open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baraingo

Ny **baraingo** (?) dia mari-piatoana amaranana fehezanteny manontany na fanontaniana.

## Jereo koa

* Faingo
* Faingomihantona
* Farango lava
* Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
* Tsoraka
Teboka telo

Ny **teboka telo** (**...**) dia mari-piatoana ampiasaina rehefa mamarana fitanisana nefa mbola misy amin' ny zavatra tiana hotanisaina ny tsy voalaza. Mahasolo ny andian-teny malagasy s*y ny sisa* (hafohezina hoe *sns*) ny teboka telo. Ampiasaina koa io marika io raha notapahana ny fehezanteny na ny andian-teny iray ka avela ny mpamaky haminavina ny tohiny. Ampiasaina ny teboka telo hasolo ny tokony ho nosoratana nefa tsy nosoratana satria tsy tena ilaina noho ny fehin-tsoratra mety ho lava loatra, amin' izany dia matetina atao anaty fonon-teny tsotra (***(...)***) na fonon-teny mahitsy (**[...]**) ny teboka telo.

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
* Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Tsoraka
Tsoraka

Ny **tsoraka** (!) dia mari-piatoana asolo ny teboka rehefa mampiasa fehezanteny mandidy (ohatra: *Mandehana !*) na milaza fiontanam-po sy fahatairana.

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
* Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
Teboka amam-paingo

Ny **teboka amam-paingo** (**;**) dia mari-piatoana ampiasaina raha manasaraka andian-teny efa voasaraka amin' ny alalan' ny faingo rahateo ny teny ao anatiny.

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
* Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka roa
* Teboka telo
* Tsoraka
Teboka roa

Ny **teboka roa** (:) dia mari-piatoana izay ampiasaina rehefa hanomboka fitanisana teny na hamerina tenin' olona (tonon-tsiahy) araka ny nitenenany azy. Ampiasaina koa ny teboka roa amin' ny fanaovana asamarika hanehoana ny fizaràna (*14 : 2 = 7*), amin' ny fanasarahana ny toko amin' ny andininy ao amin' ny bokim-pivavahana toy ny Baiboly (*Matio 2:4*) na fanasarahana ny soràta amin' ny andininy ao amin' ny Kor'any (*soràta 3:1*). Ampisaina ihany koa ny teboka roa mba hanehoana, amin' ny fampiasana ny abidy ara-drafipeo, fa tonononina amin' ny fomba maharitra kokoa ny feon-teny iray ([ i: ]).

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
* Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka telo
* Tsoraka
Fonon-teny mahitsy

Ny **fonon-teny mahitsy** na **fonosana mahitsy** (**[...]**) dia mari-panoratana ampiasaina rehefa tiana haseho fa nisy nodinganina ny tonon-tsiahy (tamin' ny fitaterana araka ny nilazan' ilay olona azy) ka ny teboka telo antin' ireo fonon-teny mahitsy ireo no misolo toerana izany andian-teny nodinganina izany. Ampiasaina koa ny fonon-teny mahitsy raha hampiditra teny anaty fonon-teny izay efa nialohavana teny anaty fonon-teny tsotra mbola tsy mikatona, toy izao: (... [...] ...). Ampiasaina koa ny fonon-teny mahitsy raha maneho an-tsoratra ny fomba fanonona ny teny iray amin'ny alala'n' ny fampiasana ny abidy ara-drafi-peo iraisam-pirenena (ohatra: aglisy: *bike* [baik]).

Ampiasaina ny fonon-teny mahitsy ao anaty fonon-teny tsotra amin' ny fanaovana asamarika na kajy. Ohatra: 2&nbsp;x&nbsp;([11+17]&nbsp;x&nbsp;[14+5]) na ny mifamadika amin' io: 2&nbsp;x&nbsp;[(11+17)&nbsp;x&nbsp;(14+5)]. Amn' ny jeômetria dia ampiasaina hanoratana ny kantsana koa ny fonosana mahitsy, ohatra: [AB]. Mety hapiasaina miaraka amin' ny fonosana tsotra koa izany hanehoany ny antsasa-kitsy: [AB), (CD]

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
* Farango sosona
* Fonon-teny tsotra
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
* Tsoraka
Farango lava

Ny **farango lava** (**{** **}**) dia mari-panoratana izay manisy rafitra ny lahatsoratra amin' ny alalan' ny fampivondronana singa maromaro mifanao ambony sy ambany na mitandahatra manaraka ny zotran' ny fanoratana. Mandeha roa ny farango lava ka misy ny farango lava fanokafana (**{** ...) ary misy ny farango lava fanakatonana (... **}**).

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
* Tsoraka
Tsipika (mari-panoratana)

Ny **tsipika** dia mari-panoratana na mari-piatoana izay tsy tokony hafangaro amin' ny tsipi-panohizana na amin' ny eva miiba. Misy telo karazana ny tsipika, dia ny tsipika lava ( — ), ny tsipika antonony ( – ) ary ny tsipika fohy (-). Ampiasaina ny tsipika lava amin' ny fanoratana ny teny tenenin' ny mpandray anjara amin' ny fifampiresahana. Ampiasaa ny tsipika antonony amin' ny fitanisana miova andalana. Ampiasaina tsipika kely amin' ny fanakambanan-teny.

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
* Tsoraka
Filôzôfia jiosy

Ny **filôzôfia jiosy** dia ny fihaonan' ny filôzôfia grika sy ny teôlôjia jiosy. Ny filôzôfa jiosy fantatra indrindra dia i Solomon ibn Gabirol, i Saadia Gaon, i Judah Halevi, i Maimonides ary i Gersonides. Nisy fiovana lehibe ny filôzôfia jiosy tamin' ny vanimpotoan' ny Fahazavana (taonjato faha-18 sy faha-19).

Misy roa karazana ny firehan' ny filôzôfia jiosy, dia ny filôzôfia ôrtôdôksa sy ny filôzôfia tsy ôrtôdôksa. Isan' ny filôzôfa jiosy ôrtôdôksa i Eliyahu Eliezer Dessler, i Joseph B. Soloveitchik ary i Yitzchok Hutner. Isan' ireo filôzôfa tsy ôrtôdôksa malaza i Martin Buber, i Franz Rosenzweig, i Mordecai Kaplan, i Abraham Joshua Heschel, i Will Herberg ary i Emmanuel Lévinas.

## Jereo koa

* Kabala
Fifandraisan' ny jodaisma sy ny silamo

Ny **fifandraisan' ny jodaisma sy ny silamo** dia vokatry ny maha samy fivavahana abrahamika azy ireo sy ny tantaran' ireo fivavahana roa ireo izay nifampikasoka hatrany mandritra ny tantara. Fivavahana abrahamika sahala amin' ny jodaisma sy ny kristianisma ny finoana silamo. 

Nanomboka tamin' ny taonjato faha-7 taor. J.K. tamin' ny nahaterahan' ny fivavahana silamo sy ny fielezany tao amin' ny Saikanosin' i Arabia izany fifandraisana izany. Samy mandala soatoavina sy hevitra fototra ary fitsipika mitovitovy ny jodaisma sy ny finoana silamo. Ataon' ny silamo ho ampahan-tantarany ny tantaran' ny jodaisma. Zava-dehibe amin' ny finoana silamo ilay fitenenana hoe "Zanak' i Israely".

Amin' ny silamo dia mpaminany lehibe i Mosesy (arabo: موسى / *Musa*) sady heveriny fa mpaminanin' ny finoana silamo no sady irak' Andriamanitra. Resahina matetika kokoa noho ny hafa rehetra i Mosesy ao amin' ny Kor'any ary tantaraina bebe kokoa noho ny an' ny mpaminany hafa ny fiainany. Resahina in-43 ny Israelita ao amin' ny Kor'any, ary matetika ao amin' ny Hadita maro.

Toy ny Kristiana sy ny Mozilmana koa dia ataon' ny fivavahana silamo hoe "Olon' ny Boky" (arabo: اهل الكتاب / *ahl al-kitâb*) ny Jiosy.

Maro ny zavatra itovian' ireo fivavahana roa ireo noho ny maha samy fivavahana abrahamika azy ireo, sy ny akon' ny filôzôfia silamo amin' ny vahoaka jiosy any amin' ny tontolo mozilmana. Nifampikasoka sy nisy zavatra nifampizarana ireo fivavahana roa ireo nandritra ny 1&nbsp;400 taona, na ara-pôlitika izany, na ara-teôlôjia.

Tamin' ny fananganana ny Fanjakan' i Israely vaovao tamin' ny taona 1948 anefa dia niharatsy ny fifandraisana eo amin' ny Jiosy sy ny Mozilmana.

## Jereo koa

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma
* Fifandraisan' ny kristianisma sy ny silamo
* Ekiomenisma
Fiavian' ny jodaisma

Ny **fiavian' ny jodaisma** dia lohahevitra mbola iadian-kevitra ankehitriny, nefa azo zaraina roa lehibe ny fiheverana momba izany, dia ny fiheverana azy ho fivavahana mônôteista naorin' i Abrahama sy nohamafisin' i Mosesy andaniny, ary ny fiheveran' ireo mpikaroka tantara izay mihevitra fa fivavahana henôteista nivoatra ho mônôteista ny jodaisma. 

## Fivavahan' i Abrahama, araka ny Baiboly
Araka ny Baiboly dia i Abrahama razamben' ny Hebreo no rain' ny fivavahana jiosy. Notarihin' i Mosesy ny vahoaka hebreo ka niala avy tany Egipta izay nanandevozana azy ireo. Niforona avy amin' izany ny vahoakan' i Israely. Fotoana fohy taorian' ny fiaingany dia nanolotra lalàna i Mosesy, dia ny Didy Folo, izay azony tamin' Andriamanitra teo amin' ny tendrombohitra Sinay (na Sinaia).

## Fivavahana henôteista taloha araka ny fikarohana ara-tantara
Araka ny filazan' ny manampahaizana sasany dia tsy mônôteista tanteraka ny fivavahan' ny Hebreo tany amboalohany fa henôteista atao hoe iahvisma, izany hoe manompo andriamanitra iray izy ireo, dia i Iahveh, nefa mino ny fisian' ny andriamanitra maro ivavahan' ny firenena hafa manodidina. I Iahveh dia tsy iza fa ny andriamanitry ny razany izay nanafaka azy ireo tamin' ny fahandevozana sy nitondra azy ireo tany amin' ny Tany nampanantenaina. Talohan' ny fahababoana tany Babilôna dia vondrom-poko nikambana ho fanjakana tokana i Israely.

Ny fanompoam-pivavahana anaovana sorona dia notanterahina tao amin' ny fitoerana masina tao Jerosalema, nefa nisy fitoerana masina koa naorina tany Betela any amin' ny tanin' i Dana any avaratra izay nifaninana taminy.

## Jereo koa

* Jodaisma
Knanaia

Ny **Knanaia** (*Knānāya*, izany hoe "Kanaanita") dia vondrona ara-pivavahana sy ara-kolontsaina miavaka ao amin' ny Kristianan' i Md Tômasy ao amin' ny tapany atsimon' i India. Toa avy amin' ny mpifindra monina jodeô-kristiana tonga tamin' ny taona 345 avy any amin' ny faritra atsimo amin' i Mesôpôtamia izy ireo ka nankao amin' ny seranan-tsambon' i Kodungallur any Kerala.

## Jereo koa

* Vahoaka milaza fa taranaky ny Israelita
Bano Israily

Ny **Bano Israily** (*Banu Israil*) dia vahoaka mozilmana ao amin' ny fanjakan' i Uttar Pradesh any India. Izany anarana izany dia midika hoe "Zanak' i Israely", ary io vahoaka io dia milaza fa taranaka jiosy tany Medina. Anisan' ny sarangam-poko Shaikh izy ireo, sady matetika mitondra ny fanampin' anarana hoe *Israily*.

## Jereo koa

* Vahoaka milaza fa taranaky ny Israelita

## Loharano sy fanamariihana
Jiosin' i Malabar

Ny **Jiosin' i Malabar** (*Malabar Yehudan*), na **Jiosin' i Cochin**, dia taranaky ny Jiosy tao amin' ny Fanjakan' i Cochin, izay ao anatin' i India Atsimo ankehitriny, izay ahitana koa ny tanàna manana seranan-tsambo, dia i Kochi. Niteny amin' ny fiteny jodeô-malaialamo, izay notetenina ao amin' ny Fanjakan' i Kerala, izy ireo taloha.

## Jereo koa

* Vahoaka milaza fa taranaky ny Israelita
* Fiteny malaialamo
Bene Efraima

Ny **Bene Efraima** (*Bene Ephraim*), izay atao hoe **Jiosy Telogo** koa, satria miteny telogo izy ireo, dia vahoaka vitsy anisa monina indrindra ao Kotha Reddy, izy tanàna kely ao ivelan' i Chebrolu distrikan' i Guntur, sy ao Machilipatnam, distrikan' i Krishna, Andhra Pradesh, any India, ao akaikin' ny vinanihefaky ny ony Krishna. Milaza ho taranaky ny fokon' i Efraima  izy ireo, ka tamin' ny taona 1980 dia nanomboka nianatra sy niaina ny jodaisma.

## Jereo koa

* Vahoaka milaza fa taranaky ny Israelita

## Loharano sy fanamarihana
Mpaminanin' ny silamo

Ny **mpaminanin' ny silamo** dia olona notendren' Andriamanitra hitondra ny hafany momba ny maha tokana an' Andriamanitra sy ny finoana Andriamatra tokana araka ny efa ninoan' i Adama izany. Manavaka ny atao hoe mpaminany (نبی / *nabī* amin' ny teny arabo) amin' ny atao hoe mpitondra hafatra na iraka (رسول / *rasūl*) anefa ny silamo. Ny mpaminany iray dia mety ho irak' Andriamanitra (*rasûl Allah*) koa.

Anisan' ny mpaminanin' ny silamo ireo patriarka roa ambin' ny folo ao amin' ny Baiboly hebreo sy ny olona hafa manana ny maha izy azy hafa ary i Mohamady (izay atao hoe "tombokasen' ny mpaminany"). Miisa 25 ny mpaminany resahina ao amin' ny Kor'any. Araka ny Kor'any dia i Adama (آدم / *Âdam*) no mpaminany voalohany. Ny lehibe indrindra, ankoatr' i Mohamady, dia i Nôa (نوح / *Nûh*), i Abrahama (إبراهيم / *Ibrâhîm*), i Davida (داوود, / *Dâwûd*), i Sôlômôna (سُلَيْمان, / *Sulaymân*) ary i Jesoa  (عِيسى /*ʿIsâ*).

Misy karazany roa ny mpaminanin' ny silamo raha ny fiaviany no heverina, dia ny mpaminany hebreo sy ny mpaminany arabo.

## Mpaminany hebreo
Ireto avy ireo Hebreo resahina ao amin' ny Baiboly hebreo (na *Tanakh*) isain' ny Mozilmana ho mpaminany: i Adama (arabo: آدم / *Âdam*), i Henôka izay heverin' izy ireo ho i Idrisy (إدريس / *Idrîs*), i Nôa (نوح / *Nûh*), i Abrahama (إبراهيم / *Ibrâhîm*), i Ismaela (إسماعيل / *Ismâʿîl*), i Lôta (لوط, / *Lût*), i Isaaka (إسحاق / *Ishâq*), i Jakôba (يعقوب /*Yaʿqûb*), Jôsefa zanak' i Jakôba (يوسف / *Yûsuf*), i Sela (صالح / *Ṣāliḥ*) mpaminany resahina ao amin' ny Talmoda, Ebera (هود / *Hûd*),  Joakima rain' i Miriama (عمران /*ʿImran*), i Mosesy (مُوسَى / *Mûsâ*), i Aarôna (هارون / *Hârûn*), i Jôba (أَيّوب / *Ayyûb*), Jetrô (شُعَيْب / *Shuʿayb*), i Jônà (يونس /*Yûnas*), i Sôlômôna (سُلَيْمان, / *Sulaymân*), i Davida (داوود, / *Dâwûd*), i Elia (إِلْيَاس / *Ilyâs*), i Elisa (اليَسَعَ / *al-Yâsʿa*), i Ezekiela (ذَو الكِفْل / *Dhû'l-Kifl*) ary i Ezra (عزير / *ʿUzair*). I Lokmàna (لقمان / *Luqman*) koa dia mpaminanin' ny finoana silamo manam-piaviana hebreo nefa tsy resahina ao amin' ny Testamenta Taloha. Ireto kosa ny olona resahina ao amin' ny Testamenta Vaovao izay ataon' ny silamo fa mpaminany koa: i Zakaria rain' i Joany (زَكَرِيَّا / *Zakarîyâ*) sy i Joany mpanao batisa (يحْيى / *Yahyâ*) ary i Jesoa (عِيسى /*ʿIsâ*).

## Mpaminany arabo
Mpaminany arabo i Hoda (هود / *Hûd*), i Jetrô (شُعَيْب / *Shuʿayb*) mpaminanin' i Madiana sady rafozan' i Mosesy, i Salihy (صالح / *Sâliḥ*) mpaminanin' i Tamoda, ary i Mohamady (محمد / *Muḥammad*) mpaminany farany.

## Jereo koa

* Anjely
* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Boky masin' ny silamo

Ny **boky masin' ny silamo** dia lahatsoratra inoan' ny Mozilmana fa nosoratan' i Allah tamin' ny alalan' ny mpaminany nandritra ny tantaran' ny olombelona. Mino ny fisian' ny boky nalefan' Andriamanitra ety an-tany ny Mozilmana, dia ny Tawrat (توراة‎) nambara tamin' i Mosesy (Torah), ary ny *[[Zabur|Zabūr]]* (الزَّبُورُ‎) nambara tamin' i Davida (Salamo), ny *[[Injil|ʾInjīl]]* (إنجيل) nambara tamin' i Jesoa (Evanjely), ary ny *[[Kor'any|al-Qurʼān]]* (القرآن‎) nambara tamin' i Mohamady (Kor'any). Ireo bokin' ny fivavahana mônôteista ireo dia avy amin' ny boky tokana atao hoe *[[Renin' ny Boky]]* (soràta 3:7 sy soràta 13:39) izay tsy nambara manontolo amin' ny olona fa amin' ny ampahany ihany. Ireo boky ireo, amin' ny finoana mozilmana, dia manambara ny amboaram-pitsipika sy lalàna izay nodidian' Andriamanitra ho an' ny olombelona. Misy koa ny boky fanampiny toy ny Horonam-bokin' i Abrahama (صحف إبراهيم‎ / *Ṣuḥuf ʾIbrāhīm*), ny Horonam-bokin' i Mosesy ( صُحُفِ مُوسَىٰ‎ / *Ṣuḥuf Mūsā*), ary ny Bokin' i Joany (كتاب يحيى / *Kitāb Yaḥyā*).  Ny Kor'any no mirakira ny fanambaràna farany.
Tawhîd

Ny ***Tawhîd*** dia ny fanambaràna ny tenim-pinoana (dôgma) lehibe indrindra ao amin' ny silamo, dia ny finoana Andriamanitra tokana (mônôteisma), izay tsy takatry ny fieritreretan' ny olombelona, tsy misy namany sady tsy misy mitovy aminy. Ny *Tawhid* (تَوْحيد / *tawḥīd*) no andry lehibe ao amin' ny finoana miozolmana (atao hoe مَان /*ʾīmān*), fa ny *Shahada* (ٱلشَّهَادَة / *aš-šahāda*) no fanambaràna ny *Tawhid*, izay maneho ny voalohany amin' ireo andry dimin' ny silamo. Ny mifanohitra amin' ny Tawhid dia ny شِرْكْ / *shirk* ("fanakambanana") izay mahafaoka hevitra maro mifanohitra amin' ny silamo toy ny fanakambanana an' Andriamanitra amin' ny sarin-tsampy, ohatra.

Izany dia hamafisina amin' ny fiekem-pinoana (arabo: *Shahâda*) hoe: "*Manambara aho fa tsy misy andriamanitra hafa afa-tsy i Allah ary i [[Mohamady]] no irak' Andriamanitra*" (arabo: "اشهد ان لآ اِلَـهَ اِلا الله و أشهد ان محمدا رسول الله " / “*ʾašhadu ʾan lâ ʾillâha ʾillâ -llâh, wa-ʾašhadu ʾanna Muḥammadan rasûlu-llâh”*).

Ny soràta 112 (*Al-Ikhlas*) dia mamondrona ny fotopotony amin' ny fiheveran' ny silamo an' Andriamanitra: "Izy no Allah tokana, Allah tsy takatry ny eritreritra, tsy miteraka Izy, tsy nateraka Izy, ary tsy mitovy na amin' inona na amin' inona Izy".
Tendrombohitra Karmela

Ny **Tendrombohitra Karmela** dia tandavan-tendrombohitra amorontsiraka any avaratr' i Israely hatrany amin' ny Ranomasina Mediteranea mankany atsimo-atsinanana. Tanàna maromaro no miorina ao, indrindra ny tanànan' i Haifa, tanàna fahatelo lehibe indrindra ao Israely, miorina eo avaratry ny avaratra sy andrefana. Ny tanànan' i Haifa dia hita amin' ny ampahany amin' ny tehezan' ny Tendrombohitra Karmela, toraka izany koa ny tanàna kely vitsivitsy toa an' i Nesher sy i Tirat Karmela.

Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe הַר הַכַּרְמֶל‎ / *Har HaKarmel*, fa amin' ny teny arabo kosa dia جبب ال / *Jabal Al-Karmil*. "Tanim-boalobok' Andriamanitra" no dikan' ny hoe *Karmel*.

Noho ny zava-maniry midadasika eny amin' ny tehezan-kavoana, ary koa ny fisian' ny lava-bato maro eny amin' ny faritra mideza kokoa dia lasa fieren' ny mpanao heloka bevava ny Tendrombohitra Karmela. Nandritra ny Ady Lehibe I, ny Tendrombohitra Karmela dia nanana anjara asa stratejika lehibe. Ny Ady tao Megidô (1918) dia natao teo amin' ny loha-lalana iray niampita ny tampon' ny Tendrombohitra Karmela, izay mandondona ny Lohasahan' i Jezreel eo atsimo.

Ny jeneraly Edmund Allenby no nitarika ny tafika britanika tamin' io ady io izay kihon-dalana tamin' ny ady tamin' ny Empira Ôtômàna. Ny Lohasahan' i Jezreel dia efa nampiantrano ady maro (anisan' izany ny ady lehibe manan-tantara tao Megidô) teo amin' ny Ejipsina sy ny Kananita, saingy tamin' ny ady tamin' ny taonjato faha-20 vao nandray anjara lehibe ireo tampon' i Karmela, noho ny fivoaran' ny balam-pitaovam-piadiana.
Brahmanisma

Ny **brahmanisma** dia lamina ara-piarahamonina sy ara-pivavahana tao India, izay niseho teo anelanelan' ny vedisma sy ny hindoisma, sady miorina amin' ny fizaràn' ny fiarahamonina ho sarangam-poko ifandovana, manome toerana eny an-tapony ireo brahmana sady mampiditra ao amin' ny fombafomba sy adidy ara-pivavahana ny zavatra atao rehetra eo amin' ny fiainana andavanandro.

## Jereo koa

* Fivavahana ao India
* Vahoaka ariana
* Fivavahana darmika: hindoisma - bodisma - jainisma - sikisma
* Zana-kôntinenta Indiana
* Indô-ariana (vahoaka)
Tetiandro ronika

Ny **tetiandro ronika** na **kalandrie ronika** na **alimanaka ronika** dia tetiandro ho an' ny taona maro, karazan' izay nampiasaina tao Eorôpa Avaratra hatramin' ny nisiany ka hatramin' ny taonjato faha-19, izay nosoratana amin' ny fampiasana ny abidy ronika. Ny tetiandro ronika dia ahitana tandahatra marindranon-tsary famantarana mifanao ambony ambany. Ny andro miavaka toy ny sôlstisy sy ny ekinôksa ary ny andro fankalazana (isan' izany ny andro Noely sy ny andro firavoravoana hafa) dia fantatra amin' ny fanampiana tandaha-tsary famantarana hafa.

Nosoratana tamin' ny hoditra na nosokirina tamin' ny baon-kazo, na taolana na tandroka. Ny tetiandro ronika tranainy indrindra, sy izay hany avy tamin' ny Andro Antenatenany, dia avy tao Nyköping any Soeda, izay heverina fa namboarina tamin' ny taonjato faha-13. Ny ankamaroan' ireo tetiandro ronika an' arivony izay mbola voatahiry dia vita amin' ny hazo tamin' ny taonjato faha-16 sy faha-17. Nandritra ny taonjato faha-18 dia nahazo aina indray ny fampiasana ny tetiandro ronika, ary tetiandro nampiasaina nanomboka tamin' ny taona 1800 dia manana endrika boatim-paraky varahina.

Miorina amin' ny tsingerina metônika maharitra 19 taona ilay tetiandro, ka mampifandray ny Masoandro sy ny Volana, nefa izany tetiandro izany dia tsy manaporofo ny fahalalana ny halavan' ny taona miankina amin' ny tsingerin' ny Masoandro na ny fisian' ny taona manana tombon' andro. Ireo antsasany afaka mikorisa dia antandahatra sy apetraka eo ampanombohan' ny taona tsirairay amin' ny alalan' ny fanaraha-maso ny fenomanana voalohany aorian' ny tsinam-bolana voalohany aorian' ny sôlstisin' ny ririnina. Ny fenomanana voalohany dia nanamarika ny andron' ny *Disting*, izay fetin' ny mpanompo sampy sady andro fanaovana tsenabe, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe *Þing allra Svía* ("antenimieran' ny Soedoà rehetra ").
Fakam-panahy

Ny **fakam-panahy** dia faniriana hirotsaka amin' ny fanentanana vetivety, hahazoana fahafinaretana izay tsy ahafaha-manatratra ny tanjona lavitra. Eo amin' ny tontolon' ny fivavahana sasany, ny fakam-panahy dia ny fironana hanota. Ny fakam-panahy dia ilazana ihany koa ny fanekena na fitaoman' ny olona iray hanao zavatra toy izany, amin' ny alalan' ny fanodikodinana ara-tsaina na noho ny fahalianana na faniriana na tahotra fahaverezana zavatra manan-danja amin' ny olona iray.

Amin' ny lafiny fifehezan-tena sy ny fihenan' ny herin' ny maha izaho ny tena, ny fakam-panahy dia faritana ho fanentanana eo noho eo sady mahafinaritra sy/na fihetsehana izay manelingelina ny fahafahan' ny tsirairay miandry ny tanjona lavitra ezaka, izay antenain' io olona io hotratrarina.

## Jereo koa

* Fahotana
* Fizahan-toetra
Fany (zavamaniry)

Ny **fany** na **fano** dia zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Mimosaceae]]* na *[[Fabaceae]]* (zana-pianakaviana *Mimosoideae*). Sahala amin' ny akasia izy io, fanamboarana zava-maneno toy ny lokanga, ny voany dia matetika ampiasain' ny Malagasy amin' ny sikidy. Heverina fa hazo masina izy, ka matetika nambolena tamin' ny toeram-ponenan' ny mpanjaka. Roa ny karazana ny zavamaniry antsoina amin' io anarana hoe "fano" na "fany" io, dia ny *[[Entada chrysostachys]]* sy ny *[[Entada africana]].*

## Jereo koa

* *[[Entada]]*
Karabo

Ny **karabo** dia karazan-javamaniry. *Dupuya madagascariensis* na *Cordyla madagascariensis* no anarana ara-tsiansa iantsoana azy. Any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Madagasikara no ahitana azy.

## Jereo koa
*[[Cordyla]]*

Fany
Wayback Machine

Ny **Wayback Machine** (ara-bakiteny "milina enti-miverina any aoriana") dia tranonkala avelan' ny Internet Archive hahafahana mijery  ny sarin' ireo pejin-tranonkala voatahiry. Izany sarin' ny pejy izany dia azo jerena ao anatin' ny enina hatramin' ny roa ambin'ny folo volana aorian' ny fakana sary. Tsindrio eto raha hitsidika ny tranonkala ôfisialy.
Amôniaka

Ny **amoniaka** dia fitambaran'ny azota sy hidrogen miaraka amina raikipohy NH3. Hidrida mimari-droa miorina tsara, ary amoniaka tsotra indrindra, ny amoniaka dia gazy tsy misy lokony ary misy fofona manitra miavaka. Izy io dia fako azota mahazatra, indrindra eo amin'ireo zavamanan'aina anaty rano, ary mandray anjara betsaka amin'ny filan'ny sakafo an-tanety an-tanety amin'ny alalàn'ny 45 isan-jaton'ny sakafo eran-tany sy ny zezika. Amoniaka, na mivantana na tsy mivantana, dia vato manorina ho an'ny synthesikan'ny vokatra fanafody maro ary ampiasaina amin'ny vokatra fanadiovana ara-barotra maro. Izy io dia matetika no manangona amin'ny alàlan'ny famindrana midina na ny rivotra na ny rano.

## Jereo koa
Vokatry ny Fanahy Masina

Ny **vokatry ny Fanahy Masina** , amin'ny Kristiana, dia ireo toetra ananan'ny olona na ny fiangonana izay miaina araka ny Fanahy Masina, araka ny voasoratra ao amin'ny Taratasy nosoratan'i Paoly ho an'ny Galatiana (Gal 5.22-23).  Mifanohitra amin'ny asan'ny nofo ny vokatry ny Fanahy Masina izay voaresaka ao alohan'io toko io.

## Fitanisana ny vokatry ny Fanahy Masina

### Ao amin'ny Baiboly katôlika amin'ny teny malagasy
"22 Ireto manaraka ireto kosa ny vokatry ny Fanahy: fitiavana, fifaliana, fiadanam-po, fahari-po, hamoram-panahy, hazavam-po, tsy fivadihana, 23 fahalemem-panahy, fahalalana onona: tsy misy izay Lalàna mikasika an'ireo." (Gal 5.22-23, *[[Baiboly katôlika amin'ny teny malagasy|Ny Baiboly Masina]]*).

### Ao amin'ny Baiboly prôtestanta amin'ny teny malagasy
"22 Fa ny vokatry ny Fanahy kosa dia fitiavana, fifaliana, fiadanana, fahari-po fahamoram-panahy, fanaovan-tsoa, fahamarinana, 23 fahalemem-panahy, fahononam-po; tsy misy lalàna manohitra izany." (Gal 5.22-23, *[[Baiboly katôlika amin'ny teny malagasy|Ny Baiboly Masina]]*).

## Jereo koa

* Fanomezan'ny Fanahy Masina
* Fanomezana fiton' ny Fanahy Masina
* Fanahy Masina (kristianisma)

## Rohy ivelany
*"Ny vokary ny Fanahy sy ny fanomezam-panahy ", advantistalyon.com (fampianarana advantista)
*Galatianina 5.22-23, bible.com (Diem)
*"Ny vokatry ny Fanahy", eferrit.com
Ranoka

Ny **ranoka** dia hanaka tsy hay giazina izay mifanaraka amin' ny endriky ny zavatra miaty azy nefa mitazona ny hadiriny tsy miankina amin' ny tsindry. Araka izany, izy dia iray amin' ireo toetra fototra efatra (ny hafa dia ny vainga, ny etona ary ny plasma), ary izy no toetra tokana manana hadiry voafaritra fa tsy misy endrika raikitra. Ny ranoka dia voaforon' ny poti-javatra kely mihetsiketsika, toy ny atôma, atambatry ny rohy mampifamatotra ny môlekiola. Toy ny etona dia afaka mikoriana ny ranoka ary maka ny endriky ny zavatra miaty azy. Ny ankabeazan' ny ranoka dia manohitra ny fangizana, na dia mety ho voageja aza ny hafa. Tsy toy ny etona, ny ranoka dia tsy miely hameno ny toerana rehetra ao anaty fitoeran-javatra iray, ary mitazona hakitroka tsy miovaova. Ny mampiavaka ny ranoka dia ny zitina eo amin' ny velarany ambony, izay mitarika hamandoana. Ny rano, hatreto, no ranoka fantatra indrintra eto an-tany.

## Jereo koa

* Hanaka
* Etona
* Vainga
* Plasma
Vainga

Ny **vainga** dia iray amin' ny toetra fototra efatra (ny hafa dia ny ranoka sy ny etona ary ny plasma). Ny môlekiola ao anaty vainga dia mifanizina ary misy angovo ara-kalaky farafaharatsiny. Ny vainga dia miavaka noho ny fananany hamafy ara-drafitra sy ny fanoherana ny hery ampiharina eo amboniny. Tsy toy ny ranoka, ny zavatra mivaingana dia tsy mikoriana haka ny endrika zavatra miaty azy, ary tsy miitatra mba hameno ny hadiry sisa toy ny entona. Ny atôma ao anaty vainga dia mifamatotra, na milahatra araka ny tsipika jeômetrika tsotra (vainga kristaly, izay ahitana koa ny metaly sy ny ranomandry tsotra), na mikorontana (vainga tsy misy endrika toy ny fitaratra mahazatra). Ny vainga dia tsy azo giazina amin' ny tsindry kely, fa ny etona kosa azo poretina amin' ny tsindry kely satria mielanelana malalaka ny môlekiola ao amin' ny etona.

## Jereo koa

* Hanaka
* Plasma
* Etona
* Ranoka
Nagada I

**Nagada I** no anarana iantsoana ny kolontsaina talohan' ny tantara tao Ejipta Ambony, teo anelanelan' ny taona 4000 sy 3500 tal. J.K. Tany amin’ ny taona 5000 tal. J.K. no niseho ny sivilizasiona voalohany azo faritana mazava, dia ny sivilizasiona badariana, izay nomena izany anarana izany araka ny anaran' ny toerana niforonany atao hoe Badary (*Badari*) izay hita tany amin' ny Ejipta Ambony. Maro ireo vato fisaka voasa izay manaporofo ny efa nisian' ny olombelona tany amin' ny taona 500&nbsp;000 tal. J.K. Izao mantsy ny zava-nisy: ireo mponina tao Sahara dia voatery nanakaiky ny faritra mando noho ny fihamainan' i Sahara, niorim-ponenana tao amin' ny lembalemban' i Fayum sy tao amin' ny lohasahan' i Nily. Tany amin' ny taona 4000 tal J.K. any ho any dia nandimby ny sivilizasiona badariana ny sivilizasiona amratiana (avy amin' ny anaran' ny toerana atao hoe *el-Amrah*), izay avy amin' ny kolontsain' ny mponina tao Nagada. Tao amin' ny tanàna madinika maro no nonenan' ny olona. Ireo kolontsaina badariana sy amratiana ireo dia nifanandrify amin' ny fiforonan' ny fambolena (ôrza  na vary hôrdea, sy varimbazaha) sy amin' ny fipoiran’ ireo fomba fanao amin' ny maty, dia ny fandevenana.

## Jereo  koa

* Nagada II

* Nagada III
Nagada II

**Nagada II** na **kolontsaina** **gerzeana** no anarana iantsoana ny kolontsaina talohan' ny tantara tao Ejipta, teo anelanelan' ny taona 3500 sy 3200 tal. J.K. Tokony tamin’ ny taona 3500 tal. J.K. dia nisy vahoaka hamitô-semitika izay nanomboka nifangaro tamin' ny mponina tao amin' ny lohasahan' i Nily tao amin' ny faritr' i Fayum. Noho izany dia nosoloan' ny kolontsaina gerzeana na Nagada II ny kolontsaina amratiana na Nagada I. Nivelatra hatrany Nobia ka hatrany amin' ny Vinanin' i Nily ny sivilizasiona gerzeana. Niavaka ny zavakanto tao (sary hosodoko mampiasa ny loko fotsy amin' ny fanaovana ny soritra eo ambonin' ny lafika miloko manopy mavokely) sy ny hairaha (fitaovana ampiasaina amin' ny taozavatra sy fitaovam-piadiana). Nizara ho fanjakà-mpanjaka roa ireo tanàna tao amin' ny lohasahan' i Nily, dia ny fanjakan' i Botô tao Ejipta Ambany sy ny fanjakan' i Hierakônpôlisy tao Ejipta Ambony.

## Jereo koa

* Nagada I
* Nagada III
Nagada III

**Nagada III** na **kolontsaina semainiana** no anarana iantsoana ny kolontsaina talohan' ny tantara tao Ejipta, teo anelanelan' ny taona 3200 sy 3000 tal. J.K. Nanomboka tamin' ny Nagada III izay atao hoe kolontsaina semainiana ny vanimpotoana tinita (avy amin' ny anarana hoe Tisy - *This*). Nanatanteraka ny fanambarana ny faritra roa i Narmera (*Narmer*) izay heverina ho tsy iza fa i Menesy (*Menes*). Avy ao amin' ny fanjakan' i Hierakônpôlisy i Narmera. Nataony io fanambarana io mba hamoronany firenena kambana izay nanana an' i Tisy (*This*) ho renivohitra, niorina teo akaikin' i Abidôsy. Izy no hisikina ny satroboninahitra roa mitambatra voalohany (dia ny *skhemty*). Izany fanao izany dia notohizan' ireo faraôna nifandimby hatramin' izay ka hatramin' ny nahazoan' i Aleksandra Lehibe an' i Ejipta. Niorina ny dinastia tinita voalohany izay atao hoe "dinastia 0".

Heverin' ny mpahay tantara fa ny dinastia tinita no namorona ny fiheverana ny fitondran' ny mpanjaka ho zo avy amin' ny andriamanitra  ary io dinastia io ihany koa no namorona ny fandraharaham-pitondrana avangongo amin' ny ivontoerana tokana. Nandroso ny fitarihan-drano amin' ny fambolena ka nahafaha-nitrandraka ny tany.

## Jereo koa

* Nagada I
* Nagada II
Parakleto

Ny **Parakleto**, olona na fanahy misahana anjara asa mpiaro na mpanelanelana na mpampionona na mpisolo vava. Amin' ny fivavahana jiosy dia manondro ny Mesia ny teny hoe *parakleto*, fa ao amin' ny fivavahana kristiana dia ampiasaina matetika io teny io hanondroana ny Fanahy Masina. Amin' ny fivavahana silamo dia manondro an' i Jesoa avy eo ny mpaminany Mohamady io teny io.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *parakleto* dia avy amin' ny teny grika hoe παράκλητος / *parakletos* izay navadika amin' ny teny latina hoe *paracletus* ao amin' ny fandikan-tenin' i Hierônimo avy any Stridôna (na Masindahy Jerôma) ny Evanjelin' i Joany. izay midika hoe "mpisolo vava" na "mpanampy". Avy amin' ny matoanteny grika hoe παρακαλέω / *parakaléô* "miantso ho eo akaikin' ny tena".

## Ao amin' ny fivavahana kristiana
Ao amin' ny Baiboly amin' ny teny malagasy izany dia adika hoe "Mpananatra" (ao amin' ny Baiboly prôtestanta) na "Mpanafaka alahelo" (ao amin' ny Baiboly katôlika) na "mpanampy" '(ao amin' ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah). Manondro ny Fanahy Masina izany teny izany.

## Loharano sy fanamarihana
Fiteny gormantse

Ny **fiteny gormatse** na **gorma** na **golmansema**, dia fiteny ôti-vôlta ao amin' ny sampam-piteny gora amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley, tenenin' ireo Gormantse ao Borkina Fasô, ao Tôgô, ao Benîno ary ao Nizera.

## Jereo koa

* Fiteny ao Borkina Fasô
* Fiteny ao Tôgô
* Fiteny ao Benîno
* Fiteny ao Nizera
* Gormantse (vahoaka)
Fiteny ôti-vôlta

Ny **fiteny ôti-vôlta** dia ireo fiteny mamorona zana-bondrona ao amin' ny fiteny gora, vondrona misy fiteny telompolo any ho any ao amin' ny tapany avaratr' i Ganà sy ao Benîno, ary ao Borkina Fasô, tenenin' ny olona miisa 12&nbsp;000&nbsp;000 any ho any. Ny be mpiteny indrindra dia ny fiteny moore, izay fitenim-pirenen' i Borkina Fasô, ampiasain' ny olona miisa 5&nbsp;000&nbsp;000 any ho any, anisan' izany ny ao amin' ny tapany avaratr' i Tôgô sy any Ganà . Mifankahazo fiteny ihany ny vahoaka miteny ôti-vôlta. Nahazo ny anarany avy amin' ny anaran' ny rebniranbo Oti sy Volta.
Fiteny gora

Ny **fiteny gora**, izay nantsoina taloha hoe **fiteny vôltaîka**, dia sampam-piteny iray ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley.  Misy any amin' ny fitopolo ny fiteny ao amin' ity vondrona ity. Ao Sahel sy ao amin' ny faritra misy hivoka ao Afrika Andrefana no ahitana ny mpiteny azy ireo: ao amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Benîno, ao Borkina Fasô, ao amin' ny tapany avaratra-atsinanan' i Kôtidivoara, ao amin' ny tapany avaratr' i Ganà, ao amin' ny tapany atsimon' i Malỳ, ao Nizera, ao Nizerià ary ao amin' ny tapany avaratr' i Tôgô no monina ny mpiteny azy ireo.

## Jereo koa

* Fiteny ao Benîno
* Fiteny ao Borkina Fasô
* Fiteny ao Kôtidivoara
* Fiteny ao Ganà
* Fiteny ao Malỳ
* Fiteny ao Nizera
* Fiteny ao Nizerià
* Fiteny ao Tôgô
Fatrana

Ny **fatrana** dia vondron-javamaniry iva, miendrika bozaka sy kirihitra madinika, maniry amin'ny toerana tery na midadasika, izay mety makitroka na miparitadritaka, tsy ahitana hazo maniry, amin' ny toetany antonony hatramin' ny toetanin-jana-pehin-tany anjakan'ny haintany, mitangorona na mifanelanelana. Ahitana fatrana ny sahalava misy bozaka fohy eny amin'ny havoana avo ny ao amin'ny tapany andrefana amin' i Amerika.

Misy betsaka any an-tsisin'ny avaratry ny tany efitra manana toetany antonony ny fatrana, ka misolo miandalana ny sahalava, sy any amin'ny sisin'ny atsimon'ny tany efitra an-toetanin-jana-pehin-tany ka ao izy no lasa tetezamita mankamin'ny hivoka.  Ahitana azy koa ny faritra mediteraneana misy toetany maina indrindra. Ny fahasamihafan'ny toetany sy ny fahasamihafan' ny nofon-tany sy ny fitongilan'ny velaran-tany dia miteraka fatrana isan-karazany.

Ny tena fantatra dia:

* ny fatrana misy zavamaniry alfa an-tany fasehana eny amin' ny tany lemaka avo ao Afrika Avaratra;
* ny fatrana misy artemisia maniry amin' ny tany dilatra ao amin' ny faritanin-dranon' i Amerika Avaratra;
* ny fatrana misy karazan-tsongosongo ao amin' ny solampin-karambato amin' ny tapany atsimon' i Marôka;
* ny fatrana misy hazobotry any Arizona;
* ny fatrana misy karazan-draketa any California sy any Meksika.

Na samy manana ny endriny aza ny fatrana tsirairay dia mampiavaka azy ny fahatantezany haintany, noho izy fahita an-tanibe (toy ny fatrana ao Azia Afovoany, ny fatrana ao amin' ny lempona anelanelan' ny tendrombohitra ao amin' ny Rocky Mountains any Amerika Avaratra) sy noho izy ireo miaritra ny fiakaran' ny hafanana amin' ny fahavaratra. Ny fatrana maniry amin' ny toetany antonony dia mizaka ririnina mamirifiry.

## Jereo koa

* Hivoka
* Sahalava
* Kijana

* Voambolan' ny jeôgrafia
Tendrombohitra Hermôna

Ny **Tendrombohitra Hermôna** dia sampahom-tendrombohitra farany atsimo amin' ny tandavan-tendrombohitra Anti-Libanona. Ny tampony dia mamaky ny sisintany manelanelana an' i Siria sy i Libàna ary 2&nbsp;814 m ambonin' ny haavon' ny ranomasina, no avo indrindra any Siria. Ny lemaka atsimon' ny tendrombohitra Hermôna dia mipaka hatrany amin' ny faritra zanahin' ny Israeliana, i Golàna, izay misy ny toeram-pialan-tsasatra manana haavo ambonin'  ny ranomasina 2&nbsp;040 m.

Amin' ny teny arabo io tendrombohitra io dia atao hoe جبل الشيخ / *Jabal al-Shaykh* na جبل حرمون / *Jabal Haramun*; amn' ny  teny hebreo dia atao hoe אְְֶַֹןֹןֹן /  *Har Hermon*.
Sahalava

Ny **sahalava**, amin' ny ekôlôjia dia tontolo malalaka, anjakan' ny ahitra indrindra, ka ao:

* ny sahalava sy hivoka ary tany anirian-kazo amin' ny toetany antonony (ao ny sahalavam-boninkazo; ny sahalava mando; ny sahalava maharitra);
* ny sahalava sy fatrana voatondra-drano;
* ny sahalava sy fatrana ary tanin-kirihitra trôpikaly;
* ny sahalava sy kirihitra an-tendrombohitra;
* ary ny sahalavan' i Amerika Avaratra.

## Jereo koa

* Fatrana eoraziana

* Pampa
Harry Potter

***Harry Potter*** dia andian-dahatsary nofinofy fito nosoratan'ny mpanoratra anglisy J. K. Rowling. Ireo tantara dia mitantara ny fiainan'ny mpamosavy tanora, sy ireo namany Hermione Granger sy Ron Weasley, izay mpianatra ao amin'ny *Hogwarts School of Witchcraft* and Wizardry avokoa. Ny tantara lehibe dia miresaka momba ny tolona nataon'i Harry tamin'i Lord Voldemort, mpamosavy maizina izay te-ho tsy mety maty, manongana ny filoham-panjakana mpamosavy fantatra amin'ny anarana hoe *Ministry of Magic* ary mampanaiky ny mpamosavy rehetra sy ny *Muggles* (olona tsy majika).

Hatramin'ny namoahana ny tantara voalohany, Harry Potter sy ny *Philosopher's Stone*, tamin'ny 26 Jiona 1997, ireo boky ireo dia nahita laza malaza, fanamarihana tsara ary fahombiazana ara-barotra manerantany. Nahasarika mpijery olon-dehibe be dia be izy ireo ary koa mpamaky tanora kokoa ary matetika no heverina ho vato fehizoro amin'ny literatiora tanora lehibe ankehitriny.
Magma

Ny **magma** dia vato mitsonika ao anatn' ny Tany, indrindra ao amin' ny akanjon-tany na amin' ny hodi-tany, izay misy vato sy etona ary mineraly miempo. Misy ranoka mafana be, eo anelanelan' ny 700&nbsp;°C – 1&nbsp;300&nbsp;°C na mihoatra. Misy etona mivangongo ao anatiny (toy ny eton-drano, CO<sub>2</sub>, SO<sub>2</sub>). Mety misy mineraly efa mivaingana ny ao anatiny. Ao amin' ny akanjon-tany (sosona ambanin' ny hodi-tany) ny magma.

Miforona ny magma rehefa mitsonika ny vato ao amin' ny akanjon-tany na ao amin' ny hodi-tany vokatry ny hafanana be, ny fihenan' ny tsindry, na noho ny fisian' ny rano sy etona mampihena ny tebo-pitsonihan' ny vato.

Raha mivoaka eny ambonin' ny tany amin' ny alalan' ny afotroa izy dia antsoina hoe vatomiempo na lava. Raha mivoaka ka mivaingana tampoka ny vatomiemo dia miteraka vato volkanika (ohatra: bazalta, andesita). Raha mijanona ao anatin' ny Tany ny magma dia mivaingana tsikelikely ka miteraka vato plotônika (ohatra: granita).

## Jereo koa
* Voambolan' ny jeôgrafia
Zanabolana

Ny **zanabolana** dia zavatra iray izay niniana napetraka tao amin'ny mihodina. Ireo zavatra ireo dia antsoina hoe satelita artifisialy hanavahana azy amin'ny satelita voajanahary toy ny tany sy volana.
Gormantse (vahoaka)

Ny **Gormantse** na **Gorma** dia vahoaka ao Afrika Andrefana, izay monina indrindra ao Borkina Fasô, manodidina an' i Fada N'Gourma, sy amin' ny faritra sasany ao Tôgô, ao Benîno, ary ao ao amin' ny tapany atsimo-andrefana amin' i Nizera. Atao hoe Bigolimanseba, Bimba, Binomba, Gorma, Golma, Gormanse, Gormantieba koa izy ireo. Miisa eo amin' ny 1&nbsp;750&nbsp;000 ny Gormantse.

Ny fiteny gormantse no fiteniny, fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley. Ny isan' ny mpiteny gormantse dia tombanana ho 813&nbsp;000, ka ny 600&nbsp;000 ao Borkina Fasô (taona 1999), ny 121&nbsp;000 ao Tôgô (taona 2001), ny 62&nbsp;000 ao Benîno, ary ny 30&nbsp;000 ao Nizera (1998). Ny Gormantse sasany ao Borkinba Fasô dia miteny frantsay sy zarma ary folany.
18,3

Tarika malagasy nanomboka nihira tany amin'ny taona 1997-1998 tany.

Ireo mpikambana tamin'izany dia i Tongue Nat, Slem Jah, ary Davy.

Fantatra amin'ny gadona Hip Hop.
Lalao ligin-volley any Tiorkia

Misy ligy 5 any Torkia hatramin'ny vanim-potoana 2021-2022.

Misy ekipa 14 ao amin'ny League Efeler League sy Sultans League, izay ligy voalohany.

Amin'ny ligy voalohany, ekipa 12 ho an'ny lehilahy sy vehivavy, ekipa 24 ho an'ny lehilahy ary ekipa 24 ho an'ny vehivavy.

Amin'ny ligy faha-2, ekipa 142 amin'ny vehivavy ary ekipa lehilahy 68 no mifaninana.

Ekipa 180 ho an'ny vehivavy ary ekipa 113 ho an'ny lehilahy no mifaninana amin'ny ligim-paritra.

Manodidina ny 400 ny klioban'ny vehivavy amin'ny ligy eo an-toerana izay mifandray amin'ny ligim-paritra ary ekipa 250 ho an'ny lehilahy amin'ny faritany 81.

Ekipa ligy vehivavy malaza indrindra any Torkia Eczacıbaşı, Vakifbank, Galatasaray, Fenerbahçe, (Fenerbahçe) THY ary Yeşilyurt.

Ho an'ny lehilahy, "Arkas ", "Ziraat Bankası", "Halk Bank "," [Https://www.fenerbahce.org/branslar/voleybol Fenerbahçe] "," Galatasaray "ary vao haingana Altekma  dia anisan'ny klioba malaza indrindra.

Ankoatr'izay, na dia teo amin'ny ligy ambany aza, izay nifaninana tamin'ny ligim-paritra nandritra ny taona maro ary niantoka ny fitohizany, ireo tetik'asa momba ny andraikitra ara-tsosialy ary Istanbul Voleybol Kulübü  dia iray amin'ireo klioba malaza any Torkia, izay nifaninana tamin'ny ligy rehetra nandritra ny taona maro.

## Jereo koa
*Melissa Vargas
Haràna

I **Haràna**, fantatra ihany koa amin' ny hoe **Ḥarrān**, dia tanàna lehibe taloha tao Mesôpôtamia izay any amin' ny tanàna vaovao ao Torkia, 44 km atsimo-atsinanan' i Şanlıurfa. Ny toerana dia ao amin' ny distrikan' i Haran any amin' ny faritanin' i Şanlıurfa.

Ny sisam-paharavàny dia ao amin' i Haràna taloha, ivon-toerana ara-barotra, ara-kolontsaina, ara-tsiansa ary ara-pivavahana lehibe voalohany nonenana tamin' ny Vanim-potoana Kalkôlitika (taonarivo faha-6 tal. J.K.). Io tanàna io dia nantsoina hoe Helenôpôlisy (grika: Ἑλληνόπολις / *Hellenopolis*, midika hoe "tanàna grika") tamin' ny vanim-potoana kristiana voalohany.
Meivazy

Ny **meivazy** fia fivavahana mônôteista mampifangaro singa maro avy amin' ny fivavahana samihafa izay manana ny fobeny ao Tamil Nadu any India. Atao amin' ny teny tamily hoe மெய்வழி / *Meyvaḻi*, izay midika hoe "ny lalana marina" io fivavahana io. Mikatsaka ny hampiely ny tena tanjon' ny fivavahana isanisany nipoitra eto an-tany io fivavahana io, mitory ny maha iray ny fivavahana rehetra (isan' izany ny sivaisma, ny visnoisma, ny bodisma, ny zôrôastrisma, ny silamo, ny jodaisma, ny kristianisma sns) sady manambatra sarangam-poko miisa 69 ho ao amin' ny fianakaviambe iray. Ny tanjony dia ny fanazavana ara-panahy sy ny fandresena ny fahafatesana sy ny fanatratrarana ny paradisa, amin' ny alalan' ny fampianarana sy ny fitahiana avy amin' ny mpanorina sy mpitarika azy, dia i Meivazhi Salai Aandavargal, izay heverina ho fahatongavan' Andriamanitra ho nofo farany indrindra izay nandrasan' ny fivavahana rehetra. Mananana ny soratra masiny izy, izay voarakitra anaty boky lehibe efatra, sy lamim-bavaha atokana ho an' ny firavoravoana. Na dia teraka tao amin' ny fianakaviana miozolmana aza ny mpanorina azy dia naka hevitra maro tamin' ny hindoisma io mpanorina io. Afaka nanatanteraka ny fampikambanana sarangam-poko samihafa tsy anavahana finoana na volon-koditra na fivavahana izy, ny hany zavatra takiana mba ho mpianatry ny fivavahana meivazy dia ny finoana an' Andriamanitra. Tsy manana afa-tsy tempoly tokana eto an-tany ny meivazy, izay ao amin' ny Meivazhi Salai ao amin' ny distrikan' i Pudukkottai any Tamil Nadu, atao hoe *Ponnaranga Devalayam*. Ny fiteny ampiasaina amin' ny litorjia ôfisialy dia ny fiteny tamily. Voarara ny fifohana paraky, ny fisotroana toaka, ny filalaovana loka, ny halatra, ary mihinana zavamaniry fa tsy hena.

## Jereo koa

* Fivavahana darmika
Fivavahana tandrefana

Ny **fivavahana tandrefana** dia ireo fivavahana nipoitra avy amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miavaka amin' ny fivavahana tatsinanana, ny fivavahana afrikana, ary ny fivavahana iraniana. Matetika ny andian-teny hoe "*fivavahana abrahamika"* (jodaisma sy kristianisma ary silamo) dia ampiasaina kokoa noho ny hoe "*fivavahana tandrefana*", satria avy any Atsinanana Akaiky no nipoiran' ireo fivavahana ireo.

Ny kolontsaina tandrefana tenany koa dia noheverina ho niharan' ny fisandratan' ny kristianisma sy ny fanadraisana azy ho fivavaham-panjakana tao amin' ny Empira Rômana tamin' ny fiafaran' ny taojato faha-4 ka ny teny hoe *kristianisma* dia manondro indrindra izany tantara mifampidimpiditra izany. Nisy akony betsaka tamin' ny  kristianisma tandrefana ny fivavahana helenistika (indrindra ny platônisma) sy ny fivavahana amin' ny emperora rômana. Mifototra amin' ny katôlisisma rômana (fombam-pivavahana latina) ny kristianisma tandrefana, tsy tahaka ny fivavahana ôrtôdôksa tatsinanana, izay nisarahany tamin' ny fivakisana lehibe tamin' ny taonjato faha-11, sady ahitana koa ny fivavahana prôtestanta maro izay nisaraka tamin' ny katôlilsisma rômana tamin' ny taonjato faha-16. Hatramin' ny taonjato faha-19 no mankaty, ny fiavahana tandrefana dia nitombo karazana tao amin' ny hetsika ara-pivavahana vaovao, anisan' izany ny ôkoltisma sy ny spiritisma ary ny endrika maron' ny neôpaganisma.

## Jereo koa

* Fivavahana tatsinanana

* Fivavahana afrikana
* Fivavahana iraniana
Tarsa

I **Tarsa** na **Tarsôsy** na **Tarsy** dia tanàna any atsimon' ny afovoan' i Torkia, 20 km miala ny Mediteranea, ao amin' ny faritra ara-tantaran' i Kilikia na Silisia (amin' ny teny tiorka: İçel). Izy io dia ampahany amin'ny faritry ny renivohitra Adana-Mersin, faritra lehibe indrindra fahefatra ao Torkia misy mponina 3 tapitrisa. Atao hoe *Tārša* izy amin' ny teny hitita, Ταρσός / *Tarsós* amin' ny teny grika, Տարսոն / *Tarson* amin' ny ​​teny armeniana, ary طَرَسُوس / *Ṭarsūs* amin' ny teny arabo.

Efa 6 000 taona ny tantaran' i Tarsa izay toerana manan-danja ho an' ny sivilizasiôna isan-karazany nandritra ny taonjato maro. Nandritra ny Empira Rômanina, i Tarsa no renivohitry ny faritany rômanan' i Kilikia na Silisia. Tao no nisy ny fihaonana voalohany teo amin' i Marko Antonio sy i Kleôpatra, ary toerana nahaterahan' i Paoly Apôstôly. Ankehitriny i Tarsa dia distrika any amin' ny ilany atsinanan' ny Faritanin' i Mersin ao afovoan' ny Faritra Çukurova ao Torkia.
Kômeta

Ny **kômeta** na **kinta-manan-drambo** dia zavatra kely mangatsiaka ao amin' ny rafi-masoandro izay mihamafana sy mamoaka etona rehefa mandalo akaikin' ny Masoandro. Izany dia miteraka soson' etona (atmôsfera) lava sy tsy mifamatotra amin' ny hery mpisintona, atao hoe kôma, manodidina ny vihiny, ary indraindray dia misy rambon' etona sy vovok' etona mivoaka avy ao amin' ilay kôma. Ireo trangan-javatra ireo dia vokatry ny taratra sy ny plasman' ny rivotry ny Masoandro izay miasa eo amin' ny ivon' ilay kômeta. Ny savaivom-bihin' ny kômeta dia mahatratra metatra vitsivitsy ka hatramin' ny am-polony kilômetatra ary ahitana vangongon-dranomandry sy vovoka ary poti-bato madinika. Mety ho avo 15 heny amin' ny savaivon' ny Tany ny kôma, fa ny rambony kosa dia mety hihoatra ny iray amin' ny ventin-kalava ara-kaikintana. Raha akaiky sy mazava tsara ny kômeta iray dia azo jerena avy ety amin' ny Tany, tsy misy teleskôpy, ary afaka mamorona ampaham-pariblana hatramin' ny 30° (Volana 60) eny amin' ny lanitra. Nodinihina sy noraketina an-tsoratra hatramin' ny Andro Taloha ny kômeta tao amin' ny kolontsaina sy fivavahana maro.
Shakti

I **Shakti** dia andriamanibavy ao amin' ny hindoisma, vadin' i Indra, ilay andriamanitry ny paradisa-tontolo (*Ioka*). Matetika izy no akambana amin' i Shiva, ilay angovo lahy, fa izy kosa no angovo vavy, izay foto-javatra miasa sy miseho ivelan' ny andriamanitra lahy.

## Jereo koa

* Brahma - Vishnu - Shiva - Shakti - Durgâ - Surya - Ganesh - Kartikeya.
Durgâ

I **Durgâ** dia iray amin' ireo endrika lehiben' ny andriamanitra reny atao hoe Devi ao amin' ny hindoisma. Andriamanitry ny fiarovana, ny hery, ny maha-reny, ny fandravana sy ny ady izy. Ny fedrà momba azy dia mitantara ny adiny amin' ny herin-demony izay nanimba ny fandriampahalemana, ny firoboroboan' ny fiharian-karena, ny ny *dharma* izay herin' ny tsara mandresy ny ratsy. Inoana ho nanampatra ny hatezerany amin' ny ratsy fanahy i Durgâ mba hanafahana ireo voageja, ka niteraka fandravana hanamafisany ny famoronana izany.

## Jereo koa

* Brahma - Vishnu - Shiva - Shakti - Durgâ - Surya - Ganesh - Kartikeya.
Surya

I **Surya** no andriamanitra masoandro, zanak' i Āditi sy i Kashyapa. Manana vady efatra izy: i Samjnâ ("fahalalana"), i Râjnî ("fiandrianana"), i Prabhâ ("fahazavana") Châyâ ("aloka"). Izy no rain' i Manu, ilay olombelona voalohany sady mpamorona lalàna ho an' ny olombelona. Rain' i Yama andriamanitry ny fahafatesana izy, sady rain' i Yamî koa, izay nanjary renirano (ny renirano Yamunâ, iray amin' ireo renirano telo masina indrindra ao amin' ny hindoisma) taorian' ny fahafatesany.

## Jereo koa

* Brahma - Vishnu - Shiva - Shakti - Durgâ - Surya - Ganesh - Kartikeya.
Ganesh

I **Ganesh**, ao amin' ny hindoisma, no andriamanitra nanafoana ny sakana rehetra, andriamanitry ny fahendrena, ny faranitan-tsaina, ny fanabeazana, ary ny fahamalinana, sady mpiaro ny sekoly sy ny mpiasan' ny fahalalana. Aseho amin' ny fananany lohan' elefanta izy. Izy no andriamanitra be mpanompo indrindra ao India ary ny hasiny dia mahenika ny Zana-kôntinenta Indiana sy Azia amin' ny ankapobeny. Zanaka lahin' i Shiva sy i Pârvatî izy, vadiny i Siddhi ("fahombiazana") sy i Buddhi ("saina") ary i Riddhî ("harena").

## Jereo koa

* Brahma - Vishnu - Shiva - Shakti - Durgâ - Surya - Ganesh - Kartikeya.
Kartikeya

I **Kartikeya** na **Skanda**, ao amin' ny hindoisma, dia andriamanitry ny tafiky ny andriamanitra. I Devasena no andriamanibavy vadiny. Zanak' i Shiva sy i Pârvatî izy. Vanto-jaza mandrakizay (*kumâra*) izy ka itsaohana nandritra ny Empira Gupta (taonjato faha-3 hatramin' ny faha-6) izy tao India Avaratra izay nanao azy ho andriamanitra mpiaro ireo Chalukya (dinastia tamin' ny taonjato faha-6 ka hatramin' ny faha-12). Ao India Atsimo no mampalaza azy, ka ao izy dia fantatra amin' ny anarana amin' ny teny tamily hoe ***Murugan*** ("zazalahy").

## Jereo koa

* Brahma - Vishnu - Shiva - Shakti - Durgâ - Surya - Ganesh - Kartikeya