Vary

Ny **vary** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny karazana *[[Oryza sativa]]* (vary aziatika) sy *[[Oryza glaberrima]]* (vary afrikana), ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, ambolena na eny an-tanimbary mando mandavan-taona, na volena maina an-tanety. Ny vary no zavamaniry manana voamadinika mitana ny laharana faharoa eto an-tany amin' ny voly atao sakafon' olombelona, aorian' ny katsaka, raha ny lanja vokarina no resahina. Foto-tsakafo amin' ny nahandro malagasy sy aziatika ary indianina izy io. Mamboly vary ihany koa ny firenena sasantsasany ao Eorôpa toa an' i Italia, i Espaina, i Rosia, i Gresy, i Pôrtogaly, i Frantsa, i Okrainina ary i Bolgaria.
## Karazana sy zana-karazana

Misy karazany roa ny zavamaniry atao hoe "vary", karazana izay samy ao amin' ny vondron-karazana *[[Oryza]]*:
* *[[Oryza sativa]]* L. -- avy any Azia, misahana ny 95 % amin' ny vary hanin' ny olona.
** *Oryza sativa* subsp*. indica* (ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly, indrindra any Azia Atsimo sy Azia Atsimo Atsinanana)
** *Oryza sativa* subsp*. japonica* (ambolena any amin' ny faritra manana toetany antonony sady an-tany avo, any Japana sy Kôrea ary Sina avaratra.)
** *Oryza sativa* subsp. *javanica* (amblena any Indônezia)
* *[[Oryza glaberrima]]* Steud. avy atsy Afrika Andrefana.
Marihina fa ny varimbazaha dia tsy anisan' ny *Oryza* fa ao amin' ny vondron-karazana *[[Triticum]]*.

## Tantara
Tombanana ho eo amin' ny 6&nbsp;500 hatramin' ny 8&nbsp;500 taona eo ho eo izay no efa nanaovan' ny zanak' olombelona ny fambolem-bary. Ny tany Azia no efa namboly vary hatramin' ny 8&nbsp;500 taona, raha hatramin' ny 3&nbsp;500 taona kosa no namboly vary ny teto Afrika. Tamin' ny taona 800 tal JK no nahatongavany tao Eorôpa. Ny tapaky ny taonjato faha-15 no nihanaka tao Italia sy Frantsa ny fambolem-bary ary niitatra tamin' ny kaontinanta iray manontolo.
Tany Etazonia indray dia tamin' ny taona 1694 no tonga tao Carolina Atsimo izy, ary inoana fa avy taty Madagasikara no niaviany tamin' izany. Ary tamin' ny taonjato faha-18 no nentin' ny Espaniôla tany Amerika Atsimo ny fambolem-bary.

Tamin' ny 16 Desambra 2002 dia nofidian' ny fivoriambe ara-potoanan' ny Firenena Mikambana ho "Taona Iraisam-pirenena ho an' ny Vary" ny taona 2004. Ireto avy ny firenena nanohana izany: Bangladesy, Broney Darosalama, Borkina Fasô, Kambôdia, Kioba, Kipra, Kôrea Avaratra, Ekoadôra, Fijy, Gabôna, Grenady, Goiana, India, Indônezia, Japana, Kazakstàna, Kôrea, Kôeity, Kirgizstàna, Laôsy, Madagasikara, Maly, Malezia, ny Nosy Marshall, Maoritania, Mianmara, Naoro, Nepaly, Nikaragoa, Nizera, Nizerià, Papoazia-Ginea-Vaovao, Pakistàna, Pero, Filipina, Santa-Vinsanta-sy-Grenadina, Singaporo, Srilanka, Sodàna, Tajikistana, Tailandy, Tôgô, Vietnamy, ary Zambia.

## Voly vary

Miisa 2&nbsp;000 eo ho eo ny karazam-bary volena eran-tany. Amin' ny ankapobeny dia isan-taona no miakatra ny voka-bary, amin' ny vanim-potoanan' ny fararano. Any amin' ny firenena vitsy (faritr' i Mékong ohatra) anefa dia mety miakatra hatramin' ny in-3 ny vary ao anatin' ny taona iray.

Mandalo dingana maro ny vary ao anatin' ny fambolena azy:
* Ny voany, izay antsoina hoe akotry na *paddy*, no sady iaingan' ny fambolem-bary no iantefany ihany koa. Ny akotry tokoa mantsy no volena indray hitombo isa.
* Ketsa: Apetraka ao amin' ny toerana somary mandomando ny akotry ka mitsiry. Alentika anaty tanin-ketsa izay efa mando tsara ireo vary akotry mitsiry ireo ka rehefa maniry eo amin' ny 10 hatramin' ny 50 sm eo ho eo no atao hoe ketsa.
* Afindra mankany amin' ny tanim-bary indray ireo ketsa ireo, io no atao hoe manetsa.

Sarotra ny fambolem-bary ka vitsy ihany ny firenena mamboly vary. Ny voka-barin' i Sina sy India dia efa mihoatra ny antsasaky ny voka-bary eran-tany manontolo. Ny anton' izany dia mila hafanana sy hamandoana ary hazavana ny fambolem-bary. Ny faritry ny zana-pehin-tany sy ny faritra ambanin' ny zana-pehin-tany, izay tany mafana sy mando, no tena ahafahana mamboly vary mandavantaona. Tsy dia sarotiny loatra kosa ny vary raha momba ny nofon-tany. Ny rano kosa no tena tsy afa-misaraka aminy satria dia mila hatramin' ny 100 mm isam-bolana ny vary anankiray. Araka izany dia miteraka fanjifana rano goavana tokoa ny fambolem-bary.

Mbola manasarotra ny fambolem-bary ihany koa ny asa takian' ny fijinjam-bary. Tsy mety ampiasaina amin' ny vary ny milina toy ny *moissonneuse* fampiasa amin' ny voly hafa toy ny varimbazaha. Noho izany dia mitaky asan-tanan' olombelona ny fijinjam-bary. Amin' izay lafiny izay dia kilasiana ho fambolena any amin' ny tany mahantra ny fambolem-bary noho ny lanjan' ny asan-tanan' olombelona izay mavesatra tokoa. Ny fitarihan-drano, ny asa tany, ny fanetsana, ny fikobahana, ary ny ala fakofako na fiavana dia asa mitaky herim-batana avokoa. Misy ihany ny fambolem-bary tsy mitaky hamandoana mandavantaona fa miandry ny orana fotsiny, nefa dia kely ny vokatra azo amin' izany.

## Famokaram-bary sy tsena iraisam-pirenena
Somary niakatra ny famokaram-bary eran-tany taona vitsivitsy izao, noho ny fihatsaran' ny teknika fambolem-bary indrindra indrindra, nefa tato ho ato dia hita ho somary marindrano ny taham-bokatra azo amin' ny fambolem-bary (manodidina ny 3,8 taonina isaky ny hekitara). Araka ny FAO, dia nahatratra 585 tapitrisa taonina ny akotry vokatra eran-tany tamin' ny taona 2003. 

* Eo ho eo amin' ny 600 tapitrisa taonina eo ihany, izany hoe 4 % amin' ny vokatra eran-tany no atokana ho amin' ny tsena iraisam-pirenena. Eo amin' ny 7 % eo ho eo isan-taona kosa no fiakaran' io taha io.
* I Tailandy no mpanondrana vary voalohany eran-tany tamin'  ny taona 2004 (10,13 tapitrisa taonina). I Viêt Nam (3,9 tapitrisa taonina) sy India (2,8 tapitrisa taonina) no manarakaraka.
* I Filipina (0,985 tapitrisa taonina tamin' ny 2004) sy Sina no mpanafatra vary betsaka indrindra.

## Fampiasana ny vary

### Sakafo sy nahandro

Ireto no karazan-tsakafo vitsivitsy azo amin' ny vary:

* Vary sosoa sy vary maina (Madagasikara)
* Carry (La Réunion)
* Mochi (Japana)
* Paëlla (Espaina) 
* Risotto
* Riz cantonais (Sina)
* Plov (Ozbekistana sy Xinjiang (Sina))

### Ho an' ny fahasalamana
Mitondra vitaminina A betsaka ny vary mena. Ahafahana miady amin' ny aretin-kibo ihany koa ny vary sy ny rano ahandroana azy.

## Fanovana fototarazo
Araka ny voalazan' ilay gazetiboky *Science* dia mikasa hamokatra sy hampiditra eo amin' ny tsena vary OGM manomboka ny taona 2006 i Sina izay mpamokatra sy mpanjifa vary voalohany eran-tany. Karazany roa vaovao vokatry ny fikarohan-dry zareo Sinoa izy ireo, dia ny vary Xianyou 63 (maharesy ny lolo mpanimba vary *Chilo suppressalis* sy *Corcyra cephalonica* ary *Parapoynx vittalis*) sy ny Youming 86. Voalaza fa mampihena ny fampiasana poizina famonoana bibikely hatramin' ny 80 % izy ireo, mahatsara ny fahasalaman' ny mpamboly, sady manatsara ny tamberina ihany koa (6,36 taonina/hekitara). Tsy mbola nisy anefa fikarohana ara-tsiansa nanaporofo ny tsy fisian' ny voka-dratsiny na amin' ny tenan' ny olombelona na amin' ny sehatra hafa. Marihina fa ankoatra io tetikasa momba ny vary OGM io dia ny sôzà ihany aloha hatramin' izao no sakafo OGM tena efa miparitaka amin' ny tsena.

## Voka-dratsin' ny fambolem-bary amin' ny tontolo iainana
Ny fambolem-bary dia manana ny lafy ratsiny eo amin' ny toetany sy ny tontolo iainana, noho izy mamokatra metanina betsaka loatra. Ny metanina moa dia etona iray tafiditra ao anatin' ny sokajin' ny etona mampihiboka hafanana izany hoe miteraka fitomboan' ny hafanana eto amin' izao tontolo izao.
Misy bakteria anankiroa miasa amin' ny fambolem-bary dia ny bakteria mivelatra amin' ny toerana tsy misy ôksizena (anaerôbia) izay miteraka metanina; sy ny bakteria mivelona amin' ny toerana misy ôksizena (aerôbia) izay mampihena ny matanina kosa.
Ny teknikam-pitarihan-drano ampiasaina ankehitriny amin' ny fambolem-bary dia manome vahana ny bakteria anaerôbia, ary ny vokatr' izany dia betsaka kokoa ny metanina miforona sy mihanaka amin' ny rivotra iainana.
Misy teknikam-pitarihan-drano hafa anefa azo ampiasaina hampihenana io voka-dratsy iray io.

Ny famokarana vary iray kilôgrama dia miteraka metanina 120 g. Ny fambolem-bary noho izany no antony faharoa miteraka metanina eto an-tany (60 tapitrisa taonina isan-taona) aorian' ny fiompiana biby mamadika hota (80 tapitrisa taonina isan-taona).

Mitaky rano betsaka ihany koa ny fambolem-bary. 
Any Etazonia sy Aostralia ohatra dia mahalany ny 7 % amin' ny rano ampiasain' ny firenena iray manontolo ny fambolem-bary, kanefa dia tsy mitondra afa-tsy 0,02 % amin' ny PNB fotsiny ihany. Any amin' ny firenena manana rano betsaka kosa dia tsara ny ateraky ny fambolem-bary satria miaro amin' ny tondra-drano izy.
## Jereo koa
* *[[Oryza]]*
* Varimbazaha
* Katsaka
* Ampemba
* Ôrza
* Vary (kolontsaina malagasy)
## Loharano sy tonon-tsiahy



## Rohy ivelany

*Torolàlana fanamboarana milina fitotoam-bary - 
* International Rice Research Institute 
* Rice Knowledge Bank  Bankim-pahalalana momba ny vary