open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amôrita

Ny **Amôrita** na **Amôreana** dia vahoaka semitika mpivezivezy nanomboka tamin' ny taonarivo faha-3 tal. J.K. tao amin' ny tany misy zavamaniry zeny sy tao amin' ireo tendrombohitra ao Siria ao andrefan' i Mesôpôtamia (na Mezôpôtamia). Niditra tsikelikely tany Mesôpôtamia ny Amôrita ka nikarama nanao miaramila na nanao asa hafa tamin' ny tanin' ny mpifanila vodirindrina aminy, nandroba tanàna na nonina tamin' ny tanànany toa an' i Kisy, i Larsa (na Laraga na Laraka), i Sipara (na Sipira), i Mary, i Asora, sns. Nisy fianakaviana nanjaka tao Babilôna teo anelanelan' ny taona 1894 sy 1595 tal. J.K. izay nampiray an' i Mesôpôtamia tamin' ny andron' ny mpanjaka Hamoraby (taona 1793 hatramin' ny 1750 tal. J.K.).
Dariôsy II

I **Dariôsy II** dia zanak' i Artakserksesy I, izay nanjaka tamin' ny empiran' i Persia. Niakatra teo amin' ny fitondrana izy rehefa avy namono an' i  Sôgdianôsy (izay namono koa an' i Kserksesy II), tamin' ny taona 424 tal. J.K. Tamin' ny taona 423 tal. J.K. izy dia efa governoran' i Hirkania sady efa nankato azy i Media sy i Babilôna ary i Egipta. Isan' ny fianakaviana akemenida i Dariôsy II. I Artakserksesy II no nandimby azy. I Parisatisy no vadiny ary i  Artakserksesy II  sy i Kirôsy Zandriny no zanany.

## Ny anarany
Amin' ny teny persiana dia atao hoe *Dārayavahush* i Dariôsy. Ny mpanoratra grika sasany dia manao azy hoe *Ochos* na νοθος / *Nothos.* izay midika hoe "tsy manan-dray".

## Ny tantarany
Tamin' ny fanapahany dia nanararaotra ny vokatry ny ady tany Pelôpônesôsy ny Persiana, niditra an-tsehatra tamin' izany i Dariôsy II tamin' ny alalan' ny governorany Farnabazôsy sy Tisafernesy, izay nanohana an' i Atenay (na Atena) avy eo an' i Sparta. Tamin' ny taona 412 tal. J.K. dia nanao fifanarahana tao Miletôsy i Sparta fa hamela ny tanànan' i Iônia tamin' ny Persiana, ka ho setrin' izany dia nikarakarana ny andian-tsambo mpiady spartiata ny volamenan' i Dariôsy II.

Tamin' ny taona 411 sy 405 tal. J.K. dia nisy fikomian' ny andriandahy tao Tanisy notarihin' i Amirteôsy sady notohanan' ireo tanàna grika, indrindra i Sparta. Namarana ny fanapahan' i Persiana an' i Egipta izany fikomiana izany. Niatrika ny fikomian' i Media sy i Lidia koa i Dariôsy II tamin' ny taona 409 tal. J.K. Tamin' ny taona 408 tal. J.K. i Dariôsy II dia nandefa ny zanany Kirôsy Zandriny tany Azia Minora mba hampitsahatra amin' ny fomba hentitra ny fikomiana.

Maty tany Babilôna i Dariôsy II ary ny fahafatesany dia nahatonga ny zanany roa lahy hiady fitondrana, dia i Artakserksesy II sy i Kirôsy Zandriny, ity farany no nankasitrahin-dreniny nefa i Artakserksesy II ihany no nahazo ny fitondrana tamin' ny farany.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Tandavan-tendrombohitra Taorosy

Ny **tandavan-tendrombohitra Taorosy** dia fitambaran-tendrombohitra mitomandavana ao Torkia izay sisin'ny tany avon'i Anatolia izay mahatratra 3756 m raha ao Demirkazık. Atao hoe *Toros Dağları* na *Toroslar* izy amin'ny fiteny torka fa *Çiyayên Torosê* kosa amin'ny fiteny korda. Amin'ny fiteny grika izy dia atao hoe *ὄρη Ταύρου / Orê Taurou.*
Ranomasin' i Marmara

Ny **Ranomasin' i Marmara** dia ranomasina hita eo anelanelan' i Eorôpa Atsinanana sy i Azia Minora (na Anatôlia) izay mampitohy ny Ranomasina Mainty amin' ny Ranomasina Mediteranea (na ny Ranomasina Egea, raha ny marimarina kokoa). Manana velarana mirefy 11 500 km2 izy ary mahatratra 1 261 m ny halaliny. Manamorona azy ao atsimo i Torkia ary eo amin' ny toerana misy hantsana izay miteraka horohorontany matetika izy. Mifandray amin' i Ranomasina Mainty ao avaratra izy amin' ny alalan' i Bôsfôra ary amin' ny Ranomasina Egea amin' ny alalan' ny andilan-tany Dardalenela.  Prôpôntida (grika: *Προποντίδα / Prompotida*) na Prôpôntisy (grika: *Προποντίς / Prompotis*) no niatsoana azy taloha.
Fiteny armeniana

Ny **fiteny armeniana** dia fiteny indô-eorôpeana tsy mikambana amin-tsampana fa fiteny manirery. Ankehitriny dia misy ny fiteny armeniana atsinanana izay fiteny ôfisialin' ny Repoblikan' i Armenia izay tenenin' ny mponina ao Armenia sy vahoaka armeniana any Iràna sy any Rosia, ary ao koa ny fiteny armeniana andrefana izay tenenin' ny Armeniana am-pielezana. Miisa 2 960 000 ny mpiteny armeniana ao Armenia tamin' ny taona 2013, fa mahatratra 3 843 000 izany maneran-tany.  

Misy fifanahafany amin' ny fiteny grika taloha ny fiteny armeniana. Manakaiky ny fiteny jermanika kosa izy raha ny fiovan' ny fivoaran' ny feon-teniny sy ny rafi-peony no heverina. Manana ny abidiny manokana, izay noforonina tamin' ny taonjato faha-5, ny fiteny armeniana. Amin' ny fiteny armeniana dia atao hoe *հայերեն*  / *hayeren* io fiteny io*.*

## Fitenim-paritra armeniana
Mizara roa ny fiteny armeniana ankehitriny, dia ny fiteny armeniana andrefana sy fiteny armeniana atsinanana. Ny fiteny armeniana atsinanana sy ny armeniana andrefana dia mazàna dia ifankahazoan' ireo mpampiasa azy nahita fianarana na mahay mamaky teny sy manoratra, raha toa kosa ireo mpampiasa tsy mahay mamaky teny sy manoratra na tsy tena mahay mamaky teny sy manoratra dia sahirana amin' ny fahazoana ilay karazana fiteny armeniana hafa. Ireto ambany ireto ny ohatra sasantsasany momba ny fahasamihafan' ny fanononana.

### Fiteny armeniana atsinanana
Ny fiteny armeniana atsinanana dia endrika ny fiteny armeniana ampiasaina ho ho fiteny ôfisialy any Armenia sy any Artsakh. Ampiasain' ny vondrom-piarahamonina armeniana any Rosia sy Iràna ihany koa io fitenim-paritra armeniana io. Ny fiteny armeniana atsinanana dia niforona avvy amin' ny fitenim-paritra armeniana maro tao amin' ny lemak' i Ararat. Saika mitovy amin' ny an' ny fiteny armeniana klasika ny rafi-peony..

### Fiteny armeniana andrefana
Ny fiteny armeniana andrefana (amin' ny teny armeniana: Արեւմտահայերէն na Աշխարհաբար ) no fiteny ampiasaina any faritra andrefana amin' i Armenia sy any amin' ny zanaka am-pielezana armeniana indrindraindrindra hatramin' ny nisian' ny fandripahana ny Armeniana, afa-tsy ao amin' ny vondrom-piarahamonina armeniana any Iràna sy any Rosia. Ny fiteny armeniana andrefana dia ampiasaina any amin' ny vondrom-piarahamonina armeniana any Afovoany Atsinanana sy any Eorôpa ary any Amerika. Ny fiteny armeniana andrefana anefa ampiasain' ny ampahany kely amin' ny vahoaka armeniana ao Torkia, ka ny 18 % eo amin' ny mponina amin' ny ankapobeny ary 8 % eo amin' ny tanora.

## Jereo koa
* Abidy armeniana
* Armeniana (vahoaka)

**Fiteny indô-eorôpeana**
* Fiteny anatôliana
* Fiteny tôkariana
* Fiteny baltô-slava
* Fiteny keltika
* Fiteny jermanika
* Fiteny helenika
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny italika

* Fiteny albaney sy fiteny armeniana
Horita (vahoaka)

Ny **Horita** na **Horeana** na **Horiana** dia vahoaka nonina tao Azia Minora (na Anatôlia) tamin' ny Andro Taloha. nandritra ny Andron' ny Alimo. Nanorina ny fanjakan' i Horý na Harý izy ireo tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa tal. J.K., tao amin' ny faritra mifanila ao amin' ny tapany avaratr' i Mesôpôtamia. Miteny amin' ny fiteny horita izy ireo.

Vorakitra an-tsoratra voalohany tao amin' ny tanànan' i Urkesh, izay nanorenan' izy ireo ny fanjakany voalohany, ny Horiana. Ny fanjakana horiana lehibe indrindra sy nanan-kery indrindra dia i Mitanni. Ny mponina ao amin' ny Empira Hitita ao Anatôlia dia nahitana mponina horita be dia be, ary misy fiantraikany lehibe amin' ny fedrà hitita ny an' ny Horita. Tany am-piandohan' ny Andron' ny Vy dia nifangaro amin' ny vahoaka hafa ny Horiana. Ny fanjakan' i Urartu tatỳ aoriana dia nandrakotra  ampahany tamin' io faritra io.

## Fiteny horita
Ny fiteny horita dia fitenin' ireo Horita nanodidina ny taona 2300 tal. J.K. ary nanomboka tsy hita intsony manodidina ny taona 1000 tal. J.K. Heverin' ny maro fa ny mponina niteny an' io fiteny io dia mety avy amin' ireo faritra avo any Armenia ka niparitaka any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Anatôlia sy ao amin' ny tapany avaratr' i Mesôpôtamia tamin' ny fiantombohan' ny taonarivo faha-2 tal. J.K.
Ranomasina Egea

Ny **Ranomasina Egea** dia ranomasina anaty tany ao amin'ny lembalemba mediteraneana eo anelanelan'i Eoropa sy Gresy ao andrefana, sy i Azia sy i Torkia ao atsinanana. Mivelatra hatrany amin'ny morontsiraka traka sy ny andilan-tanin'i Dardanela ao avaratra hatrany Kreta ao atsimo izy. Atao hoe *Αιγαίο Πέλαγος* / *Aigaio Pélagos i*zy amin'ny teny grika.
Arameana

Ny **Arameana** na **Aramiana** dia vahoaka niaina tao Atsinanana Akaiky tamin' ny Andro Taloha, izay nonina tao amin' ny faritra Siria sy Mesôpôtamia tamin' ny taonarivo voalohany tal. J.K. Maro ny fanjakana arameana madinika izay nandroso tamin' ny taonjato faha-11 hatramin' ny faha-10 tal. J.K., nandritra ny fiandohan' ny Andron' ny Vy. Tsy mba nanana kolontsaina na fanjakana miray anefa ny Arameana. Teo an-tenantenan' ny taonarivo voalohany tal. J.K. izy ireo dia lasa maro anisa tao amin' ny mponin' i Asiria sy i Babilônia ka nahatonga ny fiteny arameana hiely manerana ny faritra Atsinanana Akaiky tamin' ny Andro Taloha.

Amin' ny teny arameana taloha izy ireo dia atao hoe 𐤀𐤓𐤌𐤉𐤀; fa amin' ny teny hebreo dia אֲרַמִּים ary amin' ny teny  grika kosa dia Ἀραμαῖοι / *Aramaîoi* ary amin' ny teny siriaka dia ܐܪ̈ܡܝܐ / *Ārāmāyē*.
Tsinambolana Lonaka

Ny **Tsinambolana Lonaka** dia ny faritra ao Atsinanana Akaiky misy tany azo volena noho ny fananany toetany manorana, ka ireto ny mamaritra azy: ny tany efitr' i Siria ao atsimo (ny ampahany avaratra amin' ny tany efitr' i Arabia), ny Ranomasina Mediteranea ao andrefana, ary ny tendrombohitra Taorosy sy Zargosa ao avaratra sy ao atsinanana. Mamakivaky an' i Israely ankehitriny, an' i Palestina, an' i Siria, an' i Libàna, ny faritra antsimo-atsinanana amin' i Torkia, ny faritra avaratra sy atsinanana amin' i Iràka, ary ny sisin-taniny andrefan' i Iràna. Tamin' ny taona 1916 no nampiasan' ilay arkeôlôga James Henry Breasted io teny io (anglisy: *Fertile Crescent*) satria miendrika volan-tsinanana (anglisy: *Crescent*) ilay faritra.

## Jereo koa
**Ireo faritra ara-dafintany ao Azia**
* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra
**Fizaràm-paritra hafa ao Azia**
* Masreka
* Zana-kôntinentan' i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampiposahana
* Saikanosin' i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Fenisia

I **Fenisia** na **Foinikia** na **Foenikia** na **Foenika** dia faritra tamin' ny Andro Taloha izay somary lavalava sy teritery ao amin' ny morontsiraka atsinanan' ny Ranomasina Mediteranea mifanandrifindrify amin' i Libàna ankehitriny. Nanana halavana mirefy 320 km sy sakany mirefy 25 km fara-fahabeny io faritra io. Ao atsinanana izy dia voasakan' ny tandavan-tendrombohitr' i Libàna. Ao amin' ny sisiny atsimo ny tendrombohitra Karmela, ao avaratra ny renirano Eleotera, izay antsoina hoe Kebir na Ôrônta ankehitriny sady sisin-tany avaratr' i Libàna. Tsy niray i Fenisia fa nizarazara ho tanàna mahaleo tena maro ka ny lehibe aminy dia i Biblôsy, i Sidôna, i Tiro ary i Arvada.

## Jereo koa

* Kanaana (faritra)
* Fenisiana
* Abidy fenisiana
* Fiteny fenisiana
* Akemenida
* Fiteny ponika
Frigia

I **Frigia** dia firenena tao Azia Minora tamin'ny Andro Taloha izay eo anelanelan'i Lidia sy i Kapadokia, ao amin'ny ilany andrefan'ny tany avon'i Anatolia. Atao hoe *Φρυγία* / *Phrygía* io tanana io amin'ny teny grika. Araka an'i Herodota dia nantsoina hoe Brigesy (grika: *Βρύγοι* / *Brygoi* na *Βρίγες* / *Briges*) ny Frigiana ary nifindrafindra tao Makedonia sy Albania, avy eo tany Trakia alohan'ny hifindrany mankany Helespontosy (na Dardanelia), taloha kelin'ny ady tao Troia, ary farany dia nanorim-ponenana tao amin'io tanàna io izy ireo.
Fiteny foinikiana

Ny **fiteny fenisiana** na **fiteny foinikiana** na **fiteny foenikiana** dia fiteny tao amin' ny morontsirak' i Libàna, ao amin' ny faritra atao hoe "tanin' i Kanaana" na "tany Kanaana" (araka ny fiantsoan' ny Fenisiana sy ny Arabo sy ny Hebreo ary ny Arameana), na Fenisia na Foinikia na Foenikia (araka ny fiantsoan' ny Grika sy ny Roômana), na  *Pūt* amin' ny fiteny egiptiana taloha. Ny fiteny fenisiana dia fiteny semitika ao amin' ny zana-bondron' ny fiteny kananeana, dia vondrona nipoiran' ny fiteny hebreo. Ny fiteny fenisiana dia notenenina tao Libàna, tamin' ny morontsirak' i Siria, tao Palestina, tao amin' ny tapany avaratr' i Israely ankehitriny, ary tao amin' ny ampahan' ny nosy Kiprôsy (ka nifanakaiky amin' ny fiteny grika izy tao). Niteny fenisiana koa ny faritra sasany tany Anatôlia (Azia Minora) noho izy fiteny manan-kaja. Niteny fenisiana koa ny faritra voakasiky ny fanjanahan-tany fenisiana: ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Mediteranea, ary indrindra ny tao Tonizia ankehitriny, ny tao Marôka, ny tao Malta, ny tapany andrefan' i Sicilia, ny ao Sardinia, ny tao Kôrsa, ny tao amin' ny Andrin' i Heraklesy.

Ny fiteny fenisiana dia nosoratana tamin' ny abidy fenisiana. Ny fiteny fenisiana dia fantatra noho ny soratra vitsivitsy, noho ny fitenenana raikitra momba ny fivavahana na ny fitantanan-draharaham-panjakana, sy noho ny rakibolana tsotra amin' ny fiteny roa nataon' ny mpanoratra grika na latina.

## Jereo koa

* Abidy foinikiana

* Foinikia
* Fenisiana
* Fenisiana
Fiteny kanaanita:

* fiteny foinikiana;
* fiteny ponika;
* fiteny hebreo;
* fiteny ogaritika;
* fiteny amônita;
* fiteny môabita;
* fiteny edômita.
Abidy arameana

Ny **abidy arameana** dia abidy tsy ahitana zanatsoratra fa renisoratra nampiasaina tamin' ny Andro Taloha. Abjady toy ny ankamaroan' ny abidy anoratana ny fiteny semitika maro ny abidy arameana. Io abidy io dia nanana ny lanjany eo amin' ny tantara satria saika ny abidy ampiasaina ankehitriny ao Atsinanana Akaiky, toraka izany koa ny abidy maro (ankoatry ny abidy sinoa) ampiasaina ao Azia Afovoany sy Atsinanana, noho ny fampiasana ny fiteny arameana izay niely amin' ny maha fitenim-pifandraisan' ny samy hafa firenena azy, sy noho ny maha fiteny ôfisialin' ny Empira Neô-Asiriana sy an' ny Empira Akemenida azy. Ny abidy hebreo no manakaiky indrindra ny abidy arameanan' ilay empira tamin' ny taonjato faha-5 tal. J.K., izay ahitana litera mitovy endrika amin' ny ankapobeny. Alefa avy ankavanana miankavia  ny soratra arameana.

## Jereo koa

* Arameana

* Fiteny arameana
Fiteny ogaritika

Ny **fiteny ogaritika** dia fiteny hamitô-semitika tsy misy mpiteny intsony (fiteny maty) izay isan' ny fiteny kananeana, ao amin' ny vondrona avaratra-andrefan' ny fiteny semitika, notenenina tao amin' ny tanànan' i Ogarita tamin' ny Andron' ny Alimo tapany farany (taonjato faha-15 hatramin' ny faha-12 tal. J.K.). Ny abidy ogaritika, izay abidy tsy ahitana afa-tsy renisoratra (abjady), no nanoratana ny fiteny ogaritika.

Ny fiteny ogaritika dia fitenim-paritry ny fiteny amôrita ka izy no sisa fantatra amin' ny endriky ny fiteny amôrita voasoratra, izay fantatra tamin' ny alalan' ny nahitan' ny arkeôlôga frantsay ny lahatsoratra ogritika maro tamin' ny taona 1929 tao amin' ny sisam-paharavàn' ny tananan' i Ogarita (izay antsoina hoe Ras Shamra ao Siria ankehitriny). Nampiasian' ny mpikaroka io fiteny io mba hitadiavana fanazavana ny lahatsoratry ny Baiboly ka nahitana ny fifanindranan-dalan' ny kolontsain' ny vahoaka tao amin' ny fanjakàn' i Israely sy ny fanjakàn' i Jodà tamin' ireo firenena mpifanolo-bodirindrina amin' izy ireo.

## Jereo koa
Fiteny kanaanita:

* fiteny fenisiana
* fiteny ponika
* fiteny hebreo
* fiteny ogaritika
* fiteny amônita
* fiteny môabita
* fiteny edômita
Satrapa

Ny **satrapa** dia ny governora mifehy faritany atao hoe *satrapia*, ka nisolo tena mivantana ny fitondrana foibe tamin' ny fananany ny fahefan' ny mpanjaka na ny emperora, tao amin' ny Empira Persiana izay mbola nitohy tamin' ny Fanjakan' i Makedônia ary ny Empira Seleokida. Ny satrapia izany dia faritany fehezin' ny satrapa, izay nomen' ny mpanjaka na ny emperora fahefana hitantana ny ny fandraharahana sy ny fitsarana ary ny tafika.

Avy amin' ny teny grika hoe σατράπης / *satrápês,* avy amin' ny teny iraniana hoe *kshathrapâ,* avy amin' ny teny persiana hoe *kshathrapâvan* ny teny hoe *satrapa* izay midika hoe "mpiaro ny fanjakana".

I Kirôsy Lehibe no namorona ny satrapia tamin' ny taonjato faha-4 tal. J.K., ka ny zava-kendrena aminy dia ny hampisy firaisana eo amin' ny lafiny fitantantanana ny raharaham-panjakana ao amin' ny faritra voababon' ny Persiana. Ao amin' ny satrapia tsirairay dia ahitana satrapa izay misolo ny fahefana ambony amin' ny fitsarana. Adidin' ny satrapa koa ny manangona ny hetra sy miantoka ny filaminana amin' ny alalan' ny fikarakarany tafika maharitra. Voafetra ny fahefan' ny satrapa. Izany no nahatonga an' i Dariôsy I Lehibe nizara ny faritry ny fanjakany ho satrapia miisa 20. Ny satrapa no "maso sy sofin' ny mpanjaka". Tamin' ny andron' ny Grika dia tsy nanjavona ny satrapia na dia voafetra aza ny velaran-tany nomena azy. Noferan' i Aleksandra Lehibe ny fahefan' ny satrapa tamin' ny nanesorany amin' izy ireo ny fahefana ara-tafika.
Abidy foinikiana

Ny **abidy foinikiana** na **abidy foenikiana** na **abidy fenisiana**, izay antsoina hoe **abidy prôtôkananeana** koa, dia abidy tsy ahitana zanatsoratra fa abjady. Nampiasaina tamin'ny fanoratana ireo fiteny tao amin' ny faritr' i Kanaana, indrindra ny fiteny foinikiana (na fenisiana) izay fiteny semitika nampiasana tamin' ny kolontsaina fenisiana. Na dia tsy ahitana zanatsoratra aza io abidy io dia misy ihany litera nanoratana zanapeo taty aoriana, izany fomba izany no atao amin' ny teny latina hoe *mater lectionis.*

Ny abidy fenisiana dia lasa rafi-panoratana nampiasaina indrindra ka nampitain' ny mpanao raharaham-barotra fenisiana tamin' ny tontolo manodidina ny Ranomasina Mediteranea izay nivoarany sady noraisin' ny vahoaka samy manana ny kolontsainy. Ny abidy arameana, izay endrika misy fiovan' ny abidy fenisiana no nipoiran' ny abidy arabo ankehitriny, fa ny abidy hebreo kosa dia karazan' ny abidy arameana. Ny abidy grika (sy ireo abidy hafa nipoitra taminy toy ny abidy latina sy ny abidy sirilika ary ny abidy kôpta) dia mpandimby mivantana ny abidy fenisiana, na dia novana aza ny fomba fanononana ny litera sasany mba hanoratana ny zanapeo ka lasa zanatsoratra.

Ny literan' ny abidy fenisiana dia manana endrika mizoro sy mahitsy, na dia nisy ny endrika boribory izay nipoitra miandalana, ka tafapaka amin' ny fara tampony izany tamin' ny fitrangàn' ny abidy ponika vaovao tao Afrika Avaratra. Ny fiteny foinikiana na fenisiana dia soratana avy ankavanana miankavia, na dia misy lahatsoratra sasany voasoratra miankavia avy eo miankavanana avy eo miankavia ... isaky ny miova andalana.

Tabilao maneho ny literan' ny abidy foinikiana sy ny litera mifandray amin'ireo ao amin' ny abidy hafa

Avy amin' ny abidy fenisiana ny abidy grika. Tsy soratana ao amin' ny abidy semitika ny zanapeo. Amin' ny maha fiteny semitika ny fiteny fenisianina dia azo vinavinaina ny zanapeo miaraka amin' ny renifeo iray. Ny litera tsirairay ao amin’ ny abidy fenisiana dia nomena anarana araka ny teny anombohan’ ny feo asehon’ io litera io. Noho izany, ny *ʾaleph*, izay midika hoe "ombilahy", dia nanome ny anarany amin' ny litera voalohany ao amin' io abidy io, ny *bet* ("trano"), izay nanome ny anarany ho an' ity litera ity, dia toy izany hatranihatrany.

## Jereo koa

* Fenisia na Foinikia
* Fenisiana
* Fiteny fenisiana
Fampianaran-diso (fivavahana)

Ny **fampianaran-diso** na **finoan-diso** na **herezia** na **heresia**, raha ara-tantara, dia fampianaram-pinoana izay heverin' ireo ao amin' ny fivavahana arahin' ny maro anisa, na ao amin' ny fivavahana ôfisialy, fa mifanohitra amin' ny fampianarana marina tena izy (izay atao hoe ô*rtôdôksia*). Nampiasaina indrindra ny teny hoe *heresia* tamin' ny tantaran' ny fivavahana kristiana hanoherana ireo manao foto-pampianarana (dôktrina) na tenim-pinoana (dôgma) momba an' i Kristy sy ny Trinite na lohahevitra hafa tsy mifanaraka amin' izay tapaka amin' ny kônsily, indrindra ny tamin' ireo kônsily ekiomenika. Matetika dia ampangaina ho manao fampianaran-diso ny mpifanandrina ara-pampianarana amin' ny tena.  

Atao hoe *heretika* na ny mpampiana-diso na ny mpanaraka finoan-diso. Ny mpitarika na ny lehiben' ny herezia iray dia atao ho *hereziarka* (grika: αἱρεσιάρχης / *hairesiárkhēs*), ny fandalinana ny herezia dia atao hoe *hereziôlôjia,* ary ny mpandalina ny herezia dia atao hoe *hereziôlôga*.   

Tamin' ny Andro Taloha dia nenti-nilaza ny sekolim-pandinihana iray manokana ny teny grika hoe *αἵρεσις / haíresis,* ka ohatra amin' izany ny zaridainan' i Epikorôsy na Epikora. Nanjary nanana hevitra fanaratsiana ny teny hoe *hairesis* teo amin' ny asasoratr' ireo mpanao tantaram-pivavahana manohana ny Trinite (dia ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa tamin' izany fotoana izany), ary hatramin' izay dia nenti-nanondro fiheverana, fampianarana, na tenim-pinoana heverina fa mivaona amin' izay nekena na heverina fa zavatra efa azo ka tsy tokony hovana eo amin' ny sehatry ny fandinihana sy ny fahalalana ary ny fivavahana..

Nampiasaina hilazana ny zava-mitranga ao amin' ireo fivavahana hafa toy ny finoana silamo sy ny jodaisma, sns koa ny teny hoe *herezia* taty aoriana. Miitatra hatrany ny hevitry ny teny hoe *herezia* ka ilazana izay fampianarana sy fiheverana rehetra mifanohitra amin' izay heverina fa efa eken' ny be sy ny maro, na tsy momba ny fivavahana sy ny finoana aza izany.

## Fiforonan-teny
Ny teny nogasina hoe *herezia* na *heresia*, izay nadika hoe *fampianaran-diso* na *finoan-diso*, dia avy amin' ny teny grika hoe αἵρεσις / *haíresis* izay midika hoe "safidy", izany hoe fisafidianana hevitra na fiheverana iray. Tamin' ny Andro Taloha izay nanaovana fivavahana manaraka fombafomba kokoa fa tsy voafaritra ara-pampianaram-pinoana dia tsy nanana heviny ratsy ny teny hoe *haíresis,* tsy tahaka ny fampiasana azy teo amin' ny fivavahana kristiana. Tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K. dia mbola nampiasa ny teny hoe *haíresis* i Flavio Jôsefa mba hilazany ireo sekoly ara-pivavahana sy ara-pilôzôfia samihafa.

Tsy tokony hafangaro ny fampianaran-diso (na herezia) sy ny fandavana ny finoana (na apôstazia) izay fialan' ny olona iray amin' ny fivavahana narahiny. Tsy afangaro amin' ny fitetenan-dratsy an' Andriamanitra sy ny zava-masina (na blasfemia) koa izany. 

## Loharano sy fanamarihana
Fiekem-pinoan' i Efezy

Ny **Fiekem-pinoan' i Efezy** na **Fanekem-pinoan' i Efesôsy**, izay atao hoe **Fiekem-pinoan' ny firaisana**, dia fanambaràna kristôlôjika nosoniavin' i Kiriliosy, patriarkan' i Akeksandria, sy i Joany, patriarkan' i Antiôkia (na Antiôka), tamin' ny taona 433 mba hanambaràny ny fifanarahan-keviny ny amin' ny teôlôjia momba an' i Kristy, roa taona taorian' ny fifanandrinana tao amin' ny kônsilin' i Efeso sy ny fanamelohana an' i Nestôriosy. 

## Lahatsoratry ilay fiekem-pinoana
Izao ilay fiekem-pinoana:

"Sitrakay ny haneho fohy eto, sady amin'ny fomba mifanaraka amin' ny Soratra Masina sy amin' ny lovam-pampianarana, nefa tsy manampy na inona na inona amin' ny fiekem-pinoana voavelatra tao Nisea, izay inoanay sy ampianarinay ny amin' i Maria Virjiny Ranin' Andriamanitra sy ny amin' ny fomba nahatonga ny zanak' Andriamitra ho olombelona. Ataonay izao satria ilaina; ataonay izany, tsy hampidirana zavatra fa hanomezana fahafaham-po ny hafa. Satria, araka ny efa noteneninay, izany (ny fiekem-pinoan' i Nisea) dia ampy tanteraka hampahafantarana ny fivavahana sy hanoherana ny finoan-diso. Omenay izao fanazavana vaovao izao, tsy hamahàna izay tsy mety takatry ny saina, fa hanoherana, amin' ny fiekena ny fahalemenay, ireo izay te hanome tsiny anay amin' ny fanazavana ireo zavatra mihoatra ny sain' ny olombelona.

Ambaranay

fa ny Tomponay Jesoa-Kristy, Zanaka Lahy tokan' Andriamanitra, dia Andriamanitra tokoa sy olombelona tokoa, izay fikambanan' ny vatana sy fanahy misaina;

fa nateraky ny Ray talohan' ny fotoana rehetra raha ny amin' ny maha Andriamanitra azy, ary raha ny amin' ny maha olona azy, fa nateraky ny Virjina tamin' ny faran' ny fotoana ho anay sy ho an' ny famonjena anay;

fa izy dia mitovy fomba amin' ny Ray raha ny amin' ny maha Andriamanitra, ary mitovy fomba amintsika raha ny amin' ny maha olombelona, satria ireo natiora roa ireo dia miara-mikambana. Noho izany manaiky Kristy tokana, Tompo tokana, Zanaka tokana izahay.

Noho io fikambanana io, izay tsy ahitana fifangaroana, ekenay koa fa ny Virjiny dia renin' Andriamanitra, satria Andriamanitra, ny Logos, tonga nofo sy olombelona, dia nikambana, tamin' ny alalan' ny fitorontoronana, amin' ny tempoly (ny olombelona) izay alainy avy aminy (ny Virjiny).

Raha ny amin' ireo filazana evanjelika sy apôstôlika ny amin' i Kristy, fantatray fa ny teôlôjiana dia mampihatra ampahany amin' izy ireo amin' ny natiora roa, satria izy ireo dia miantefa amin' ny persôna tokana, nefa izy ireo koa dia manavaka ireo hafa satria miantefa amin' ny iray amin' ny natiora roa. Ny filazana mendrika an' Andriamanitra dia miantefa amin' ny maha Andriamanitra, fa ny filazana izay maneho ny fietrena dia miantefa amin' ny maha olombelona".

## Jereo koa

* Nestôrianisma
Fahatongavana ho nofo (kristianisma)

Ny **fahatongavana ho nofo** dia foto-pampianarana kristiana izay ilazana fa ny Tenin' Andriamanitra (*[[Logos (kristianisma)|Logos]]*) dia tonga nofo tao amin' i Jesoa Kristy. Ambara ao amin' ny fitarihan-tenin' ny Evanjelin' i Joany Izany fampianarana izany (Joa. 1.14). Izany no ivon' ny kristôlôjia.  

Amin' ny Ktistiana trinitariana, ny fahatongavana ho nofo dia fikambanan' ny sobstansan' Andriamanitra amin' ny natioran' olombelona tao amin' ny persônan' i Jesoa Kristy. Sady misy toetr' Andriamanitra no misy toetr' olombelona (afa-tsy ny fahotana) i Jesoa ka inoan' ny ankamaroan' ny Kristiana fa fahatongavan' Andriamanitra ho nofo amin' ny endrik' olombelona. 

Ny fahatongavana ho nofo dia niadian-kevitra hatramin' ireo taonjato voalohan' ny kristianisma. Ny tsy fifanarahan-kevitra ara-teôlôjia nafanafana tamin' izany dia ny amin' ny dôketisma.

## Jereo koa

* Trinite

* Andriamanitra Zanaka
* Fahatongavana ho nofo
Rajabo

Ny **Rajaba** na **Rajabo** no volana fahafito ao amin' ny tetiandro mozilmana. Iray amin' ny volana masina ny Rajabo, ka ny telo hafa dia ny Moharamo sy ny Doalkida ary ny Doalhija. Ny anaran' io volana io amin' ny teny arabo dia رجب  / ***Rajab***. Ny faha-27 dia andro ahatsiarovana ny dia lavitra nataon' i Mohamady andro alina avy ao Meka mankany Jerosalema, atao hoe "Isra' sy Mi'raj". Ny volana Jomadaatania no eo alohany fa ny volana Sabàny no manaraka azy. 

## Jereo koa

* Finoana silamo
*Volana ao amin' ny tetiandro mozilmana: Moharamo (arabo: مُحَرَّم / *Muḥarram*), Safary (صفر / *Safar*), Rabialaoaly (ربيع الأوّل / *Rabi' al Awal*), Rabiatany (ربيع الثاني / *Rabi' ath-Thani*), Jomadaalaoaly (جُمَادَىٰ الْأَوَّل / *Jumada al Awwal*), Jomadaatania (جمادى الثاني / *Jumada ath-Thania*), Rajabo (رجب / *Rajab*), Sabàny (شعبان  / *Sha'bane*), Ramadany (رمضان / *Ramadan*), Saoaly (شوّال / *Shawwal*), Doalkidà (ذو القعدة / *Dhu al Qidah*), Doalhija (ذو الحجة / *Dhu al-Hijja*).
Doalhija

Ny **Doalhija** dia volana faharoa ambin' ny folo ao amin' ny tetiandro mozilmana. Ny fanaovana fivahiniana masina (arabo:  حَجّ / hajj) any amin' ny tanànan' i Meka mandritra ny folo andro voalohany no manamarika io volana io. Iray amin' ireo volana masina efatra ny Doalhija, ka ny efatra hafa dia ny Moharamo sy ny Rajabo ary ny Doalkida. Volana farany amin' ny taona ny volana Doalhija. Ny volana Doalkidà no eo alohany fa ny volana Moharamo, izay volana voalohany amin' ny taona kosa, no manaraka azy. 

## Jereo koa

* Finoana silamo
*Volana ao amin' ny tetiandro mozilmana: Moharamo (arabo: مُحَرَّم / *Muḥarram*), Safary (صفر / *Safar*), Rabialaoaly (ربيع الأوّل / *Rabi' al Awal*), Rabiatany (ربيع الثاني / *Rabi' ath-Thani*), Jomadaalaoaly (جُمَادَىٰ الْأَوَّل / *Jumada al Awwal*), Jomadaatania (جمادى الثاني / *Jumada ath-Thania*), Rajabo (رجب / *Rajab*), Sabàny (شعبان  / *Sha'bane*), Ramadany (رمضان / *Ramadan*), Saoaly (شوّال / *Shawwal*), Doalkidà (ذو القعدة / *Dhu al Qidah*), Doalhija (ذو الحجة / *Dhu al-Hijja*).
Saoaly

Ny **Saoaly** dia volana fahafolo ao amin' ny tetiandro mozilmana. Ny fankalazana ny fetin' ny fahataperan' ny fifadian-kanina na Idy (arabo: عيد الفطر / *ʿīd al-fiṭr*) amin' ny andro voalohany amin' io volana io no manamarika azy. Manarakaraka ny volana Ramadany ny volana Saoaly. Amin' ny teny arabo dia atao hoe شوّال  / ***Shawwal*** ny anaran' io volana io. Ny volana Ramadany no eo alohany fa ny volana Doalkidà kosa no manaraka azy. 

## Jereo koa

* Volana ao amin' ny tetiandro mozilmana: Moharamo (arabo: مُحَرَّم / *Muḥarram*), Safary (صفر / *Safar*), Rabialaoaly (ربيع الأوّل / *Rabi' al Awal*), Rabiatany (ربيع الثاني / *Rabi' ath-Thani*), Jomadaalaoaly (جُمَادَىٰ الْأَوَّل / *Jumada al Awwal*), Jomadaatania (جمادى الثاني / *Jumada ath-Thania*), Rajabo (رجب / *Rajab*), Sabàny (شعبان  / *Sha'bane*), Ramadany (رمضان / *Ramadan*), Saoaly (شوّال / *Shawwal*), Doalkidà (ذو القعدة / *Dhu al Qidah*), Doalhija (ذو الحجة / *Dhu al-Hijja*).
* Alahamady
Tetiandro iraniana

Ny **tetiandro iraniana** dia ireo tetiandro nampiasaina nandritra ny taonarivo roa ao Iràna, izay fantatra koa amin' ny hoe Persia. Atao hoe گاه‌شماری ایرانی‎ / *Gāh-Shomāri-ye Irāni*) ireo tetiandro ireo amin' ny teny parsàna. Ny tetiandro iraniana no tetiandro mirakitra tantara lava indrindra amin' ny tantaran' ny olombelona ka maro ny fanovana nifanesisesy mba hampifanaraka azy amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana sy ny amin' ny toetrandro ary amin' ny fivavahana. Tetiandro manara-masoandro ny teniandro iraniana. Ny taona iraniana dia matetika manomboka amin' ny 21 Marsa amin' ny tetiandro gregôriana.

## Jereo koa

* Tetiandro babilôniana
Tetiandro babilôniana

Ny **tetiandro babilôniana** na **tetiandro mesôpôtamiana** dia tetiandro nampiasaina tao Mesôpôtamia tamin' ny Andro Taloha izay manara-bolana sy masoandro, sady ahitana volana miisa 12 mitovy faharetana amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Volana izay manomboka rehefa tazana eny amin' ny lanitra ny tsinam-bolana. Ampiana iray volana ny volana 12 rehefa hita fa mihatara loatra ny fanombohan' ny taona (elanelana folo andro) miohatra amin' ny fihodin' ny Masoandro. Ny tanàna mesôpôtamiana anefa dia samy nanana ny tetiandrony avy, sady samy nanana ny anaram-bolana azy manokana avy, ka ny fanombohan' ny taona dia amin' ny lohataona nefa indraindray koa amin' ny fararano. Taty an-tenatenan' ny taonarivo faha-2 tal. J.K. vao nisy ny fametrahana tetiandro iraisana tany Mesôpôtamia ka ny tetiandro nampiasaina tao Babilôna no nampiasaina.

Fahefan' ny mpanjaka tamin' izany fotoana izany ny manapa-kevitra amin' ny fanovana ny tetiandro sy manampy anaram-bolana vaovao. Nampifanentanina amin' ny zava-misy ara-toekarena izany (toy ny fizaràna karama, ny fanangonana ny hetra, ny famerenana zana-bola, sns), ary indrindra amin' ny fivavahana, noho ny tetiandro mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny litorjia. Ny anaram-bolana dia matetika anaran' ny fetim-pivavahana lehibe.

## Ny tetiandrom-panjakana babilôniana
Ny fiavian' ny anaram-bolana dia samihafa ka hoatry ny an' ny tetiandro nakambakambana noforonina mba hampisy firaisana ara-pôlitika. Ny sasany dia efa fantatra tamin' ny vanim-potoana amôrita (dia ny *Ayyaru*, *Elūlu*, *Abu* na *Abum*, sy ny *Du'uzu* ary ny *Tamūzu,* izay avy amin' ny fiteny someriana: ny volana *Dumuzi*). Ny sasany avy amin' ny faritra semitika andrefana (dia ny *Tašrītu*, ary angamba koa ny *Nisannu*). Ny sasany fantatra tao amin' ny tanànan' i Sosa (na Sosàna) ao Elama (dia ny *Shabāṭu* sy ny *Addaru*). Ny hafa koa dia mety avy amin' ny teny persiana (ny *Araḫsamnu*). Roa ny volana fanombohan-taona ao amin' io tetiandro io, dia ilay amin' ny volana *Nisannu* sy ilay amin' ny volana *Tašrītu* (volana faha-7 raha atao voalohany ny *Nisannu*). Ny hoe *Nissanu* dia avy amin' ny teny someriana hoe *nesag* izay midika hoe "voalohany" ary ny hoe *Tašrītu* dia midika hoe "fanombohana" amin' ny teny akadiana.

Ireto ny anaram-bolana ao amin' ny tetiandro babilôniana iraisana: *Nisannu, Ayyaru, Simānu, Du'uzu* (na *Tamūzu* na *Tammūzu*)*, Abu, Elūlu* (na *Ulūlu*)*, Tašrītu, Araḫsamnu, Kislimu, Ṭebētu, Shabāṭu, Addaru.* Ny volana fanampiny (faha-13) dia ny *Elūlu* na ny *Addaru.* Averina indroa izany ny *Elūlu* na ny *Addaru.*

Nampiasaina foana io tetiandro io hatraty amin' ny taonarivo voalohany tal. J.K. ary ny Jiosy babo tao Babilôna dia nampiasa azy io ka nanolo ny tetiandrony talohan' ny fahababoana amin' ny tetiandro babilôniana. Natao filamatra ihany koa io tetiandro io tao amin' ny vahoaka arameana izay nampanjaka ny fiteniny tao Mesôpôtamia sy tao Atsinanana Akaiky, indrindra tao amin' ny Palmireniana.

Tabilao mampitaha ny anaram-bolana babilôniana sy ny anaram-bolana hebreo:

## Jereo koa

* Tetiandro hebreo
*Tetiandro samaritana
Vazan-tany

Ny **vazan-tany** dia teboka na faritra efatra eny amin' ny faravodilanitra izay natao hamantarana ny zotra tokony harahina na hitodihana, dia ny avaratra, ny atsimo ny atsinanana ary ny andrefana.  

Ny teny ilazana ny vazan-tany ampiasaina ho anarana na ho mpamari-toetra, dia soratana manomboka amin' ny sora-baventy rehefa tafiditra ao anatin' ny anaran-tsamirery milaza toerana na manondro faritra ara-jeôgrafia, fa manomboka amin' ny sora-madinika raha manondro zotra na todika. 

Ny fizaràna ny faravodilanitra mihoatra ny efatra no atao hoe lafin-tany, izay hafohezina amin' ny hoe "lafy" ao amin' ny andian-teny toy ny hoe "lafy valo". 

Ny faritra iposahan' ny masoandro no atsinanana ary ny faritra ilentehany no andrefana. Raha mitodika miantsinana dia any ankavia no misy ny avaratra fa any ankavanana no misy ny atsimo. Aty amin' ny ila-bolantany atsimo dia ny faritra tandrify ny masoandro mitataovovonana no avaratra, fa raha any amin' ny ila-bolantany avaratra kosa dia ny faritra manandrify ny masoandro mitatavovonana no atsimo.  Misy fomba hafa koa ahafahana mamantatra ny vazan-tany, dia ny fijerena ny kintana sy ny antokon-kintana. Ny tondroavaratra no fitaovana ampiasaina mba hamantarana ny vazan-tany. 

Mahazatra ny Malagasy ny miresaka ny hoe lafy valo, ao amin' ny fitenenanana hoe "lafy valon' ny Nosy", na dia azo zaraina mihoatra izany aza ny faravodilanitra. Ny lafin-tany heverina dia ireto: avaratra, avaratra-atsinanana, atsinanana, atsimo-atsinanana, atsimo, atsimo-andefana, andrefana, avaratra-andrefana. Mbola azo zaraina enina ambin' ny folo  ny faravodilanitra.

## Jereo koa

* avaratra
* avaratra-atsinanana
* atsinanana
* atsimo-atsinanana
* atsimo
* atsimo-andefana
* andrefana
* avaratra-andrefana
* tondroavaratra
Pôntio Pilato

I **Pôntio Pilato** dia lehilahy rômana, governora na prôkoratôra rômana nanapaka ny faritany rômanan' i Jodea (na Jodia) tamin' ny andro nanapahan' ny emperora Tiberio, nandritra ny 11 taona, teo anelanelan' ny taona 26 sy 36. Niverina tany Rôma izy tamin' ny faran' ny taona 36 na tamin' ny fiantombohan' ny taona 37. *Pontius Pilatus* no anarany amin' ny teny latina. Nanana fahefan' ny mpitsara ny governoran' i Jodea, nefa anjaran' ny Sinedriôna ny raharaham-pitsarana momba ny fivavahana jiosy. Araka ny Filazantsara dia i Pilato no nitsarana an' i Jesoa (na Jesosy) ka nandidy ny hanameloana azy ho faty amin' ny alalan' ny fanomboana amin' ny hazo fijaliana, araka ny fanapahan-kevitry ny Sinedriôna rehefa avy nitsara azy noho ny fiampangan' ny Jiosy (na Jody) azy ho niteny ratsy an' Andriamanitra, na dia niaiky ny maha tsy mana-tsiny an' i Jesoa aza i Pilato.

Tsy fantatra marina izay tena niafaran' i Pilato. Araka ny filazàn' i Eosebio avy any Kaisaria (mpahay tantara sy teôlôjiana) dia maty namono tena tao amin' ny lohasahan' i Rôdano (frantsay: *Rhône*) i Pilato. Araka ny lovantsofina hafa dia maty maritira tao Rôma izy. Mihevitra azy sy ny vadiny ho maritiora ka mankalaza izany amin' ny 25 Jona ny Fiangonana etiôpiana ôrtôdôksa.

## Tantara
Pontio Pilato dia mpanarato avy any Siligo any Sardinia.

Noraisiny ny sardines voalohany, dia natsofoka tao anaty menaka ary nomeny an’i Tiberius Emperora.
Tena tiany izy ireo ka nasainy novana ny nosy manontolo, ary noho ny fankasitrahana dia notendreny ho governoran’i Jerosalema i Pilato.
Fanomboana an' i Jesoa

Ny **fanomboana an' i Jesoa tamin' ny hazo fijaliana**, araka ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana, dia endriky ny fanamelohana an' i Jesoa na Jesosy izay nofantsihina mihantona amin' ny hazo fijaliana, araka ny fitsarana nataon' i Pontio Pilato (taona 26 -- 36) azy noho ny fiampangan' ny Jiosy (na Jody) azy ho niteny ratsy an' Andriamanitra. Anisan' ny fitantarana ny Fijaliana (na Fiaretana na Pasiona) ny hasin-dahatsoratra (na perikôpa) momba ny fisamborana sy ny fitsarana sy ny filanjana ny hazo fijaliana ary ny fanomboana an' i Jesoa. Ny andalan-dahatsoratra momba ny fanomboana an' i Jesoa amin' ny hazo fijaliana dia anisan' ny fototry ny fivavahana kristiana.

## Jereo koa

* Lakroa na vokovoko

* Hazo fijaliana
*Patripasianisma

* Fisian' i Kristy talohan' ny nahatongavany ho nofo
* Fahaterahan' i Jesoa
* Fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty
* Fankalazana ny Fiakaran' i Jesoa
* Kalvary na Gôlgôta
* Sorona
* Fanomboana amin' ny hazo fijaliana
* Fanomboana amin' ny hazo fijaliana ao Filipina
Fôndamentalisma kristiana

Ny **fôndamentalisma kristiana** dia firehana ara-pivavahana izay manohana ny fivoasana hentitra sy ara-bakiteny ny Soratra Masina kristiana, izany hoe ny Baiboly kristiana, izay hita indrindra ao amin' ny prôtestantisma. Ny teny hoe *fôndamentalisma*, amin' ny ankapobeny, dia midika fifikirana hentitra loatra amin' ny foto-pampianaranan' ny sehatra iray tsy amim-mpandanjalanjana, na ara-pivavahana izany na amin' ny sehatra hafa ivelan' ny fivavahana. Hetsika mpitahiry ny fampianarana mahazatra hatramin' ny fiandohan' ny prôtestantisma ny fôndamentalisma, izany dia niseho tany Etazonia tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19.

Tamin' ny faritra ambanivohitra, indrindra tany California sy tany amin' ny fanjakana maro any atsimo, tany Etazonia, no nahazo vahana ny fôndamentalisma teo anelanelan' ny taona 1920 sy 1930. Ny zava-boalazan' ny Baiboly dia noheverina fa marina mihoatra noho ny voka-pikarohan' ny taranja siansa sy tantara. Niteraka fandrarana ny fampianarana amin' ny sekolim-panjakana ny petra-kevitra manohana ny "fivoarana miandalan' ny zavamananaina" (fa tsy ny famoronana) izany tao amin' ny fanjakana maro tany Etazonia. Izany, ohatra, no zava-nitranga tany amin' ny Fanjakan' i Tennessee ao Etazonia, izay nitondrana mpampianatra iray (i John Thomas Scopes) teo amin' ny fitsarana noho izy nampianatra ny amin' ny fivoaran' ny zavamananaina izay heverina fa mifanohitra amin' ny voalazan' ny Baiboly sady mifanohitra amin' ny lalàn' io fanjakana io. Na dia tsy maro mpanaraka aza ny fôndamentalisma dia tsy nitsaha-nitombo ny mpomba azy hatramin' izay, sahala amin' ny fiangonana evanjelika, mba hanoherany ny firehana teôlôjika taty aoriana.

Araka ny fampianaran' ny fôndamentalisma dia ireto ny fototry ny fivavahana kristiana: ny tsy fisian-diso ao amin' ny Baiboly, ny maha virjiny an' i Maria, ny maha Andriamanitra an' i Jesoa, ny sorona nataon' i Kristy ny tenany teo amin' ny hazo fijaliana mba hanavotana ny olombelona amin' ny fahotany, ny fitsanganan' i Kristy tamin' ny maty, ny fiavian' i Kristy fanindroany, ary ny fitsanganan' ny mpino amin' ny maty. Ireto ny zavatra toheriny: ny teôlôjia vaovao misy fitsikerana araka ny fomba siantifika ny lahatsoratry ny Baiboly, ny petrakevitra ara-tsiansa ny amin' ny fivoara-miandalan' ny zavamananaina, ny fanomezan-danja tafahoatra ny olombelona, ary ny ekiomenisma.

## Jereo koa

* Tsindrimandry
* Famakafakana ny Baiboly
* Literalisma biblika na biblisisma

* Tsy fisian-diso ao amin' ny Baiboly
Hetsika Fanamasinana

Ny **Hetsika Fanamasinana** dia firehan' ny kristianisma evanjelika avy amin' ny prôtestantisma metôdista. Miavaka io hetsika io noho ny fanomezany lanja ny foto-pampianarana ny amin' ny "fahalavorariana kristiana" izay nivoatra avy amin' ny fampianaran' i John Wesley, dia ny amin' ny finoana fa azo atao ny miaina malalaka nefa tsy mahatanteraka fahotana an-tsitrapo, indrindra ny finoana fa izany dia azo tanterahirahina eo no ho eo amin' ny alalan' ny fahasoavana. Tamin' ny taona 1894 no nisarahan' io hetsika io tamin' ny metôdisma. Ankehitriny dia miisa 12 tapitrisa ny mpino ao amin' io hetsika io maneran-tany. Niteraka ny fandrosoan' ny pentekôtisma sy ny fanavaozana karismatika io hetsika io teo amin' ny tantara.

## Jereo koa

* Prôtestantisma
* Evanjelisma
* Metôdisma
* Arminianisma
Mpirahalahy (fikambanana am-piangonana)

Ny **Mpirahalahy** na  **Fiangonan' ny Mpirahalahy**, izay atao hoe *Brethren* amin' ny teny anglisy, izay midika hoe "Mpirahalahy", dia fiangonana na fikambanana anaty fiangonana (anabatista-pietista indrindra), izay nanohy ny fikambanan' ireo Mpirahalahin' i Schwarzenau tamin' ny taonjato faha-18. Tsy tokana ireo fiangonana ireo fa isan-karazany no samy manana ny foto-pinoany sady tsy voaery nipoitra avy tamin' ny fikambanan' ny Mpirahalahin' i Schwarzenau.

Ireto avy ireo fiangonana na fikambanana atao hoe Mpirahalahy:

* ny Fiombonan' ny Fiangonana Evanjelikan' ny Mpirahalahy, izay nipoitra avy tamin' ny Mpirahalahin' i Schwarzenau;
* ireo fikambanana anabatista-pietista (ny Church of the United Brethren in Christ, ny Brethren in Christ Church, ny Hutterian Brethren, ny Mennonite Brethren, ny Swiss Brethren, ny Moravian Brethren (na Unity of the Brethren), ny Social Brethren;
* ny fikambanan' ny Mpirahalahy hafa izay tsy anabatista no tsy pietista (ny Polish Brethren, ny Church of the Lutheran Brethren, ny United Seventh-Day Brethren, ary ny Brethren cult.
Fiteny hebreon' ny Misnà

Ny **fiteny hebreon' ny Misnà** na **fiteny hebreo misnaika** na **fiteny hebreo misnika** dia endriky ny fiteny hebreo mifanandrify amin' ny fotoana feran' ny taonjato volohany sy faha-5 taor. J.K. izay mifanandrify koa amin' ny fotoan' ny Talmoda (taonjato faha-2 hatramin’ ny faha-5). Atao hoe "**hebreo rabinika**" na "**fitenin' ny Olon-kendry**" koa ity fiteny ity. Fiteny nampiasaina tamin' ny fiainana andavanandro sy tao amin' ny literatiora jiosy izy io, araka ny hita amin' ny tahirin-tsoratra hitan' ny arkeôlôga tao Israely.

I Abraham Geiger no nanomboka nanao fanadihadiana ara-kaifiteny tamin' ireo tahirin-tsoratra ireo tamin' ny taona 1845. Ny fiteny hebreo misnika dia ahitana zava-baovao raha mitaha amin' ny fiteny hebreon' ny Baiboly izay taloha lavitra noho izy. Momba ny fandrafetana fehezanteny sy ny voambolana izany ka hita ireo teny nindramina tamin' ny fiteny nanjaka ara-pôlitika na ara-kolontsaina tamin' izany fotoana izany, dia ny fiteny arameana sy grika ary persàna.

## Jereo koa

* Fiteny hebreon' ny Baiboly

* Fiteny hebreon' ny Andro Antenatenany

* Fiteny hebreo vaovao
Fiteny hebreon' ny Andro Antenatenany

Ny **fiteny hebreon' ny Andro Antenatenany** dia endriky ny fiteny hebreo teo anelanelan' ny taonjato faha-10 sy ny taonjato faha-20. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-10 dia tany ivelan' i Palestina (faritra) any am-pielezana no nitohizan' ny fampiasana ny fiteny hebreo ka hatramin' ny nahaterahan' io fiteny io indray tao Israely tamin' ny taonjato faha-20.

Amin' ny fiainana andavanandro dia niteny ny fitenin' ny firenena nonenany avy ny Jiosy, ka tsy nampiasa ny fiteny hebreo afa-tsy tamin' ny sehatry ny fivavahana. Tamin' izany fiteny hebreo izany no nanatanterahan' ny Jiosy am-pielezana ny fivavahany sy amakiany ny Torah ary andinihany ny heviteny isan-karazany amin' io boky masina io. Tamin' ny fiteny hebreo koa no nifandraisan' ny Olon-kendry jiosy maro tamin' ny firenena samihafa. Hita araka ny zava-bokarina ara-pivavahana sy ara-kolontsaina ary amin' ny tontolon' ny asa ireo ny fivoaran' ny fiteny hebreo nandritra ny fotoana lava.  

## Jereo koa

* Fiteny hebreon' ny Baiboly
* Fiteny hebreon' ny Misnà
* Fiteny hebreo vaovao
Loharano Q

Ny **Loharano Q** na **Tahirin-kevitra Q** dia loharano heverina fa very, niavian' ireo andalan-tsoratra iraisan' ny Evanjelin' i Matio sy ny Evanjelin' i Lioka, nefa tsy hita ao amin' ny Evanjelin' i Marka. Fanangonan-dresak' i Jesoa (grika: *Logia*) izany, izay heverin' ny mpikaroka fa nosoratana tamin' ny taona 50 any ho any. Ny petra-kevitra momba ny Loharano Q dia vokatra mivantana avy amin' ny petra-kevitry ny loharano roa. 

Ny hoe *Q* dia fanafohezana ny teny alemàna hoe *Quelle* izay midika hoe "loharano". 

Ny fanangonan-dahatsoratra *Logia*, izay niezahan' ny mpikaroka narafitra araka ny mety ho endriny, dia ahitana, araka an' i Frédéric Amsler, "andininy na sombintsombin' andininy azo antoka miisa mihoatra kelin' ny 200, ka fanampin' izany ny andininy na sombin' andininy miisa 100 eo ho eo izay tsy tena azo antoka", izany hoe voanteny miisa 4&nbsp;500 eo ho eo, ka ny antsasa-manilan' izany dia "mitovy tanteraka sady mifanarakaraka amin' ny filaharana mitovy ao amin' ny Filazantsaran' i Matio sy ao amin' ny Filazantsaran' i Lioka, ka manohana ny fisian' ny loharano iraisana izany, izay mety ho am-bava na an-tsoratra". 

Maro ireo fomba fiasa enti-mandinika lahatsoratra ka nahafahana mamerina amin' ny tokony ho endriny sy votoatiny ny Loharano Q: nifototra indrindra tamin' ny fomba fiasa fampandriana an-tsoratra ny evanjely sinôptika sy tamin' ny sokajin-dahatsoratra ireo mpanao heviteny.

## Antsipiriany
Ny *Redaktionsgeschichte* ("fandinihana ny fomba fampandriana an-tsoratra") dia maneho fa ny Filazantsaran' i Lioka dia mifikitra amin' ny loharano nanovozany kokoa raha mitaha amin' ny Filazantsaran' i Matio: rehefa mampiasa andalana avy ao amin' ny Filazantsaran' i Marka ny Filazantsaran' i Lioka dia manaja kokoa ny filaharan' ny hasin-dahatsoratra (perikôpa). Mba hamerenana ny endriky ny Loharano Q dia nisafidy ny fandaharan' ny Filazantsaran' i Lioka ny manampahaizana, ka izany, ohatra, no anoratana hoe *Q6:20* hanondroana ny "filazàm-pahasambarana" voalohany ao amin' ny toriteny "teo an-tendrombohitra" ao amin' ny Filazantsaran' i Matio sy "tao an-dohasaha" ao amin' ny Lioka.

Mifamadika amin' izany ny hita ao amin' ny Filazantsaran' i Lioka izay manaja kokoa ny endriky ny haisoratra noho ny hita ao amin' ny Filazantsaran' i Matio, izany no mahatonga ny mpanoratra ny Filazantsaran' i Lioka hanova bebe kokoa ny voambolana ampiasainy raha ampitahaina amin' ny loharano nanovozany. Noho izany dia mitoky tamin' ny Filazantsaran' i Matio ny mpikaroka tamin' ny asa famerenana ny mety ho endriky ny Loharano Q.

Ny *Formgeschichte* ("fandinihana ny endrika") dia mampiseho ny Loharano Q ho toy ny fanangonan-tenin' i Jesoa (Logia). Izany toetra mampiavaka izany dia tsy ahitana tranga maningana afa-tsy amin' ireto andalana efatra ireto: ny fitantarana ny batisa (Lio. 3.21-22), ny fitantarana ny fakam-panahy (Lio. 4.1-13), ny fitantarana ny fanasitranana (Lio. 7.1-10) ary ny fitantarana famoahana demonia (Lio. 11.14-17).

## Jereo koa

* Petra-kevitra ara-tahirin-kevitra
* Petra-kevitry ny fameno
* Petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra
* Petra-kevitry ny loharano roa
* Olana sinôptika