open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sabira (vahoaka)

Ny **Sabira** dia vahoaka taloha nijanona tany avaratr' ny Ranomasina Kaspiana, talohan' ny nahatongavan' ny Avara. Toa anisan' ny vahoaka torkika izy ireo, angamba manam-piaviana hona, ary niorim-ponenana tao amin' ny Lemaka Pôntika indrindra. Nandray anjara tamin' ny ady isan-karazany izy ireo nandritra ny 500-600 taona tao amin' ny faritr' i Kaokazia.
Gilgamesa

**Gilgamesa** (Akadianina: 𒀭𒄑𒂆𒈦, *Gilgameš*; somerianina tany am-boalohany: 𒀭𒄑𒉋𒂵𒎌, *Bilgames*) dia mahery fo tao amin'ny angano Mezopotamia fahiny ary ilay protagonista an'i Gilgamesa tamin'ny faramparan'ny Epikôma. Arivo taona faha-2 tal. Mety ho mpanjaka ara-tantara tao amin’ny fanjakan’i Oroka, tanànan’i Somerianina izy, izay notompoin’Andriamanitra taorian’ny nahafatesany. Mety ho tany am-piandohan'ny vanim-potoanan'ny tarana-mpanjaka tany am-boalohany ny fitondrany, c. 2900 - 2350 talohan'i JK, na dia lasa olo-malaza tamin'ny angano somerana aza izy nandritra ny tarana-mpanjaka fahatelo tao Ora (c. 2112 – c. 2004 BC).
Siantôlôjia

Ny **siantôlôjia** dia fitambarana finoana sy fomba fanao izay novolavolain' i L. Ron Hubbard tany Etazonia tamin' ny taona 1952 ny foto-keviny. Ny Fiangonan' ny Siantôlôjia dia naorina tao Camden, New Jersey, ary nisokatra tamin' ny Desambra 1953. Ny siantôlôjia dia mampiroborobo fomba pseodôsiantifika antsoin' ny mpanorina azy hoe "dianetika" ary manolotra fitambarana finoana sy fomba fanao mikasika ny toetran' ny olombelona sy ny toerana misy azy eo amin' izao rehetra izao, izay mampianatra fa ny olombelona dia tsy mety maty  nanadino ny tena toetrany.

Heverina ho sekta na fivavahana ny siantôlôjia, arakaraka ny firenena misy azy. Ankoatr' izay, ny firenena sasany dia mihevitra azy io ho orinasa ara-barotra, ny hafa ho toy ny fikambanana tsy mitady tombony na mpanao asa soa. Indraindray ny fanasokajiana azy dia miteraka fifanolanana any amin' ny fitsarana.

Fikambanana maromaro nandrafitra ny fampiharana ny siantôlôjia no noforonina, ka ny tena malaza dia ny Fingonan' ny Siantôlôjia. Ny Fingonan' ny Siantôlôjia Iraisam-Pirenena, izay manana ny foibeny any Los Angeles, Etazonia, dia heverina ho Fiangonana renin' ny fikambanana sy sampan-draharahan' ny siantôlôjia.

Ny siantôlôjia dia anisan' ireo hetsika ara-pivavahana vaovao izay mampiady hevitra indrindra, nipoitra tamin' ny taonjato faha-20. Miteraka resabe sy fanakianana ny fanaony, indrindra ny fampiasana teknika fanasan-doha sy fisolokiana, indraindray tonga hatrany amin’ ny fitsarana.
Mary (vahoaka)

Ny **Mary**, izay antsoina koa hoe **Tseremisy**, dia vahoaka miteny finô-ogriana. Atao hoe мари / *mari* izy ireo amin' ny fiteniny, fa марийцы / *mariytsi* na черемисы / *tseremisi* kosa amin' ny teny rosiana. Mizara ho vondrona roa miavaka izy ireo. Any andrefana, manaraka ny lohasaha ambony an' ny ony Volga dia vitsy anisa ny "Mary an-tendrombohitra" (na "an-kavoana"), izay niova finoana ho amin' ny kristianisma hatry ny ela sady ny miteny mary (fiteny izay lasa an' ny vitsy anisa raha oharina amin' ny fiteny rosiana). Ao koa ny "Mary an-tany lemaka" (na "an-tsahalava"), maro anisa any atsinanana, izay manohy ny fivavahan' izy ireo tany am-boalohany, dia ny marla (nohoverina tany aloha hoe paganisma) ary miteny mary ihany koa. Resin' i Rosia izy ireo tamin' ny andron' ny tsar Ivan Grozny.
Avara (vahoaka)

Ny **Avara** dia fiombonan' ny vondrona Eoraziana mpifindrafindra monina maromaro, antsoina indraindray hoe "Tiorka-Môngôly", ary avy amin' ny kônfederasiônan' ny Ruanruan izay nandrahona an' i Sina tamin' ny taonjato faha-3. Niorim-ponenana tany Eorôpa Afovoany izy ireo avy eo, teo ambany fitarihan' ny khagan Bayan I, ary nanjakazaka tany amin' ny faritra sasany tany Eorôpa Atsinanana teo anelanelan' ny taona 560 sy 800.
Volga (ony)

I **Volga** no ony lava indrindra any Eorôpa. Izy sy ny sakelidranony dia manondraka mihoatra ny ampahatelon' ny velaran' ny ampahan' i Rosia ao Eorôpa. Atao hoe Волга / *Volga* izy amin' ny teny rosiana fa *İdel* kosa amin' ny teny tatara. I Volga dia mipoitra ao amin' ny havoanan' i Valdai, any amin' ny haavo 228 m eo anelanelan' i Môskoa sy i Saint Petersburg alohan' ny hidirana ao amin' ny Ranomasina Kaspiena aorian' ny fikorianany izay mahatatra 3 690 km.

Saika azo ivezivezena ny halavan' ilay ony manontolo noho ny fanajariana lehibe natao nandritra ny tapany faharoa amin' ny taonjato faha-20. Mirefy 1.350.000 km2 ny faritanin-dranony, izay mampivondrona vahoaka maro isan-karazany.

Hatramin' ny Ady Lehibe Faharoa, ny lohasahan' i Volga dia nifantohan' ny asa indostrian' i Rosia. I Volga koa dia mitana anjara toerana lehibe amin' ny fisainan' ny Rosiana ary nanome aingam-panahy amin' ny famoronana tantara foronina maro sy sary hosodoko ary hira, anisan' izany ilay hira hoe *Эй, ухнем !* / *Ey uhem* (midika hoe: "Eh, andao!").
Fiteny tsovasa

Ny **fiteny tsovasa** dia fiteny ao amin' ny sampana ôgora amin' ny fiteny torkika. Atao hoe Чӑваш чӗлхи ity fiteny ity amin' ny teny tsovasa. Ny Tsovasa sy ny Rosiana sasany dia miteny tsovasa any andrefan' ny tendrobohitra Ural ao amin' ny Repoblikan' i Chuvashia ao amin' ny Federasiônan' i Rosia. Olona iray tapitrisa eo ho eo no miteny azy io.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kaskay - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigora - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Ronono voanio

Ny **ronono voanio** dia ranon-javatra manjavozavo, fotsy misy ronono nalaina avy amin'ny voanio voakiky efa masaka. Ny tsy fahampian-tsakafo sy ny tsiron'ny ronono voanio dia noho ny habetsahan'ny menaka ao aminy, izay ny ankamaroany dia matavy be. Ny ronono voanio dia sakafo nentim-paharazana ampiasaina any Azia Atsimoatsinanana, Oseania, Azia Atsimo, ary Afrika Atsinanana. Ampiasaina amin'ny fandrahoan-tsakafo koa izy io any Karaiba, Amerika Latina tropikaly, ary Afrika Andrefana, izay nampidirana voaniho tamin'ny andron'ny fanjanahantany.
Hôrda Volamena

Ny **Hôrda Volamena** dia fanjakana môngôly tany am-boalohany ary avy eo dia lasa kanata torkika niorina tamin' ny taonjato faha-13 ary niainga avy any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' ny Empira Môngôly. Niantso ny tenan' izy ireo hoe ***Ulug Ulus*** -- izay midika ara-bakiteny hoe "Fanjakana Lehibe" amin' ny teny torkika -- izy ireo. Tamin' ny faharavan' ny Empira Môngôly, taorian' ny taona 1259, dia lasa kanata misaraka izy io. Antsoina koa hoe **Kanata Kiptsaka** izy io, ary nisolo ilay Kônfederasiôna Komana-Kiptsaka teo aloha, izay tsy dia nalamina.

Taorian' ny nahafatesan' i Batu Khan (mpanorina ny Hôrde Volamena) tamin' ny taona 1255 dia niroborobo nandritra ny taonjato iray manontolo ny tarana-mpanjakany, hatramin' ny taona 1359, na dia niteraka ady an-trano ampahany aza ny fiokoan' ny Nogai tamin' ny faramparan' ny taompolo 1290. Nitombo ny herin' ny miaramilan' ny Hôrda nandritra ny fitondran' i Uzbeg Khan (1312–1341), izay nandray ny finoana silamo. Ny tanin' ny Hôrda Volamena tamin' ny fara tampony dia niitatra avy any Siberia sy Azia Afovoany ka hatrany amin' ny ampahany maro amin' i Eorôpa Atsinanana manomboka eo amin' ny tendrombohitra Ural ka hatrany amin' ny ony Danube any andrefana, ary avy any amin' ny Ranomasina Mainty ka hatrany amin' ny Ranomasina Kaspiana any atsimo, ary manamorona ny tendrombohitra Kaokazy sy ny tanin' ny tarana-mpanjaka môngôly izay fantatra amin' ny anarana hoe "ilkanata".

Ilay kanate dia niaina korontana ara-pôlitika mahery vaika antsoina hoe "Korontana Lehibe" (1359-1381), talohan' ny nampiraisana azy vetivety teo ambany fanapahan' i Tokhtamysh (1381-1395). Na izany aza, taoriana kelin' ny fananiham-bohitra tamin' ny taona 1396 nataon' i Timur, izay mpanorina ny Empira Timorida, ny Hôrda Volamena dia nivadika ho kanate tatara maromaro kely kokoa izay nihena tanjaka hatrany. Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-15 dia nanomboka nirodana ilay Hôrda. Tamin' ny taona 1466 dia nantsoina hoe "Hôrda Lehibe" fotsiny izy. Tao amin' ny fari-taniny dia nisy kanata nipoitra ka ny ankamaroany dia kanata torkika. Ireo ady anatiny ireo dia nahafahan' ny fanjakana manompo tao avaratra, i Moskôvia, nanala ny tenany avy amin' ny "zioga tatara" tao amin' ny "fitobiana lehibe" teo amin' ny renirano Ugra tamin' ny taona 1480. Ny Kanata Krimeana sy ny Kanata Kazàka, ny sisa tavela tamin' ny Hôrda Volamena, dia velona hatramin' ny taona 1783 ary 1847 avy.

## Loharano sy fanamarihana
Didim-panjakana

Ny **didim-panjakana** dia fanapahan-kevitra an-tsoratra, avy amin' ny fahefana mpanatanteraka, mazàna avoakan' ny filoham-panjakana, toy ny filohan' ny Repoblika na ny praiminisitra, araka ny fomba fiasa voafaritra (matetika araka ny lamina voatondron' ny lalàmpanorenana), na ny mpanjaka.

Manana ny fahefan' ny lalàna (ilay avoakan' ny fahefana mpanao lalàna) ny didim-panjakana na dia ambany noho ny fahefan' ny lalàna aza izany. Ao amin' ny ambaratongan' ny fenitra dia manana fahefana ambony kokoa noho ny didim-pitondrana ny didim-panjakana.

Mihatra avy hatrany ny didim-panjakana nefa tsy mahakasika ny tranga niseho talohan' ny namoahana azy.

Mety tsy mitovy ny teny ilazana ny didim-panjakana araka io heviny io arakaraka ny firenena tsirairay. Any Belzika, ny didim-panjakana "*décret*" (na "*ordonnance*" raha ao Bruxelles) dia fanapahan-kevitra avy amin' ny fahefana mpanao lalàna ao amin' ny fanjakana mizakatena iray, soniavin' ny governemanta, ary tsy misy fiantraikany afa-tsy amin' ny tanin' ilay fanjakana mizakatena namoaka azy. Any Frantsa, ny didim-panjakana ("*décret*") dia fenitra avy amin' ny fahefana mpanatanteraka. Ny praiminisitra no mandray izany (izay mety hisy tovan-tsonian' ny minisitra voakasika amin' ny fampiharana azy), na ny filohan' ny Repoblika. Ny didim-panjakana ataon' ny filohan' i Etazonia dia atsoina hoe  "*executive orders*".

## Jereo koa
**Rohy anatiny**
* Lalàmpanorenana
* Lalàna fehizoro
* Lalàna
* Didy hitsivolana
* Didim-pitondrana
* Lalàna (teny mitovy fanoratra)
**Rohy amin' ny Wikipedia hafa**

* Décret en France
Didy hitsivolana

Ny **didy hitsivolana** dia rijanteny avoakan' ny Governemanta ao amin' ny filankevitry ny minisitra momba ny raharaha izay tokony ho ao anatin' ny sehatry ny lalàna (izay ny Antenimiera no tokony hanao azy, raha ny tokony ho izy). Azo atao hoe **hitsivolana** ihany koa ny didy hitsivolana.

Ny didy hitsivolana dia tsy tokony hafangaro amin' ny didim-panjakana avoakan' ny praiminisitra na avoakan' ny filoham-pirenena, na amin' ny didim-pitondrana  avoakan' ny minisitra.

Manan-kery avy hatrany toy ny didim-panjakana ny didy hitsivolana raha vao mivoaka. Tsy hanan-kery mitovy amin' ny an' ny lalàna anefa izy raha tsy efa nankatoavin' ny Antenimiera ao anatin' ny fe-potoana voafaritra. Raha tsy mandalo fankatoavan' ny Antenimiera ny didy hitsivolana dia tsy manan-kery mihoatra ny didim-pajakana izay an' ny fahefana mpanatanteraka.

## Jereo koa
**Rohy anatiny**
* Lalàmpanorenana
* Lalàna fehizoro
* Lalàna
* Didim-panjakana
* Didim-pitondrana
* Lalàna (teny mitovy fanoratra)
**Rohy amin' ny Wikipedia hafa**

* Ordonnance
* Ordonnance en droit constitutionnel français
Didim-pitondrana

Ny **didim-pitondrana** dia fanapahan-kevitra azo ampiharina avy hatrany amin' ny sehatra ankapobeny na isam-batan' olona, avoakan' ny manam-pahefana ankoatry ny filohan' ny Repoblika sy ny praiminisitra. Fototra roa no ahafahan' ny manam-pahefana iray hamoaka didim-pitondrana: na ho fanatanterahana didim-panjakana na lalàna iray, na noho ny fahefana ananan' ny lehiben' ny sampan-draharaha.

Mety hivoaka avy amin' ny fahefana ara-pitantanana samihafa ny didim-pitondrana: minisitra (iray na maromaro miaraka), prefe (ao amin' ny faritra na hafa), filohan' ny filan-kevi-paritra, filohan' ny filankevitry ny departemanta, ben' ny tanàna, filohan' ny fahefana ara-pitantanana mahaleo tena, lehiben' ny fitsarana (ho an' ny fandaminana anatiny ihany), sns. Afaka mamoaka didim-pitondrana ihany ny filohan' ny Repoblika amin' ny maha lehiben-tsampandraharaha azy, amin' izay rehetra mahakasika ny fiadidiana ny Repoblika.

## Jereo koa
**Rohy anatiny**
* Lalàmpanorenana
* Lalàna fehizoro
* Lalàna
* Didy hitsivolana
* Didim-panjakana
* Lalàna (teny mitovy fanoratra)
**Rohy amin' ny Wikipedia hafa**
* Arrêté

* Arrêté en France
Lalàna fehizoro

Ny **lalàna fehizoro** na **lalàm-pitondrana** dia lalàna manampy ny lalàmpanorenana mba hamaritana ny fandaminana ny fahefam-panjakana (asa fanaovan-dalàna, asam-pitsarana, asan' ny governemanta ary asa ara-pitantanan-draharaha). Azo heverina ho karazana lalàna fehizoro manokana ny lalàmpanorenana. Ny lalàna fehizoro, ao amin' ny ambaratongan' ny fitsipika, dia eo ambanin' ny lalàmpanorenana sy eo ambonin' ny lalàna tsotra.

Ny lalàmpanorenana dia manome ny fomba fandaniana sy fanovana ny lalàna fehizoro izay mampiavaka ny lalàna fehizoro amin' ny lalàna tsotra:

* tsy afaka ho tompon' ny teny farany ny Antenimieram-pirenena raha misy ny tsy tanteraka ny fandravonana ny tsy fitovian-kevitra eo aminy sy ny Antenipieran-doholona raha tsy ny antsasa-manilan' ny mpikambana ao amin' ny Antenimieram-pirenena no manandany ilay rijanteny, nefa ny maro anisa tsotra  dia ampy ho an' ny lalàna tsotra;
* ilaina ny faneken' ny Antenimieran-doholona raha ny fankatoavana ny lalàna fehizoro momba azy no hatao;
* tsy maintsy misy ny fanaraha-maso ny fampifanarahana ny lalàna fehizoro amin' ny lalàmpanorenana ataon' ny Filankevitry ny Lalàmpanorenana na ny Fitsarana avo momba ny Lalàmpanorenana.

Satria natao ho mety miova ny fepetra ao amin' ny lalàmpanorenana rehefa mandeha ny fotoana, dia misy ny lalàna fehizoro anolorana fahefana ny Antenimiara ho afaka hanova izany fepetra izany. Noho izany, amin' io lafiny io, dia toy ny fifandraisan' ny didim-panjakana fampiharana amin' ny lalàna iray ny fifandraisan' ny lalàna fehizoro amin' ny lalàmpanorenana.

## Jereo koa

* Lalàmpanorenana
* Didy hitsivolana
* Didim-panjakana
* Didim-panjakana fampiharana
* Didim-pitondrana
* Lalàna (teny mitovy fanoratra)
Didim-panjakana fampiharana

Ny **didim-panjakana fampiharana** dia didim-panjakana mamaritra ny fepetra fampiharana ny lalàna iray. Na izany aza, indraindray ny lalàna na ny fepetra voalazan' ny lalàna dia tsy misy fampiharana mihitsy noho ny tsy fisian' ny didim-panjakana fampiharana.

Mety tsy mila didim-panjakana fampiharana ny lalàna iray rehefa voalaza ao aminy ny fepetra mazava momba ny fampiharana ny andininy ao aminy izay nolanin' ny Antenimiera ary avy eo navoakan' ny lehibem-panjakana (filohan' ny Repoblika, ohatra) na rehefa nanambara ny mpanao lalàna fa tsy ilaina izany raha jerena ny sehatra hampiharana ilay lalàna vaovao.

## Jereo koa
**Rohy anatiny**

* Lalàmpanorenana
* Lalàna fehizoro
* Lalàna
* Didy hitsivolana
* Didim-pitondrana
* Lalàna (teny mitovy fanoratra)
Antenimiera

Ny **Antenimiera** na **Parlemanta** dia andrim-panjakana ahitana mpikambana maro manatanteraka fivoriambe, izay misolo tena ny vahoaka ao amin' ny firenena, na ao amin' ny fizaràna ara-pitantanana anatin' ny firenena (ohatra any amin' ny fanjakana federaly), na anaty fikambanam-pirenena toa ny Parlemanta Eorôpeana ao amin' ny Vondrona Eorôpeana. Amin' ny ankapobeny dia manana andraikitra telo ny Parlemanta: misolo tena ny olom-pirena mpifidy, manao sy manova lalàna (amin' ny maha tompon' ny fahefana mpanao lalàna azy), ary manara-maso ny Governemanta amin' ny alalan' ny fihainoana sy fanontaniana. Mpanolo-tsaina ny fahefana mpanatanteraka koa ny Antenimiera (indrindra ny Antenimieran-doholona) ary afaka misolo tena ny fireneny raha any ivelany.

## Ankapobeny
Misy endrika roa ny Parlemanta: ny Parlemanta tsy ahitana afa-tsy ny Antenimieram-pirenena sy ny Parlemanta ahitana miaraka ny Antenimiaram-pirenena sy ny Antenimieran-doholona.

Ny mpikambana ao amin' ny Antenimieram-pirenena dia lanina amin' ny fifidianana andraisan'ny olom-pirenena mpifidy rehetra anjara mivantana araka ny rafi-pifidianana izay miovaova arakaraka ny firenena na ny fanjakana. Ny fifidianana ny mpikambana ao amin' ny Antenimieran-doholona kosa dia mety miovaova arakaraka ny firenena na ny fanjakana, ka ho an' ny sasany dia ny olom-pirenena afaka mifidy no mifidy azy ireo, fa ho an' ny hafa kosa dia fidin' ny mpifidy vaventy. Antsoina hoe solombavambahoaka ny mpikambana ao amin' ny Antenimieram-pirenena fa loholona kosa ny ao amin' ny Antenimieran-doholona.

Ny Parlemanta dia mandinika ny volavolan-dalàna na ny tolo-dalàna sy manao latsabato hifidiana izany ho lalàna; any amin' ny firenena sasany sy ao anatin' ny fepetra sasany dia tsy maintsy akana ny hevitry ny olom-pirenena ny lalàna voafidy vao manan-kery; any amin' ny firenena hafa dia ny lehiben' ny mpanatanteraka (ny filohan' ny Repoblika matetika) no tsy maintsy manao sonia ny lalàna lanin' ny Antenimiera vao izay azo ampiharana. Ny Governemanta, izay afaka mandray anjara amin' ny famolavolana ny lalàna indraindray, no mampihatra izany amin' ny maha fahefana mpanatanteraka azy.

Etsy andanin' izay, afaka manara-maso ny asan' ny Governemanta ny Parlemanta: azony atao ny manongana azy, azony atao ny manontany azy mandritra ny fivoriana; azony atao ny manao fanadihadiana; mandatsa-bato handaniana ny tetibola izy ary afaka manara-maso ny fampiasana izany tetibola izany.

## Jereo koa

* Andrim-panjakana
* Antenimieran' i Madagasikara
* Antenimieram-pirenena
* Antenimieran-doholona
* Antenimierandoholona (Madagasikara)
* Governemanta
* Solombavambahoaka
* Loholona (pôlitika)
* Pôlitika eto Madagasikara
* Fahefana mpanao lalàna
* Lalàna

## Jereo koa
Fahefana mpanao lalàna

Ny **fahefana mpanao lalàna**, ao amin' ny teôrian' ny fisaraham-pahefana ampiharina ankehitriny amin' ny fitondrana demôkratika, dia iray amin' ny fahefana telo mandrafitra ny Fanjakana, miaraka amin' ny fahefana mpanatanteraka sy ny fahefana mpitsara ao amin' ny firenena na fizaràn-tany na vondrom-pirenena iray.

Amin' ny ankapobeny dia tompon' andraikitra amin' ny fankatoavana ny lalàna sy ny tetibolam-panjakana (amin' ny alalan' ny fanaovana latsabato) ary ny fanaraha-maso ny fanatanterahana izany ny fahefana mpanao lalàna. Afaka mandinika sy manome todika hafa ny fomba fitantanan-draharahan' ny governemanta, amin' ny alalan' ny fahefana ahafahany manitsy ny tetibola anatanterahana izany ny fahefana mpanao lalàna. Andraikitra manampy ireo rehetra ireo, arakaraka ny firenena, ny fanaraha-maso ny asan' ny fahefana mpanatanteraka sy ny fahefana mpitsara. Matetika dia miseho amin' ny endrika antenimiera izany ny fahefana mpanao lalàna.

Antsoina hoe mpanao lalàna ny mpikambana ao amin' ny fahefana mpanao lalàna. Ao amin' ny demôkrasia dia fidin' ny vahoaka afaka mifidy ny mpanao lalàna, nefa azo ampiasaina ihany koa ny fifidianana tsy mivantana (ataon' ny mpifidy vaventy) sy ny fanendrena ataon' ny mpanatanteraka, indrindra ao amin' ny firenena ahitana antenimiera roa.

Fantatra amin' ny anarana hoe antenimiera, filankevitra, kôngresy, sy ny maro hafa, arakaraka ny firenena, ny mpanao lalàna.

## Jereo koa

* Fahefana mpanatanteraka

* Fahefana mpitsara
* Antenimiera
* Antenimieram-pirenena
* Antenimieran-doholona
* Governemanta
* Lalàna
* Antenimieran' i Madagasikara
* Antenimierandoholona (Madagasikara)
* Antenimierampirenena (Madagasikara)
* Loholona (pôlitika)
* Solombavambahoaka
Fahefana mpanatanteraka

Ny **fahefana mpanatanteraka** dia iray amin' ny fahefana telo, miaraka amin' ny fahefana mpanao lalàna sy ny fahefana mpitsara, mandrafitra ny fanjakana ao anatin'ny rafitra demôkratika manaja ny fisaraham-pahefana. Izy no tompon' andraikitra amin' ny fitantanana ny pôlitikam-panjakana sy miantoka ny fampiharana ny lalàna novolavolain' ny fahefana mpanao lalàna. Ao amin' ny rafitra parlemantera, roa loha ny fahefana mpanatanteraka, izay ahitana ny filoham-panjakana (ny filohan' ny Repoblijka na ny mpanjaka izany, toy ny an' ny Fanjakana Mitambatra na ny an' i Soeda) sy ny Governemanta, izay avangongo ao amin' ny lehiben' ny Governemanta any amin' ny firenena sasany (ny praiminisitra any Italia, ny *Bundeskanzler* na *Chancelier* any Alemaina).

Amin' ny fitondrana anjakan' ny filoham-pirenena dia tokan-doha ny fahefana mpanatanteraka, ka ny filoham-panjakana no mampiasa izany fahefana izany, ary ny sisa amin' ny fitondram-panjakana dia eo ambany fahefany (ohatra ny an' i Rosia). Any Etazonia, izay repoblika federaly anjakan' ny filoham-pirenena nefa mandray ny fitondram-panjakana roa loha dia an' ny filoham-pirenena sy ny filoha lefitra ny fahefana mpanatanteraka. Eo am-pelatanan' ny mpanjaka na ny mpitondra jadona ny fahefana feno any amin' ny fitondra-mpanjaka tsy refesi-mandidy (ohatra ny Papa any Vatikàna) na ny fitondrana jadona (ohatra ny fitondran' i Vichy tany Frantsa). Ahitana indrindra ny didim-panjakana sy ny didy hitsivolana ary ny didim-pitondrana ny fanapahan-kevitry ny fahefana mpanatanteraka.

## Jereo koa

* Andrim-panjakana

* Fahefana mpanao lalàna

* Fahefana mpitsara
* Governemanta
Fahefana mpitsara

Ny **fahefana mpitsara**, miaraka amin' ny fahefana mpanatanteraka sy ny fahefana mpanao lalàna, dia iray amin' ny fahefana telo mandrafitra ny fanjakana ao anatin' ny rafitra demôkratika manaja ny fisaraham-pahefana. Manara-maso ny fampiharana ny lalàna sy manasazy ny tsy fanarahan-dalàna no anjara asany. Io fahefana io dia nomena ny mpitsara, izay miantehitra amin' ny rijantenin-dalàna (izay novolavolain' ny mpanao lalàna) amin' ny fandraisana fanapahan-kevitra. Ny fahefana mpitsara koa dia natao hitsara ny fifandirana sy ny tsy fitovian-kevitra amin' ny fampiharana ny lalàna ary ny fanakarana ny hevitry ny lalàna, eny amin' ny tribonaly tandrify izany.

## Jereo koa

* Andrim-panjakana

* Fahefana mpanatanteraka

* Fahefana mpanao lalàna
* Governemanta
* Lalàna
Fisaraham-pahefana

Ny **fisaraham-pahefana** eo amin' ny mpanao lalàna sy ny mpanatanteraka ary ny mpitsara dia fitsipika fototry ny demôkrasia misy rafitra misolo tena ny vahoaka. Mifanohitra amin' izany ny fampivangongoam-pahefana ataon' ny fitondrana tsy refesi-mandidy sy jadona an-daniny, sy ny fampifangaroam-pahefana ataon' ny fitondrana anjakan' ny filoham-pirenena sy ny fitondrana parlemantera. Ireo fahefana ireo dia iharan' ny fiheverana sy asan' ny hery manohitra (fikambanana, sendikàn' ny matihanina, vondron' olona mpiaro tombontsoa manokana, mpanao gazety, hevi-bahoaka, sns.).

Tompon' andraikitra amin' ny fandaniana ny lalàna amin' ny alalan' ny fanaovana latsabato sy ny fanaraha-maso ny fanatanterahana izany ny fahefana mpanao lalàna. Tompon' andraikitra amin' ny fitantanana ny pôlitikam-panjakana sy ny fiantohana ny fampiharana ny lalàna ny fahefana mpanatateraka. Ny fahefana mpitsara dia manara-maso ny fampiharana ny lalàna sy manasazy ny tsy fanarahan-dalàna, mitsara ny fifandirana sy ny tsy fitovian-kevitra amin' ny fampiharana ny lalàna.

Sarotra tanterahina ny fahaleovantena sy ny fisarahan' ireo fahefana ireo na dia eo aza ny fahatsaran-tsitrapo ananan' ny olona manana ireo fahefana ireo. Ao amin' ny lalàmpanorenana dia voafaritra ny hevi-dehibe fototra momba ny fisaraham-pahefana sy ny fizaràna ny andraikitra ary ny iraka tokony hataon' ny fanjakana, amin' ny alalan' ny fanankina ny fampiharana ireo fahefana ireo amina rafitra na vondron' olom-boafidy samihafa, sady mamaritra ny fitsipiky ny fahaleovantenany sy ny fomba fiarovana azy ireo amin' ny tsindry.

## Jereo koa

* Fahefana mpanao lalàna
* Fahefana mpanatanteraka

* Fahefana mpitsara
* Lalàna
* Lalàmpanorenana
* Demôkrasia
Volavolan-dalàna

Ny **volavolan-dalàna** dia rijanteny apetraky ny lehiben' ny Governemanta amin' ny anaran' ny Governemanta ho dinihin' ny Antenimiera sy hanaovany latsabato mba handaniana azy na tsia ho lasa lalàna. Noho izany, ny volavolan-dalàna dia tsy tokony afangaro amin' ny tolo-dalàna izay miainga avy amin' ny fandraisana andraikitry ny ao amin' ny Antenimiera.

## Jereo koa

* Tolo-dalàna
* Lalàna
* Didy hitsivolana
* Didim-panjakana
* Didim-pitondrana
* Fahefana mpanao lalàna
Tolo-dalàna

Ny **tolo-dalàn**a dia rijanteny atolotry ny mpikambana ao amin' ny Antenimieram-pirenena (solombavambahoaka) na Antenimieran-doholona (loholona) na ny antoko pôlitika na ny vondron' antoko pôlitika ao amin' ireo andrim-panjakana io mba ho dinihin' ny Antenimiera sy hanaovany latsabato ho lasa lalàna na tsia. Tafiditra ao amin' ny maha fahefana mpanao lalàna ny Antenimiera izany. Tsy mitovy amin' ny volavolan-dalàna, izay avy amin' ny Governemanta, ny tolo-dalàna. Ny Governemanta dia mety hitsipaka ny tolo-dalàna izay mety hampihena ny loharanom-bolam-panjakana na hiteraka na hampitombo fandaniam-bolam-panjakana. Ny tolo-dalàna dia tsy laharam-pahamehana hanaovana fandinihana sy latsabato. Ny volavolan-dalana avy amin' ny Governemanta sy ny tolo-dalàna nekeny no manana ny laharam-pahamehana hatao ao anatin' ny laha-dinika.

## Jereo koa

* Volavolan-dalàna
* Lalàna
* Fahefana mpanao lalàna
Antenimieran' i Madagasikara

Ny **Antenimieran' i Madagasikara** dia rafitra mpanao lalàna eto Repoblikan' i Madagasikara, ahitana Antenimiera roa, dia ny Antenimierandoholona sy ny Antenimierampirenena. Ahitana loholona miisa 18 ny Antenimierandoholona (raha 33 izany teo aloha), ka ny 12 amin' izy ireo (raha 22 izany teo aloha) dia lany tamin' ny fifidianana tsy mivantana ary ny 6 (raha 11 izany teo aloha) no tendren' ny filoham-pirenena, hiasa mandritra ny fito taona. Ny Antenimierampirenena kosa dia ahitana solombavambahoaka miisa 151, izay nofifidin' ny olompirenena mivantana hiasa mandritra ny dimy taona.

## Fahefana mpanao lalàna
Ity Antenimiera ity dia misolo tena ny vahoaka sady mpanao lalàna ary manara-maso ny asan' ny Governemanta, amin' ny alalan' ny fihainoana sy fanontaniana. Mpanolo-tsaina ny fahefana mpanatanteraka koa ny Antenimiera (indrindra ny Antenimierandoholona).

Ny Antenimiera dia mandinika ny volavolan-dalàna na ny tolo-dalàna sy manao latsa-bato hifidiana izany ho lalàna. Ny filohan' ny Repoblika no tsy maintsy manao sonia ny lalàna lanin' ny Antenimiera vao izay azo ampiharana.

Ny fanaovana tolo-dalà no fahefana ahafahan' ny mpikambana ao amin' ny Antenimiera mandray andraikitra amin' ny raharaha fanaovan-dalalàna. Mpikambana tokana na vondro-mpikambana amin' ny anaran' antoko pôlitika no mametraka ny tolo-dalàna. Amin' ny ankapobeny dia ny governemanta no manolotra rijantenin-dalàna maro kokoa hanaovana latsa-bato, atao hoe volavolan-dalàna, ka ny azon' ny Antenimiera atao dia ny manao fanitsiana (fanovàna ampahany amin' ny rijanteny) amin' ilay volavolan-dalàna.

Raha misy ny tsy fitovian-kevitra eo amin' ny roa tonta ka misakana ny fahalannian' ny lalàna iray dia misy ny fandinihana sy fanolorana fanitsiana ifandimbiasan' ny Antenimiera roa momba ilay rijanteny. Raha mitohy ny tsy fitovian-kevitra dia afaka manapa-kevitra ny hampiantso vaomiera iraisan' ny Anteniiera roa ny praiminisitra. Raha tsy mahomby ny fampitovian-kevitra dia ny Antenimierampirenena no tompon' ny teny farany amin' ny fandaniana na tsia ilay rijanteny. 

## Jereo koa

* Andrim-panjakana
* Antenimiera
* Antenimieram-pirenena
* Antenimieran-doholona
* Antenimierandoholona (Madagasikara)
* Governemanta
* Solombavambahoaka
* Loholona (pôlitika)
* Pôlitika eto Madagasikara
* Fahefana mpanao lalàna
* Lalàna
* Lalàmpanorenan' i Madagasikara
Antenimierandoholona (Madagasikara)

Ny **Antenimieradoholona** dia andrim-panjakana misolo tena ny vahoaka sady mpanao lalàna ary manara-maso ny asan'ny Governemanta, manampy ny Antenimierampirena ao amin'ny Antenimieran' i Madagasikara. Ity Antenimierandoholona ity dia ahitana loholona miisa 18 izay miasa mandritra ny fito taona.

## Andraikitra
Ny fandaminana sy ny fahefan'ny Antenimierandoholona malagasy dia nalaina tahaka avy amin'ny Antenimierandoholona frantsay. Miasa mandritra ny fito taona ny mpikambana ao aminy (amin'ity Repoblika fahefatra ity), izay atao hoe loholona.

Miisa 18 (raha 33 izany teo aloha) ny loholona ao amin' ny Antenimierandoholona malagasy, ka ny 12 amin' izy ireo (raha 22 izany teo aloha) no lany amin' ny fifidianana ataon' ny mpifidy vaventy, fa ny 6 (raha 11 izany teo aloha) dia tendren' ny filoham-pirenena.

Andraikitra iarahany amin'ny Antenimierampirenena sy ny Piraiminisitra ny fanaovan-dalàna. Ny Antenimierandoholona, miaraka amin'ny Antenimierampirenena,  ihany koa no mankatò ny volavolan-dalàna momba ny fitantanam-bola ary mandatsa-bato miaraka amin' ny Antenimierampirenena izy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fidiran' ny firenena amin' ny ady.

## Liste des présidents

## Jereo koa

* Andrim-panjakana
* Antenimiera
* Antenimieran' i Madagasikara
* Antenimieram-pirenena
* Antenimieran-doholona
* Antenimierampirenena (Madagasikara)
* Governemanta
* Solombavambahoaka
* Loholona (pôlitika)
* Pôlitika eto Madagasikara
* Fahefana mpanao lalàna
* Lalàna
* Lalàmpanorenana
* Lalàmpanorenan' i Madagasikara
Antenimieram-pirenena

Ny **Antenimieram-pirenena** dia ny Antenimiera iray manontolo ao amin' ny rafitra mpanao lalàna tsy ahitana Antenimieran-doholona, fa Antenimiera mifameno amin' ny Antenimieran-doholona kosa izy ao amin' ny rafitra mpanao lalàna ahitana an' io farany io. Ny ampahatelon' ny firenena rehetra eran-tany no ahitana  Antenimieram-pirenena (firenena 75 amin' ny 195). Ny teny frantsay hoe "*Assemblée nationale"*, izay nadika amin' ny teny malagasy hoe "*Antenimieram-pirenena*" dia ampiasaina indrindra any amin' ny firenena miteny frantsay sy any amin' ny firenena zanatany frantsay teo aloha, ary amin' ny firenena hafa koa. Any amin' ny tanin' ny Commonwealth sasany koa dia ahitana azy io. Atao amin' ny teny malagasy hoe solombavambahoaka (izay nandikana ny teny frantsay hoe "*député*") ny mpikambana ao amin' ny Antenimieram-pirenena.

I Nepaly sy i Tajikistàna no hany firenena roa misy io teny io entina ilazana izay tokony ho Antenimieran-doholona. Any Nepaly, ny Antenimieram-pirenena ao aminy (atao hoe राष्ट्रिय सभा / *Rastriya Sabha* amin' ny teny nepaley), hatramin' ny nametrahana ny lalàmpanorenan' ny taona 2015, no "Antenimiera ambony", izay antsoina hoe "Antenimieran' ny Solontena". Any Tajikistàna, ny Antenimieram-pirenena (izay atao hoe Маҷлиси миллӣ / *Majlisi Milliy* amin' ny teny tajiky) no Antenimiera mbony manampy ny Antenimiera ambany atao hoe Antenimieran' ny Solontena.

## Jereo koa

* Fahefana mpanao lalàna
* Antenimiera
* Antenimieram-pirenena (Madagasikara)
* Antenimieran-doholona
* Solombavambahoaka
* Loholona
* Lalàna
Antenimieran-doholona

Ny **Antenimieran-doholona** dia andrim-panjakana mpanao lalàna amin' ny rafitra ahitana Antenimiera roa, misy amin' ny firenena samihafa. Antsoina hoe loholona ny mpikambana ao aminy. Amin' izao fotoana izao dia matetika ny Antenimieran-doholona no "Antenimiera ambony" amin' ny rafitra misy Antenimiera roa.

Fadikana ny teny frantsay hoe *senat*, izay avy amin' ny teny latina hoe *senatus* izay midika hoe "filankevitry ny loholona" na "filankevitry ny anti-panahy" ny hoe *Antenimieran-doholona*. Ary ny teny hoe *loholona* no nandikana amin' ny teny malagasy ny teny frantsay hoe *senateur*.

Ny Antenimieran-doholona ankehitriny dia mazàna anaovana fandinihana ny lalàna efa nandalo tao amin' ny Antenimieram-pirenena na ny mitovy amin' ity. Ny ankabeazan' ny loholona dia manana adidy sy fahefana tsy mitovy amin' ny an' ny Antenimiera ambany, izay midika fa manana adidy manokana izy ireo, ohatra amin' izany ny fametrahana azy amin' ny andraikitra ara-pôlitika lehibe na fandaniana lalàna manokana.

Mety mitrabga koa ny mifanohitra amin' izany ka maro amin' ireo Antenimieran-doholona no manana fahefana voafetra amin' ny fanovana ny volavolan-dalàna na fisakanana izany tsy ho dinihana ary ny ezaka amin' ny fisakanana volavolan-dalàna dia azon' ny Antenimieram-pirenena na ny governemanta ihodinana mba tsy ho tanteraka.

## Jereo koa

* Fahefana mpanao lalàna
* Antenimiera
* Antenimieran-doholona (Madagasikara)
* Antenimieram-pirenena
* Solombavambahoaka
* Loholona
* Lalàna
Loholona (pôlitika)

Ny **loholona** dia ny mpikambana ao amin'ny Antenimieran-doholona izay andrim-panjakana mpanao lalàna manampy ny Antenimieram-pirenena. Ny filoham-pirenena no manendry loholona 

## Jereo koa

* Fahefana mpanao lalàna
* Antenimiera
* Antenimieran-doholona
* Antenimieram-pirenena
* Solombavambahoaka
* Lalàna
* Loholona (kristianisma)
Fitsarana momba ny Lalàmpanorenana

Ny **Fitsarana momba ny Lalàmpanorenana** dia rafitra miandraikitra ny fiantohana ny maha fenitra ambony indrindra ny lalàmpanorenana araka ny teôria momba ny ambaratongam-pitsipika. Koa mba hiantohana ny fanjakana tan-dalàna dia ilaina ny fanamarinana ny fifanarahan' ny lalàna amin' ny lalàmpanorenana amin' ny alalan' ny fanaraha-maso izany. Indraindray izy io dia mety hantsoina hoe  **Fitsarana Avo momba ny Lalàmpanorenana** any amin' ny firenena sasany.

Niely nanerana an' izao tontolo izao ny môdelin' ny Fitsarana momba ny Lalàmpanorenana tamin' ny taonjato faha-20, miaraka amin' ny fandaminana izay samy manana ny azy. Ohatra, ny fanaraha-maso ny lalàna dia azo atao mialoha na aoriana ny fandaniana azy. Mety atao ho an' ny manampahefana sasany, na misokatra ho an' ny olon-tsotra tsirairay, ny fitondrana raharaha eny amin' ny Fitsarana momba ny Lalàmpanorenana. Manana fahefana ara-pitsarana hafa (eo amin' ny sehatry ny fifidianana, ohatra) na ara-pitantanan-draharaha ny Fitsarana momba ny Lalàmpanorenana sasany.

Tsy mitovy amin' izay ampiasaina any amin' ny firenena manana fomban-dalàna anglô-saksôna ity môdely ity, izay anaovana ny fanaraha-maso ny fifanarahan' ny lalàna amin' ny lalàmpanorenana eo anatrehan' ny mpitsara tsotra, amin' ny fotoana andavanandro. Mifanohitra amin' izany ny mitranga ao amin' ny firenena sasany izay ahitana ny Fitsarana momba ny Lalàmpanorenana izay mety manana ny fahefan' ny Fitsarana Tampony.

Indreto ny firenena ahitana io karazana fitsarana io: Afrika Atsimo, Albania, Alemaina, Angôla, Aotrisy, Armenia, Azerbaijàna, Bielôrosia, Belzika, Benîno, Bolgaria, Bôsnia-Herzegôvina, Ejipta, Ekoadôra, Espaina, Gabôna, Goatemala, Hôngria, Indônezia, Iràna, Italia, Jeôrjia, Jôrdania, Kazakstàna, Kirgizistàna, Kôety, Kôlômbia, Kôrea Atsimo, Kôsôvô, Krôasia, Letônia (na Latvia), Libànona, Litoania, Loksemborga, Malta, Mianmara, Môldavia (na Môldôva), Môngôlia, Môntenegrô, Nizera, Oganda, Okraina, Ozbekistàna, Pero, Pôlônia, Pôrtogaly, Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, Repoblika Dôminikana, Makedônia Avaratra, Romania, Rosia, Serbia, Sily, Singapôra, Siria, Slôvakia, Slôvenia, Sorinama, Tailandy, Taioàna, Torkia, Tsady, Tsekia, Zambia, ary Zimbaboe.

## Jereo koa

* Filankevitra momba ny Lalàmpanorenana
* Lalàna
* Lalàmpanorenana
Tendrombohitra Kamerona

Ny **Tendrombohitra Kamerona** dia volkano mavitrika any amin'ny faritra Atsimo Andrefan'i Kamerona eo akaikin'ny tanànan'i Buea akaikin'ny Hoalan' i Ginea. Ny Tendrombohitra Kamerona dia fantatra ihany koa amin'ny hoe Tendrombohitra Kamerona na Fako (ny anaran'ny avo indrindra amin'ireo tampon-tany roa) na amin'ny anaran'ny teratany Mongo ma Ndemi ("Tendrombohitra lehibe").
Lamban'ny tany

Ny **lamban'ny tany** dia vatolampy eo anelanelan'ny hoditry ny tany sy ny atiny ivelany. Manana lanja 4,01 × 1024 kg (8,84 × 1024 lb) izy ary mahaforona ny 67% amin'ny vesatry ny Tany. Manana hateviny 2 900 kilometatra (1 800 mi) izy io, izay mahaforona ny 84% eo ho eo amin’ny haben’ny tany.
Trondrovolafotsy

Ny **trondrovolafotsy** (*Lepisma saccharinum*) dia karazana bibikely madinika, voalohany, tsy misy elatra ao amin'ny *Zygentoma* (*Thysanura* taloha). Ny anarana mahazatra azy dia avy amin'ny lokon'ny bibikely miloko volondavenona, miaraka amin'ny fisehon'ny fihetsehana toy ny trondro.

## Jereo Koa
Filankevitra momba ny Lalàmpanorenana

Ny **Filankevitra momba ny Lalàmpanorenana** amin' ny ankapobeny dia fahefana ambony indrindra momba ny lalàmpanorenana, izay tompon' andraikitra amin' ny fitandroana ny foto-kevitra sy ny fitsipika ao amin' ny lalàmpanorenana.

Ny tena asan' ny Filankevitra momba ny Lalàmpanorenana dia ny manapaka raha mifanaraka amin' ny lalàmpanorenana ny lalàna lany tao amin' ny Antenimiera alohan' ny hanaovan' ny filohan' ny Repoblika azy sonia ka ho lasa lalàna azo ampiharina, na ny didy sy ny fitsipika hafa alohan' ny hampiharana azy raha misy ny fifanolanana momba izany.  Arakaraka ny firenena dia tsy ny manam-pahefana na ny vondron' olona voatondro manokana ihany no afaka mitondra raharaha eny amin' ny Filankevitra momba ny Lalàmpanorenana fa ny olom-pirenena tsirairay ihany koa.

Arakaraka ny firenena dia afaka mangataka amin' ny Filankevitra momba ny Lalàmpanorenana ny olom-pirenena tsirairay mba hijerena raha mifanaraka amin' ny lalàmpanorenana ny lalàna ampiharina aminy.

Ny fanarahana ny lalàmpanorenana ihany koa dia mitaky ny fifanarahana amin' ny rijanteny hafa voalaza ao amin' ny sasintenin' ny lalàmpanorenana, indrindra ny "Fanambarana ny zon' olombelona sy ny olom-pirenena". Miantoka ny fanarahan-dalànan' ny fifidianana eo amin' ny firenena sy ny fitsapan-kevi-bahoaka koa ny Filankevitra momba ny Lalàmpanorenana.

Izao avy ny firenena ahitana ity andrim-panjakana ity: Alzeria, Borkina Fasô, Kambôja, Kamerona, Kôtidivoara, Etiôpia, Frantsa, Kazakstàna, Libàna, Marôka, Maoritania, Senegaly, Srilanka ary Tonizia.

## Jereo koa

* Fitsarana momba ny Lalàmpanorenana
* Lalàna
* Lalàmpanorenana
Vondrom-paritra

Ny **vondrom-paritra** dia fizaràn' ny tanim-pirenena, manana ny sata maha izy azy araka ny lalàna sady fehezin' ny lalàm-panjakana, mampiasa ny fahefana sasany natolotry ny fanjakana foibe azy eo amin' ny fizaran-taniny sady mananana ny fizakan-tenany ara-bola sy ara-pitantanana, araka ny dingan' ny fitsinjaram-pahefana. Mety ho kaominina na tanàna, na departemanta, na faritra, na faritany, sns ny vondrom-paritra.

## Sata
Manana zo sy adidy ara-dalàna ny vondrom-paritra. Matetika izy dia tantanin' ny rafitra mpanapa-kevitra sy mpanatanteraka izay mety hofidina amin' ny alalan' ny latsabato mivantana andraisan' ny mponina afaka mifidy rehetra anjara. Arakaraka ny lalàna eo an-toerana dia mety hanangona hetra eny ifotony izy ireo ary mahazo fanampiana ara-bola na famatsiam-bola avy amin' ny fanjakana foibe. Mananana ny fizakan-tenany ara-bola sy ara-pitantanana ny vondrom-paritra.

## Jereo koa

* Vondrom-paritra eto Madagasikara
* Fitsinjaram-pahefana

* Fanapariaham-pahefana
* Kaominina
* Faritany
* Faritra
* Kaominina eto Madagasikara
* Faritra eto Madagaskara
* Faritany eto Madagasikara
L'Écho du Sud

*L'Écho du Sud* dia gazety malagasy noforonin'i Louis Cambrézy tamin'ny 1929.

Tamin’ny 13 aprily 1929, Louis Cambrézy, indostrialy frantsay, no nanangana ny gazety L’Écho du Sud : organ de tombotsoa ankapobe any atsimon’i Madagasikara, any Fianarantsoa. Ny tanjony dia ny hitazomana gazety iray amin'ny hetsika taorian'ny fanjavonan'ny La Voix du Sud, gazety iray hafa naorin'i Jules Thibier tao Fianarantsoa, ​​herintaona talohan'izay.
Distrikan' i Kutch

Ny **Distrikan' i** **Kutch** na **Cutch** na **Kachchh** dia distrika ao amin' ny Fanjakan' i Gujarat any India. Ny velaran' io distrika io dia 45 674 km2 ary 2 092 371 ny isan' ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2011. Ny teny hoe *Kachchh*, dia teny sanskrita izay midika hoe "sokatra". Io anarana io dia manondro toerana iray mifandimby maina sy mando. 

Ny ampahany be amin' io distrika io dia antsoina hoe "Rann an' i Kutch", ary ahitana faritra iva izay dibo-drano amin' ny vanim-potoan' ny orana ary maina mandritra ny fotoana lava. Manamorona an' i Kutch ny Hoalan' i Kutch sy ny Ranomasin' i Arabia any atsimo sy andrefana, ary any avaratra sy atsinanana ny Rann Lehibe sy i Rann Kely.

## Jereo koa

* Karàna
Bôrà

Ny **Bôrà** na **Bôhôra** na **Taiiby** dia vondrom-piarahamonina mozilmana siita ao amin' ny sampana mostaliana naorin' i Abû al-Qâsim al-Tayyib (taonjato faha-12) izay anisan' ny silamo siita ismaily (na septimaniana). Ity sampan' ny Taiiby ity dia mifandray, eo amin' ny sehatra ara-pivavahana sy araka literatiora, amin' ireo kalifa-imaman' ny Fatimida ao Afrika Avaratra sy ao Ejipta. Antsoina hoe **Daody** (*Dâ'ûdî*) koa ny Bôrà (*Bohra*) ao amin' ny sampana Taiby, ary ao any Gujarat (India) sy ao Afrika Atsinanana izy ireo no mivondrona, ary iray tapitrisa eo ho eo ny fitambarany.

Ny teny hoe *Bohra* dia avy amin' ny teny gojaraty hoe *vohorvu* na *vyavahar*, izay midika hoe "mivarotra". Maro amin' izy ireo tokoa no mivelona amin' ny raharaham-barotra, izay sehatra iray tena ahombiazan' izy ireo amin' ny ankapobeny.

Ho an' ny Bôhôra dia i Abû al-Qâsim al-Tayyib no ilay imam miafina, saingy nankininy tamin' ny *Dâ'i mutlaq* (“misiônera tanteraka”) izay lohan' ny fiarahamonina bôhôra ny fahefany ara-panahy. Tamin' ny taona 2014 i Syedna Mufaddal Saifuddin Saheb no lasa *Dâ'i* fahatelo amby dimampolo tao amin' ny Bôra Daody.

Na izany aza, niaina fisamatsamahana maro ny vondrom-piarahamonina bôra, izay niteraka firehana samihafa: dia ny Jafary Bôra (*Jafari Bohra*), izay manaraka ny sekoly ara-dalàna Hanafi, ny Daody Bôra (*Dawoodi Bohra*), ny Solaimany Bôra (*Sulaymani Bohra*), ny Aliia Bôra (*Aliyah Bohra*) na Alaiy Bôra (*Alayyi Bohra*), ary ireo vondrona hafa tsy dia be mpahalala.

## Jereo koa

* Karàna
Nizarita

Ny **Nizarita**, **Nizariana**, na **Nizary** dia Mozilmana siita ismaily mistika navitrika teo anelanelan' ny faran' ny taonjato faha-11 sy ny taona 1257. Tamin' ny taona 1094, taorian' ny fisarahana lehibe tao amin' ny siisma ismaeliana fatimida dia nisy fitorianteny vaovao (*da'wa al-jadîda*) nokarakarain' i Hasan-i Sabbah, avy ao amin' ny manda fiarovana naorina teo amin' ny Tendrombohitra Alamût, ao atsimo-andrefan' ny Ranomasina Kaspiana.

Tamin' ny fiafaran' ny Andro Antenatenany, ny fivoaran' ilay vondrom-piarahamonina ismaily dia nitohy mangingina teo ambanin' ny saron' ny sofisma ary nifanandrify amin' ny firongatry ny ismailisma tatsinanana (15 tapitrisa ny isan' ny mpino ankehitriny), notarihin' ny Aga Khan.

## Jereo koa

* Karàna
Sianôbakteria

Ny **sianôbakteria** dia phylum misy bakteria gram-negatif izay mahazo angovo avy amin'ny photosynthesis. Ny anarana sianôbakteria dia manondro ny lokony (avy amin'ny grika fahiny κύανος (kúanos) 'manga'), izay mitovy amin'ny fototry ny anarana mahazatra sianôbakteria, algoma manga-maitso, na dia tsy sokajiana ara-tsiansa ho algôma aza izy ireo.
Fiteny ieniseiana

Ny **fiteny ieniseiana**, antsoina koa hoe **fiteny ieniseika** na **fiteny ienisey-ôstiaka**, dia fianakaviam-piteny any afovoan' i Siberia any Rosia, any amin' ny faritra misy ny ony Yenisei. Anisan' ny vondrona ara-jeôgrafian' ny fiteny paleô-siberiana izy ireo, izay tsy tokony hifandray ara-pirazanana ny fiteny mikambana ao aminy.

Efa ela ny mpahay teny maro no sahirana tamin' ny fampifandraisana ny vondrom-fiteny ieniseiana amin' ny vondrona lehibe kokoa. Vao tsy ela akory izay no nisy fifandraisana ara-pitenenana naseho tamin' ireo fiteny na-dene, fianakaviam-piteny amerindiana any Alaska, andrefan' i Kanada ary atsimo andrefan' i Etazonia. Ny fiteny ieniseiana sy ny fiteny na-dene dia mety ho sampana roa ao amin' ny fianakaviana tranainy iray ao amin' ny andaniny sy ankilan' ny Andilan-dranomasin' i Bering, dia ny fianakaviam-piteny dene-ieniseiana.

Ireto ny fiteny hita ao amin' io fianakaviana io:

* fiteny keta
* fiteny ioga (maty)
* fiteny kôta (maty)
* fiteny arîna (maty)
* fiteny asàna (maty)
* fiteny pompôkôla (maty)

## Jereo koa
* Ieniseiana (vahoaka)
Fiteny keta

Ny **fiteny keta** (antsoina hoe **fiteny ôstiakan' i Yenisei** teo aloha) dia fiteny any Siberia, ny hany fiteny mbola velona ao amin' ny fianakaviam-piteny ieniseiana  hatramin' ny nahafaty ny fiteny ioga vao haingana. Ny anarana hoe *keta* (*ket*) dia avy amin' ny teny hoe *kɛʔt*, izay midika hoe “olombelona” (*deng* raha milaza maro).

Tamin' ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 1989 dia ny 48 % amin' ny vahoaka Keta monina eo amoron' ny ony Yenisei no niteny an' io fiteny io. Tamin' ny taona 2008 dia olona zato monja no niteny azy tsara, ka ny antsasany dia feno dimampolo taona mahery.
Fianakaviam-piteny dene-ieniseiana

Ny **fiteny dene-ieniseiana** dia fianakaviam-piteny manambatra ny fianakaviam-piteny ieniseiana ampiasaina any Siberia afovoany sy ny fianakaviam-piteny na-dene ampiasaina any Alaska, ao andrefan' i Kanada sy any Arizona, araka ny hevitry ny mpahay teny sasany.

Vao tsy ela akory izay no nisy fifandraisana ara-pitenenana naseho tamin' ireo fiteny na-dene, fianakaviam-piteny amerindiana. Ny fiteny ieniseiana sy ny fiteny na-dene dia sampana roa ao amin' ity fianakaviam-piteny tranainy iray ao amin' ny andaniny sy ankilan' ny Andilan-dranomasin' i Bering ity.
Kâthiâwar

I **Kâthiâwar**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **Saurashtra**, dia saikinosy any amin' ny tapany andrefan' i India ary ampahany amin' ny Fanjakan' i Gujarat. Amin' ny teny gojeraty izy dia atao hoe કાઠિયાવાડ / *Kāṭhiyāvāḍ*. Mamaritra azy avy ao avaratra i Rann an' i Kutch, ao avaratra-andrefana ny Hoalan' i Kutch, any andrefana sy atsimo ny Ranomasin' i Arabia, ao atsimo-atsinanana sy atsinanana ny Hoalan' i Cambay.

## Jereo koa

* Karàna
Sindh

I **Sindh** na **Sind** dia faritra ara-tantara sady faritany ao Pakistàna. Any amin' ny faritra atsimo indrindra amin' ity firenena ity no misy azy, voahodidin' i Balotsistàna any andrefana sy any avaratra, i Punjab any avaratra, i Rajasthan Indiana any atsinanana ary farany i Gujarat sy i Rann an' i Kutch any atsimo. Manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasin' i Arabia any atsimo-andrefana koa i Sindh.

I Sindh no faritany fahatelo lehibe indrindra ao Pakistàna, izay mirefy 140.915 km2. Ny isan' ny mponina ao aminy dia 48 tapitrisa tamin' ny taona 2017, ary ny antsasak' izany dia monina an-tanàn-dehibe. Io no faritany faharoa be mponina indrindra, izay ahitana ny ampahefatry ny mponina ao amin' ilay firenena. Ny renivohiny dia i Karachi, tanàna lehibe ao Pakistàna ary renivohitry ny  firenena teo aloha. Manana anjara toeana ara-toekarena lehibe ity faritany ity ary manana ny fiantraikany lehibe eo amin' ny kolontsaina sy ny tantaran' i Pakistàna.

Ny lohasaha ivan' ny ony Sindo (na Indosy) dia mamakivaky an' i Sindh, izay feran' ny Taniefitr' i Thar ao atsinanana, any India. Ny tena vokatra any dia ny landihazo, ny varimbazaha, ny fary ary indrindra ny vary. Mamboly zavamaniry fihinam-boa isan-karazany koa ny ao, toy ny akondro sy manga. Manana anjara toerana lehibe eo amin’ ny toekarena ihany koa ny fambolena, ka mahazo tombony amin’ ny fisian' ny tambajotram-pitarihan-drano lehibe. Misy ihany koa ny indostria lehibe, indrindra fa ny fanenoman-damba, indrindra any Karachi, izay seranan-tsambo lehibe fanondranana entana ao amin' ilay firenena ihany koa.

## Jereo koa

* Karàna
Ieniseiana (vahoaka)

Ny **Ieniseiana**, dia vahoaka tranainy any Siberia, izay mizara ho foko enina, efa lany tamingana na tandindonim-pahalany taminganan, dia ny Keta, ny Ioga, ny Kôta, ny Arîna, ny Asàna ary ny Pompôkôla. Miteny fiteny ieniseiana izy ireo.

## Jereo koa

* Fiteny ieniseiana
Tôkariana (vahoaka)

Ny **Tôkariana** na **Agnô-Kotseana** dia vahoakan' i Azia Afovoany izay nonina tany amin' ny faritra mizaka-tenan' i Xinjiang, ao amin' ny tapany andrefan' i Sina ankehitriny, hatramin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara ka hatramin' ny arivo taona lasa izay. Hita indray ny sivilizasiônan' izy ireo nandritra ny diabe fanaovam-pikarohana arkeôlôjika tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, saingy mbola tsy tena fantatra.

Ireo diabe izany, izay notarihin' ilay Anglisy atao hoe Aurel Stein, ireo Alemàna atao hoe Albert Grünwedel sy Albert von Le Coq, ilay Frantsay atao hoe Paul Pelliot, ary koa Rosiana sy ny Japôney, dia nitarika ho amin' ny fahitana sisam-paharavana sy lava-bato izay namoaka zavatra be dia be momba ny Kotseana tamin' ny vanim-potoana bodista (tamin' ny taonarivo voalohany taor. J.K.). Ny fandinihana ireo mômia tao Tarim izay efa roa ka hatramin' ny efatra arivo taona dia tsy nanamafy ny rohy ara-pototarazo nantenaina.

## Jereo koa

* Fiteny tôkariana