open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Umm Salama

I **Hind bint Abi Umayya** na **Hind al-Makhzumiyah** na **Umm Salama** no vadin' ny mpaminany Mohamady fahenina. Zanakavavin' i Abu Umayya Huzaifa bin Al Mughira sy i 'Atikah bint 'Amer bin Rabi'ah izy. Atao hoe هِنْد بِنْت أَبِي أُمَيَّة / izy amin' ny teny arabo. Teraka tokony tamin' ny taona 595 izy ary maty tamin' ny taona 680.

I Umm Salama dia anisan' ny fokom-pianakaviana Makhzum ao amin' ny fokom-pirenena Quraysh. I Abu Salama vadiny voalohany dia nananany zanaka maromaro, telo lahy ary vavy iray. Samy nifindra monina tany Abisinia niaraka tamin' ny vadiny izy. Maty ny vadiny voalohany taorian' ny ady tao Uhud noho ny ratra nahazo azy tao.

Nanambady an' i Mohamady i Umm Salama tamin' ny taona 626, fony izy 29 taona. Lovantsofina maro no manao izany fanambadiana izany ho fampiononana nomen' i Allah taorian' ny nahafatesan' ny vadiny voalohany. Lovantsofina maro mifanipaka no mitatitra ity fizaràn-tantara ity.

I Umm Salama dia voalaza fa nampita hadita efa ho 300 ka noho izany dia heverin' ny mpandinika mozilmana ho *fukaha*', izany hoe mpahay lalàna. Maty tamin' ny taona 678 na 679 na 680 izy, na taorian' ny fandripahana tao Karbala koa aza. Mifanohitra ny loharanom-baovao.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Hafsa bint Umar

I **Hafsa bint Umar ben al-Khattab** na **Hafsa** no vadin' i Mohamady fahefatra. Zanakavavin' ny kalifa faharoa Umar ibn al-Khattab sy i Zaynab bint Mas’ūn izy. Teraka teraka tao Meka manodidina ny taona 605 izy ary maty manodidina ny taona 667. 

Ny vadiny voalohany dia i Khumays ibn Hudhafa. Nifindra monina tany Medina niaraka taminy izy. Ity farany dia maty tamin' ny ady tao Badr (araka ny voalazan' i Ibn Sa'd) na nandritra ny ady tao Uhud (araka ny voalazan' i Ibn Hajar). Ho an' i Ibn Qutayba dia maty ela be taorian' izany ady rehetra izany izy.

Avy eo dia natolotry ny rainy an' i Abu Bakr sy Uthman izy, nefa tsy nety ireto farany ireto. Nanambady an' i Mohamady tamin' ny taona 625 eo ho eo izy, tamin' izy 18 taona. Ho an' i Ibn Hajar dia nitranga izany roa volana talohan' ny ady tao Uhud. Nilaza i Ibn Sa'd fa nisy ny fisarahana teo amin' izy ireo talohan' ny hivadiany indray. Ity fizan-tantara ity dia mifamatotra, ho an' ny mpamakafaka ny andininy faha-3 amin' ny Soràta faha-66 izay milaza ny tsy fahalalam-pomba nataon' ny iray tamin' ny vadin' i Mohamady. Ity andalan-tsoratra ao amin' ny Kor'any ity (andininy voalohany hatramin' ny faha-3) dia natao an-kolaka ary ahitana singa miparitaka (ny andininy faha-3 tsy mifandray amin' ny andininy faha-2). Raha nanandrana nanazava ireo teny an-kolaka ireo ny mpamakafaka dia heverin' i Neuenkirchen fa niezaka nitady vahaolana isan-karazany ny mpanao heviteny, nefa samy tsy dia maharesy lahatra noho ny hafa izany. Ireo lovantsofina ireo dia milaza fa i Mohamady dia nanararaotra ny tsy nahateo an' i Hafsa mba hanaovany firaisana ara-nofo amin' ny andevo iray, atao hoe Maria Kôpta (izay voalaza fa vadin' i Mohamady koa). Tratran' i Hafsa ny zava-niseho, nitaraina i Hafsa ka nampangina azy i Mohamady, nefa tsy nohajainy izany. Vehivavy tsy mpankatò i Hafsa.

Misy amin' ny mpampita hadita no mihevitra fa tsy manome voninahitra an' i Mohamady ity fizaran-tantara. Ho azy ireo, ny tsiambaratelo naparitak' i Hafsa dia mahakasika ny fifandimbiasan' ny kalifa. Ho an' ny hadita iray hafa nampitain' i Bukhari, dia mahakasika ny fandrarana ny tantely izany. Ireo fampitana marobe ireo dia maneho ny fampifanarahana ny lovantsofina amin' ny lamina etikan' ny mpampita.

Tamin' ny fahafatesan' i Mohamady dia voalaza fa nampirisika an' i Mohamady sy Aisha i Hafsa hanilika an' i Ali mba hahatafavoaka ny rain' izy ireo tsirairay avy.

Araka ny ankamaroan' ny lovantsofina dia maty tamin' ny taona 665 i Hafsa. Araka ny lovantsofina siita dia niaina hatramin' ny fiafaran' ny fitondran' i Ali izy. Ho an' i Ibn Qutayba dia maty nandritra ny an' i Uthman izy.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Mariyah al-Qibtiyya

I **Mariyah al-Qibtiyya** dia andevo egiptiana nalefan' i Al-Muqawqis ho fanomezana ho an' ny mpaminany Mohamady mba ho vaditsindranony ary avy amin' ny firaisan' izy ireo no nahaterahan' i Ibrahim. Atao hoe **Maria Kôpta** izy. Amin' ny teny arabo dia atao hoe مَارِيَّة ٱلْقِبْطِيَّة / *Māriyyah al-Qībtīyyāh*) ny anarany. Maty tamin'ny taona 637 izy. Ny anarany feno dia **Mariyah bint Sham'un al-Qibtiyya**.

Ny karazana loharanom-baovao nentim-paharazana dia tsy ahafaha-mahazo fitantarana vatambatra sy mamintina momba ny fiainany. Ohatra, arakakaraka ny loharanom-baovao dia vadin' i Mohamady izy na andevony ihany.

Raha fintinina: i Maria Kôpta, izay zanakavavin' i Sham'un, teraka tany Ejipta Ambony, dia vehivavy kôpta mbola tanora, nalefa niaraka tamin' i Sirin rahavaviny ho fanomezana ho an' i Mohamady izay nanao azy ho vadiny. Tena tia azy i Mohamady. Lasa vady fahatelo ambin' ny folo izy tamin' ny taona 628. Avy amin' ny firaisan' izy ireo dia teraka i Ibrahim, izay maty mbola kely.

Nanaitra ny fialonan' ny vehivavy hafa i Maria, voalaza fa nampanantena i Mohamady fa hiala aminy, izany fampanantenana izany anefa notsoahany tsy ela taorian' izay. Taorian' ny nahafatesan' i Mohamady dia nahazo fisotroan-dronono avy amin' I Abu Bakr sy i Umar izy mandra-pahafatiny tamin' ny taona 637.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Juwayriyya bint al-Harith

I **Juwayriya bint al-Harith** no vadin' i Mohamady fahavalo, ka heverin' ny Mozilmana ho Renin' ny Mpino toy ny vadiny maro hafa. Atao hoe جويرية بنت الحارث / *Juwayriyyah bint al-Ḥārith* izy amin' ny teny arabo. Teraka tamin' ny taona 608 izy ary maty tamin' ny taona 676.

Izy dia zanakavavin' i Al-Hārith ibn Abi Dirar, lehiben' ny Banu Mustaliq, izay resy niaraka tamin' ny fokom-pireneny tamin' ny ady.

Maty teo amin' ny fahadimy amby enimpolo taona izy tamin' ny taona faha-50 taorian' ny fifindra-monina ary nalevina niaraka tamin' ny vadin' i Mohamady hafa ao Jannatul Baqi'.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Zaynab bint Jahsh

I **Zaynab binti Jahsh** dia zanak' olo-mpiray izy i Mohamady sady vadin' ity mpaminany farany amin' ny finoana silamo ity, ka noho izany dia heverin' ny Mozilmana ho anisan' ny *Ummahât ul-Muʾminīn* izany hoe "Renin' ny Mpino". Taloha izy dia vadin' i Zayd ibn Harithah, zanak' i Mohamady natsangany. Atao hoe زينب بنت جحش izy amin' ny teny arabo. Teraka tamin' ny taona 590 izy ary maty tamin' ny taona 641.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Umm Habiba

I **Ramla bint Abi-Sufyan**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **Umm Habiba**,  dia iray amin' ny vadin' i Mohamady. Atao hoe رُمْلَة بِنْت أَبِي سُفْيَان  na أُمّ حَبِيبَة izy amin' ny teny arabo. Teraka tamin' ny taona 594 tany Meka izy ary maty tamin' ny taona 665 tany Medina. Taloha i Umm Habiba dia vadin' ny rahalahin' i Saynab, 'Ubaydallāh b. Jahsh, izay niara-nifindra monina tany Abisinia. Nanambady an' i Mohamady tamin' ny taona 628 tany ho any izy rehefa niverina avy tany Khaybar. Maty tamin' ny taona 665 teo ho eo izy.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Maymuna bint al-Harith

I **Maymuna bint al-Harith** no vadin' i Mohamady farany sady heverin' ny Mozilmana ho Renin' ny Mpino. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe مَيْمُونَة بِنْت ٱلْحَارِث. Teraka tamin' ny taona 594 ary maty tamin' ny taona 674.

Ny fanambadiany tamin' i Mohamady dia natao tamin' ny taona 629, raha tokony ho 27 taona izy. Izay fanambadiana izay dia natao hanamafisana ny fifandraisana amin' ny fianakavian' ny rain' i Maymuna, atao hoe al-Abbas, izay dadatoan' i Mohamady ihany koa. Maty tamin' ny taona 680 teo ho eo izy.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Fitrandrahana ny harena voajanahary

Ny **fitrandrahana ny harena voajanahary** dia ny fampiasana ny harena voajanahary ho amin' ny fampitomboana ny toekarena, indraindray misy heviny ratsy momba ny fanimbana ny tontolo iainana. Ny fahapotehan' ny tontolo iainana dia mety vokatry ny fahapotehan' ny harena voajanahary, miaraka amin' ny fiantraikany ratsy eo amin' ny fitomboan' ny toekarena amin' ny faritra voakasika izany.

Nanomboka nipoitra teo amin' ny sehatra indostrialy ny fitrandrahana ny harena voajanahary tamin' ny taonjato faha-19 satria niitatra lavitra kokoa noho ny tany amin' ny faritra talohan' ny indostria ny fitrandrahana sy ny fanodinana ny akora (toy ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany, ny herin' aratra, ary ny fampiasana milina). Nandritra ny taonjato faha-20 dia nitombo haingana ny fandaniana angovo. Amin' izao fotoana izao dia manodidina ny 80% amin' ny fanjifana angovo eran-tany no tohanana amin' ny fitrandrahana fandrehitra fôsily izay ahitana ny solitany, ny arina ary etona voajanahary.

Ny harena tsy azo havaozina hafa izay trandrahin' ny olombelona dia ny akora ambanin' ny tany toy ny metaly sarobidy izay ampiasaina indrindra amin' ny famokarana entana indostrialy. Ny fambolena ankitery dia ohatra iray amin' ny fomba famokarana izay manakana ny lafiny maro amin' ny tontolo voajanahary, ohatra ny fahapotehan' ny ala amin' ny tontolo iainana an-tanety sy ny fandotoana ny rano amin' ny tontolo iainana anaty rano. Rehefa mitombo ny isan' ny mponina eran-tany ary misonga ny fitomboan' ny toekarena, dia mihamitombo hatrany ny fahapotehan' ny harena voajanahary iharan' ny fitrandrahana akora tsy maharitra.
Empira Mpanjanaka Belza

Ny **Empira Mpanjanaka Belza** na **Empira Belza** dia ny fizaràn-tany rehetra notantanan' ny Fanjakan' i Belzika, voaforonin' ny zanatany sy prôtektôrata any ivelany. I Belzika tokoa dia nifehy fizaràn-tany sy tany famokarana maromaro nandritra ny vanim-potoan' ny fanjanahantany, indrindra fa i Kôngô Belza (RD Kôngô ankehitriny) nanomboka tamin' ny taona 1908 ka hatramin' ny 1960, i Ruanda-Urundi (Roanda sy Borondy) nanomboka tamin' ny taona 1922 ka hatramin' ny 1962, ary ny Enklavan' i Lado (faritanin' i Central Equatoria ankehitriny any Sodàna Atsimo) nanomboka tamin' ny taona 1884 ka hatramin' ny 1910. Nanana tany famokarana kely ihany koa izy tany Goatemala (1843–1854) sy tany famokaran' i Belzika any Tianjin ao Sina (1902–1931) ary mpiara-mitantana ny Faritra Iraisam-Pirenen' i Tanger (frantsay: *Zone internationale de Tanger* ; espaniôla: *Zona Internacional de Tánger*) ao Marôka.

Manodidina ny 98% amin' ny fizaràn-tanin' i Belzika any ampitan-dranomasina dia zanatany iray monja (tokony ho 76 heny noho i Belzika) – fantatra amin' ny anarana hoe "Kôngô Belza". Ity zanatany ity dia naorina tamin' ny taona 1908 taorian' ny famindrana ny fiandrianam-pirenena avy amin' ny Fanjakana Mahaleo tenan' Kôngô (frantsay: *État indépendant du Congo*), izay fananana manokan' ny mpanjakan' i Belzika, Leopold II. Ny herisetra nampiasain' ny manampahefana tao amin' ny Fanjakana Mahaleotena izay nihatra tamin' ny teratany Kôngôley sy ny rafitra tsy misy antra amin' ny fitrandrahana ara-toekarena dia nitarika ho amin' ny fanerena ara-diplômasia mahery vaika an' i Belzika mba hifehy amin' ny fomba ôfisialy ilay firenena. Ny fitondrana belzia tao Kôngô dia niorina amin' ny "trinitem-panjanahana"  (*trinité coloniale*) izay fitambaran' ny tombontsoa ho an' ny fanjakana sy ny misiônera ary ny orinasa tsy miankina. Nandritra ny taompolo 1940 sy 1950 dia niaina fampanjariana ho tanàn-dehibe mahery vaika i Kôngô ary ny fitantanana dia nikendry ny hahatonga azy ho "zanatany môdely". Vokatry ny hetsi-panoheran' ny mpomba ny fahaleovantena, izay niely patrana sy nihamitombo hatrany, dia nahazo ny fahaleovantenany i Kôngô, ka lasa Repoblikan' i Kôngô - Léopoldville (*République du Congo*) tamin' ny taona 1960.

Amin' ny zanatan' i Belzika hafa, ny tena manan-danja indrindra dia i Roanda-Orondy (*Ruanda-Urundi*), ampahany amin' i Afrika Atsinanana Alemàna, izay nomena an' i Belzika ho tany iandraiketan' ny Fikambanan' ny Firenena, rehefa namoy ny zanataniny rehetra i Alemaina tamin' ny faran' ny Ady Lehibe I. Taorian' ny Revôlisiôna Roandey dia lasa fanjakana mahaleo tena an' i Borondy sy i Roanda tamin' ny 1962 ilay tany iandraiketana.
Ivoara

Ny **ivoara** dia zavatra mafy sy fotsy ary matroka izay akora fototra amin' ny nify sy ny vangin' ny biby toy ny elefanta, ny hipôpôtama, ny môrsa, ny narvaly, ny trozona kasalô na ny fakôsera. Any Frantsa, ny teny hoe "*ivoire*" dia ampiharina manokana (ary amin' ny varotra) hanondroana ny ivoara avy amin' ny elefanta na mamota. Efa hatramin' ny andro talohan' ny tantara dia nanapaka sy nanao sokitra ivoara ny olona. Talohan' ny fampidirana ny plastika, ny ivoara dia nampiasaina mba hanaovana zavatra isan' andro: bola kely (ankehitriny, vita amin' ny bakelita), kitendrin' ny pianô, bokotra, fikopahan-drivotra, tantana koveta na fatorana boky.
Apôkrifan' i Joany

Ny **Apôkrifan' i Joany** na **Apôkrifan' i Jaona** dia asasoratra pseodepigrafika kristiana gnôstika setiana tamin' ny taonjato faha-2 lazaina fa nosoratan' i Joany Apôstôly. Anisan' ny lahatsoratra resahin' i Ireneo ao amin' ny bokiny hoe *Adversus Haereses* ("Manohitra ny Fampianaran-Diso") izy io, izay nametraka ny fanoratana azy talohan' ny taona 180 taor. J.K. Atao hoe **Bokin' ny Tsiambaratelon' i Joany** na **Bokin' ny Tsiambaratelon' i Jaona** na ny **Apôkalipsy** **Tsiambaratelon' i Joany** na **Apôkalipsy Tsiambaratelon' i Jaona** koa io boky io. Aseho ho milazalaza an' i Jesoa na Jesosy niseho sy nanome fahalalana miafina (*[[gnosis]]*) an' i Joany mpianany ity boky ity. Milaza ny mpanoratra fa nitranga taorian' ny "niverenan' i Jesoa tany amin' ny  toerana niaviany" izany.
Evanjelin' ny Roa ambin' ny Folo

Ny **Filazantsaran' ny Roa ambin' ny Folo** na **Evanjelin' ny Roa ambin' ny Folo**, izay azo antsoina koa hoe ny **Filazantsaran' ny Apôstôly** na **Evanjelin' ny Apôstôly** dia filazantsara very izay noresahin' i Ôrigenesy ao amin' ny *Toriteny amin' ny Evanjelin' i Lioka* amin' ny maha ao amin' ny lisitry ny asasoratra mifono fampianaran-diso na finoan-diso. Amin' ny teny grika io boky io dia atao hoe τὸ τῶν δώδεκα εὐαγγέλιον / *To tôn Dôdeka euangelon*.

Ny fanontana nataon' i Schneemelcher ny *New Testament Apocrypha* dia nilaza fa diso ny fampitovioan' i Hierônimo na Jerôma ny *Filazantsaran' ny Roa ambin' ny Folo*, izay antsoiny hoe *Filazantsaran' ny Apôstôly*, amin' ny *[[Evanjelin' ny Hebreo|Filazantsaran' ny Hebreo]]* (*Dial. adv. Pelag. III 2*), fa i Ôrigenesy kosa dia manavaka tsara azy ireo (*Toriteny amin' ny Filazantsaran' i Lioka* 1.1). I Ambrôsio avy any Milano sy i Bede the Venerable koa dia mety nanao teny an-kolaka momba izany. Nisy fifandraisana teo amin' io filazantsara tsy fantatra io sy ny Filazantsaran' ny Ebiônita.

## Jereo koa

* Evanjelin' ny Apôstôly Roa ambin' ny Folo
Evanjelin' ny Apôstôly Roa ambin' ny Folo

Ny **Filazantsaran' ny Apôstôly Roa ambin' ny Folo** na **Evanjelin' ny Apôstôly Roa ambin' ny Folo** dia filazantsara na evanjely izay mamintina ny filazantsara efatra kanônika sy ny fiandohan' ny Asan' ny Apôstôly arahina apôkalipsy telo. Tsy misy afa-tsy amin' ny sora-tanana tokana ihany izy io ary naka aingam-panahy avy amin' ny Apôkalipsin' i Pseodô-Metôdio. Ny fanantenana eskatôlôjika resahiny dia sady tsotra no nohavaozina avy amin' ny lahatsoratra apôkaliptika siriaka teo aloha tamin' ny vanim-potoana iray ihany ary vavolombelon' ny paikadin' ny Kristiana siriana amin' ny fiatrehana ny fanjakazakan' ny Mozilmana tamin' ny tapany faharoa amin' ny taonjato faha-7 satria ny fanjakazakan' ny Mozilmana dia tsy noheverina intsony ho zava-mitranga vonjimaika miteraka fisavan' ny fihenjanana apôkaliptika.

Io asasoratra io koa dia manohana ny fialana amin' ny jodaisma sy ny kristianisma tsy mpomba ny miafizisma ary manolotra ny fitalahoan' ny mpanoratra ao amin' ny fiangonana misy azy mba tsy hiova finoana silamo fa hahatonga ny fiangonana hitazona ny finoana marina.

## Jereo koa

* Evanjelin' ny Roa ambin' ny Folo
Apôkalipsy Gnôstikan' i Petera

Ny **Apôkalipsy Gnôstikan' i Petera**, na **Apôkalipsa Gnôstikan' i Piera**, no famelabelarana  fahatelo ao amin' ny Codex VII ao angom-bokin' i Nag Hammadi. An' ny gnôstisisma, izay sekta tao amin' ny kristianisma voalohany, ilay asasoratra, ary heverina ho anisan' ny apôkrifan' ny Testamenta Vaovao. Ity asasoratra ity dia fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe **Apôkalipsy Kôptan' i Petera** na **Apôkalipsa Kôptan' i Piera**. Azo inoana fa tamin' ny teny grika kôine no nanoratana tany am-boalohany an' ilay asasoratra, ary nosoratana tany amin' ny taona 200 tany ho any. Ny sora-tanana sisa tavela avy ao Nag Hammadi dia fandikana tsy mahafa-po amin' ny teny grika ho amin' ny teny kôpta, ary azo inoana fa tamin' ny taonjato faha-4.

Tsy fantatra ny mpanoratra ilay lahatsoratra, na dia voalaza fa nosoratan' ny apôstôly Petera (pseodepigrafa) aza izy io, izay milazalaza ny fanambaràna maro nomen' i Kristy Mpamonjy azy nandritra ny Herinandro Masina. Ny tena foto-kevitr' ilay asasoratra dia ny dôketisma: ny maha Andriamanitra an' i Kristy dia tsy azo resena ary tsy niaritra ny fanaintainan' ny tontolo mety maty, ary azo antoka fa tsy maty nandritra ny fanomboana miseho. Fa kosa, i Jesoa, ilay olombelona, ihany no nijaly araka ny fanovan' ny petrakevitra momba ny fanoloana. Manakiana vondrona kristiana hafa sasany koa ilay asasoratra, mampitaha azy ireo amin' ny jamba sy marenina, sady milaza fa manana fanahy tsy mety maty ny olona voatahy sasany (azo inoana fa ny Gnôstika).

## Jereo koa

* Gnôstisisma
* Dôketisma
* Apôkalipsin' i Petara
Apôkalipsin' i Pseodô-Metôdiôsy

Ny **Apôkalipsin' i Pseodô-Metôdiôsy** dia nosoratana tamin' ny teny siriàka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-7, tao amin' ny tapany avaratr' i Mesôpôtamia, izay namolavola sy nisy fiantraikany teo amin' ny fomba fisainana eskatôlôjika kristiana tamin' ny Andro Antenatenany. Nolazaina amin' ny fomba diso fa nosoratan' i Metôdiôsy avy any Ôlimpôsy, izay Rain' ny Fiangonana tamin' ny taonjato fahefatra, ilay asasoratra izay miezaka ny hanazava ny fandresen' ny silamo ny faritra Atsinanana Akaiky.

Ity apôkalipsy ity dia misongadina amin' ny fampidirana ny lafiny maro izay efa nisy taloha teo amin' ny eskatôlôjia kristiana, toy ny fanafihan' i Gôga sy Magôga, sy ny fitsanganan' ny Antikristy, ary ny fahoriana izay hialoha ny faran' izao tontolo izao. Ity boky ity anefa dia manampy singa vaovao amin' ny eskatôlôjia kristiana: ny fisandratan' ny emperora rômana mesianika. Io singa io dia nijanona ao amin' ny literatiora apôkaliptika kristiana mandra-pahatapitry ny vanim-potoanan' ny Andro Antenatenany.

Nadika tany am-boalohany ho amin' ny teny grika, latina, kôpta, armeniana, ary tamin' ny teny slavônika ilay boky tany am-balohany.
Metôdiôsy avy any Ôlimpôsy

I **Metôdiôsy avy any Ôlimpôsy** na **Metôdiôsy avy any Patara** dia mpanao asasoratra kristiana miteny grika, maty tamin' ny taona 311 na 312, izay evekan' i Ôlimpôsy sy Tirôsy (na Tiro). Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Μεθόδιος Όλύμπου / *Methodios Olympou*.

Ny fiheverana fa evekan' i Patare izy dia avy amin' ny "fifampiresahana" nataony atao hoe *Momba ny Fitsanganana amin' ny maty*. izay miseho ao amin' ity tanàna ity. Maritiora masina izy ary ankalazaina amin' ny 20 Jona, ary anisan' ny Rain' ny Fiangonana grika.
Ôlimpôsy (Torkia)

I **Ôlimpôsy**, izay atao amin' ny teny grika hoe **Ὄλυμπος** / *Ólympos* ; sy amin' ny teny latina hoe **Olympus**, dia tanàna tany Likia (Lycia, Lykia) fahiny. Teo amin' ny lohasahan-drenirano akaikin' ny morontsirak' i Mediteranea no nisy azy. Any atsimon' ny tanànan' i Çıralı ao amin' ny Distrikan' i Kumluca ao amin' ny Faritanin' i Antalya, tapany atsimo-andrefan' i Torkia no misy ny sisam-paharavàny.

Miaraka amin' ny toerana nisy ny tanàna fahiny Phaselis sy Idyros, dia anisan' ny Valan-javaboarin' i Olympos Beydaglari (tiorka: *Beydağları Sahil Milli Parkı*) izy. Hita any amin' ny kilometatra vitsivitsy any avaratra andrefan' ilay toerana ny afon' entona maharitra ao Yanartaş.
Apôkalipsin' i Stefana

Ny **Apôkalipsin' i Stefana** na **Fanambaràn' i Stefana** dia lahatsoratra apôkrifan' ny Testamenta Vaovao. Izy io dia mampahafantatra an' i Stefana, iray amin' ny diakôna fiton' ny apôstôly roa ambin' ny folo.
Apôkalipsy voalohan' i Jakôba

Ny **Apôkalipsy voalohan' i Jakôba** dia asasoratra apôkaliptika gnôstika. Ny fahitana azy tamin' ny voalohany dia fandikana kôpta izay famelabelarana fahatelo ao amin' ny *Codex V* ao amin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi. Nisy kopia fanampiny hita tatỳ aoriana tamin' ny teny kôpta izay  ampahany ao amin' ny *Codex Tchacos* ary amin' ny teny grika ao amin' ny *Oxyrhynchus Papyri*.

Fifanakalozan-kevitra teo amin’ ny Tompo sy i Jakoba, izay nanehoana fampianarana miafina, ity lahatsoratra ity. Mahakasika ny fiaretana sy ny fijaliana ary ny fahafatesan’ ny Tompo ireo fampianarana ireo, ny faminaniana momba ny fahafatesan’ i Jakoba, ary ny fiakaran’ ny fanahy any an-danitra aorian’ ny fahafatesana.

Mampiasa teôlôgomena valentiniana ilay lahatsoratra, ka nahatonga ny fiheverana azy ho nosoratana manodidina ny taona 200. Ny votoatin' ilay lahatsoratra dia fifanakalozan-kevitra teo amin' i Jesoa na Jesosy sy i Jakôba Ilay Marina. Ny lahatsoratra dia mandray fomba fijery dôketista momba an' i Jesoa amin' ny alalan' ny teniny hoe "tsy rahalahiko ara-materialy ianao" ary "tsy mbola nijaly na ory aho na oviana na oviana". Ny lahatsoratra dia manomana an' i Jakôba ho amin' ny fahafatesany maritiora amin' ny alalan' ny fananterana ny fanavotana ara-panahy ambonin' ny fisiana ara-materialy.

## Jereo koa

* Apôkalipsy faharoan' i Jakôba
Apôkalipsy faharoan' i Jakôba

Ny **Apôkalipsy faharoan' i Jakôba** dia asasoratra gnôstika, izay famelabelarana fahefatra ao amin' ny *Codex V* ao amin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi, mipetraka avy hatrany ao aorian' ny Apôkalipsy voalohan' i Jakôba. Safidin' ilay mpanao asasoratra niniana natao ilay filaharana, satria ny asasoratra voalohany dia manomana an' i Jakôba Ilay Marina ho amin' ny fahafatesany maritiora, ary ny lahatsoratra faharoa kosda dia milazalaza amin' ny antsipiriany ny fahafatesany. Azo inoana fa nadika manodidina ny taona 300 taor. J.K. avy amin' ny dika fototra grika nosoratana manodidina ny taona 150 taor. J.K. (mety ho taloha kokoa noho ilay Apôkalipsy voalohany). Ao amin' ny lahatsoratra, i Jakôba dia manompo amin' ny maha-mpanavotra gnôstika azy izay tsy nahomby tamin' ny fandresen-dahatra ny olona hahatakatra ny hevitr' Andriamanitra talohan' ny nahafatesany maritiora.

## Jereo koa

* Apôkalipsy voalohan' i Jakôba
Manangareza

I **Manangareaza** na **Manareza** dia renirano kely mikoriana any atsimon' ny tanànan' i Toamasina izay mivarina any amin' ny Ranomasimbe Indiana.

## Toerana misy azy
Mikoriana any atsimon' ny tanànan' i Toamasina, ao atsimo-andrefan' ny fokontany Androranga sy atsimon’ ny fokontany Tanamborozano Andrefana, i Manangareaza na Manareza. Mitondra ny an' io renirano io ny fokontany andalovan’ ny lohan' ilay renirano. Maka ny loharanony avy amin' ny ony Ivondro i Manangareza ary mizara ho lakandrano madinika mamakivaky tanàna alohan' ny hivarinany any amin' ny Ranomasimbe Indiana.

## Kolontsaina
Na dia tsy misy lanjany firy aza ity renirano ity dia tafiditra amin' ny fomba fiteny hoe "Ao ambadik’ i Manangareza" na  "Ao ambadik’ i Manareza", izay midika fa misy raharaha efa voalamina izay tsy azo iverenana intsony. Izany dia mampahatsiahy ny nanaovan-dRadama I sy i Jean René (ampanjakamenan' i Toamasina) fihavanana teo akaikin' i Manangareza ka naha lasa mpirahalahy azy ireo fa tsy niady.

Ao koa ilay ohabolana malaza manao hoe: "Nisotro ny ranon' i Manangareza" izay tononina mba hilazana ny fahamaninana manery ny vahiny nandao an' i Madagasikara na nandao an' i Toamasina mba hiverina indray. Izany koa dia ilazana ny olona mpila ravinahitra any Toamasina ka nahita vady tany ka tsy te hody intsony na nody nefa manembona te hiverina.

## Azo anovozan-kevitra

* Ministère de l’agriculture, de l’expansion rurale et du ravitaillement, *[http://madadoc.irenala.edu.mg/documents/v01051_BPP266.pdf Etude en vue du developpement de la pêche aux Panagalanes-Est (zone Tamatave-Andevoranto)] *, Centre technique forestier tropical Madagascar, 1968, 216p (PDF).
* Ministère de l’intérieur et de la décentralisation, *[https://www.mef.gov.mg/dgcf/textes-pdf/decentralisation/DECRETS/Decret_classement_communes_Fokontany_consolide.pdf DECRET N°2015_592 portant classement des communes en communes urbaines ou en communes rurales]*, 01er Avril 2015, 373p.
* M. M. Colaçon, *Jean René : Chef héréditaire de Tamatave*, Visage du temps passé, 34p.
Martiora

Ny **maritiora** na **maritira** dia olona novonoina tamin' ny alalan' ny fampijaliana natao mba hampiala azy amin' ny finoany, nefa tsy niala amin' izany. Avy amin' ny teny grika hoe μάρτυς / *mártus*, izay midika hoe "vavolombelona", io teny io.

Tany am-boalohany, io teny io dia hita tao amin' ny voambolan' ny kristianisma voalohany.

Ny teny hoe "maritiora" na "maritira" indraindray dia ampiasaina amin' ny heviny malalaka kokoa amin' ny olona niharam-boina tamin' ny fanaovana sorona ny ainy noho ny antony iray, ohatra amin' izany ny maritioran' ny fahafahana.

## Jereo koa

* Olo-masina
Thomas Bevan

I **Thomas Bevan** dia misiônera prôtestanta tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. Teraka tamin' ny taona 1796 tany Neuadd-Lwyd any Wales izy ary maty tamin' ny 31 Janoary 1819 tao Toamasina eto Madagasikara. Niaraka tamin' i David Jones izay nalefan' ny *[[London Missionary Society]]* anisan' ireo izay nampiditra ny prôtestantisma teto Madagasikara izy ary nanangana sekoly tao Toamasina tamin' ny taona 1818.

## Fiainany sy asany
Teraka tao amin’ ny vakin-tanàna iray ao Neuaddlwyd, any Cardiganshire, i Bevan, tamin’ ny taona 1796 tany ho any. Avy tao amin’ ny akany fivavahana izy, ary efa namaky Baiboly tamin’ izy valo taona. Niova fo teo akaikin' ny toeram-pambolena ao Nantgwynfynydd izy ary tamin' ny 19 Nôvambra 1810 dia lasa mpiangona tao Neuaddlwyd. Nampirisika azy hanomboka hitory ny mpitondra fivavahana Thomas Phillips (1772–1842). Nandeha tany amin' ny sekolin' i Phillips tao Pen-y-banc izy avy eo, ary tany amin' ny kôlejy (oniversite) tany Newtown taty aoriana ary niaraka tamin' i Jones tao Gosport.

Tapaka fa tokony ho aty Madagasikara izy. Notokanana tao Neuaddlwyd izy, ny 20–1 Aogositra 1817, ary nanambady an' i Mary Jones (izay nantsoina hoe Jacob talohan' ny fanambadiany) avy ao Pen-yr-allt Wen tao amin’ io distrika io ihany.

Niondrana an-tsambo nankaty Madagasikara i Bevan sy Jones niaraka tamin’ ny fianakaviany tamin’ ny 9 Febroary, ary tonga tany Maorisy tamin’ ny 3 Jolay 1818. Niondrana an-tsambo indray izy ireo, dimy herinandro taorian’ izay, ary tonga tao Toamasina, eto Madagasikara, tamin' ny 18 Aogositra 1818. Tao izy ireo no nanangana sekoly izay nahitana ankizy folo. Niverina tany Maorisy i Bevan mba haka ny fianakaviany, niverina tamin’ ny 6 Janoary 1819. Maty tamin' ny 20 Janoary ny zanak’ izy ireo, tamin' ny 31 Janoary ny tenany no maty, ary ny 3 Febroary 1819 no maty ny vadiny. Nalevina tao amin’ ny fasana tao Toamasina izy ireo.

## Jereo koa

* David Jones

* ''London Missionary Society''
Apôkrifan' i Jakôba

Ny **Apôkrifan' i Jakôba**, izay antsoina koa hoe **Bokin' ny Tsiambaratelon' i Jakôba** na ny **Epistily Apôkrifan' i Jakôba**, dia epistily gnôstika. Io no famelabelarana (*masekhet*) faharoa ao amin' ny *Codex I* ao amin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi.

Ity famelabelarana ity dia fandikana kôpta avy amin' ny teny grika tany am-boalohany, angamba nosoratana tany Ejipta, izay tombantombana ho nosoratana nanomboka manodidina ny taona 100 taor. J.K. ka hatramin' ny manodidina ny taona 200 taor. J.K. Ny vontoatin' ilay lahatsoratra dia ahitana ny fahatsiarovan' i Jakôba ilay Marina ny fanambaràna manokana izay nomen' i Jesoa na Jesosy an' i Jakôba sy i Petera.

Anisan' ny lohahevitra resahina ny fahatanterahana, ny finoana ny hazo fijaliana, ny fangetahetana ny Teny, ary ny maha zava-dehibe ny fahalalana ny tena.
Fifanakalozan-kevitry ny Mpamonjy

Ny **Fifanakalozan-kevitry ny Mpamonjy** dia asasoratra kristiana gnôstika, izay famelabelarana (*masekhet*) fahadimy ao amin' ny *Codex III* ao amin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi. Ny hany kôpia sisa, voasoratra amin' ny teny kôpta, dia sombintsombiny. Azo inoana fa vita ny endriny farany manodidina ny taona 150 taor. J.K. Ny fomba fanoratana dia mitovy amin' ny fifanakalozan-kevitra gnôstika hafa teo amin' ny Mpamonjy sy ny mpianany, toy ny Filazantsaran' i Tômasy, saingy tsy manana fefimerana araka literatiora, misy fizaràna mampientam-po mifanelanelana, ary misy ny eskatôlôjia. Ity fomba fanoratra ity dia mety ho vokatry ny fitambaran' ny "loharano voasoratra efatra farafahakeliny.". Tsy sahala amin' ny lahatsoratra gnôstika maro hafa, ity Fifanakalozan-kevitra ity dia manao ny famoronana izao tontolo izao ho nataon' ny Ray tsara fanahy fa tsy Demiorga ratsy fanahy na tsy tonga lafatra.
Evanjely grikan' ny Ejipsiana

Ny **Evanjely grikan' ny Ejipsiana** na **Filazantsara grikan' ny Egiptiana** dia filazantsara apôkrifa very izay nohamarinin' ny tonon-tsiahy nataon' ny mpanoratra toa an' i Klemento avy any Aleksandria sy i Hipôlito, ary i Epifaniôsy, saingy tsy fantatra ny votoatiny, afa-tsy ny sombiny vitsivitsy nangonin' i Klemento. Ity asasoratra ity dia nataona Kristiana voalohany,  efa tamin' ny tapany voalohany amin' ny taonjato faha-2 angamba ny nisian' izy io. Atao hoe Ἑλληνικὸν Εὐαγγέλιον τῶν Αἰγυπτίων / *Ellênikon Euangelion tôn Aiguptiôn* izy amin' ny teny grika.
Evanjely kôptan' ny Ejipsiana

Ny **Boky Masin' ny Fanahy Lehibe tsy hita maso**, fantatra ihany koa amin' ny hoe **Evanjely kôptan' ny Ejipsiana** na **Filazantsaran' ny kôptan' ny Egiptiana**, dia lahatsoratra gnôstika setiana  hita ao amin' ny Codex III sy Codex IV ao amin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi. Milaza ny niandohan' ny hery telo ity lahatsoratra ity: ny Ray sy ny Reny ary ny Zanaka, izay nivoaka avy amin' ny Fanahy lehibe tsy hita maso.

Ilay lahatsoratra dia manantitrantitra fa i Seta no niandohan' ny taranaky ny fiainana mandrakizay sy ilay taranaka lehibe tsy mety lo. Mifarana amin' ny vavaka sy fanambaràna izay milaza fa nosoratan' i Seta lehibe ary napetraka tao amin' ny tendrombohitra Charaxio ilay lahatsoratra mba haseho amin' ny andro farany.
Taratasin' i Lentolosy

Ny **Taratasin' i Lentolosy** dia epistily na taratasy tsyfanta-piaviana nipoitra voalohany tany Italia tamin' ny taonjato faha-15. Voalaza fa nosoratan' ny manam-pahefana rômana atao hoe Pobiosy Lentolosy (*Publius Lentulus*) ho an' ny Senata Rômana, nitovy fotoana nahavelomana amin' i Jesoa na Jesosy ity taratasy ity, ary manome fanazavana momba ny toetra ara-batana sy ny maha izy an' i Jesoa.  Araka ny *<u>Asan' i Aogosto Masina</u>* dia kônsoly rômana tamin' ny fotoana nanapahan' i Aogosto (27 tal. J.K. - 14 taor. J.K.) i Publius Lentulus, izay noheverina ho governoran' i Jodea na Jodia teo talohan' i Pôntio Pilato na governoran' i Siria. 

Ny fanoritsoritana voalohany ao amin' ny literatiora momba an' i Kristy, izay azo antoka fa avy amin' ny fampitana am-bava sy mifandray amin' ny angano, dia tsy nisy talohan' ny taonjato fahenina. Ity *Taratasin' i Lentolosy* ity, izay asasoratra apôkrifa nosoratana tsy talohan' ny taonjato faha-13, no malaza indrindra amin' izy ireo. Mety ho nisy fiantraikany teo amin' ny fomba nampisehoana an' i Jesoa ara-batana teo amin' ny zavakanto ilay taratasy.
Ny Sôfian' i Jesoa Kristy

Ny **Sôfian' i Jesoa Kristy** na **Fahendren' i Jesoa Kristy** dia asasoratra gnôstika izay hita voalohany tao amin' ny Kôdeksa Berlin (Kôdeksa novidina tany Kahira renivohitr' i Ejipta tamin' ny taona 1896 ary nomena ny Tranombakok' i Berlin izay misy koa ny Filazantsaran' i Maria, ny Apôkrifan' i Joany, ary famintinana ny Asan' i Petera). Malaza kokoa ny Sôfian' i Jesoa Kristy izay anisan' ny famelabelarana (*masekhet*) gnôstika maro ao amin' ny kôdeksan' i Nag Hammadi, hita tany Ejipta tamin' ny taona 1945. Ny sora-tanana Berlin-Codex (mifanohitra amin' ny vontoatiny) angamba dia nosoratana manodidina ny taona 400 taor. J.K., ary ny sora-tanana tao Nag-Hammadi dia natao tamin' ny taompolo 300. Na izany aza, ireo dia mifameno amin' ny sombintsombiny vitsivitsy amin' ny teny grika izay nosoratana tamin' ny taompolo 200, izay mametraka daty aloha kokoa ho an' ny votoatiny.

Na dia mety hanondro an' i Sôfia aza ny lohateny, dia milaza i Roel van den Broek fa i *Sôfia* dia tokony ho takatra amin' ny heviny mahazatra hoe "fahendrena", mitovy amin' ny lohateny hoe Fahendren' i Salômôna sy Fahendren' i Siràka (na Bokin' ny Ekleziastika).

Ity lahatsoratra ity dia mirakitra saika ny *Epistilin' i Eognôstôsy* (na *Eognôstôsy ilay Voatahy*) manontolo, izay hita ao amin' ny kôdeksan' i Nag Hammadi ihany koa, saingy mampiditra azy ao anatin' ny fitantarana kristiana, izay amalian' i Jesoa na Jesosy ny fanontanian' ny mpianany amin' ny alalan' ny teny avy amin' ny Eognôstôsy ara-bakiteny.
Apôkalipsy kôptan' i Paoly

Ny **Apôkalipsy kôptan' i Paoly** dia asasoratra apôkaliptika gnôstika. Io no faharoa amin' ny famelabelarana dimy ao amin' ny Codex V ao amin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi, izay mandrafitra ny pejy faha-17 hatramin' ny faha-24 amin' ny pejy 85 ao amin' ilay kôdeksa. Amin' ny teny kôpta sahidika izy dia atao hoe ⲧⲁⲡⲟⲕⲁⲗⲩⲯⲓⲥ ⲙ̄ⲡⲁⲩⲗⲟⲥ. Ity lahatsoratra ity dia mamaritra kôsmôgônia gnôstika sy ny fandikana ny epistilin' i Paoly amin' ny alalan' ny fanehoana an' i Paoly Apôstôly ho mahery fo apôkaliptika. Azo zaraina telo ny vontoatin' ilay lahatsoratra: sehatry ny epifania sy sehatry ny fitsarana sy sazy ary fandehanana any an-danitra izay niakaran' i Paoly ho any amin' ny ambaratonga fahafolo amin' ny lanitra. Ny fototry ny fitantarana momba ny fiakarana dia ny nosoratan' i Paoly manokana ao amin' ny 2Kôrintiana toko faha-12. Mifanaraka amin' ny valentinianisma ny hevitra aseho ao amin' ilay lahatsoratra.
Pistisy Sôfia

Ny **Pistisy Sôfia** dia asasoratra gnôstika hita tamin' ny taona 1773, nosoratan' ny Grika tao Ejipta tamin' ny teny grika teo anelanelan' ny taonjato faha-3 sy faha-4 taor. J.K. (manodidina ny taona 330), voatahiry ao amin' ny dikan-teny kôpta nosoratana manodidina ny taona 350. Amin' ny teny grika dia atao hoe **Πίστις Σοφία** / *Pistis Sophia*, izay midika hoe "Finoana sy Fahendrena" na "Finoan' ny Fahendrena", ity lahatsoratra ity. Ny sora-tanana misy, izay lazain' ny manam-pahaizana sasany nosoratana tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-4, dia mitantara ny fampianaran' ny antokon' ny Gnôstika iray momba an' i Jesoa na Jesosy niova tarehy tamin' ny  mpianatra tafavory, anisan' izany i Maria reniny sy i Maria Magdalena ary i Marta. (Amin' io toe-javatra manodidina io, ny hoe "niova tarehy" dia manondro an' i Jesoa taorian' ny nahafatesany sy ny nitsanganany tamin' ny maty, fa tsy ilay zava-nitranga nandritra ny androm-piainany izay niresahany tamin' i Mosesy (na Môizy) sy Elia teo an-tendrombohitra.)

Ao amin' io andinin-teny io, i Jesoa nitsangana tamin' ny maty dia nandany iraika ambin' ny folo taona niresaka tamin' ny mpianany, nampianatra azy ireo ny zava-miafina ambany. Rehefa afaka iraika ambin' ny folo taona, dia mahazo ny tena fitafiany izy ary afaka manambara ny zava-miafina ambony nohajain' ity vondrona ity. Ny zava-miafina sarobidy dia mifandray amin' ny kôsmôlôjia saro-drafitra sy fahalalana ilaina mba hahatongavan' ny fanahy any amin' ny fanjakan' Andriamanitra ambony indrindra.

Ny ampahany be amin' ny boky roa voalohany ao amin' ny sora-tanana dia natokana hanoritsoritana ny fedrà momba ny fahalavoana sy ny famerenana amin' ny laoniny an' ilay fantatra amin' ny anarana hoe *Pistis Sophia*, indrindra amin' ny fanomezana antsipiriany izay mifanindran-dalana amin' ny vavaka fibebahany sy ny Salamo ary ny Antsan' i Sôlômôna manokana.

Na dia andriamanibavy lehibe i Sôfia (*Sophia*) ao amin' ny lahatsoratra sy rafitra gnôstika maro, ao amin' ny *Pistis Sophia* dia nipoitra sy monina ivelan' ny fanjakan' andriamanitra izy. Ny fahalavoany sy ny fanavotana azy dia mifanitsy amin' ny dikan-tenin' ilay fedrà momba an' i Sôfia toy ny hita ao amin' ny Apôkrifan' i Joany, fa ny hetsika rehetra dia mitranga ao amin' ny eôna materialy, ary tsy azo averina amin' ny toerany izy afa-tsy ao amin' ny eôna fahatelo ambin' ny folo, ivelan' ny Fanjakan' ny Fahazavana.
Famelabelarana faharoa ny amin' ny Seta Lehibe

Ny **Famelabelarana faharoa ny amin' i Seta Lehibe** dia lahatsoratra gnôstika. Io no famelabelarana faharoa ao amin' ny Codex VII ao amin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi. Ny papirosy kôpta, izay noheverin' ny maro fa nadika avy amin' ny teny grika, dia voatahiry sy voasoratra mazava tsara. Azo inoana fa nosoratana tany akaikin' i Aleksandria manodidina ny taona 200 taor. J.K. Tsy voatonona ao amin' ilay lahatsoratra i Seta; fa ny hoe "azo heverina ho ny lahateny na hafatra faharoa nampitain' i Jesoa, ilay fisehoan' i Seta avy any an-danitra", miorina amin' ny finoana setiana. Sahala amin' ny Apôkalipsy gnôstikan' i Petera, io lahatsoratra io dia maka fijery dôketista momba ny nanomboana an' i Jesoa amin' ny filazana fa i Jesoa dia "tsy maty araka ny tena izy, fa araka ny fisehoana ivelany". Na dia nanakiana ilay heverina ho finoana gnôstika aza i Ireneo, manam-pahaizana momba ny heresiôlôjia, fa i Simôna avy any Kirena no ilay mpisolo toerana nohomboana tamin' ny hazo fijaliana fa tsy i Jesoa, ny lahatsoratra ao amin' ny *Famelabelarana faharoan' i Seta Lehibe*, araka ny teny manodidina, dia milaza hoe: "ny hafa, dia ny rain' izy ireo, no nisotro ny afero sy ny vinaingitra; tsy izaho iny. Nokapohiny tamin' ny volotara aho; ary nisy anankiray hafa koa, Simôna, no nilanja ny hazo fijaliana teo an-tsorony. Olona iray hafa no nametrahany satroboninahitra tsilo.” Mampirisika ny firaisan-kina eo amin' ny samy Gnôstika koa ilay lahatsoratra, ka manome toky fa hanampy azy ireo handresy ny mpitondra sandoka sy ny mpanara-dia azy i Jesoa.
Heresiôlôjia

Ny **heresiôlôjia** na **hereziôlôjia**, ao amin' ny teôlôjia na ao amin' ny tantaran' ny fivavahana, dia  fandalinana ny finoan-diso na fampianaran-diso, ary ny **heresiôgrafia** na **hereziôgrafia** dia ny fitalbaran' ny asasoratra momba io lohahevitra io. Ny asasoratra heresiôgrafika dia fahita teo amin' ny kristianisma tamin' ny Andro Antenatenany sy teo amin' ny fivavahana silamo.

Ny heresiôlôjia dia novolavolaina ka lasa ampahany amin' ny famaritana izay nipoitra momba ny ôrtôdôksia kristiana. Ny manam-pahaizan' ny Fiangonana dia nandinika sy nandrakitra an-tsoratra ny fampianaran' ny sekta kristiana maro samihafa mba hanavahana mazava tsara ireo izay nekeny ho ôrtôdôksa (mampianatra finoana marina) sy ireo nolaviny amin' ny maha mpampiana-diso azy. Ny fiangonana kristiana hafa dia namolavola ny lova momba ny heresiôlôjia mpifaninana ihany koa.

Ao amin' ny finoana silamo, ny heresiôlôjia dia nandinika ny sekta mozilmana isan-karazany, ary koa ny fivavahana hafa toy ny kristianisma sy ny jodaisma. Ny sasany, toa an' i Abu Mansur al-Baghdadi sy Ibn Hazm dia nanao asasoratra ho enti-manohitra, iadian-kevitra momba ny fahadisoan' ny sekta sy ny fivavahana hafa ankoatry ny azy. Ny hafa, toa ny *Al-Milal wa al-Nihal* nosoratan' i al-Shahrastani dia naka fomba fijery tsy miangatra akaiky kokoa ny asasoratra ao amin' ny fadalinana môderna momba ny fivavahana.
Abu Mansur al-Baghdadi

I **Abū Mansūr al-Baghdādī** dia mpanao matematika arabo (960 - 1037), mpahay lalàna safeita, teôlôjiana asarita ary manam-pahaizana manokana momba ny Usūl al-Dīn avy any Bagdad any Iràka. Ny anarany feno dia **Abū Mansūr 'Abd al-Qāhir ibn Tāhir ibn Muhammad ibn 'Abdallāh al-Tamīmī al-Shāfi'ī al-Baghdādī** (arabo:أبو منصور عبدالقاهر ابن طاهر بن محمد بن عبدالله التميمي الشافعي البغدادي).

Fantatra amin' ny alalan' ny famelabelarana nosoratany mitondra ny lohateny hoe *al-Takmila fi-l-Hisab,* Tafiditra ao anatin' izany ny fandrosoana teo amin' ny sehatry ny teôrian' ny isa sy ny fanaovana heviteny momba ny asan' ilay mpahay matematika al-Khawārizmī. Mpahay tantaran' ny fivavahana ihany koa izy, ka nahalalana tsara kokoa ny firehana samihafa ao amin' ny finoana silamo.
Al-Shahrastani

I **Al-Shahrastani** (1086-1153) dia filôzôfa sy teôlôjiana mozilmana manam-piaviana persiana. Izy koa dia mpahay tantara momba ny fivavahana ary heresiôlôga lehibe. Ny anarany feno dia **Tāj al-Dīn Abū al-Fath Muhammad ibn `Abd al-Karīm ash-Shahrastānī** (arabo: تاج الدين أبو الفتح محمد بن عبد الكريم الشهرستاني) nefa fantatra koa amin' ny hoe koa **Muhammad al-Shahrastānī** izy. Iray amin' ny sanganasany lehibe indrindra ny *Kitâb al-Milal wa al-Nihal* ("*Bokin' ny Fivavahana sy Sekta*"), izay mahatonga ity mpanoratra azy ho mpisava lalana amin' ny fomba fiasa siantifika momba ny fandalinana ny fivavahana. I al-Shahrastani tokoa dia miezaka mamaritra ny tantaran' ny fivavahana maneran-tann' ny olombelona amin' ny fomba tsy mitanika raka izay azo atao.
Setianisma

Ny **setianisma** na ny **gnôstisisma setiana** dia iray amin' ny firehan' ny gnôstisisma nandritra ny taonjato faha-2 sy faha-3 taor. J.K., niaraka tamin' ny valentinianisma sy ny basilideanisma. Amin' ny teny grika ny mpanaraka izany dia atao hoe Σηθιανοί / *Sethianoi*. Araka ny voalazan' i John D. Turner dia nipoitra tamin' ny taonjato faha-2 taor. J.K. ity endriky ny gnôstisisma ity izay fitambaran' ny filôzôfia jiosy helenista roa miavaka sady nandray singa avy amin' ny kristianisma sy avy amin' ny mediô-platônisma. Na izany aza, ny tena niandohan' ny setianisma dia tsy azo tsara.
Kôrà (zanak' i Esao)

I **Kôrà** na **Kôre**, zanak' i Esao, dia olona voalaza ao amin' ny Baiboly hebreo, ao amin' ny Bokin' ny Genesisy toko faha-36. Atao hoe קֹרַח‎ / *Qōraḥ* izy amin' ny teny hebreo.
Simôna avy any Kirena

I **Simôna avy any Kirena** na **Simôna Kireniana** dia olona resahina ao amin' ny Baiboly, ao amin' ny Testamenta Vaovao izay, araka ny Filazantsara sinôptika, dia nasain' ny miaramila rômana hanampy an' i Jesoa na Jesosy nandritra ny fotoana fohy teny an-dalana ho any Kalvary, izay nanomboana azy amin' ny hazo fijaliana. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Σιμών ὁ Κυρηναῖος / *Simṓn ho Kurēnaîos* na Σίμων Κυρηναῖος / *Simōn Kyrēnaios*. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe שמעון‎ / *Šimʿon* na *Šimʿôn*. Tsy resahina na aiza na aiza amin' ny toeran-kafa ao amin' ny Soratra Masina izy.
Kôrà

I **Kôrà** na **Kôre** zanak' i Izehara (na Jizara na Isaara), dia olona resahina ao amin' ny Bokin' ny Nomery ao amin' ny Testamenta Taloha (Baiboly hebreo) sy andininy efatra samihafa ao amin' ny Kor'any, izay lazaina fa nitarika fikomiana manohitra an' i Mosesy (na Môizy) sy Aarôna nandritra ny fiampitana ny tany efitra (Nomery, toko faha-16). Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe קֹרַח‎ / *Qōraḥ*; fa amin' ny teny arabo kosa dia : قارون / *Qārūn*. Io no nakana ny anaran' ny parasha atao hoe *Qora'h* ao amin' ny jodaisma. Ny anarana hoe Kôrà na Kôre koa dia ampiasaina amin' ny olona iray hafa, fara fahakeliny, ao amin' ny Baiboly hebreo: Kôrà (zanak' i Esao).

## Jereo koa

* Kainita
Parasha

Ny ***parashah*** na ***parasha*** no fizaràna manan-danja ao amin' ny lahatsoratry ny Baiboly hebreo ao amin' ny fivavahana jiosy. Io no adika hoe *perikôpa*. Amin' ny teny hebreo izany dia atao hoe פרשה / *parasha* (raha tokana) na *parashiyyot* (raha maro), ary midika ara-bakiteny hoe "aharihary". Ny fizaràna ny lahatsoratra ho *parashiyyot* dia tsy miankina amin' ny fanisana ny toko sy andininy, izay tsy anisan' ny fomba fanaon' ny Masôreta. Ny *parashiot* koa dia tsy manana laharana. Io fizaràna io no hany nahazo alalana amin' ny horonam-bokin' ny Torah (hebroe: ספר תורה / *Sefer Torah*). Na izany aza, ny fanontana jiosy vita pirinty amin' ny Pentateoka (hebreo: חומש / *Ḥumash*) sy ny Baiboly hebreo dia samy manana ireo fanamarihana roa amin' ny isa ireo.

Araka ny lovantsofina jiosy dia nozaraina ho fizaràna 54 ho an' ny herinandro rehetra ao amin'ny taona ny Baiboly taorian' ny fiverenana avy tamin' ny fahababoana tany Babilôna, ​​izay antsoina koa hoe *sidra* (raha tokana) na *sidrot* (raha maro), izay misy zana-pizarana 669 amin' ny fitambarany. Ireo fizarana ireo dia voatondro amin' ny karazana elanelana samihafa eo anelanelan' izy ireo ao amin' ny horonam-bokin' ny Torah, ary koa ao amin' ny horonam-bokin' ny *[[Nevi'im]]* na ny an' ny  *[[Ketuvim]]* (indrindra fa ny *[[Horonam-boky dimy|Megilot]]*), ary ao amin' ny kôdeksa masôretika, fa ny sasany dia miavaka amin' ny alalan' ny lohateniny toy ny *Parashat Zakhor*, *Parashat Kriyat Hayam*, sns.

Ny fizaràna araka ny *parashiot* hita ankehitriny ao amin' ny horonam-bokin' ny Torah an' ny Jiosy askenazy sy ny Jiosy sefarada dia mifototra amin' ny fanapahan' i Maimônidesy, izay mifototra koa amin' ny Kôdeksan' i Alep (*Codex Aleppo*).
Izehara

I **Izehara** dia zanak' i Kehata zanak' i Levy. Ny taranany dia antsoina hoe Izeharita. Manan-drahalahy telo atao hoe Amrama sy Hebrona ary Oziela i Izehara. Izy no rain' i Kôrà sy i Nefega ary i Zikry. Dadatoan' i Aarôna sy i Miriama ary i Mosesy izy. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe יִצְהָר / *Yīṣhar* na *Yīṣhār*, izay midika hoe "(ilay) mamirapiratra"). Atao hoe **Jizara** izy ao amin' ny Baiboly prôtestanta malagasy fa **Isaara** kosa ao amin' ny Baiboly katôlika malagasy.

Ny fianakavian' ny Izehararita, izay manana razambe an' i Izehara, dia nandao an' i Ejipta niaraka amin' i Mosesy ary voaisa tany an-tany efitr' i Sinay. Tsy voatonona intsony ny fianakavian' ny Izerahita ary ny fokon' ny Kôraita ihany no tavela tao amin' ilay fanisana vaovao tany amin' ny tany  efitr' i Môaba, talohan' ny nidirany tao amin' ny tany Kanaana.

Tsy misy tsipiriany fanampiny momba ny fiainany ny ao amin' ny Baiboly, ary araka ny filazan' ny manam-pahaizana sasany momba ny Baiboly, ny tetiarana momba ny taranak' i Levy dia tena fedrà enti-manazava fiaviany ihany, izay taratry ny fiheveran' ny besinimaro ny fifandraisan' ny antokon' ny Levita samihafa.

Na dia indroa aza no nitanisana an' i Izehara ho anisan' ny taranak' i Kehata, ny Bokin' ny Tantara dia manohy milaza, ao amin' ny andininy vitsivitsy monja tatỳ aoriana, fa ny zanak' i Kehata (tsy voalaza teo aloha) atao hoe Aminadaba no niteraka an' i Kôrà. Anarana fokom-pianakaviana nalaza anefa ireo, fa tsy zanakalahy mivantana foana araka ny fiheverana ao amin' ny tetiarana tandrefana. Tatỳ aoriana, ao amin' ny Bokin' ny Tantara, ny hoe an' i *Aminadaba* nomena ho anaran' ny lehiben' ny Ozielita, fokom-pianakaviana izay nambaran' ny tetiarana ao amin' ny Baiboly fa taranak' i Oziela, rahalahin' i Izehara.