Legioma vony

Ny **legioma vony** na **legioma voniny** dia vonin-javamaniry, tsimo-bony na vondrombony izay atao legioma hohanina. Ny fanasokajiana azy ireo ho vondrona miavaka dia voamarina tany am-piandohan' ny taonjato faha-19. Matetika ny voniny dia alaina alohan' ny hisokafany, raha tsy izany dia very ny hanitra ao aminy. Azo hanina avy nahandroina, na manta (artisô tanora, sofilera), na tehirizina milona anaty vinaingitra fotsy misy sira (kapra) izy ireo. Alaina rehefa misokatra ny vonin-javamaniry hafa ary hanina rehefa avy nahandroina (vonin' ny kôrzety sy ny an' ny  kapisinina).

## Lanja ara-toekarena
Manan-danja lehibe ara-toekarena manokana ny legioma voniny toy ny sofilera sy ny brôkôly ary artisô, araka ny asehon' ny ohatry ny sofilera. Tamin' ny taona 2021, araka ny filazan' ny *[[Food and Agriculture Organisation]]* (FAO), 25&nbsp;843&nbsp;741 taonina ny sofilera sy ny brôkôly no voangona.

I Sina sy i India ary i Etazonia no firenena tena mpamokatra. Any Eorôpa dia avy any Espaina sy Italia ary Frantsa. Mitovitovy ihany ny toe-javatra ho an' ny artisô: araka ny FAO dia nahatratra 1&nbsp;470&nbsp;332 taonina ny artisô voangona eran-tany tamin' ny taona 2021. Ao amin' ny Vondrona Eorôpeana dia i Italia sy i Espaina ary i Frantsa no tena mpamokatra (27&nbsp;080 taonina), arahin' i Gresy (7&nbsp;890 taonina). Namokatra 3 taonina teo ho eo i Soisa.

## Ny vonin-javamaniry azo atao legioma

### Lisitra
Ireto ny karazana tena fantatra amin' izy ireo:

* *[[Acmella oleracea]]* na *Spilanthes oleracea* (*[[Asteraceae]]*) -- ahimafana, anamalaho, felimafana, kimalaho, kimalao, kalombanda, mangevitra 
* ''Brassica oleracea'' var. ''botrytis'' (*[[Brassicaceae]]*) -- sofilera
* ''Brassica oleracea'' var. ''italica'' (*Brassicaceae*) -- brôkôly
* *Capparis spinosa* (*[[Capparaceae]]*) -- basy
* *Capparis ovata* (*Capparaceae*) -- 
* *[[Carica papaya]]* (*[[Caricaceae]]*) -- mapaza, papay, paza, voampaza, voapaza
* *[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]* (*[[Cucurbitaceae]]*) -- kôkômbra, voatsaky
* *[[Cucurbita moschata]]* (*Cucurbitaceae*) -- voatavomena
* ''Cucurbita pepo'' subsp. ''pepo'' (*Cucurbitaceae*) -- korzety sy voatavo iray zana-karazana aminy.
* ''Cynara cardunculus'' var. ''scolymus'' na *Cynara scolymus* (*[[Asteraceae]]*) -- artisô na artisoa
* *[[Moringa oleifera]]* (*[[Moringaceae]]*) -- anambo, anamorongo, ananaboringa, ananambo, felikambo, felikamoranga, moringa, morongo, morongy
* *[[Musa × paradisiaca]]* na *Musa sapientum* (*[[Musaceae]]*) -- afontsy, akondro, ambarabahy, barabahy, batavia, boroboaka, fontsy, fontsilahy, fontsy, hontsy, kadaka, katakata, kida, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsiomeroa
* *[[Musa acuminata]]* (*Musaceae*) -- ambihy
* *[[Musa balbisiana]]* (*Musaceae*) -- akondrodambo, ontsindambo
* *[[Tropaeolum majus]]* (*[[Tropaeolaceae]]*) -- kapisinina 

### Ny karazan-javamaniry azo atao legioma voniny
Na dia tsy voarakitra an-tsoratra firy raha ampitahaina amin' ny legioma ravina (anana) na amin' ny legioma voniny mahazatra (soflera, artisô), dia misy ny fihinanana vonin-javamaniry amin' ny nahandro malagasy. Ampiasaina indrindra ny vonin' ny *[[Cucurbitaceae]]* (voatavo, korzety), izay fanao mahazatra any amin' ny faritra mafana eto amin' izao tontolo izao. Eto Madagasikara dia avy amin' ny karazan-javamaniry nampidirina sy teratany ny legioma voniny.

#### ''Acmella oleracea''

Na dia sokajiana ho legioma ravina (anana)  ny anamalaho (*[[Acmella oleracea]]* na *Agnolimen mafana*), dia ny voniny mavo no tena misy ilay tsiro tena tian' ny olona. Ny fihinanana azy io lena na efa nohamainina, indrindra afangaro amin' ny romazava, dia manome tsiro mafanafana ho an' ny nahandro malagasy.

#### ''Brassica oleracea'' var. ''botrytis''

Fahita matetika eny an-tsena ny vondromùbonin' ny sofilera (''Brassica oleracea'' var. ''botrytis'') na ny tsimoka izay mbola misy nofony ary atao salady na nendasina maimaika na ahandroina. Hanina any amin'ny firenena maro ny vondromboniny fotsy, anisan' izany ny eto Madagasikara amin' ny faritra sasany ambolena na ivarotana azy. Be vitaminina C sy asidra fôlika izy ireo ary misy antiôksida toy ny brasinôlida, gliokôbrasisinina ary graminina.

#### ''Brassica oleracea'' var. ''italica''

Ambolena any amin' ny faritra avo ny brôkôly (''Brassica oleracea'' var. ''italica'') ho hanina eo an-toerana sy any amin' ny trano fisakafoanana. Atao legioma ny vondromboniny maitso.

#### ''Capparis spinosa''

Vao maraina amin' ny fahavaratra no anaovana ny fiotazana ny vonin' ny kapra mihidy (*[[Capparis spinosa]]* na ''Capparis spinosa'' var. ''ovata''). Alona mandritra ny 3-4 andro amin' ny rano izy ireo, ovaina isan' andro ny rano, na kobanina mandritra ny 24 ora amin' amin' ny sira. Atao anaty fangaro mangotraka (rano 3/4, vinaingitra 1/4, sira 10%), ary alona anaty toerana mangatsiatsiaka mandritra ny herinandro maromaro. Kobanina avy ao. Afangaro amin' ny tongololay sy voasarimakirana mba hanatsarana ny tsiiron-daoka.

#### ''Capparis ovata''

Saika mitovy ny fikarakaeana ny vonin' ny *[[Capparis ovata]]* sy ny an' ny *[[Capparis spinosa]]* raha hatao legioma. Otazana vao maraina amin' ny volana Jona hatramin' ny Oktobra ny vony mihidy sy mbola kely. Esorina amin' ny alalan' ny fandomana azy amin' ny sira avy eo amin' ny rano madio mandritra ny 3 andro ny faitrany. Hidiana amin' ny rano masira (sira 10 %) na sira maina mandritra ny iray herinandro, kobanina aorian' izany. Avela hilona amin' ny rano masira na misy vinaingitra mandritra ny herinandro maromaro (40-50 andro) na tehirizina maina. Azo afangaro amin' ny tongolobe sy voatabia avy eo ary ampiasaina hanatsarana ny tsiro sy ny hanitry ny sakafo ny vokatra azo.

#### ''Carica papaya''

Misy mihinana ny vonin' ny papay (*[[Carica papaya]]*), ny voniny lahy izay kely kokoa sady lava tangozany raha ny marina, matetika rehefa avy nampandevezina mba hampihenana ny faitrany. Manampy amin' ny fandevonan-kanina izy io.

#### ''Cucumis sativus''

Ampiasaina indraindray amin' ny fandrahoan-tsakafo ny vony lahy na vavy amin' ny kôkômbra (*[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]*)*,* matetika amin' ny sakafo trôpikaly hafa fa azo ampiasaina amin' ny toe-javatra mitovy.

#### ''Cucurbita moschata''

Hanina ny vony lahin' ny voatavomena (*[[Cucurbita moschata]]*) rehefa avy nendasina, na dia tsy fahita amin' ny faritra maro aza izany fanao izany.

#### ''Cucurbita pepo'' subsp. ''pepo''

Ampiasaina indraindray amin' ny fandrahoan-tsakafo ny vony lahy na vavy amin' ny korzety sy ny voatavo hafa mitovy karazana aminy (''Cucurbita pepo'' subsp. ''pepo''). Esorina mialoha ny lahimbony sy ny vavimbony. Na dia ny voany aza no mahazatra aroson' ny trano fisakafoanana dia misy mihinana any an-tokantrano ny vonin' ny korzety endasina. Ahandrahoina amin' ny etona izy io any amin' ny firenena sasany.

#### ''Cynara cardunculus'' var. ''scolymus''

Na dia tsy fahita firy noho ny sofera aza ny artisô na artisoa (''Cynara cardunculus'' var. ''scolymus'') dia hita any amin' ny tanin' anana any amin' ny faritra sasany, toa an' i Vakinankaratra. Ny vondrombonin' io zavamaniry io mbola tsy matoy sady be nofony sy mbola mikatona no anatao legioma. Be gliosida sy sinarinina izy io.

#### ''Moringa oleifera''

Matetika endasina na ahandroina anaty ro miaraka amin' ny raviny ny Ny vonin' ny ananambo (*[[Moringa oleifera]]*). Manana tsiro mitovitovy amin' ny an' ny holatra ny vonin' ananambo.

#### ''Musa'' spp

Antsoina matetika hoe embok' akondro, ity vondrombony volomparasy avy amin' ny karazana sasany amin' ny vondron-karazana *[[Musa (zavamaniry)|Musa]]* (*[[Musa × paradisiaca]]*, *[[Musa acuminata]]*, *[[Musa balbisiana]]*) ity dia atao sakafo any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra atao salady na ketrehina mifangaro amin' ny henan-kisoa. Alaina ny tsimoka lahy aorian' ny fiforon' ny embk' akondro, esorina ny ravina ivelany mafy ka ny atiny malemy no tetehina madinika. Avy eo alona anaty rano masira na misy ranom-boasarimakirana mba hamerana ny ôksida sy ny faitrany, avy eo dia poretina kely alohan' ny hahandroana azy.

#### ''Tropaeolum majus''

Azo hanina toy ny raviny ny vonin' ny kapisinina lehibe (*[[Tropaeolum majus]]*), ary matetika atao salady hohanina manta na atao ho fanomezan-tsiro ny saosy sy ny lasopy. Tehirizina ao anaty vinaingitra, toy ny kôkômbra kely (*Cucumis sativus*), ny voany mbola tanora sy malemy.

## Jereo koa

* Legioma
* Legioma faka
* Legioma maina na voamaina
* Legioma maitso
* Legioma ravina na anana
* Legioma taho
* Legioma voa
* *[[Acmella]]* *- [[Brassica]] - [[Capparis]] - [[Carica]] - [[Cucumis]] - [[Cucurbita]] - [[Cynara]] - [[Moringa]] - [[Musa (zavamaniry)|Musa]] - [[Tropaeolum]]*