open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Russell M. Nelson

I **Russell Marion Nelson Sr.** dia mpitondra fivavahana amerikanina ary mpitsabo mpandidy efa misotro ronono izay filoha faha-17 ao amin' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany sady mbola filohany hatramin' izao (2025). Teraka tamin' ny 9 Septambra 1924 izy. Mpikambana tao amin' ny Kôlejin' ny Apôstôly Roa Ambin' ny Folon' ny  Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany i Nelson nandritra ny efa ho 34 taona, ary filohan’ ilay kôlejy nanomboka tamin' ny taona 2015 ka hatramin’ ny 2018. Amin’ ny maha filoham-piangonana azy dia eken’ ny fiangonana ho mpaminany sy mpahita ary mpanambara i Nelson.

Teratany avy any Salt Lake City, Utah, i Nelson, nianatra tao amin’ ny Oniversiten’ i Utah ho an’ ny fianarany abaratonga voalohany sy nianarany ho mpitsabo. Nahazo mari-pahaizana *Bachelor of Arts* momba ny siansa biôlôjika fototra izy tamin' ny taona 1945, ary nahazo diplôma momba ny fitsaboana tamin' ny taona 1947, tamin' ny faha-22 taonany. Nizatra asa amin' ny fitsaboana (*medical residency*) izy avy eo ary nahazo Ph.D tao amin' ny Oniversiten' i Minnesota (*University of Minnesota*), izay naha mpikambana azy tao amin' ny ekipa mpikaroka namolavola ny milina fo-havokavoka (*heart-lung machine*) izay nanohana ny fandidiana fo misokatra voalohany tamin' ny taona 1951. Taorian’ ny naha mpitsabo azy tao amin' ny Tafika Amerikana nandritra ny Ady tany Kôrea dia niverina tany Salt Lake City i Nelson ary nandray ny maha profesora azy tao amin’ ny Sekolibn' ny Mpitsabon’ ny Oniversiten’ i Utah (*University of Utah School of Medicine*). Nandany ny 29 taona manaraka izy niasa teo amin' ny sehatry ny fandidiana fo. Lasa mpandidy fo nalaza i Nelson ary filohan’ ny Society for Vascular Surgery sy ny Utah Medical Association.

Nanompo tamin' ny toeran' ny mpitarika laîka tao amin' ny Fiangonan' ny Olomasin' ny Andro Farany nandritra ny naha mpitsabo mpandidy azy i Nelson, nanomboka tao Salt Lake City ary avy eo dia lasa Filohan' ny Sekoly Alahady tao amin' ny Fiangonan' ny Olomasin' ny Andro Farany tamin' ny taona 1971 ka hatramin' ny 1979. Tamin' ny taona 1984 i Nelson sy i Dallin H. Oaks, mpahay lalàna, dia voafidy ho amin' ny toerana banga roa ao amin’ ny Kôlejin’ ny Apôstôly Roa Ambin'  ny Folo.

Maty tamin’ny 27 septambra 2025 tao Salt Lake City i Russell M. Nelson.
Transendentalisma (amerikana)

Ny **transendentalisma** dia hetsika ara-diteratiora, ara-panahy, ara-kolontsaina ary ara-pilôzôfia izay nipoitra tany Etazonia, indrindra tany New England, nandritra ny tapany voalohany amin' ny taonjato faha-19. Anisan' ny finoana fototra ao amin' ny Transendentalista ny hatsarana ao amin' ny maha olombelona ny olombelona sy ny ao amin' ny natiora (na zavaboary). Mino ihany koa izy ireo fa ny fiarahamonina sy ny andrim-piarahamonina — indrindra ny andrim-pivavahana sy ny antoko pôlitika — dia manimba ny fahadiovan' ny olombelona, ​​ary ny fiarahamonina marina dia tsy azo atsangana afa-tsy avy amin' ny olona mizaka tena sy mahaleo tena (tsy miankin-doha).
Fitantanan' Andriamanitra

Ny **fitantanann' Andriamanitra** na **fitsimbinan' Andriamanitra** dia fidiran' Andriamanitra an-tsehatra eo amin' izao tontolo izao, endriky ny asan' Andriamanitra eo amin' izao tontolo izao. Mampiavaka azy io ny finiavana, izay tsy an' olombelona sady mihoa-drahany, izay miaraka amin' ny asan' olombelona mankany amin' ny faravodilanitry ny rariny sy ny fahalemana mahasoa.

Mifamatotra amin' ny fivoaran' ny teôlôjia sy ny tantaran' ny filôzôfia tandrefana ny famaritana ny fitantanan' Andriamanitra. Nipoitra tamin' ny Andro Taloha izy io ary nifanohitra amin' ny  kisendrasendra sy, amin' ny lafiny iray, amin' ny anjara tsy azo ialana. Maneho ny fiheverana an' izao tontolo izao izay sady metafizika, kaozalista, determinista ary teleôlôjika ny fitantanan' Andriamanitra.

Tamin' ny Andro Antenatenany dia nodinihin' ny teôlôjiana, mifototra amin' ny asasoratra tamin' ny Andro Taloha, ny fitantanan' Andriamanitra. Avy eo dia niditra tamin' ny fampandrosoana ny kristianisma io voan-kevitra io.

Avy eo, nanomboka tamin' ny Renaissance sy nandritra ny vanim-potoana môderina dia nitarika ho amin' ny fitsipahana io hevitra io ny famaritana ara-pilôzôfia ny fahafahana sy ny fandrosoan' ny siansa sy ny teknôlôjia. Lasa lohahevitra halalinina ao amin' ny filôzôfian' ny tantara izy io. Avy eo dia lasa nanana hevitra mahasoa kokoa ilay teny ary nanohana ny fombam-pitondrana ara-pôlitika, hany ka lasa nifandray amin' ny pôlitika, ohatra, ny fanjakana mitsimbina.
Boky faharoan' i Nefia

Ny **Boky faharoan' i Nefia**, na **Bokin' i Nefia Faharoa** izay antsoina matetika hoe **Nefia Faharoa** na **2&nbsp;Nefia**, no boky faharoa mandrafitra ny Bokin' i Môrmôna, soratra ara-pivavahana voalohany ao amin’ ny Hetsika Olomasin’ ny Andro Farany. Notantarain’ i Nefia, zanakalahin’ i Lehia, fa tsy toy ny Bokin' i Nefia Voalohany, ny 2&nbsp;Nefia dia mirakitra kely ny tantaran’ ny Nefita ary mifantoka indrindra amin’ ny fahitana sy amin’ ny faminanian’ i Nefia tenany sy ny an' ny mpaminany hafa, indrindra fa i Isaia.

Ity boky ity dia manomboka amin' ny fitahiana sy fampianarana farany nataon' i Lehia ho an’ ny fianakaviany alohan’ ny nahafatesany. Nandalina lohahevitra momba ny doalisma kôsmôlôjika ("fifanoherana") i Lehia, ny Fahalavoan' ny olombelona, ​​ny fitsanganana amin' ny maty ary ny sorom-panavotana. Taorian' ny nahafatesan' i Lehia dia nizara roa ny fianakaviana: ny Nefita izay notarihin' i Nefia ary ny Lamanita izay notarihin' i Lamana zokin' i Nefia. Voatery nandositra ny fonenany tany am-boalohany ny Nefita ary voaozon' Andriamanitra tamin’ ny "hoditra mainty" ny Lamanita. Nanorina tempoly ny Nefita ary nanaraka ny Lalàn' i Mosesy. Nitory teny i Nefia sy i Jakôba zandriny, nitanisa sy namakafaka ny Bokin' i Isaia, matetika isaky ny teny avy ao amin' ny dikan-tenin' ny Baibolin' ny Mpanjaka Jakôba.

## Jereo koa

* Bokin' i Môrmôna
* Boky voalohan' i Nefia
Sigara

Ny **sigara** dia varingarina taratasy, mirefy santimetatra vitsivitsy ny lavany, feno akora azo arehitra, matetika ravim-paraky voatetika sy voahodina, ary koa ny akora fanampiny. Izy io dia azo amboarina amin' ny tanana na amboarina betsaka amin' ny indostria, ary mety misy sivana amin' ny tendrony iray. Vita amin' ny plastika ny sivana. Doroana ny tendron' ny sigara tsy misy sivana mba hifohana ny setroka avoakany. Mety tsy misy paraky mihitsy indraindray ny sigara, na misy vokatra avy amin' ny zavamaniry hafa, anisan' izany ny fanafody psikôtrôpy hafa toy ny rongony na jirofo.

## Jereo koa
*Nicotiana
*Paraky
*Paraky (zavamaniry)
Tahirin-dranomandry

Ny **tahirin-dranomandry** dia vongan-dranomandry midadasika izay miforona avy amin' ny oram-panala miangona. Mampivoaka tsikelikely ny rivotra ao anatiny ny vesatry ny oram-panala miangona, sy mampihizina azy ka manjary ranomandry matevina. Mikoriana miadana vokatry ny vesatra izay misintona azy manaraka fidinana ny tahirin-dranomandry.

Miaty ny 60 hatramin' ny 70 % amin' ny ranomamy eto ambonin' ny Tany ny tahirin-dranomandry, ary ampahany manan-danja amin' ny bolan-dranomandry (na kriôsfera). Mahatratra 16 tapitrisa km2 ny velaran’ ny ranomandry eto an-tany. Any amin' ny faritra avo (faritr' i Antarktika sy faritr' i Grinlandy) ny ampahany be (95 %) amin' ny tany be tahirin-dranomandry.

Nahitana tahirin-dranomandry 300&nbsp;000 ny fanisana ny tahirin-dranomandry eto an-tany nataon' ny *Randolph Glacier Inventory* tamin' ny taona 2024, mitombo izany tarehimarika izany noho ny fandrosoan' ny fijerena an-janabolana sy ny fiakaran' ny maripanan' izao tontolo izao izay mitarika ny fihenan' ny tahirin-dranomandry nanomboka tamin' ny taona 1850, sy ny fahaverezan' ny hateviny ary ny fisilatsilahan' izy ireo.

Nahatonga ny fihafainganan' ny fitsonihan' ny ranomandry nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-20 ny fiakaran' ny hafanana maneran-tany noho ny asan' ny olombelona.
Saron-tendro

Ny **saron-tendro** dia lafika ranomandry manodidina ny tendron' ny planeta na ny satelita. Mety hahitana rano (H2O), metanina (CH4), amôniaka (NH3), etona karbônika (CO2), mônôksida-na karbônina (CO), na dinitrôzenina (N2, atao hoe diazôta koa) ny ranomandry, izay vainga mangarahara sy mora miroritra. Mety maharitra na tsia ny saron-tendro ary miovaova arakaraka ny fizaràn-taona ny velarany.
Hasira

Ny **hasira** dia ny habetsahan' ny sira levona ao anatn' ny ranoka, indrindra ny rano, izay mpandevona mahery ho an' ny mineraly maro. Matetika ny venty ampiasaina dia ny g/L na g/kg (graman-tsira isaky ny litatra na isaky ny kilaon-drano; ity farany ity dia tsy misy refy ary mitovy amin' ny ‰, izany hoe isan' arivo). Ny hasiradia dia singa manan-danja amin' ny famaritana ny lafiny maro amin' ny simian' ny rano voajanahary sy amin' ny dingana biôlôjika ao anatiny, ary ny ova ao amin' toetra termôdinamika (toy ny mari-pana sy ny tsindry) izay, mifehy ny toetra ara-pizika toy ny lanja isam-bentin-kadiry sy ny fiatiana ara-panan' ny rano.
Elbasan

**Elbasan** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i faritra Elbasan ao Albania.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 141714 mponina tamin'ny taona 2011.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Albania
** Faritra Elbasan

## Tsiahy
Guimarães (Maranhão)

**Guimarães** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Maranhão ao amin'ny . 41 metatra ambonin'ny haabon'ny ranomasina izy io. Ny isam-poniny dia 11.966 mponina. Ny velarantanin'ilay tanàna dia 595,382 kilometatra toradroa.

## Tsiahy
Acrantophis madagascariensis

Ny ***Acrantophis madagascariensis*** dia karazana bibilava, izay tsy hita afa-tsy eto Madagasikara, ao amin' ny fianakaviana *Boidae*. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe **dona** na **do**. Anarany ara-tsiansa koa ny hoe na ***Pelophilus madagascariensis***.

## Toetoetrany
Ity karazana ity dia ao amin' ny fianakaviana *Boidae* sy ao amin' ny zana-pianakaviana *Sanziniinae*. Tsy misy zana-karazana fantatra amin' izao fotoana izao.

Ny vavy lehibe dia mety hahatratra 3 m, ny lahy dia kely kokoa, ny salan-kalavany dia 2,4 m. Io no karazana bibilava lehibe indrindra hita eto Madagasikara. Ny *Acrantophis madagascariensis*, toy ny hafa ao amin' ilay fianakaviana, dia mamono ny rembiny amin' ny fanerena amin' ny alalan' ny famarorana.

Ny lokon' ny hodiny dia misy tokotanim-bolo manja mena matroka mifangaro volondavenona, ipetahan' ny toa haingo miraefadafy amin' ny lamosiny misy mainty na volontany amin' ny sisiny. Ny sisiny dia misy haingony boribory fisaka mainty misy pentina mena, matetika misy sisiny na afovoany fotsy.

## Jereo koa

* Tontolo iainana eto Madagasikara
* Mamba
* Mamba mainty
* Fandrefiala
Katsatsaka

Ny **katsatsaka** na **tsatsaka** dia androngo kely, mpihinana bibikely ny ankamaroany, izay hita amin' ny karazam-paritra maro, hita any amin' ny kôntinanta rehetra afa-tsy any Antarktika. Ao amin' ny zana-pilaharana ***Gekkota*** no misy ny katsatsaka,  hita any amin' ny faritra manana toetany mafana eran' izao tontolo izao. Mirefy 1,6 hatramin' ny 60 sm izy ireo.
Tana (biby)

Ny **tana** dia biby mandady, fianakaviana ao amin' ny zana-pilaharana *Lacertilia* (androngo), miaina indrindra eny ambony hazo maniry, afaka miovaova volo arakaraka ny toerana misy azy ka sarotra avahana amin' ny manodidina. Ny anaran' ity fianakaviana ity ara-tsiansa dia ***Chamaeleonidae***. Amin' ny teny malagasy, ny lahy aminy dia atao hoe **tanalahy** ary ny vavy **tanavavy**.

Nofaritan' i Constantine Samuel Rafinesque tamin' ny taona 1815 ity fianakaviana ity. Misy karazana tana 200 eo ho ny eto ambonin' ny tany. Mizara zana-pianakaviana roa ity fianakaviana ity dia ny *Chamaeleoninae* sy ny *Brookesiinae*. 

Ny tana dia biby izay miavaka noho ny fihetsehan' ny masony roa tsy mifampiankina, ny lelany afaka mihalava tampoka hisamborany remby avy lavitra, ny rantsantanany mivondrona roa afaka mifampihaona ka miantoka ny fihazonany tsara ny rantsan-kazo, ny fahafahany miovaova loko, ary farany ny rambony izay afaka mifelipelika sy itazomany zavatra ary miasa hahamarin-toerana ny tenany.

## Kolontsaina

### Ohabolana

* *Mijaikojaiko, tahaka ny tanalahy leom-[[paraky]].*
* *Tanalahy ambony hazo ny [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] : miova volo matoa misy zaza misiaka.*
* *Tanalahy manani-[[Vero|bero]]: antitra mijaiko, tanora mijaiko.*
* *Tanalahy misarotro maina andro: manakona ny [[Anjara (finoana)|anjara]] masoandron' ny tena.*

## Jereo koa

* Sahona
* Bibilava
* Androngo
Rabenilaina Roger Bruno

I **Rabenilaina** **Roger Bruno** dia mpampianatra eny amin' ny anjerimanontolo nandritra ny telopolo taona mahery, nampiofana taranaka maro ity mpahay teny ity ary nandray anjara betsaka tamin' ny fikarohana momba ny teny malagasy. Ny sanganasany, indrindra fa ny rakibolana *[[Vitasoa Dictionnaire français-malgache|Vitasoa]]* sy ny *Glosaire Terminologiques de l'information et communications sciences*, dia fanovozan-kevitra tena ilaina eo amin' ity sehatra ity. Tamin' ny naha talen' ny fampianarana ao amin' ny Samis-Esic azy dia nametraka ny fampiasana ny teny malagasy amin' ny fanaovana boky hahazoana lisansa, ka nanentana ny mpianatra hanome lanja ny tenin-dreny. Nazoto tamin' ny fampiofanana mpianatra maro izy.

## Jereo koa

* Siméon Rajaona
Helodranon' i Fanemotra

Ny **Helodranon' i Fanemotra** (*Baie des Assassins*), dia helodrano any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara, ampahany amin' ny Lakandranon' i Môzambika. Distrika: distrikan' i Morombe; kaominina Befandefa, Atsimo-Andrefana

## Jereo koa
* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ambodivahibe (Faritra Diana)
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' Ampalaza (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Baly
* Helodranon’i Befotaka (Nosy Be)
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez (Faritra Diana)
* *Helodranon'i Fanemotra*  *(en:Assassins Bay)*
* Helodranon’ Iharana (Vohemar - Faritra Sava)
* Helodranon'i Lavanono
* Helodranon'i Lokia
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon'i Mangerivy
* Helodranon'i Maromba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon'i Ramanetaka
* Helodranon' i Saint-Augustin (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Santo Amaro do Maranhão

**Santo Amaro do Maranhão** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Maranhão ao amin'ny .

Ny tanànan'i Santo Amaro do Maranhão dia iray amin'ireo 3 ao anatin'ny Valan-javaboarin'i Lençóis Maranhenses, faritra iray tsy mahazatra izay mampifangaro pasika sy farihy mazava be.

São Luís dia 236 km miala (4h).

## Tsiahy
Morin Jean-Yves

I **Jean-Yves Morin** dia mpampianatra amin' ny fotoana feno ao amin' ny Département de linguistique et de traduction ao amin'ny Oniversiten' i Montréal nanomboka tamin' ny 1978 ka hatramin' ny 2015. i Jean-Yves dia nanao fikarohana momba ny haiteny an-tsolosaina sy ny momba ny voambolana an-tsolosaina. Tao anatin' ny taona vitsivitsy izay, dia niasa tao amin' ny "Renin-drakibolana" izy, tetikasa lehibe momba ny voambolana an-tsolosaina amin' ny famokarana rakibolana malagasy.

Izy no niara-nanoratra tamin-dRabenilaina Roger Bruno ny rakibolana *[[Vitasoa Dictionnaire français-malgache|Vitasoa]]* (rakibolana frantsay-malagasy izay misy 1&nbsp;600 pejy, navoakan' ny Éditions Ambozontany tamin' ny taona 2015 sy ny *Vitasoa de poche*, Éditons Ambozontany, tamin' ny taona 2018). Miasa betsaka amin' ny rakibolana malagasy sy malagasy-frantsay izy ankehitriny, izany dia ao anatin' ny tetikasa "Renin-drakibolana".

## Jereo koa

* Rabenilaina Roger Bruno

## Rohy ivelany

* "Jean-Yves Morin", *ling-trad.umontreal.caù*
* "VITASOA, dictionnaire bilingue Français-Malgache : trente ans de travaux de recherche et de rédaction", *www.matin.mg*,
*
Hiena volontsôkôlà

Ny **hyena volontsôkôlà** (Parahyaena brunnea), antsoina koa hoe **strandwolf** dia karazana hiena hita any Namibia, Botswana, andrefana sy atsimon'i Zimbaboe, atsimon'i Mozambika ary Afrika Atsimo. Izy io no hany karazana mbola misy ao amin'ny karazana Parahyaena. Io no karazana hiena tsy fahita firy amin'izao fotoana izao. Any amin'ny faritra atsimon'i Kalahari sy ny morontsiraka any Afrika Atsimo Andrefana no misy ny ankamaroan'ny mponina hiena volontany sisa tavela. Tombanan'ny IUCN eo amin'ny 4.000 sy 10.000 ny isan'ny mponina maneran-tany amin'ny hiena volontany ary voamarika ho saika tandindomin-doza ao amin'ny lisitry ny mena IUCN ny fiarovana azy.
Mamba mainty

Ny **Dendroaspis polylepis** dia karazana bibilava misy poizina ao amin'ny fianakaviana *[[Elapidae]]*. Izy io dia teratany any amin'ny faritra atsimon'i Sahara Afrika. I Albert Günther no nanao ny famaritana azy io tamin'ny fomba ôfisialy tamin'ny taona 1864, io no bibilava misy poizina faharoa lava indrindra taorian'ny kôbra. Ny santionany lehibe amin'ny ankapobeny dia mihoatra ny 2 m ary matetika mahatratra 3 m. Nisy santionany 4,3 ka hatramin'ny 4,5 m voalaza. Ny lokon'ny hodiny dia miovaova avy amin'ny volondavenona ka hatramin'ny volontany antitra. Ny *Dendroaspis polylepis* tanora dia mazàna hatsatra kokoa noho ny efa lehibe ary mihamaizina rehefa mihantitra. Na dia eo aza ny anarana mahazatra, ny hoditry ny *Dendroaspis polylepis* dia tsy mainty; ny anaran'ny loko dia mamaritra ny ao anaty vavany, izay asehony rehefa mahatsiaro ho voarahona izy.
Ratela

Ny **ratela** (*Mellivora capensis*), dia biby mampinono miparitaka be any Afrika, Azia Atsimo ny Andrefana, ary ny kaontinanta Indiana. Noho ny habeny midadasika sy ny fisehoany amin'ny toeram-ponenana isan-karazany, dia voatanisa ho Least Concern ao amin'ny IUCN Red List.

Karazam-biby mpihinam-bitsika izy io ary vitsy mpiremby voajanahary noho ny hoditra matevina, ny tanjany ary ny fahaizany miaro tena.
Gemsbôka

Ny **gemsbôka** (*Oryx gazella*) dia antilôpa lehibe ao amin'ny karazana *Oryx*. Izy io dia tsy misy afa-tsy any amin'ny faritra maina sy ngazana any Bôtsoana, Namibia, Afrika Atsimo ary (ampahan'i) Zimbaboe, indrindra ny mponina any amin'ny tany efitra Kalahari sy Namib, faritra izay tena ampifanarahana amin'ny fivelomana.
Yule

Ny ***Yule*** dia fetiben' ny ririnina nankalazain' ny vahoaka jermanika, izay nampidirina tao amin' ny Krismasy na Noely nandritra ny fampidirana ny kristianisma tao amin' ny vahoaka jermanika. Amin' izao fotoana izao dia mankalaza ny *Yule* tsy miankina amin' ny fetin' ny Kristiana ny mpanaraka ny hetsika ara-pivavahana sasany (toy ny paganisma jermanika vaovao). Nampifandraisin' ny manam-pahaizana amin' ny Fihazana any an' Ala, ny andriamanitra Odin, ary ny *Modraniht* ("Alin' ny Reny") ny fankalazana ny *Yule* tany am-boalohany. Ny teny hoe *Yule* sy ny teny mitovitovy aminy amin' ny fiteny hafa dia mbola ampiasaina ao amin' ny fiteny anglisy (*Yule*) sy skandinaviana (*jul*) ary koa amin' ny fiteny finoà (*joulu*) sy estôniana (*jõul*) mba hamaritana ny Krismasy sy ny fety hafa mitranga mandritra ny vanim-potoanan' ny ririnina. Ankoatra izany, ny fomba amam-panao amin' ny Krismasy sasany amin' izao fotoana izao, toy ny kitaiben' ny *Yule*, ny osin' ny Yule, ny lambon' ny Yule, ny hiran' ny Yule, ary ny hafa dia mety misy ifandraisany amin' ny fomban-drazana amin' ny Yule tao amin' ny paganisma taloha.
Lago de Serra da Mesa

**Lago de Serra da Mesa** dia farihy ao amin'ny fanjakana ao Goiás ao amin'ny . Tohodrano mamely ny Rio Tocantins no namoronana azy. Ny fitahirizana dia fahadimy lehibe indrindra amin'ny velarantanin'ny 1.784 km² ary ny fitahirizana lehibe indrindra any Brezila amin'ny lafin'ny 54,4 miliara m³.

Ny fiompiana trondro koa dia atao ao anatin’ny fitahirizana.

Ny Lago Serra da Mesa dia miitatra manerana ireto kaominina manaraka ireto:

*Minaçu - misy faritra tondra-drano mirefy 47,7 km² (ampahany lalina indrindra amin'ny Farihy sy toerana misy ny Ozinina Hydroelectrique Serra da Mesa);
*Campinaçu - misy velaran-tany 332,3 km²;
*Colinas do Sul - misy faritra tondra-drano 68,5 km²;
*Niquelândia - manana velaran-tany 1 018,7 km² (tanàna misy faritra tondraka be indrindra);
*Campinorte - misy faritra tondra-drano 3,5 km²;
*Uruaçu - misy velaran-tany 277,5 km²;
*São Luís do Norte - misy faritra tondra-drano 0,5 km²;
*Barro Alto (Goiás) - misy faritra tondra-drano mirefy 35,8 km².
Aoreliano (emperora rômana)

I **Aoreliano** dia emperora rômana izay nanapaka nomboka tamin' ny fahavaratry ny taona 270 mandra-pahafatiny tamin' ny taona 275. Amin' ny teny latina ny anaram-boninahiny dia *Imperator Cæsar Lucius Domitius Aurelianus Pius Felix Augustus, Germanicus Maximus, Gothicus Maximus, Carpicus Maximus, Dacicus Maximus, Arabicus Maximus, Palmyrenus Maximus*. Teraka tamin' ny 9 Septambra 214/215 tao Sirmium ary nisy namono tamin' ny Septambra 275 tao Caenophrurium izy. Avy amin' ny fiaviana tsotsotra tany Pannonia izy, dia niditra tao amin' ny tafika rômana tamin' ny taona 235 ary nisondrotra voninahitra. Nanambara azy ho emperora ny legiônan' i Sirmium tamin’ ny nahafatesan’ i Klaodio II tamin' ny volana May 270.

Ireo taona voalohany nanjakany dia voamariky ny fanafihana mitohy feno fandresena tamin' ny vahoaka "Barbariana" toa ny Gôty na ny Vandaly, ary koa ny fanorenana ny Mandan' i Aoreliano manodidina an' i Rôma. Avy eo dia nanapa-kevitra ny hanorina indray ny sisin-tanin' ny Empira Rômana fahiny i Aoreliano, tamin' ny fampidirany ny Empira Palmirena tamin' ny taona 273 sy ny Empiran' ny Gaoloà tamin' ny taona 274 ho anisan' ilay empira lehibe.

Rehefa niverina tany Rôma izy dia nampiditra vola vaovao, dia ny *Aurelianus*, mba hampiadana ny fihen-danjan ny vola rômana, avy eo dia nanangana ny fetin' ny Sol Invictus tamin' ny 25 Desambra izy. Rehefa nandeha tany Persia izy mba hanafika ny Empira Sasanida, dia novonoin' ny mpiambina azy (mpiambina pretôriana) tamin' ny taona 275.

Ao amin’ ny antontan-taratasy ôfisialy dia nantsoina hoe *dominus et deus* ("tompo sy andriamanitra") i Aoreliano, izay mbola tsy nisy toy izany ho an' ny emperora. Nanome azy ny hoe *Restitutor Orbis* ("Mpamerina amin' ny laoniny izao Tontolo Izao") ihany koa ny Antenimieran-doholona ihany koa. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny famaranana ny krizy tamin' ny taonjato fahatelo ny fahombiazany.
Kôngregasiôna Kristiana any Brezila

Ny **Kôngregasiôna Kristiana any Brezila** dia fiangonana naorin' ny misiônera italiana-amerikana Luigi Francescon (1866–1964), tao anatin' ny hetsika Kôngregasiôna Kristiana lehibe kokoa. Amin' ny teny pôrtogey izy dia atao hoe *Congregação Cristã no Brasil*.
Elfa

Ny **elfa** dia zavaboarin' angano mitovitovy endrika amin' ny olombelona, amin' ny ankapobeny aseho ho toy ny olona manify, manana sofina maranitra sy hoditra hatsatra ary maso mamirapiratra, izay mety ho samy hafa ny bika aman' endrika sy ny anjara asa ary ny tandindona ampiraisina aminy. Novolavolain' ny fedrà sy asasoratra maro noforonina ny sariny. Tany am-boalohany dia zavamananaina ao amin' ny fedrà nôrdika izy ireo, izay mbola mitoetra ao amin' ny vcakodrazana skandinaviana ny fahatsiarovana azy. Ny elfa dia andriamanitra kelin' ny natiora sy ny fahavokarana. Hita ao amin’ ny angano seltika izy ireny, satria misy lagatsoratra irlandey sy ekôsey milaza azy ireny.

Matetika izy ireo no aseho ho toy ny olona kely mifandray amin' ny singa toy ny rivotra na ny afo. Araka ny asasoratry ny mpanoratra toa an' i Tolkien, ny elfa dia lasa zavaboary mendri-kaja sy kanto ary ela velona. Matetika izy ireo no mifandray amin' ny fahendrena sy ny natiora ary ny mazia. Mety miovaova ny haben' izy ireo, manomboka amin' ny zavamananaina kely ka hatramin' ny zavaboary lehibe.

Matetika ny elfa dia manana fahaiza-manao mihoatra ny ara-boajanahary, toy ny hakingaa, ny fahitana amin' ny alina, ny fifandraisana amin' ny natiora, na ny fahaizana mazia. Lazaina fa tsy mitovy amin' ny an' ny olombelona ny fiarahamonin' ny elfa. Mifanaraka kokoa amin' ny natiora ary manome lanja ny fahendrena sy ny zavakanto ary ny tononkalo izy ireo.

Amin' ny teny islandey izy ireo dia atao hoe *álfur* (raha maro: *álfar*), *álfafólk* ("vahoakan' ny elfa");  amin' ny teny danoà: *elver*, *elverfolk*, na indraindray *ellefolk* na *alf* (raha maro: *alfer*); amin' ny teny nôrvéziana: *alv* (raha maro: *alver*), *alvefolk;* amin' ny teny soedoà: *alv* (raha maro: *alver*), raha vavy: *älva* (raha maro: *älvor*).
Kôngregasiôna Kristiana (pentekôtista)

Ny **Kôngregasiôna Kristiana** dia fikambanana iraisam-pirenena tsy miankina amin' ny antokom-pivavahana misy ireo fivoriambe izay nifototra tamin' ny fifohazam-panahy pentekôtista italiana tany Chicago, izay nanomboka tamin' ny taona 1907. Ahitana izany, ohatra, ny any Brezila, ny any Arzantina, ny any Paragoay, ny any Etazonia, ny any Môzambika, ny any Italia, ny any Pôrtogaly ary ny any Irlandy. Manodidina ny 3 tapitrisa eo ny mpikambana, ka ny 2,5 tapitrisa amin'  izany dia ao Brezila.
Vorondolo eoraziana

Ny **vorondolo eoraziana** dia karazana vorondolo, any amin' ny ampahany be amin' i Eorazia. ***Bubo bubo*** ny anarany ara-tsiansa. Anisan' ny karazana vorondolo lehibe indrindra izy io. Ny vavy dia afaka mitombo hatramin' ny 75 sm, ary 188 sm ny halavan' ny elany. Kelikely ny lahy.
Tyto alba

Ny ***Tyto alba*** dia vorondolo miely indrindra eran-tany (Eorôpa sy Azia Atsimo ary Afrika), afa-tsy ny Antarktika sy any amin'ny nosy sasany. Io no karazana Strigiformes miely indrindra eran-tany. Ao amin' ny fianakaviana *[[Tytonidae]]*. ity karazana ity. Vorondolo antonony lehibe izy ireo ary lehibe ny lohany ary manana tarehy endrika fo.
Hitsikitsika peregrinina

Ny **hitsikitsika peregrinina** (Falco peregrinus), dia vorona mpihaza ao amin'ny fianakaviana Falconidae. Volom-borona lehibe miendrika goaika, manana lamosina manga mivolombolamena, fotsy voasakana, ary mainty ny lohany. Ny hitsikitsika peregrinina dia malaza amin'ny hafainganam-pandehany. Mahatratra 320 km/ora mahery izy io mandritra ny fihazana fihazana (faingana haingam-pandeha), ka mahatonga azy ho biby haingana indrindra eto an-tany.
Voromahery ankoay

Ny **Voromahery ankoay** (Buteo buteo) dia vorona mpihaza salantsalany ka hatramin'ny lehibe izay manana faritra midadasika. Ny karazana *Buteo* dia ny fianakaviana Accipitridae. Na izany aza, ny ankoay avy any amin'ny faritra mangatsiaka kokoa amin'ny Ila Bolantany Avaratra sy ireo miompy any amin'ny ilany atsinanana amin'ny faritra misy azy dia mazàna mifindra monina mianatsimo mandritra ny ririnina any avaratra, ary maro no mandeha hatrany Afrika Atsimo.
Môa

Ny **Môa** (*Dinornithidae*) dia vondron'ireo vorona tsy manidina efa lany tamingana taloha tany Zelandy Vaovao. Nandritra ny faran'ny Plistôzena - Hôlôzena dia nisy karazany sivy (tamin'ny genera enina). Ny karazany roa lehibe indrindra, *Dinornis robustus* sy *Dinornis novaezelandiae*, dia nahatratra 3,6 metatra teo ho eo ny haavony ary mivelatra ny hatony, ary milanja 230 kilao (510 lb) eo ho eo.
Felan-dravina

Ny **felan-dravina** na **pela-dravina** dia ampahany amin' ny ravina mipetaka eo amin' ny faran' ny tangozan-dravina. Mivelatra be amin' ny ankapobeny ity ampahany amin' ny ravina ity ary misy sela fôtôsintetika maro, satria io no taova mety indrindra amin' ny fakana angovon-kazavana. Mety mitohy mankany amin' ny tangozan-dravina ny felan-dravina.

Afaka mampitodika ny pela-dravina ny zavamaniry sasany, arakaraka ny fiposahan' ny tara-masoandro, mba hampitomboana ny taratra na hamerana voaray. Izany no toetran' ny akasia (*Acacia*) maro.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* Lisitry ny taovan-javamaniry
Zana-pelana

Ny **zana-pelana** dia ampahan' ny felan-dravina (na pela-dravina) amin' ny ravina iray. Manana rafitra anatiny mitovy amin' ny felan-dravina ny zana-pelana. Amin' ny teny frantsay izy dia atao hoe *foliole* na *penne* na *pinnule*.

## Jereo koa

* Lisitry ny taovan-javamaniry

* Zavamaniry

* misampan-dravina: à feuilles Asteraceae
* mifandika ravina: à feuilles alternes
* mifanatri-dravina: à feuilles opposées
* mivorivory ravina: à feuilles verticillées
Fiangonana Batisma Mahaleo Tena

Ny **Fiangonana Batista Mahaleo Tena** (antsoina koa hoe **Batista** **Mahaleo Tena Fondamentaly** na **Fiangonana Batistan' ny Baiboly**) dia kôngregasiôna kristiana, amin' ny ankapobeny mitazona ny finoana batista mpandala ny nentin-drazana (fondamentalista, voalohany indrindra). Na dia misy aza ny fiangonana batista mahaleo tena mandà ny hikambana amin' ny antokom-pinoana batista, dia nisy fiangonana batista mahaleo tena niorina.
Tangozan-dravina

Ny **tangozan-dravina** dia ampahany amin' ny ravina, toy ny taho kely, izay mampifandray ny felan-dravina amin' ny taho. Ny tangozan-dravina, izay manana rafitra anatiny mitovy amin' ny taho, dia ahitana andian-dalan-dranon-kazo. Mitovitovy amin' ny tangozam-bony na tangozam-boa ho an' ny voankazo izy io, ka mitsinjara ny ranon-kazo tsy mbola voasa ao amin' ny ravina, toy ny orinasa fôtôsintetika izay mamokatra ny ranon-kazo  voasa (asidra misy aminina, siramamy, glikôzenina) izay averina tsinjaraia amin' ny faritra hafa amin' ny zavamaniry amin' ny alalan' io lalan-dranon-kazo io ihany.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* Lisitry ny taovan-javamaniry
Vondrombony

Ny **vondrombony** dia firafitry ny filaharan' ny vony eo amin' ny tahon-javamaniry mamelana. Ity firafi-pilaharana ity, izay mitovitovy amin' ny fraktaly, dia matetika mampiavaka ny fianakavian-javamaniry iray, ohatra ny an' ny *[[Araceae]]* sy ny an' ny *[[Arecaceae]]* (palmie), hafa koa ny an' ny *[[Umbelliferae]]* (na *[[Apiaceae]]*), ny an' ny *[[Asteraceae|Compositae]]* (na *[[Asteraceae]]*).

Sarotra indraindray ny manavaka ny vondrombony amin' ny fehezam-boninkazo mitokana sy miparitaka.

Ao amin' ny vondrombony dia tsy sarahan' ny ravina amin' izy samy izy ny voninkazo amin' ny ankapobeny.

Iray amin' ny fomba hisarihana ny biby mpamindra vovobony (tantely, lalitra sasany, voangory sasany, vorona sasany, sns) amin' ny alalan' ny fivondronana asehony ny vondrombony. Ity fitangoronam-boninkazo ity amin' ny ankapobeny dia mampitombo ny tahan' ny fitsidihana ataon' ny biby mpamindra vovobony sy ny fahasamihafan' izy ireo, satria mora hita kokoa sy mora ipetrahana kokoa ho an' ireo biby ireo. Ankoatra izany dia maka tahaka ny endriky ny voninkazo lehibe anantenana valisoa kokoa (mamimbony, vovobony) ny vondrombony.

## Jereo koa

* Zavamaniry

* Lisitry ny taovan-javamaniry
Mamimbony

Ny **mamimbony** dia ranon-javatra madity sy be siramamy vokarin' ny zavamaniry ao amin' ny fihary manokana, ao amin' ny voninkazo izay mahasarika ny biby mpamindra vovobony, na ivelan' ny voninkazo, izay manome loharanon-tsakafo ho an' ny biby mpifanome tombontsoa, izay manome fiarovana ny biby mpihinana ahitra. Azo raisina ho toy ny ranon-javamaniry voavoatra izy io, izay nandalo fanovana mandritra ny dingan' ny fiforonana, ary mamokatra ny akora fototra amin' ny tantely.

Ny biby mpamindra vovobony sady mpihinana mamimbony matetika dia ny moka, ny fianakaviana lalitra *Syrphidae*, ny fanenitra, ny tantely, ny lolo (*Rhopalocera*) sy ny samoina (*Heterocera*), ny vorona kôlibry, ny voronkely mpihinana mamin-tantely (*Meliphagidae*) ary ny ramanavy. Singa manan-danja ara-toekarena ny mamimbony satria izy no loharanon' ny siramamy ao amin' ny mamin-tantely.

Tena ilaina amin' ny fambolena sy ny fikarakarana zavamaniry koa ny mamimbony satria mihinana mamimbony ny bibikely mpiremby sasany rehefa tonga amin' ny dingana maha lehibe azy. Ohatra, misy fanenitra mpihaza na fanenitra katsentsitra (ohatra ny karazana fanenitra miara-miaina *Apoica flavissima*) izay manao loharanon-tsakafo voalohany ny mamimbony. Avy eo dia mihaza bibikely mpanimba fambolena ho sakafon' ny zanany indray ireo fanenitra ireo.

Ny mamimbony dia matetika ampifandraisina amin' ny zavamaniry misy voniny (*Angiospermae*), araka io anarany io, nefa afaka mamokatra ranoka toa io koa ny vondron-javamaniry hafa, anisan' izany ny ampanga.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* Lisitry ny taovan-javamaniry
Ranon-javamaniry

Ny **ranon-javamaniry** na **ranon-kazo**, ao amin' ny bôtanika sy ny fiziôlôjian' ny zavamaniry, dia ranoka mivezivezy noho ny fiasan' ny sela manokana mpitatitra an' izany, eo anelanelan' ny taovan-javamaniry samihafa, izay mitatitra ny singa misy otrikaina ilaina amin' ny fitomboan' ny zavamaniry sy amin' ny fitsinjarana indray ny akora ôrganika vokarina amin' ny alalan' ny fôtôsintezy. Misy karazany roa ny ranon-javamaniry, dia ny ranon-javamaniry voahodina sy ny ranon-javamaniry tsy voahodina. Eo amin' ny tenan' ny zavamaniry iray manontolo, ny fifanakalozana etona eo amin' ny ravina (fôtôsintezy sy famoahana hatsembohana) no niandohan' ny fikorianana roan' ny ranon-javamaniry izay mivezivezy amin' ny lalana mifanohitra ao amin' ny rafitra mifamadika.

## Jereo koa

* Zavamaniry
Aardvark

Ny **Aardvark** dia biby mampinono amin'ny alina, salantsalany, miboridana, teratany any Afrika. Lava ny orony, mitovitovy amin’ny an’ny kisoa, izay ampiasaina amin’ny fitsofana sakafo. Aardvarks no hany karazana velona ao amin'ny ordo Tubulidentata, na dia fantatra aza ireo karazana sy karazana Tubulidentata hafa talohan'ny tantara. Izy ireo dia afrothers, clade izay ahitana elefanta sy manatees ary hyraxes. Izy ireo dia hita any amin'ny ankamaroan'ny roa ampahatelon'ny faritra atsimon'ny kaontinanta Afrikana, misoroka ny faritra be vato. Mivelona amin'ny vitsika sy ny termite ny aardvarks mpihinana amin'ny alina, amin'ny fampiasana ny hohony maranitra sy ny ranjony matanjaka mba handavaka ireo bibikely avy ao amin'ny havoanany. Ny Aardvarks koa dia mihady mba hamoronana lavaka hipetrahana sy hitaizana ny zanany. Ny Aardvarks dia voatanisa ho "tsy manahy" indrindra amin'ny IUCN, na dia mihena aza ny isan'izy ireo.
Trozona tsirinaina

Ny **trozona tsirinaina** na **katsalôta** (Physeter macrocephalus) no lehibe indrindra amin'ny trozona manana nify ary mpiremby nify lehibe indrindra.

Ny katsalôta dia biby mampinono pelagis manana karazany maneran-tany, ary hifindra monina ara-potoana mba hanomezana sakafo sy fiompiana. Ny vavy sy ny tovolahy dia miara-mipetraka ao anaty vondrona, fa ny lahy matotra dia miaina irery ivelan'ny vanim-potoanan'ny fanambadiana.
Amboadia Tasmaniana

Ny **amboadia Tasmaniana** na ny **tilasina**, dia biby mpihinam-bary efa lany tamingana izay teraka tany amin'ny tanibe Aostraliana sy ny nosy Tasmania ary Ginea Vaovao. Ny tilasina dia maty tany Ginea Vaovao sy ny tanibe Aostralia manodidina ny 3.600-3.200 taona lasa izay, talohan'ny nahatongavan'ny Eoropeana, angamba noho ny fampidirana ny dingô, izay ny rakitsoratra voalohany indrindra dia tamin'ny fotoana mitovy, saingy tsy tonga tany Tasmania. Talohan'ny fonenan'ny Eoropeana, manodidina ny 5000 no nijanona tany anaty ala tany Tasmania. Nanomboka tamin'ny taonjato fahasivy ambin'ny folo, noheverina ho loza mitatao ho an'ny fiompiana ny tantsaha izy ireo ary nampidirina ny fihazana harena. Ny karazany farany fantatra dia maty tamin'ny 1936 tao amin'ny Zoo Hobart any Tasmania.
Ravimbony

Ny **ravimbony**, ao amin' ny bôtanika, dia iray amin' ny singa toa ravinkazo, amin' ny ankapobeny maitso, izay mitambatra ho vondron-dravimbony ary manohana ny vondrom-pelambony amin' ny voninkazo.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* Felambony

* Lisitry ny taovan-javamaniry
Sotra eoraziana

Ny **sotra eoraziana** (Platalea leucorodia) dia vorona mirenireny avy amin'ny fianakaviana Threskiornithidae, teratany any Eoropa, Afrika ary Azia. Ny karazana dia mifindra monina amin'ny ampahany ary ny ankamaroan'ny mponina any avaratra dia mifindra monina any atsimo mandritra ny ririnina.
Ibisy mamirapiratra

Ny **ibisy mamirapiratra** (Plegadis falcinellus) dia vorona an-drano ao amin'ny ordo Pelecaniformes ary ny fianakaviana Threskiornithidae.

o no karazana ibisy miparitaka be indrindra, miompy any amin'ny toerana miparitaka any amin'ny faritra mafana any Eoropa, Azia, Afrika, Aostralia, ary ny faritra Atlantika sy Karaiba any Amerika.
Felambony

Ny **felambony**, ao amin' ny bôtanika, dia ampahany amin' ny voninkazo, manodidina ny rafi-pananahany. Izy io dia iray amin' ny singa toa ravina izay miara-mamorona ny vondrom-pelambony amin' ny voninkazo iray, izay ravina nisy fiovana. Ny lokon' ny felambony dia ampahany, miaraka amin' ny hanitra sy ny mamimbony, amin' ny paikady manintona ny biby mpamidra vovobony: ny loko (tsy voatery madera) asehon' ny voninkazo lehibe mitokana na mitoka-monina ary koa amin' ny vondrom-bony itambaran' ny voninkazo kely, dia vokatry ny fiangonan' ny fandoko izay manome famantarana ôptika na mamokatra hafanana, manamora ny fitsidihan' ny biby mpamidra vovobony.

Ny vondrom-pelambony dia ny ampahany anatiny amin' ny londona izay ahitana ny vertisily roa tsy vanom-boa amin' ny voninkazo. Ny felambony amin' ny ankapobeny dia tsy mitovy amin' ny ravimbony. Amin' ny voninkazo feno dia matetika ny felambony no faritra hita maso sy maro loko manodidina ny faritra lonaka. Ny isan' ny felambony dia famantarana ho an' ny fanasokajiana ny zavamaniry: amin' ny ankapobeny dia misy efatra na dimy (matetika) ao amin' ny dikôtiledôna, ary telo (na henenin' ny telo) ao amin' ny mônôkôtiledôna.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* Lisitry ny taovan-javamaniry
Totsim-bovoka

Ny **totsim-bovoka** dia ampahany farany amin' ny lahimbony, taova lahy amin' ny voninkazo, izay mamokatra sy misy ny vovobony. Ny totsim-bovoka dia mifamatotra amin' ny tahon-dahimbony amin' ny lahimbony, eo amin' ny fotony na amin' ny afovoany.

Ny totsim-bovoka dia ahitana teky roa samy manana kitapo roa miantoka ny fafakinahana alohan' ny fahatoizana, isa tsy miova ao amin' ny *Angiospermeae*. Mitambatra ireo rehefa matoy ka manome trano kely roa, indraindray iray ihany. Misokatra izy ireo, amin' ny ankapobeny amin' ny alalan' ny ala londona, mba hanaparitahana vovobony any ivelany.

Ny endriky ny totsim-bovoka dia tena miovaova: mety ho lava, boribory, miendrika voa, kapila, efa-tandroka, sns. Amin' ny toe-javatra sasany, ny totsim-bovoka nisy fiovana dia afaka mitana anjara toerana amin' ny fanintonana bibikely mpamindra vovobony: totsim-bovoka tsy mamokatra misy loko na be nofony ao amin' ny voninkazo sasany (*Cassia*, *Commelina*, sns.).

## Jereo koa

* Lisitry ny taovan-javamaniry
Fitaovana (biôlôjia)

Ny **fitaovana**, ao amin' ny anatômia, dia fitambarana taova izay manana fiasa mifananampy amin' ny fanatanterahana asa sarotra iray. 

Tokony havahana ny hoe fitaovana sy ny hoe rafitra: ny fitaovana dia ahitana taova voafaritra tsara, fa ny rafitra dia mety ahitana firafitra tsy voafaritra tsara sy miparitaka manerana ny vatana (toy ny fitatitra ao amin' ny rafi-pitatitra, izay tsy azo sarahina amin' ny taova, na ny sela mandehandeha ao amin' ny rafi-kery fiarovana).

## Jereo koa

* Zavamananaina - Zavamaniry - Biby
* Sela
* Tambatsela
* Taova
Angiospermae

Ny ***Angiospermae*** dia zavamaniry misy lalan-dranon-kazo (*Tracheophyta*) ao amin' ny vondrona *[[Spermatophyta]]* (zavamaniry misy vihy), izay maniry voniny sy voany. Matetika antsoina hoe "**zavamaniry mamony**" na "**zavamaniry mamelana**" izy ireo.

Ny hoe "*Angiospermae*" dia avy amin' ny teny grika hoe ἀγγεῖον / angeīon, "fitahirizana", sy σπέρμα / spérma, "voa", "vihy" ary midika hoe "vihy anaty fitoeran-javatra" - mifanohitra amin' ny *[[Gymnospermae]]* ("voa miboridana") izay vondrona mifanila aminy.

Anisan' izy ireo ny ankamaroan' ny karazan-javamaniry eto an-tany (90&nbsp;% hatramin' ny 96&nbsp;% amin' ny zavamaniry ivelan' ny ranomasina), izay ahitana karazana efa ho 319&nbsp;000 voarakitra tamin' ny taona 2015, satria efa ho 2&nbsp;000 ny karazana vaovao hita isan-taona. Mizara ho *[[Dicotyledonae]]* sy *[[Monocotyledonae]]* ny *Angiospermae*.

Ireto ny fianakaviana lehibe indrindra: ny *[[Asteraceae]]* (na *[[Compositae]]*) izay mihoatra ny 10&nbsp;% amin' ny zavamaniry mamelana, ny *[[Orchidaceae]]* (na ôrkide) efa ho 9&nbsp;%, ny *[[Fabaceae]]* (na *[[Leguminosae]]*) mihoatra ny 6&nbsp;%, ny *[[Rubiaceae]]* mihoatra kely ny 4&nbsp;%, ny *[[Poaceae]]* (na ahitra) 3,5&nbsp;%, ny *[[Lamiaceae]]* (na *Labiaceae*) saika 2,5&nbsp;% ary *[[Euphorbiaceae]]* 2%.

Tsy mitovy amin' ny zavamaniry misy vihy hafa ny *Angiospermae* noho ny fisian' ireto toetra manaraka ireto: 

* ny fitambaran' ny taovam-pananahana ao amin' ny voninkazo;
* ny fisian' ny fihary atodinaina mandrakotra ny tsirivavy, izay mivoatra ho voa;
* ny fitsaihan' ny atody indroa, izay mahatonga ny fanjary tsaika sy ny tambatsela manome sakafo azy, ny tahirim-bihy (*albumen*).

Ny vony sy ny voa, izay mampiavaka an' ity vondrona ity, dia miteraka, ho an' ny karazana maro, fifaneraseran' ilay zavamaniry amin' ny biby, momba ny fananahana (ny famindrana vovobony ataon' ny bibikely, ny fanaparitahana ny vihy, sns.).

Manjaka amin' ny tontolo voajanahary trôpikaly sy antonony, toy ny hivoka na ny ala, ny *Angiospermae*. Manome toerana ho an' ny kônifera (*[[Pinophyta]]*) sy ny volombato izy ireo, ao amin' ny biôtôpy mangatsiaka indrindra. Hita any amin' ny tontolo anaty rano (*[[Zostera]]*, sns.) koa izy ireo.

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry
* *[[Gymnospermae]]*
Ahidrano

Ny **ahidrano** na ***Algae*** dia zavamananaina afaka manao fôtôsintezy misy ôksizenina sady amin'ny ankapobeny dia ao anaty tontolo anaty rano ny tsingerim-piainany. Ampahany manan-danja amin' ny fahasamihafan' ny zavamananaina izy ireo ary fototra lehibe ao amin' ny rojon-tsakafo anaty ranomamy sy masirasira ary an-dranomasina. Karazana maro no ampiasaina amin' ny sakafon' olombelona sy ny amin' ny fambolena sy fiompiana ary amin' ny indostria.

Tsy vondrona manaraka fivoarana tokana ny ahidrano, fa mampivondrona zavamananaina maro izay mety ho ao amin' ny vondrona filôjenetika tena samihafa. Raha ny marina, ny ahidrano dia matetika nofaritana amin' ny alalan' ny fampifanoherana azy ireo fotsiny amin' ny zavamaniry maro sela an-tanety na anaty rano.

Antsoina hoe fikôlôjia ny taranja siantifika andalinana ny ahidrano. Ampiasaina indraindray ny teny hoe algôlôjia, fa izy io koa dia manondro ny sampan'ny fitsaboana izay misahana ny fanaintainana.

Ny tombana maro momba ny isan' ny karazana ahidrano dia mahita isa 30&nbsp;000 ka hatramin' ny iray tapitrisa mahery. Na dia eo aza ny tsy fahazoana antoka momba ny zavamananaina tokony hoheverina ho ahidrano dia nisy lisitra natao tamin' ny taona 2012, araka ny angon-drakitra AlgaeBase (izay misy fila 15 sy 64 kilasy saingy tsy miraharaha ny karazana *Bacillariophyta* miisa 200&nbsp;000 eo ho eo, *Microalgae* misy silisy), dia mitanisa karazana ahidrano 72&nbsp;500 samihafa.

## Jereo koa

* Zavamananaina
* *[[Eukaryota]]*

* Zavamaniry - *[[Plantae]]*
* Holatra - *[[Fungi]]*
* Ahidrano maitso

* Ahidrano manga (*Cyanobacteriota*)
* Ahidrano mena (*Rhodophyta*)
* Ahidrano manja (*Phaeophyceae*)
Plantae

Ny ***Plantae***, izay matetika atsoina hoe "**zavamaniry"**, dia zavamananaina afaka mamoronana akora ôrganika amin' ny fampiasana ny angovon-kazavana sy ny rano ary ny etona karbônika, sy amin' ny fanovana ny akora mineraly. Izy ireo dia iray amin' ny fanjakana ao amin' ny *[[Eukaryota]]* izay  tsy azo raisina ho vondrona mônôfiletika intsony. Manana sela manokana (selan-javamaniry) tsy itoviany amin' ny an' ny biby sy ny zavamananaina hafa ny zavamaniry. Ny siansa momba ny zavamaniry dia atao hoe bôtanika, izay mandalina koa ny ahidrano sy ny sianôbakteria (izay tsy anisan' ny *Plantae*).

Sarotra ny hamaritana ny isan' ny karazan-javamaniry, saingy misy (tamin' ny taona 2015) maherin' ny 400&nbsp;000 ny karazana voafaritra, ny ankamaroany dia zavamaniry mamelana (karazana 369&nbsp;000 no voatanisa), satria manodidina ny roa arivo ny karazana vaovao hita isan-taona. Nanomboka tamin’ ny fiandohan’ ny taonjato faha-20 dia karazan-javamaniry telo no manjavona isan-taona, indrindra fa iharan’ ny fandripahana ala. Zavamaniry iray amin' ny dimy no atahorana ho lany tamingana.

## Kisary

Sary:Borassus_flabellifer.jpg|Borassus flabellifer
Sary:Chestnut_in_Guntur.jpg|Voankazo tamin'ny Palmyra Palm hazo, Borassus flabellifer amidy amin'ny tsena amin'ny Guntur, India.
Sary:Turmericroot.jpg|tamotamo faka
Sary:Starr_050407-6233_Ipomoea_batatas.jpg|batata, *Ipomoea batatas*, Maui Nui zaridaina
Sary:Pandan_wangi.JPG|*Pandanus amaryllifolius*
Sary:California_Papaya_ID.jpg|California voapaza
Sary:Papaya_sunset.jpg|*Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
Sary:Prepared_lemon_grass.JPG|*Cymbopogon citratus*, veromanitra
Sary:Bangkuang_070612-056_stgd.jpg|*Pachyrhizus erosus*, Situgede, Bogor, West Java, Indônezia
Sary:KIKU_brak-ontree.JPG|paoma 'Fuji'
Sary:SauropusAndrogynus.jpg|laingony tamin'ny *Sauropus androgynus*
Sary:Ilaneer.jpg|*Cocos nucifera* voaniho


## Jereo koa

* Zavaboary - zavamananaina
* *[[Eukaryota]]*

* Zavamaniry - *[[Plantae]]*
* Holatra - *[[Fungi]]*
* Biby (*[[Biby|Animalia]]*)
* *[[Protista]]*
* *[[Chromista]]*
* Bakteria

* ahidrano - lomotra - ampanga -
* Ampahany sy taovan-javamaniry: ravina - sampana - taho - rantsana - vony - vavimbony - lahimbony - sela - sampaho - baby - sofim-boa - felan-dravina - felam-bony - tangozan-dravina - tangozam-bony - tangozam-boa - vondrombony - kiran-dravina - zana-pelana - famaitso - tangolika - tsilo - hodi-kazo -
* Fomba fiainan' ny zavamaniry: fisefoana - hatsembohana -
* Zavatra ilain' ny zavamaniry: rano - rivotra - hazavana - sira mineraly - etona karbônika - ôksizenina - zezika - mineraly - azôta -
* Akora hita ao amin' ny zavamaniry: mamimbony - vovobony - ranon-javamaniry - tavolo - gliokôzy - nofon-kazo - tsiraka -
* Fampitobona taranaka ny zavamaniry: botira - tsato-boly - famafazana - grefy -
* Endriky ny zavamaniry: hazo - hazo madinika - ahitra - vahy -
* Zavatra ilain' ny olombelona ao amin' ny zavamaniry: vitaminina - tavolo - menaka - tsiraka - ranomanitra - tambavy - raokandro - karbônina - tontolo iainana - tsingerin' ny rano -

## Loharano sy fanamarihana
Eukaryota

Ny ***Eukaryota*** dia sehatra mampivondrona ny zavamananaina rehetra, tokan-tsela na maro sela, izay manana vihy (*nucleus*) ary amin' ny ankapobeny manana ôrganita na ôrganela miasa manokana amin' ny fisefoana, indrindra ny mitôkôndria ao amin' ny aerôbia sy ny hidrôzenôzôma amin' ny anaerôbia sasany. Amin' ny teny malagasy izy ireo dia atao hoe **eokariôta**. Ny *Eukaryota* dia miavaka amin' ny sehatra na fanjakana roa hafa, dia ny *[[Bacteria]]* sy ny *[[Archaea]]*.

Mamondrona ny dimy amin' ny fanjakana fito ao amin' ny tontolon' ny zavamananaina ny *Eukaryota*:

* ny *[[Biby|Animalia]]* (biby),
* ny *[[Plantae]]* (ny zavamaniry manao fôtôsentezy),
* ny *[[Fungi]]* (anisan' ny holatra sasany),
* ny *[[Chromista]]* (krômista),
* ary ny *[[Protozoa]]* (prôtôzôa, tao anatin' ny *[[Protista]]* miaraka amin' ny *[[Protophyta]]*).

Indraindray ny *Eukaryota* tokan-tsela dia avondrona amin' ny teny hoe "*[[Protista]]*", ary ny tokan-tsela tsy *Eukaryota* amin' ny anarana hoe "*[[Prokaryota]]*", nefa parafiletika ireo vondrona roa ireo.

Afaka mitombo taranaka ara-pananahana (amin' ny alalan' ny meiôzy sy fitambaran' ny selam-pananahana na gameta) na tsia (amin' ny alalan' ny mitôzy) ny *Eukaryota*. Ao amin' ny mitôzy dia mizara ny sela iray mba hamokatra sela roa mitovy ara-pototarazo. Ao amin' ny meiôzy dia arakarahin' ny fizaràn' ny sela misy tsingerina roa ny dika mitovin' ny ADN mba hamokatra zana-tsela haplôida efatra. Miasa  ho selam-pananahana (gameta) ireo zana-tsela ireo. Tsy manana afa-tsy andian-krômôzôma iray ny gameta tsirairay, ary fifangaroana tokana amin' ny krômôzôman' ny ray aman-dreny vokatry ny fikambanana ara-pototarazo mandritra ny meiôzy ny andiana tsirairay.

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry - *[[Plantae]]*
* Holatra - *[[Fungi]]*
* Biby (*[[Biby|Animalia]]*)
* *[[Protista]]* (*[[Protozoa]]* - *[[Protophyta]]*)
* *[[Chromista]]*
* *[[Archaea]]*
* Bakteria