open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zakaria

Maro ny olona atao hoe Zakaria. Ao amin' ny Baiboly dia ahitana an' i Zakaria mpaminany sy i Zakaria rain' i Joany Batista.
Hagay

I **Hagay** na **Akjea** dia mpaminany resahina ao amin' ny Baiboly izay anisan' ny olona nanetsiketsika ny fahatongavan-tsain' ny Jiosy taorian' ny Fahababoana mba hanamboatra indray ny Tempoly ao Jerosalema tamin’ ny taona 516 tal. J.K. Tsy dia misy zavatra firy fantatra ny amin' ny tantaran’ i Hagay manokana. Tokony ho iray amin' ny olona nentin’ i Nebokadnezara babo tany Babilôna izy.

Atao hoe חַגַּי / *Ḥaggay*, izay midika hoe "ny fialan-tsasatro", ny anaran' i Hagay amin' ny teny hebreo.

Nonomboka ny asany tokony ho enina taona taorian' ny fiverenan’ ny Jiosy tao Jodà izy (520 tal. J.K.). Niverina avy tany Babilôna niaraka tamin' i Zerôbabela sy naminany tao Jerosalema tokony ho tamin’ ny taona 521-520 tal. J.K. tamin’ ny nanjakan' i Dariôsy I i Hagay. Nitovitovy fotoana nahavelomana tamin’ i Zakaria sy i Malakia. Satria ny fanamboarana indray ny Tempoly dia nijanona tanatin’ ny valo taona vokatry ny zavatra nataon’ ny Samaritana. Niezaka izy sy i Zakaria namporisika ny vahoaka ka nanaitra azy ireo hifoha amin' ny torimasony, sady nitarika azy ireo mba hanararaotra ny fiovan' ny fitantanan' ny Persiana tamin' ny andron' i Dariôsy I.

Nampahatsiahiviny fa ny Tempoly dia tsy hahamasina vahoaka manao asa tsy madio. Naminany izy fa ho rava ny fanjakana persiana aorian' ny ady an-trano. I Hagay dia heverin' ny maro fa nanoratra ny boky mitondra ny anarany, dia ny Bokin’ i Hagay.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' i Israely
* Mpaminanin' ny kristianisma
Ôtniela

I **Ôtniela** na **Hôtniela** dia mpitsara israelita. Anisan' ny atao hoe mpitsara lehibe izy. ***Otniel Ben Knaz*** (עתניאל בן קנז) no anarany feno amin' ny teny hebreo, izay azo hagasina hoe *Ôtniela zanak' i Kenaza,* araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpit. 3.8-11) ao amin' ny Baiboly. Mety midika hoe "Heriko Andriamanitra" na "Namonjy ahy Andriamanitra" io anarana io. I Kôsama-Riseataima, mpanjakan' i Arama no nifanandrina taminy. Tamin' ny androny dia nandry fehizay tanatin' ny 40 taona i Israely. I Ehoda no nandimby azy.

Anisan' ny fokom-pirenen' i Jodà izy ary i Kenaza izay zandrin' i Kaleba no rainy. Izy no mpitsara voalohany nandimby  an' i Jôsoa (na Jôsoe) ary i  Ehoda no nandimby azy. Ao amin' ny Bokin' i Jôsoa sy ny Bokin' ny Mpitsara (Mpits. 1 sy 3) no ahitana ny tantarany. 

Nandresy an' i Hebrôna teo akaikin' i Beni-Anaka i Kaleba tao atsimo, izay avy amin' ny fokon' i Jodà. Naka ny tananàna Kiriata-Seferay ny zana-drahalahiny atao hoe Ôtniela, zanak' i Kenaza. Izy koa dia niady amin' ny Edômita. Niditra tao amin' ny tany Kanaana i Kôsama-Riseataima, mpanjaka avy any amin' ny faritr' i Eofrata, mba hanafika sy haka koa an' i Ejipta. Resin' ny Farao anefa izy ka nanao taridositra nitondra ny tafika sady nandroba ny firenena izay nolalovany. Nahangona tafika i Ôtniela ka afaka nanenjika sy nandroaka azy.

## Jereo koa
* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.

## Loharano:
Ehoda

I **Ehoda** dia mpitsara faharoa tao Israely. ***Ehud ben Gera*** (אֵהוּד בֶּן־גֵּרָא‬) ny anarany feno amin' ny teny hebreo, izay azo gasina amin' ny hoe *Ehoda zanak' i Gera*. (Mpits. 3.12-30). Anisan' ireo atao hoe mpitsara lehibe izy. Izy no nadimby ny mpitsara Ôtniela sady nodimbasan' i Samgara.

Zanak' i Goià mpitari-tafika ao amin' ny fokom-pirenen' i Benjamina izy, nefa resy ka nanompo ny Môabita. Nanararaotra ny fotoana nanaterany ny anjara fanompoany izy hamonoany an' i Eglona mpanjakan' i Môaba. Maty tamin' izany ny mpanjaka ka sahy nikomy tamin' ny Môabita sy nanohitra azy ireo ny Benjaminita teny ampitan' ny ony Jordana.

## Jereo koa

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Samgara

I **Samgara** na **Samigary** dia mpitsara ao nandimby an' i Ehoda sady nodimbiasin' i Debôra araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpits. 3.31) ao amin' ny Baiboly. Amin' ny teny hebreo dia שַׁמְגַּר / *Shamgar* no fiantsoana azy.  I Anata no anaran-drainy.

Tamin' ny nahafatesan' i Ehoda dia nanao izay tsy sitrak' Andriamanitra ny Zanak' i Israely ary voageja teo ambany ziogan' ny Filistina. Nahafaty Filistina eninjato tamin' ny fanindroman' omby sady nanafaka ny Zanak' i Israely i Samgara, tamin' ny fotoana naha mpitsara azy.

## Jereo koa

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Gideôna

I **Gideôna** na **Gidehôna** dia anisan' ireo atao hoe mpitsara lehibe tao Israely araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpits. 6-8) ao amin' ny Baiboly. *Giḏʻôn* (גדעון) no fanononana io anarana io amin' ny teny hebreo. Atao hoe *Yĕrubba`al* ("hiaro tena anie i Baala" / "hiady anie i Baala") koa izy. Ity nanarana ity dia soratana hoe *Jerobaala* ao amin' ny Baiboly malagasy. Zanak' i Sôara avy any Ôfra izy. I Debôrà no mpitsara nodimbasiny ary i Abimeleka zanany no nandimby azy.

I Gideôna no mpitarika ny fokom-pirenen' i Manase, ary nitarika ny ady tamin' ny Midianita izay mpandroba avy any atsimo sy atsinanana nampiasa rameva. Voatosiny izy ireo nandritra ny ady voalohany tany ivelan' ny tanin' i Isiraely, tao Eina-Haroda. Novonoin' ny Efraimita izay nanakana ny fiampitana an' i Jordana i Ôrebita sy i Zeba, mpitarika ny tafiny. Taorian' ny fanafihana nataon' ny Midianita teo akaikin' ny Tendrombohitra Tabôra dia nanenjika azy ireo i Gideôna tany atsinanan' ny onin' i Jordana ary namono ny mpitarika azy dia i Zebaha sy i Salmôna. Nandritra ity ady faharoa ity no nandresen' i Gideôna ny mpanohitra an' i Penoela sy i Sokota tao amin' ny lohasahan' i Jordana. Nisy ireo namporisika azy ho mpanjaka, taorian' ireo fahombiazana ara-tafika ireo, nefa nanda izany izy.

## Jereo koa

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
* Mpaminanin' ny kristianisma
Abimeleka (mpitsara)

I **Abimeleka** dia mpitsaran' ny Zanak' i Israely izay nanendry tena ho mpanjaka. Zanak' i Gideôna mpitsara tamin' ny vadintsindranony avy any Sikema izy. Izy no nandimby an-drainy ary i Tôlà no nandimby azy. Atao hoe אֲבִימֶלֶךְ *’/ Ǎḇîmeleḵ* ny anarany amin' ny teny hebreo. I Gideôna no nodimbiasiny ary i Tôlà no nandimby azy.

Taorian' ny nahafatesan' i Gideôna dia namono ny rahalahiny miisa 70 izay tsy iray reny aminy i Abimeleka alohan' ny handreseny lahatra ny vahoaka hanao azy ho mpanjakan' i Sikema. Nanandrana fitondrana mpanjaka tanatin' ny telo taona i Israely tamin' izay. Tsy nahomby izany noho ny halozan' i Abimeleka izay niteraka fikomiana ka nahafaty azy tamin' ny fahirano tao Tebeza, araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpits. 9.1-5).

## Jereo koa

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Tôlà

I **Tôlà** dia mpitsara tao Israely izay nandimby an' i Abimeleka mpitsara nanandrana ny ho mpanjaka. *Tôlāʻ* (תּוֹלָע) no fanononana ilay anarana amin'ny teny hebreo. Nitondra ny Zanak' i Israely nandritra ny 23 taona i Tôlà, araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpit. 10:1-2.). I Jaira no mpitsara nandimby azy.

## Jereo koa

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Jefta

I **Jefta** na **Jiftà** na **Jefte** dia mpitsara tao Israely araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpits. 10.7-12-7) ao amin' ny Baiboly. Anisan' ny atao hoe mpitsara lehibe izy. Amin' ny teny hebreo dia tononina hoe יפתח / *Yip̄tāḥ* io anarana io. I Jaira no mpitsara nodimbasany ary i Ibzana no nandimby azy.

Notendren' ny mpitondra an' i Gileada i Jefta mba hitarika ny ady tamin' ny Amônita izay nandrahona azy ireo. Nandresy izy ka niteraka fialonana teo amin' ny fokom-pirenen' i Efraima izany. Nanafika azy ny Efraimita nefa tsy nahomby ka nahatonga an' i Gileada ho afaka nizaka tena, ary angamba tsy niankina tamin' ny fokom-pirenen' i Manase raha tsy taorian' ny fandresen' i Gideôna ny Midianita.

## Jereo koa

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Ibzana

I **Ibzana** na **Ibtsàna** dia mpitsara tao Israely. *Iḇṣān* (אִבְצָן‎) no fiantsoana azy amin' ny teny hebreo. Ny teny grika manao azy hoe *Ἀβαισσάνn* / *Abaissanê* fa ny teny latina kosa *Abesan*. I Betlehema any Galilea no fiaviany, araka ny Bokin' i Jôsoa (Jôs. 19.10-15). Nandimby an' i Jefta izy ka nitsara nandritra ny fito taona, araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpit. 12.18-10). I Elôna no nandimby azy.

## Jereo koa

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Debôrà

I **Debôrà** dia mpaminanivavy izay nitsara ny Zanak' i Israely tanatin' ny 40 taona sady anisan' ireo atao hoe mpitsara lehibe araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpits. 4-5) ao amin' ny Baiboly. Nandimby an' i Samgara izy sady nodimbasan' i Gideôna. Atao hoe דְּבוֹרָה / *Dəḇōrāh* izy amin' ny teny hebreo, izay azo adika hoe "renitantely".Nikambana tamin' i Debôrà, izay avy any amin' ny tendrombohitr' i Efraima, i Baraka avy any Kadesy any Naftaly raha nahita ny fandrahonana nataon' i Sisera avy any Haroseta ha-Gôima. (I Sisera dia mety ho mpitari-tafik' ireo Vahoakan' ny Ranomasina). Nandresy ny tafik' i Sisera izy ireo teo akaikin' ny ony Kisona, noho ny firotsahan' ny oram-batravatra izay nahatonga ny fiaran' ireo fahavalo ho rendrika. Izany no ady tao amin' ny ranon' i Megidô.

## Jereo koa

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.

* Hiran' i Debôrà

* Mpaminanin' i Israely
* Mpaminanin' ny kristianisma
Samsôna

I **Samsôna** dia mpitsara tao Israely tamin' ny andron' ny mpitsara, araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpits. 13-16) ao amin' ny Baiboly. שִׁמְשׁוֹן / *Shimshôn* no anarany amin' ny teny hebreo. Anisan' ny mpitsara lehibe izy. Nandimby an' i Abdôna izy sady nodimbasan' i Ely. I Samsôna izay avy amin' ny fokom-pirenen' i Dana, dia niady tamin' ny Filistina. Namono Filistina arivo tamin' ny taolam-balanoranom-boriky izy, araka ny Baiboly. Namadika azy anefa i Dalila olo-tiany tamin' ny nanetezany ireo volony izay itoeran' ny heriny sady nanolorany azy tamin' ny fahavalony izay nitondra azy ho gadra. Rehefa niverina aminy indray ny heriny, dia narodany ny tempolin' i Dagôna, andriamanitry ny Filistina tao an-tanànan' i Gaza, ka maty niaraka taminy ireo Filistina nanatrika lanonana tao.

## Jereo koa

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Ely (mpitsara)

I **Ely** dia mpitsara talohan' ny farany tao Israely araka ny Boky voalohan' i Samoela (1Samoela 7.15) ao amin' ny Baiboly. Izy no nandimby an' i Samsôna ary nodimbasan' i Samoela. Nisahana ny asan' ny atao hoe lehiben' ny pisorona, izay atao hoe "mpisorom-be" na "mpisoronabe" izy.

## Jereo
* Bokin' i Samoela

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Zefania (mpaminany)

I Zefania na Sôfônia dia mpaminany hebreo voaresaka ao amin' ny Baiboly. Naminany tamin' ny fotoana nanjakan' i Jôsia tao amin' ny Fanjakan' i Jodà (640-609 tal. J.K.) izy, tamin' ny andron' ny mpaminany Jeremia. 

Atao hoe  צְפַנְיָה / *Tsefanyāh*, izay midika hoe "Nafenina i *Yah*" na "Nafenin'i *Yah*", i Zefania amin' ny teny hebreo. ka ny hoe *Yāh* dia fanafohezana ny hoe *[[Iahveh|Yahweh]]*.

Nanohitra ny fanaon' ny firenena vahiny sy ny fivavahana amin’ ny andriamani-tsy izy ity mpaminany ity sady nanakiana ny fomba ratsin' ny mpitondra. Nitoriteny tao Jerosalema izy tamin’ ny taona 640-630 tal. J.K., taloha kelin’ ny fotoana niasan’ i Jeremia.

Tamin' ny fotoana nanjakan' i Amôna sy i Manase tao amin' ny Fanjakan' i Jodà, ny fivavahana amin' ny andriamanitra vahiny, toa an' i Baala sy i Astarte, dia nandroso tao Jerosalema, izay nampiditra fanao vahiny. I Jôsia, ilay mpanjaka nanitsy ny fivavahana, dia nikasa hampijanona izany fanao ratsy izany. Anisan' ny nafana fo tamin' ny mpanolo-tsaina ny amin' ity fanavaozana ity i Zefania.

Nanohitra ny fivavahana sy ny fitondran-tena ratsy ny mpaminany Zefania. Ka raha hitany ny fanompoan-tsampy izay efa tafiditra hatrao amin' ny fitoerana masina, dia nampitandrina izy fa handrava ny sisa amin' i Baala sy ny anaran' ny mpisorona amin' izany toerana izany Andriamanitra. Nitaky ny hiverenan' ny vahoaka amin' ny fahatsoram-piainan' ny razany fa tsy ny aingitraingitry ny fitafiana vahiny izay nitafian' ny ambony saranga ny mpaminany.

Ny mpaminany Zefania no lazaina nanoratra ny Bokin' i Zefania.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Lioka

I **Lioka** dia ilay olona ataon' ny lovantsofina kristiana fa nanoratra ny Evanjely mitondra ny anarany. Mpitsabo no asany. Izy koa no heverina ho nanoratra ny Asan' ny Apôstôly sady namana akaikin' i Paoly Apôstôly. Tsy isan' ny Apôstôly roa ambin' ny folo izy.

## Jereo koa:
Ireo Evanjelista:

* Lioka

*Matio
*Marka
*Joany na Jaona

Ny Evanjely efatra:

*Filazantsara araka an' i Matio
*Filazantsara araka an' i Marka
*Filazantsara araka an' i Lioka
*Filazantsara araka an' i Joany
Marka (evanjelista)

I **Marka** dia ilay heverina, araka ny lovantsofina kristiana, fa nanoratra ny Evanjely na Filazantsara mitondra ny anarany. Mpanara-dia akaiky an' i Petera sy an' i Paoly Apôstôly izy fa tsy isan' ireo Apôstôly roa ambin' ny folo lahy. Joany Marka na Jaona Marka koa no fiantsoana azy. Tsy mitonon-tena ho nanoratra ny filazantsara faharoa (Filazantsara araka an' i Marka) nampitondraina ny anarany anefa i Marka.

## Jereo koa
* Evanjelista
* Matio
* Marka
* Lioka
* Joany na Jaona
Elôna

I **Elôna** dia mpitsara tao Israely avy amin' ny fokom-pirenen' i Zebolôna. *Elon* (אֵילֹן) no fanononana azy amin' ny teny hebreo. Ny teny grika dia manao azy hoe *Αἰλώμ* / *Ailôm* fa ny teny latina kosa manoratra azy hoe *Ahialon*. Nitondra ny Zanak' i Israely nandritra ny folo taona izy araka ny Bokin' ny Mpitsara (Mpit. 12.11-12) ao amin' ny Baiboly. Izy no mpitsara nandimby an' i Ibzana sady nodimbasan' i Abdôna.

## Jereo koa

* Bokin' ny Mpitsara

* Mpitsara ao amin' ny Baiboly

* **Mpitsara lehibe**: Ôtniela - Ehoda - Debôrà - Gideôna - Jefta - Samsôna

* **Mpitsara madinika**: Samgara - Tôlà - Jaira - Ibzana - Elôna - Abdôna

* **Mpitsara hafa**: Abimeleka - Ely - Samoela

* **Fifandimbiasan' ny mpitsaran' i Israely**: Ôtniela - Ehoda - Samgara - Debôrà (vehivavy) - Gideôna - Abimeleka - Tôlà - Jaira - Jefta - Ibzana - Elôna - Abdôna - Samsôna - Ely - Samoela.
Andrea (apôstôly)

I **Andrea** dia iray amin' ny apôstôly, Jiosy galileana sady rahalahin' i Petera (na Piera) izy. Mpianatr' i Joany mpanao batisa izy taloha. Atao hoe *Prôtôkleto* ("Ilay Nantsoina Voalohany") koa izy satria nanaraka an' i Jesoa (na Jesosy) raha vantany vao vita batisa (na batemy) ity farany.

## Ny arany
Ny hoe *Andrea* dia fanagasiana ny anarana amin' ny teny grika hoe *Ἀνδρέας* / *Andreas*. *Andreas* ihany koa no fiantsoana azy amin' ny teny latina. *Andrew* amin' ny teny anglisy fa *André* kosa amin' ny teny frantsay.

## I Andrea araka ny Baiboly
Araka ny voalaza ao amin' ny Baiboly dia teraka tao Betsaida tao Galilea (na Galilia) tao amoron' ny farihy Tiberiasy (na Tiberiada) i Andrea. Mpanjono tahaka an' i Simôna Petera rahalahiny izy. Tamin' ny voalohany dia mpianatr' i Joany Batista izy nefa rehefa nasehon' i Joany mpanao batisa fa i Jesoa no "ilay Zanakondrin' Andriamanitra izay hitondra ny fahotan' izao tontolo izao" (Joa. 1.29-40), dia nanaraka an' i Jesoa izy ka tsy nisaraka taminy intsony. Izy no mpianatra voalohany notaomin' i Jesoa hanaraka azy.

Mpanelanelana an' i Jesoa tamin' ny olon-kafa no tena ahafantarana an' i Andrea. Izy no naneho an' i Simôna rahalahiny tamin' i Jesoa. Tamin' ny nampitomboana isa ny mofo sy ny hazandrano dia izy no nitondra ilay zazalahy nanana mofo dimy sy hazandrano roa teo amin' i Jesoa. Tamin' ny fotoana te-hifanatrehan' ny Grika amin' i Jesoa dia tamin' i Andrea no nitenan' izy ireo an' izany. 

## Jereo koa:
* Apôstôly: Andrea - Bartôlômeo - Filipo - Jakôba zanak' i Alfeo - Jakôba zanak' i Zebedeo - Joany - Joda - Jodasy - Matio - Petera - Simôna Zelôta - Tômasy
Jakôba zanak' i Zebedeo

I **Jakôba zanak' i Zebedeo** na **Jakôba zanak' i Zebedio** na **Jakôba zanak' i Zebede** na **Jakôba** **Zokiny** dia iray amin' ny mpianatr' i Jesoa roa ambin' ny folo lahy. Jiosy avy any Galilea (na Galilia) izy. Rahalahiny i Joany apôstôly.

## Ny anarana
Atao hoe koa *Jakôba Zokiny* (na *Jakôba Lehibe*) izy sady rahalahin' i Joany zanak' i Zebedeo. *Ἰάκωβος / Iakôbos* no fiantsoana azy amin' ny teny grika. יַעֲקֹב‬ /*Yaʿqob* no fiantsoana azy amin' ny teny hebreo. Izy roa lahy ireo dia antsoina koa hoe *Boanergés* izay midika hoe "zana-baratra". Tsy afangaro amin' i Jakôba zanak' i Alfeo i Jakôba zanak' i Zebedeo. Tsy nanoratra epistily i Jakôba zanak' i Zebedeo. Tsy izy no nanoratra ny Epistilin' i Jakôba.

## I Jakôba zanak' i Zebedeo araka ny Baiboly
I Jakôba zanak' i Zebedio na Jakôba Zokiny dia voaresaka ao amin' ny Evanjely sinôptika (ohatra, ao amin' ny Marka 3.17; Matio 10.2; Lioka 6.14) sy ao amin' ny Asan' ny Apôstôly (Asa 1.13). Rahalahin' i Joany apôstôly izy ary izy roa dia samy atao hoe *Boanergesy*, izay midika hoe "zana-baratra" araka ny Evanjelin' i Marka (Mar. 3.17). Ity evanjely tranainy indrindra ity dia maneho azy roa ho mpanjono tao amin' ny Farihin' i Tiberiada (na Tiberiasy) nefa namela ny sambokeliny mba hanarahany an' i Jesoa, izany dia voatantara koa ao amin' ny Evanjelin' i Matio sy ny an' i Lioka.

Sahala amin' i Petera sy i Andrea, i Jakôba dia isan' ny mpianatra voantson' i Jesoa voalohany, ary iray amin' ny mpianatra akaiky azy indrindra izy. Ny lovantsofina sinôptika dia manao azy amin' izy telo lahy ho ny apôstôly manan-danja indrindra satria izy no nofidin' i Jesoa voalohany, niaraka tamin' i Petera sy i Joany, ho vavolombelon' ny zava-niseho lehibe toy ny nananganan-ko velona ny zanakavavin' ny lehiben' ny sinagôga, ny fiovan-tarehy teny an-tendrombohitra na ny vavak' i Jesoa tao amin' ny Tendrombohitra Ôliva. Nefa, sahala amin' ny apôstôly sisa rehetra dia namela an' i Jesoa ho voasambotra izy. Voatanisa miaraka amin' ireo mpianatra nitoetra tao amin' ny efitrano ambony i Jakôba tamin' ny nidinan' ny Fanahy Masina (Asa 1.13). Taterin' ny Testamenta Vaovao ny nahafatesany tamin' ny nisamborana an' i Petera (Asa 12.2).

## Jereo koa
* Apôstôly: Andrea - Bartôlômeo - Filipo - Jakôba zanak' i Alfeo - Jakôba zanak' i Zebedeo - Joany - Joda - Jodasy - Matio - Petera - Simôna Zelôta - Tômasy
* Alfeo na Alfe
*Zebedeo na Zebedio na Zebede
*Jakôba zanak' i Alfeo

## Loharano
Bartôlômeo

I **Bartôlômeo** na **Bartelemy** dia isan' ny apôstôly roa ambin' ny folo lahy. Μihevitra ny mpandinika sasany fa olona iray ihany i Bartôlômeo sy i Natanaela na Nataniela.

## Ny anarany
Ny Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy no ahitana ny hoe *Bartolomeo* (mety fanagasiana ny endrika amin' ny teny anglisy hoe *Bartholomew*) fa ny Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy kosa manao azy hoe *Bartelemy* (fanagasiana ny endrika amin' ny teny frantsay hoe *Barthélémy*). Atao hoe בר-תולמי‎ / *Bar-Tolmay* izy amin' ny teny arameana fa *Βαρθολομαῖος / Bartholomaíos* kosa amin' ny teny grika. Ny hoe *Bar-Tolmay* amin' ny teny arameana dia mety midika hoe "Zanaky ny bainga" na koa "Zanak' i Tolmai".

## Ao amin' ny Testamenta Vaovao
Ny anarana hoe Bartôlômeo na Bartelemy (amin' ny teny grika: Βαρθολομαῖος / Bartholomaios) dia avy amin' ny teny arameana hoe: בר-תולמי / bar-Tolmay "zanak'i Talmay" na "zanaky ny vavahady". I Bartôlômeo dia voatanisa ao amin' ny [Testamenta Vaovao]] miaraka amin' ny Apôstôly roa ambin' ny folon' i Jesoa ao amin' ny Filazantsara sinôptika telo Matio (Mat 10:1–4) sy Marka (Mar 3:13–19) ary Lioka (Lio 6:12–16) ary ao amin' ny Asan' ny Apôstôly (Asa 1:13) izy.

## Lovantsofina
Nilaza i Eosebiôsy avy any Kaisarea,  ao amin' ny boky *Tantaran' ny Fiangonana* (5:10) fa nanao dia misiônera tany India i Bartôlômeo, taorian' ny fiakaran' i Kristy any an-danitra, ary namela dika mitovy iray tamin' ny Filazantsara araka an' i Matio tao. Voalazan' ny lovantsofina fa nanao asa misiônera tany Mesôpôtamia sy tany Partia izy, ny fitantarana hafa dia milaza fa nanao asa misiônera tany Likaônia sy tany Etiôpia izy. Ny lovantsofina malaza dia milaza fa nitory ny Filazantsara tany India, avy eo nankany Armenia Lehibe i Bartôlômeo.

## Boky apôkrifa na pseodepigrafa amin' ny anarany
Tsy misy boky kanônika nosoratan' i Bartôlômeo fa apôkrifa na pseodepigrafa no misy, dia ireto izany:

* Evanjelin' i Bartôlômeo
* Fanontanian' i Bartôlômeo
* Fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty (araka an' i Bartôlômeo)

## Jereo koa
* Apôstôly: Andrea - Bartôlômeo - Filipo - Jakôba zanak' i Alfeo - Jakôba zanak' i Zebedeo - Joany - Joda - Jodasy - Matio - Petera - Simôna Zelôta - Tômasy
Filipo (apôstôly)

I **Filipo** dia anisan' ny mpianatr' i Jesoa. Mpianatr' i Joany mpanao Batisa taloha izy. Izy ilay nanao hoe "Asehoy anay ny Ray". Milaza ny lovantsofina kristiana tatỳ aoriana fa i Filipo no apôstôly nitory tany Gresy sy Siria ary Frigia.

Ao amin' ny fombam-pivavahana rômana (katôlika), ny andro firavoravoana atokana ho an' i Filipo, miaraka amin' ny an' i Jakôba Zandriny, dia ankalazaina amin' ny 1 Mey, tsingerin-taona nanokanana ny fiangonana natokana ho azy ireo any Rôma (antsoina ankehitriny hoe Fiangonan’ ny Apôstôly Roa Ambin' ny Folo, na *Basilica dei Santi Dodici Apostoli* amin' ny teny italiana, *SS. Duodecim Apostolorum* amin' ny teny latina). Ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana dia mankalaza ny fetin' i Filipo amin' ny 14 Nôvambra. Ny iray amin' ny kôdeksa gnôstika hita tao amin' ny tranomboky Nag Hammadi tamin' ny taona 1945 dia mitondra ny anaran' i Filipo amin' ny lohateniny, eo amin' ny farany ambany.

## Ny anarany
Ny anarana hoe *Filipo* dia fanagasiana ny anarana amin' ny teny grika hoe *Φίλιππος / Philippos*. Atao hoe ܦܝܠܝܦܘܣ izy amin' ny teny arameana, fa ⲫⲓⲗⲓⲡⲡⲟⲥ / Philippos kosa amin' ny teny kôpta.

## I Filipo araka ny Baiboly
Any amin' ny tananan' i Betsaida akaikin' i Galelia (na Galilila) amoron' ny farihy Tiberiasy (na Tiberiada) no fiavian' i Filipo - sahala amin' i Petera sy i Andrea, izay samy apôstôly. Mpianatr' i Joany Batista sahala amin' i Andrea koa izy talohan' ny haha apôstôlin' i Jesoa (na Jesosy) azy. Ny Filazantsaran' i Joany dia mitantara ny fomba niantsoan' i Jesoa azy sy ny nanehoany an' i Natanaela tamin' i Jesoa. Mety ho i Bartôlômeo (na Bartelemy) io Natanaela io.

I Filipo no nitenenan' i Jesoa talohan' ny nampitomboany ny isan' ny mofo (Joa. 6.5-7). Izy no nisehoan' ny Jentilisa (na Jentily) alohan' ny hanatonan' izy ireo an' i Jesoa (Joa. 12.21-22). Tamin' ny fiaraha-misakafo farany nataon' i Jesoa dia izy ilay nangataka tamin' i Jesoa ny hanehoana amin' ny mpianatra ny Ray (Joa. 14.7-12).

## Jereo koa
* Apôstôly: Andrea - Bartôlômeo - Filipo - Jakôba zanak' i Alfeo - Jakôba zanak' i Zebedeo - Joany - Joda - Jodasy - Matio - Petera - Simôna Zelôta - Tômasy
* Filipo Evanjelista na Filipo Diakôna
Boky lazaina fa nosoratan' i Filipo:

* Asan' i Filipo

* Epistilin' i Petera ho an' i Filipo

* Evanjelin’ i Filipo
Joda Tadeo

I **Joda Tadeo** na **Joda** na **Joda zanak' i Jakôba** dia iray amin' ny mpianatr' i Jesoa roa ambin' ny folo lahy. I Joda dia atao hoe koa *Joda zanak' i Jakôba* na *Jodasy zanak' i  Jakôba* na *Joda Tadeo* na *Jodasy Tadeo*. *Ἰούδας Ἰάκωβος / Ioudas Iakôbos* amin' ny teny grika. Tsy afangaro amin' i Jodasy Iskariôta i Jodasy Tadeo (*Ἰούδας Θαδδαιος / Ioudas Thaddaios* amin' ny teny grika).

## Araka ny Testamenta Vaovao
Voaresaka ao amin' ny Filazantsara sy ny ''Asan' ny Apôstôly'' i Joda. Ny filazana fa ilay apôstôly antsoina hoe Jodasy zanak' i Jakôba na Tadeo (izay atao hoe *Lebeo* koa) ao amin' ny lisitry ny Apôstôly roa ambin' ny folo ao amin' ny Filazantsara dia "rahalahin' i Jesoa]] antsoina hoe Joda, dia iadian-kevitra eo amin' ny mpahay tantara ary tsy mitovy amin' ny lovam-pampianaran' ny Fiangonana Tandrefana sy ny an' ny Fiangonana Tatsinanana.

Raha tena anisan' ny "rahalahin' i Jesoa" tokoa izy, dia manaporofo ny epistilin' i Paoly fa "olona manan-kery nanao asa fitoriana lehibe" izy ireo ary nanana toerana ambony teo amin' ilay fikambanana, satria sahala amin' ny apôstôly Petera dia nanan-jo hitondra vady izy (I Kôrintiana 9 :5 ).

## Ny Epistilin' i Joda

* ''Epistily nosoratan' i Joda''

## Jereo koa
* Apôstôly: Andrea - Bartôlômeo - Filipo - Jakôba zanak' i Alfeo - Jakôba zanak' i Zebedeo - Joany - Joda - Jodasy - Matio - Petera - Simôna Zelôta - Tômasy
*Jodasy Iskariôta
*Joda Zelôta
Simôna Zelôta

I **Simôna Zelôta** dia iray amin' ireo mpianatr' i Jesoa. Tsy afangaro amin' i Simôna Petera izy. Ny hoe *zelôta* dia azo adika hoe "mafana fo" na "saro-piaro". Ny Asan' ny Apôstôly (Asa 1:13) sy ny Lioka (Lio 6:15) no miantso azy hoe "Simôna Zelôta" fa ny Matio (Mat 10:4) sy ny Marka (Mar 3:18) kosa dia miantso azy hoe "Simôna Kanaanita" na "Simôna Kanaaneana". Amin' ny teny grika izany dia atao hoe Σίμων ὁ Κανανίτης / *Simôn o Kananitês*, amin' ny teny kôpta: ⲥⲱⲙⲙⲥⲱⲙ / *Sômmôm*; amin' ny teny siriaka klasika kosa dia ܫܡܥܘܢ ܩܢܢܝܐ.    
Isan' ireo manjavozavo indrindra amin' ny Apôstôlin' i Jesoa izy. Misy soratra pseodepigrafa vitsivitsy mifandray aminy, saingy tsy nampidirin' i Masindahy Jerôma tao amin' ny boky *De viris illustribus* izay voasoratra teo anelanelan' ny taona 392 sy 393 taor. J.K. izany.

## Jereo koa:
* Apôstôly: Andrea - Bartôlômeo - Filipo - Jakôba zanak' i Alfeo - Jakôba zanak' i Zebedeo - Joany - Joda - Jodasy - Matio - Petera - Simôna Zelôta - Tômasy
*Zelôta
Jakôba zanak' i Alfeo

I **Jakôba** **zanak' i** **Alfeo** na **Jakôba** **Zandriny** na **Jakôba Kely** dia isan' ireo mpianatr' i Jesoa roa ambin' ny folo lahy. Jiosy avy any Galilea (na Galilia) izy. Inefatra mitranga ao amin' ny Testamenta Vaovao ny anarany. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Ἰάκωβος / *Iakōbos*.

## Ny anarany
Atao hoe *Iάκωβος ὁ τοῦ Ἁλφαίου* / *Iakôbos o toû Alphaiou* izy amin' ny teny grika. Tsy afangaro amin' i Jakôba zanak' i Zebedio i Jakôba zanak' i Alfeo. 
Amin’ ny teny hebreo izy dia atao hoe יעקב בן חלפי / *Ya'akov ben Halfai*; amin' ny teny kôpta ⲓⲁⲕⲱⲃⲟⲥ ⲛⲧⲉ ⲁⲗⲫⲉⲟⲥ; amin' ny teny arabo يعقوب بن حلفى / *Ya'qūb bin Halfā*.
Atao hoe koa *Jakôba Zandriny* (na *Jakôba Kely*) izy. Ny hoe *Alfeo* na *Alphaios* (grika) dia avy amin' ny anarana arameana hoe *Alpai*. Ny hoe *Jakoba Zandriny* na *Jakoba Kely* dia fandikana ny teny grika hoe *Ἰάκωβος ὁ μίκρος / Iakōbos ho mikros* (Marka 15.40). Marihina fa iandian-kevitra ny maha nanoratra epistily an' i Jakôba zanak' i Alfeo.

## Jereo koa:
* Apôstôly: Andrea - Bartôlômeo - Filipo - Jakôba zanak' i Alfeo - Jakôba zanak' i Zebedeo - Joany - Joda - Jodasy - Matio - Petera - Simôna Zelôta - Tômasy

* Epistily nosoratan' i Jakôba
*Jakôba zanak' i Zebedio
*Alfeo
-1504

Ireo zava-nitranga, ireo olon-teraka ary ireo olona maty tamin'ny taona  ny kalandrie Gregôriana.
## Zava-nitranga

## Teraka tamin'ny taona

## Maty tamin'ny taona
Jôba

I **Jôba** na **Joba** dia olona resahina ao amin' ny Baiboly ao amin' ilay boky mitondra ny anarany (Bokin' i Jôba). Ao amin' ny Tanakh izy dia atao amin' ny teny hebreo hoe אִיּוֹב / *ʾIyyôv*. Ny boky masin' ny silamo (Kor'any) koa dia miresaka an' i Jôba izay ataony amin' ny teny arabo hoe أيّوب  / *<nowiki/>'Ayyûb* ). I Jôba no maneho ny finoan' olo-marina navela ho sedrain' i Satana, araka ny fanomezan-dalan' Andriamanitra (Jôba 1:9-12).

## Tantaran' i Jôba

### Tantaran' i Jôba araka ny Baiboly
Na dia olo-marina aza i Jôba (Jôba 1:1), ny anarany dia avy amin' ny fizahan-toetra nataon' i Satana azy mba hijerena na hatoky an' Andriamanitra hatrany izy na tsia (Jôba 1:1). Niaritra ny faharavan' ny fananany (Jôba 1:14) sy ny faharinganan' ny zanany (Jôba 1:18-19) ary ny fijaliany noho ny vay nahazo azy (Jôba 2:7). Nanana zanakalahy fito sy zanakavavy telo i Jôba (Jôba 1:2) izay maty daholo tao amin'ny firodanan' ny tranon' ny lahimatoany tamin' ny fiandohan' ilay fitsapana (Jôba 1:18-19). Niaritra ihany koa ny fanomezan-tsiny nataon' ny sakaizany telolahy azy izy nefa tsy niala tamin' ny fitokisany amin' Andriamanitra. Hohazavain' Andriamanitra aminy fa tsy tokony ho refesin' ny fijerin' olombelona ny fitsarany, ary haverina roa heny amin' i Jôba indray ny fananany. Hahazo zazalahy fito sy zazavavy telo indray i Jôba rehefa vita ny fisedrana azy. Ny zananivavy telo farany dia atao hoe Jemima sy Ketsia ary Kerena-Hapoka (Jôba 42:14).

### Tantaran' i Jôba araka ny Kor'any
Ny Kor'any dia manao an' i Aioba (arabo: *<nowiki/>'Ayyoûb*) ho mpaminany ambony toetra sy malala-tanana. Tia azy fatratra Andriamanitra satria anisan' ny mpanompo be fanetren-tena sy nanompo amim-pahatsoratra izy. Nanampy ny kamboty izy, ary nanome sakafo ny mahantra. Hitan' i Satana ny fanoloran-tenan' i Aioba amin' Andriamanitra, ka nanapa-kevitra i Satana hitarika azy amin' ny tsy izy nefa tsy nahomby izany. Nataony toraka izany koa ny vadiny atao hoe Rahma nefa tsy nahomby koa izany. Nianjadian' ny fahoriana mafy i Aioba ka nijaly tamim-paharetana. Izao no voasoratra ao amin' ny Kor'any:"Tsarovy koa i Aioba mpanompontsika, tamin' ny nanaovany izao teny izao tamin' ny Tompony: Nataon' i Satana reraky ny aretina maro sy ny fampijaliana aho. Nisy feo niteny mafy taminy hoe: Kapohy amin' ny tongotrao ny tany. Dia nataony izany, ka nisy loharano nifantsitsitra. Hataonao hidiovana io rano io; mangatsiatsiaka io, ary hisotro aminy ianao. Naverintsika aminy ny ankohonany, sady nampiantsika mitovy amin' izay nisy teo. Porofon' ny famindram-pontsika izany sady fampitandremana ho an' ny olona manan-tsaina (*Ny Kor'any*, "Sad", 38:40-44).

## Jereo koa

* Mpaminanin' ny kristianisma
* Mpaminanin' ny silamo

## Loharano sy fanamarihana
Julien Simon-Chautemps

**Julien Simon-Chautemps** dia mpiantoka, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 14 Mey 1978.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Kalimantan

I **Kalimantan** dia tapan'ny nosy Borneo izay mitambatra ao amin' i Indônezia. Mizara faritany dimy i Kalimatan, dia i Kalimantan Andrefana, i Kalimantan Afovoany, Kalimantan Atsimo, i Kalimantan Atsinanana ary i Kalimantan Avaratra.
Broney

I **Broney** na **Soltanatan' i Broney Darosalama** dia firenena ao amin' ny tapany avaratry ny nosy Bôrneô,  ao Azia Atsimo-Atsinanana. Itambarany amin' i Malaizia sy i Indônezia io nosy io. Amin' ny fiteny maley: izy dia atao hoe ***Kesultanan Brunei***. Ny renivohiny dia i Bandar Seri Begawan, izay tanàna lehibe indrindra ao.  Ny fiteny maley no fiteny ôfisiany any. Atao hoe Broneiana ny vahoakan' io firene io.

Hodidinin' ny tapany atsimon' ny Ranomasin' i Sina izy sady voafefin' ny fanjakan' i Sarawak any Malezia. Mirefy 5&nbsp;765 km2 ny velarany ary miisa 464&nbsp;478 ny mponiny araka ny fanisana natao tamin' ny 2020. Ny faritr'ora dia +8. Ao amin’ ny tany lemaka amorontsoraka be honahona no misy an’ i Broney; any anaty tany dia ahitana vohon-tany be tendrombohitra, ahitana ny tandavan-tendrombohitra Crocker, ka i Pagon Priok, izay manana haambo mirefy 1&nbsp;850&nbsp;m, no tampona avo indrindra ao amin’ io firenena io. Saika ny antsasaky ny veleran-tanin’ ilay firenena no rakotra ala mikitroka, izay ahitana biby isan-karazany toy ny androngo, ny bibilava, ny liona, ny rajako, ny tigra, ary vorona isan-karazany.

Maley ny ankamaroan’ ny mponina any Broney. Ahitana Sinoa sy Daiàka (vahoaka tompon-tany) koa any. Mozilmana ny ankamaroan’ ny mponina any.

Ny famokarana solitany sy etona voajanahary no mampatanjaka ny toekaren’ io firenena io. Ny fidiram-bolan’ ilay firenena dia mihoatra lavitra ny fandaniam-bolany ka noho izany dia maimaim-poana ny fianarana sy ny fitsaboana ary fisotroan-dronono any.

Prôtektôrata britanika taloha i Broney izay nahazo ny fahaleovan-tenany tamin’ ny taona 1984. Anisan' ny mpikambana dimy manana ny fiandrianany manokana ao amin' ny Commowealth izy. Ankehitriny i Broney dia soltanata mampihatra fahefam-panjaka tsy refesi-mandidy: atao hoe "soltana" ny mpitondra ilay firenena. Ny soltana Hassanal Bolkiah no nitondra azy nanomboka tamin' ny taona 1968.

## Jereo koa
**Firenena ao Azia:**

Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Galilea (faritra)

I **Galilea** na **Galilia** dia faritra ao amin' ny tapany avaratr' i Israely, izay eo anelanelan' ny Ranomasina Mediteranea ao andrefana sy i Siria ao avaratra ary ny lemak' i Esdrelôna ao atsimo.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *Galilea* na *Galilia* dia avy amin' ny teny hebreo hoe הגליל / *Ha-Galîl*, izay midika hoe "ny faribolana" na "ny faritra". Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe الجليل  / *al-Jalîl*, izay mitovy dika amin' io ihany.

## Jeôgrafia

I Galilea dia tangoron-tendrombohitra be vato ao amin' ny tapany avaratr' i Israely. Ny tendrony avo indrindra dia ny tendrombohitra Merôna, izay mihoatra ny 1&nbsp;200&nbsp;m. Antonony ny maripanany sady manana rotsakorana izay mamelona ireo renirano vitsivitsy ampiasaina amin' ny fambolena. Mandrakotra ny iray ampahatelon' ny velaran-tanin' i Israely i Galilea, avy any Dana any avaratra, am-pototry ny tendrombohitra Hermôna, hatrany amin' ny tendrombohitr' i Karmela sy i Gilbôa any atsimo, ary avy any amin' ny lohasahan' i Jôrdana any atsinanana hatrany amin' ny moron' ny Ranomasina Mediteranea any andrefana, ka mamakivaky ny lemak' i Jezrela sy Ako.

## Araka ny Baiboly

### I Galilea ao amin' ny Testamenta Taloha
Tsy voaresaka ao amin' ny Pentateoka ny amin' i Galily (*Galil*). Hita amin' ny endriny milaza maro io teny io ao amin' ny Bokin' i Jôsoa (Jôs. 13.2) sady midika hoe "faritra" na "firenena", ary mety nanondro faritra manokana. Ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka (1Mpanj. 9.11-138) dia voalaza fa natolotr' i Sôlômôna ho valisoan' i Hirama ny lemaka iray ao anelanelan' ireo tendrombohitr' i Naftaly noho ny asa nataony. Nahakivy an' i Hirama izany fanomezana izany, ka nomeny anarana hoe "tanin' i Kabola". Miantso azy hoe Galily (*Galil*) ny mponina Jodeana (na Jodiana). Ao amin' ny Bokin' ny Makabeo dia toerana nisehoan' ny ady maro teo amin' ny Jodeana sy ny fitondrana seleokida i Galilea.   

### I Galilea ao amin' ny Testamenta Vaovao

I Galilea dia voaresaka matetika ao amin' ny Testamenta Vaovao. Ao no nandanian' i Jesoa ny ampahany be amin' ny androny. Ny Evanjely telo voalohany dia mifantoka amin' ny asany amin' io faritra io, izay voasoritsoritra am-panoharana sy feno zava-miafina, ny amin' ny diany rehetra ao amin' ny tapany avaratr' i Palestina, izay voaelanelan' ny fandroahana fanahy ratsy sy fahagagana. Ny andian-teny hoe "Galilean' ny Firenena" (Mat. 4.15, izay noraisina avy ao amin' ny Bokin' i Isaia 8.23) izay atao amin' ny teny hebreo hoe "*Galil haGoyim*", dia hoatry ny milaza am-panoharana faritra izay tokony hampibebahina, raha mitaha amin' i Jodea sy ny Tempolin' i Jerosalema.

Mety ho sisa amin' ny fitenenana hoe "Fahendren' ny Firenena", ny teny hoe *GLYL* (*Galil* na *Galilea*) sy *HKhMH* (*Hokhmah*), izay midika hoe "Fahendrena" ka manana gematria mitovy.
## Jereo koa
*Galilea tamin' ny andron' i Jesoa
*Ranomasina Galilea
Ebera

I **Ebera** na **Hebera** dia olona resahina ao amin' ny Baiboly. Izy no razamben' ny Hebreo (Gen. 10:21) sy ny Ismaelita araka ny Bokin' ny Genesisy (Gen.10 - 11) sy ny Boky voalohan' ny Tantara (1Tant. 1). Zanak' i Sela izay taranak' i Seta izy. I Pelega sy i Jôktana (na Iôktana) no zanany (Gen. 10:25). 

## Ny amin' ilay anarana
Ny anarana hoe *Ebera* na *Hebera* dia fanagasiana ny anarana hebreo hoe עֵבֶר‬ / *ʻĒḇer* na *Ever.* Amin' ny fiteny arabo izy dia atao hoe *ʿĀbir.* Ny teny hebreo hoe *ivri*, izay midika hoe "hebreo", dia avy amin' ny teny hoe *ever* na *eber*. Avy amin' io koa ny teny arabo hoe عبر / *aber* izay midika hoe "miampita". Ny fototeny aramena sy hebreo hoe עבר dia mifandray hevitra amin' ny hoe "fiampitana" na ny hoe "eny ampita". Misy mihevitra fa mety ho anarana toerana ny hoe *Ebera*, faritra izay mety manakaiky an' i Asiria.

## Ny fianakavianty sy ny taranany
I Ebera dia zafiafin' i Sema zanak' i Nôa sady rain' i Pelega izay teraka rehefa feno 34 taona i Ebera (134 araka ny Septoaginta na Septanta), sy rain' i Jôktana (na Iôktana). Zanak' i Sela izay razamben' i Abrahama izy. Araka ny Tanakh, i Ebera dia maty tamin' ny faha-464 taonany (na 404 araka ny Septoajinta) (Gen. 11.14-17) rehefa feno 79 taona i Jakôba.

Ao amin' ny Septoaginta kosa, ny rain' i Ebera (grika: ῞*Εβερ*/ *Eber*) dia i Sala (grika: *Σαλά* / *Salà*). Atao hoe Falega (grika: *Φαλέγ* / *Faleg*) ny zanany izay teraka rehefa 134 taona i Ebera, ary nanana zanakalahy hafa sy zanakavavy izy. Niaina nandritra ny 404 taona i Ebera (Gen. 11. 14-17 - araka ny Septoajinta).

## Jereo koa
* Abrahama
* Hebreo
* Mpaminanin' ny kristianisma

## Loharano sy fanamarihana
RAP,R'n'b

## RAP,R'n'b== Dia tsy kolotsaina [[Malagasy]] fa kolotsaina avy any ivelany ary ny vohizin'ireo /* ARTISTE MALAGASY *\ maro mba ampitombo be kokoa ny zavakanto eto MADAGASCAR
*Maro mpakafy izy ankehitriny
*Ary maro ihany koa ireo mpanakanto MALAGASY mivohy ny gadona ==RAP,R'n'b== izay ankafiziny olona iarahana mahita 
*Ao @ R'n'b
>>Marion 
>>Y-zit
>>Shy'n
>>Tovo j'hay
>>Lil'c
>>Meizah
>>Odyai
>>Spydee
*Ao @ RAP
>>Raboussa
>>18'2,18'3
>>BigJim Da
>>Jopa sy Bango
>>Agrad & Skaiz
>>Dahhop
>>Tsota
>>Askin
*Ao @RAP,R'n'b Ankehitriny
>>SHAM & ANDI
>>ACHLY
>>DY DOUME
>>LA'MAH
>>CHANTAL
>>JYUNI
>>KIM-JAH
.vu

**.vu** dia ny top-level domain fehezan-dalàna ho an'ny Vanoato eo amin'ny aterineto.

Jereo koa: Lisitry ny ambony-pitenenana.
Bokin' i Tôbia

Ny ***Bokin' i Tôbia*** na ***Bokin' i Tôbita*** dia boky ao amin' ny Baiboly amin' ny fiteny grika atao hoe Septoaginta na Septanta izay mitatitra ny tantaran' ny Israelita iray atao hoe Tôbia anisan' ny fokom-pirenen' i Neftaly izay nasesitany tany Ninive sady lasa jamba raha nilatsahan' ny taim-borona tamin' ny masony. Nandefa ny zanany atao hoe Tôbia izay hitaky trosa any Media ao amin' ny havany atao hoe Gabaela izy.

Deoterôkanônika ny *Bokin' i Tôbia* ho an' ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa fa apôkrifa kosa ho an' ny Prôtestanta. Tsy hita ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny hebreo (Tanakh) io boky io.

## Famintinana
Ny anjely Rafaela, izay taty aoriana ataon' ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa hoe arkanjely, dia nitondra an' i Tôbia any Ekbatana hanjono trondro izay halaina fo sy aty ary afero. 

Nifanena tamin' i Sara, dia ilay vehivavy ho vadiny, izy. Ity vehivavy ity dia nampijalin' ny devoly Asmôdea izay namono mifanesisesy ny lehilahy vadiny nifandimby tamin' ny alina nahavitan' ny fakamparam-bady.

Ny anjely Rafaela, izay efa nanazava tamin' i Tôbia tany aloha fa tokony halainy ho vady i Sara, dia nanoro azy ny fomba hanafahana aminy ilay demony mampijaly azy. Nivavaka tamin' Andriamanitra mba ho sitrana koa i Sara.

Rehefa azon' i Tôbia ny aferon' ilay trondro, araka ny torohevitry ny anjely Rafaela, dia niverina tany amin-drainy  izy mba hanasitrana ny hajamban-drainy ka sitrana tokoa i Tôbia rainy. 

## Jereo koa
**Boky ara-tantara protokanonika:**

* ''Bokin' i Jôsoa'' (na *[[Bokin' i Jôsoa|Bokin' i Jôsoe]]*)
* ''Bokin' ny mpitsara''
* *[[Bokin' i Rota]]*
* *[[Boky voalohan' i Samoela]]*
* *[[Boky faharoan' i Samoela]]*
* *[[Boky voalohan' ny Mpanjaka]]*
* *[[Boky faharoan' ny Mpanjaka]]*
* *[[Boky voalohan' ny Tantara]]*
* *[[Boky faharoan' ny Tantara]]*
* *[[Bokin' i Ezra]]* (na *[[Bokin' i Ezra|Bokin' i Esdrasa]]*)
* *[[Bokin' i Nehemia]]*

**Boky ara-tantara deoterokanonika:**

* ''Bokin' i Tôbia''
* *[[Bokin' i Jodita]]*
* *[[Boky voalohan' ny Makabeo]]*
* *[[Boky faharoan' ny Makabeo|Boky faharian' ny Makabeo]]*
.tw

**.tw** dia ny top-level domain fehezan-dalàna ho an'ny Taiwan eo amin'ny aterineto.

Jereo koa: Lisitry ny ambony-pitenenana.
Boky voalohan' ny Makabeo

Ny ***Boky voalohan' ny Makabeo*** dia boky ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika atao hoe Septoaginta na Septanta. Mitantara ny zavatra nataon' ny fianakaviana Hasmôneana nandritra ny tolona nataon' ny Jiosy ho an' ny fahaleovan-tenany teo anelanelan' ny taona 175 sy 135 tal. J.K. io boky io. Tsy hita ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny fiteny hebreo ny *Boky voalohan' ny Makabeo*. Boky deoterôkanônika izy ao amin' ny Baiboly katôlika sy ny Baiboly ôrtôdôksa fa apôkrifa kosa ho an' ny Prôtestanta.

## Fanoratana ny boky
Asa soratry ny mpanindrahindra firenena ny *Boky voalohan' ny Makabeo* izay nosoratan' olon-tsy fantatra nafana fo tamin' ny fanohanana ny fianakavia-mpanjaka hasmôneana. Nifototra tamin' ny tahirin-kevitra ôfisialy ny fitantarany. Manodidina ny taona 100 tal. J.K. no nanoratana ilay boky, taorian' ny nahafatesan' i Simôna sy talohan' ny nidiran' i Pômpeio an-tsehatra tao Jerosalema tamin' ny taona 63 tal. J.K., satria miseho ho mankasitraka an' i Rôma ny mpanoratra. Dikan-teny grika avy amin' ny soratra hebreo no endrik' io boky io voatahiry, angamba ny *Horonan-tsoratry ny Hasmôneana* izany, izay lazain' i Flavio Jôsefa fa fivakina tamin' ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa.    

## Votoatin' ny boky
Mitantara ny fikomian' ny Makabeo hatramin' ny fanombohan' izany fikomiana izany tao Jodea hanoherana ny mpanjaka seleokida ka hatramin' ny nanjakan' i Joany Hirkàno I ilay boky. Tantara niseho nandritra ny 40 taona izany.

Nandray ny lohahevitra maro hita ao amin' ny tantaran' ny Jody (na Jiosy) tany aloha ny mpanoratra, indrindra ny ao amin' ny *[[Bokin' ny Deoterônômia|Bokin' ny Deoterônômy]]* (na *Deoterônômia*) ny amin' ny fitandremana ny Lalàna. Ny Lalàna no zava-dehibe indrindra amin' ny zavatra rehetra ka izany no nampisy ny tsy fifanarahana eo amin' ny mpitandrina ny Lalàna sy ny manohitra izany. Amin' ny mpanoratra dia voninahitra lehibe ny maty amin' ny ady mitam-piadiana entina hiarovana ny Lalàna, ary fanompoana an' Andriamanitra ny fanompoana ny tanindrazana.

## Jereo koa
**Olona**

*Makabeo
*Hasmoneana

**Boky ara-tantara prôtôkanônika**

* ''Bokin' i Jôsoa'' (na *Jôsoe*)
* ''Bokin' ny Mpitsara''
* ''Bokin' i Rota''
* ''Boky voalohan' i Samoela''
* ''Boky faharoan' i Samoela''
* ''Boky voalohan' ny Mpanjaka''
* ''Boky faharoan' ny Mpanjaka''
* ''Boky voalohan' ny Tantara''
* ''Boky faharoan' ny Tantara''
* ''Bokin' i Ezra'' (na *Esdrasa*)
* *[[Bokin' i Nehemia]]*

**Boky ara-tantara deoterôkanônika:**

* ''Bokin' i Tôbia''
* ''Bokin' i Jodita''
* ''Boky voalohan' ny Makabeo''
* ''Boky faharoan' ny Makabeo''

## Loharano
Boky fahadimin' ny Makabeo

Ny ***Boky fahadimin' ny Makabeo*** dia boky ara-pivavahana jiosy izay tsy anisan' ny boky ao amin' ny Tanakh na amin' ny Baiboly kristiana. Apôkrifa io boky io fa tsy deoterôkanônika na ho an' ny Katôlika na ho an' ny Ôrtôdôksa. Ny Prôtestanta dia manasokajy azy ho pseodepigrafa.

## Anaran' ilay boky
Ny anarana hoe *Boky fahadimin' ny Makabeo* (*5Makabeo*) dia nampidirin' i Henry Cotton ka notazomin' i  Samuel Davidson sy ny hafa koa. Ireto koa ny lohateny hafa iantsoana ilay boky: ***Boky faharoan' ny Makabeo'' ''Arabo*** na ***Bokin' ny Makabeo Arabo***.

## Votoatiny
Mitantara ny zava-nitranga tamin' ny saika hamaboan' i Heliôdôrôsy ny fanaka tao an-Tempoly tamin' ny taona 186 tal. J.K. hatramin' ny nahafatesan' ny zanakalahy roan' i Herôda Lehibe tamin' ny taona 6 tal. J.K. ny boky.

Sahala amin' ny Bokin' ny Makabeo efatra voalohany, ity boky ity dia mikendry ny hampionona ny Jiosy amin' ny fahoriany sy mamporisika azy ireo haharitra amin' ny fitandremana ny Lalàn' i Mosesy.

## Jereo koa

* Makabeo
* ''Boky voalohan' ny Makabeo''
* ''Boky faharoan' ny Makabeo''
* ''Boky fahatelon' ny Makabeo''
* ''Boky fahefatry ny Makabeo''
* Bokin' ny Makabeo

## Loharano