open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bongatsara

**Bongatsara** dia kaominina malagasy ao amin'ny Distrikan'Antananarivo-Atsimondrano, Faritra Analamanga, Faritanin'i Antananarivo. Ny isam-poniny dia 22.452 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 11739 ary ny kaodin-distrika dia 117

## Vokatry ny fambolena
Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia 50-75%.
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia fraise.
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary.
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia tomates.
Ny isan'omby dia 542.
Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia legioma hafa.
Ny entana lafo vidy indrindra dia vary.
23 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy.
4 ny mponina no manao asa tanana.
60 no isan'ny ombivavy be ronono.
70 ny mponina no miasa tany.
19 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana.
7 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha.
129 no isan'ny kisoa.

## Ara-tsosialy
Ahitana fikambanam-pivarotra ao amin'io tanàna io.
Ahitana fikambanam-piasatanana ao.
Ahitana fikambanan-tantsaha ao.
Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao.

## Fotodrafitrasa
Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna.
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Misy tsena isan'andro any.
Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50.
Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.
Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin'ny 50.
Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo.
Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy.
Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna.
Ny JIRAMA no manome ny rano.

## Fitaterana
Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe.
Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora.
Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina.
Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1500 Fmg.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 1500 Fmg.

## Fahasoavana
10 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra.
43 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra.
Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana.
9 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena.
38 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

## Endri-javatra
## Olana
Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina.
Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1.
Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 11.
1 no isan'ireo mpamono olona tratra tanatin'ny taona 1999-2001.

## Rohy ivelany
Soavinandriana (Itasy)

**Soavinandriana (Itasy)** dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' i Soavinandriana, Faritra Itasy, Faritanin'  Antananarivo. Ny isan' ny mponiny dia 40 045 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018. 

## Farihy
* Farihin' Itasy

## Renivohi-paritra eto Madagasikara

* Ambatondrazaka - Ambositra - Ambovombe - Antananarivo - Antsirabe - Antsiranana - Antsohihy - Farafangana - Fenoarivo Atsinanana - Fianarantsoa - Ihosy - Maevatanana - Mahajanga - Maintirano - Manakara - Mananjary - Miarinarivo - Morondava - Sambava - Toamasina - Tôlanaro - Toliara - Tsiroanomandidy

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Befotaka (Atsimo-Atsinana)

**Befotaka** (Befotaka Atsimo) dia kaominina malagasy ao amin'ny Distrikan'i Befotaka, Faritra Atsimo-Atsinanana, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 9817 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Rohy ivelany
Chaim Weizmann

I **Chaim Weizmann** na **Haim Weizmann** dia mpahay simia sy mpitondra fanjakana rosiana avy eo  britanika ary farany israeliana, teraka tamin' ny 27 Nôvambra 1874 tao Motal ary maty tamin' ny 9 Nôvambra 1952 tao Rehovot (Israely). Atao hoe חיים ויצמן izy amin' ny teny hebreo.

Izy  no namorona fitaovam-piadiana mipoaka Acetone, izay natolony ho an' ny tafiky ny Firenena mpiara-dia nandritra ny Ady Lehibe Voalohany, izy no nitarika ny Fikambanana Ziônista Maneran-Tany (hebreo: הַהִסְתַּדְּרוּת הַצִּיּוֹנִית הָעוֹלָמִית / *HaHistadrut HaTzionit Ha'Olamit*), nandray ny andraikitry ny filoha indroa, hatramin' ny 1920 ka hatramin' ny 1931, avy eo hatramin' ny 1935 ka hatramin'ny 1946.

Izy no mpanorina ny Institota Siantifika Weizmann (anglisy: *Weizmann Scientific Institute*; hebreo: מכון ויצמן למדע / *Machon Vaitzman LeMada*) tamin' ny taona 1934 ary izy no filoha voalohany tao amin' ny Fanjakan' i Israely teo anelanelan' ny taona 1949 sy 1952.
Abdallah bin al-Hussein

**Abdallah bin Husain I** na **Abdallah I** (arabo: *عبد الله الأول بن الحسين*, *Abdallāh al-auwal bin al-Ḥusain*; * Febroary 1882 tao Meka; † 20 Jolay 1951 tao Jerosalema) dia Emir nanomboka tamin'ny 1921 ary nanjaka tamin'ny 1946 hatramin'ny nahafatesany tao Transjordanna. 1949. Niala tamin’ny tarana-mpanjaka Arabo Hashemite i Abdallah, ka nanatevin-daharana ny Fikomiana Arabo nanohitra ny Empira Otomana nandritra ny Ady Lehibe Voalohany. 

Nitady fifandraisana tsara tamin’i  foana izy, ka nomena ny anaram-boninahitra hoe Emir of Transjordania tamin’ny 1921. Teo ambanin’ny fiandrianam-pirenena Britanika ny fireneny. Ny tanjony ara-politika lehibe indrindra dia ny fanitarana ny fanjakany, izay nahazoany ny fahaleovan-tena tamin'ny 1946. Tamin'ny May 1948, dia nibodo ny Morontsiraka Andrefana izy nandritra ny Adin'i Palestina. Tamin'ny 1951, novonoin'ny nasionalista Palestiniana izy.

## Fiainana
Teraka tao Lameka tamin'ny 1882 i Abdallah tamin'ny naha-zanakalahy faharoa an'i Sharif ao Lameka Hussein ibn Ali sy Abdiyya bint Abdullah vadiny voalohany, ary anisan'ny fianakavian'ny Hashemita.

Transjordania, nofehezin'i Abdallah tamin'ny fomba autokrasia, dia faritra maina misy mponina eo amin'ny 235.000 eo ho eo ny mponina mahantra sy tsy nahita fianarana, ny ankamaroan'ny Bedouina, tamin'ny fotoana nandraisany ny fahefana. Nisy tanàna kely antsasa-polo teo ho eo sy vohitra 200 teo amin’ilay tany. Tsy maintsy natsangana ny fitondrana foibe.

Tamin'ny 8 Martsa 1920, ny *Kongresy [[Iraka|Irak]]iana*, fikambanana ara-politika iray mampiahiahy ny maha-ara-dalàna azy, dia nanambara an'i Abdallah ho mpanjakan'ny lalàm-panorenana ao Iraka. Tsy nandray ny toerany anefa izy. Nambara ho mpanjakan’i Syria tany Damaskosy i Faisal tamin’io andro io ihany. Taorian'ny nipoahan'ny Fikomiana Irakiana tamin'ny 1920, nandao an'i Iraka i Abdallah tamin'ny Septambra tamin'io taona io, raha noroahin'ny y hiala an'i Syria ny rahalahiny tamin'ny Jolay 1920. Niseho tao Madaba niaraka tamin'ny mpanara-dia vitsivitsy nitam-piadiana i Abdallah ary nikasa ny handeha hiaraka amin'ny tafika Bedouina ho any Damaskosy mba hanampy an'i Faisal hahazo indray ny seza fiandrianana Syriana. Na dia tsy nisy fanantenana ara-miaramila aza ilay drafitra, dia natahotra ny Britanika ny faharesena fanindroany amin'ny Hetsika Arabo fa mety hiteraka fahaverezan'ny laza eo amin'ny Arabo. Tamin'ny Martsa 1921, Abdallah dia nihaona tamin'ny Sekretera Britanika mpanjanaka Winston Churchill tao Jerosalema, izay nanolotra azy ny fitantanana an'i Transjordania ho takalon'ny fampitsaharana ny ady amin'ny Frantsay ao Syria. Vokatr'izany, taorian'ny fihaonambe Britanika Afovoany Atsinanana tamin'ny Aprily 1921, dia neken'i Fanjakana Mitambatra ho Emir an'i Transjordania teo ambany fiarovan'ny britanika izy. Ny Transjordania koa dia nesorina tamin'ny tombotsoan'ny Zionista (fanambarana Balfour). Faisal rahalahin'i Abdallah no nahazo ny seza fiandrianana Irakiana mifandray amin'ny anaram-boninahitra mpanjaka
Emira

Ny **emira** dia anaram-boninahitra ampiasaina ao amin' ny Tontolo Mozilmana hanondroana ny mpanjaka na olona mitana toerana ambony ara-miaramila na ara-pôlitika, na olon-kafa manana fahefana tena izy na ara-pombafomba. Avy amin' ny teny arabo hoe أمير / *ʾamīr* izay manondro ny olona manome baiko io teny io izay avy amin' ny matoanteny arabo hoe أَمَرَ /*ʾamara* (midika hoe "mandidy"). Ny teny arabo hoe *emir* dia mety hidika hoe "andriandahy" ("emira" raha midika hoe "andriambavy") rehefa manondro olona mitondra fari-tany, na "jeneraly" rehefa manondro kômandin' ny tafika. Ny fari-tany tapahin' ny emira dia atao hoe *[[emirata]]*. Azo ampiasaina ho anaran' olona koa ny teny hoe *emir*, izany no anoratana hoe "Amir" (na أميرة /*ʾamīrah* ho an' ny vehivavy). Avy amin' io anaram-boninahitra hoe *amir* io ny teny hoe *amiraly*.

Io anaram-boninahitra io dia manana tantara lava be tamin' ny fampiasana azy ao amin' ny Tontolo Arabo, ao Afrika Atsinanana, aty Afrika Andrefana, any Azia Afovoany, ary ao amin' ny Zana-Kôntinenta Indiana.

Amin' izao vanim-potoana môderina izao, rehefa ampiasaina ho anaram-boninahitra ara-panjaka io teny io dia mitovy amin' ny hoe "andriana", ary azo ampiharina amin' ny zanaky ny mpanjaka nandova fanjakana, na ho an' ny mpanjaka mbola manapaka ao amin' ny fari-tany anjakany atao hoe *[[emirata]]*.

Ankehitriny, ny teny hoe "*emir*" dia ampiasaina indraindray ho anaram-boninahitra ho an' ny loham-pikambanana na hetsika islamika na arabo (na inona na inona fivavahany).

I Katara sy i Kôety no hany firenena mahaleo tena mitazona ny anaram-boninahitra hoe "*emir*" ho an' ny mpanjakany. Tato anatin' ireo taona faramparany dia nosoloana ny hoe "mpanjaka" tsikelikely ilay anaram-boninahitra tamin' ireo mpitondra nifandimby amin' izao fotoana izao izay te hanasongadina ny fahefany lîka (tsy ara-pivavahana) eo ambanin' ny fanjakana tan-dalàna. Ohatra iray miavaka i Bareina izay nanova ny anaram-boninahitry ny mpitondra azy, avy amin' ny *emir* ho amin' ny hoe *mpanjaka* tamin' ny taona 2002.

## Jereo koa

* Emirata
Emirata

Ny **emirata** na **emirà** dia fari-tany ara-pôlitika izay fehezin' ny emira, amin' ny ankapobeny, ao amin' ny Tontolo Mozilmana. Ny emirata dia mety hanana ny satan' ny fanjakana mahaleo tena, faritany ao amin' ny fanjakana mananana  ny fiandrianany, na fivondronam-panjakana sahala an' ny Emirata Arabo Mitambatra izay mampiray emirata fito. Amin' ny teny arabo ny elirata dia atao hoe إمارة / *imārah*.

Amin' ny lafiny ara-tantara, ny emirata dia vondrona ara-pôlitika sy ara-pivavahana kely kokoa noho ny kalifata. Azo heverina ho mitovy amin' ny printsipaotea (tany tapahin' ny andriana na pritsy) amin' ny tontolo tsy mozilmana izany.

I Kôety na i Katara na ny Emiratan' i Dubai no emirata amin' izao fotoana izao. Emirata i Bareina hatramin' ny 14 Febroary 2002, rehefa nanapa-kevitra ny hanova ny anaram-boninahitra ho "Mpanjakan' i Bareina" ny mpitondra ankehitriny, ary lasa fanjakàm-panjaka ilay firenena.

Ny Emirat Islamikan' i Afganistàna, izay naorin' ny Talibàna tamin' ny taona 1996, dia tsy neken' ny firenena afa-tsy telo ihany: i Pakistàna sy i Arabia Saodita ary ny Emirata Arabo Mitambatra. Very ny fahefan' io emirata io tamin' ny taona 2001, nafe nanohy ny asany tany an-tsesitany, ary nahazo izany fahefana izany indray tamin' ny volana Aogositra 2021. Io no hany emirata tsy misy emira.

Maro amin' ireo emirata mahaleo tena eran' izao tontolo izao taloha no tafiditra anaty fanjakana lehibe kokoa ankehitriny, araka ny hita any Nizerià.
Voanjo (olona)

Ny **voanjo** dia olona nifindra monina any amin' ny faritra iray ary nanorina trano fonenana maharitra any, matetika manan-tanjona hanjanaka ilay faritra. Ny olona izay mitantana ny zanatany nefa mahazo tombony amin' izany, toy ny mpampiasa vola kapitalista, no mpanjanaka. Olona bapetraky ny mpanjanaka amin' io tany io kosa ny voanjo. Ny  mpanjanaka no mamolavola ny jeôgrafiany, sy mandamina ny pôlitikany ary mizara ny asa ao aminy.

## Jereo koa

* Teny mitovy fanonona: voanjo (zavamaniry)
* Fifidra-monina
* Fanjanahantany
Tobim-pamatrarana

Ny **tobim-pamatrarana** dia toerana midadasika sy mihidy noforonina mba hamondronana sy hihazonana mponina heverina ho fahavalo, amin' ny ankapobeny ao anatin' ny toe-piainana tena mahantra sy mampijaly. Izany mponina izany dia mety hahitana mpanohitra ara-pôlitika, teratany avy amin' ny firenena fahavalo, vondrom-poko na antokom-pivavahana manokana, sivily avy amin' ny faritra ahitana ady mafy, na vondron' olona hafa, matetika mandritra ny ady. Ny olona dia tazomina noho ny fepetra ankapobeny, tsy misy fitsarana, fa tsy noho ny didim-pitsarana manokana. Ny hoe "tobim-pamatrarana" dia fantatra indrindra amin' ny famoronana toby maro nataon' ny fitondran' ny Nazi. Na dia nitarika ho amin' ny taham-pahafatesana sy fahafatesana aza ny fepetra fitazonana any amin' ny tobim-pamatrarana nataon' ny Nazi dia miavaka amin' ny ivontoeram-pandripahana Nazi izy ireo.
Lembalemban' i Golan

Ny **Lembalemban' i Golan** na **Havoanan' i Golan**, indraindray antsoina hoe **Golan** dia lembalemba any Azia, eo atsimon' ny Tendrombohitra Hermon, avaratra-atsinanan' ny Farihin' i Tiberiada ary avaratr' i Yarmouk, eo amin' ny sisin-tany manelanelana an' i Israely, i Jôrdania, i Siria ary i Libàna. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe الجولان / *al-Jūlān*, fa amin' ny teny hebreo kosa dia גולן / *Golan*.

Ny Lembelemban' i Golan no misy ny loharano lehibe indrindra amin' ny famatsiana rano ho an' ny Farihin' i Tiberiasy sy ny onin' i Jordana. Malaza amin' ny fambolena sy ny famokarana voaloboka izy io. Ny isan' ny mponina ao aminy dia 52 000 eo ho eo amin' ny velaran-tany mirefy 1 800 km2.

Ny Lembamemban' i Golan dia fari-tany siriana vobodo nanomboka tamin' ny 9 Jona 1967, nandritra ny Ady Enina Andro, nampidirin' ny governemanta israeliana ho ao amin' ny tanim-pireneny tamin' ny alalan' ny Lalànan' ny Lembalemban' i Golan nolanîn' ny Knesset (parlemanta israeliana) tamin' ny 14 Desambra 1981 ary lasa zana-distrika ao anatin' ny Distrika Avaratra. Tsy eken' ny fianakaviambe iraisam-pirenena ny fanakambanana an' ity faritra ity ao amin' ny tanim-pirenen' i Israely, izay heveriny fa fari-tany siriana voabodo.

Ity fanakambanana ity dia heverin’ ny Fehinkevitra laharana faha-497 tamin' ny 17 Desambra 1981 an' ny Filankevi-Piarovan' ny Firenena Mikambana, ho "foana sy tsy misy fiantraikany ara-dalàna eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena". Ny lalàna israeliana tamin' ny 14 Desambra 1981 ankatoavin' ny firenena tokana ihany, i Etazonia, hatramin' ny nanaovan' ny filoha Donald Trump fanambaràna momba izany tamin' ny 25 Marsa 2019.

Hatramin' ny nahazoan' i Israely an' ilay fari-tany dia nisy fivoarana ara-demôgrafia lehibe i Golan; Isiraeliana maro no nanorim-ponenana ao, nandritra ny fanorenenana vohitra, zanatany, kibbutz na moshav izay matetika naorina avy amin' ny fonenan' ny Nahal (fanafohezana ny teny hebreo hoe נוער חלוצי לוחם / *Noar Halutzi Lohem*, "Tanora mpiady mpisava lalana") izay tonga tao tamin' ny faran' ny taona 1967 na ny fiandohan' ny taona 1968.

Tamin' ny taona 2022, i Golan voabodo dia fonenan' ny Israeliana maherin' ny 32 000 sy Droza 22 000 eo ho eo. Ny Havoanan' i Golan dia ahitana faritra stratejika tena manan-danja eo amin' ny tontolon' ny Ady Israeliana-Arabo. Ny toerana misy azy dia manerinerina manoloana an' i Galilea (Israely) sy ny Lemak' i Damaskôsy (Siria). Izy io koa no mifehy ny ankamaroan' ny loharano mamatsy ny Farihin' i Tiberiasy sy ny ony Jordana. Ny tangoron-tanàna be mponina indrindra dia ny an' i Droza ao Majdal Shams.

:
Tel-Aviv-Jaffa

I **Tel Aviv-Jaffa** izay antsoina matetika hoe **Tel Aviv** na **Tel-Aviv**, dia tanàna israeliana any amin' ny morontsirak' i Mediteranea ao afovoan' ny tangoron-tanànan' i Gush Dan ao Israely. Ny tanànan' i Tel Aviv ankehitriny dia naorina tamin' ny taona 1909 nandritra ny vanim-potoan' ny Ôtômana teo amin' ny tanàna an-tsisin' i Jaffa, tanàna seranan-tsambo izay nitambatra aminy tamin' ny taona 1950.

Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe תל אביב-יפו, *Tēl-ʾĀvīv-Yāfō*,  fa amin' ny teny arabo kosa dia تل أبيب يافا / *Tall ʾAbīb-Yāfā.*

I Tel Aviv dia mirefy 14 km manamorona ny morontsirak' i Mediteranea. Mamaritra azy avy ao avaratra i Yarkon (renirano sy valan-javaboary) sy ny tanàna ambanivohitr' i Herzliya sy Ramat Hasharon. Ao atsinanana dia misaraka amin' i Giv'atayim sy i Ramat Gan (foiben' ny fifanakalozana diamondra) izy amin' ny alalan' ny lalambe migodana Ayalon, izay mamakivaky ny reniranon' i  Ayalon. Manamorona ny faritra atsimon’ i Tel Aviv ny tanànan' i Bat Yam sy i Holon.

I Tel Aviv dia misy mponina 468 809 eo ho eo tamin' ny Janoary 2022, ka izy no tanàna faharoa lehibe indrindra ao Israely, eo aorian' i Jerosalema (mponina 966 346) ary eo alohan' i Haifa any avaratra kokoa (mponina 282 751).
Pinophyta

Ny ***Pinophyta***, izay atao hoe **kônifera**, dia fisampanana mamondrona zavamaniry, ao amin' ny *[[Gymnospermae]]*, izay tsy manana afa-tsy kilasin-javamaniry iray, dia ny *[[Pinopsida]]*. 

Izy ireo dia zavamaniry misy lalan-dranony sy misy voa entin' ny rafitra miendrika kitsoloha manana ny asany mitovy tanteraka amin' ny voninkazo nefa tsy voninkazo. Nipoitra teto an-tany izy ireo 300 tapitrisa taona lasa izay, ela be talohan' ny hazo mandravina. Zavamaniry misy nofon-kazo mafy avokoa ny kônifera misy, ka hazo ny ankamaroany fa hazobotry kosa ny ambiny.

Anisan' ny kônifera ny hazokesika, ny sedera, ny kipresy ary ny sekôià.

Saika hita eran' izao tontolo izao ny kônifera, ary izy ireo matetika no zavamaniry lehibe indrindra amin' ny toerana aniriany avy. Ny kônifera anefa dia nihena hatramin' ny nanombohan' ny *[[Angiospermae]]* nanjaka tamin' ny biôma maro avy amin' ny vanim-potoana Kretase, ary 650 eo ho eo ny karazany sisa tavela ankehitriny.

Ny kônifera dia manana lanja ara-toekarena lehibe, indrindra amin' ny famokarana hazo sy taratasy.

## Jereo koa

* *[[Cycadales]]*
* *[[Ginkgo]]*
* *[[Gnetophyta]]*.
Ôaka maitso

Ny **ôaka maitso** dia karazana hazo mateza ravina ao amin' ny fianakaviana *Fagaceae*, mamorona ala maivana sy kirihitra izay hita indrindra any amin' ny faritr' i Mediteranea. ***Quercus ilex*** no anarany ara-tsiansa.
Lohasahan' i Jezreel

Ny **Lohasahan' i Jezreel** na **Lohasahan' i Jezirela** (antsoina koa hoe **Lemak' i Esdrelon**) dia lohasaha midadasika any amin' ny tapany avaratr' i Israely, izay nomena anarana mampahatsiahy  ny tanànan' i Jezreel (na Jezirela) izay eo amin' ny havoana iray any atsimon' ilay lohasaha. Ny Lohasahan' i Jezreel dia anisan' i Galilea (na Galilia) ao amin' ny Distrika Avaratra any Israely.

Amin' ny teny hebreo izy dia ata hoe **עמק יזרעאל** / *Emek Yizreel*.

La vallée de Jezreel est le lieu d'importantes implantations humaines, anciennes et modernes. L'ancienne ville de Megiddo se situe dans le sud-ouest de la vallée. La plus grande ville moderne est la ville de Afoula aussi appelée « Capitale de la vallée ».

Ny Lohasahan' i Jezreel no nisy toeram-ponenan' olombelona fahiny sy ankehitriny. Any atsimo-andrefan' ilay lohasaha no misy ny tanànan' i Megidô fahiny. Ny tanàna môderina lehibe indrindra dia ny tanànan' i Afoula, antsoina koa hoe "Reniben' ny Lohasaha".

Ny Lohasahan' i Jezreel, ho an' ny Kristiana, no toerana hisy ny adin' i Hara-magedôna amin' ny hoavy.
Vatovandana

Ny **vatovandana** na **marbra**, amin' ny jeôlôjia, dia vato vokatry ny fiofohan' ny vatosokay sady ahitana indrindra kristaly kalsitika. Vato mafy sy mavesatra ny marbra. Rehefa tratran' ny rivotra mando sy asidra izy dia mirodana haingana ny nofony ivelany, saingy mahatohitra fahasimbana izy amin' ny toerana maina sy tsy azon' orana. Ny karazana vatovandana hafa dia misy loto isan-karazany, izay miteraka soratsoratra sy loko isan-karazany, ka ny sasany amin' ireny marbra ireny dia tena be mpitady, ampiasaina amin' ny fanorenana sy amin' ny fanaingoana ny aty trano ary amin' ny famoronana haingo isan-karazany.

Amin' ny taozavatra (fanorenana, maritrano) na zavakanto (sarivongana sy sary sokitra), ny teny hoe *marbra* dia mety manondro izay vato sarotra tapahina sy afaka maka endrika malama tsara.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Brôma

Ny **brôma** dia singa simika mitondra ny laharana atômika 35, ny evany dia *Br*, ranoka misy poizina amin' ny mari-pana mahazatra. Anisan' ny halôzenina enina izy (ny fliôro *F*, ny klôro *Cl*, ny brôma *Br*, ny iôda *I*, ny astata *At* ary ny tenesa *Ts*.).

Ny brôma tsotra, izay manana raikipohy simika Br2, dia ranon-javatra mivolontakatra amin' ny hafanana sy tsindry manara-penitra. I Carl Löwig sy i Antoine-Jérôme Balard dia nahita an' io singa tsotra io tamin' ny taona 1825 sy 1826. Avy amin' ny teny grika hoe *bromos* ("maimbo") ny anarany, noho ny fofony maimbo.

Tsy dia betsaka loatra ny brôma izay singa simika faha-62 ao amin' ny nofon-tany. Ao amin' ny zavaboary dia tsy misy mihitsy amin' ny endrika dibrômina izy, fa matetika amin' ny endrika brômiora. Noho ny fanasan' ny rano ny vatolampy sy ny fahamora levon' ny brômiora metaly dia miangona ao anaty ranomasimbe ny brôma (ao anefa izy dia 289 heny vitsy noho ny klôra): loharanon' ny brôma ny ranon-dranomasina. Ny ranon' ny Ranomasina Maty dia misy 50 000 mg/kg iôna brômiora ary manome, miaraka amin' ny tahiry any Etazonia sy any Sina, ny tahiry lehibe indrindra eran-tany.

Ao amin' ny akora mineraly, ny iôna brômiora dia matetika mifandray amin' ny volafotsy. Ny mineraly mifanaraka amin' izany dia ny brômarzirita (brômiora-na volafotsy AgBr), hita tany Mexico tamin' ny taona 1841, sy ny embôlita.

Ankoatry ny fandraisany anjara amin' ny fanimbana ny sosona ôzônina dia toa mitana anjara toerana lehibe amin' ny fandotoana ny tontolo iainana izay fantatra amin' ny anarana hoe "orana merkiora" (manodidina ny 80 % amin' ny tranga) ny brôma. Ny fandoroana fako sy sisan' akora tsy ilaina no tena mampiely azy eny amin' ny rivotra, ary amin' ny sehatra maro dia tsy misy ny sanda fetran' ny fielezany eny amin' ny rivotra na eny amin' ny fanarian-drano maloto.

Ny brôma dia ampiasaina hanomanana ny fandoko sasany sy hamoronana ny dibrômôetanina, izay mahaforona ny ranoka manohitra ny fipoahana ao anaty solika. Ny brômiora metaly azo avy amin' ny brôma dia ampiasaina amin' ny fanasana sary pika (brômiora-na volafotsy) na atao fanafody fampitonian-tsaina.
Pôtasy (akora mineraly)

Ny **pôtasy** dia akora mineraly masira vokatry ny fietonana, ahitana indrindra klôriora-na pôtasiôma ho taharony, ampiasaina hahazoana akora ampiasana pôtasiôma ary koa amin' ny fanamboarana zazika. Azo alaina betsaka avy amin' ny ranon-dranomasina koa izy. Vitsy ny tahiry pôtasy nefa matetika izy ireo dia trandrahina amin' ny fomba mavitrika maneran-tany.

Ny mpamokatra lehibe indrindra eran-tany tamin' ny taona 2014 dia ireto:
Arabo israeliana

Ny **Arabo israeliana** dia Arabo mizaka ny zom-pirenena israeliana sady monina ao Israely. Mitonon-tana ho "Palestiniana" na "Arabo israeliana" izy ireo. Tsy anisan' ny Arabo isiraeliana ny Jiosy mpitsoa-ponenana avy any amin' ny firenena arabo.

Nandritra ny Ady Arabo-Isiraeliana tamin' ny taona 1948 dia maherin' ny 250 000 amin' ny Arabo 900 000 ao amin' ny fari-tany natokana ho an' ny fanjakana jiosy araka ny drafitra fizaràna an' i Palestina teo ambany fitantanan' ny Britanika no nijanona tao an-tanànany, niverina tamin' ny fiafaran' ny ady na nafindra toerana tao anatin' i Israely. Nahazo ny zom-pirenena israeliana izy ireo.

Ny Arabo israeliana, tamin' ny volana Avrily 2017 dia eo ho eo amin' ny 20,8 % amin' ny mponina ao Israely, na 1 808 000 eo ho eo. Araka ny fitsipika fototry ny demôkrasia israeliana dia mitovy zo amin' ny Israeliana hafa ny Arabo israeliana. Na izany aza dia misy manameloka ny fanavakavahana mahazo ireo mponina ireo.

Ny ankamaroan' ny Arabo isiraeliana dia tsy manao raharaha miaramila tsy maintsy atao ao amin' ny tafika israeliana, atao hoe Tsahal: ny Droza, izay mpiara-dia tamin' ny tafika israeliana nanomboka tamin' ny Jona 1948, no tsy maintsy manao ny fanompoam-pirenena. Ho an' ny Arabo isiraeliana hafa (Kristianina na tsia) dia manaraka ny asa an-tsitrapo natao ny fanompoana mitam-piadiana. Aleon' ny sasany manao fanompoana ivelan' ny tafika.

## Jereo koa

* Jiosy israeliana
Palinuridae

Ny ***Palinuridae***, izay atao andavanandro hoe **langosta**, dia fianakaviam-biby anaty rano, folo rantsam-batana (*[[Decapoda]]*), fihinana, misy karazana 60 eo ho eo. Hita any amin' ny ranomasina amin' ny toetanin-janam-pehintany sy toetany antonony rehetra ny langosta, eny amin' ny fanambanin' ny haran-dranomasina sy be vato amin' ny halalina 1 ka hatramin' ny 50 m.

Tsy manana tanana fiketohana lehibe izy (fa karazana hoho kely amin' ny tongony). Manana tandrola lava be izy ary misy akorany misy tsilotsilo. Ny rano somary mafana no tiany (toy ny any amin' ny Ranomasimbe Indiana na Ranomasina Karaiba). Matetika izy io dia mena-manja. Mifantoka kokoa any amin' ny rambony ny nofony.

## Toetoetrany
Biby somary lehibebe ihany izy ireo (ampolony santimetatra hatramin' ny 40 sm rehefa lehibe) miavaka noho ny fananany vatana lava, tandroka lava misy tsilotsilo ary fiketohana tena kely saika tsy misy.

Biby mpiremby amin' ny alina izy ireo, ka mihaza zavamananaina bitika miaina any ambanin' ny ranomasina, ary mihinana fako ôrganika indraindray. Rehefa antoandro dia miafina ao anaty triatra ny lanngosta, izay mampipoitra ny tandrony avy ao.

## Vondron-karazana
Amin' ny fitambarany dia vondron-karazana na sokajy 12 no fantatra fa mbola misy, izay mitsinjara amin' ny karazana velona 60 eo ho eo:

* *Jasus* Parker, 1883
* *Justitia* Holthuis, 1946
* *Linuparus* White, 1847
* *Nupalirus* Kubo, 1955
* *Palibythus* Davie, 1990
* *Palinurellus* De Man, 1881
* *Palinurus* Weber, 1795
* *Palinustus* A. Milne-Edwards, 1880
* *[[Panulirus]]* White, 1847
* *Projasus* George and Grindley, 1964
* *Puerulus* Ortmann, 1897
* *Sagmariasus* Holthuis, 1991

Ny karazana ao amin' ny vondrona *[[Panulirus]]* no fahita eto Madagasikara: *Panulirus homarus*, *Panulirus versicolor*, *Panulirus longipes*, *Panulirus penicillatus, Panulirus ornatus.*

## Jereo koa

* Fozan-dranomamy
* Orana (biby)
* Drakaka
* Makamba
Mangosta

Ny **mangosta** dia biby mampinono kely mpihinan-kena ao amin' ny fianakaviana *Herpestidae*. Ity fianakaviana ity dia mizara zana-pianakaviana roa, dia ny ***Herpestinae*** sy ny ***Mungotinae***. Ny *Herpestinae* dia ahitana karazana 23 izay teratany any amin' ny faritra atsimo amin' i Eorôpa, aty Afrika ary any Azia, fa ny *Mungotinae* kosa dia ahitana karazana 11 avy aty Afrika. Ny *Herpestidae* dia nipoitra teo amin' ny 21,8 ± 3,6 tapitrisa taona lasa izay tany amin' ny Ampahany avoalohany amin' ny vanim-potoana Miôsena ary nizara ho taranaka roa lehibe teo anelanelan'ny 19,1 sy 18,5 ± 3,5 tapitrisa taona lasa izay.

Ny mangosta dia mpihinana bibikely, foza, kankan-tany, androngo, biby mpikiky ary biby madinika hafa. Tsy misalasala mihinana atody, fatim-biby ary voankazo indraindray izy ireo.
Ranomamy

Ny **ranomamy** dia rano tsy misy sira na tena kely sira, mifanohitra amin' ny rano an-dranomasina sy ny rano masirasira. Mety ho ranon' orana, ny rano avy amin' ny renirano na farihy, ny rano ambanin' ny tany, ny ranomandry, sns ny ranomamy. Ny fananany fatran-tsira ambany dia ambany no ahafahana ny misotro azy. Misy singa hafa levona latsaky ny iray grama isaky ny litatra (toy ny sira, ny metaly ary ny otrikaina) ny ranomamy amin' ny ankapobeny. Raha ampitahaina, ny ranon-dranomasina dia misy vainga levona mihoatra ny 30 ary ny serôma fiziôlôjika dia misy 9 g/litatra (0,9 %).

## Jereo koa

* Rano masira
* Rano masirasira
* Ranon-dranomasina
Hazan-dranomasina

Ny **hazan-dranomasina** dia karazana biby an-dranomasina izay heverin'ny olombelona ho sakafo, anisan'izany ny trondro sy ny akorandriaka. Ny akorandriaka dia ahitana karazana moloska isan-karazany (ohatra: toy ny zoity, ary toy ny horita sy angisy), krostasea (ohatra ny makamba, foza, ary langosta).

## Jereo koa

* Hazandrano
Akorandriaka

Ny **akorandriaka** dia sosona ivelany mafy sy miaro izay mazàna foronin' ny zavamananaina miaina anaty ranomasina. Ny ankamaroan' ny akorandriaka dia avy amin' ny sifotra an-dranomasina mba hiarovany ny ao anatiny izay malemy. Ny akorandriaka poakaty dia matetika atosiky ny onja eny amin' ny tora-pasika eny amoron-dranomasina. Foana ny akorandriaka satria maty ilay biby tao anatiny ka simba na nohanin' ny biby hafa ny faritra malemy.

## Jereo koa

* Sokay
* Kauri (vola)
* Vatosokay
Sakoamadinika

**Sakoamadinika** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Tsaratanana, Faritra Betsiboka, Faritanin'i Mahajanga. .
Mangabe, Maevatanana

*'Mangabe* dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Maevatanana, Faritra Betsiboka, Faritanin'i Mahajanga.
Antsoha (Diana)

**Antsoha** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan' Antsiranana II, Faritra Diana, Faritanin'i Antsiranana.
Antanamitarana

** Antanamitarana** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan' Antsiranana II, Faritra Diana, Faritanin'i Antsiranana.

## Fokontany
5 Fokontany: Maromagniry, Antafiamalama, Antanamitarana, Ambodimagnary sy Ambodimanga.

## Galerie

File:Coucher de soleil à Maromagniry-Antsiranana II Madagascar 02.jpg
File:Maromagniry-Antsiranana II-Madagascar 02.jpg|Partie Ouest du Fokontany Maromagniry.
File:École Catholique Sainte Angèle Merici.jpg|École catholique de Maromagniry.
File:EPP Ambodimanga-Antanamitarana-Antsiranana II.jpg|EPP Ambodimanga Antanamitarana.
File:Arrachart aéroport d'Antsiranana.jpg|Aeroport Arrachart
File:Bureau Fokontany Ambodimanga-Antanamitrana-Antsiranana-une II.jpg|bureau Fokontany Ambodimanga-Antanamitrana-Antsiranana II
Fitsinjaram-pahefana

Ny **fitsinjaram-pahefana** dia famindrana fahefana sy asa ary ho enti-manana avy amin' ny fanjakana foibe (na governemantam-pirenena) ho any amin' ny fikambanana na vondrona madinika kokoa  ao amin' ny firenena, izay tsy manam-piandrianana na manana an' izany amin' ny ampahany nefa manana fizakan-tena, izay fehezin' ny lalàm-panjakana, sy miavaka amin' ilay fanjakana foibe, indrindra fa momba ny drafitra sy ny fandraisana fanapahan-kevitra, nefa eo ambany fanaraha-maso na eo ambany fiahian' ny fanjakana foibe, manaja ny foto-kevitry ny fanarahan-dalàna, izay ampiharin' ny fahefam-panjakana. Manana fizakan-tena lehibe na kely, arakaraka ny ambaratongan' ny fitsinjaram-pahefana misy azy, ny fikambanana na vondrona misitraka ny fitsinjaram-pahefana (fanjakana, faritany, faritra, kaominina, sns), ary manana ny tetibolany manokana. Ny fitsinjaram-pahefana koa dia azo ampiharina amin' ny fikambanana tsy miankina na amin' ny olom-pirenena mihitsy. Raha lazaina amin' ny teny hafa, ny fitsinjaram-pahefana dia famindrana andraikitra ataon' ny fanjakana foibe amin' ny vondrom-paritra na andrim-panjakana tsy mitovy amin' ilay fanjakana foibe ary manana fizakan-tena ara-pitantanana nefa eo ambany fanaraha-mason' ilay fanjakana. Tsy manome fahaleovan-tena fa fizakan-tena ny fitsinjaram-pahefana.

## Jereo koa

* Fanapariaham-pahefana
* Vondrom-paritra
Zara Maliorano

**Zara Maliorano** dia kaominina malagasy ao amin'ny Distrikan'i Midongy-Atsimo, Faritra Atsimo-Atsinanana, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia ??? araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. 

## Fokontany
Ambodisahy, Ankalatany, Beharena, Bevaho, Mahabe, Marovovo, Mikaiky, Sahanety, Tsararano.

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Bemokotra Sud

**Bemokotra Sud** (Bemokotra Atsimo) dia firaisam-pokotany malagasy ao amin'ny fivondronan'ny Maintirano, Faritanin'i Mahajanga. Ny isam-poniny dia 5771 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Ambalamanasy II

**Andapa** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Andapa, Faritra Sava, Faritanin'i Antsiranana. Ny isam-poniny dia 6893 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000.
Fanapariaham-pahefana

Ny **fanapariaham-pahefana** dia fomba fandaminana ny fitantanan-draharaha izay ahitana fizaràna ny mpiasa sy ny fahaiza-manao avy amin' ny fitantanana foibe mankany amin' ny sampan-draharahany. Ity fanapariaham-pahefana ity dia zaraina araka ny sarintanim-pitantananan-draharaha, izay mamaritra ny solontenan' ny fitantanan-draharaham-panjakana eny ifotony. Ny fanapariaham-pahefana dia mifanohitra amin' ny fampivangongoam-pahefana izay rafitra ara-pitantanana ifantohan' ny fandraisana ny fanapahan-kevitra rehetra eo amin' ny fanjakana foibe.

Miavaka amin' ny fitsinjaram-pahefana ny fanapariaham-pahefana satria rafitra famindrana fahefana midina amin' ny ambaratonga ambany ao anatiny, izay tsy manana ny satan' ny fikambanana ara-dalàna, ny fanapariaham-pahefana; ny fitsinjaram-pahefana kosa dia mamindra fahefana amin' ny vondrom-paritra manana ny sata maha vondrona na fikambanana ara-dalàna azy. Noho izany dia mahakasika bebe kokoa ny asan' ny mpanatanteraka sy ny mpitantan-draharaha ny fanapariaham-pahefana, ary mahakasika bebe kokoa ny asan' ny mpanao lalàna ny fitsinjaram-pahefana. Tsy mifanipaka anefa ny fitsinjaram-pahefana sy ny fanapariaham-pahefana.

Fanitsiana ny fampivangongoam-pahefana ny fanaparihm-pahefana dia: ahafaha-mampihena ny fahatarana sy ny fahasahiranana mifandray amin' ny adidy amin' ny rafitra foibe rehetra - izay miandry ny fanapahan-kevitry ny ambaratonga ambony indrindra - ny fanapariham-pahefana. Ny asany araka izany dia ny fanamaivanana ny fitantanan-draharaha foibe amin' ny alalan' ny famelana azy handray fanapahan-kevitra eo amin' ny sehatra eo an-toerana, araka ny hita taratra amin' ny fanoharan' i Odilon Barrot hoe "Iny tantanana iray iny ihany no mamely fa nohafohezina ny tahony" na ilay fehezantenin' i Napoleon III hoe "Tsara ny fanapahana raha lavitra fa tsara kokoa ny fitantanana raha akaiky.

Misy karazany roa ny fanapariaham-pahefana ara-pitantanana: ny fanapariaham-pahefam-paritra sy ny fanapariaham-pahefana araka anjara asa.

## Jereo koa

* Fitsinjaram-pahefana
* Vondrom-paritra
Aleksandro II (hasmôneana)

I **Aleksandro II** dia andriana tao amin' ny tarana-mpanjaka Hasmôneana. Zanakalahin’ i Aristôbolo II izy ary vadin’ i Alexandra Hasmôneana, zanak’ olo-mpiray tam-po aminy. Ny zanak’ izy ireo dia i Aristôbolo III sy i Miriama Hasmôneana, iray amin’ ireo vadin’ i Herôda Lehibe.

Nosamborin’ i Pômpeio izy, ka afaka nandositra sy niverina tany Jodea, izay nitarihany fikomiana tamin’ i Hirkano II. Maty notapahin-doha tany Antiôkia izy tamin’ ny taona 49 tal. J.K.
Dalmatia

I **Dalmatia** dia faritra amorontsiraka manan-tantara ao amin' ny faritra Balkana, manamorona ny Ranomasina Adriatika, mizara ankehitriny eo anelanelan' i Krôasia izay manana ny ampahany lehibe indrindra, sy i Môntenegrô ary i Herzegôvina. Amin' ny teny krôatiana izy dia atao hoe *Dalmacija* ; fa amin' ny teny italiana kosa dia *Dalmazia*; ary amin' ny teny latina dia *Dalmatia*.
Nôriko

I **Nôriko** dia fanjakana seltika izay niorina tamin' ny taonjato faha-2 tal. JK. Ny vahoaka Nôrika dia nanangana kônfederasiôna niaraka tamin' ny vahoaka Taoriska (samy nonina tao Nôriko) mpifanolo-bodirindrina aminy. Atao hoe *Noricum* izy amin' ny teny latina. 

Lasa faritanin’ ny Empira Rômana i Nôriko tatỳ aoriana. Mamaritra azy ao avaratra ny ony Danube, ao andrefana i Retia, ao atsinanana i Panônia, ary ao atsimo i Dalmatia. Izy io dia mifanitsy sy mhafaoka an' i Stiria, i Karintia, ny faritr' i Salzburg, ny ampahany be amin' i Aotrisy Ambany sy i Aotrisy Ambony, ny tapany farany atsinanana amin' i Bavaria ary ny ampahany amin' i Slôvenia.
Retia

I **Retia**, antsoina koa hoe **Retia-Vindelikia**, na **Retia-Vindeliqia,** dia faritanin' ny Empira Rômana, nonenan' ny Retiana tao Tyrol sy ny Vindelisiana tany Bavaria; ankehitriny dia mifanitsy amin' ny kantôn' i Graubünden (frantsay: *Grisons*) sy Valais amin' izao fotoana izao, amin' i Tyrol, amin' ny tapany atsimo amin' i Bavaria, amin' ny tapany atsinanana amin' i Württemberg ary amin' ny tapany avaratra amin' i Lômbardia (Valtellina). Resy sy azon' i Droso (*Drusus*) sy i Tiberio (*Tiberius*) tamin’ ny taona 15 tal. J.K. izy, izay lasa faritany imperialin' i Retia izay nizara tamin' ny taonjato faha-4 teo amin' i Retia I (renivohitra i Chur na Coire) sy i Retia II (renivohitra i Augusta Vindelicorum).

Lasa ivelany sy tsy dia nandroso ara-toekarena i Retia, ka mora rembin' ny Alamàna izay nibodo ny fari-tany talohan' ny nanafihany ny morony havia amin' ny ony Rhin mba hamoronana ny fanjakany manokana. Tamin' ny taonjato faha-5 dia notafihin' ny Alàna sy ny Vandaly izy talohan' ny nahazoan' i Teôdôrika, mpanjakan' ny Ôstrôgôty azy. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-6 dia nofehezin' ny Bavariana izay namorona ny dokea voalohan' i Bavaria, izay nampidirin' i Charlemagne ho ao aminy tany notapahany. 

Nitohy nandritra taonjato maro ny fampielezana ny kolontsaina rômana tamin' ny faritra madinidinika maro, nanodidina ny evesean' i Augsburg ary mandraka ankehitriny any Soisa ao amin’ ny kantôn’ i Graubünden (frantsay: *Grisons*), izay nantsoina taloha hoe kantôn’ i Retia, izay mbola misy fiteny rômana atao hoe "retô-rômana" na "rômantsa".
Fiteny haoaiana

Ny **fiteny haoaiana** dia fitenin' ny mponina teratany ao amin' ny vondronosy Hawaii. Ity fiteny ity sy ny fiteny anglisy no fiteny ôfisialin' ny Fanjakan' i Hawaii, izay an' i Etazonia. Amin' ny teny haoaina izy dia atao hoe *Hawaiʻi* na *ʻŌlelo Hawaiʻi* (vakina hoe: *olelo həvai*),

Ny fiteny haoaiana dia anisan' ny fiteny aostrôneziana, ny marimarina kokoa anisan' ireo fiteny markiziana. Noho izany dia akaikin' ny fiteny pôlineziana hafa toa ny fiteny markiziana, ny fiteny tahisiana, ny fiteny samôana, ny fiteny maôry na ny fiteny rapanoy. Akaikin' ny fiteny fijiana ihany koa izy, ary amin' ny fomba tsy dia mazava loatra akaikin' ny fiteny indôneziana, ny fiteny malagasy ary ireo fiteny fôrmôzana any Taiwan sy any Filipina.

Olona 1 000 ihany no miteny izany amin' ny maha-mpiteny teratany azy tamin' ny taona 2000: amin' ny nosy enina amin' ny fito misy mponina dia tsy ampiasaina isan' andro intsony ny fiteny haoaiana nanombka tamin' ny fanjanahantany anglisy-amerikana.
Fiteny samôrô

Ny **fiteny samôrô** na **fiteny samôro** dia fitenin' ny Samôrô (vahoaka teratany) ao amin' ny Nosy Mariana (ahitana ny nosy Guam sy ny nosy Mariana Avaratra) any amin' ny tapany andrefan' ny Ranomasimbe Pasifika. Na dia ny fiteny anglisy sy ny fiteny japôney aza no be mpampiasa dia mbola mampiasa ny fiteny samôrô ny mponina ao amin' ireo nosy ireo. Misy 50 000 eo ho eo ny mpiteny samôrô, ny ankamaroany dia mipetraka ao amin' ny nosy Guam sy any amin' ny nosy Mariana Avaratra. Ity fiteny dia fiteny ôfisialy miaraka amin' ny fiteny anglisy. Ny fiteny samôrô dia zana-tsampana ao amin' ny sampam-piteny malaiô-pôlineziana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana.
Fiteny samôana

Ny **fiteny samôana** dia fiteny pôlineziana ampiasaina any amin' ireo nosy Samôa andrefana sy Samoa Amerikanina. Fiteny ôfisialy any amin' ireo firenena roa ireo izy, miaraka amin' ny fiteny anglisy. Any amin' ny fari-tany pôlineziana hafa koa dia ampiasana azy io, indrindra fa ao amin' ireo  nosy Tokelau (Zelanda Vaovao). Fitenin-drenin’ ny olona miisa 300 000 izy. Amin' ny teny samôana dia atao hoe *Gagana faʻa Sāmoa* na *Gagana Sāmoa* (vakina hoe: *ŋaˈŋana ˈsaːmoa*) io fiteny io.
Vondro-nosy Indôneziana

Ny **Tamba-nosin' i Indônezia** na **Vondro-nosin' i Indônezia**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **Nosantara** (*Nusantara*), dia nosy maro mandrafitra ny firenena indôneziana na ny vondrona ara-jeôgrafia maro misy ny nosy rehetra ao aminy. I Indônezia no fanjakana lehibe indrindra eran-tany foronim-bondro-nosy, manomboka any Sumatra any Azia ka hatrany amin' ny faritra andrefana amin' i Ginea Vaovao any Ôseania. Amin' ny teny indôneziana dia atao hoe ***Kepulauan Indonesia*** io vondro-nosy io. Misy nosy 17&nbsp;000 any ho any i Indônezia ka ny 922 amin' ireo onenan' olona maharitra.

## Ny nosy lehibe
* Vondro-nosy Sunda (indôneziana: *Kepulauan Sunda*)
** Vondro-nosy Sunda Lehibe (indôneziana: *Kepulauan Sunda Besar*)
*** Java,
*** Sumatra,
*** Borneo: voazara amin' i Indônezia (ao amin' ny faritra Kalimantan) sy i Broney (firenena mahaleo tena) ary i Malezia (ao amin' ny fanjakan' i Sabah sy ny fanjakan' i Sarawak).
*** Sulawesi.
** Vondro-nosy Sunda Kely (indôneziana: *Kepulauan Nusa Tenggara*)
*** Bali,
*** Lombok,
*** Sumbawa,
*** Flores,
*** Sumba,
*** Timôro: mizara amin' i Indônezia (Timôro Andrefana) sy i Timôro Atsinanana (firenena mahaleo tena).
* Vondro-nosy Maluku
* Ginea Vaovao: voatsinjara amin'  i Indônezia (ao amin' ny faritanin' i Papua Pegunungan, i Papua, Papua Selatan, i Papua Barat Daya, i Papua Tengah ary i Papua Barat) sy amin' i Papoazia-Ginea-Vaovao (firenena mahaleo tena).

## Jereo koa

* Tontolo Maley

* Fiteny maley
* Fiteny malaîka
* Fiteny malaiô-pôlineziana

* Malezia - Indônezia - Borneo -
* Malezia (vondro-nosy)
* Maley (vahoaka)
* Maley (firazanana)
Tontolo Maley

Ny **Tontolo Maley** dia faritra ampiasan' ny mponina amin' ny fiteny maley ho teny ifandraisana amin' ny foko, ho fitenin-dreny, fiteny faharoa, fiteny an-tsekoly ary fitenim-pirenena.

Ny Tontolo Malay dia misy mponina eo amin' ny 270 tapitrisa eo ho eo (raha ny marina, ilay antsoina hoe "fiteny malay" dia vondrom-piteny, mifanakaiky dia mifanakaiky).

Misy soso-kevitra ny hampiditra ao amin' ny Tontolo Maley ny Repoblikan' i Timôro Atsinanana, izay nametrahan' ny Indôneziana nibodo azy (1975-1999) ny fiteny indôneziana, izay nanjary fiteny mahazatra tao. Ny hoavy no hilaza raha hanaiky io fanitarana ny hevitry ny teny io ny Timôrey Tatsinanana.

Na dia tsy ampiasaina any aza ny fiteny maley dia azo ampidirina ao amin' ny Tontolo Maley ny vondronosy Sulu any amin' ny tapany atsimon' i Filipina. Ny fiteny taosoga (*tausug*) ao Sulu dia ahitana voanteny malay sy sanskrity maro, vokatry ny fifandraisana amin' ny Tontolo Maley. Fanampin' izany, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-17 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-18 dia nisy fifamatorana teo amin' ny soltanan' i Sulu sy ny an' i Broney. Nomen' i Broney fari-tany any amin' ny tapany avaratr' i Bôrneô (ny atsinanana amin' ny Fanjakan' i Sabah any Malezia ankehitriny) i Sulu.

Ny fiteny maley ao amin' ilay Saikanosy dia fiteny ôfisialin' ny Soltanatan' i Broney sy an' i Malezia (izay iantsoana azy amin' ny fomba ôfisialy hoe *bahasa Malaysia*, izany hoe "fiteny maleziana").

Io fiteny io dia anisan' ny fiteny ôfisialy efatra ampiasaina ao Singaporo, manampy ny fiteny anglisy sy sinoa mandarina ary tamoly. Atao hoe *bahasa Indonesia* (fiteny indôneziana") izy ao Indônezia izay manao azy io koa ho fiteny ôfisialy. Any Indônezia, ny fiteny maley dia manondro "fitenim-paritra" maro (*bahasa daerah*), ny ankamaroan' ny olona mampiasa azy dia ny mponina any amin' ny morontsiraka atsinanan' ny nosy Sumatra sy ny morontsirak' i Kalimantan, faritra indônezianan' ny nosy Bôrneô.

Misy endrika fiteny maley tenenin' ny vahoaka tsy malay amin' ny dikan' io teny io ara-poko. Izany indrindra no trangan' ny fiteny betaoy (*betawi*) tenenin' ny Jakartàna "teratany", ny "fiteny malein' i Ambon" (*bahasa Melayu Ambon*) ampiasain' ny mponina ao amin' ireo nosy Moluccas ary ny "fiteny malein' i Menado" (*bahasa Melayu Menado*) any amin' ny Faritanin' i Sulawesi Avaratra, any amin' ny nosy Sulawesi. Miaraka amin' ireo endrika samy hafan' ny fiteny maley ireo dia misy ny fiteny kreôla maley.

Ny fizarazaran' ny Tontolo Maley dia vokatry ny fanaovan-tsonia ny Fifanarahana tany Lôndra tamin’ ny taona 1824 teo amin' ny Britanika sy ny Neerlandey.

## Jereo koa

* Fiteny maley
* Fiteny malaîka
* Fiteny malaiô-pôlineziana

* Malezia - Indônezia - Borneo -
* Malezia (vondro-nosy)
* Maley (vahoaka)
* Maley (firazanana)
Hispania

I **Hispania** dia ny Saikinosy Iberiana sy ireo faritaniny. Teo ambany fahefan' ny Repoblika Rômana, i Hispania dia nizara ho faritany roa: i Hispania Citerior sy i Hispania Ulterior. Aamin' ny teny latina izy dia atgao hoe *Hispānia.*

Nandritra ny Prinsipata, i Hispania Ulterior dia nozaraina ho faritany vaovao roa, i Bôetika (*Baetica*) sy i Lositania (*Lusitania*), fa i Hispania Citerior kosa dia nantsoina hoe Hispania Tarakôniana (*Hispania Tarraconensis*). Taty aoriana dia nozaraina ny faritra andrefana amin' i Tarakôniana, tamin' ny voalohany hoe Hispania Vaovao (*Hispania Nova*), izay nantsoina hoe "Callaecia" (na Gallaecia, izay niavian' i Galicia ankehitriny).

Nanomboka tamin' ny Tetrarkian' i Diôkletiano (taona 293 taor. J.K.), ny atsimo amin' ny sisa tavela amin' ny Tarakôniana dia nozaraina indray ho Kartaginiana (*Carthaginensis*), sy ny faritany hispanika rehetra, miaraka amin' ireo nosy Balearika sy ny faritanin' i Maoretania Tingitana (*Mauretania Tingitana*) any Afrika Avaratra, dia nitambatra ho vondrona iray tatỳ aoriana. diôsezy sivily tarihin' ny *vicarius*. Ny anarana hoe *Hispania* koa dia nampiasaina tamin' ny vanim-potoana nitondran' ny Visigôty.

Ny anaran' ny toerana môderina hoe *[[Espaina]]* sy *[[Hispaniola (nosy)|Hispaniôla]]* dia samy avy amin' ny hoe *Hispania*.
Transkaokazia

I **Transkaokazia** na **Kaokazy Atsimo** dia faritra ara-jeôgrafia ao amin' ny tapany atsimon' i Kaokazy, ahitana an' i Jeôrjia sy i Armenia ary i Azerbaijana. Mamaritra azy avy ao avaratra i Siskaokazia na Kaokazy Avaratra (fitambarana repoblika ara-poko ao amin' ny Federasiônan' i Rosia ankehitriny), ny mpifanolo-bodirindrina aminy ao atsimo dia i Torkia sy i Iràna, ary manamorona azy ao andrefana ny Ranomasina Mainty ary ao atsinanana ny Ranomasina Kaspiana.

Nanomboka tamin' ny faran' ny taompolo 1980, ity faritra ity dia nitrangan' ny fifandonana teo amin' ny samy foko, indrindra fa tao amin' ny ôblasta mizaka tenan' i Karabaga Ambony teo amin' ny Armeniana sy ny Azery na Azerbaijaney, ary tany Abkazia sy i Ôsetia Atsimo (repoblika roa mpisara-bazana amin' i Jeôrjia, izay ahitana ny tafika rosiana, indrindra tamin' ny taona 2008).

Ny fanjakana ao Transkaokazia dia manakaiky kokoa ny Vondrona Eorôpeana tamin' ny nanatevenany ny Filankevitr' i Eorôpa tany am-piandohan' ny taompolo 2000. Tamin' ny taona 2005 ny Filankevitry ny Vondrona Eorôpeana dia nanapa-kevitra fa ilaina ny mampiditra azy ireo farafaharatsiny ao amin' ny Pôlitika Eorôpeana momba ny mpifanolo-bodirindrina.
Sakaramy

## '''Sakaramy''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[Distrikan' Antsiranana II]], [[Faritra Diana]], [[Faritanin'i Antsiranana]]. Ny isam-poniny dia 3400 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2012.
Fokontany: 5 fokontany Sakaramy centre, Mahatsinjo, Ambodimadiro, Sahasifotra sy Ankazomibaboka.

## Toe-karena

## Servisim-panjakana

## Manana tobin-jadarmaria  sy toeram-pihofanana ho zandary ny ao Sakaramy, dia ny EIGN izany.

## Fanatanjahantena
* Ny hoavin' ny Sakaramy (baolina kitra)

## Loharano

## Rohy ivelany
website: Web site Sakaramy
Siskaokazia

I **Sirkaokazia** na **Kaokazy Avaratra** dia faritra avaratra amin' i Kaokazy, any Eorôpa Atsinanana, eo amin' ny sisin-tany voajanahary eo anelanelan' i Eorôpa sy Azia Andrefana. I Rosia no mifehy azy manontolo azy, voafaritry ny Ranomasin' i Azov sy ny Ranomasina Mainty any andrefana, ny Ranomasina Kaspiana any atsinanana, ary ny Tendrombohitra Kaokazy any atsimo. Io faritra io dia mizara sisin-tany amin' ny firenena ao Kaokazy Atsimo na Transkaokazia toa an' i Jeôrjia sy i Azerbaijàna. I Krasnodar no tanàna lehibe indrindra any Kaokazy Avaratra.

Faritra rosia nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 i Kaokazy Avaratra izay mizara ara-pôlitika eo amin' ny repoblika rosiana sy kray maromaro ankehitriny. Any avaratr' i Tandavan-tendrombohitra Kaokaziana no misy azy, izay manasaraka azy amin' i Kaokazy Atsimo. Amin' ny maha ampahan' i Rosia azy, ny io faritra io dia ao anatin' ny Distrika Federalin' i Kaokazy Avaratra sy ny Distrika Federaly Atsimo ary ahitana ny Krain' i Krasnodar, ny Krain' i Stavropol, ary ireo repoblika mandrafitra azy, hatrany andrefana ka hatrany atsinanana: i Adygea, i Karachay-Cherkessia, i Kabardino-Balkaria, i Ôsetian' i Alania Avaratra, i Ingushetia, i Tsetsenia, ary ny Repoblikan' i Dagestàna ary any avaratra: i Kalmykia.

Raha ara-jeôgrafia, ny teny hoe Kaokazy Avaratra dia manondro ny tehezan-tendrombohitra avaratra sy ny farany andrefana amin' ny tandavan-tendrombohitra Kaokazy Lehibe, ary koa ny ampahany amin' ny tehezan-tendrombohitra atsimo mankany andrefana. Ny faritry ny Lemaka Pôntika-Kaspiana dia matetika mahafaoka ny faritr' i Siskaokazia, ka ny sisin-tany avaratra amin' ny Lemak' i Kaokazy Avaratra dia heverina ho ny renirano Manych. Noho ny toetany malefaka kokoa raha oharina amin' ny ampahany be amin' i Rosia, ny faritr' Kaokazia Avaratra dia nofaritana ho "fehikibon' ny masoandro" ho an' i Rosia.