open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sahona

Ny **sahona** dia biby ao amin'ny vondrona *[[Amphibia]]*, indrindra amin'ny vondron-karazana *[[Rana]]*. Amin' ny dingana iray eo amin'ny fivoarany, ny sahona dia antsoina hoe tsiboboka. Anisan'ny *[[Reptilia]]* ny sahona. Karazam-biby mivelona eny amoron' ny farihy sy heniheny ny sahona, malamalama hoditra, ary lava tongotra aoriana noho ny eo aloha ka fatratra raha hitsambikina.

Biby efa-tongotra ao amin'ny filaharana *[[Anura]]*, toy ny sahombora (na sahomborera) ny sahona, izay matetika maitso sy miaina eny ambony hazo amin'ny ankapobeny, ny saobakaka izay manana hoditra mivotrovotro, ary ny *Xenopus* izay tsy tena anaty rano. Ireo teny rehetra fampiasa andavanandro ireo dia mifanitsy amin'ny endrika ivelany fa tsy amin'ny fanasokajiana tena siantifika.

Avahan' ny olona amin' ny sahona ny saobakaka, karazana *Anura* hafa, izay manana hoditra mivotrovotro, ny maso misy anakandriamaso mitsivalana, orona boribory, tongotra fohy, kely kokoa ny fahafahana mitsambikina, mandeha miadana kokoa, ary mandany fotoana kely kokoa amin' ny tontolo anaty rano raha mitaha amin' ny sahona.

Misy karazany 3800 eo ho eo ny sahona sy ny saobakaka, izay nihena be tampoka nanomboka tamin’ ny tapaky ny taonjato faha-20.

Karazana sahona maro no ompiana mba hihinanana ny tongony, ny sasany ampiasaina amin' ny fanandramana, ary ny hafa indraindray ampiasaina ho fanaingoana.

Matetika izy ireo no resahina ao amin' ny lahatsoratra ary hita ao amin' ny fampisehoana zavakanto. Ny sahona koa dia mpandray anjara manan-danja ao amin' ny kolontsaim-bahoaka malaza na na an' ny ankizy amin' ny fanehona azy ho biby maharikoriko sy ratsy indraindray na biby mahagaga sy mahasoa, indrindra araka ny hita ao amin' ny angano momba ny andriana na andriambavy niova ho sahona (na matetika ho saobakaka).

## Kokontsaina

### Anaran-karazan-tsahona amin' ny teny malagasy

* Sahomborera
* Sahombora
* Sahondoròka
* Saobakaka

### Ohabolana

* *Ao ihany ny [[takatra]] nihinana ny [[valala]] sy ny [[vano]] nitsaingoka ny sahona.*
* *Aza mijokojoko mampiseho vombona, tahaka ny [[takatra]] mijoko sahona.*
* *Horakoraka ny an' ny sahona, fa ny [[tsiboboka]] ihany no tompon' ny rano.*
* *Izay aleha rehetra maneno sahona avokoa: Maromena hahatsiravina, Antsakalava hahatahotra.*
* *Manao lelam-[[bibilava]] : mitrangatranga ihany na tsy mahita sahona aza.*
* *Ny [[vorombazaha]] no mitabataba, ka taitra ny sahona.*
* *Raha tany misy [[hotsaka]], dia misy sahona ; ary raha tany misy [[loha]], dia misy [[lela]] ; ary raha tany misy lela, dia misy hevitra.*
* *[[Saobakaka]] mandro an' [[ony]], sahona mandro an-[[tatatra]] : aoka samy handro amin' ny onin-drainy.*
* *Sahala amin' ny sahona : mipetraka toa lahiantitra ; mitsambikina toa tovolahy.*
* *Trano misy olona, misy [[afo]], tany misy [[farihy]], misy sahona.*
* *[[Tsindretra]] mandry an-[[tanimbary]], sahona mandry an-[[tatatra]], [[mamba]] mandry [[Nosy|anosy]], ka samia mitoetra amin' ny onin-drainy.*
* *Vikin-tsahona, ka samy manala izay ho afany.*

## Jereo koa
* Bibilava
* Saobakaka
* Tanalahy
* Androngo
* Katsatsaka
* Voay
* Mamba
Saobakaka

Ny **saobakaka** dia karazana *[[Anura]]* avahan'ny olona amin'ny sahona, manana hoditra mivotrovotro, anakandriamaso mitsivalana, orona boribory, tongotra fohy, tsy dia afaka mitsambikina firy, mandeha miadana kokoa, ary mandany fotoana kely kokoa anaty rano, anisan' ny *[[Amphibia]]* na *[[Batrachia]]*.

Ny saobakaka dia karazana maro ao amin' ny *Anura* maherin' ny 500, ny *[[Bufonidae]]* izany, izay ahitana ny vondtron-karazana *[[Bufo]]*, izay fahita indrindra eto an-tany sady misy karazana 250 mahery.

Toy ny *[[Amphibia]]* hafa sasany, ny saobakaka, indraindray na dia eo amin' ny dingan' ny tsiboboka aza, dia mamokatra poizina mahafaty ary indraindray mety hiteraka fahitana zavatra tsy misy koa, izay miaro azy amin' ny biby mpiremby maro. Ankoatra izany, matevina kokoa ny hodiny ary mahatohitra ny tsy fahampian-drano sy ny ratra.

## Fianakaviana sy karazana

### Fianakaviana
Ao amin' ny taksônômie siantifika, ny saobakaka dia ahitana ny "saobakaka tena izy"  (*[[Bufonidae]]*) sy ny sahona an-tanety hafa na sahona mivotrovotro hoditra. Ny "saobakaka" tsy ao amin' ny *Bufonidae* dia hita ao amin' ireto fianakaviana ireto:

* *Bombinatoridae*
* *Calyptocephalellidae*
* *Discoglossidae*
* *Myobatrachidae*
* *Pelobatidae*
* *Rhinophrynidae*
* *Scaphiopodidae*
* *Microhylidae*

### Karazana

* *Alytes obstetricans*
* *Bombina* sp.
* *Bufo alvarius*
* *Bufo americanus*
* *Bufo boreas*
* *Bufo bufo*,
* *Bufo calamita*
* *Bufo cognatus*
* *Bufo gutturalis*
* *Bufo periglenes*
* *Bufo viridis*
* *Duttaphrynus melanostictus*
* *<u>Dyscophus antongilii</u>*
* *Megophrys nasuta* na *Ceratophrys cornuta*
* *Pedostibes hosii*
* *Rhinella marina*

## Kolontsaina

### Ohabolana

* *Raha tsy mety ny atao, tain' akoho aza manatintohina, ny [[patsa]] iray tsy omby vava, ary raha mety kosa ny atao, ny saobakaka aza mampidin-dranon-ketsa.*
* *Saobakaka mandro an' [[ony]], ny sahona mandro an-[[tatatra]], ka aokasamy handro amin' ny onin-drainy.*
* *Saobakaka miaraka aman-t[[sahona]] ka ny lehibe indray no adala.*
* *Saobakaka am-body [[riana]]: fiadanana no nozahana, ka tabataba no hita.*
* *Saobakaka mamangy havana: ny mpamangy mototra, ny vangiana mototra.*
* *Zava-tsy ananana mahabakabaka, hoy ilay namahan-tsabakaka.*

## Jereo koa

* Bibilava
* Sahona
* Voay
* Tanalahy
Tsiboboka

Ny **tsiboboka** dia dingan' ny tsingerim-piainan' ny amphibiana (sahona, saobakaka, salamandra, sns) mbola kely sy tsy mbola niofo, izay miaina any anaty rano, sady mora fantarina amin' ny lohany izay mikambana tsy miavaka amin' ny vatany. Rehefa mivoaka avy ao amin' ny atody ny tsiboboka dia miaina amin' ny alalan' ny sagoaga anatiny na ivelany; tsy mbola manan-tongotra izy fa manana rambo entiny milomano.

M/iovaova arakaraka ny karazana ny loko sy ny habe ary ny soritsoritra mandravaka ny vatan' ny tsiboboka. Matetika izy ireo dia miloko manja mainty ka hatramin' ny mainty, indraindray misy pentina mazava na pentina mivolom-bolamena.

Tena mora andairan' ny fandotoana sasany (anisan' izany ny nitrata, izay mety hamono azy ireo amin' ny fatra hita any amin' ny sahalempona  fambolena sasany) ny amfibiana anaty atody na efa tsiboboka.

Miaina anaty rano ny ankamaroan' ny tsiboboka, na dia misy karazana amfibiana sasany izay manana tsiboboka miaina an-tanety. Manana endrika mitovy amin' ny trondro, izay mety tsy ho hita amin' ny amfibiana efa lehibe, ny tsiboboka. Rehefa mandalo fiofoana izy ireo dia manomboka miforona ny havokavoka izay ahafahany miaina amin' ny rivotra, ary miova be ny sakafony.

Ny tsibobokan' ny sahona dia mihinana ahitra ny ankamaroany, fa ny tsibobokan' ny salamandra sy ny an' ny *Caecilia* kosa dia mpihinan-kena.

Ny amfibiana vitsivitsy, toy ny sahona sasany ao amin' ny fianakaviana *Brevicipitidae*, dia tsy mandalo ny dingan' ny tsiboboka, fa mipoitra avy amin' ny atody sahala amin' ny "sahona kely" amin' ny endrika sahona efa lehibe. Misy karazana hafa indray izay foy ho tsiboboka nefa mitoetra eo ambanin' ny hoditry ny vavy efa lehibe na tehirizina ao anaty kitapo mandra-pahatongan' ny fiofoana.

Noho ny tsy fananany karana mafy dia mety hantenaina fa tsy hisy ny fôsily tsiboboka. Na izany aza dia voatahiry ny soritra biôfilma ary misy tsiboboka fôsily tamin' ny Jorasika Antenatenany izay hita.

Ataon' ny olona sakafo any amin' ny faritra sasany amin' izao tontolo izao ny tsiboboka ary resahina ao amin' ny angano isan-karazany maneran-tany.

## Kolontsaina

### Ohabolana

* *Aza lalin-kevitra toy ny tsiboboka : lany ny androa-tokon-tsaina vao hary tongotra aman-tanana.*
* *Tsiboboka am-body fantsakana : tavy no ilaina ka horakoraka no hita.*
* *Horakoraka ny an' ny [[sahona]] fa ny tsiboboka no tompon' ny [[rano]].*
* *Tsiboboka sy rano, ka saro-mifanaratsy: raha maloto ny rano, maty ny tsiboboka; raha maty ny tsiboboka, maimbo ny rano.*
* *Tsiboboka sy [[toho]]: rano no iraisana, fa ny tarehy samy hafa.*
Hazovato

Ny **hazovato** na **vatohazo** dia hazo fôsily izay nivoatra ara-toetra simika sy fizika ho mineraly nandritra ny an-tapitrisany taona. Tsy dia mafy loatra izy io fa misy tsoriany mahafinaritra ny tavany rehefa voalambolambo tsara, anaovana solon-taila amin' ny ngorodona na ny rindrina.

## Fiforonany
Milevina haingana ao ambanin' ny antsanga na lavenona volkanika, izay miaro azy amin' ny fanapotehan' ny rivotra na ny zavamiaina bitika, ny hazo. Miditra ao anaty hazo ny rano misy silisy (matetika avy amin' ny lavenon' ny volkano). Misolo tsikelikely ny selan' ilay hazo ny silisy, nefa mitahiry ny rafitra anatin' ilay hazo (faribolan' ny fitomboana, ny tsiraka, sns.). Rehefa mandeha ny fotoana dia mivaingana ny silisy, matetika toy ny vatokaranana (SiO₂), ka mahatonga ilay hazo ho lasa mafy toy ny vato.

Lasa vato mavesatra sy mafy ilay hazo, ary indraindray dia mitazona ny endriky ny hazo tany am-boalohany. Mety misy loko samihafa izy io arakaraka ny mineraly misy ao aminy (vy, manganezy, varahina, sns.). Matetika izy io no hita any amin' ny faritra misy volkano na any amin' ny moron' ny renirano fôsily.

## Fampiasana azy
Ahafahan' ny mpahay siansa handalina ny zavamaniry tany aloha ela be ny hazovato, anisan' izany ny anatômiany sy ny tontolo iainana nisy azy (toetany, tany, sns.) efa an-tapitrisany taona lasa izay. Afaka manampy amin' ny fahafantarana ny datin' ny soson' ny tany misy azy koa izy.

Azo anamboarana zavatra fanaingoana ny takelaka hazovato nampalesina: fitoeran-bera, lovia fisaka, sary sokitra, sns. Azo atao koa ny manabatra firavaka: asaina ny ampahany miloko sy mangarahara mba hanaovana firavaka iabozonana, hava, sns. Azo anaboarana fanaka lafo vidy koa: latabatra sns.

Mahasintona ny mpizaha tany ny toerana sasany misy hazovato (toy ny Petrified Forest National Park any Etazonia) satria toerana ara-jeôlôjia malaza sady vakoka ara-kolontsaina. Azo apetraka anaty moeza koa ny hazovato mba ho porofon' ny fiainana fahiny teto an-tany.

Amin' ny kolontsaina sy ny finoana sasany dia ampiasaina ho vato fanasitranana amin' ny litôterapia (tsy voaporofo ara-tsiansa) ny hazovato. Misy koa ny mampifandray azy io amin' ny fahamarinan-toerana sy ny faharetana ary ny fifamatorana sy fifandraisana ara-panahy amin' ny tany.
Lakroa Masina Andrea

Ny **Lakroa Masina Andrea** na ny **crux decussata**, dia marika famantarana amin'ny endrika lakroa. Avy amin'ny teny frantsay Afovoany ny teny hoe saltatoria latinina.

Avy amin'ny fampiasana azy ho famantarana ny saha, dia nanjary nampiasaina tamin'ny sainam-pirenena maromaro ny sira, tamin'ny taonjato faha-16 ho an'i Ekosy sy Borgony, tamin'ny taonjato faha-18 koa ho fanevan'ny tafika an-dranomasina Rosiana, ary ho an'i Irlandy. Ny fampiasana malaza tamin'ny taonjato faha-19 dia ahitana ny sasany amin'ireo saina an'ny Etazonia. Izy io koa dia ampiasaina amin'ny sainam-pirenen'i Jamaika sy amin'ny tombo-kase, ary ho fiampangana heraldikana amin'ny akanjo fiarovan-tena.
Wolverina

Ny **wolverina** (*Gulo gulo*), no mpikambana lehibe indrindra monina ao amin'ny fianakaviana *Mustelidae*. Izy io dia biby mpihinana hozatra ary biby irery. Ny wolverina dia malaza amin'ny habibiana sy ny tanjaka tsy mifanaraka amin'ny habeny, miaraka amin'ny fahaiza-mamono remby avo be noho ny tenany.

Ny wolverina dia hita voalohany indrindra any amin'ny faritra lavitra any amin'ny ala bôreala avaratra sy ny tundra subarktika sy alpinina any amin'ny Ila Bolantany Avaratra, miaraka amin'ny isa betsaka indrindra any avaratr'i Kanada, ny fanjakan'i Etazonia any Alaska, ny tanibe Nôrdika firenena any Eoropa, ary manerana an'i Rosia andrefana sy Siberia. Nihena hatrany ny isan'ny mponina ao aminy nanomboka tamin'ny taonjato faha-19 noho ny fandrika, ny fihenan'ny faritra ary ny fizarazaran'ny toeram-ponenana. Ny wolverine izao dia tsy misy amin'ny farany atsimo amin'ny faritra misy azy any Eoropa sy Amerika Avaratra.
Green Mada Land

Ny **Green Mada Land** dia orinasa mandray anjara amin' ny tetikasa mampiady hevitra ao amin' ny nosy Nosy Sakatia, any amin' ny ranomasin' i Nosy Be eto Madagasikara. Tamin’ ny taona 2016 dia nomen’ ny fanjakana malagasy fahafaha-manofa tany maharitra ity orinasa ity aimin' ny velaran-tany mirefy 17 ha hanorenana trano fandraisam-bahiny. Tamin’ ny volana Nôvambra 2019 anefa dia nofoanan' ny didim-panjakana laharana faha-27227/2019-MAHTP ity fanofana ity, noho ny ahiahy momba ny maha ara-dalàna ny fahazoana azy.

Na dia eo aza ny fanafoanana, ny siosion-dresaka dia milaza fa mety mbola manan-kery ilay fanofana, ka miteraka fanahiana eo amin' ny mponina ao Nosy Sakatia. Manameloka an' ilay  tetikasa izay manohintohina ny fomba fiainany nentim-paharazana sy ny kolontsainy ary ny zavamananaina eo an-toerana izy ireo. Nanao antso avo amin’ ny tompon’ andraikim-panjakana izy ireo mba ho mangarahara momba ny satan’ ny fampanofana sy mba hanaiky ny zon’ izy ireo amin’ ny tany.

## Loharano sy famarihana
Fihodinan' ny voly

Ny **fihodinan**' **ny voly** dia ny filaharan' ny voly mandritra ny taona maro eo amin' ny ampahan-tany iray. Izy io dia anisain' ny singa manan-danja amin' ny fitantanana ny fahavokaran' ny tany sy fifehezana ny bibikely sy ny zavamaniry mpanimba, ary noho izany dia tombony amin' ny fampitomboana ny vokatra.

Io fomba fanao io dia mampihena ny fiankinan' ny voly amin' ny vondron' otrikaina iray, mampihena ny fanimban' ny bibikely sy ny ahidratsy, ary mampihena ny mety hisian' ny bibikely sy ny ahidratsy mahatohitra fanafody.

Atao hoe fihodinan' ny voly ny fifanarakarahan' ny voly maromaro ao anatin' ny fotoana misy tsingerina mitovy. Noho izany dia azo atao ny fihodinana roa taona, telo taona, efa-taona, sns. Ny tsy fisian' ny tsingerina mitovy dia atao fotsiny hoe **fifandimbiasan' ny voly** rehefa tsy misy tsingerina mitovy.

Ny voly mitovy amin' ny toerana iray mandritra ny taona maro misesy, fantatra amin' ny anarana hoe voly tokana, dia mandany tsikelikely ny otrikaina sasany amin' ny tany ary mifantina andiana bibikely mpanimba sy ahidratsy izay samy matanjaka. Raha tsy misy fampifandanjana ny otrikaina sy fampitomboana ny fahasamihafan' ny karazana bibikely sy ahidratsy dia hiankina betsaka amin' ny zezika sy poizina avy any ivelany, izay mety hanimba ny fahavokaran' ny tany, ny habetsahana sy ny hatsaran' ny vokatra azo avy amin' ny voly tokana. Mifanohitra amin' izany, ny fihodinan' ny voly voalamina tsara dia afaka mampihena ny filana zezika sy poizina famonoana ahidratsy amin' ny alalan' ny fampiasana tsara kokoa ny serivisy azo avy amin' ny karazan-javamaniry maro. Ankoatra izany, ny fihodinan' ny vokatra dia afaka manatsara ny firafitry ny tany sy ny akora ôrganika, izay mampihena ny fikao-tany sy mampitombo ny faharetan' ny fahatoheran' ny fambolena.
Tavy (fambolena)

Ny **tavy** dia fomba fambolena izay ikapana ny zavamaniry sy andiovana amin' ny afo ny saha, izay ahafahana mamindra ny fahalonahana vokatry ny lavenon' ny zavamaniry nodorana (ny ala matetika), avy eo ambolena mandritra ny fotoana fohy alohan' ny hamelana azy, mandritra ny fotoana lava dia lava, mba hanirian' ny ala indray. Io no mahazatra indrindra amin' ny fambolena mifindrafindra toerana. Efa nisy hatramin' ny vanimpotoana talohan' ny tantara ny tavy. Ny fampiasana azy amin' ny tany midadasika be dia mety hitarika amin' ny fahasimbana  maharity ny nofon-tany.

Eto Madagasikara dia fanao indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka misy tendrombohitra ny tavy amin' ny fabolem-bary. Eo amin' ny lavenona matevina azo amin' izany fanao izany no amafazana. Tany an' aliny hekitara eny amin' ny tehezan-tendrombohitry ny faritra atsinanana no efa tsy mety ambolena noho io fanao io.

## Jereo koa

* Tsy afangaro amin' ny tambatsela misy lipida atao hoe "tavy" koa, na ny fitaovana fisian-dranka atao hoe "tavy" koa.
* Fambolena
* Fambolena trôpikaly
* Fandripahana ala
Ambohibary (fampiasana hafa)

Tanàna malagasy:

***[[Ambohibary]]** tanàna:distrikan' i Manjakandriana, Faritra Analamanga
* Ambohibary, Moramanga tanàna: distrikan'i Moramanga, Alaotra-Mangoro
* Ambohibary Vohilena tanàna: (Analamanga, Distrikan' Anjozorobe)
* Ambohibary (Antsirabe II) - tanaàna: distrikan'Antsirabe II, Vakinankaratra
Hippopotamus amphibius

Ny **lalomena mahazatra** na **hipôpôtama mahazatra** dia karazana biby mampinono izay sady miaina an-dranomamy no miaina an-tanety ao Afrika atsimon' i Sahara ary iray amin' ny karazana roa farany mbola misy ao amin' ny fianakaviana *[[Hippopotamidae]]*, ny iray hafa dia ny lalomena pigmea (*Choeropsis liberiensis*  na *Hexaprotodon liberiensis*). ***Hippopotamus amphibius*** ny anarany ara-tsiansa.

Ny lalomena mahazatra dia fantatra amin' ny vatany miendrika barîka, ny vavany izay afaka mivoha midanadana mba hampisehoany ny vanginy lehibe, ny vatany tsy misy volo, ny rantsam-batany toy ny andry ary ny vatany maventy; ny lahy efa lehibe dia milanja 1&nbsp;500 kg eo ho eo ary ny vavy lehibe 1&nbsp;300 kg, ary misy santionany mahatratra 4,5 taonina, ka mahatonga azy io ho anisan' ny karazam-biby mampinono an-tanety lehibe indrindra, mitovy amin' ny tokantandroka fotsy fa ao aorian' ny karazan' elefanta telo.

Manodidina ny 1,5 m eo ho eo ny haavony eo amin' ny malazo ary mahatratra 5,2 m ny halavany. Na dia eo aza ny bika aman' endriny sy ny rantsambatana fohy, dia voalaza fa mahavita mihazakazaka 30 km / h amin' ny halavirana fohy izy.

## Jereo koa

* Tokantandroka
Hippopotamus

Ny ***Hippopotamus*** dia vondron-karazana ahitana karazana lalomena velona iray (*Hippopotamus amphibius*) sy karazana fôsily maromaro. Ny sasany amin' ireo lalomena ireo dia lehibe kokoa noho ny lalomena ankehitriny, aisan' izany ny lalomena e*orôpeana* (*Hippopotamus antiquus*); ny hafa, noho ny fiovana ho kely vatana noho ny fonenany a-nosy, dia nitovy habe amin ' ny lalomena zeny (*[[Hexaprotodon liberiensis]]*) ankehitriny. Anisan' ny fianakaviana *[[Hippopotamidae]]* izy io, izay ahitana koa ny *[[Lalomena pigmea|Choeropsis liberiensis]]* sy ny karazana efa lany tamingana.

## Karazana

* *Hippopotamus amphibius* Linnaeus, 1758 (karazana mbola velona)

* *Hippopotamus aethiopicus* (fôsily)
* *Hippopotamus antiquus* (fôsily)
* *Hippopotamus creutzburgi* (fôsily)
* *Hippopotamus gorgops* (fôsily)
* *Hippopotamus kaisensis* (fôsily)
* *Hippopotamus meltensis* (fôsily)
* *Hippopotamus minor* (fôsily)
* *Hippopotamus sirensis* (fôsily)
* *[[Lalomena malagasy|Hippopotamus lemerlei]]* Grandidier, 1868 (vondron-karazana iadian-kevitra)

* *H. behemoth* (karazana iadian-kevitra ny mety ho fisiany)
* *H. major* (karazana iadian-kevitra ny mety ho fisiany)

## Jereo koa
* *[[Hippopotamidae]]*
** *Hippopotamus* 
*** *[[Hippopotamus amphibius]]*
** *[[Hexaprotodon]]*
*** *[[Lalomena pigmea|Hexaprotodon liberiensis]]*
*** *[[Lalomena malagasy|Hexaprotodon madagascariensis]]*
***[[Choeropsis]]* (lalomena zeny)
*** *[[Lalomena pigmea|Choeropsis liberiensis]]*
*** *[[Lalomena malagasy|Choeropsis madagascariensis]]* -
Lalomena malagasy

Ny **lalomena malagasy** dia teny ampiasaina hilazana karazana lalomena zeny telo (*Hippopotamus lemerlei* Grandidier 2024; *Hippopotamus madagascariensis* Guldberg 1883; ary *Hippopotamus laloumena* Faure sy Guerin 1990) izay niara-niaina teto Madagasikara tamin' ny fari-potoana iray ihany. Ireo karazana telo miavaka ireo dia toa nanjavona teto Madagasikara tany amin' ny taonjato faha-10 taorian' ny fanjanahan' ny olombelona ity nosy ity.

## Ny ''Hippopotamus'' ''madagascariensis''

Ny *Hippopotamus* *madagascariensis* dia mitovitovy habe amin' ny lalomena pigmea (nefa mbola lehibe kokoa) ary nanana fomba fiaina an-tanety mitovy amin' ny an' io, mipetraka any amin' ny alan' ny faritra avo eto Madagasikara fa tsy amin' ny renirano. Ity karazana ity dia heverina fa nanjavona latsaky ny 500 taona lasa izay.

## Ny ''Hippopotamus'' ''lemerlei''
Mifanohitra amin' izany kosa ny *Hippopotamus* *lemerlei* izay hita matetika indrindra tany amin' ny lemaka atsimo-andrefan' ny Nosy, ka itarika amin' ny fiheverana fa aleony niaina tanaty renirano, toy ny *[[Hippopotamus amphibius]]*, izay mitovitovy aminy ao Afrika ankehitriny.

## Ny ''Hippopotamus'' ''laloumena''
Ny karazana fahatelo, *Hippopotamus* *laloumena*, dia tsy fantatra afa-tsy amin' ny alalan' ny valanorano ambany ary taolan-tongotra sasany azo avy amin' ny toerana akaikin' i Mananjary any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara. Lehibe noho ireo roa teo aloha izy io ary mitovy amin' ny *[[Hippopotamus amphibius]]*.

Ireo karazana rehetra ireo dia ekena amin' ny ankapobeny ho anisan' ny vondron-karazana *[[Hippopotamus]]* ary efa nandalo dingan' ny liobvana ho zeny. Ankoatra ny *Hippopotamus* *madagascariensis* izay, araka ny filazan' ny mpanoratra sasany, dia anisan' ny karazana *[[Choeropsis]]* miaraka amin' ny lalomena pigmea na *Choeropsis liberiensis* (naverina tao amin' io sokajy io tamin' ny taona 2021) na ao amin' ny sokajy *Hexaprotodon* koa miaraka amin' ny lalomena pigmea. Mbola misy ny adihevitra momba ny fanasokajiana marina ireo biby ireo.

## Jereo koa

* Lalomena mahazatra (*[[Hippopotamus amphibius]]*)

* Lalomena pigmea (*Choeropsis liberiensis* na *Hexaprotodon liberiensis*)
Hexaprotodon

Ny ***Hexaprotodon*** dia vondron-karazana lalomena (*[[Hippopotamidae]]*) ahitana karazana fôsily maromaro toy ny:

* *Hexaprotodon bruneti* Boisserie et White, 2004)
* *Hexaprotodon crusafonti* Aguire, 1963
* *Hexaprotodon hipponensis* Gaudry, 1867
* *Hexaprotodon imagunculus* Hopwood, 1926
* *Hexaprotodon iravticus* Falconer et Cautley, 1847
* *Hexaprotodon karumensis* Coryndon, 1977
* *Hexaprotodon mingoz* Boisserie et al., 2003
* *Hexaprotodon namadicus* Falconer et Cautley, 1847 - mety mitovy amin' ny *H. palaeindicus* ihany.
* *Hexaprotodon palaeindicus* - Falconer et Cautley, 1847
* *Hexaprotodon pantanellii* Joleaud, 1920
* *Hexaprotodon primaevus* Crusafont et al., 1964
* *Hexaprotodon protamphibius* Arambourg, 1944
* *Hexaprotodon siculus* Hooijer, 1946
* *Hexaprotodon sivalensis* - Falconer et Cautley, 1836
* *Hexaprotodon* sp. - 
* Ary karazana lalomena fôsily sasany tany Indônezia niaina tamin' ny vanim-potoana Pleistôsena

Ary ho an' ny mpanoratra sasany, karazana lalomena afrikana roa, ny iray amin' izy ireo izay mbola misy, dia anisan' ity sokajy ity:

* *[[Lalomena pigmea|Hexaprotodon liberiensis]]* - lalomena pigmea afrikana
* *[[Lalomena malagasy|Hexaprotodon madagascariensis]]* † - lalomena malagasy

Ho an' ny mpanoratra hafa dia anisan' ny vondron-karazana *[[Choeropsis]]* ireo karazana roa ireo na anisan' ny *[[Hippopotamus]]* raha ho an' ny lalomena malagasy ihany. Ny lalomena pigmea ankehitriny dia novana sokajy ka nampidirina vao haingana ao amin' ny vondron-karazana *Choeropsis* tamin' ny taona 2021 taorian' ny famakafakana vaovao, saingy mpanoratra maro no manohy mampiasa ny karazana *[[Hexaprotodon]]* ho an' ity karazana ity. Mbola misy ny adihevitra momba ny fanasokajiana marina ireo biby ireo.

## Jereo koa

* *[[Hippopotamidae]]*

* *[[Hippopotamus]]*
* *[[Choeropsis]]*
Choeropsis

Ny ***Choeropsis*** dia vondron-karazana lalomena (*[[Hippopotamidae]]*), karazana zeny hatrizay raha oharina amin' ny karazana lalomena lasa zeny rehefa nonina a-nosy. Misy karazana *Choeropsis* roa fantatra, izay efa lany tamingana ny iray:

* ny lalomena pigmea (*Choeropsis liberiensis)*
* ny lalomena malagasy (*Choeropsis madagascariensis)* † 

Misy mpikaroka mihevitra fa ny lalomena pigmea dia tokony ho sokajiana ao amin' ny vondron-karazana *[[Hexaprotodon]]*. Ny lalomena pigmea ankehitriny dia novana sokajy vao haingana ka natao tao amin' ny vondron-karazana *Choeropsis* tamin' ny taona 2021 taorian' ny famakafakana vaovao, saingy mpanoratra maro no manohy mampiasa ny vondron-karazana *Hexaprotodon* ho an' ity karazana ity.

Ho an' ny lalomena malagasy *Choeropsis madagascariensis* dia mpanoratra sasantsasany ihany no mametraka azy amin' ity vondron-karazana ity, satria amin' ny ankapobeny dia ekena ho ao amin' ny karazana *[[Hippopotamus]]* miaraka amin' ireo karazana lalomena malagasy hafa, noho io lalomena io nanjary kelikely vokatry ny fononany a-nosy.

## Jereo koa

* *[[Hippopotamidae]]*

* *[[Hippopotamus]]*
* *[[Hexaprotodon]]*
Tokantandroka javaney

Ny **tokantandroka javaney** dia karazana rinôserôsy na tokantandroka mbola velona, ao amin' ny fianakaviana *[[Rhinocerotidae]].* Iray amin' ny biby mampinono lehibe atahorana ho lany tamingana indrindra eran-tany izy io. ***Rhinoceros sondaicus*** ny anarany ara-tsiansa.

Araka ny vinavina tamin' ny taona 2015, dia eo amin' ny 60 eo ho eo sisa no tavela, any Java, Indônezia, any anaty ala avokoa. Manana tandroka tokana izy. Ny rinôserôsy javaney fantatra farany tany Vietnamy dia voalaza fa novonoin' n' ny mpihaza vietnamiana noho ny tandrony tamin' ny 2011. I Java ihany no misy ny rinôserôsy javaney farany.

## Jereo koa

* Rinôserôsy mainty
* Rinôserôsy fotsy
* Rinôserôsy indiana na tokantandroka indiana
* Rinôserôsy somatrana

* Tokantandroka
Rinôserôsy somatrana

Ny **rinôserôsy somatrana** dia karazana rinôserôsy mbola misy, ao amin' ny fianakaviana *[[Rhinocerotidae]]*, izay karazana rinôserôsy kely indrindra, sy manana volo be indrindra. ***Dicerorhinus sumatrensis*** ny anarany ara-tsiansa. Hita any amin' ny toerana avo be any Borneo sy Sumatra izy io. Noho ny fahaverezan' ny toeram-ponenany sy ny fihazana, dia nihena ny isan' izy ireo, ary lasa rinôserôsy faharoa atahorana ho lany tamingana indrindra izy ireo.

Misy karazany telo ny rinôserôsy somatrana: ny rinôserôsy somatrana (*Dicerorhinus sumatrensis sumatrensis*), ny rinôserôsy bôrneana (*Dicerorhinus sumatrensis harrissoni*) ary ny rinôserôsy somatrana tavaratra (*Dicerorhinus sumatrensis lasiotis*) izay mety ho lany tamingana.

## Jereo koa

* Rinôserôsy mainty
* Rinôserôsy fotsy
* Rinôserôsy indiana na tokantandroka indiana
* Rinôserôsy javaney na tokantandroka javaney

* Tokantandroka
Bubalus

Ny ***Bubalus*** dia karazana omby aziatika. I *Bubalus* sy *Syncerus* no mandrafitra ny zana-poko Bubalina, ny tena bofalô. Ny karazana *Bubalus* dia ahitana ny karabaô (*B. bubalis*), ny ombidia (*B. arnee*), ny tamaraô (*B. mindorensis*), ny anôa amin'ny tany lemaka (*B. depressicornis*), ary ny anôa tendrombohitra (*B. quarlesi*). Ireo karazana anoa roa farany dia naroso mba hamorona *Anoa* ao anatin'ny *Bubalus*.

## Karazana
* *Bubalus arnee*
* *[[Karabaô|Bubalus bubalis]]* (karabaô)
* *[[Tamaraô|Bubalus mindorensis]]* (tamaraô)
* *Bubalus depressicornis*
* *Bubalus quarlesi*
Tamaraô

Ny **tamaraô** (*Bubalus mindorensis*) dia bofalô kely anisan'ny fianakaviana *Bovidae*. Izy io dia tsy misy afa-tsy ao amin'ny nosy Mindoro any Filipina, ary izy no hany omby Filipiana tsy fahita firy. Inoana anefa fa nitombo tao amin'ny nosy lehibe kokoa an'i 
Luzón. Mifanohitra amin’ny finoan’ny besinimaro sy ny fanasokajiana taloha, ny tamaraô dia tsy anisan’ny karazana bofalô, ary tsy anisan’ny karabaô somary lehibe kokoa, izay sokajiana ho anisan’ny ombidia.
Telgte

I **Telgte** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i Münsterland, ao . Telgte dia eo amin'ny roa ambin'ny folo kilometatra any atsinanan'i Münster eo amin'ny Ems.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Cervus

Ny ***Cervus*** dia karazana serfa (*Cervidae*) izay voalohany indrindra dia avy any Eorazia, na dia misy karazany iray any amin'ny faritra avaratr'i Afrika ary iray hafa any Amerika Avaratra. Ho fanampin'ny karazana apetraka amin'io karazana io amin'izao fotoana izao, dia misy karazana karazana hafa izay matetika apetraka amin'ny karazana hafa.

## Karazana
**[[Oapity|Cervus canadensis]]* (Erxleben, 1777) ;
**[[Serfa mena|Cervus elaphus]]* (Linnaeus, 1758) ;
**[[Serfa sika|Cervus nippon]]* (C. J. Temmnick, 1838).

## Jereo Koa
CrossBoundary Energy

Ny **CrossBoundary Energy Limited** dia orinasam-pampiasam-bola izay mampiasa vola amin' ny tetikasa momba ny angovo azo havaozina (angovo masoandro sy angovon-drivotra ary fitehirizana angovo amin' ny bateria) aty Afrika. Izy io dia miompana amin' ny famatsiana herinaratra ny mpanjifa ara-barotra sy indostrialy. Sampana ao amin' ny *CrossBoundary Group* ity orinasa ity. Misy mpiasa miisa 50 ity orinasa ity.

## Toerana iorenany
Ny foiben' ny CrossBoundary Energy dia eo amin' ny lalana Waiyaki, ao amin' ny vakin-tanàna foiben' ny fandraharahana aao Nairobi, renivohitra sy tanàna lehibe indrindra any Kenià.

## Ankapobeny
Tamin' ny volana Jolay 2022, ny CrossBoundary Energy dia nanana sy nitrandraka toby maro famokarana angovo azo havaozina izay mamatsy herinaratra ho an' ny orinasa sy ny indostria any amin' ny firenena am-polony mahery aty Afrika. Tamin' izany fotoana izany ny vola ampiasain' ilay orinasa dia nihoatra ny 188 tapitrisa dôlara amerikana, nanana mpanjifa isan-karazany, anisan' izany ny AB InBev (*[[:en:AB_InBev|*'en**]]''), ny Diageo (***[[:en:Diageo|en]]***), ny Heineken (***[[:en:Heineken|en]]***) ary ny Unilever (***[[:en:Unilever|en]]***), ankoatra ny hafa.

== Tetikasa ==
Iray amin' ny tetikasa nampidirin' ny CrossBoundary Energy ny Balama Solar Power Station (***[[:en:Balama_Solar_Power_Station|en]]*'''), ao amin' ny distrikan' i Balama ao amin' ny faritanin' i Cabo Delgado, any avaratr' i Môzambika. Ity tobim-pamokarana herinaratra ity, izay manana fitehirizana angovo amin' ny bateria dia mamatsy ny toeram-pitrandrahana Balama Graphite Mine, izay an' ny Syrah Resources sady trandrahiny.

## Hetsika vao haingana
Tamin' ny volana Jona 2022, ny CrossBoundary Energy dia nahangona 25 tapitrisa dôlara amerikana tamin' ny famatsiam-bola amin' ny alalan' ny fandraisana anjaran' ny mpikambana sy fi,dramam-bola amin' ny ARCH Emerging Markets Partners Limited (fandraisana anjara), sy ny Bank of America (trosa) ary ny Microsoft Climate Innovation Fund (trosa). Ireo famatsiam-bola ireo dia natao manokana hampiasaina amin' ny tambajotra madinika vaovao famokarana angovo masoandro aty Afrika. Tamin' ny Jolay 2022, ny Norfund sy ny KLP Norfund Investors dia niara-nampiasa vola 40 tapitrisa dôlara hafa tao amin' ny CrossBoundary Energy, mba hampitomboana ny fampiasam-bolan' ilay orinasa amin' ny tetikasa famokarana angovo azo havaozina.

Mba hanohanana ny asan' ny QIT Madagascar Minerals (QMM) sy hampihenana ny famoahana karbônina, dia niara-niasa tamin' ny CrossBoundary Energy ny QMM tamin' ny fananganana tobim-pamokarana angovon' aratra avy amin' ny masoandro izay mahatratra 8 MWp. 

## Jereo koa

* Toekarenan' i Kenià

## Rohy ivelany

* www.crossboundary.com/energy

## Loharano sy fanamarihana
Zirsily

Ny **zirsily** (*zirsill*) dia fitambarana akora ampiasaina amin' ny fanamboarana seramika, indrindra fa mahatohitra ny mari-pana ambony dia ambony. Avy amin' ny hoe zirkôna (*zircon*) sy ny hoe silimanita (*sillimanite*), izay singa roa lehibe ao aminy, ny anarany.

## Fangarony

Ny zirkôna (ZrSiO₄) sy ny silimanita (Al₂SiO₅) no fangaro lehibe ao amin' ny zirsily. Ampiasaina betsaka amin' ny seramika ny zirkôna noho ny fahatoherany hafanana avo dia avo, sy ny harafesina simika ary ny fanapalesana.

Mineraly misy alominôsilikata izay tena mahatohitra ihany koa ny hafanana be ny silimanita, iazy matetika ampiasaina amin' ny fanamboarana biriky mahatohitra hafanana.

## Toetrany
Ny zirsily dia mahatanty tsara ny hafanana ambony sy ny fanimbana mekanika, ambany ny fahafahany mampita hafanana, marin-toerana ara-tsimika amin' ny mari-pana ambony, mety amin' ny indostrialy anaty  tontolon' ny fara tampony (lafaoro lehibe, memy, indostrian' ny metalorjia, sns).
Silimanita

Ny **silimanita** dia karazana mineraly ao amin' ny vondrona silikata, manana raikipohy **Al<sub>2</sub>O(SiO<sub>4</sub>)** ahitana vy amin' ny fatrany bitika. Ao amin' ny tahiry abanin' ny tany misy azy, matetika izy io dia miseho amin' ny endrika mineraly fotsy, misy tsiraka (izany no niavian' ny anarany hafa hoe **fibrôlita**, satria ny hoe *fibre* dia midika hoe "tsiraka") ary mineraly miendrika fitambarana takelaka.

## Jereo koa

* Zirsily
Seramika

Ny **seramika** dia iray amin' ny akora mafy, mora vaky, mahatohitra hafanana, ary mahatohitra fikikisana, vita amin' ny famolavolana sy fandoroana amin' ny hafanana ambony dia ambony ny akora tsy ôrganika, tsy metaly, toy ny tanimanga. Ny ohatra mahazatra amin' ny zavatra vita amin' ny teknikan' ny seramika dia ny bakoly sy ny biriky tanimanga.
Memy

Ny **memy** dia fitoeran-javatra izay ametrahana metaly na akora hafa mety mitsonika na ampiharana hafanana ambony dia ambony. Na dia vita tamin' ny tanimanga aza ny memy taloha, dia azo atao amin' ny akora rehetra mahatohitra ny mari-pana avo dia avo izy ankehitriny mba hampiempoana  na hanova ny zavatra apetraka ao anatiny.
Roimbazaha

Ny **roimbazaha** dia karazana zavamaniry trôpikaky mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. Karazana hazomadinika maniry avy any India izy io. Ity karazana ity dia antsoina indraindray hoe ***kasia***. ***Biancaea decapetala*** ny anarany ara-tsiansa. Karazana hazomadinika misy tsilo sy mamony voninkazo mavo izy io.

## Anarana ara-tsiansa
Ireto ny anarany ara-tsiansa:

* *Biancaea sepiaria* (Roxb.) Tod.
* *Caesalpinia sepiaria* Roxb.
* *Caesalpinia decapetala* (Roth) Alston, 1931
* *Caesalpinia decapetala var. japonica* (Sieb. & Zucc.)
* *Reichardia decapetala* Roth

## Karazana nampidirina
Ny *Biancaea decapetala* dia nampidirina tany Fijy, Pôlinezia Frantsay, Hawaii, Kaledônia Vaovao, nosy Norfolk, Aostralia, Sina, Japôna, Kôrea, Indônezia, Malezia, Filipina, Tailandy, Vietnamy, Maorisy, La Réunion, Rodrigues, Kenià ary Afrika Atsimo. Lasa karazan-javamaniry manafika tena miteraka olana amin' ny toerana maro izy io.

## Jereo koa

* Roy
* Roimemy

* Roibe
* Roibontsy
* Roifantaka
* Roimainty
* Roimena
* Rointsokina
* Roipitaka
Barleria prionitis

Ny  ***Barleria prionitis*** dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Acanthaceae]]*, anisan' ireo antsoin' ny Malagasy hoe "roy". **Rointsokina** ny anaran' ny zana-karazana *[[Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]* amin' ny teny malagasy, izay tsy misy afa-tsy eto Madagasikara. Misy mitovitovy karazana amin' ny *Barleria prionitis subsp. madagascariensis* ny any Azia Atsimo sy ny faritra anelanelan' ny zana-pehintany atsy Afrika. 

## Jereo koa

* *[[Barleria]]*

* Roy
* Roimemy
* Roipitika

* Roibe
* Roibontsy
* Roifantaka
* Roimainty
* Roimena
* Roipitaka

## Tahirin-kevitra

* *[http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=12 Madagascar Catalogue]*  : *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=12&taxon_id=220001533 Barleria prionitis]*
Gymnosporia commiphoroides

Ny ***Gymnosporia commiphoroides*** dia karazana zavamaniry nofariparitan' i Henri Perrier de la Bâthie, izay ao amin' ny fianakaviana *[[Celastraceae]]*. Atao amin' ny teny malagasy hoe **rointsokina** ity zavamaniry ity. Eto Madagasikara no ahitana azy io. Ny *[[Barleria prionitis|Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]* koa anefa dia ataon' ny Malagasy hoe *rointsokina* ihany koa.

## Jereo koa

* Roy
* Roimemy
* Roimbazaha
* Roipitika
* Roibontsy
* Roifantaka
* Roimainty
* Roimena
* Rointsokina
* Roipitaka
Mimôzà

Ny **mimôza** dia zavamaniry isan-karazany (hazo) manana vondrombony miloko mavo boribory, ao amin' ny vondron-karazan-javamaniry *Acacia* sy *[[Vachellia]]* ary *[[Senegalia]]* (fa tsy *[[Mimosa]]*) izay ao amin' ny fianakaviana *[[Mimosaceae]]* na *[[Fabaceae]].*

Karazana roa no atsoina amin' ny teny malagasy hoe "*mimôzà*":

* ny *[[Acacia dealbata]]* sy
* ny *[[Acacia decurrens]]*.

Ny anarana frantsay hoe "*mimosa*" dia anarana mahazatra manondro karazana ao amin' ny vondron-karazana *[[Acacia]]* sy *[[Parkia]]* ary *[[Vachellia]]*, izay manana voniny mavo sy manitra: 

* *Acacia melanoxylon*, 
* *Acacia* *dealbata*, 
* *Acacia* *retinodes*, 
* *Acacia* *pycnantha*, 
* *Parkia* *biglobosa*.
* ny *Vachellia* *karroo*, 

Amin' ny teny anglisy dia ireto ny zavamaniry mety hantsoina hoe "*mimosa*": 

* *Acacia dealbata*
* *Albizia julibrissin*
* *Homadaula anisocentra*
* *Iolaus mimosae*
* *Neurostrota gunniella*
* *Pyrisitia nise*
## Jereo koa
* *[[Acacia]]*
* *[[Albizia]]*
* *[[Parkia]]*
* *[[Holadaula]]*
* *[[Ialaus]]*
* *[[Neurostrota]]*
* *[[Pyrisitia]]*
* *[[Vachellia]]*
* *[[Senegalia]]*
Akasià

Ny **akasià**, araka ny fampiasana io teny io amin' ny fiteny malagasy, dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana *[[Acasia]]* ampiasaina amin' ny fambolen-kazo sy iadiana amin' ny fikao-tany,  indrindra ireto:
* *[[Acacia dealbata]]*
* *[[Acacia decurrens]]*
* *[[Acacia mangium]]*
* *[[Acacia auriculiformis]]*
* *[[Acacia crassicarpa]]*
Antsoina hoe "*[[mimôzà]]*" koa izy ireo indraindray.
Ny hoe "acacia" amin' ny teny frantsay koa dia iantsoana ny *[[Robinia pseudoacacia]]* sy ny *[[Senegalia montis-usti]]*.

Mbola misy mitondra ny anarana hoe "*Acacia*" ny zavamaniry sasany izay efa nesorina tao amin' ny vondron-karazana *[[Acacia]]* ka nafindra amina vondrona hafa (*Faidherbia*, *Vachellia, Senegalia, Mariosousa, Acaciella*).

Ny "akasià" resahina ao amin' ny Baiboly hebreo dia mety manondro ny *Faidherbia* sy/na *Vachellia* etsy ambony.

## Jereo koa
* *[[Acacia]]*
* *[[Mimosa]]*
* *[[Robinia]]*
* *[[Senegalia]]*
* *[[Faidherbia]]*
* *[[Vachellia]]*
* *[[Mariosousa]]*
* *[[Acaciella]]*
* Mimôzà

## jereo koa
Akasià (ao amin' ny Baiboly)

Ny **akasià** ao amin' ny Baiboly hebreo dia atao amin' ny teny hebreo hoe שִׁטָּה / *shittah* (na שִׁטִּים /*shittim* raha maro). Izy io dia hazo ao amin' ny vondron-karazana *Vachellia* sy *Faidherbia* (samy voasokajy taloha tao amin' ny *[[Acacia]]*).
Hita maniry any amin' ny Efitr' i Sinay sy ny Lohasahan' i Jordana ireto zavamaniry manaraka ireto:
* *Faidherbia albida*;
* *Vachellia seyal*;
* *Vachellia tortilis*;
* 'Vachellia gerrardii*.

== Firesahana azy ao amin' ny Baiboly ==
Tamin' ny [[fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Egipta]], ny [[Israelita]] dia nasaina nampiasa "hazo akasià" mba hanamboarana ny faritra samihafa amin’ ny [[Tabernakely]] (Eksôdôsy 26) sy ny [[Fiaran' ny Fanekena]] (na [[Fiaran' ny Vavolombelona]]). Mety ho *Vachellia seyal* na *Vachellia tortilis* izany.

Maneho ny *seneh*, na *senna*, tao amin' ny roimemy mirehitra, ny akasia  maniry hoazy (*Vachellia nilotica*), izay atao amin' ny anarana hoe *sunt*. Misy ny endrika hafa kelin' ity hazo ity, izay atao amin' ny anarana hoe *seyal*, dia ny *shittah* fahiny, na, araka ny mahazatra kokoa Raha milaza maro, ny *shittim*, izay nanamboarana ny Tabernakely.

Ahitana firesahana momba ny "hazo akasia" ny ao amin' ny [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] (ohatra: toko 25, 26, 27, 37).<blockquote><small>Ary manaova latabatra hazo akasia: roa hakiho ny [[lavany]], ary iray [[hakiho]] ny [[sakany]], ary iray hakiho sy sasany ny [[haavony]] ([[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 25:23, *Ny Baiboly*).</small>

<small>Ary ahantòny amin’ ny andry hazo akasia efatra izay voapateka takela-[[Volamena|bolamena]] izy; ho volamena koa ny fihantonany; ary eo amin’ ny faladia [[volafotsy]] efatra no hiorenany. Ary ny efitra lamba dia ataovy eo ambanin’ ny farango; ary ampidiro ao anatin’ ny efitra lamba ny [[Fiaran' ny Fanekena|fiaran' ny Vavolombelona]] (Eksôdôsy 26:32, *Ny Baiboly*)</small>

<small>Ary manaova andry hazo akasia dimy ho amin’ ny varavarana lamba, ka peta­ho takela-bolamena; ary ho volamena koa ny fihantonany; ary mandrendreha faladia [[varahina]] dimy hiorenany. (Eksôdôsy 26:37, *Ny Baiboly*)</small>

<small>Ary manaova ny alitara amin’ ny hazo akasia: dimy hakiho avy ny lafiny efatra, dia ho efa-joro tsy mivadi-mandry izy; ary telo hakiho ny hahavony. (Eksôdôsy 27:1, *Ny Baiboly*)</small></blockquote>Ahitana firesakana momba ny "hazo akasia" ny ao amin' ny [[Bokin' i  Isaia]] (ohatra toko 41).<blockquote><small><sup>19</sup> Hampaniry hazo [[Sederan' i Libàna|sedera]] sy akasia sy [[Myrtus communis|rotra]] ary [[Ôliva (zavamaniry)|oliva]] any an-efitra Aho ary [[Cupressus sempervirens|kypreso]] sy [[Pinus|pina]] sy [[Bokso (ao amin' ny Baiboly)|bokso]] eny an-tani-hay, <sup>20</sup> Mba ho hitany sy ho fantany sy hoheveriny ary ho azony an-tsaina fa ny tànan' i [[Jehovah]] no nanao izany, ary ny Iray Masin' ny Isiraely no nahary izany. (Isaia 41:19-20, *Ny Baiboly*)</small> </blockquote>

== Jereo koa ==

* *Acacia*
* [[Akasià]]
* *Mimosa''
* Mimôzà
* Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly
* Sedera
* Rotra
* Ôliva
* Kipreso
* Bokso na boisy
* Pina
* Platana
Andriamby

Ny **andriamby** dia akora na zavatra mafy manana toetra misintona ny vy sy ny metaly sasantsasany toy ny tsỳ, ny nikela, ny kôbalta, sns.
Fandotoana

Ny **fandotoana** dia ny fanimbana na fahasimban' ny tontolo iainana na ny biôsfera amin' ny alalan' ny fampidiran' ny olombelona, amin' ny ankapobeny, ​​ny singa (fizika, simika na biôlôjika) na taratra manova ny fiasan' ny tontolo iainana. Ny fandotoana dia misy fiantraikany lehibe amin' ny fahasalamana sy ny biôsfera, araka ny asehon' ny fihanaky ny fandoto sy ny fiakaran' ny maripanan' ny tany, izay manova ny toetany sy ny tontolo iainana, izay mitarika ho amin' ny firongatry ny aretina tsy fantatra teo aloha any amin' ny faritra ara-jeôgrafia sasany, ny fifindra-monin' ny karazam-biby sasany, eny fa hatramin' ny faharinganan' izy ireo aza raha tsy afaka mampifanaraka ny fomba fiainany amin' ny tontolo vaovao misy azy izy.
Passer

Ny ***Passer*** dia vondron-karazana vorona madinika ao amin'ny fianakaviana *[[Passeridae]]*. Misy karazany 28 ity vondron-karazana ity. Izy ireo dia vorona kely manana vava matevina, natokana ho an'ny fihinanana voa madinika, ary amin'ny ankapobeny miloko volondavenona na volontany. Teratany tany amin'ny Tontolo Taloha izy ireo ary misy karazana sasany nampidirina eran'izao tontolo izao.

## Karazana
* *Passer ammodendri*
* *[[Fody trano|Passer domesticus]]*
* *Passer hispaniolensis*
* *Passer pyrrhonotus*
* *Passer castanopterus*
* *Passer rutilans*
* *Passer flaveolus*
* *Passer moabiticus*
* *Passer motitensis*
* *Passer insularis*
* *Passer iagoensis*
* *Passer melanurus]*
* *Passer griseus*
* *Passer swainsonii*
* *Passer gongonensis*
* *Passer suahelicus*
* *Passer diffusus*
* *Passer simplex*
* *[[Fody hazo|Passer montanus]]*
* *Passer luteus*
* *Passer euchlorus*
* *Passer eminibey*
* *Passer italiae*
* *Passer rufocinctus*
* *Passer cordofanicus*
* *Passer shelleyi*
* *Passer zarudnyi*
Potamochoerus

Ny ***Potamochoerus*** dia vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]* (ahitana ny lambo sy ny kisoa koa). Ny karazana roa misy ao aminy dia voafetra ao Afrika atsimon' i Sahara, na dia hita ihany koa eto Madagasikara sy any amin' ny nosy manodidina ny lambo, angamba nampidirina. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-20 dia noheverina fa misy karazana dimy  ny ao anatin' ilay vondron-karazana. Natambatra tsikelikely ireo, mandra-pahatongan' ny taompolo 1970, dia nifanarahana tamin' ny ankapobeny fa ao amin' ny karazana tokana (''Potamochoerus'' ''porcus'') izy rehetra. Noheverina ho indray ho karazana misaraka nanomboka tamin' ny 1993 tany ho any ny *[[Potamochoerus larvatus]]*.

Misy karazana telo ny *Potamochoerus*, dia:

* ny ''Potamochoerus'' ''porcus'' (mbola velona)
* ny *[[Potamochoerus larvatus]]* (mbola velona)

* ny *[[Potamochoerus magnus]]* (fôsily)

## Jereo koa

* ''Sus''

* *[[Babyrousa]]*

* *[[Phacochoerus]]*
* *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]*
* *[[Porcula salvania|Porcula]]*

* Lambo
* Kisoa
Tsar

Ny anaram-boninahitra hoe **Tsar** dia anaram-boninahitra mpanjaka na imperial nohazonin'ny mpitondra an'i  (1547 ka hatramin'ny 1917), Bolgaria (taona 917 ka hatramin'ny 1018, 1185 hatramin'ny 1422 ary 1908 hatramin'ny 1946) na  (taona 1346 hatramin'ny 1371). Ny tsarisma dia endriky ny autokrasia (absolisme taty aoriana)
Taham-pahantrana

Ny **taham-pahantrana** dia ny isanjato maneho ny ampahany amin' ny mponina izay miaina ambanin' ny tokonam-pahantrana, ampahany miaina amin' ny salam-pidiram-bolan' ny mponina rehetra. Ny tokonam-pahantrana  dia mifanandrify amin' ny isan-jaton' ny salam-pidiram-bolan' ny mponina eo amin' ny firenena ary noho izany dia miovaova isaky ny firenena. Ohatra, tamin' ny taona 2011, ho an' ny tahan' ny 60&nbsp;% amin' ny  salam-pidiram-bola, dia 882 euro isam-bolana any amin' ny Fanjakana Mitambatra ary 616 euro any Espaina.

Araka ny fifanarahana, ny tokonam-pahantrana 60 % (fahantrana) amin' ny fidiram-bola no tena ampiasaina, fa ny tokonam-pahantrana 50 % na 40 % (fahantrana lalina) no ampiasaina indraindray.
Taurotragus

Ny ***Taurotragus*** dia karazana antilôpa goavam-be ao amin'ny hivoka afrikanina, fantatra amin'ny anarana hoe elanda. Misy karazany roa izy io: ny elanda *Taurotragus oryx* sy ny *Taurotragus derbianus* goavambe. *Taurotragus* dia karazana antilôpa afrikanina lehibe, napetraka eo ambanin'ny sy ny fianakaviana *Bovidae*.

## Karazana
* *[[Elanda|Taurotragus oryx]]* (Pallas, 1766)
* *Taurotragus derbianus* (Gray, 1847)
* †*Taurotragus arkelli*
Tragelaphus

Ny ***Tragelaphus*** dia karazana antilôpa misy tandroka miolakolaka antonony ka hatramin'ny lehibe. Misy karazana *Bovidae* maromaro ao, izay mitovy amin'ny antilôpa avokoa. Ny karazam-biby amin'ity karazana ity dia mirona lehibe amin'ny habeny sy maivana, ary manana hatoka lava sy dimôrfizma ara-pananahana lehibe. 

## Karazana
**Tragelaphus angasii*
**Tragelaphus buxtoni*
**[[Bôngô|Tragelaphus eurycerus]]*
**Tragelaphus imberbis*
**Tragelaphus scriptus*
**Tragelaphus spekii*
**[[Kodo|Tragelaphus strepsiceros]]*
**Tragelaphus sylvaticus*
Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana

Ny **Fandaharan**' **Asan' ny Firenena Mikambana momba ny Fampandrosoana** dia masoivohon' ny Firenena Mikambana misahana ny fanampiana ny firenena hanafoana ny fahantrana sy hahatratra ny fitomboana ara-toekarena maharitra sy ny fampandrosoana ny olombelona. Atao hoe **United Nations Development Programme** (**UNDP**) izy io amin' ny teny anglisy fa **Programme des Nations unies pour le développement** (**PNUD**) kosa amin'  ny teny frantsay. Ny PNUD dia manantitrantitra ny fampivelarana ny fahaiza-manao eny ifotony mankany amin' ny fahampian' ny tenany sy ny firoboroboana maharitra.

Miorina ao amin' ny foiben-toeran' ny Firenena Mikambana ao New York City, ny PNUD no masoivoho lehibe indrindra amin' ny fanampiana ho an' ny fampandrosoana ny Firenena Mikambana, manana birao any amin' ny firenena 177. Ny PNUD dia vamatsian' ny fandraisana anjara an-tsitrapo avy amin' ny firenena ao amin' ny Firenena Mikambana.
Hippotragus

Ny ***Hippotragus*** dia karazana antilôpa izay misy karazany roa: antilôpa roana ny antilôpa sable dia velona ary iray amin'ireo karazana efa lany tamingana vao haingana, ary koa ny havan'ny fôsily sasany. *Hippotragus* dia karazana biby mampinono ao amin'ny fianakaviana *Bovidae*. Antilôpa manana lalàm-panorenana matanjaka izy ireo ary tandroka lehibe mihemotra.

## Karazana
* *[[Antilôpa roana|Hippotragus equinus]]*
* *[[Antilôpa sable|Hippotragus niger]]*
* † *Hippotragus leucophaeus*
Antilôpa roana

Ny **antilôpa roana** (*Hippotragus equinus*) dia antilôpa lehibe mipetraka any amin'ny hivoka, hita any amin'ny faritra Afrika Andrefana sy Afrika Atsimo ary any amin'ny faritra Afrika Afovoany sy Afrika Atsinanana. Nomena anarana noho ny loko roan (mena somary mena, volontsôkôlà fasika), ny kibony somary maivana kokoa ary ny tarehy sy ny orony fotsy (matetika), fa misy "saron-tava" mainty manodidina ny masony sy eo amin'ny tetezan'ny orona, izay somary maivana kokoa amin'ny vehivavy. Fanampin'izany, misy tandroka roa mihodinkodina (vita amin'ny taolana rakotra keratinina) eo amin'ny lohan'ny lahy sy ny vavy, na dia lehibe kokoa aza ny lahy, mitombo hatramin'ny 100 sm (39 in) ny halavany.