Foko valo ambin' ny folo

Ny isan' ny **foko valo ambin' ny folo** eto Madagasikara dia isa vokatry ny fanao nihanahazo vahana tsikelikely, nateraky ny fandalinana momba ny foko sy ny fomba fitantanana tamin' ny vanim-potoan' ny fanjanahantany. Tsy misy olona fantatra mazava fa namorona an' io isa 18 io. Nandray anjara lehibe tamin' ny fametrahana sy fanaparitahana io fanasokajiana io, izay nisy vokany maharitra eo amin' ny fiarahamonina malagasy, ny fitondrana frantsay, teo ambany fitarihan' i Galliéni. Anisan' ny sisa tavela tamin' ny pôlitikan' ny "zarazarao hanjakana" izay mifameno amin' ny "pôlitikan' ny firazanana", io isa io nefa be ny mbola mampiasa azy noho ny nanamafisan' ny fandaharam-pianarana ôfisialy azy io, noho ny fitiavana manatsotra zavatra na noho antony hafa. Miovaova koa ny fomba fitanisana ireo "Foko 18" ireo arakaraka ny mpanoratra.

## Tantara

### Talohan' ny fanjanahan-tany
Talohan' ny nahatongavan' ny Frantsay dia nisy vondrona ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina maro samihafa teto Madagasikara, izay samy nanana ny maha-izy azy isaky ny faritra nisy azy ary ny fihavanany. Tsy nibahana ny hevitra momba ny fizarazarana ara-poko. Niseho tamin' ny fomba saro-takarina ny foko malagasy, tsy mitovy amin' ny fanasokajiana hentitra napetraky ny fitondrana mpanjanaka. Tsy nisy lamina raikitra nahitana foko 18, nisy ny fitohizana ara-tsôsialy sy ara-kolontsaina sarotra navahana, noho ny antony maro.

Niovaova arakaraka ny zava-misy sy ny fifandraisana ara-piarahamonina ny foko teto Madagasikara. Nivezivezy ny Malagasy ary nisy matetika ny fifanakaloza teo amin' ny samy faritra. Nandray anjara tamin' ny fampielezana ny hevitra sy ny fomba fanao ary ny fototarazo ary namorona famantarana mifangaro ireo fifindrafindrana ireo. Niova arakaraka ny fifindra-monina sy ny fifanakalozana ary ny zava-nitranga ara-tantara ny foko, ka nisy ny nitambatra ary nisy ny nisaraka; nisy ny nitombo sy ny nihena ary ny nanjavona. Tsy nisy ny sisintany raikitra.

### Nandritra ny fanjanahantany
Nampihatra pôlitikan' ny firazanana izay nikendry ny hampizarazara ny Malagasy mba hahafahany mifehy azy i Gallieni. Mba hanatrarana izany tanjona izany dia zava-dehibe ny fanasokajiana sy fanakilasiana ny vahoaka malagasy.

Nampirisika ny fandalinana ara-poko momba ny Malagasy ny fitondrana mpanjanaka mba hahafantarana bebe kokoa ny vahoaka isan-toerana. Nandray anjara tamin' ny famaritana ny vondrona samihafa sy tamin' ny fanasokajiana ary ny fametrahana azy ireo amin' ny sokajy izay noheverina fa tandrify azy ireo fandalinana ireo.

Amin' ny fandalinana sy fanisam-bahoaka nataon' ny fitondrana mpanjanaka dia nisy antokon' olona niavaka ary raikitra tsikelikely ho 18 ny isan' ireo vondrona ireo. Lasa fifanarahana mangina ara-pitantanana io isa io, izay natao handaminana ny fitantanan-draharaha sy ny fanabeazana ary ny fifehezana ny mponina.

## Isa nanana ny fikendreny manokana

### Isa sarotra hamarinina
Sarotra hamarinina sady tsy maneho ny zava-misy ara-biôlôjia na kolontsaina ny fampiasana ny isa 18. Misy fiovaovana sy fifampidirana eo amin' ny vondrona lazaina fa foko, ary azo heverina ho zana-bondrona na endrika hafa isehoan' ny foko iray hafa ny foko sasany.

### Isa nanamorana ny asa fanjanahantany
Nahindrahindran' ny fitondrana mpanjanaka ny fanasokajiana ho foko 18 mba hampisara-bazana ny Malagasy sy hampihena ny fanoherana ny fanjanahantany. Nandray anjara tamin' ny fanamafisana ny fisaratsarahana sy ny fanakanana ny fananganana vahoaka mahatsiaro tena ho tokana io isa io. Tsy nijanona ny maha foko ny vondrona iray fa nivoatra rehefa nandeha ny fotoana noho ny fifandraisana ara-piarahamonina sy ny fifindra-monina ary ny fiovana ara-pôlitika sy ara-toekarena.

## Lisitry ny foko

### Lisitry ny foko 18: miovaova
Miovaova ny "foko" voarakitra anaty lisitra arakaraka ny mpanoratra. Ny 16 no tsy mihetsika amin' ny toerany (Antaifasy, Antaisaka, Antakarana, Antambahoaka, Antandroy, Antaimoro, Bara, Betsileo, Betsimisaraka, Bezanozano, Mahafaly, Merina, Sakalava, Sihanaka ,Tanala, Tsimihety). Matetika dia mifandimby manjavona sy miseho ny Vezo, ny Mikea, ny Masikoro ary ny Zafisoro  amin' ny lisitra omena ny mpizaha tany na ny mpianatra. Indreto misy ohatra vitsy:

* Lisitra A: Merina, Betsileo, Betsimisaraka, Sakalava, Antaisaka, Antandroy, Mahafaly, Vezo, Bara, Antakarana, Antemoro, Antaifasy, Masikoro, Antambahoaka, Tsimihety, Tanala, Bezanozano, Sihanaka. Tsy hita eto ny Antanosy.

* Lisitra B: Antakarana, Sihanaka, Betsimisaraka, Tsimihety, Bezanozano, Merina, Sakalava, Betsileo, Bara, Masikoro, Antaifasy, Antaisaka, Antandroy, Antanosy, Antambahoaka, Tanala, Mahafaly, Antemoro. Tsy hita eto ny Vezo.
* Lisitra D: Antaifasy, Antaisaka, Antakarana, Antambahoaka, Antandroy, Antanosy, Antemoro, Bara, Betsileo, Betsimisaraka, Bezanozano, Mahafaly, Merina, Mikea, Sakalava, Sihanaka, Tanala, Tsimihety. Eto dia manjavona ny Masikoro fa mipoitra ny Mikea.
* Lisitra E: Antaifasy, Antaimoro, Antaisaka, Antakarana, Antambahoaka, Antandroy, Antanosy, Bara, Betsileo, Betsimisaraka, Bezanozano, Mahafaly, Merina, Sakalava, Sihanaka, Tanala, Tsimihety, Vezo. Eto dia tsy hita ny Masikoro sy ny Mikea.
* Lisitra F: Antakarana, Antambahoaka, Antanosy, Antandroy, Antefasy, Antemoro, Antesaka, Bara, Betsileo, Bezanozano, Betsimisaraka, Mahafaly, Merina, Sakalava, Sihanaka, Tanala, Tsimihety, Zafisoro. Mipoitra eto ny Zafisoro fa manjavona kosa ny Vezo sy ny Mikea ary ny Masikoro. Ny Vazimba sy ny Vezo dia lazain' ny *Madagascar Destination* fa "tsy ôfisialy".

## Fanoherana ny isa 18

Maro ny asa fikarohana momba ny foko sy ny tantara no manolotra lisitra ahitana vondrona mihoatra ny 18, satria misy mpanoratra manavaka ny zana-bondrona na mampiditra vondrona tsy hita ao amin' ny lisitry ny kanônikan' ny "foko 18". Indraindray àry dia lazaina fa misy vondrona 20 ka hatramin' ny 30 mahery ny fiarahamonina malagasy, arakaraka ny mason-tsivana ampiasaina. Ao amin' ireo lisitra ireo dia tsy manjavona ny Vezo (Sakalava an-driaka), ny Mikea (Sakalava an' ala), ny Masikoro (Sakalava an-tety) na ny Zafisoro. Voatsinjara ny Sakalava (Sakalavan' i Menabe, Sakalavan' i Boina) sy ny Betsimisaraka (Betsimisaraka Avaratra, Betsimisaraka Atsimo). Ao koa ny Sahafatra, ny Tsimahafotsy / Tsimiamboholahy (ao amin' ny foko Merina). I Alfred et Guillaume Grandidier dia mitanisa foko 25 hatramin' ny 30 izay ahiana ny Makoa (na Masombika), ny Antanjoaty, ny Zafimaniry, ary ny Vazimba.

Mifototra indrindra amin' ny fepetra dimy ny fanakianana ny isa "18": ara-tantara, dia nivoatra ny maha-izy azy ny vondrona izay avy amin' ny fanjakana taloha; amin' ny lafiny antrôpôlojika dia tsy misy fisarahana mazava ny kolontsain' ny foko mifanila; amin' ny lafiny fiteny dia mitohy ny fitenim-paritra eto Madagasikara; amin' ny lafiny etnôgrafika dia misy vondrona maro tsy tanisana mihitsy; eo amin' ny tantara sy ny pôlitika dia nisy ny famoronana sy ny fampielezana ilay fanasokajiana nandritra ny fanjanahantany.
* Lisitra G (foko 20): Antaifasy, Antaisaka, Antakarana, Antambahoaka, Antandroy, Antanosy, Antemoro, Bara, Betsileo, Betsimisaraka, Bezanozano, Mahafaly, Merina, Mikea, Sakalava, Sihanaka ,Tanala, Tsimihety, Vezo, Zafisoro.

## Fanovozan-kevitra

* Didier Galibert, *Les gens du pouvoir à Madagascar – État postcolonial, légitimités et territoire*.
* Françoise Raison-Jourde, *L'État et les populations à Madagascar*,
* Jean-Loup Amselle, *Au cœur de l'ethnie*.
* Jean-Pierre Domenichini, "Tribu, ethnie, nation à Madagascar : peut-on corriger les dénominations ?", *Numilog.com*
* Joseph-Simon Galliéni, F. Hellot, *La pacification de Madagascar (opérations d'octobre 1896 à mars 1899)*, Paris : R. Chapelot et Cie, 1900
* Joseph-Simon Galliéni, *Neuf ans à Madagascar,* 1908.
* Solofo Randrianja & Stephen Ellis, *Madagascar, a short history,* University of Chicago Press, 2009
* Solofo Randrianja, *Madagascar : Ethnies et ethnicité,* CODESRIA 2004
* Solofo Randrianja, *Société et luttes anticoloniales à Madagascar*, 1896-1946, Karthala, 2001
* Sylvain Urfer, *L'espoir et le doute*

## Jereo koa

* Foko eto Madagasikara
* Pôlitikan' ny firazanana
* Zarazarao hanjakana
* Ziva
* Lisitry ny anaram-poko eto Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana