Malakia

I **Malakia** na **Malakỳ** dia mpaminany israelita tamin’ ny taonjato faha-5 izay heverina, araka ny lovantsofina, fa nanoratra ny boky ao amin’ ny Baiboly izay mitondra ny anarany, dia ny Bokin' i Malakia. 

## I Malakia sy ny ''Bokin' i Malakia''

### Ny mpanoratra ny ''Bokin' i Malakia''
Manao ny mpanoratra ny Bokin' i Malakia ho i Ezra (Esdrasa) na i Zerôbabela na i Nehemia ny lovantsofina sasany. Ny hafa indray mitazona an' i Malakia, izay Levita sady anisan' ireo tao amin' ny “Sinagôga Lehibe”. Ny mpikaroka amin' izao andro izao, na dia izany aza, noho ny fitovitovian' ny lohateny (ampitahao Mal. 1:1 sy Zak. 9:1 ary Zak. 12:1), dia milaza fa tsy fantatra ny anaran' ny olona nanorara ilay boky.

### Ny anarana hoe ''Malakia''
Araka ny *[[Easton's Bible Dictionary]]* dia mety tsy anaran-tsamirery ny hoe *Malakia* fa midika fotsiny hoe "mpitondra hafatr' i YHWH”. Ny Septoajinta (na Septanta, izay dikan-tenin' ny Testamenta Taloha amin' ny teny grika, dia manoratra azy hoe *ἐν χειρὶ ἀγγέλου αὐτοῦ / en kheiri angélou autou,* izay midika ho "amin' ny alalan' ny tanan' ny irany".

Tsy miseho amin' ny toeran-kafa ao amin' ny Baiboly ny anaran' i Malakia, tsy misy ihany koa firesahana momba azy nataon' i Ezra (na Esdrasa) ary tsy miresaka mivantana ny amin' ny nanaganana indray ny Tempoly izy. Noho izany dia misalasala ny mpikaroka sasany raha nosoratana tokoa ho anaran-tsamirerin’ ilay mpaminany ny hoe *mal'akhi*. Marihina fa tsy manavaka ny sora-baventy (*Mal'akhi*) sy ny sora-madinika (*mal'akhi*) ny abidy hebreo. Nefa tsy misy amin’ ireo lohatenim-bokim-paminaniana ao amin’ ny Tanakh ny tsy mitondra anaran’ olona. Ny hoe *mal'akhi* dia midika hoe “irako” na “mpitondra hafatro”, miseho ao amin’ ny Mal. 3:1 io teny io (ampitahao amin’ ny Mal. 2:7). Io teny io anefa dia tokony ho sarotra atao anaran-tsamirery raha tsy miaraka amin’ ny tapak’ anaran’ Andriamanitra hoe *Yah*, izany hoe tokony ho *mal’akhyah*, “irak’ Andriamanitra”. Izay ataon’ ny Septoaginta hoe “amin’ ny alalan’ ny tanan’ ny irany” dia ataon’ ny Targoma (*Targum*) hoe “amin’ ny alalan’ ny tanan’ ny anjeliko, izay atao hoe Ezra mpanoradalàna”.

## Ny fotoana niainan' Malakia sy niasany

### Ny fotoana niainany
Tsy mitovy ny hevitry ny tsirairay raha ny amin’ ny fotoana niainan’ ny mpaminany, nefa saika ny mpikaroka rehetra no manaiky fa naminany mandritra ny vanim-potoana persiana i Malakia, sady taorian’ ny fananganana sy ny fanokanana ny Tempoly faharoa tamin’ ny 516 tal. J.K. (ampitahao Mal. 1:10; Mal. 3:1; Mal. 3:10). Niteny ny amin’ ny “governora” ny mpaminany (hebreo: *pekhah*, jereo: Mal. 1.8), izay mitovy amin’ ny fitenin' i Hagay sy i Nehemia (Hag. 1:1; Neh. 5:14; Neh. 12:26). Ny endriky ny fiarahamonina resahina ao amin' ny boky dia ny an’ ilay fotoan’ ny Fanavaozam-pivavahana. Tokony ho niaina sy niasa tamin’ ny fotoan-dry Ezra (Esdrasa) sy i Nehemia i Malakia. Ireo fanararaotana ratsy izay voalaza ao amin’ ny Bokin' i Malakia dia mitovy amin’ izay hitan’ i Nehemia tamin' ny fitsidihan’ i Nehemia fanindroany an' i Jerosalema tamin’ ny 432 tal. J.K. (Neh. 13:7), ka tokony hitombina ny filazana fa naminany tamin’ ny fotoan' i Nehemia i Malakia na taoriana kelin' izay.

### Ny fotoana niasany
Ny mpanonta ny *[[Jewish Encyclopedia]]* tamin’ ny 1906 dia manatsoa-kevitra fa naminany taorian' i Zakaria sy i Hagay i Malakia (Mal. 1:10; 3:1; 3:10) sady mandroso hevitra fa nanambara izany faminaniany izany izy tokony ho tamin’ ny taona 420 tal. J.K., izany hoe taorian’ ny fiverenan’ i Nehemia fanindroany avy any Persia ho any Jerosalema (Neh. 13:6) na talohan’ izany, raha ampitahaina amin’ ny voalaza ao amin’ ny Bokin’ i Malakia sy amin’ ny Bokin’ i Nehemia (Mal. 2:8 amin’ ny Neh. 13:15 na Mal. 2:10-16 amin’ ny Neh. 13:23).

## Jereo koa

* Bokin' i Malakia

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely

* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma

## Loharano sy fanamarihana