Aitape Skull

Ny **Aitape** **Skull** (Malagasy: **Karandoha Aitape**) dia karandoha tsy feno hita teny amoron'ny renirano any avaratra andrefan'i Papoa Ginea Vaovao. Izy io dia misy sombin-javatra efatra, izay mamorona ny ankamaroan'ny taolana eo anoloana sy ny faritra mifanila aminy. Tsy hita ny ambin'ny karandoha. Tsy fantatra ny maha-lahy na maha-vavy sy ny foko niavian'ireo sombin-javatra ireo.

Hita tamin'ny taona 1929 ireo sombin-karandoha nandritra ny iraka ara-jeolojika. Ny fanadihadiana voalohany dia nihevitra fa mety ho fôsily *Homo erectus* avy amin'ny Paleocene izany, na izany aza, ny fikarohana taty aoriana dia namaritra fa avy amin'ny olombelona maoderina izany ary nilaza fa tamin'ny Holocene izany, indrindra fa teo amin'ny 6 000 ka hatramin'ny 7 000 taona lasa izay. Na dia teo aza ny fiaviany vao haingana kokoa, dia mbola iray amin'ireo sisa tavela roa hita tany Papoa Ginea Vaovao talohan'ny faramparan'ny Holocene ihany izy io, na dia heverina aza fa efa 35 000 taona farafahakeliny no nipetrahan'ny olombelona tao amin'ilay nosy.

Teo akaikin'ny fotony tendrombohitra Torricelli no nahitana ny karandoha. Tamin'ny fotoana nandevenana azy, dia teo amin'ny haabon'ny ranomasina sy teo amorontsiraka io faritra io. Ny poti-javatra hafa hita teo akaikin'ny karandoha dia nahitana sisa tavela amin'ny biby sy zavamaniry avy amin'ny tontolo an-tanety sy an-dranomasina. Ny fikarohana voalohany dia nihevitra fa ala honko amorontsiraka izay tondraky ny ranomasina matetika io faritra io. Ny fikarohana taty aoriana dia nanipy hevitra fa ny karandoha sy ny poti-javatra hafa dia napetraky ny tsunami fa tsy ny tondra-drano mahazatra. Mbola iharan'ny tsunami ny morontsiraka akaiky eo. Mety ho an'ilay niharam-boina tsunami tranainy indrindra eran-tany ny Aitape Skull.

## Lafika
Efa 35 000 taona farafahakeliny no nisy mponina tao Papoa Ginea Vaovao ary mety tsy ho azo nonenana ny morontsiraka avaratra raha tsy teo amin'ny 6 000 taona lasa izay. Ny porofo arkeolojika vitsivitsy momba ny fonenan'ny olombelona tany amin'ny morontsiraka avaratra talohan'io fotoana io dia tany amin'ny faritra avo. Ho azo nonenana ny morontsiraka rehefa nanomboka nilamina ny haavon'ny ranomasina, izay nanova ny morontsiraka be vato ho faritra fisaka misy farihy voaaro. Ny porofo momba ny fonenana lehibe eo amin'ity morontsiraka vao niforona ity dia efa 2 000 taona lasa izay.

Na dia mety ho fonenan'ny olombelona aza ankehitriny, dia mbola mavitrika ara-tektonika ny morontsiraka avaratra ka mora andairan'ny loza voajanahary toy ny tsunami. Manana takelaka tektonika madinidinika maromaro izay voakasiky ny takelaka Aostralianina ilay faritra, izay mampiakatra ireo tendrombohitra ao amin'ilay nosy ary miteraka horohoron-tany lehibe matetika. Tsunami lehibe fito no voarakitra tao amin'ilay faritra nanomboka tamin'ny taona 1907. Ny horohoron-tany tamin'ny taona 1907 dia nanova ny farihy taloha ho Lagoon Sissano. Ny horohoron-tany tany Papoa Ginea Vaovao tamin'ny 1998 dia niteraka tsunami izay nahafaty olona maherin'ny 2 000 tao amin'ny Lagoon Sissano, miaraka amin'ny onja 15 metatra (49 ft) ny haavony izay mahatratra 5 kilometatra (3.1 mi) any an-tanety.

## Sisa tavela
Sombin-javatra lehibe efatra no ao anatin'ny karandoha. Izy ireo no mamorona ny ankamaroan'ny taolana eo anoloana sy ny sombin-javatra mifanila aminy. Tsy hita ny ambin'ny karandoha. Tsy fôsily ireo sombin-javatra ireo.

## Zava-dehibe
Mahalana vao misy sisa tavela amin'ny biby manana hazon-damosina, anisan'izany ny olombelona, ​​amin'ny porofo arkeolojika momba ny tsunami. Na dia eo aza ny fahasimbana fantatra fa ateraky ny tsunami amin'izao fotoana izao, ary misy tantaran'ny tsunami voarakitra an-tsoratra amin'ny lovantsofina am-bava manodidina ny Ranomasimbe Pasifika. Mifototra amin'ny fanadihadiana ny toerana misy ny karandoha sy ny poti-javatra hafa, dia heverina fa napetraka teo amin'ny toerana nahitana azy ny karandoha noho ny tsunami. Izany dia manondro fa na niharan'ny tsunami ilay olona, ​​na vao nalevina teo akaiky teo izy ireo ary nentin'ny tsunami ny sisa tavela taminy. Raha avy amin'ny niharan'ny tsunami ilay karandoha, dia io olona resahina io no ho niharan'ny tsunami tranainy indrindra fantatra eran-tany.

## Loharano sy fanamarihana

# https://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/metofficegovuk/pdf/research/climate-science/climate-observations-projections-and-impacts/kenya.pdf
# https://theconversation.com/kenyas-devastating-floods-expose-decades-of-poor-urban-planning-and-bad-land-management-229015
# https://eastleighvoice.co.ke/national/301012/heavy-rainfall-expected-across-kenya-from-february-25-%E2%80%93-march-3,-authorities-warn-of-flood-risks