open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moto cross electrique

= Moto Cross Electrique: Fahombiazana Matetika Vaovao =
Fizarana:

Ka ohatra ny fahombiazana matetika sy ny fahafahana mamelona ny tenany, ny Moto Cross Electrique dia nampiasa teknolojia vaovao sy tena mahasoa ny asan'ny motokala. Mifandray amin'ny fahombiazana matetika, ny Moto Cross Electrique dia manolotra izay ambaratonga mahazatra sy fahafahana mitovy amin'ny Moto Cross traidisiona.

## Inona no Moto Cross Electrique?
Ny Moto Cross Electrique dia moto motokala izay manam-pahaizana ho an'ny famindrampo sy ny fitaovana ambany hatrany. Ny mombamomba ny Moto Cross Electrique  dia tsy azo atao ankoatra ny Moto Cross traidisiona. Izy io dia tsy mifandray amin'ny motokala sy ny fitaovana iray. Manome vahaolana mahazatra izy io amin'ny fandraisana tohatra ho an'ny moto volam-panaraka sy moto mitondra ny fampiharana ny teknolojia matetika. Ny moto Cross Electrique dia manana tambajotra matetika izay manampy azy hanapa-kevitra izay manana vahaolana sy fahazoana maro kokoa.

### Fahombiazana ny Moto Cross Electrique
Ny Moto Cross Electrique dia fahombiazana matetika noho ny fomba fampiharana ny teknolojia matetika amin'ny moto motokala. Ny fomba fampiharana matetika dia midika fa ny Moto Cross Electrique dia manana ampahany voajanahary miavaka. Ny fanazavana, fampiharana, ary famantarana ny fomba fampiharana dia maneho ny fahombiazana matetika toy ny fahombiazana ny motokala, ny teknolojia fampiharana, ary ny fomba fampiharana ny Moto Cross traidisiona.

### Fomba Fanaraha-maso ny Moto Cross Electrique
Ny fomba fanaraha-maso ny Moto Cross Electrique dia manome fanampiana amin'ny fandefasana, fampiharana, ary fampandrosoana ny Moto Cross Electrique ho an'ny fahalalana ny fomba fampiharana matetika. Ireo fomba fampiharana dia mitohy amin'ny fampiharana ny teknolojia vaovao mandritra ny fampiharana amin'ny Moto Cross Electrique, ny famantarana ny vahaolana matetika ary ny fanomezana fikarohana sy fanadihadiana.
Jodaisman' ny Tempoly Faharoa

Ny **jodaisman' ny Tempoly Faharoa** dia endriky ny fivavahana jiosy izay nivoatra nandritra ny vanim-potoan' ny Tempoly Faharoa, nanomboka tamin' ny fananganana ny Tempoly Faharoa tamin' ny taona 516 tal. J.K. ary nifarana tamin' ny nanaovan' ny Rômana fahirano an' i Jerosalema tamin' ny taona 70 taor. J.K.

Ny vanim-potoan' ny Tempoly Faharoa dia nisongadinan' ny fipoiran' ny hetsika sy firehana ara-pivavahana maro ary koa ny fivoarana ara-kolontsaina sy ara-pivavahana ary ara-pôlitika teo amin' ny Jiosy. Nahitana ny fivoaran' ny kanônan' ny Baiboly hebreo sy ny sinagôga ary ny eskatôlôjia jiosy izany vanim-potoana izany. Fanampin' izany, ny fisandratan' ny kristianisma dia nanomboka tamin' ny taona vitsy farany tamin' ny vanim-potoan' ny Tempoly Faharoa.

Araka ny lovantsofina jiosy dia nitsahatra ny faminaniana tena izy (hebreo: נְבוּאָה‎ / *Nevu'ah*) nandritra ireo taona voalohan' ny Tempoly Faharoa; izany dia namela ny Jiosy tsy nanana ny tari-dalan' Andriamanitra tamin' ny fotoana nahatsapany filana fanohanana sy fitarihana indrindra. Teo ambany fitondrana helenistika dia nanjary lonilony teo amin' ny Jiosy mpandala ny nentin-drazana, izay nifikitra tamin' ny mônôteisma hentitra, ny fitomboan' ny fampidirana singa helenistika tao amin' ny jodaisma.

Ny fanoherana ny fitaoman' ny Helenista teo amin' ny fanao ara-pivavahana sy ara-kolontsaina jiosy no tena nitarika ny Fikomian' ny Makabeo tamin' ny Empira Seleokida. Taorian' ny niorenan' ny tarana-mpanjaka hasmôneana, dia nohamafisin' ny Makabeo nanerana ny Tanin' i Israely ny jodaisma nentim-paharazana, rehefa nanitatra ny fari-taniny mahaleo tena.

Ireo taona faramparany tamin' ny vanim-potoan' ny Tempoly Faharoa dia nahita ny fivoaran' ny hevitra maro momba ny Mesia jiosy. Tamin' ny taona 170 tal. J.K. ka hatramin' ny taona 30 tal. J.K., dia taranaky ny *Zugot* dimy nifandimby no nitarika ny raharaha ara-panahin' ny Jiosy; nandritra io vanim-potoana io no niforonan' ny ankolafy maro toy ny Fariseo, ny Sadoseo, ny Eseniana, ny Zelôta, ary ny Kristiana voalohany. Ny *Am ha'aretz* / עם הארץ ("vahoakan' ny tany"), izany hoe ny olona tsy nahita fianarana tao amin' ny Tany Masina, dia mety ho hita ho toy ny antoko hafa tao amin' ny jodaisman' ny Tempoly Faharoa.

## Jodaisma

* Jodeô-kristianisma
Jamnia

I **Jamnia** na **Iabne** na **Iavne** dia tanàna ao amin' ny distrika afovoany ao Israely ankehitriny. Atao hoe יבנה, / *Yavne* na *Yabne* izy amin' ny teny hebreo fa يبنة / *Yibnah* kosa amin' ny teny arabo.

## Tantara
Taorian' ny fandravan' ny Rômana ny Tempoly faharoa tamin' ny taona 70 dia nahazo alalana tamin' ny Rômana i Yohanan ben Zakkaï mba hamindra ny Sanedrina (na Sinedriona) any Jamnia (izay nantsoin' ny Rômana hoe *Iamnia*). Maro ireo *yeshivot* (hebreo: ישיבות: ivon-toeram-pandalinana ny Tôrà sy ny Talmoda) no nandroso tao amin' io tanàna io, ka anisan' izany ny sekolin' i Jamnia. Heverina fa tao no niantombohan' ny jodaisma rabinika.

## Jereo koa

* Kônsilin' i Jamnia
Kônstantinôsy IX Mônômakôsy

I **Kônstantinôsy IX Mônômakôsy** dia emperoran' ny Empira Bizantina hatramin' ny Jona 1042 ka hatramin' ny Janoary 1055. Nofidin' ny emperora vavy Zôe Pôrfirôgenita ho vady sy mpiara-manapaka aminy izy tamin' ny taona 1042, na dia natao sesitany aza izy noho ny firaisana tsikombakomba hanao ratsy ny emperora Mikaela IV Paflagônianôsy, vadiny teo aloha. Nizara ny seza fiandrianana tamin' i Teôdôra Pôrfirôgenita rahavavin' i Zôe izy mivady. Maty tamin' ny taona 1050 i Zôe, ary nanohy ny fiaraha-miasa tamin' i Teôdôra i Kônstantinôsy mandra-pahafaty, dimy taona tatỳ aoriana. Atao hoe Κωνσταντῖνος Μονομάχος / *Kōnstantinos IX Monomakhos*;izy amin' ny teny grika. Teraka tamin' ny taona 980 na1000 izy ary maty tamin' ny 11 Janoary 1055).

Niady tamin' ny vondrona nahitana an' i Rosin' i Kiev sy ny Petsenega ary ny Tiorka Seljokida tany Atsinanana izy. Na dia teo aza ny fahombiazana samihafa tamin' ireo fitohana ady ireo, ny Empira Bizantina dia nitazona ny sisintany nofaritana taorian' ny fandresen' i Basileiôsy II, ary niitatra niantsinanana mihitsy aza izany rehefa nalain' i Kônstantinôy ny Fanjakana armenianan' i Ani, izay nanan-karena. Noho izany, i Kônstantinôsy dia azo heverina ho emperora farany nahomby teo amin' ny tanjaka fara tampon' i Bizantioma.

Tamin' ny taona 1054, talohan' ny nahafatesany, dia nitranga ny Fisaraham-bazana Lehibe teo amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana sy ny Eglizy Katôlika Rômana, ka niafara amin' ny fandroahan' ny papa Leô IX ny patriarka Mikaela Kerolariôsy. Fantatr’ i Kônstantinôsy ny voka-dratsy ara-pôlitika sy ara-pivavahana nateraky ny fisarahana toy izany, nefa tsy nisy vokany ny ezaka nataony mba hisorohana izany.
Celia Cruz

**Úrsula Hilaria Celia de la Caridad Cruz Alfonso** (21 Oktobra 1925 - 16 Jolay 2003), fantatra amin'ny anarana hoe **Celia Cruz**, dia mpihira Kiobàna ary iray amin'ireo mpanakanto latina malaza indrindra tamin'ny taonjato faha-20.

## Jereo koa
Matahotra an' Andriamanitra (kristianisma)

Ny **matahotra an' Andriamanitra** dia ireo Jentilisa na Jentily nanaja ny fomba jiosy sasany tao amin' ny jodaisma helenistika nefa tsy niova fo ho amin' ny jodaisma, nandritra ny vanim-potoanan' ny Tempoly Faharoa. Atao hoe φοβούμενος τὸν Θεόν /  *phoboumenos ton Theon* izy ireo amin' ny teny grika. Voatonona ao amin’ ny Testamenta Vaovao (Epistilin' i Paoly, Filazantsara, Asan' ny Apôstôly) izy ireo, izay manangana fiaraha-monina mitokana, ny ankamaroany dia Grika-Rômana, mifikitra amin' ny finoana mônôteista zo amin' ny Torah fa tsy voatery hanaiky ny fanao rehetra ao amin’ ny jodaisma, anisan' izany ny *kashrut* (fitsipika mifehy ny zavatra azo na tsy azo hanina) ary indrindra ny famorana.

Ao ao amin' ny fiarahamonin' ny matahotra an' Andriamanitra indrindra no nivoahan' ny kristianisma voalohany.

Ny kapiteny Kôrnelio voalaza ao amin' ny Asan' ny Apôstôly (Asa 10) dia iray amin’ ireo matahotra an' Andriamanitra, toa an’ i Lioka, mpanoratra ny Filazantsara araka an' i Lioka sy ny Asan' ny Apôstôly. Olona matahotra an' Andriamanitra maro no voatonona ao amin' ny soratry aoamin' ny sinagôga manerana ny tontolo grika.

Maro amin' ireo Grika-Rômana ireo izay niray fo tamin' ny jodaisma helenistika, no nanana fiaviana mpanompo sampy mônôteista na henôteista, izay nivavaka tamin' i Kaelo (latina: *Caelus*; anarana rômana nampitovizina tamin' i Iahveh).

Indreto ny andalana ao amin' ny Baiboly ahitana io anarana io:

"*Dia nitsangana Paoly, nanofa tanana azy hangina, ka nanao hoe: Mihainoa, ry Israelita, sy hianareo izay matahotra an' Andriamanitra*." (Asan' ny Apôstôly 13:16, *[[Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly Masina]]*)

"*Ry rahalahy taranak' i Abrahama, sy ireo matahotra an' Andriamanitra eo aminareo koa, ho antsika indrindra no nampitondrana ny tenin' izao famonjena izao*" (Asan' ny Apôstôly 13:26, *Ny Baiboly Masina*)

## Jereo koa

* Jodeô-kristianisma
Fanekena Vaovao

Ny **Fanekena Vaovao** dia fandikana ara-Baiboly izay avy amin' ny andian-teny voarakitra ao amin' ny Bokin' i Jeremia (Jer. 31:31–34), ao amin' ny Baiboly hebreo (na Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly kristiana). Atao hoe ברית חדשה‎ / *berīt khadashah* izany amin' ny teny hebreo fa διαθήκη καινή / *diathḗkē kainḗ* kosa amin' ny teny grika.

Amin' ny ankapobeny, ny Kristiana dia mino fa ny Fanekena Vaovao nampanantenaina dia naorina tamin' ny Fanasana Farany amin' ny maha  anisan' ny Eokaristia izany, izay, ao amin’ ny Filazantsaran' i Joany, dia ahitana ny Didy Vaovao. Miorina amin' ny andalan-teny ao amin' ny Epistily ho an' ny Hebreo (Heb. 9:16-17), ny Prôtestanta dia mazàna mino fa ny Fanekena Vaovao dia tsy manan-kery afa-tsy tamin' ny fahafatesan' i Jesoa Kristy. Noho izany, ny Kristiana dia mino fa i Jesoa no mpanelanelana amin’ ny Fanekena Vaovao, ary mino koa izy ireo fa ny ran' i Kristy, izay nalatsaka nandritra ny fanomboana azy, no hany sorona alatsa-dra takin' ilay fanekena.

Misy eskatôlôjia kristiana maro izay mamaritra bebe kokoa ny Fanekena Vaovao. Ohatra, misy eskatôlôjia izay mamaritra sy manoritsoritra ny Fanekena Vaovao ho fifandraisana mitohy eo amin' ny Kristiana sy Andriamanitra izay hisy vokany tanteraka aorian' ny fiavian’ i Kristy fanindroany; izany hoe tsy ho ao anatin' ny fahavokarana feno ao amin' ny fo mino fotsiny izany, fa ho vokatra koa any amin' ny tontolo ho avy. Ny famariparitana ny fifandraisan’ ny ran' i Kristy sy ny Fanekena Vaovao dia hita ao amin' ny Testamenta Vaovao toy ilay andalan-teny manao hoe: "*Ity kapoaka ity no fanekena vaovao amin' ny rako, izay aidina ho anareo*." (Lioka 22.20, *[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]*).

## Jereo koa

* Jodeô-kristianisma
* Mesia araka ny jodaisma
* Testamenta Vaovao#Fiforonan-teny
* Fanekena Taloha

## Loharano sy fanamarihana
Fandosirana tany Pela

Ny **fandosirana avy any Jerosalema ho any Pela** dia fialan' ny Jiosy kristiana (ny Nazôreana) avy tao Jerosalema hankany Pela (grika: Πέλλα / *Pella*), any amin' ny faritr' i Dekapôlisy eny ampitan' i Jordana, mba tsy ho tratran' ny fandravan' ny Rômana an' i Jerosalema tamin' ny taona 70, araka ny nambaran' ny faminaniana iray amin' izy ireo, nandritra ny Fikomiana lehibe nataon' ny Jiosy. Ny fitantarana nomen’ i Eosebiôsy avy any Kaisarea tamin’ ny taonjato faha-4 no tena nahafantarana an’ ilay zava-nitranga. Mety tsy anisan' ireo Kristiana nandrositra ireo ny Ebiônita.

## Tantara
Araka ny lovantsofina notaterin’ i Eosebiôsy avy any Kaisarea sy i Epifaniôsy avy any Salamisy, tamin’ ny ankatoky ny Fikomiana lehibe nataon' ny Jiosy (66-73 taor. J.K.), dia nisy faminaniana (hafatr' i Jesoa) nampitandrina mpikambana tao amin' ny Fiangonan' i Jerosalema ny amin’ ny handravana an’ i Jerosalema. Noho izany dia nandositra an’ i Jerosalema izy ireo ary nanorim-ponenana tao amin’ ny tanànana jentilisan' i Pela (i Tabaqat Fahil, any Jôrdania ankehitriny).

Ny fanontaniana ny amin’ ny maha ara-tantara an' io lovatsofina io, araka ny voalazan’ i Ray A. Pritz, dia zava-dehibe ny amin’ ny fahatakarana ny jodeô-kristianisma fahiny. Notoherin' i S. G. F. Brandon ny maha-azo itokiana azy io, satria misy ny zava-tsarotra maro: sarotra amin' ny Jiosy kristiana ny ho afaka amin' ny fiambenan’ ny Zelôta nifehy an' i Jerosalema, na ny hanorim-ponenana ao amin' ny tontolo mpanompo sampy nankahala ny Jiosy.

I Brandon dia niombon-kevitra amin' ny manam-pahaizana hafa toa an' i Günter Strecker sy Gerd Lüdemann. Ireo mpanohana ny maha ara-tantara ilay fandosiran' ny Kristiana avy any Jerosalema ho any Pela dia ahitana an' i Sidney Sowers, i Marcel Simon ary i Jonathan Bourgel.

## Jereo koa

* Tantaran' ny kristianisma
Teôlôgomena

Ny **teôlôgomena** dia fanambarana na hevitra ara-teôlôjia tsy misy fahefana ara-potopampianarana tanteraka. Matetika izany dia faritana ho "filazana na fanambarana ara-teôlôjia tsy avy amin' ny fanambaràn' Andriamanitra", na "fanambaràna na foto-kevitra ara-teôlôjia ao amin' ny sehatry ny hevitry ny tsirairay fa tsy foto-pampianarana manam-pahefana". Avy amin’ ny teny grika hoe θεολογούμενον / *theologoúmenon*, “zavatra ifanakalozan-kevitra ara-teôlôjia”)

Ao amin' ny famakafakana ny Baiboly dia manondro filazana ara-teôlôjia izay tsy mifototra mivantana amin' ny Soratra Masina ny teôlôgomena, na fizaràna ara-tsoratra masina manan-tanjona momba ny fiarovana ny hevitry ny tena izay azo anontaniana ny maha ara-tantara azy. Ny teôlôgomena dia mikendry ny hahatonga ny lôjika ara-teôlôjia ho faharesen-dahatra, avy eo ny hitoriana izany ho fanamafisana ny finoana.

## Kristianisma
Ao amin' ny katôlisisma, teôlôgomena maro no anisan' ny tahirim-pinoana. Ohatra amin' izany ireo filazantsaran' ny fahazazana.

Ny hoe teôlôgomena dia matetika ampiasaina amin' ny fomba fijery manavaka ny angano sy ny tena zava-misy ara-tantara (alemana: *Entmythologisierung*) ao amin' ny Testamenta Vaovao, indrindra fa i Rudolf Bultmann, izay nampihatra izany tamin' ny fitantarana momba ny fitsanganan' i Kristy tamin' ny maty sy ny fisehoany tamin' ny Apôstôly. Ny teôlôgomena dia heverina ho fanorenana aty aorian' ny fisehoan-javatra, izay miainga avy amin' ny filazana fotopampianarana momba kristôlôjia fa tsy avy amin' ny zava-misy ara-tantara: noho izany, ho an' i Bultmann, ny fizaràn' ny fitantarana toy ny fampidinana avy amin' ny hazo fijaliana na ny fidiran' i Jôsefa avy any Arimatea an-tsehatra, na, ho an’ ny mpanoratra hafa, momba ny maha virjiny mandrakizay an' i Maria.

Ny dôgma katôlika momba ny Fahatorontoronina tsy azon-keloka dia heverin' ny Ôrtôdôksa sy ny Prôtestanta ho teôlôgomena. Araka ny voalazan’ ilay filôzôfa André Malet (1970), ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty sy ny fidinany tany amin' ny Helo dia teôlôgomenea niely tamin’ ny tontolo kristiana teo anelanelan’ ny taona 50 sy 60.
Fampidinana avy amin' ny hazo fijaliana

Ny **fampidinana avy amin' ny hazo fijaliana** dia lohahevitra malaza momba an' i Jesoa taorian' ny fanomboana azy. Atao hoe Ἀποκαθήλωσις / *Apokathelosis* izany amin' ny teny grika.

Miresaka momba ny fandevenan' i Jôsefa avy any Arimatea sy Nikôdemôsy an' i Jesoa taorian' ny nahafatesany ny filazantsara efatra (tahaka ny ao amin' ny Joany 19:38-42 sy ireo andinin-teny mifanitsy aminy amin' ny filazantsara telo hafa), tsy milaza na inona na inona momba ny fampidinana ny vatany avy eo amin' ny hazo fijaliana anefa izy ireo, izay fiantsonana fahatelo ambin’ ny folo amin' ny Lalan' ny hazo fijaliana. Ity lohahevitra ity anefa dia nanentana mpanao hosodoko maro.
Jôsefa avy any Arimatea

I **Jôsefa avy any Arimatea** (na **avy any Arimatia**) dia olona resahina ao amin' ny Testamenta Vaovao, izay nampidirin' ireo mpanoratra ny filazantsara efatra ao amin' ny perikôpa momba ny fametrahana ny fatin' i Jesoa ao am-pasana, olona izay aseho ho Jiosy malaza, anisan' ny Sinedriôna, izay nikarakara ny fampidinana an' i Jesoa avy amin' ny hazo fijaliana sy ny fandevenana azy. Atao hoe Ἰωσήφ ἀπὸ Ἀριμαθαίας / *Iôsêph apo Arimathaias* izy amin' ny teny grika.

Ny filazana fa ara-tantara i Jôsefa avy any Arimatia dia mbola tsy azo antoka amin' ny ankapobeny, satria io olona io dia angamba nampidirina tao amin' ny fitantaran' ny evanjely kanônika izay manan-tanjona ny hiaro ny finoan' ny Kristiana mba hanamarinana ny fahitana ny fasana foana, ary "mba handavana ny fitenenana ataon' ny mpanohitra azy ireo momba ny fahafatesan' i Jesoa izay endrika ivelany fotsiny ka nahatonga ny hevitra momba ny fitsanganana amin’ ny maty ho tsy mitombina”.

Araka ny angano tamin' ny Andro Antenatenany dia nanangona ny ran' i Kristy tao anaty kalisy i Jôsefa avy any Arimatea, ny Kalisy Masina izany, na ny Graaly Masina ao amin' ny tantaran' ny mpanjaka Arthur, ary nandray anjara tamin' ny fitoriana ny filazantsara tany Britaina Lehibe niaraka tamin' ny apôstôly Filipo izy.

Hita ao amin' ny evanjely apôkrifa koa i Jôsefa avy any Arimatea, izay natao olo-masina kristiana ao amin' ny kalandrie: ankalazaina aty Andrefana izy amin' ny 31 Aogositra sy any Atsinanana amin' ny 31 Jolay. Nahazo vahana ny lazany vokatry ny tantara foronina momba ny Graaly sy ny pôlitikan' ny fampielezan-kevitra natan' ny Abein' i Glastonbury.
Maha virjiny mandrakizay an' i Maria

Ny **maha virjiny mandrakizay an' i Maria** dia foto-pampianarana milaza fa nijanona ho virjiny i Maria talohan' ny nahaterahan' i Jesoa, nandritra sy taorian' io nahaterahany io, ary mandra-pahafatiny (*ante partum*, *in partu*, *post partum*).

Io foto-pampianarana io dia mahazatra ny Katôlika sy Ôrtôdôksa. Tsy noraisin' ny Prôtestanta izany, na dia eken’ ny mpanavao fiangonana aza ny hevitra hoe virjiny i Maria talohan' ny nahaterahan' i Jesoa, araka ny voalaza ao amin' ny Filazantsara. Eken' ny ankamaroan' ny Rain' ny Fiangonana izany.

Ny filazana ny hoe "rahalahy sy anabavin' i Jesoa” ao amin' ny andalan-teny samihafa ao amin' ny Testamenta Vaovao (ohatra ny Marka 3:31-32 na ny Marka 6:3), dia samihafa ny fahazoan' ny Kristiana rehetra izany.

Ny hevitry ny Mat. 1:25 (καὶ οὐκ ἐγίνωσκεν αὐτὴν ἕως οὗ ἔτεκε τὸν υἱὸν / *kaì ouk egínôsken autền héôs hoû éteke tòn huiòn*, "nefa tsy fantany izy raha tsy efa niteraka zazalahy", ny matoanteny grika γιγνώσκειν / *gignốskein*,  izay midika hoe "mahalala" dia dikan-teny ara-bakiteny amin' ny teny semitika hoe *yāda* izay manondro ny fisian' ny firaisana ara-nofo) dia iadian-kevitra ihany koa, indrindra momba ny mpampiankin-teny *heôs*, "mandraka".

Ity fampianarana ity dia tsy maintsy avahana amin' ny dôgma katôlika momba ny Fahatorontoronina tsy azon-keloka, izay miaro an' i Maria amin' ny fahotana tamin' ny fototra.

Ity lovam-pampianarana momba ny maha virjiny an' i Maria ity dia heverina ho teôlôgomena, izany hoe filazana ara-teôlôjia aseho ho toy ny zava-misy ara-tantara tokoa momba ny zava-misy izay tsy azo afa-tsy amin' ny alalan' ny finoana.

## Jereo koa

* Mariôlôjia
* Fahatorontoronina tsy azon-keloka
Fijalian' i Jesoa

Ny **fijalian' i Jesoa** na **fijalian' i Kristy** dia vanim-potoana fohy farany talohan' ny nahafatesan' i Jesoa Kristy, voalaza ao amin' ireo filazantsara kanônika efatra. Ankalazain' ny Kristiana isan-taona izany mandritra ny Herinandro Masina.

Ny “Fijalian' i Jesoa” dia mety ahitana, ankoatry ny fisehoan-javatra hafa, ny fidiran’ i Jesoa tamim-pandresena tao Jerosalema, ny nanadiovany ny Tempoly, ny fanosorana azy, ny Fanasana Farany, ny fijaliany tao Getsemane, ny fisamborana azy, ny fitsarana azy teo anatrehan’ ny Sinedriôna sy teo anatrehan’ i Pilato, ny nanomboana azy tamin’ ny hazo fijaliana sy ny fahafatesany, ary ny fandevenana azy.

Ny ampahany amin' ireo filazantsara kanônika efatra izay mitantara ireo fisehoan-javatra ireo dia fantatra amin' ny anarana hoe "Fitantarana ny fijalian' i Kristy". Ao amin' ny fiangonana kristianina sasany, ny fahatsiarovana ny fijalian' i Kristy dia ahitana koa ny fahatsiarovana ny alahelon' i Maria renin' i Jesoa, amin' ny Zoman' ny falahalovana.
Garsony

Ny **garsony** na **karsony** dia fanoratana ny teny arabo amin' ny fampiasana ny abidy siriaka. Ny teny hoe "garsony" ("*garshuni*"), izay avy amin' ny teny hoe "*grasha*" izay adika ara-bakiteny hoe "misintona", dia nampiasain' i George Kiraz mba hamoronana ny teny hoe "*garshunography*", izay manondro ny fanoratana fiteny iray amin' ny tarehin-tsoratra iray hafa.
Testamentan' i Adama

Ny **Testamentan' i Adama** dia asasoratra pseodepigrafa kristianan' ny Testamenta Taloha nosoratana tamin' ny taonjato faha-2 ka hatramin' ny faha-5 taor. J.K., izay mety ho noforonina tao anatin' ireo fiangonana tany Siria.

Ity boky ity dia mitatitra ny teny farany nataon' i Adama tamin' i Seta zanany; noraketin' i Seta ilay Testamenta ary avy eo dia naleviny anaty lava-bato misy harena. I Adama dia miresaka momba ny vavaka sy momba ny ampahany amin' ny zavaboary izay midera an' Andriamanitra isan' ora isan'  andro; avy eo izy dia naminany ny fiavian' ny Mesia sy ny Safodrano lehibe; ary farany dia nomena ny famariparitana ny ambaratongan' anjely any an-danitra.

Azo inoana fa tamin' ny teny siriaka no nanoratana an' ilay asasoratra tany am-boalohany. Misy sora-tanana amin' ny teny siriaka, arabo, garsony, etiôpika, armeniana, jeôrjiana, ary grika. Ny sora-tanana tranainy indrindra  sisa tavela dia tamin' ny taonjato faha-9, ary toa misy fanavaozana lehibe telo amin' ilay lahatsoratra.
Nag Hammadi

I **Nag Hammadi** dia tanàna ao Ejipta Ambony. Tany am-boalohany, tany Ejipta nofehezin' ny Grika, dia nantsoina amin' ny teny grika hoe Χηνοβόσκιον / *Khênoboskion*, izay midika hoe "saha fiandrasan-gisa" izy. Any amin' ny morony havia amin' ny ony Nily (na Neily) no misy azy, 80 km avaratra-andrefan' i Luxor, ary misy mponina 40 000 eo ho eo, ary Kôpta ny 75 % amin' izy ireo.

Faritra fambolena i Nag Hammadi izay nametrahana orinasa lehibe fanodinana fary. Miorina eo akaiky ihany koa ny orinasa lehibe mpamokatra viraty (*Aluminium City*). Mitondra ny anaran' ny olo-malaza iray tao aminy ity tanàna ity, ho fanomezam-boninahitra azy, dia i Mahmoud Pasha Hammadi, izay nanangana azy io mba handraisana ny mpitsoa-ponenana noroahin' ny fibodoan-tany nataon' ny Britanika.

Hatramin' ny nahavelon' ny fifanolanana islamista indray any Atsinanana Afovoany, dia lasibatry ny fanafihan' ny mpampihorohoro tsy tapaka ny fiangonana kôpta ao amin' io faritra, noho ny maha zava-dehibe azy ara-tandindona. Ny farany, fantatra amin' ny anarana hoe "Famonoana tao Nag Hammadi", dia niseho tamin' ny Janoary 2010.

## Jereo koa

* Vondrom-bokin' i Nag Hammadi
* Gnôstisisma
Simon Claude Mimouni

I **Simon Claude Mimouni** dia mpahay tantara, frantsay, manampahaizana manokana amin' ny sehatry ny tantaran' ny fivavahana, indrindra ny an' ny kristianisma sy ny tantaran' ny jodaisma tamin' ny Andro Taloha, manam-pahaizana momba ny Baiboly koa izy. Teraka tao Bône any Alzeria tamin' ny 26 Avrily 1949 izy.

Namoaka voalohany momba ny angano kristiana manodidina ny fampiakarana an' i Maria izy (1995, 2003), avy eo dia niasa momba ny sombintsombin' ny filazantsara jiosy-kristiana mifandray amin' ny sekta kristiana manaja ny lalàn' ny jodaisama tamin' ny taonjato faha-3 sy faha-4 (2006). Fanatatra izy tamin' ny rijan-keviny momba ny fitohizan' ny jodeô-kristianisma tany am-boalohany sy ny sekta nazôreana sy ebiônita tatỳ aoriana izy.
Fahavirijiniana

Ny **fahavirjiniana** na ny **maha virijiny** dia toetran' ny olona mbola tsy nanao firaisana ara-nofo. Tsy miorina amin' ny fototra biôlôjika ny maha virjiny izay foto-kevitra ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina ary ara-pivavahana. Ny maha virjiny ny vehivavy indrindra no tena olana (indrindra ny vehivavy tsy manambady), fa tsy dia misy dikany loatra kosa ny an' ny lehilahy. Matetika izy io no ampifandraisina amin' ny hevitra momba ny fahadiovana sy ny voninahitra, indrindra amin' ny kolontsaina sy ny fivavahana izay manantitrantitra ny fifadiana ny firaisana ara-nofo alohan' ny fanambadiana.

Ny maha zava-dehibe ara-kolontsaina sy ara-piarahamonina ny maha virjiny dia nitarika teknika samihafa hanamarinana ny maha virjiny ny vehivavy halaina ho vady, voalohany indrindra ny fandinihana ny sarom-pivaviana izay tokony ho  rovitra mandritra ny fidiran' ny filahiana amin' ny fivaviana. Amin' ny kolontsaina sy vanim-potoana sasany, ny fitsirihana ny maha virjiny na ny fisian' ny ra eo amin' ny lamba firakotra taorian' ny alin' ny fampakaram-bady dia nanaporofo ny hatsaram-pitondran-tenan' ilay vehivavy, na dia tsy tondro azo itokisana aza izany: ny fanaovana firaisana ara-nofo voalohany misy fidiran' ny filahiana dia tsy voatery hampandeha ra ny sarom-pivaviana. Ankoatra izany, tsy ny vehivavy rehetra no voatery misy sarom-pivaviana. Noho izany, ny maha virjiny dia tsy azo porofoina ara-pitsaboana.

Miovaova arakaraka ny vanim-potoana sy ny kolontsaina ny famaritana ny hoe virjiny: amin' ny fiarahamonina sasany dia mbola virjiny ihany ny vehivavy na dia efa nisy ny firaisana ara-nofo tsy misy fidiran' ny filahiana amin' ny fivaviana, na dia efa namboarina tamin' ny fandidiana aza ny sarom-pivaviana. Ny maha virjiny koa dia mifandray amin' ny famaritana ny atao hoe firaisana ara-nofo.

Aorian' ny biôlôjia sy ny siansa sôsialy, ny foto-kevitry ny hoe virjiny dia notsikerain' ny mpiaro ny zon' ny vehivavy izay mahita azy io ho hevitra manjavozavo sy fitaovam-panjakazakan' ny lehilahy natao hifehezana ny vehivavy, ny vatany sy ny momba ny fampiasany ny fitaovam-pananahany.
Ana (renin' i Maria)

I **Ana** no renin' i Maria renin' i Jesoa araka ny voasoratra ao amin' ny boky apôkrifa maromaro nosoratana tamin' ny taonjato faha-2, ary noho izany dia izy no reniben' i Jesoa. I Jôakima no vadiny. Omem-boninahitra izy ao amin' ny kristianisma (ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa) ary koa amin' ny silamo. Atao hoe חַנָּה / *Ḥannah* izy amin' ny teny hebreo, Αννα / *Anna* amin' ny teny grika, ary ;حنّة / *Hannah* amin' ny teny arabo. Tsy resahina ao amin’ ireo Filazantsara efatra kanônika anefa izy.

Ny fanoloran-tena ho an' i Mb Ana, izay voafetra amin' ny toerana masina vitsivitsy, dia niely nanerana ny tontolo kristiana nanomboka tamin' ny Andro Antenatenany. Ao amin' ny katôlisisma, ny adihevitra ara-teôlôjia dia nitarika ny dôgma momba ny Fahatorontoronina tsy azon-keloka tamin' ny taona 1854, izay mampifandray akaiky kokoa ny fivavahana atao amin' i Md Ana amin' ny an' ny Maria Virjiny. Io fanoloran-tena io dia niteraka fanehoana an-tsary maro tao amin' ny sary masina kristiana. 

Ny anaran' i Ana sy ny an' i Jôiakima vadiny dia hita ao amin' ny boky apôkrifan' ny Testamenta Vaovao, ka anisan' izany ny Filazantsaran' i Jakôba (angamba nosoratana tamin' ny taona 150 taor. J.K. tany ho any) no toa voalohany indrindra miresaka momba azy ireo. Ny renin' i Maria dia resahina fa tsy voatonona anarana ao amin' ny Kor'any.
Jôakima (rain' i Maria)

I **Jôakima** dia vadin' i Ana sy rain' i Maria renin' i Jesoa, ao amin' ny lovantsofina katôlika sy ôrtôdôksa. Izy no raiben’ i Jesoa amin-dreniny.

Ny tantaran' i Jôakima sy Ana dia hita voalohany ao amin’ ny Filazantsaran’ i Jakôba, izay boky apôkrifan' ny Baiboly. Ny andro firavoravoana natokana ho azy dia ny 26 Jolay, daty atokana ho azy sy ho an' i Ana vadiny.
Mpampivelona

Ny **mpampivelona** dia olona matihanina amin' ny sehatry ny fitsaboana sy ny fahasalamana izay mikarakara manokana ny vehivavy bevohoka mialoha sy mandritra ary aorian' ny fiterahana.
Tendrombohitra Tabôra

Ny **Tendrombohitra Tabôra** na **Tendrombohitra Tabara** dia havoana any Galilea Ambany, any Israely, eo amin’ ny farany atsinanan’ ny Lohasahan' i Jezirela, 18 km any andrefan' ny Ranomasin’ i Galilea. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe جبل طابور; fa amin' ny teny hebreo kosa dia הר תבור /  *Har Tavor*.

Ao amin' ny Baiboly hebreo (Jôsoa, Mpitsara), ny Tendrombohitra Tabôra no toerana nisy ny ady teo amin’ ny tafika israelita teo ambany fitarihan’ i Baraka sy ny tafik’ i Jabina, mpanjakan’ i Hazora Kananita, notarihin’ i Sisera.

Ao amin' ny lovantsofina kristiana sasany dia ny Tendrombohitra Tabôra no toerana nisy ny fiovan-tarehin’ i Jesosy.
Fasana foana

Ny **fasana foana** dia lovantsofina kristiana izay milaza fa ny fasan' i Jesoa dia hitan' ny vehivavy maromaro (ankoatra an' i Maria Magdalena sy Maria renin' i Jôseta) fa foana tamin' ny Alahady aorian' ny nanomboana azy amin' ny hazo fijaliana sy ny fahafatesany ary ny fandevenana azy. Tantaraina ao amin' ny filazantsara kanônika efatra izany. Foana ilay fasana, tsy tao intsony ny vatan' i Jesoa, ary nilaza tamin’ ny vehivavy ny anjely (na “zatovo [...] niakanjo akanjo fotsy” fa efa nitsangana izy. Mifamatotra amin’ ny fitsanganan’ i Jesoa tamin’ ny maty, izay nitranga talohan' ny fisehoany tamin' ny mpianatra, io fizaràna io, .

Mifototra amin' ny lovantsofina tany aloha ny fitantaran' ny filazantsara. Na  mifanaraka momba izany aza ny filazantsara kanônika dia misy ihany ny fahasamihafana momba ny fitsidihan' ny vehivavy ny fasan' i Jesoa.

Ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa dia mihevitra fa io fasana io dia ao amin' ny Fiangonan' ny Fasana Masina. Ny Prôtestanta sy ny Evanjelika kosa dia mihevitra izany ho ao amin' ny Fasan' ny Zaridaina. Asehon' ny sary hoso-doko tandrefana matetika izany lohahevitra izany.

## Fitantarana ao amin' ny Baiboly
Ny filazantsara efatra dia miresaka momba ny fasan’i Jesoa.

### Araka an' i Marka
Izao no lazain' ny Evanjely nosoratan' i Marka (Marka 16:1-8): rehefa tonga tany am-pasana i Maria Magdalena sy Maria renin' i Jakôba ary i Salôme dia nisy anjely nanambara ny fitsanganan' i Jesoa amin' ny maty sy naniraka azy ireo hilaza amin' ny mpianatr' i Jesoa mba hankany Galilea (na Galilia) izay hihaonany aminy.

### Araka an' i Matio
Araka ny Evanjely nosoratan' i Matio (Matio 28:1-10) dia nankany amin' ny fasana i Maria Magdalena sy “ilay Maria anankiray”, efa nisy anjely nanakodia ny vato sy nampatory ny mpiambina ary nanambara ny fitsanganan' i Jesoa amin’ ny maty. Avy eo dia niseho tamin’ izy ireo i Jesoa ary nanasa azy ireo mba hilaza amin' ny rahalahiny hankany Galilea izay hahitany azy.

### Araka an' i Lioka
Araka ny Evanjely nosoratan' i Lioka (Lioka 24:1-12) dia nankany amin' ny fasana i Maria Magdalena sy i Jôhana sy i Maria renin' i Jakôba ary vehivavy hafa ka hitan' izy ieeo fa misokatra izany fasana izany. Nisy roa lahy manambara ny fitsanganan' i Jesoa amin' ny maty, dia nilaza izany amin’ ny mpianatra izay misalasala ireo vehivavy ireo. Nankany am-pasana koa i Petera ka nahita fa foana ilay izy.

### Aranka an' i Joany
Araka ny Evanjely nosoratan’ i Joany (Joany 20:1-17) dia nankany amin’ ny fasana i Maria Magdalena, ka nahita fa foana ilay fasana ary nilaza izany tamin' i Petera sy ilay mpianatra tian' i Jesoa. Nihazakazaka nankany amin' ny fasana izay hitany fa foana izy ireo, avy eo niverina nody. Nitomany i Maria Magdalena ary hitany ny iraka roa izay nanontany azy ny antony nampitomany azy, avy eo dia hitany koa i Jesoa izay noheveriny fa ny mpikarakara zaridaina ihany sady niangaviany mba hamerina ny faty. Nantsoin’ i Jesoa tamin’ ny anarany izy izay vao nahafantatra azy ary nanambara taminy i Jesoa fa hiverina any amin' ny Rainy.
Fiangonan' i Kristy

Ny **Fiangona' i Kristy** dia fikambanan' ny fiangonana kristiana tsy miankina. Ny Fiangonan' i Kristy hita manerana an' izao tontolo izao. Amin’ ny ankapobeny, ny finoana mampiavaka azy dia ny amin’ ny filana ny batisa ho amin’ ny famonjena sy ny fandrarana ny fampiasana zavamaneno amin' ny fanompoam-pivavahana.

Fiangonana maro no milaza ny tenany ho tsy antokom-pinoana manana anarana manokana. Ny Fiangonan’ i Kristy dia nisongadina tao Etazonia noho ny hetsika famerenana amin' ny laoniny (hetsika restaorasiônista) tamin' ny fitoriana ny filazantsara tamin’ ny taonjato faha-19 nataon’ ireo vondrona izay nanambara ny fahaleovantenany tamin’ ireo antokom-pinoana sy ireo fanekem-pinoana mahazatra. Nitady "ny fampiraisana ny Kristiana rehetra ao amin’ ny vatana iray nalaina tahaka amin' ny fiangonana tany am-boalohany araka ny Testamenta Vaovao" izy ireo.

Ny hetsika famerenana amin' ny laoniny dia tsy trangan-javatra tany Amerika Avaratra fotsiny. Misy Fiangonan' i Kristy koa ny aty Afrika, ny any Azia, ny any Aostralia, ny any Amerika Atsimo, ny any Amerika Afovoany, ary ny any Eorôpa.

## Loharano sy fanamarihana
Loholona (kristianisma)

Ny **loholona** ao amin' ny ao amin' ny Testamenta Vaovao sy ao amin' ny kristianisma, ny **loholona** dia iray amin' ny mpitarika ao amin' ny fiangonana, olona manana ny maha izy azy noho ny fahendrena ananany sady mitana andraikitra sy fahefana eo anivon' ny vondron' ny Kristiana.

Amin' ny fiangonana sasany (ohatra: kristianisma ôrtôdôksa tatsinanana, katôlisisma rômana, anglikanisma, ary metôdisma) ny *loholona* dia olona natao ôrdinasiôna hanompo ny fiangonana eo an-toerana na fiangonana maro ary natao ôrdinasiôna ho amin' ny asa fanompoana momba ny teny sy ny sakramenta ary ny filaminana, miandraikitra ny asa fitorian-teny sy ny raharaha pastôraly

Amin' ny fiangonana kristiana hafa (ohatra, presbiterianisma, Fiangonan' i Kristy, Fiangonan' ny Mpirahalahy), ny loholona dia mety ho olona laîka manompo amin' ny alalan' ny fitantana ny fiangonana eo an-toerana, na vita ôrdinasiôna sy manompo amin' ny fitorian-teny (mampianatra mandritra ny fivoriam-piangonana) na amin' ny andraikitra pastôraly. Misy fiavahany ny loholona vita ôrdinasiôna sy ny loholona laîka.

Mety hifangaro ireo hevitra roa ireo amin' ny resaka andavanandro (ohatra, ny loholona laîka amin' ny fiangonana batista dia azo antsoina hoe "mpitondra fivavahana", indrindra any Amerika). Ao amin’ ny kolontsaina tsy kristiana, ny teny hoe *loholona* dia manondro ny taona sy ny traikefa, ary ny hevitra kristian' ny hoe loholona dia misy ifandraisany amin’ izany.

## Jereo koa

* Eveka

* Diakona
* Loholona (pôlitika)
Fiangonana Kristiana sy Fiangonan' i Kristy

Ny **Fiangonana Kristiana** sy **Fiangonan' i Kristy** izay ao amin' ny firehana evanjelikan' ny hetsika famerenana amin' ny laoniny, izay antsoina koa hoe "hetsika Stone-Campbell" sy "Fanavaozan' ny taonjato faha-19", dia fiangonana tsy manana fifandraisana ara-piangonana amin' ny fiangonana hafa, nefa manana toetra maro momba ny finoana sy ny fanompoam-pivavahana iraisany.

Ireo fiangonana ireo dia mampihatra amin' ny fomba hentitra ny rafi-piangonana kôngregasiônalista ary tsy misy fifamatorana araka antokom-piangonana. Noho izany dia nekena ny tsy hampiasana anarana manokana mety ho an' ilay hetsika amin' ny ankapobeny. Ny ankamaroan' ny fiangonana (fa tsy izy rehetra) amin' ity firehana ity dia ahitana ny teny hoe "Fiangonana Kristiana" na "Fiangonan' i Kristy" amin' ny anarany.

Noho ny tsy fisian' ny fandaminana ara-dalàna eo amin' ireo kôngregasiôna (fiangonana isan-toerana) ireo dia tsy ampy ny angona antontan' isa ôfisialy, kanefa ny  *Directory of the Ministry* 2016 dia manisa kôngregasiôna miisa 5 000 eo ho eo any Etazonia sy any Kanada.

Ireo kôngregasiôna ireo dia iray fototra ara-tantara amin' ny kôngregasiôna  hafa mitovy anarana ao anatin' ny hetsika famerenana amin' ny laoniny, ao anisan' izany ny kôngregasiôna voalamina ao anatin' ny fiangonanana ara-dalàna, toy ny "Fiangonana Kristiana (Mpianatr' i Kristy)" na ny "Fiangonan' i Kristy".

Ireo kôngregasiôna voatonona ato amin’ ity lahatsoratra ity ireo anefa dia nisafidy ny hizaka tena tanteraka. Ny mampiavaka an’ ireo kôngregasiôna ireo dia ny fampiasany ny mozikan-javamaneno eo amin’ ny fanompoam-pivavahany, fa tsy toy ny “Fiangonan' i Kristy” izay tsy mampiasa zavamaneno.

Ireo kôngregasiôna mampiasa zavamaneno resahina eto sy ny "Fiangonan' i Kristy" izay tsy mampiasa izany dia mitovitovy saingy tsy dia mifandray firy amin' ny ankamaroany, na dia misy aza ny fiaraha-miasa eo amin' ny fiangonana lehibe kokoa sy any amin' ny toeram-pampianarana sasany.
Laîka

Ny **laîka** na **lahika**, ao amin' ny fandaminana ara-pivavahana dia ny mpikambana rehetra izay tsy anisan' ny mpitondra fivavahana (na klerjy), matetika anisan' izany ireo olona tsy natao ôrdinasiôna ho amin' ny filaharana ara-pivavahana, ohatra ny masera na ny frera laîka.

Ny fiangonana kristianina sasany dia mampiasa mpitoriteny laîka, izay mitory nefa tsy mpitondra fivavahana. Ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany dia mampiasa ny teny hoe *lay priesthood* ("fisoronana laîka") mba hanamafisana fa tsy mandray karama ireo mpitarika ao amin’ ny fiangonana an-toerana ireo.

Nandritra ny Kônsily Vatikana Faharoa, ny Eglizy Katôlika dia namaritra ny maha laîka na lahika ho ny mpikambana ao amin’ ny Eglizy izay manana andraikitra hanamasina ny zava-misy ivelan' ny fivavahana. Ao amin' ny prôtestantisma, ny teny hoe "laîka" na "lahika" dia matetika manondro ny olona tsy pastora.

Ny teny toy ny hoe *pretra laîka* sy *mpitondra fivavahana laîka* ary *masera laîka* dia ampiasaina amin' ny kolontsaina bodista sasany, indrindra fa ny kolontaina bosista japôney, mba hanondroana ireo olona voatokana nanohy monina ao amin' ny fiarahamonina mivelatra kokoa fa any amin' ny mônastera.
Presbitera

Ny **presbitera** dia anaram-boninahitra omena ny mpitondra fivavahana  kristiana. Io teny io dia avy amin' ny teny grika hoe *πρεσβύτερος* / *presbyteros*, izay midika hoe "loholona" na "zokiolona", ​​na dia olona maro tamin’ ny kristianisman' ny Andro Taloha no nadray ny hoe *presbyteros* ho manondro ny eveka miasa amin' ny maha-mpanara-maso azy. Ampiasaina imbetsaka ao amin' ny Testamenta Vaovao ny teny hoe *presbitera*.

Amin' ny fampiasan' ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa ary ny Anglikana ankehitriny ny teny hoe *presbitera* dia miavaka amin' ny fampiasana ny hoe *eveka*. Amin' ny fampiasan' ny Prôtestanta ilay teny, ohatra, ao amn' ny metôdisma, ny presbitera dia tsy manondro ny mpikambana ao amin' ny fisoronana miavaka antsoina hoe *pretra*, fa manondro ny ministra, ny pasitera, na ny loholona.
Ministera (kristianisma)

Ny **ministera**, ao amin' ny kristianisma, dia ny fanompoana ataon' ny mpino araka ny antson' Andriamanitra manokana, ho an' ny Fiangonana sy ny asa fanirahana (fitoriana ny vavao mahafaly, fanaovana mpianatra ny olona rehetra, ny fanaovam-batisa). Atao hoe **ministra** ny olona miandraikitra ministera, izay olona nahazo alalana avy amin' ny fiangonana na fikambanana ara-pivavahana hafa hanao raharaha toy ny fampianarana ny finoana; ny fitarihana raharaha toy ny fampakaram-bady, ny batisa na ny fandevenana; na raha manome fitarihana ara-panahy ho an' ny fiangonana.

Ny teny hoe *ministra* dia nalaina avy amin' ny teny latina hoe *minister* (izay midika hoe "mpanompo", "mpanampy"). Amin' ny fanaon' ny fiangonana sasany dia matetika ampiasaina hanondroana olona voatokana io teny io, fa amin' ny fomban' ny fiangonana hafa dia azo ampiasaina koa ilay teny hanondroana ny olona tsy voatokana (tsy natao ôrdinasiôna) izay manana raharaha pastôraly na litorjika.

Ao amin' ny Fiangonana Katôlika, Ôrtôdôksa (tatsinanana sy atsinanana), Anglikana ary Loterana, dia anterina ny amin' ny fisoronana. Ao amin' ny antokom-pivavahana hafa toy ny batisma sy ny metôdisma ary ny kalvinisma (kôngregasiônalista sy presbiteriana), ny teny hoe "ministra" dia matetika manondro ny mpitondra fivavahana vita ôrdinasiôna izay mitarika fiangonana na mandray anjara asa fanompoana (na ministera) ivelan' ny fiangonana; ny olona toy izany dia mety ho loholona (presbitera), pasitera, mpitory teny, eveka, na pretra.

Raha momba ny anaran' andraikitra ao am-piangonana dia maro ny minisitra no antsoina hoe "reverend"; misy anefa mampiasa hoe “pastora” na “ray”.

## Fianvian' ilay teny
Ny teny hoe *ministra* dia ampiasaina ho mitovy hevitra amin' ny hoe diakôna na diakra na mpanompo. Ny teny grika hoe διάκονος / *diákonos*, ampiasaina ao amin' ny Testamenta Vaovao, dia adika hoe ministra amin' ny heviny hoe "mpanompo".

Ao amin' ny Epistily ho an' ny Efesiana, (Efes. 4:11), i Paoly avy any Tarsôsy dia mitantara asa fanompoana (ministera) dimy; ny asan' ny apôstôly, ny an' ny mpaminany, ny an' ny evanjelistra, ny an' ny pasitera, ny an' ny mpampianatra. Ao amin' ny Epistily voalohany ho an' i Timôty (Tim. 3:1–13) dia mamaritra ny fepetra takiana amin' ny asa fanompoana i Paoly.
Fiangonana Kristiana (Mpianatr' i Kristy)

Ny **Fiangonana Kristiana (Mpianatr' i Kristy)** dia anisan' ny fiangonana prôtestanta lehibe any Amerika Avaratra. Niorina tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19 izy, ary manaraka ny fampianarana kalvinista. Antsoina hoe **Fiangonan' ny Mpianatr' i Kristy** na **Fiangonan' ny Mpianatra** fotsiny koa izy.

Ity antokom-pinoana ity dia nanomboka tamin' ny hetsika famerenana amin' ny laoniny nandritra ny Fifohazam-panahy Lehibe Faharoa, voalohany nisy tamin' ny taonjato faha-19 amin' ny maha fikambanam-piangonana miasa ho amin' ny firaisan' ny Kristiana, avy eo dia nanangana tsikelikely ireo rafitra manakaiky ny an' ny fiangonana manana anarana tamin' ny alalan' ny fikambanana misiônera sy fikambanana isam-paritra ary fivoriambe iraisam-pirenena. Tamin' ny taona 1968 ny Mpianatr' i Kristy dia nandray rafitra toy ny antokom-pinoana manana ny anarany manokana tamin' ny fomba ôfisialy, fotoana izay nisian' ny vondrom-piangonana niala mba hijanona ho tsy miankina sy tsy manana anaram-piangonana manokana.

Ny fiangonan' ny Mpianatra an-toerana dia manaraka ny fitantanana kôngregasiônalista. Nandray anjara tamin’ ny fananganana ny Filankevitry ny Fiangonana Maneran-Tany (anglisy: *World Council of Churches - WCC*) sy ny Filankevitry ny Fiangonana Federaly any Etazonia (anglisy: *Federal Council of Churches*), antsoina ankehitriny hoe Filankevitry ny Fiangonana Nasiônaly (anglisy: *National Council of Churches*) ny Fiangonana Kristianan' ny Mpianatra ary mbola manohy ny asany amin' ny fifanakalozan-kevitra ekiomenika. 

Amin' ny taona 2018 dia nisy mpikambana 382 248 tao amin' ny paroasy miisa 3 754 any Amerika Avaratra.
Epistily voalohany nosoratan' i Klemento

Ny **Epistily voalohany nosoratan' i Klemento**, na **Epistilin' i Klemento ho an' ny Kôrintiana** dia taratasy nosoratana tamin' ny teny grika nataon' i Klemento avy any Rôma sy eveka tao amin' ity tanàna ity tamin' ny taompolo 90. Atao hoe Κλήμεντος πρὸς Κορινθίους / *Klếmentos pròs Korinthíous* ity taratasy ity amin' ny teny grika. Amin' ny maha papa azy dia natao ho olomasina amin' ny anarana hoe Masindahy Klemento I izy araka ny fomban' ny Katôlika sy ny an' ny Ôrtôdôksa. Io taratasy io indrindra no nahatonga an' i Klemento nalaza. Io no hany asa soratr' ity mpanoratra ity.

Azo inoana fa nosoratana tamin’ ny taona 95-97 ary natao ho an’ ny Fiangonan' i Kôrinto ilay taratasy, izay efa-polo taona taty aorian' ny epistily roa nalefan' i Paoly ho an' ny fiangonana kôrintiana io ihany. Ity taratasy ity, miaraka amin' ny Didake, dia anisan' ny fijoroana vavolombelona tranainy indrindra momba ny kristianisma voalohany, miaraka amin' ny Testamenta Vaovao. Ny toetran' ny mpanoratra azy sy ny toerana ary ny fotoana nanoratana io taratasy io dia mametraka azy eo am-pihaonan' ny tontolo roa: ny tontolo grika sy ny tontolo rômana, etsy ankilany, ary ny an’ ny lova jiosy sy izay efa hita ho fomba kristiana, etsy ankilany. Amin' ny maha tahirin-kevitra azy dia io no asa voalohany amin' ny literatiora kristiana namolavola ny lohahevitry ny fifandimbiasana apôstôlola sy ny ni ny fanenjehana tamin' ny vanim-potoanan' ny Empira Rômana. Io tatratasy io koa dia mamela ny mpamakafaka manao tsikera ara-tantara hanatsara ny datin' ny Epistily ho an' ny Hebreo sady mametraka fanontaniana maromaro momba ny taona farany niainan' i Paoly.

Lahatsoratra iray fantatra sy tsy takatry ny saina, very hatry ny ela, tara vao hita indray, ny Epistily voalohan' i Klemento ankehitriny dia hita ao amin' ny fanangonan' ny Ray Apôstôlika. Voatanisa amin' ny lohateny hoe *Prima Clementis* izy, izay hafohezina hoe *1 Clem*.

Hita tao amin' ny *Codex Alexandrinus* io taratasy io tamin' ny taonjato faha-17, izay manaraka ny Testamenta Vaovao ary eo alohan' ny pseodepigrafa iray mitondra ny lohateny hoe Epistily faharoan' i Klemento, izay tsy fantatra mazava ny tena mpanoratra azy.
Zebra an-tendrombohitra

Ny **zebra an-tendrombohitra** (*Equus zebra*) dia karazana zebra ao amin'ny fianakaviana *Equidae*, teratany any atsimoandrefan'i Afrika. Misy karazana karazany roa, dia ny zebra an-tendrombohitra Cape (*E. z. zebra*) hita any Afrika Atsimo sy ny zebra an-tendrombohitra Hartmann (*E. z. hartmannae*) any atsimoandrefan’i Angola sy Namibia.
Apôlôjia

Ny **apôlôjia**, amin' ny heviny tany am-boalohany, dia karazana literatiora mikendry ny hiady hevitra ho fiarovana amin' ny tsikera manaratsy olona na fotopampianarana iray. Avy amin' ny teny grika hoe ἀπὸ / *apo* ("fanalavirana", "elanelana") sy λόγος / *logos* ("resaka", "lahateny") io teny io.

Ny *Apôlôjian' i Sôkraty* dia ohatra iray amin' ny karazana literatiora io, izay ahitana an' i Platôna maneho an' i Sôkraty miaro tena mandritra ny fitsarana azy, izay niafara amin' ny fanamelohana ho faty. Ampiasain' ny mpikabary sy ny mpisolovava tamin' ny Andro Taloha ihany koa ny apôlôjia izay fomba anoherana ny fanaratsiana amoahibelaso.

Nanao apôlôjia ny Kristiana, ka niady hevitra mba ho fiarovana ny foto-pampianaran' ny kristianisma hanoherana ny tohan-kevitry ny mpanaraka ny paganisma. Ny asasoratra tranainy indrindra ananana ankehitriny dia ilay natolotr' i Aristeidesy ho an' ny emperora Hadriano nandritra ny fitsidihan' ity farany tany Atena tamin' ny taona 125.

Ny teny hoe *apôlôjia* dia nampiasain' i Tertoliano izay nanoratra tamin' ny taona 197 ny *Apôlôjian' ny kristianisma*. Ny apôlôjista kristiana (i Jostinôsy Martira, i Teôfilôsy avy any Antiôkia, sns) dia mikendry tanjona maromaro: tsy ny fiarovana ny fiangonana sy ny foto-pampianarana ihany, tsy ny fandavana ny finoana sy ny foto-pinoan' ny mpifanohitra ihany, fa ny fanofanana ny mpino sy ny fanamafisana ny finoany ary ny fampirisihana ho amin' ny hatsaran-toetra.

Nivoatra ny teny hoe *apôlôjia* ka nanondro lahateny na asa soratra izay miaro ny olona iray na ny fanamarinana ny hetsika, ny asa, ny fampianarana iray.
Katakômba

Ny **katakômba** dia lavaka ambanin' ny tany nampiasain' ny Kristiana efa hatramin' ny Andro Taloha ary tany am-boalohany natao fandevenana ny faty tsy may. Ny teny hoe *katakômba* dia avy amin' ny teny latina hoe *catacumbæ*, noho ny fanakambanana sy fiovam-panononana ny teny hoe -*cumbere* ("miala sasatra"), avy amin' ny andian-teny hoe *cata tumbas* (eo afovoan'  ny fasana), avy amin' ny teny grika hoe *κατα ́*("midina") sy avy amin' ny teny latina hoe *tumba* ("fasana").

Angano sy hevi-diso maro no nameno ny sain' ny besinimaro momba ireo lavaka ambanin' ny tany ireo. Tsy toerana ambanin’ ny tany nahafahan’ ny Kristiana tany am-boalohany nandositra ny fanenjehana, nanatanteraka ny fanompoam-pivavahany ny katakômba. Rehefa nivoatra ny katakômba tamin' ny taonjato faha-3 dia lasa toeram-pametrahana faty ambaninin' ny tany fotsiny izy ireo, amin' ny ankapobeny ka tsy dia misy mpitsidika firy. Nanomboka tsy nanana izany anjara asany izany izy ireo tamin' ny taonjato faha-4, rehefa nanorina fitoerana masina manodidina ny fasan' ny maritiora ny Kristiana mba hisarihana mpanao fivahiniana masina maro. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-5 ny fihenan' ny lazan' izy ireo rehefa nitsahatra tsikelikely ny fandevenana ambanin' ny tany.

Ny katakômba dia toerana nivelaran' ny zavakanto kristiana tany am-boalohany (indrindra ny fanosorana ny rindrina sy ny sarkôfazy). Taorian' ny taonjato roa nisian' ny anikônisma dia naka aingam-panahiny manokana avy amin' ny seho sy tandindona ara-Baiboly ny mpanao sary sikotra sy ny mpanakanton' ny katakômba.
Antonio López de Santa Anna

**Antonio de Padua María Severino López de Santa Anna y Pérez de Lebrón** (21 Febroary 1794 – 21 Jiona 1876), fantatra matetika amin'ny anarana hoe **Santa Anna** na **López de Santa Anna**, dia Meksikana izay nanompo imbetsaka tamin'ny naha-filohan'i Meksika azy.

## Jereo koa
Dekio

I **Dekio**, na **Traiano Dekio** na **Gaio Mesio Kointo Traiano Dekio** dia emperora tao amin' ny Empira Rômana tamin' ny taona 249 ka hatramin' ny 251. Taraka tamin' ny taona 201 taor. J.K. izy ary maty tamin' ny volana Jona 251 taor. J.K. Atao hoe or ***Decius*** na ***Trajanus Decius*** na **Gaius Messius Quintus** izy amin' ny teny latina. Mpanao pôlitika niavaka tamin’ ny andron’ i Filipo Arabo i Dekio. Nandimby an' i Filipo Arabo izy izay niadiany sy nanaovany fikomiana. Nambaran’ ny miaramilany ho emperora izy rehefa avy nampitsahatra ny fikomiana tany Moesia (na Mesia). Tamin' ny taona 249 dia nandresy sy namono an' i Filipo tany akaikin' i Verôna izy ary neken' ny Antenimieran-doholona ho emperora.

Nandritra ny fotoana nanjakany dia niezaka nanamafy ny Empira Rômana sy ny fivavahany izy, ka nitarika ny "fanenjehana dekiana", izay namonoana ireo Kristiana malaza (anisan' izany ny papa Fabiano). Tamin’ ny taona farany nanjakany dia niara-nanjaka tamin’ i Herenio Etrosko (latina: *Herennius Etruscus*) zanany lahy i Dekio, mandra-pahafatin’ izy ireo noho ny famonoan' ny Gôty nandritra ny Ady tao Abrito.