Fanandevozana teto Madagasikara

Ny **fanandevozana teto Madagasikara** dia singa lehibe nandrafitra ny fiarahamonina maro teto talohan' ny fanjanahantany. Nantsoina hoe **andevo** na **ondevo** na **ndevo** ny olona niharan' ny fanandevozana ary io no anisan' ny  saranga ara-pirazanana sy ara-tantara tao amin' ny foko na fanjakana iray teo amin' ny Malagasy tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka, ankoatry ny hova sy ny andriana, izay hita tany amin' ny fanjakana malagasy maro, indrindra ny Fanjakan' Imerina, ny Fanjakana Sakalavan' i Menabe, ny Fanjakana Sakalavan' i Boina ary ny Fanjakana Betsileo.

Antony maromaro no nahatonga ny olona iray ho lasa andevo, anisan' izany ireto: ny olona very fahafahana noho ny heloka bevava na ny trosa be tsy voaloa, ny babo an' ady ary ny andevo namidy avy any ivelany. Nisahana ny fanaovan-draharaha mafy rehetra ao an-tokantrano sy any an-tsaha ary ny fitondrana entana ny andevo. Niankina amin' ny tompony ny fiainan' izy ireo ary nampiasaina amin' ny fambolena, amin' ny asa an-trano na amin' ny asa ara-toekarena isan-karazany.

Nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 ary indrindra fa tamin' ny taonjato faha-19 dia nandray anjara tamin' ny varotra andevo tao amin' ny Ranomasimbe Indianina ihany koa i Madagasikara, indrindra tamin' ny famatsiana ny zanatany frantsay toa an' i Île Bourbon (La Réunion ankehitriny) sy Île de France (Maorisy ankehitriny). Nofoanana tamin' ny fomba ôfisialy ny fanandevozana taorian' ny fandraisan' ny mpanjanaka frantsay an' i Madagasikara tamin' ny taona 1896. Na izany aza dia nitoetra ela be tany amin' ny faritra sasany ny fiantraika ara-piarahamonin' ny fanandevozana, dia ny fanilikilihana ny taranaky ny andevo taloha.

## Fiforonan-teny
Ny hoe *andevo* na *ondevo* na *ndevo* na *mpanompo* dia teny mitovy hevitra teo amin' ny fiarahamonina malagasy taloha. Tamin' ny voalohany ny hoe *andevo* dia avy amin' ny kamban-teny hoe *olon-devo* izay midika hoe "olona an-trano", ka ny teny hoe *levo* dia nampiasaina hanondroana ny trano fonenana, araka ny mbola hita amin' ny fiteny malaiô-pôlineziana sasany.

## Antony mahalasa andevo
Teto Madagasikara dia mety ho vokatry ny toe-javatra maromaro ny antony mahalasa andevo, izay amin' ny ankapobeny voarindra araka ny fomba amam-panao sy araka ny fahefan' ny mpanjaka. Maromaro ny atony mahatonga ny olona ho andevo teto Madagasikara, anisan' izany ny faharesena amin' ny ady, ny tsy fahaloavan-trosa, ny sazy ara-pitsarana, ny fandovana ny sata maha andevo ary ny varotra andevo. Azo atao andevo ny andriana na ny hova raha misy heloka na trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe *andevo* ny fiantsoana azy fa atao hoe *[[zazahova]]*.

### Babo an' ady
Ny olona azo tamin' ny fanafihana isan-karazany na ny babo tamn' ny ady nifanaovan' ny samy fanjakana na samy foko no nahalasa andevo olona maro indrindra. Ohatra: nisambotra Betsileo na Antankarana ny Fanjakana Merina nandritra ny adin' ny samy foko; nisambotra Betsimisaraka sy Antanosy tany amorontsiraka ny Sakalava. Matetika dia azo natao ny nanafaka ireo andevo ireo tamin' ny alalan' ny vidim-panavotana, tamin' ny alalan' ny fifampiraharahana amin' ny mpandresy, na tamin' ny alalan' ny didy avoakan' ny mpanjaka.

### Tsy fahafahana mandoa trosa
Ny olona nitrosa tamin' ny andriana na tamin' ny hova nefa tsy mahavoaefa izany dia azo natao andevo amin' ny fotoana voafetra, mandra-pandoavana ny trosa na mandritra ny taona maromaro. Io endri-panandevozana io dia manakaiky kokoa ny asa fanompoana (atao hoe *[[:fr:Servage|sevrage]]*) tany Eorôpa na ny asa an-terivozona.

### Heloka bevava na fikomiana amin' ny mpanja
Mety ho lasa andevo ny olona voaheloky ny fitsarana noho ny heloka bevava, na ny halatra lehibe, na ny fikomiana amin' ny mpanjaka na fahefany, raha tsy voaheloka ho faty. Tsy azo atao raha tsy amin' ny alalan' ny famotsoran-keloka na ny famelan-keloka avy amin' ny mpajaka ny fanafahana azy ireo, ary ny andevo sasany dia afaka nijanona ho andevo mandra-pahafatiny.

### Zanaky ny andevovavy
Ny zanaka nateraky ny reny andevo dia lasa andevo ihany koa, na inona na inona satan' ny rainy. Izany fitsipika izany dia nampiharina tany amin' ny Merina sy ny Betsileo. Sarotra kokoa matetika ny fanafahana ny zaza nateraky ny andevovavy ary nitaky didy avy amin' ny mpanjaka manokana izany indraindray.

### Varotra olona
Nisy ny olona namidy ho andevo, na tao afovoan-tanin' i Madagasikara na avy tany amorontsiraka, na avy teto Madagaskara ihany na avy any ivelany, amin' ny alalan' ny mpivarotra andevo. Ny andevo sasany avy any ivelany diai matetika avy ao Afrika Atsinanana (Môzambika, Tanzania), Kômôro na ireo nosy Maskarena.

## Asa fanompoana
Teto Madagasikara, ny andevo dia nanatanteraka asa fanompoana maro samihafa teo amin' ny fiarahamonina, izay samy hafa arakaraka ny fanjakana sy ny faritra ary ny sokajin' ny tompo (andriana, hova, mpanjaka). Tena ilaina eo amin' ny toekarena sy ao an-tokantrano ary tamin' ny pôlitika teo amin' ny fiarahamonina malagasy faha mpanjaka ny asan' izy ireo.

### Asa an-trano
Ny andevo no niandraikitra ny fikarakarana ny tokantrano, ny nahandro, ny  ny zaza, ary ny asa isan-karazany mahakasika ny tompony mivantana. Hita indrindra izany teo amin' ny andevon' andriana na ny an' ny hova, na ny an' ny mpanjaka, na teo amin' ny Merina (Antananarivo, Ambohimanga) sy ny Sakalava ary ny Betsileo. 

### Asa tany
Niasa any an-tsaha ho an' ny tompony (andriana, hova, mpanjaka) ny andevo, anisan' izany ny fambolena voly fihinana sy ny toeram-pambolena lehiben' ny mpanjaka (vary, mangahazo, vomanga, ary voly hafa). Nisy andevo nentina tany amin' ny fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hanao asa an-terivozona hanatevenana sy hampitomboana ny vokatry ny fambolena any, indrindra fa tamin' ny taonjato faha-16 ka hatramin' ny faha-19. Tsy nanana tany ny andevo amin’ ny ankapobeny. Afaka niasa ho an' ny tenany manokana indraindray ny andevo nafahana, nefa ny ankamaroany tsy nanana tany.

### Asa tanana
Nanao asa tanana toy ny fanenomana, fanefena tanimanga (vilany, tavy, siny, sns), fandrafetana, fanefena metaly, ary asa tanana hafa ny andevo. Anisan' ny mpanao asa tanana manan-danja izy ireo tany amin' ny tanàn' ny Merina (Antananarivo, Antsirabe) sy tany amin' ny tanànan' ny Sakalava ary tany amorontsiraka atsinanana. Natokana ho amin' ny asa manokana izay nifandovan' ny taranaka nifandimby ny andevo sasany.

### Raharaham-barotra
Nandray anjara amin' ny varotra sy ny famokarana ho an' ny tsena ny andevo, izay matetika teo ambany fanaraha-mason' ny tompony. Ny tambajotra ara-barotra dia nahitana mpivarotra arabo-soahily tany amin' ny morontsiraka atsinanana sy avaratra, tao koa ny Eorôpeana (Pôrtogey, Frantsay, Britanika) tany amin' ny morontsiraka sy seranana (Mahajanga, Toamasina, Morondava), ary ny andriana malagasy tamin' ny varotra anatiny. Tany amin' ny seranan-tsambo sasany dia nampiasaina mivantana teo amin' ny fanondranana ny vokatry ny fambolena na ny vokatry ny asa tanana ny andevo. (Ohabolana: *Andevolahy avy nandranto: izay atao rehetra "izaho avy nandranto"*.).

### Fiompiana
Nikarakara fiompiana omby sy akoho amam-borona ary biby fiompy hafa ho an' ny tompony ny andevo. Asa nanan-danja izany, indrindra teo amin' ny tanin' ny mpanjaka sy ho an' ny andriana nanana tany sy fananana lehibe. Fanao fahita tany amin' ny Merina sy ny Betsileo ary ny Sakalava izany.

### Fitaterana
Ny andevo dia nampiasaina amin' ny fitondrana entana, amin' ny fitaterana entam-barotra, na amin' ny filanjana ny mpajaka sy andriana na ny hova tompony ny andevo. Nandray anjara tamin' ny fitaterana an-dranomasina (lakana, dhows) ihany koa izy ireo tamin' ny varotra anatiny sy ifanaovana amin' ny any ivelany, araka ny hita tany amorontsiraka andrefana sy atsinanana. (Ohabolana: *Andevolahy diso hena ratsy: ny tompon' alahelo no ataony ratsy lanja*.)

### Asa ho an' ny fanjakana
Notendrena hanao fanompoana manokana ho an' ny mpanjaka ny andevo sasany: voatendry ho mpanaraka ny dian' ny mpanjaka sy ny andriana na ny hova tompony iraky ny mpanjaka sy mpiambina azy ireo any amin' ny toerana alehan' izy ireo. Ny hafa natokana ho amin' ny fanamboaran-dalana sy fanorenana manda fiarovana. Any amin' ny fanjakana sasany dia nisy ny andevo nampidirina vonjimaika amin' ny diabe fanafihana na nampiasaina hanaraha-maso ny faritra efa resy.

### Asa ara-pivavahana sy ara-pombafomba
Ny andevo sasany dia nandray anjara amin' ny fikarakarana fasana sy toerana masina, amin' ny lanonam-pianakavian' ny andriana na ny mpanjaka, ary ny nanampy tamin' ny asan' ny mpisorona na tamin' ny fanompoana ny razan' ny mpanjaka. Io fomba fanao io dia hita tao Imerina sy tany amin' ny fanjakana amorontsiraka sasany.

### Fanamarihana ankapobeny
Mety nolovaina na nomena arakaraka ny saranga na ny maha lahy na maha vavy ny asa fanompoana sasany. Ny andevon’ ny mpanjaka, ny andevo an-trano, ny andevo mikarakara fambolena ary ny andevo manao asa tanana dia tsy nitovy toe-piainana. Amn' ny ankapobeny dia nanana fiainana tsara kokoa noho ny andevo mpamboly na mpanao asa tanana ny andevo miankina mivantana amin' ny mpanjaka na ny andevo manao asa an-trano. 

## Fiainana ara-piarahamonina

### Fifandraisana amin' ny saranga hafa
Ny andevo dia tsy noheverina ho zavatra na biby fa olona nailika amin' ny fandraisana anjara ara-piarahamonina mahazatra. Maro amin' izy mitovy sata amin' ny gadra na olona nesorina zo maha olom-pirenena. Sarotra indrindra ny toe-draharaha raha avy any ivelany ilay babo ka zara raha afaka mifankahazatra amin' ny fiarahamonina misy azy. 

### Fanambadiana
Tsy manambady ivelan' ny foko sy saranga misy azy ny andevo sy ny saraga hafa tao amin' ny fiarahamonina merina sy betsileo. Araka ny voalazan' i William Ellis tamin' ny taona 1838 dia voarara tsy hanambady andriana na hova ny andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. Noheverina ho "olona maloto" ny andevo, tsy toy ny hova sy ny andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny fady amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

### Toekarena
Raha amin' ny lafiny ara-toekarena dia indraindray tsy nisy fahasamihafana lehibe teo amin' ny fari-piainan' ny andevo sy ny an' ny tompony. Ankoatr' izany, amin' ny faritra sasany, ny andevo dia nanana safidy hiasa ho an' ny tenany sy hanana ny fananany manokana, anisan' izany ny fananana andevo (izay lasa andevon' andevo, araka ny fomba fiteny) izay lasa mpanompony. Ny mariky ny maha andevo azy ireo dia ny fandoavany ny ampahafolon' ny karamany amin' ny tompony.

### Adidy amin' ny fanjakana
Tsy nandoa hetra ny andevo, ary tsy voatery nanao fanompoana ho an' ny fanjakana na ho an' ny mpanjaka na fanompoana miaramila, izay adidin' ny olona afaka. Izany no anisan' ny antony nahatonga ny andevo sasany tsy nety nandray ny fahafahana nomena azy.

### Fahafatesana
Nokarakaraina mangingina sy tsy anaovana lanonana ampahibemaso ny fahafatesan' ny andevo. Atao maimaika ny fandevenana, matetika ao anatin' ny 24 ora. Raha alina no nitrangan' ny fahafatesana dia azo alevina alohan' ny mangiran-dratsy ny faty (jereo ny ohabolana hoe: "*Andevolahy maty hariva, ka vovon' alika no anjara tafondrony*"). Tsy nisy ny fiandrasam-paty. Tany amin' ny faritra maro (indrindra ny tao Imerina) dia tsy nahazo fasan-drazana ny andevo. Azo alevina amin' ny toerana mitokana na vonjimaika izy ireo. Tsy nisy fombafomba niantoka ny fifindran' ny fanahiny ho any amin' ny tontolon' ny Razana. Matetika no noheverina ho manjary fanahy nirenireny fa tsy tena lasan-ko razana ny fanahin' ny andevo. Ny finoana sasany notaterin' ny etnôlôga dia milaza fa heverina ho mora miova ho fanahy mampidi-doza na maloto (angatra) ny fanahin' ny andevo maty.

## Fivarotana andevo
Ankoatry ny fifampivarotana andevo amin' ny samy malagasy dia nisy ny fampidirana avy any ivelany sy ny fanndranana andevo avy eto Madagasikara.

### Fampidirana andevo
Ny Arabo ômaney sy ny Frantsay no nampiditra andevo be indrindra teto Madagasikara. Anisan' ny niharan' izany filana andevo izany i Môzambika: nosamborina sy naondrana ny andevo mba hanomezana fahafaham-po izany filana izany. Avy ao Afrika Atsinanana sy Môzambika ny ankamaroan' ireo andevo ireo.

### Fanondranana andevo
Nalaza ny fivarotana andevo teto Madagasikara, ka ny andevo sasany namidy amin' ny samy Malagasy fa ny hafa kosa naondrana any ivelan' i Madagasikara. Tany Amerika, tao Afrika Atsimo, tany Pôrtogaly, tany Goa (India), tany Java, tany Batavia (Indônezia), tany Bourbon (La Réunion ankehitriny), tany Ile de France (Maorisy ankehitriny), tany Jamaika, tany Barbady, tany Trinidad, ary tany Pôrtô Rikô no toarana nivarotana ny olona avy aty Madagasikara. Niasa tamin' ny tany midadasika fambolena fary sy landihazo ny ankamaroan' ny Malagasy navarina tany ivelany. Nisy ny natao andevo an-trano.

### Fifampivarotana eo an-tanàna
Nisy ny varotra sy ny fanakalozana andevo teo amin' ny samy olom-pehezin' ny fanjakana iray teto Madagasikara (andriana, hova, mpanankarena). Afaka nivarotra sy nividy ary nanakalo ny andevony tamin' ny olona hafa tao amin' io fanjakana io ny tompon' andevo. Matetika teny amin' ny tsena eo an-toerana na tamin' ny alalan' ny fifanarahana mivantana any an-trano teo amin' ny tompon' andevo no nanaovana ny fifampiraharahana. Anisan' ny anton' ny fifampivarotana andevo ny filàna vola na entana, sy ny fitadiavana mpiasa any amin' ny toeram-pambolena na amin' ny fikarakarana ao an-trano, ary ny fanefana trosa. Azo namidy ka natakalo vola, na omby, na lamba, na entana hafa ny andevo.

### Fanafoanana ny varotra andevo
Niseho tsikelikely nandritra ny taonjato faha-19 ny fandrarana ny varotra andevo teto Madagasikara, tao amin' ny pôlitikan' ny Fanjakana Merina sy ny fanerena iraisam-pirenena, indrindra fa ny Britanika.

#### Ny fifanarahana tamin' ny taona 1817
Ny fepetra lehibe voalohany dia ny fifanekena tamin' ny 23 Oktobra 1817, teo amin' ny mpanjaka merina Radama I sy ny governora britanika any Maorisy, Robert Townsend Farquhar. Nampanantena ny mpanjaka Radama I fa handrara ny fanondranana andevo avy eto Madagasikara. Nikendry indrindra ny hisakanana ny mpivarotra vahiny tsy hividy andevo malagasy halefa any amin' ny nosy Maskarena sy any amin' ny zanatany hafa ity fanekena ity. Ho takalon' izany dia nampanantenain' ny Britanika fanampiana isan-taona ara-bola sy ara-pitaovam-piadiana ary ara-panohanana ara-diplômasia ny Fanjakana Merina. Nanamafy ny fahavonon' ny Fanjakana Merina handrara ny fivarotana andevo ny fifanarahana fanampiny nosoniavina tamin' ny taona 1820.

Noraran' i Britanika mantsy ny fivarotana andevo tao amin' ny empirany tamin' ny taona 1807 ary nanao izay hisakanana izany taty amin' ny Ranomasimbe Indianina izy. Te hametra ny herin' ny Frantsay ao amin' ity faritra ity ihany koa ny Britanika ary te hanakana ny zanatany frantsay tsy haka andevo eto Madagasikara. Tanjon-dRadama I kosa ny hanamafy ny fahefany amin' i Madagasikara manontolo sy hampanaraka fandrosoana ny fanjakany ary hametraka fifandraisana ara-diplômasia amin' ny firenena eorôpeana matanjaka ara-tafika.

Na dia teo aza ny fandrarana ôfisialy dia tsy nanjavona avy hatrany ny varotra andevo. Nanohy nivarotra andevo mangingina ny mpanao izany. Mbola tafiditra tao anatin' ny tambajotran' ny varotra andevo aty amin' ny Ranomasimbe Indianina ny fanjakana amorontsiraka sasany (Sakalava, Betsimisaraka). Niverina indray ny varotra andevo indraindray amin' ny fotoana mampitsahatra vetivety ny fanampian' ny Britanika.

#### Fepetra vaovao tamin' ny taonjato faha-19
Nisy fanapahan-kevitra maromaro taty aoriana izay nanamafy ny fanafoanana ny varotra andevo. Tamin' ny 1869, tao amin' ny Fanjakana Merina, dia nisy fepetra noraisina mba handrarana ny fanafarana andevo vahiny, indrindra fa ny babo antsoina hoe Makoa (na Masombika) avy ao Môzambika sy ny manodidina. Tamin’ ny taona 1877 dia nanafaka tamin' ny fomba ôfisialy ny Masombika, izay andevo nohafarana avy ao Afrika Atsinanana, ny fitondram-panjakana merina. Nikendry ny hampitsahatra tsikelikely ny varotra andevo iraisam-pirenena ao amin' ny fanjakany ireo fanapahan-kevitra ireo. Tsy tanteraka anefa ny fanafoanana ôfisialy ny fanandevozana teto Madagasikara  raha tsy tamin' ny fanjanahantany frantsay tamin' ny taona 1896.

## Fivavahana sy fanandevozana teto Madagasikara

### Fivavahan-drazana
Nametraka sy nanamarina ny anjara toerana sy ny satan' ny andevo ny fivavahana sy ny finoana nentim-paharazana malagasy teo amin' ny lafiny ara-pombafomba sy ara-môraly ary ara-piarahamonina.

#### Kôsmôlôjia sy ambaratonga teo amin' ny fiarahamonina
Ao amin' ny kôsmôlôjia nentim-paharazana malagasy dia mirindra araka ny firazanana sy ny toerana misy ny razana ny fiarahamonina. Nitana ny toerana farany ambany ny andevo, indrindra amin' ny fanatanterahana fombafomba lehibe. Tsy ara-piarahamonina fotsiny ny fanilikilihana fa teo amin' ny lamin' ny eran-tany sy eran-danitra, mba hanehoana ny "fahadiovana" sy ny voninahitry ny firazanan' ny olona afaka (ny hova sy ny andriana). Vokatr' izany dia voafetra ny fandraisana anjaran' ny andevo  amin' ny fombafomba mahakasika ny razana. Tsy azony atao na voafetra ny fandraisany anjara amin' ny lanonana ara-pivavahana sasany. Tsy nanan-jo amin' ny fampiasana na fananana fasana angataham-pitahiana izy ireo.

#### Fombafomba mahakasika ny andevo
Amin' ny faritra sasany dia nahazo mandray anjara amin' ny fanatanterahana fombafomba ny andevo, nefa amin' ny maha mpandray anjara irakiraka sy ambany azy fa tsy mpandray anjara fototra velively. Nisy ny fady izay nanakana ny andevo tsy hiditra amin' ny toerana masina sasany na hikasika zavatra sasany ampiasaina amin' ny fombafomba. Any amin' ny faritra sasany dia afaka mandray anjara an-kolaka amin' ny fanatanteraha fombafomba ny andevo, ohatra amin' ny alalan' ny fanomezana an' ohatra ho an' ny fianakavian' ny tompony na ho an' ny taranaka misy ny tompony.

#### Adidy eo amin' ny fiarahamonina
Nametraka fomba fijery ara-môraly momba ny antanantohatra ny fivavahana nentim-paharazana: manana adidy hiaro ny andevony ny tompo. Tsy maintsy nankatò ny andevo ho fanehoana ny lamina kôsmika. Ninoana ho "lahatra" mifamatotra amin' ny firazanana na amin' ny trosan' ny fianakaviana ny sata misy ny andevo.

#### Fivavahan-drazana manoloana ny fanafoanana ny fanandevozana
Tsy nanova ny satan' ny andevo teo amin' ny ambaratongam-piarahamonina izay napetraky ny finoana nentim-paharazana ny fanafoanana ny fanandevozana nataon' ny Frantsay tamin' ny taona 1896. Voailikilika tsy handray anjara amin' ny fombafomba ny taranaky ny andevo taloha sasany, na dia efa afaka araka ny lalàna aza. Nasiam-panamboarana ny fanao ara-pivavahana sasany mba hahafahan' ny andevo taloha tao amin' ny fiarahamonina sasany, nefa matetika amin' ny fomba voafetra.

### Kristianisma
Tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka teto Madagasikara (tamin' ny taonjato faha-19 indrindraindrindra), dia nisy fiantraikany lalina teo amin' ny sata sy ny fitondrana ny andevo ny fampidirana sy ny fielezan' ny kristianisma prôtestana sy ny katôlika.

#### Prôtestantisma
Niteraka fiovam-po teo amin' ny hova sy ny andriana merina sasany ny fahatongavan' ny misiônera prôtestanta britanika (*[[London Missionary Society]]*) tao Antananarivo. Nitory ny fitovian' ny mpino rehetra eo anatrehan' Andriamanitra ny misiônera. Izany dia nifanohitra amin' ny fisian' ny ambaratongam-piarahamonina nentin-drazana izay nametraka ny andevo ho ambany indrindra. Afaka nandray anjara tamin' ny fotoam-pivavahana sy namaky Baiboly ary natao batisa ny andevo. Nahafahan' ny zanak' andevo nianatra mamaky teny sy manoratra amin' ny teny malagasy ny fisian' ny sekolin' ny misiônera. Lalana voalohany nahafahana niova ho amin' ny toerana tsara kokoa ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina ny prôtestantisma, lalana izay sarotra nidirana tao amin' ny fiarahamonina nentim-paharazana. Na dia eo aza izany fitoviana eo anatrehan' Andriamanitra izany dia nitohy ihany ny fanavakavahana nahazo ny andevo. Mbola natao an-jorom-bala ny andevo tamin' ny fahazoana fahefana.

#### Katôlisisma
Tonga ny misiônera katôlika frantsay tatỳ aoriana nitondra ny katôlisisma ary nifantoka tamin' ny faritra manodidina an' Antananarivo sy ny faritra amorontsiraka. Nitovitovy amin' ny an' ny Prôtestanta ny fomba fiasan' izy ireo: fampianaram-pivavahana sy fampianarana mamaky teny sy manoratra, saingy tsy dia mifandray mivantana amin' ny tao an-dapan' ny mpanjaka. Nanolotra sehatra hafa nahafaha-mampiditra ny andevo hifaneraserana amin' ny mpiara-belona tsy an-kanavaka ny sekoly katôlika. Nampiasain' ny tompon' andevo sasany anefa ny fahefana ara-pivavahana katôlika mba hitazomana ny lamina nentim-paharazana sy ny fankatoavan' ny andevo. Maneho izany fa azo atao fitaovana mba hanamafisana ny fisian' ny ambaratongam-piarahamonina ny ny môraly kristiana.

#### Fifanoheran' ny idealy kristiana amin' ny antanantoha-panjakana
Indraindray ny misiônera dia nanakiana ny fanandevozana, saingy tsy nanafoana izany ny Fanjakana Merina. Niteraka disadisa teo amin' ny Fiangonana sy ny Fanjakana izany toe-javatra izany: nanambara ny fitoviana ara-môraly sy ara-panahy ny kristianisma, fa nanohy nampihatra ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ny fiankinan-dohan' ny andevo kosa ny lamim-piarahamonina nentim-paharazana nankasitrahin' ny mpanjaka, indrindra tamin' ny andron-dRanavalona I (1788-1861). Nihevitra Ranavalona I fa fanitsakitsahana ny fiandrianany ny fanao sy ny hevitra nampidirin' ny misiônera izay nitory ny fitovian' ny olombelona rehetra izay mifanohitra amin' ny fomba nolovaina hatramin' izay, dia ny fisian' ny saranga samihafa, indrindra ny fisian' ny fanandevozana. Tsy azo nomena fampianarana noho izany ny andevo nanomboka tamin' ny taona 1832 ary nanomboka nihamafy koa ny fanenjehana ny Kristiana. Tamin-dRanavalona II (1868-1883) vao lasa fivavaham-panjakana tao an-dapa ny prôtestantisma.

#### Vokatra maharitra
Matetika anisan' ny voalohany nahazo fianarana sy afaka namaky teny sy manoratra ny taranak' andevo niova ho Kristiana, ka nanamora ny fihatsaran' ny fiainany izany taorian' ny taona 1896 izay nanafoanan' ny Frantsay ny fanandevozana. Nitohy hatrany anefa ny fanavakavahana sy ny fanilikilihana na dia teo  ny fitoviana ara-pivavahana izay notorin' ny misiônera sy ny Kristiana malagasy.

### Silamo
Teto Madagasikara dia voafetra ny fiantraikan' ny finoana silamo teo amin' ny fiainan' ny andevo ny tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka, saingy nisy toe-javatra manokana, indrindra tany amin' ny morontsiraka andrefana sy avaratra-andrefana, izay nahitana fiarahamonina mozilmana. Tany amin' ny tanàna nisy seranan-tsambo (Mahajanga, Nosy Be, Maintirano, Morondava) no niorenan' ny finoana silamo indrindra, tamin' ny alalan' ny mpivarotra soahily sy arabo.

#### Fampifanarahana amin' ny rafi-piarahamonina malagasy
Nampifanarahaina tamin' ny rafitra ara-piarahamonina malagasy efa misy ny finoana silamo. Any amin' ny faritra sasany izay nandray ny finoana silamo eto Madagasikara, indrindra eo amin' ny foko Antemoro sy Antalaotra, dia nisy ny andevo niasa an-trano sy niasa teny amin' ny toeram-pambolena. Tao koa ny mpivarotra mozilmana sasany izay nandray anjara amin' ny varotra andevo tato amin' ny faritra andrefan' ny Ranomasimbe Indiana.

#### Fitoviana ara-panahy eo amin' ny samy Mozilmana
Tao amin' ny fiarahamonina silamo tany amorontsiraka dia afaka nivavaka sy nandray anjara tamin' ny fombafomba silamo (vavaka salat, Ramadany) ny andevo, ka izany dia naneho ny endriky ny fitoviana ara-panahy eo anatrehan' i Allah. Nampianarina namaky Kor'any ny andevo sasany, indrindra raha nipetraka tao an-tranon' ny mpivarotra mozilmana nahay mamaky teny sy manoratra. Ny lalàna silamo indraindray dia mamela ny andevo hifanambady ara-dalàna Mozilmana hafa ary hampita izany sata ara-pivavahana azony izany amin' ny zanany, izany dia tsy mitovy amin' ny fanao nentim-paharazana merina.

Na dia teo aza ireo lafiny ara-pivavahana ireo dia nijanona teo amin' ny lafiny ara-piarahamonina ny maha andevo tao amin' ny tranon' ny tompony na tao amin' ny trano fanatobiana entana. Ny fahalalahana ara-panahy dia tsy midika foana hoe fitoviana eo amin' ny asa toy ny varotra sy ny fitantanana ary fanapahan-kevitra ao amin' ny fianakaviana. Tsy niala ny rohy mamatotra ny andevo amin' ny tompony  mandra-pamotsorana azy ireo.

#### Fisian' ny famotsorana andevo
Nisy ihany ny famotsorana andevo noho ny antony ara-pivavahana na ara-piarahamonina. Mamporisika ny fanafahana andevo ny finoana silamo ary mihevitra izany ho fihetsika mendrika (arabo: صدقة / *sadaqah*). Nanafaka ny andevony araka ny toromarika ara-pivavahana ny Mozilmana tompon' andevo sasany, ka nanokatra lalana mivantana kokoa amin' ny fiovana sata ara-piarahamonina ho an' ny taranaky ny andevo tany amin' ireo faritra amorontsiraka ireo.

## Nandritra ny fanjanahantany

### Fanafoanana ny fanandevozana
Ny fanafoanana ôfisialy ny fanandevozana teto Madagasikara dia nambaran' ny fitondrana mpanjanaka frantsay notarihin' ny governora jeneraly Joseph Gallieni tamin' ny 12 Septambra 1896, taorian' ny fandresen' ny Frantsay ny Fanjakana Merina. Nihatra manerana an' i Madagaskara izany nefa nisy faritra lavitra sasany na nandry vao haingana izay tsy voafehin' ny fitondrana frantsay.

### Vokatr' izany teo amin' ny andevo taloha
Ny vokatra mivantana voalohany dia ny fanafahana andevo marobe izay nahaforona ampahany betsaka amin' ny mponina. Lasa olona afaka ara-dalàna ny andevo ka nitsahatra maha fananana azy ireo; afaka nivezivezy sy nifidy ny toerana hipetrahany izy ireo.

### Vokatr' izany teo amin' ny toekaren' ny Malagasy
Ny fanandevozana dia niankinan' ny toe-karena talohan' ny fanjanahantany, indrindra ny fambolena sy ny asa an-trano ary ny asam-panjakana sasany. Rehefa nofoanana ny fanandevozana dia maro ny andevo afaka nandao ny tanin' ny tompony taloha; ny sasany nanorim-ponenana tany an-toeran-kafa mba hiaina mahaleo tena; ny hafa nandao ny asa fambolena. Ny vokatr' izany dia ny tsy fahampian' ny mpiasa ho an' ny tompon-tany teo aloha ary ny fikorontan' ny rafi-pamokarana sy ny toe-karena.

### Vokatr' izany teo amin' ny rafi-piarahamonina
Nofoana ny sarangam-poko andevo befa tsy nanjavona tanteraka ny fanavahana ara-tsosialy taloha. Ny taranaky ny andevo matetika no niharan' ny fanilikilihana sy fanavakavahana ara-piarahamonina. Na izany aza, ny zanak' izy ireo dia afaka nianatra. Nitombo be ny isan' ny ankizy niditra an-tsekoly. Izany dia nanampy tamin' ny fielezan' ny fampianarana.

### Fahafahana mandray anjara amin' ny pôlitika
Ny fananganana ny Parti des déshérités de Madagascar (PADESM) tamin' ny taona 1946 dia nahitana taratra ny fidiran' ny taranaky ny andevo taloha amin' ny raharaha pôlitika tany afovoan' i Madagasikara. Taranaky ny andevo taloha sy tanindrana izay nanjakazakan' ny hova sy ny andriana merina tamin' ny taonjato faha-19 ny mpikambana tao amin' ity antoko pôlitika ity. Nahatsapa ho voailikilika izy ireo teo amin' ny lafiny ara-tsôsialy sy ara-pitantanana ary ara-toekarena. Nanohitra ny Mouvement démocratique de la rénovation malgache (MDRM) ny PADESM izay nanahy ny amin' ny mety hahatonga ny fahaleovantena ho fomba iray hiverenan' ny fanjakazakan' ny hova sy ny andriana merina indray. Nandritra ny fikomiana malagasy tamin' ny taona 1947 dia an' arivony ny mpikambana tao amin' ny PADESM no matin' ny mpomba ny MDRM.

## Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantena
Taorian' ny nahazoan' i Madagasikara fahaleovantena tamin' ny taona 1960 dia nahazo ny fitovian-jo ny olom-pirenena rehetra, anisan' izany ny taranaky ny andevo taloha. Mbola voamariky ny lova navelan' ny fanandevozana anefa ny tena toe-piainan' izy ireo.

### Fitoviana eo anatrehan' ny lalàna fotsiny
Ny Repoblika Malagasy, izay nambara tamin' ny taona 1960, dia manamafy ny fitovian' ny olom-pirenena malagasy rehetra. Tsy manana sata ara-dalàna intsony ny sokajy taloha toy ny andriana sy ny hova ary ny andevo (izay efa nofoan' ny mpanjanaka rahateo). Na izany aza, ny fiheverana ara-piarahamonina nolovaina tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka sy tamin' ny fanjanahantany dia mbola mitohy. Ny fahaterahana ao amin' ny taranaka andevo teo aloha dia miteraka fanilikilihana eo amin' ny fiarahampnina, indrindra any amin' ny faritra afovoany eto Madagasikara. Mifandray mafy amin' ny razana sy ny firazanana mantsy ny sata ara-piarahamonina nentim-paharazana malagasy.

### Fanilikilihana ara-piarahamonina
Ny taranaky ny andevo dia mbola miatrika endrika fanilikilihana isan-karazany: indraindray heverina ho olona maloto na ambany izy ireo any amin' ny faritra sasany. Misy ny mampiasa ny fiaviana ho fepetra an-kolaka ho enti-manilikilika. Ny taranaky ny andevo taloha dia mety ho voailika amin' ny fikambanana sasany.

### Tsy fitoviana ara-toekarena amin' ny ankapobeny
Any amin' ny faritra ambanivohitra maro, matetika ny taranaky ny andevo taloha dia anisan' ny vahoaka mahantra indrindra eo amin' ny fiarahamonina. Mbola miasa tanin' olonkafa mba hifampizarana ny vokatra na mpiasa miankina amin' ny taranaky ny tompon-tany taloha izy ireo. Ny fahazoana tany honenana sy hamokarana sy ny fahazoana loharanon-karena ho enti-mamokatra dia mbola tsy mitovy, satria ny ankamaroan' ny tany dia an' ny taranaky ny olon' afaka na andriana taloha.

### Paikady hanatsarany ny toe-piainany
Mba hialana amin' izany fanilikilihana izany dia namolavola paikady ara-îarahamonina isan-karazany ny taranaky ny andevo taloha: famoronana fasam-pianakaviana vaovao mba hamoronbana firazanana azo raisina; fananganana rohim-pihavanana amin' ny alalan' ny firaisan-kina sy ny fifanambadiana mba hahazoana satam-piarahamonina eken' ny mpiaramonina kokoa; fifindrà-monina any an-tanàn-dehibe mba tsy hampisongadina loatra ny fiaviana.

Nanomboka tamin' ny taonampolo 1970 dia nisy ihany koa taranak' andevo niezaka nanao fikambanana ara-pôlitika. Ohatra, ny hetsika ZOAM tao Antananarivo dia nampivondrona ny tanora avy amin' ny vakin-tanàna sahirana ahitana betsaka ny taranaky ny andevo taloha ary niampanga ny fanavakavahana hita teo amin' ny sehatry ny fanabeazana sy ny asa.

## Fitenenanana momba ny andevo

### Ohabolana
Indreto ny ohabolana malagasy sasany ahitana ny teny hoe "andevo":

* Andevolahy diso rasa: ny taim-boraka no avadibadika.
* Andevolahy mamono tompo mangina: voky hena indray alina, fa hiongo-belona herintaona.
* Andevolahy mampirafy: intelo mihosina ampombo.
* Andevolahy manavo-tena: manao amberivatry mitain-tenany.
* Andevolahy maty hariva, ka vovon' alika no anjara tafondrony.
* Andevolahy miady tsinain-kena, ka voin-tenan' izay tsy maharirotra.
* Andevolahy mielo, ka manampina ny anjara-masoandrony. 
* Andevo maro tompo, ka mifidy ny avo tokonana.
* Aza manao andevolahy mahay valiha: asaina manao, tsy mety; nony tsy irahina, manao.
* Aza manao fanambadian' andevo.
* Toy ny hanina omena andevo: "Tian-kano, tsy tian-kano"
* Hovalahy mamosavy andevolahy, ka misolo ny entan-kitainy.
* Izay hajaina tsy ho andriana tsy akory, ary izay manaja tsy ho andevo tsy akory; ka tsara ny mifanaja.
* Lavi-dingana hoatry ny andevolahy misikidy ho andriana.

## Boky azo anovozan-kevitra

* Abinal & Victor Malzac, *Histoire de Madagascar*, Antananarivo, 1888.
* C. André, *De l’esclavage à Madagascar*, Paris, A. Rousseau, 1899.
* David Graeber, *Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar*, Indiana University Press, 2007.
* De la Vaissière, Camille; Abinal, Antoine (1885). *Vingt ans à Madagascar: colonisation, traditions historiques, moeurs et croyances*. Paris: V. Lecoffre. .
* Fred Ramiandrasoa, "Un aperçu sur la vie quotidienne des esclaves en Imerina au XIXᵉ siècle", *L'esclavage à Madagascar*, Antananarivo, Institut de Civilisations, 1997.
* G. A. Rantoandro, "Après l’esclavage à Madagascar : le devenir immédiat des esclaves émancipés", *L’esclavage à Madagascar*, Antananarivo, Institut de Civilisations, 1997.
* Gwyn Campbell, "Madagascar and Mozambique in the Slave Trade of the Western Indian Ocean (1800-1861)", *Slavery & Abolition*, 1988.
* Gwyn Campbell, "Madagascar and the Slave Trade, 1810-1895", *Journal of African History*, 1983-1984.
* Gwyn Campbell, "Slavery and Fanompoana: The Structure of Forced Labour in Imerina (1790-1861)", *Journal of African History*, 1988.
* Gwyn Campbell, *An Economic History of Imperial Madagascar, 1750–1895: The Rise and Fall of an Island Empire*, Cambridge University Press, 2005.
* Hubert Deschamps, *Histoire de Madagascar*, Paris, Berger-Levrault, 1972.
* Ignace Rakoto & Sylvain Urfer, *Esclavage et libération à Madagascar*, Paris, Karthala, 2014.
* Ignace Rakoto, *La route des esclaves : système servile et traite dans l'Est malgache*, Paris, L'Harmattan, 2001.
* Kus, Susan (1995). "Sensuous human activity and the state: towards an archaeology of bread and circuses". In Miller, Daniel; Rowlands, Michael (eds.). *Domination and Resistance*. London: Psychology Press. .
* Paul E. Lovejoy, *The Ideology of Slavery in Africa*, Beverly Hills, Sage Publications, 1981.
* Paul Ottino, *Les champs de l'ancestralité à Madagascar : parenté, alliance et patrimoine*, Paris, Karthala-ORSTOM, 1998.
* Pier Martin Larson, *Slavery in Central Madagascar: Imerina During the Nineteenth Century*, University of Wisconsin Press, 1987.
* Raison-Jourde, Françoise (1983). *Les souverains de Madagascar*. Paris: Karthala Editions. .
* Raymond K. Kent, *Early Kingdoms in Madagascar (1500-1700)*, New York, Holt, Rinehart and Winston, 1970.
* Suzanne Miers & Martin Klein (dir.), *Slavery and Colonial Rule in Africa*, London, Frank Cass, 1999.
* Suzanne Miers & Richard Roberts (dir.), *The End of Slavery in Africa*, Madison, University of Wisconsin Press, 1988. 

## Jereo koa

* Fanandevozana

## Loharano sy fanamarihana