open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Darmstadt

I **Darmstadt** dia tanàna any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny . Ny isan' ny mponina ao aminy dia 164.792 araka.

## Baolina kitra
* SV Darmstadt 98

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Valan-javaboarim-pirenena Andohahela

Ny **Valan-javaboarim-pirenana Andohahela** dia valan-javaboary ao amin' ny Faritra Anosy, any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara.

## Ny mombamomba azy
Mahavariana ny ao noho ny toeram-ponenan' ny biby hita ao anatiny. Ity valan-javaboary ity dia manana velarana 76 140 ha ao amin' ny tandavan-tendrombohitra Anosy, izay faritra atsimo indrindra amin' ny tany avo afovoan' Madagasikara ary ahitana ala mando farany any amin' ny faritra atsimo amin' i Madagasikara.

Voasoratra ao amin' ny Lova Iraisam-Pirenena ilay valan-javaboary tamin' ny taona 2007 amin' ny maha anisan' ny ala trôpikaly any Atsinanana azy. Ity valan-javaboary ity dia azo idirana amin' ny lalam-paritany tsy vita tara RIP118 avy ao Soanierana. 

## Tantarany
Faritra arovana nanomboka tamin' ny taona 1939 i Andohahela saingy tsy lasa valan-javaboarim-pirenena raha tsy tamin' ny taona 1998.

## Zavamana'aina
Hita taratra amin' ny karazam-biby maro hita ao ny karazan-toera-ponenana ao Andohahela, ary io valan-javaboary io no toerana ahitana karazana gidro betsaka indrindra eto Madagasikara. Karazana 15 no voarakitra an-tsoratra, anisan' izany ny roa amin' ny karazana mampalaza indrindra an' i Madagasikara, dia ny hira (*[[Hira (maky)|Lemur catta]]*) sy ny sifa-bilany (*[[Propithecus verreauxi]]*). Anisan' ny hita ao amin' ilay valan-javaboary ny karazana biby mandady na mikisaka 67 tsy fahita firy ny karazana katsatsaka sy sokatra ary bibilava, ao koa ny karazana vorona 130 sy karazana sahona dimampolo  tsy fahita firy. Hita ao koa ny karazana rofia menavozona (*[[Dypsis decaryi]]*) dia tsy hita afa-tsy ao.

## Jereo koa
**Valan-javaboary**

* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia

## Loharano
Arminia Bielefeld

I ***Arminia Bielefeld***  dia klioba ara-panatanjahantena ao an-tanànan'i Bielefeld, Nordrhein-Westfalen, .

Tamin'ny taona 2024/25, nilalao tao amin'ny fizarana faha-3 i Arminia Bielefeld saingy tafakatra tamin'ny famaranana ny amboara tamin'ny nandreseny ny ekipan'ny diviziona voalohany sy ny tompon-daka alemà Bayer Leverkusen tamin'ny manasa-dalana.

## Rohy ivelany
1.FC Heidenheim

I **1.FC Heidenheim 1846**  dia klioba ara-panatanjahantena ao an-tanànan'i Heidenheim an der Brenz, Baden-Württemberg, .
 
## Jereo Koa
*Bundesliga faha-1

## Rohy ivelany
Sinsheim

I **Sinsheim** dia tanàna any Alemaina. Ny tanàna no misy ao amin'ny fanjakana , ny isan' ny mponina ao aminy dia 36.601 araka.

## Toerana

***Technik-Museum Sinsheim** - tranombakoka momba ny teknolojia.  Ny zavatra hojerena sy tsidihana dia ahitana:
40 hazakazaka sy fiara fanatanjahantena, Fanangonana Formula 1, DeLorean,  Ferrari, Mercedes-Benz ary Maybach, 200 môtô, 27 lokomotif, traktera 150,
Tanks, fitaovam-piadiana sy 60 fiaramanidina:
*Concorde
*Tupolew Tu-144
* Junkers Ju 52
* Douglas DC-3
* Iljuschin Il-18
* Vickers Viscount
* Iljuschin Il-14
* Canadair CL-215

## Baolina Kitra
*TSG Hoffenheim (Bundesliga faha-1)

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
TSG 1899 Hoffenheim

I **TSG 1899 Hoffenheim**  dia klioba ara-panatanjahantena ao an-tanànan'i Sinsheim, Baden-Württemberg, .
 
## Jereo Koa
*Bundesliga faha-1

## Rohy ivelany
Bekisopa

I **Bekisopa** dia tanàna kely ao amin' ny Faritra Matsiatra Ambony eto Madagasikara, ao amin' ny kaominina Tanamarina, Distrikan' Ikalamavony, Faritanin' i Fianarantsoa. Ity tanàna ity dia malaza amin' ny toeram-pitrandrahana vy lehibe eo akaiky, izay an' ny orinasa aostraliana *Akora Resources Limited* manontolo. Manodidina ny 194,7 tapitrisa taonina ny akora vy ao amin' io toeram-pitrandrahana io, ary maherin' ny efatra tapitrisa taonina ny akora vy efa nalaina. Maherin' ny 3,8 tapitrisa dôlara no nampiasaina mba hahazoana loharano fanampiny.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara

## Jereo koa
1860 München

I  ***TSV 1860 München*** dia klioba ara-panatanjahantena ao an-tanànan'i München, , Alemaina.

## Fahombiazana:
* Tompondaka alemà:  1966
* Mpandresy ny amboara alemana: 1942, 1964

## Rohy ivelany
*Bundesliga faha-2
*Bundesliga
Río Tinto (ony)

I **[[Río Tinto (ony)|Río Tinto]]** dia ony any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Espaina, avy any Sierra Morena any Andalusia. Io anarana io dia midika hoe "Ony Mena" amin' ny teny espaniôla. Manamorona ilay ony ny toeram-pitrandrahana Rio Tinto, izay nanaovana fitrandrahana harena an-kibon' ny tany hatramin' ny Andro Taloha noho ny fisian' ny varahina sy volafotsy sy volamena ary mineraly hafa ao. Avy eo, tamin' ny taona 1873, ny vondrona orinasa mpitrandraka harena an-kibon' ny tany anglô-aostraliana dia naka ny anaran' ity ony ity ho anarany tamin' ny taona 1873: Rio Tinto.
SC Freiburg

I ***FC Freiburg***  dia klioba ara-panatanjahantena ao an-tanànan'i Freiburg im Breisgau, Baden-Württemberg, .
 
## Jereo Koa
*Bundesliga faha-1

## Rohy ivelany
Fianakaviana Rothschild

Ny **fianakaviana Rothschild** dia fianakaviana mpanana banky, jiosy askenazy avy any Frankfurt izay nanomboka nanana ny maha izy azy tamin' ny andron' i Mayer Amschel Rothschild (1744–1812), izay anisan' ny Jiosy nitana andraikitra ambony tao amin' ny lapan' i Fanjakan' i Hesse-Kassel (alemana: *Landgrafschaft Hessen-Kassel*) tao amin' ny Tanàna afak' i Frankfurt (alemaina: *Freie Stadt Frankfurt*), tao amin' ny Empra Masina Rômana Jermanika, izay nanangana banky tamin' ny taompolo 1760. Tsy toy ny ankamaroan' ireo nitana andraikitra ambony an-dapa teo aloha i Rothschild fa nahavita nanolotra ny hareny ka nanangana fianakaviana mpandraharaha banky iraisam-pirenena tamin' ny alalan' ny zanany dimy lahy, izay nanangana orinasa tany Paris (Frantsa), tany Frankfurt (Alemaina), tany London (Britaina Lehibe), tany Vienna (Aotrisy) ary tany Napoli (Italia). Nasandratra ho ambony tao amin' ny Empira Masina Rômana Jermanika sy tao amin' ny Fanjakana Mitambatra ilay fianakaviana. Nanomboka tao Franlfurt tamin' ny taonjato faha-16 ny tantaran' ity fianakaviana ity voarakitra; ny anarany dia avy amin' ny tranon' ilay fianakaviana, Rothschild, naorin' i Isaak Elchanan Bacharach tao Frankfurt tamin' ny taona 1567.

Nandritra ny taonjato faha-19 dia ny fianakaviana Rothschild no nanana harena be indrindra eran-tany. Nihena ny haren' ilay fianakaviana nandritra ny taonjato faha-20, ary nozaraina tamin' ny taranaka maro. Amin' izao fotoana izao dia misahana sehatra maro isan-karazany izy ireo, ao anatin' izany ny fandraharahana ara-bola, ny fandraharahana trano fonenana, ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany, ny angovo, ny fambolena, ny famokarana divay ary ny fikambanana tsy mitady tombony. Hita manerana ny faritra avaratra-andrefan' i Eorôpa ny ohatra maro amin' ny maritrano ambanivohitran' ilay fianakaviana. Matetika ny fianakaviana Rothschild no anaovan' ny olona teôrian' ny tsikombakomba, izay maro amin' izany no vokatry ny antisemitisma.

Ny fianakaviana Rothschild no namatsy vola ny fananganana ny firenena Rôdezia (*Rhodesia*), i Zimbaboe  ankehitriny, ary io no toerana nivelaran' ny fanitarana iraisam-pirenena voalohany ny iray amin' ny orinasa mpitrandraka harena an-kibon' ny tany — ny orinasa Rio Tinto.
Fiteny bavariana

Ny **fiteny bavariana** dia vondrom-pitenim-paritra alemàna. Mandrafitra ny vondrona "alemana ambony indrindra" izy sy ny vondrom-pitenim-paritra alemanika. Na eo aza ny anarany, dia maherin' ny antsasany amin' ny mpiteny no monina any ivelan' i : izy io koa dia ampiasaina manerana an' i Aotrisy ankoatra an' i Vorarlberg, sy ao amin' ny kaominina Samnaun (any Soisa) ary any amin' ny Faritany mizaka tenan' i Bolzano (any Italia) ary any amin' ny nosy vitsivitsy ao Carnia.
Pirita

Ny **pirita** dia mineraly izay aseho amin' ny alalan' ny raikipohy **FeS<sub>2</sub>** (disolfida-na vy,) izay itoviany amin' ny markasita. Miseho matetika amin' ny endrika kristaly voafaritra tsara ny pirita nefa afaka miseho ho tsy manana endrika voafaritra koa. Ity mineraly ity dia miloko mavo varahina; matroka ary mitovy fanjelatra amin' ny metaly.

Ny teny hoe *pirita* dia avy amin' ny teny grika hoe πυρίτης / *pyrítēs* ("afo") sy λίθος / *líthos* ("vato") ka midika ara-bakiteny hoe "vaton' afo".

Amin' ny ankapobeny dia hita amin' ny fatra kely dia kely ao aminy ny metaly sarobidy toy ny volafotsy (Ag), ny volamena (Au) ary metaly mavesatra sy metalôida misy poizina toy ny nikela (Ni), ny kôbalta (Co), ny arsenika (As), ny varahina (Cu), ny fanitso (Zn ), ny taliôma (Tl), ny seleniôma (Se) ary ny vanadiôma (V), izay mahatonga ny fitrandrahana azy ho tena mandoto ny tontolo iainana.

Ny fitovitovian' ny pirita amin' ny volamena dia nahatonga ny olona maro hampifangaro ny volamena amin' io mineraly io. Tsy itoviany amin' ny volamena ny toetrany mora mitresaka sy ny hamafiny, izay miova eo anelanelan' ny 6 sy 6,5. Ny hakitrony dia 4,9 hatramin' ny 5,1. Mineraly fahita ao amin' ny vaton-dilatra ary hita ao amin' ny vato magmatika sy metamôrfika koa ny pirita. Matetika izy io no mifandray amin' ny arintany ary indraindray amin' ny volamena na ny varahina.

Hita betsaka eran-tany ny pirita; ny tahirina pirita any Espaina, any Pôrtogaly ary any amin' ny nosy Elba dia tena lehibe. Ny pirita dia zara raha ampiasaina ho akora fakana vy, afa-tsy any amin' ny firenena tsy manana vy, noho ny hasarotry ny fanesorana ny solifara ao aminy. Ampiasaina indrindra amin' ny famokarana asidra solfiorika sy solfatana varahina na solfatana vy ny pirita.

## Jereo koa

* Markasita
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Markasita

Ny **[[markasita]]** dia mineraly, karazan' ny pirita, manana taharo mitovy amin' ny an' ny pirita: FeS2. (disolfidan' ny vy), nefa disolfidan' ny vy misy rafitra kristaly miendrika goba. Miavaka amin' ny pirita koa ny markasita noho ny fahasamihafan' ny loko sy ny endrika kristalin' izy ireo, ary noho ny fisehony rehefa sedraina ara-tsimia. Mitovy hamafy amin' ny pirita ny markasita ary ny hakitrony dia eo anelanalan' ny 4,85 sy 4,90. Mora mirodana kokoa noho ny pirita ny markasita sady tsy fahita firy. Matroka ny markasita nefa manjelatra toy ny metaly, sady miloko mavo toa alimo hatsatra na somary fotsy rehefa vaky.

Ampiasaina amin' ny fanamboarana asidra solfiorika ny markasita, fa amin' ny ampahany kely kokoa noho ny an' ny pirita.

## Jereo koa

* Pirita
Metaly sarobidy

Ny **metaly sarobidy** dia metaly manana sanda ara-toekarena lehibe. Miovaova arakaraka ny vanim-potoana sy ny sivilizasiôna ny hevitra momba ny metaly sarobidy, arakaraka ny tolotra sy ny tinady: raha ny volamena, ny volafotsy, ny platinina, ny rôdiôma ary ny paladiôma no heverina dia tsikaritra fa tsy voatery ho lafo indrindra ireo na ireo izay efa tena tian' ny olona rehetra hatrizay. Resahina koa ny hoe "metaly sarobidy antsasany" hilazana ny metaly tsy dia be mpitady teo amin' ny tantara nefa tsy fahita firy, toy ny titanina, na nanjary tsy fahita firy toy ny varahina.
Kaja Kallas

**Kaja Kallas** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i **** teraka ny 18 Jiona 1977 tao Tallinn. Izy no praiminisitra Estonia nanomboka ny 26 Janoary 2021 ka hatramin'ny 23 Jolay 2024. Anisan'ny Antoko Fanavaozana Estonianina liberaly (Eesti Reformierakond), izay notarihiny nanomboka tamin'ny 2018.

## Fiainana
Kaja Kallas dia zanakavavin'ny praiminisitra estonianina teo aloha sady kaomisera EU Siim Kallas. Nahavita ny diplaoman’ny lisea izy tamin’ny 1995 tany Tallinn renivohitra estonianina. Nanomboka tamin'ny 1995 ka hatramin'ny 1999 dia nianatra lalàna tao amin'ny Oniversiten'i Tartu izy.

## Praiministra Estonia
Ingrida Šimonytė

**Ingrida Šimonytė** (teraka ny 15 Novambra 1974 tao Vilnius) dia mpahay toekarena litoanianina ary mpanao politika mpandala ny nentin-drazana (TS-LKD nanomboka tamin'ny 2022, tsy antoko taloha), minisitry ny Fitantanam-bola teo aloha ary praiminisitra Litoania nanomboka ny 11 Desambra 2020.

## Fifidianana filoham-pirenena 2024
Nirotsaka indray i Šimonytė tamin'ny fifidianana filoham-pirenena Litoanianina 2024. Resin’ny filoha am-perinasa Gitanas Nausėda anefa izy tamin’ny fihodinana faharoa.
Denys Shmyhal

**Denys Anatolijovytsh Shmyhal** (okrainiana:* Денис Анатолійович Шмигаль*) dia mpanao politika teraka ny 15 Oktobra 1975 tao Lviv, Okrainiana SSR 
Izy no praiminisitra  (2020-2025).

## Praiministra Okraina
Kristen Michal

**Kristen Michal** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 12 Jolay 1975 tao Tallinn ary praiminisitra Estonia nanomboka ny 23 Jolay 2024

Minisitry ny Fitsarana  ny 6 aprily 2011 hatramin’ny 10 desambra 2012 ary minisitry ny toekarena sy ny fotodrafitrasa nanomboka ny 9 aprily 2015 hatramin’ny 23 novambra 2016.

## Praiministra Estonia
Gitanas Nausėda

**Gitanas Nausėda** (teraka ny 19 Mey 1964 tao Klaipėda, Litoanianina SSR) dia mpahay toekarena, mpanao politika ary mpampianatra taloha tao amin'ny Oniversite Vilnius. Izy no filohan'i  nanomboka ny 12 Jolay 2019
Evika Siliņa

**Evika Siliņa** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 3 Aogositra 1975 tao Riga, SSR Letonia, FRSS, teo aloha. Teo aloha, izy dia Minisitry ny Raharaha Sosialy tao amin'ny kabinetra Kariņš II.

Izy no praiminisitra Letônia nanomboka ny 15 septambra 2023. Mpisolovava izy, manambady ary manan-janaka telo. Ankoatra ny teny letonianina dia mahay miteny anglisy sy rosiana koa izy.
Tartu

**Tartu** no tanàna faharoa lehibe indrindra ao  taorian'ny Tallinn renivohitra ary fonenan'ny Oniversiten'i Tartu, oniversite lehibe indrindra sy tranainy indrindra ao Estonia.
Tamin'ny fanisana tamin'ny taona 2022, ny isam-poniny dia 98.312 mponina.

## Oniversitete
*Oniversiten'i Tartu
Kaunas

Miaraka amin'ny mponina 315.000 mahery (hatramin'ny 2021), **Kaunas **no tanàna faharoa lehibe indrindra any  ary tanàna fahefatra lehibe indrindra ao amin'ny Baltika.

## Renirano
Ao amin'ny Memel no misy an'i Kaunas.

## Tanàna ao Litoania
Alytus - Klaipėda - Vilnius - Šiauliai

## Rohy ivelany
Klaipėda

**Klaipėda**, (alemà:*Memel*), dia tanàna seranan-tsambo any  misy mponina 166.861

## Tantara
Ny Fiadanana ao amin'ny Farihy Melno tamin'ny 1422 dia nametraka ny sisin-tanin'ny Duchy de Prosia sy Litoania; Nijanona tany Prosia i Klaipėda (Memel) mandra-pahatongan'ny faharesen'ny Alemana taorian'ny Ady Lehibe Voalohany.

## Tanàna ao Litoania
Vilnius, Kaunas, Klaipėda, Šiauliai, Alytus

## Rohy ivelany
Memel

Ny **Memel** dia renirano mirefy 937 km izay mikoriana avy any Belarosia mamakivaky an'i Litoania mankany amin'ny Lagoon Curonian sy ny Ranomasina Baltika. Amin'ny ampahany fohy manodidina ny 15 km dia manamarika ny sisintany Litoanianina miaraka amin'i Belarosia

Tanàna: Hrodna (Belarosia), Alytus, Kaunas (Litoania), ary Tilsit.
Harafesina

Ny **[[harafesina]]** dia ilay zavatra manja mena manopy volomboasary miforona rehefa miharava vokatry ny fisian' ny ôksizenina sy rano ny tamba-metaly misy vy. Izany dia fiota miadana izay miteraka fiforonan' ny ôksida na hidirôksida misy rano sy tsy manjary kristaly tsara, ary ny hematita no tena marin-toerana indrindra amin' ny karazana harafesina. Ny vy metaly azo avy amin' ny fanodinana ny akora mena misy ôksidana vy ao anaty lafaoro lehibe dia miverina amin' ny toetra misy ôksida raha vao tratran' ny rivotra sy ny rano.
Hanaka

Ny **[[hanaka]]** dia zavatra azo ovaina endrika tanteraka, ka anisan' izany ny ranoka sy ny etona ary ny plasma. Ny etona sy ny plasma dia tena azo ahena hadiry (mifia), fa ny ranoka kosa dia sarotra ahena hadiry (mora kokoa raha mitaha amin' ny vainga). Ny zavatra bitika mamorona ny etona dia môlekiola na atôma mitokantokana, ny an' ny plasma dia iôna, ary ny an' ny ranoka dia atôma, môlekiola na iôna (iôna sy elektrôna botsoaka ho an' ny metaly ranoka).
Volamahery

Ny **volamahery** na **platinina** dia singa simika somary volondavenona, tsy fahita firy, somary malefaka (hamafy 4,3) ary tsy mety simba, mitondra ny laharana atômika 78, nomena ny eva **Pt**.

Azo volavolaina izy io, miitatra kely amin' ny hafanana ary manana tohitra araka aratra lehibe. Tsy mety kikisan' ny rivotra na ny rano na ny asidra na ny mpiota mahazatra ity metaly ity. Levona moramora ao anaty taharon' ny asidra klôridirika sy ny asidra nitrika marihitra izy ka mamorona klôriora-na platinika, manana raikipohy PtCl4. Ny platinina dia voakikin' ny halôzenina ary mitambatra amin' ny hidrôksida-na sôdiôma amin' ny fandoroana, amin' ny nitrata-na sôdiôma ary amin' ny sianiora-na sôdiôma. Ny platinina dia manana tebo-pitsonihana ambony, manodidina ny 1&nbsp;768&nbsp;°C; mangotraka izy manodidina ny 3&nbsp;825&nbsp;°C; manana hakitroka avo dia avo eo amin' ny 21,1 eo ho eo ary ny lanja atômikany dia 195,08.

Noho ny platinina tsy mandray anjara amin' ny fiota simika sy noho ny fananany mari-panam- pitsonihana avo dia avo, ity metaly ity dia ampiasaina amin' ny fitaovana ampiasaina anaty laboratoara maro, toy ny memy (fandrehetana metaly), ny tandra, ny fantsona ary fitaovana fandoroana sy fanetonana. Ny platinina koa dia ampiasaina amin' ny fampifandraisana amin' ny fitaovana mandeha aratra sy amin' ny fitaovana fandrefesana hafanana ambony. Ampiasaina betsaka amin' ny indostrian' ny simia toy ny mpandrisikoto, rehefa miendrika vory ny platinina. Ampiasaina betsaka koa ny platinina amin' ny fanamboarana firavaka, izay ampiraisana azy amin' ny volamena. Amin' ny fitsaboana nify dia vita amin' ny platinina ny fanentsenana nify loaka sasany. Ny toetran' ny platinina dia mahatonga azy ho anisan' ny akora fanodina stratejika valo heverina ho ilaina amin' ny fotoan' ny ady. Sarobidy noho ny volamena izy.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Gadona

Ny **gadona**, ao amin' ny mozika, dia ny fandaminana andaharana ny feo araka ny fandehan' ny fotoana, izay ahenoana rafitra mitovy miverimberina. Tafiditra ao anatin' izany ny singa rehetra izay ahafahana mamantatra ny firafitra ara-potoan' ny feo: ny elanelana sy ny faharetana ary ny hamafin' ny feo tsirairay.

Amin' ny mozika tandrefana, ny gadona no mamaritra ny faharetan' ny maripeo na naoty sy ny fotoana tokony handrenesana izany. Amin' ny mozika klasika dia gadona manara-dalàna no mamaritra ny atao hoe paika na ba. Ny gadona, ny andalam-peo, ny hafaingan' ny gadona ary ny fiovan' ny vaikan' ny feo no singa efatra lehibe amin' ny mozika an-tsoratra. Amin' ny mozika araka ny fomba amam-panao ivelan' i Eorôpa, ny gadona dia mety mifototra amin' ny zavatra samihafa momba ny mozika, ka mety anisan' izany haavon' ny feo na ny lokony, fa tsy ny fisiana na ny tsy fisian' ny feo fotsiny.

## Jereo koa

* Zavamaneno

* Mozika
Plasma (fizika)

Ny **plasma** dia karazana etona foronina iôna amin' ny ampahany na manontolo. Io no toetra fahefatry ny matiera aorian' ny vainga sy ny ranoka ary ny etona. Misy eto an-tany amin' ny toetrany voajanahary izy io, matetika amin' ny mari-pana ambony izay manamora ny fiovana ho iôna, izany dia midika fialan' ny elektrôna avy amin' ny atôma.

Na dia manevanevana araka aratra amin' ny ankapobeny aza ny plasma dia ahitana elektrôna sy iôna  mahatonga azy ho mora andairan' ny asan' ny sahan' aratra sy ny sahan' andriamby ary ny saha elektrômanetika. Ny ohatra mahazatra indrindra amin' ny plasmas eto an-tany dia ny lelafo manana hafanana ambony dia ambony sy ny varatra. Ny masoandro dia bolana plasma.

## Jereo koa

* Hanaka
* Etona
* Ranoka
* Vainga
Haavom-peo

Ny **haavon' ny feo** na **haavom-peo** na **haavo**, amin' ny mozika, dia toetran' ny feo izay tsapa ka ahafahana mandahatra azy amin' ny ambaratongam-hatetika, izany hoe toetra ahafahana mitsara ny feo ho "ambony" na "ambany" amin' ny heviny mifandray amin' ny mozika. Iray amin' ny toetra ilaina indrindra ao amin' ny feo na naoty ny haavo, izay manampy ny faharetana sy ny hamafy ary ny loko. Tondroina amin' ny anaran' ny maripeo eo amin' ny toha-peo na gama ny ny haavon' ny feo. Antsoina hoe "ambaratonga" ny haavon' ny naoty amin' ny toha-peo.

## Jereo koa

* Faharetan' ny feo
* Hamafin' ny feo
* Lokon' ny feo
* Feo
* Mozika
Maripeo

Ny **maripeo** na **naoty** dia feo miavaka sy azo atokana, izay singa fototra indrindra amin' ny mozika rehetra. Manamora ny fanatanterahana sy ny fahatakarana ary ny famakafakana mozika ity fanavahana ity. Azo ampitaina ho hitan' ny maso amin' ny alalan' ny fanoratana azy ny maripeo. Ny maripeo dia afaka manavaka ny kilasin-kaavom-peo ankapobeny na ny haavom-peo rehetra ho an' ny zavamaneno iray na andiana zavamaneno, na ho an' ny mpihira iray na andiana mpihira.

## Jereo koa

* Korisam-peo na gama
Feon' olombelona

Ny **feon' olombelona** dia fitambaran' ny feo vokarin' ny fikasohan' ny rivotry ny havokavoka amin' ny faritra miforitra eo amin' ny lokatraokan' ny olombelona. Ny feo no heno rehefa misy miteny, mibitsibitsika, mitaraina, mitomany, mikiakiaka, mihomehy, mitabataba na mihira.

Ampahany manokana mamaritra ny famoahan' ny olombelona feo ny hatetiky ny fipararetra miteraka ny feon' olombelona, ka ny tadim-peo no loharano voalohany ipoiran' izany. Amin' ny ankapobeny dia mizara telo ny faritra mandray anjara amin' ny famoahana ny feon' olombelona: ny havokavoka sy ny tadim-peo ao amin' ny lohatraoka, ary ny faritra manontolo mahafaoka ny faratenda, ny lanilany, ny lela ary ny molotra. Misintona sy manosika rivotra amin' ny habetsahana sy tsindry sahaza ny havokavoka mba hampihovitrovitra ny tadim-peo. Avy eo dia mihovitrovitra ny tadim-peo mba hahatonga ny fikorianan' ny rivotra avy ao amin' ny havokavoka  hamorona zavatra azo henoina izay loharanon' ny feo an-dohatraoka. Manitsy ny halava sy ny fihenjan' ny tadim-peo ny hozatry ny lohatraoka mba hahatandrify tsara ny haavon' ny feo. Manova sy misivana ny feo mivoaka avy amin' ny lohatraoka ny ampahan' ny lalam-peo eo ambonin' ny lohatraoka, ahitana ny lela, ny lanilany, ny takolaka, ny molotra, sns ary afaka mifandray amin' ny fikorianan' ny rivotra avy ao amin' ny lohatraoka mba hanamafy na hampalefaka azy.

Mahavita mamokatra feo isan-karazany ny fitaovana mpamoaka feo. Azo amboarina ny toetran' ny feo mba hanehoana fihetseham-po toy ny hatezerana, ny hagagana, ny tahotra, ny hafaliana na ny alahelo. Afaka manambara ny mety ho taona sy ny maha lahy na maha vavy ny tompony ny feon' olombelona. Mampiasa ny feon' olombelona ho fitaovam-pamoronana mozika ny mpihira.

## Jereo koa

* Mozika

* Hira

* Fiteny
* Zavamaneno tsofina
Korisam-peo

Ny **korisam-peo** na **toha-peo** na **gama** dia fitambaran' ny maripeo miakatra na midina, izay fototra ahazoana ny feo rehetra hanaovana mozika. Ny feo tsirairay ao anatin' ny toha-peo dia atao hoe ambaratonga. Miavaka amin' ny fisian' ny heba (elanelam-peo) mifanila sy mifanarakaraka mamorona azy ny korisam-peo - izany hoe, ny heba misy eo amin' ny ambaratonga mifanila.

Ny toha-peo dia matetika mifandray amin' ny kolontsaina na amin' ny sivilizasiôna, ka noho izany dia marobe ny karazany, miankina amin' ny vanim-potoana ampiasana azy (hatramin' ny mozika grika fahiny ka hatramin' ny mozika ankehitriny), ny fiaviany ara-jeôgrafia (ohatra: ny gaman' ny firenena arabo, ny any India, ny any Sina, ny gama pentatônika, misy ambaratonga dimy, any amin' ny firenena maro), na koa ny gama noforonin' ny mpitendry mozika maniry ny hisaraka amin' ny nentin-drazana.

Ny gama môdely voalohany amin' ny mozika tônaly - toy ny an' ny mozika môdaly - dia ny gama diatônika, asehon' ny kitendry fotsy amin' ny pianô, izay ahitana ny filaharana maripeo *dô*, *re*, *mi*, *fa*, *sôl* (na *sô*), *la*, *si* (na *ti*), ary *dô*, na A, B, C, D, E, F, G ary A (ny *la* no mifanandrify amin' ny A).
::: {
\override Score.TimeSignature #'stencil = ##f
\relative c' { 
  \clef treble \time 8/4
  c4^\markup {} d e f g a b c
  }
}
Hira

Ny **hira** dia zavakanto ara-mozika misy tonony sy feony natao ho an' ny feon' olombelona. Ny hira dia azo atao tsy misy zavamaneno mpanaraka, na ampiarahina amin' ny zavamaneno iray na maromaro (gitara, pianô, eny fa na ôrkestra lehibe aza). Mety ho feo iray na maromaro, toy ny ao amin'ny amboaram-peo, no manatanteraka izany.

Na ny hira tsotra ho an' ny ankizy amin' ny teny vitsivitsy na ny hira milaza tantara lava (ny andininy, io fanehoana literatiora sy mozika mitambatra io dia mety manana endrika sy rafitra isan-karazany ary mirakitra karazan-kira samihafa toy ny mozika nentim-paharazana na mozikam-bahoaka, mozika klasika na mozikam-poko, sns.

## Jereo koa

* Tononkalo
* Hiram-pirenena
Faharetan' ny feo

Ny **faharetan' ny feo** na **faharetana**, ao amin' ny mozika, dia ny halavan' ny fotoana ahenoana ny feo mifandraika amin' ny maripeo, na ny an' ny fizaràna, na ny an' ilay mozika manontolo. Mety haharitra  latsaky ny iray segondra ny maripeo na naoty iray, nefa mety haharitra adiny iray mahery kosa ny simfônia. Iray amin' ireo toetra fototry ny gadona ny faharetana izay ivon' ny endrika mozikaly. Manana anjara toerana lehibe amin' ny famaritana ny lokon' ny feo ao amin' ny zavamaneno iray ny ny famotsorana ary misy fiantraikany amin' ny fomba fampanenoana ny feo mifandraika amin' ny maripeo na naoty omena.

Io atao hoe faharetana io dia azo zaraina ho paika sy refy, ka ny paika dia heverina amin' ny ankapobeny ho tsy miova (nefa azo antoka fa tsy toy izany hatrany), ary ny gadona dia lava kokoa na fohy kokoa na mitovy halava amin' ny paika. Mety ho raisina ho ampahany amin' ny faharetana mihitsy aza ny haavom-peo. Ny faharetana sy ny fiatombohana ary ny fiafaran' izy ireo dia azo lazaina ho lava, fohy, na maka fotoana voafaritra.

## Jereo koa

* Hamafin' ny feo

* Haavon' ny feo
* Lokon' ny feo
* Gadona
Daugava (renirano)

Ny **Daugava** dia renirano any Rosia, Belarosia ary Letônia. Mirefy 1.020 km ny halavany, ka ny 352 km ny any Letonia ary 325 km ny any Rosia.

Mikoriana any amin'ny ranomasina Baltika akaikin'i Riga izy io.
Lokom-peo

Ny **lokom-peo** na **lokon' ny feo** na **loko**, amin' ny mozika, dia toetran' ny feo izay ahafaha-manavaka zavamaneno na olona samy hafa, na dia mitovy aza ny haavo sy ny hamafin' ny feo avoaka  (maripeo na naoty mitovy). Anisan' ny toetra ara-pizikan' ny feo mamaritra ny fandrenesana ny lokon' ny feo ny vondron-katetika mamorona azy sy ny fiovana aorian' ny fanombohan' ny fahenoana ny feo.

Ny lokom-peo no mahatonga ny zavamaneno iray na ny olona iray hanana feo miavaka amin' ny an' ny hafa, na dia mitendry na mihira naoty iray mitovy aza. Ohatra, ny loko no tsy mampitovy ny feon' ny gitara sy ny an' ny pianô itendrena naoty mitovy amin' ny hamafy mitovy. Tsy misy mamalam-peo ireo zavamaneno roa ireo nefa rehefa tendrena amin' ny hamafy mitovy izy ireo dia mbola miavaka noho ny lokon' ny feony. Afaka manavaka ny zavamaneno samy hafa karazana araka ny lokom-peo isan-karazany ny mpitendry za-draharaha.

Afaka manova ny lokon' ny feo amin' ny hira hirainy na ny mozika tendreny ny mpihira sy ny mpitendry zavamaneno amin' ny alalan' ny fampiasana teknikam-pihirana na teknikam-pitendrena. Ohatra, afaka mampiasa fomba filalao samihafa na mitendry amin' ny faritra samihafa eo amin' ny tadin-dokanga ny mpitendry lokanga mba hahazoana loko samihafa (ohatra, ny filalaovana *sul tasto* dia miteraka loko mazava sy maivana, fa ny filalaovana *sul ponticello* kosa dia miteraka feo masiaka). Amin' ny gitara elektrika sy ny pianô elektrika dia afaka manova ny lokom-peo ny mpitendry amin' ny alalan' ny fitaovana fampifandanjana feo sy mpanova feo hafa.

Manomboka amin' ny fahazazana ka hatramin' ny fahalehibeazana dia miova ny lokon' ny feo rehefa mitombo ny taonan' ny olona. Mety hihabe na hikely izany, arakaraka ny olona. Ny fampiasana matetika ny feo dia mety hampiova ny lokony.

## Jereo koa

* Haavom-peo
* Hamafin' ny feo
* Faharetam-peo
Vovchansk

**Vovchansk** (Okrainiana : Вовчанськ ) dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Kharkiv, any avaratratsinanan'i . 
Ny isam-ponina dia 17.459 (2022), ary manodidina ny 300 (2024).
 
Potika be ny tanàna nandritra ny fanafihana tany avaratra atsinanan'i Rosia tamin'ny 2024.

## Gallery

File:Волчанск Володарского 19А IMG 8032.JPG|Historical building
File:School 3 in Vovchansk.JPG|A school in Vovchansk
File:Vovchansk palace of culture.JPG|Vovchansk Palace of Culture
File:Волчанск храм фронт IMG 8293.JPG|Orthodox Church in Vovchansk
File:Леніна100.Вовчанськ.JPG|Zemska Executive in Vovchansk
File:Vovchansk MEZ 02.JPG|Sunflower oil refinery in Vovchansk
File:Post office.JPG|Vovchansk Post Office
File:Lenin str, Vovchansk 01.JPG|Main street
File:Vovchansk Bus Station-3485.jpg|Vovchansk Bus Station
File:Bus stop (Vovchansk).JPG|Bus stop (renovated in 2021)
File:Bohdana Khmelnytskoho Street, Vovchansk (4).jpg|Bohdana Khmelnytskoho Street in Vovchansk
File:Волчанск Волчья против течения IMG 8129.JPG|The city of Vovchansk on the Vovcha (Wolf) river 
File:Світанок, Заказник ботанічний.jpg|Vovchansky Reserve
File:Меморіальна дошка будинку де народився Олесь Досвітній.jpg|Memorial plaque on the former house of Oles Dosvitnii, a Ukrainian politician who was a victim of Stalinist terror
Isa miabo

Ny **isa miabo** dia isa lehibe nono ny aotra, sady mety ialohavan' ny eva +, ohatra *3* na *e*. (= 2,718281...). Ivelan' ny lahatsoratra matematika, rehefa miresaka momba ny isa miabo na miiba dia tsy tafiditra ao anatin' izany ny isa aotra. 

## Jereo koa

* Isa ampahany - isa ankasa - isa tsy ankasa - isa haro - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsiankasa - isa tsimivaky - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
Mykolaiv

**Mykolaiv** (okrainiana: Миколаїв ) dia tanàna any atsimon'i  . foibem-pitantanan'ny Faritr'i Mykolaiv (faritany). 
Ny tanànan'i Mykolaiv, izay manome an'i Okraina ny fidirana amin'ny Ranomasina Mainty, no toerana misy ny tetezana miampita indrindra amin'ny renirano Bug Atsimo. Ity tanàna ity dia iray amin'ireo foibe fanamboaran-tsambo lehibe ao amin'ny Ranomasina Mainty.

## Ony
* Bug Atsimo

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Bakhmut, Chernobyl, Cherson, Donetsk, Kiev, Kharkiv, Lugansk Melitopol, Mykolaiv, Odessa, Sevastopol, Sumy, Zaporizhia
Lela

Ny **lela** dia taova ao anaty vava, indrindra ao amin'ny biby efatra rantsam-batana (*Tetrapoda*), izay ampiasaina hamadibadika ny sakafo amin'ny fitsakoana sy fitelemana ka mandray anjara amin' ny fandevonan-kanina. Izy koa no taova mamantatra ny tsiro. Rakotra marokoroko madinika maro ny  vohon'ny lela. Mora mahatsapa zavatra ity taova ity sady mando lava amin' ny rora ary be dia be ny fitatitra sy ny lalan-dra ao aminy. Ny lela koa dia fitaovana voajanahary hanadiovana ny nify. Anjara asa lehibe sahanin' ny lela ny fanampiany ny olona amin'ny fanononana teny ary ny fanampiany ny biby hafa amin' ny fanovaovana ny feo.

## Jereo koa

* Maso
* Orona
* Sofina
* Hoditra
Isa tafolo

Ny **isa tafolo** dia isa azo soratana amin' ny fampiasana tarehimarika voafetra isa aorian' ny faingo. Vokatry ny fizaràna ny isa iray amin' ny toraky ny 10 ny isa tafolo ka noho izany dia karazana isa voasaina.

Ny isa tafolo dia ahafahana manombana ny isa voatsapa rehetra sady ahafahana manao kajy sy fampitahana amin' ireo sanda ireo miaraka amin' ny fomba fiasa mitovy amin' izay ampiasaina amin' ny isa tsy mivaly amin' ny fanisana tafolo. Tondroina amin' ny litera D ny vondron' ny isa tafolo.

Nitarika ny fananganana ny rafi-pandrefesana matrika nandritra ny Revôlisiôna Frantsay ny fampiasana azy ireo, izay niely tamin' ny taonjato faha-10 tany amin' ny Arabo ka hatramin' ny taonjato faha-16 tany amin' ny Tandrefana, tamin' ny asan' i François Viète sy i Simon Stevin.
## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra
Angano malagasy

Ny **angano** dia fitantarana zavatra tsy nisy nefa namboarina ho toy ny nisy ary natao hanatsoahana fananarana, na fitantarana zava-nitranga tokoa. Karazana lahabolana tsotra, lava ary miendrika tantara foronina ny angano noho ny dingana hita ao anatiny sy ny mpandray anjara ary ny olana sy ny vahaolana hita taratra ao amin' ny fitantarana.

## Famaritana
Izao no amaritan' i Rajemisa-Raolison Régis ny angano: "Tantara ifandovana an-dovantsofina mampiseho zavatra toa tsy azo inoana, izay angamba marina ihany tany an-tendrony, saingy novaovan' ny taranaka nifandimby taty aoriana: *Ny anganon' Ikotofetsy sy Imahakà*".

Manana hevitra manokana ny teny malagasy hoe angano, tsy azo ampitovina fotsiny amin' ny teny frantsay hoe *conte* na *mythe* izay tsy mitovy dika aminy. Ny "conte" dia entina manazava ny fiainan' olombelona avy amin' ny fanoharana azy amin' ny samy olombelona na amin' ny zavaboary hafa. Matetika amin' izany dia misy lohateny vahavahana mandritra ny angano iray manontolo. Ohatra: "Ny tanalahy sy ny lambo". Ny fedrà ("mythe") dia karazana angano manazava ny fiandohana na ny fiforonana. Ohatra: "Ifara sy i Trimobe"*.*

## Anjara toeran' ny angano

### Ny angano teo amin' ny Ntaolo
Ny Ntaolo dia nanabe ny taranany tamin' ny alalan' ny fitantarana angano amin' ny hariva. Isaky ny maheno angano ny ankizy dia manatsoaka lesona, mahalala zava-baovao momba ny fiainana.

### Ny angano ankehitriny
Ankehitriny dia mila tsy hananana ny anjara toerana notanany taloha ny angano noho ny fisian' ny fitaovana vokatry ny teknôlôjia vaovao toy ny sary miaina sy ny kilalao elektrônika. Tantaraina am-bava ny angano tamin' ny andro taloha fa ankehitriny dia maro ny voasoratra am-boky. Ankehitriny dia tsy mahavatra mitantara angano amin' ny zanany na ny zafikeliny na ny mpianany ny ray aman-dreny sy ny raibe na renibe ary ny mpampianatra.

### Tanjon' ny fitantarana angano
Fitaovana ahafahana manabe sy manefy ny maha olona ny olona ny angano. Mahatonga ny ankizy haharesy ny tahotra ao aminy sady ahazoany fanazavana tsotra momba ny fianana ny angano. Ahafahan' ny ankizy mizatra ireo lohahevitra lehibe toy ny fiainana sy ny fahafatesana, ny fomba amam-panao, ny fahasahiana sy ny hakanosana, ny fahantrana sy ny fananan-karena, ny tsara sy ny ratsy. Ny angano dia mitondra fahalalana momba ny teny sy ny fiteny satria heno ao daholo ireo voanteny tsy faheno andavanandro. Fitaovam-pampianarana ny angano noho izy afaka mampahatsiahy ny zava-nitranga tamin' ny fotoana lasa. Mandefa ny fisainana any amin' ny lasa ny angano.

## Jereo koa

* Angano

* Kolontsaina malagasy
* Mozika malagasy

* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
* Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana
* Lisitry ny zavatra sy ny zavamananaina ao amin' ny angano malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Isa taenimpolo

Ny **rafitra taenimpolo** na **isa taenimpolo** dia rafi-panisana mampiasa ny fototra enimpolo, izany hoe mandeha tsienimpoloenimpolo ny venty sy ny jotsotombony na songatombony fa tsienimpoloenimpolo. Avy amin' ny Somerianina tamin' ny Andro Taloha tamin' ny taonarivo faha-3 tal JK izy io, izay noraisin' ny Babilôniana fahiny, ary mbola ampiasaina - amin' ny endrika novaina - mba handrefesana ny fotoana, ny zoro ary ny fangitra ara-jeôgrafika. Ny fanisana taenimpolo dia fantatra ihany koa amin' ny hoe DMS (degre-minitra-segondra)

Tsy toy ny ankamaroan' ny rafitra fanisana hafa, ny rafitra taenimpolo dia tsy ampiasaina amin' ny siansa infôrmatika na lôjika madio, fa azo ampiharina amin' ny fandrefesana zoro sy fangitra ara-jeôgrafika. Ny venty ao amin' ny fanisana taenimpolo dia ny degre (360 degre), avy eo ny minitra (60 minitra = 1 degre) ary ny segondra (60 segondra = 1 minitra). Ny fampiasana môderina ny rafitra taenimpolo dia mitovitovy amin' ny fandrefesana fotoana, izay misy 24 ora isan' andro, 60 minitra ao anatin' ny adiny iray, ary 60 segondra ao anatin' ny iray minitra. Ny fandrefesana ny fotoana ankehitriny dia mifanitsy, amin' ny fomba marikitra, amin' ny faharetan' ny fihodinan' ny Tany amin' ny tenany (andro) sy ny fihodinany amin' ny Masoandro (taona). Ny fotoana kely noho ny segondra dia refesina amin' ny rafitra tafolo na isa tafolo.

Ny rafitra taenimpolo dia mampiasa tarehimarika enimpolo samihafa, amin' ny ankapobeny dia ny 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16,..., 59, ary manome soratra mifintina kokoa noho ny ny rafitra manana fototra kely kokoa. Ohatra, ny isa iray dia azo soratana hoe (1,56,24) sady hisy tarehimaika telo: 1 sy 56 ary 24 (ny fanehoana an' io isa io ao amin' ny rafita manana fototra folo dia misy tarehimarika efatra: 6, 9, 8 ary 4).
## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra
Isa voatsapa

Ny **isa voatsapa**, ao amin' ny matematika, dia isa miiba na miabo azo ampiasaina handrefesana ny habe mitohy tokan-dafy toy ny elanelana, ny faharetana na ny mari-pana. Eto, ny hoe "mitohy" dia midika fa mety misy fahasamihafana kely dia kely araka izay itiavana azy ny sanda roa samihafa.

Isa azo aseho amin' ny ampahany tsimivaky misy eva miabo (+) na miiba (-), sy tandahatra tarehimarika isa tafolo misy fetra na tsy manam-petra, ny isa voatsapa. Ity famaritana ity dia manitatra ny amin' ny isa tafolo amin' ny alalan' ny fampidirana ny isa voasaina, izay ahitana ampahany tafolo mitsingeringerina avy amin' ny laharana iray, ary koa isa hafa manaiky ny famoarana tafolo tsy mitsingeringerina sady antsoina hoe tsivoasaina, toy ny faka faharoan' ny 2, π ary e.

Nipoitra tsikelikely ny fahalalana tsotsotra momba ny isa voatsapa avy amin' ny fikirakirana ny tahan' ny habe jeômetrika ankoatra ny tahan' ny isa nanahary hatramin' ny fandinihan' i Eodôksôsy avy any Knidiôsy tamin' ny taonjato faha-4 tal JK.

Ampahany amin' ny fadrikitana ny vahan' ny olana aljebrika maro koa izany fahalalana izany ary niteraka ny fampiharihariana isa mihoadraha, tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19. Natao am-polo taona vitsivitsy taty aoriana anefa ny famaritana ny isa voatsapa anefa, niaraka amin' ny fananganana nataon' i Dedekind andaniny sy i Cantor sy Méray ankilany.

Araka ny mahazatra, ny vondron' ny isa voatsapa dia tondroina amin' ny litera **R**⁠ na ℝ, fanafohezana ny teny frantsay hoe *réel*, nampiasain' i René Descartes tamin' ny taonjato faha-17, manavaka ny isa voatsapa amin' ny isa an-tsaina toy ny faka faharoan' ny isa −1. Ny isa voatsapa dia ahitana ny isa voasaina, toy ny isa tsimivaky −5 sy ny ampaha 4 / 3. Ny isa voatsapa sisa rehetra dia antsoina hoe isa tsivoasaina. Ny isa tsy voasaina sasany (ary koa ny isa voasaina rehetra) dia fakan' ny maromiantiana misy lanjan' isa tsy vaky, toy ny faka faharo √2 = 1,414...; ireo no atao hoe isa aljebrika. Misy koa isa voatsapa  izay tsy toy izany, toy ny π = 3,1415...; ireo no antsoina hoe isa mihoadraha.

## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra
Isa tsivoasaina

Ny **isa tsivoasaina** dia isa voatsapa izay tsy anisan' ny isa voasaina, tsy azo soratana amin' ny endrika ampaha *a/b*, ka amin' io dia samy isa tsimivaky ny *a* sy ny *b* (ary ny *b* dia tsy mira aotra). Ny isa tsivoasaina dia isa voatsapa izay tsy mitsingeringerina ny tarehimarika mitandahatra ao ankavanan' ny faingo na tsy misy fetra ny fitandaharana ampaha anehoana azy.

Amin' ireo isa tsivoasaina ireo dia mitsinjara amina zana-bondrona roa mifameno: dia ny an' ny isa aljebrika tsy voasaina sy ny isa mihoadraha. Ny isa aljebrika dia faritana ho fakan' ny maromiantoana misy lanjan' isa voasaina; ity vondrona azo isain-tsinga ity dia miaty ny isa voasaina rehetra sy ny isa tsivoasaina sasany ihany koa. Ny isa tsy aljebrika, toy ny *π* sy *e*, dia antsoina hoe isa mihoadraha; isa tsivoasaina daholo izy ireo. Na izany aza, ny vondron' isa tsivoasaina maro nohalalinina tamin' ny fomba mahazatra dia afaka mamondrona ny isa aljebrika sy ny isa mihoadraha; toy izany, ohatra, ny isa votsapa azo kajina. Heverina ihany koa fa misy ny isa manara-penitra aljebrika, ary fantatra ny sasany mihoadraha amin' izy ireo.

Ny isa tsivoasaina voalohany nisy nahita dia ny faka faharoan' ny isa tsimivaky izay tsy isa toradroa tonga lafatra, anisany ny √2, izay fantatra tamin' ny Andro Taloha ny maha tsivoasaina azy; amin' ny ankapobeny, ny isa azo amboarina tsivoasaina, izay ampahany amin' ny isa aljebrika izay ahitana, ankoatry ny hafa, ny isa volamena, dia manana ny lanjany ara-tantara satria mifandray amin' ny olana momba ny fanorenana mampiasa fitsipika (fanipihana) sy kompà izay ilaina tanteraka tamin' ny fanaovana jeômetria tamin' ny andron' i Eoklida.

Ny maha tsivoasaina ny *π* sy ny *e* dia niorina tatỳ aoriana be, tamin' ny taonjato faha-18; ireo no isa voalohany mihoadraha izay voaporofo ny maha tsivoasaina azy. Naseho koa tamin’ ny taonjato faha-19 fa saika ny isa voatsapa rehetra no tsivoasana, ary mihoadraha mihitsy aza. Tamin' ny taona 2018, tsy fantatra ny satan' ny isa tsimiova manan-danja maro toy ny isa tsy miovan' i Euler.
## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra
Insterburg

**Insterburg** (litoanianina *Įsrutis*, poloney *Wystruć*), dia tanàna ao amin'ny distrikan'i Isterburg akaikin'i Königsberg misy mponina 36.128.

*Lisitra ny tanàna ny Alemaina

* Altenburg - Augsburg - Eisenach - Eisleben - Erfurt - Königsberg - Leipzig - Liebenwerda - Magdeburg - Marburg - Mohrungen - Speyer - Strasburg - Wachsdorf - Wittenberg - Worms
Isa tsy azo tsinjaraina

Ny **isa tsy azo tsinjaraina** dia isa nanahary izay tsy manaiky afa-tsy isa mpizara tsimivaky miisa roa samy hafa sy miabo: ny isa 1 sy ilay isa tsy azo tsinjaraina. Satria ny isa tsirairay dia manana ny 1 sy ny tenany ho mpizara, araka ny asehon' ny fimirana *n = n×1*, ny isa tsy azo tsinjaraina dia ireo izay tsy misy mpizara hafa. Ohatra, ny isa tsimivaky 7 dia tsy azo tsinjaraina satria ny 1 sy ny 7 ihany no hany isa tsimivaky sy isa mpizara miabo. Ny isa ankasa rehetra dia henenin' ny 2, ny isa tsy azo tsinjaraina dia tsiankasa avokoa, afa-tsy ny isa 2. Fanampin' izany, satria ny isa mifarana amin' ny 5 dia henenin' ny ny 5, ny isa tsy azo tsinjaraina (afa-tsy ny 2 sy ny 5) dia mifarana amin' ny 1, 3, 7 na 9.

Ny isa 0 sy 1 dia tsy anisan' ny isa tsy azo tsinjaraina: 1 dia tsy anisan' ny tsy azo tsinjaraina satria tsy misy afa-tsy tokana ny mpiza tsimivaky miabony, ary ny 0 dia tsy anisan' ny tsy azo tsinjaraina satria azo zaraina amin' ny isa tsimivaky miabo rehetra.

Taloha, ny mpahay matematika sasany, noho ny famaritana somary hafa kely momba ny isa tsy azo tsinjaraina, dia nihevitra ny 1 ho isa tsy azo tsinjaraina. Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, ny marimaritra iraisana dia nanilika ny 1 tsy ho anisan' ny isa tsy azo tsinjaraina, indrindra mba hahazoana antoka ny filazana tsotra momba ny teôrema fototra ao amin' ny ny aritmetika.

Ny isa tsy azo tsinjaraina miisa dimy amby roapolo, latsaky ny 100 dia: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71 , 73, 79, 83, 89, ary 97. Tsy azo atao ny manome lisitra feno mirakitra ny isa tsy azo tsinjaraina, satria fantatra (hatramin' ny Andro Taloha) fa tsy efa ny isan' izy ireo. Hita tamin' ny 7 Desambra 2018 ny isa tsy azo tsinjaraina lehibe indrindra fantatra, dia ny isa tsy azo tsinjaraina an' i Mersenne, izay misy tarehimarika mihoatra ny 24 tapitrisa amin' ny fanoratana mampiasa isa tafolo.
## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra
Isan-jato

Ny **isan-jato**, amin' ny matematika, dia isa na taha aseho amin' ny alalan' ny ampahan' ny 100. Isa tsy misy habe ny isan-jato. Ny isan-jato amin' ny ampahan' ny vondrona iray (na lamina fizika iray) dia ny tahan' ny refin' io ampahany io amin' ny refin' ny vondrona (na ny rafitra fizika) iray manontolo, izay aseho amin' ny alalan' ny ampahan' ny zato.

Na dia isa tsy manana habe ny isan-jato, nefa tiana hampahatsiahivina ny niandohany, dia matetika arahin' ny famantarana "**%**", na indraindray "**/100**" na "**isan-jato**". Izany isa izany dia eo anelanelan' ny 0 sy 100 (ohatra 66% na 66 %), ka mety anisany ny 0 (ohatra 0% na 0 %) sy ny 100 (ohatra 100% na 100 %). Ny taha 0,052 dia mitovy amin' ny isan-jato 5,2 % (na "5,2/100" na "5,2 isan-jato").

## Jereo koa

* Ampaha
Toraka (matematika)

Ny **toraka**, amin' ny matematika, dia asa marika misy isa roa, izay nosoratana hoe *b<sup>n</sup>*, izany dia vakina hoe "b toraka n".

Raha isa tsimivaky miabo ny *n*, io asa marika io dia fampitomboana miverimberina (in-*n*) an' ilay isa fototra *b* amin' ny tenany izany, Ohatra: ny 106 dia vakina hoe "folo toraka enina", sady mira amin' ny fampitomboana inenina ny isa 10 amin' ny tenany (10×10×10×10×10×10 =106).

Mety ho isa tsimivaky miiba ny isa *n* (ohatra: 10-6). Izany dia mira amin' ny fotitry ny 106, izany hoe 1/106.

Raha mbola itarina ny fampiharana dia azo atao isa voasaina ny isa *n* ao amin' ny *b<sup>n</sup>* (bn&nbsp;=&nbsp;bp/q). Raha mira amin' ny 1/2 ny *n*, ny *b<sup><small>n</small></sup>* dia mira amin' ny √*b*, raha mira amin' ny 1/3 ny *n* dia mira amin' ny 3√b. ny *b<sup><small>1/3</small></sup>*, dia toy izany hatranihatrany.

Azo atao ny manaporofo ireto zavatra manaraka ireto:

* b0 = 1
* b1 = b
* b-1 = 1/b
* bm+n = bm × bn
* bm-n = bm / bn
Henenina

Amin' ny matematika, ny **henenina** dia vokatry ny fampitomboana ny isa iray amin' ny isa tsimivaky iray. Raha lazaina amin' ny teny hafa, ho an' ny isa *a* sy *b*, dia azo lazaina fa *b* dia henenin' ny *a* raha toa ka *b* = *n.a* ho an' ny isa tsimivaky *n*. Raha tsy aotra ny *a* dia mitovy amin' ny filazana fa *b/a* dia isa tsimivaky.

Raha *a* sy *b* samy isa tsimivaky, ary *b* henenin' ny *a*, ny *a* dia atao hoe mpizara ny *b*. Misy koa milaza fa ny *a* mizara ny *b*. Raha tsy isa tsimivaky ny *a* sy ny *b*, dia aleon' ny matematika mampiasa ny hoe "henenina tsimivaky" fa tsy "henenina", mba hampazava ny resaka.

Ohatra, 14 sy 49 sy −21 ary 0 dia henenin' ny 7, fa ny 3 sy ny −6 kosa dia tsy heneniny. Izany dia satria misy isa tsimivaky azo ampitomboina amin' ny 7 mba hahazoana ny sanda 14, 49, 0 ary −21 (dia ny 2, ny 7, ny 0 ary ny -3 izany), nefa tsy misy isa tsimivaky toy izany ho an' ny 3 sy ny −6.

**Tranga manokana:**

Ny isa tsimivaky rehetra dia henenin' ny 1 sy ny tenany (oh: 3 = 1 × 3 na 3 = 3 × 1), ary ny isa tsy azo tsinjaraina dia henenin' ny 1 sy ny tenany ihany (oh: 13 = 13 × 1). Ny isa tsimivaky 0 dia henenin' ny isa tsimivaky rehetra n, satria 0 = 0 × n.

## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsiankasa - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo     tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra
Ponta do Ouro

**Ponta do Ouro**, dia toeram-pialan-tsasatra malaza any atsimon'i Mozambika. Manodidina ny 120 kilometatra miala an’i Maputo renivohitra sy 15 kilometatra miala ny sisin-tanin’i Afrika Atsimo ilay toeram-pialofana amoron-dranomasina.

## Tsiahy
Manhiça

**Manhiça**, 
Manhiça dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Maputo, atsimon'i Mozambika, eo amin'ny sisin-tanin'i Gaza (faritany)

75 km miala an’i Maputo ilay tanàna.

## Tsiahy
Praia do Bilene

**Praia do Bilene** dia tanàna iray any atsimon'i Mozambika, 145 kilometatra eo ho eo miala an'i Maputo renivohitra. Praia do Bilene dia iray amin'ireo toeram-pitsangatsanganana amoron-dranomasina malaza indrindra any atsimon'i Mozambika.

## Tsiahy