika ao amin' ny toriteny sady heverin' ny Kristiana evanjelikaa ho kihon-dalana teo amin' ny tantaran' ny Zanak' olombelona.

Ireo zavatra efatra natolotr' i Bebbington ireo dia iadian-kevitra eo amin' ny mpahay tantara sy ny mpahay fiarahamonina. Ireo toetra ireo, izay mifototra amin' ny olona tsirairay, dia zara raha ahafahana maneho ny fahasamihafana ara-teôlôjia na ara-pandaminana, misy eo amin' ny endri-pianfonana prôtestanta voafaoka amin' ny anarana hoe "evanjelika" na "ara-pilazantsara", indrindraindrindra ny Menônita sy ny Batista ary ny Pentekôtista, nefa indraindray ampiasaina hanondroana ny sasany amin' ny firehana ao amin'  ny Prôtestanta nohavaozina na ao amin'  ny Anglikana. Misy vondrom-piangonana hafa izay azo ampifanakekezina ara-teôlôjia na ara-tsôsiôlôjia amin' io firehana io (ohatra amin' izany izay miseho ao amin' ny Fiangonana katôlika) nefa tsy azo lazaina hoe "ara-pilazantsara", amin' ny hevitra hentitr' ilay teny izany. 

Araka ny fomba fijery ara-piarahamonina sy ara-tantara miaraka dia tsapa fa azo faritana amina mason-tsivana roa ny evanjelisma, dia:

* ny fanadratana ambony ny fifohazam-panahy (revivalisma), izay mahafaoka ny fiheverana ho zava-dehibe ny fibebahan' ny tena manokana amin' ny maha an' ny tena manokana ny famonjena;
* ny fanarahana ny lala-marina (ôrtôdôksia araka ny heviny prôtestanta): ny fahefan' ny Baiboly sy ny maha vokatry ny tsindrimandrin' Andriamanitra azy, ny fahamarinan-tandrifin' ny zavatra voalaza ao ary ny fiarovana ireo "fahamarina kristiana".
Ny ankamaroan' ny fiangonana evanjelika dia manaraka ny foto-kevitry ny "Fiangonana malalaka", izany hoe ny fisarahan' ny Fiangonana sy ny Fanjakana.

## Ny firehana misy ao amin' ny evanjelisma
Ireto avy ny sampana lehiben' ny evanjelima: ny batisma, ny pentekôtisma, ny hetsika karismatika, ny hetsika karismatika vaovao ary ny kristianisma tsy manavaka fiangonana.

### Ny batisma
Ny batisma dia finoana kristiana evanjelika nipoitra tamin' ny fifohazam-panahy notarihin' ilay pastora anglisy atao hoe John Smyth tao Hôlandy tamin' ny taona 1609. Io hetsika io dia miavaka noho ny fanomezany lanja ny Baiboly, ny fahateraham-baovao, ny batisan' ny olon-dehibe, ny toe-tsaina tia mamita iraka, ny fizakan-tena isan-toeran' ny fiangonana, ny fisarahan' ny Fiangonana sy ny Fanjakana ary ny fananan' ny fitambaran' ny mpiara-mivavaka rehetra fahefana (kôngregasiônalisma). Niisa 100&nbsp;000&nbsp;000 ny mpino batista tamin' ny taona 2010.

### Ny pentekôtisma
Ny pentekôtisma dia finoana kristiana vokatry ny Fifohazam-panahy notarihin' ny pastora amerikana Charles Fox Parham sy William Joseph Seymour tao Etazonia tamin' ny taona 1906. Indraindray izy dia tsy heverina ho isan' ny fiangonana evanjelika. Io hetsika io dia manana izao toetra izao: manome lanja manokana ny Baiboly, ny fahateraham-baovao, ny batisan' ny Fanahy Masina, ny fanomezam-pahasoavan' ny Fanahy Masina, ny batisan' ny olon-dehibe (batisan' ny mino), ny fananana saina tia mamita iraka, ny fanokanan-tena ara-pitondran-tena amin' ny fiainana, ny fahaleovan-tenan' ny fiangonana isan-toerana, ny fisarahan' ny Fiangonana sy ny Fanjakana. Niisa any amin' ny 279&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny mpino pentekôtista tamin' ny taona 2011 araka ny tarehimarika omen' ny Pew Research Center.

### Ny hetsika karismatika ara-pilazantsara
Tamin' ny taompolo 1960, taorian' ny fiantombohan' ny hetsika karismatika dia nisy fiangonana ara-pilazantsara nanapa-kevitra ny hanaraka ny zotran' ity hetsika ity sy nihataka tamin' ny fifanarahana pentekôtista. Manakaiky ny pentekôtisma ny hetsika karismatika evanjelika nefa tsy mihevitra ny fiteny tsy fantatra ho porofon' ny batisan' ny Fanahy Masina. Omeny lanja indray ireo fanomezam-pahasoavana isankarazany  . Tamin' ny taona 2011 dia niisa 305&nbsp;000&nbsp;000 ny mpanaraka io hetsika io izay ahitana koa ireo ao amin' ny hetsika karismatika vaovao.  

### Ny hetsika karismatika vaovao
Tany Etazonia no niforonan' ny hetsika karismatika vaovao tamin' ny fiantombohan' ny taompolo 1980. Ivon' ny finoany ny batisan' ny Fanahy Masina araka ny fanambaràn' i Jesoa Kristy sy ireo fanomezam-pahasoavana sivy avy amin' ny Fanahy Masina. Mampiasa ny fitaovan-tserasera vaovao ireo fiangonana karismatika vaovao. Noraisiny ny teôlôjian' ny hetsika karismatika evanjelika nefa nohamafisiny sy notovanany amin' ny atao hoe "ady ara-panahy" sy "tenim-pinoana" ary "fanavaozana ara-drafitra".  

### Ny kristianisma tsy manavaka fiangonana
Ny kristianisma tsy manavaka fiangonana dia hetsika teôlôjika kristiana avanjelika izay ahitana fiangonana na fikambanana mpanao asa soa tsy miankina amin' ny hetsiky ny batisma na ny an' ny pentekôtisma . Tsy manana anarana raikitra iantsoana azy izy ireo   na dia manana ny fahaleovan-tenany aza. Ao amin' ireo atao hoe "*megachurch*" ("trano fiangonana goavambe") no ahitana azy ireo indrindra .

Ny Calvary Chapel ("Lasapelin' i Kalvary") dia fikambanana nivoaka avy amin' ny Hetsika karismatika sady manana fiangonana miisa 1&nbsp;700 tamin' ny taona 2014. Ny Association of Vineyard Churches ("Fikambanan' ny fiangonan' ny tanim-boaloboka") dia fikambanam-piangonana evanjelika niala avy ao amin' ny Calvary Chapel sady manana fiangonana mihoatra ny 1&nbsp;500 eran-tany. Ny Association chrétienne pour la Francophonie dia fikambanam-piangonana mpanao asa soa miisa 26 (taona 2015) any Kanada sy Frantsa ary Haitý. Ahitana ny atao hoe Fiangonana evanjelika afaka (frantsay: *Églises évangéliques libres*) miisa 50 sady misy mpikambana 4&nbsp;000 koa izay nivoaka avy  amin' ny Fiangonana nohavaozina ny ao Frantsa ka mitovitovy fomba amin' ny batista izy ireo nefa tsy manao ny batisa asitrika anaty rano ho fepetra ahafaha-mandray ny fanasan' ny Tompo na maha mpikambana. Ahitana io karazana fiangonana afaka io koa ny any Soisa sy Etazonia.  

## Jereo koa

* Prôtestantisma
* Kristianisma
* Evanjelisma eto Madagasikara

## Loharano