Abidy hebreo

Ny **Abidy hebreo** na **Abidy hebrio** dia fitambarana litera miisa 22 tsy ahitana zanatsoratra izay anoratana ny fîteny hebreo. Amin’ny fiteny hebreo, io abidy io dia atao hoe *אָלֶף־בֵּית עִבְרִי*‬ / *Alefbet Ivri* na *האלפבית העברי* / *Ha-ˈAlefbet ha-Ivri*. Tsy misy ny fanavahana ny sorabaventy sy ny soramadinika. Taty aoriana vao nisy marika miendri-teboka atao hoe *nikkud* izay amantarana ny zanapeo. Vakina avy ankavana miankavia ny soratra hebreo.    

Ny abidy hebreo no nanoratana ny boky ao amin' ny Tanakh (Baiboly hebreo), izany hoe izy no nanoratana ny fiteny fototry ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly. Izy koa no anoratana ny fitenin' ny Jiosy hafa ankehitriny. 

## Ny litera ao amin' ny abidy hebreo
Miisa 22 ny litera ao amin' ny abidy hebreo ka renisoratra avokoa izy ireo. Izany abidy tsy misy zanatsoratra izany no atao hoe abjady (*abjad*). Tsy ny abidy hebreo ihany no abjady fa ao koa ny abidy arabo sy siriaka. Abjady koa ireo abidy nipoiran' ireo dia ny abidy foinikiana (fenisiana) sy arameana (aramiana) ary ny abidy ogaritika. 

### Ny anaran' ny litera hebreo sy ny fanoratana azy

#### Ny anaran' ny litera hebreo
Ireo atao anaty fonon-teny tsotra ireo ny anaran' ny litera hebreo amin' ny fampiasana ny abidy hebreo ka avy ankavanana miankavia no famaky azy:

*Alef* (**אָ**לֶף‬), *bet* (**בֵּ**ית), *gimel* (**גִּ**ימֵל), *dalet* (**דָּ**לֶת), *he* (**הֵ**א), *vav* (**וָ**ו‬), *zayin* (**זַ**יִן), *het* (**חֵ**ית), *tet* (**טֵ**ית), *yod* (**י**וֹד‬), *kaf* (**כַּ**ף‬), *lamed* (**לָ**מֶד), *mem* (**מֵ**ם), *nun* (**נ**וּן), *samekh* (**סָ**מֶך), *ayin* (**עַ**יִן‬), *pe* (**פ**ה), *tsade* (**צַ**דִי), *kof* (**ק**וֹף), *resh* (**רֵ**ישׁ‎‬), *shin* (**שִׁ**ין‬), *tav* (**תּ**ו).

Izao avy ny anaran' ny litera ao amin' ny abidy hebreo amin' ny fanononana azy manakaiky indrindra ny fanononana hebreo. Atao anaty fonosana manaraka ny anarany ny endriky ny litera tsirairay. 

*Alef* (א), *bet* (ב), *gimel* (ג), *dalet* (ד), *he* (ה), *vav* (ו), *zayin* (ז), *het* (ח), *tet* (ט), *yod* (י), *kaf* (כ na ך), *lamed* (ל), *mem* (מ na ם), *nun* (נ na ן), *samekh* (ס), *ayin* (ע), *pe* (פ na ף), *tsade* (צ na ץ), *kof* (ק), *resh* (ר), *shin* (ש), ary *tav* (ת).

Marihina fa na ny *alef* sy ny *yod,* na dia mifanahaka anarana amin' ny zanatsoratra grika *alfa* (*α*) sy *iota* (*ι*), dia samy renisoratra fa tsy zanatsoratra.

#### Litera soratana amin' ny fomba roa
Misy litera dimy izay mety ho soratana amin' ny fomba roa arakaraka ny toerana misy azy ao amin' ny teny iray: *kaf* (כ na ך), *mem* (מ na ם), *nun* (נ na ן), *pe* (פ na ף), *tsade* (צ na ץ). Ny voalohany no soratana raha eo aloha na eny antenantenan' ny teny ilay litera fa ny faharoa kosa raha any am-paran' ny teny.

### Ny fanononana ny litera
Aseho eto anaty fononteny tsotra () ny endriky ny litera fa anaty fonon-teny mahitsy [ ] ny fanononana azy.

#### Ny fanononana ny litera amin' ny ankapobeny
*Alef* (א): [ʔ] (feo an-danilany)

*Bet* (ב): [b] (na [v])

*Gimel* (ג): [g]

*Dalet* (ד): [d]

*He* (ה): [h] na tsy tononina

*Vav* (ו): [v] (na [w]) na tsy tononina

*Zayin* (ז): [z]

*Het* (ח): [ħ] na [χ] (eo anelanelan’ny h sy ny k)

*Tet* (ט): [tʼ]

*Yod* (י): [i] na tsy tononina

*Kaf* (כ na ך): [k]

*Lamed* (ל): [l]

*Mem* (מ na ם): [m]

*Nun* (נ na ן): [n]

*Samekh* (ס): [s]

*Ayin* (ע): [ʕ]

*Pe* (פ na ף): [p]

*Tsade* (צ na ץ): [ts] na [sˤ].

*Kof* (ק): [q] na [kʼ] (tononina any am-poto-dela)

*Resh* (ר): [r]

*Shin* (ש): [ʃ]

*Tav* (ת): [t] na [θ]

#### Litera mitovitovy fanonona ho an' ny sofina malagasy
*Alef* (א): [ʔ] sy *Ayin* (ע): [ʕ]

*Bet* (ב): [b] na [v] sy *Vav* (ו): [v] na [w] na [u]

*He* (ה): [h] na tsy tononina sy *Het* (ח): [ħ] na [χ] (eo anelanelan' ny [h] sy ny [k])

*Tet* (ט): /tʼ/ sy *Tav* (ת): [t] na [θ]

*Samekh* (ס): [s] sy *Shin* (ש): [ʃ] 

*Kaf* (כ na ך): [k] sy *Kof* (ק): [q]

#### Litera mety tsy ho tononina
Ireto litera ireto dia mety tsy ho voatonona: ny *alef* (א), ny *he* (ה), ny *vav* (ו) ary ny *yod* (י) raha tsy miaraka amin' ny tebo-janapeo (*nikkud*).

### Fiovan' ny fanononana noho ny fisian' ny ''dagesh''

#### Ireo litera miova fanonona noho ny fisian' ny ''dagesh''
Misy litera miova fanonona rehefa asiana ny famantarana atao hoe *dagesh* izay miendrika teboka atao ao anatin’ny litera. Miisa enina ireo litera ireo: ב‬ *bet*, ג‬ *gimel*, ד‬ *dalet*, כ‬ *kaf*, פ‬ *pe* ary ת‬ *tav*. 

*Bet*: בּ [b] na ב [β] (soratana indraindray amin' ny litera latina roa hoe: *bh* sady mitovitovy fanonona amin' ny *v*).

*Gimel*: גּ [g] na ג‬ [ɣ] (soratana indraindray amin' ny litera latina hoe: *gh* sady mitovitovy fanonona amin' ny *r* frantsay.

*Dalet*: דּ [d] na ד‬ [ð] (soratana indraindray amin' ny litera latina hoe: *dh* sady mitovitovy fanonona amin' ny *th* ao amin' ny teny anglisy hoe *that*.

*Kaf*: כּ na ךּ [k] na כ na ך [x]~[χ] (soratana indraindray amin' ny litera latina roa mifanarakaraka hoe *kh* sady mitovitovy fanonona amin' ny *j* espaniola na ny *ch* alemàna.

*Pe*: פּ [p] na פ na ף [f] (soratana indraindray amin' ny litera latina roa mifanarakaraka hoe: *ph*)

*Tav*: תּ [t] na ת [θ] (soratana indraindray amin' ny litera latina roa mifanarakaraka hoe: *th* sady mitovitovy amin' ny *th* ao amin' ny teny anglisy hoe *think*.

#### Fampiasana ny ''dagesh'' amin' ny litera hafa
Ampiasaina ihany koa ny *dagesh* amin' ny litera izay tsy maintsy tononina:

Ny *He* dia soratana hoe ה ([h]) sady mety tsy ho tononina, fa soratana hoe הּ (misy *dagesh* anatiny) kosa raha tsy maintsy tononina. 

Ny *Shin* dia soratana שׁ‬ (misy *dagesh* ambony ankavanana) raha vakina hoe [ʃ], fa soratana שׂ (misy *dagesh* ambony ankavia) kosa raha vakina hoe [s]. Ny feo [ʃ] dia soratana amin' ny litera latina mifanarakaraka hoe *sh* ary ny feo [s] amin' ny litera *s* (ny frantsay dia mety hanoratra azy hoe *ss*).

## Ny fanoratana ny zanapeo
Tsy manana litera hanoratana ny zanapeo ny abidy hebreo fa marika famantarana atao hoe nikoda (*nikkud*) no ampiasainy.

### Zanapeo fototra ao amin' ny fiteny hebreo
Dimy ny zanapeo fototra ao amin' ny fiteny hebreo ka ny tsirairay amin' ireo dia mety ho heno amin' ny endrika lava (maharitra) na fohy (tsy maharitra). Tsy midika fisiana zanatsoratra mifandraika aminy anefa izany. Ireto avy izy ireo:

Zanapeo fohy: [a], [ɛ], [i], [ɔ] ary [u]

Zanapeo lava: [aː,] [ɛː], [iː], [ɔː] ary [uː]

### Ny amin' ny ''nikkud''
Tsy manana zana-tsoratra ny abidy hebreo. Taty aoriana, mba hahamora ny famakian-teny dia namorona ny atao hoe *nikkud* ny manampahaizana jiosy. Teboka tokana na roa na telo miampy na tsia tsipika kely mandry no ampiasaina ka mety hapetraka eo ambany na eo ambon' ny renisoratra tiana hasiana zanapeo. Natao hanehoana ireo zanapeo folo (dimy fohy sy dimy lava) izy ireo, araka izao (ny renisoratra *lamed* (ל) no ohatra hasiana zanapeo eto):

### Renisoratra mety hanoratana zanapeo:
Ny *alef* (א) sy ny *he* (ה) sy ny *vav* (ו) ary ny *yod* (י) dia ampiasaina indraindray hanehoana ny zanapeo sasany. Izany no atao amin' ny teny latina hoe *matres lectionis* (ara-bakiteny: "reni-vakiteny").

*Alef* (א): [a]

*He* (ה): [e]

*Vav* (ו): [u]

*Yod* (י): [i]

## Famadihana ny litera hebreo amin' ny litera latina

### Famadihana ny renisoratra hebreo amin' ny litera latina
*Alef* (א): tsy misy litera mifanandrify aminy nefa soratana hoe « ’ » indraindray raha eny ampovoan' ny teny soratana.

*Bet* (ב): soratana hoe *b* na *v* (arakaraka ny fisian' ny *dagesh*);

*Gimel* (ג): soratana hoe *g* na *gh* (arakaraka ny fisian' ny *dagesh*);

*Dalet* (ד): soratana hoe *d* na *dh* (arakaraka ny fisian' ny *dagesh*);

*He* (ה): soratana hoe *h*;

*Vav* (ו): [v] na [w] soratana hoe *v* na *w*;

*Zayin* (ז): [z] soratana hoe *z*;

*Het* (ח): soratana hoe *kh*;

*Tet* (ט): soratana hoe *t*;

*Yod* (י): soratana hoe *i* (raha zanapeo) na *y* (raha renifeo);

*Kaf* (כ na ך): soratana hoe *k* na *kh* (arakaraka ny fisian' ny *dagesh*);

*Lamed* (ל): soratana hoe *l*;

*Mem* (מ na ם): soratana hoe *m*;

*Nun* (נ na ן): soratana hoe *n*;

*Samekh* (ס): soratana hoe *s*;

*Ayin* (ע): [ʕ] tsy misy renisoratra mifanandrify aminy na soratana hoe «ʿ » na « ‘ » (hoatry ny faingo mihantona mivadika na faingo mihantona);

*Pe* (פ na ף): soratana hoe *p* na *ph* na *f* (arakaraka ny fisian' ny *dagesh*);

*Tsade* (צ na ץ): soratana hoe *ts*;

*Kof* (ק): soratana hoe *k* na *q*;

*Resh* (ר): soratana hoe *r* ;

*Shin* (ש): soratana hoe *s* na *sh* (arakaraka ny toeran' ny *dagesh*);

Tav (ת): soratana hoe *t* na *th* (arakaraka ny fisian' ny *dagesh*);

Ny ankamaroan'ny Baiboly dia tsy manavaka ny fanononana roa izay marihin' ny fampisana *dagesh*. Izany no anoratana sy amakiana hoe *Abrahama* fa tsy *Avrahama,* ohatra. 

### Fanoratana ny zanapeo hebreo amin' ny abidy malagasy
Misy fomba roa azo anoratana ny zanapeo hebreo amin' ny litera latina ka ny voalohany manaja ny fomba fanoratra ny teny malagasy ary ny faharoa mameno ny banga amin' izany ka manampy ny litera *u* (jereo: Abidy malagasy). 

#### Manaja ny fomba fanoratana ny teny malagasy
Ny fomba manaja ny fanoratana malagasy dia tsy ahitana ny litera *u*, tsy miavaka ny zanapeo lava sy ny zanapeo fohy satria ny tendro satroka (^) dia manova loko ny feo fa tsy manalava azy*,* izany hoe manalehibe ny fisokatry ny vava manonona. Misy olana ny fampiasana ny litera *o* irery hanoratana ny [ɔ], ny [ɔ:], ny [u] ary ny [uː]. 

Zanapeo fohy: 

[a] :  « a » 

[ɛ] :  « e » 

[i] :  « i » 

Zanapeo lava: 

[aː] :  « â » 

[ɛː] :  « ê » 

[iː] :  « î » 

Hatramin' izay ny *ô* dia ampiasain' izay manoratra amin' ny teny malagasy ho an' ny fanononana [o] izay manakaiky ny [ɔ] fa tsy natao hanalavana ny feo. 

#### Fanoratana mampiasa abidy malagasy naitatra
Mameno ny tsy ampy amin' ny fanoratana malagasy ny fampiasana ny *u*:

Zanapeo fohy:

[a] : « a »

[ɛ] : « e »

[i] : « i »

[ɔ] : « o » 

[u] : « u »

Zanapeo lava:

[aː] : « â »

[ɛː] : « ê »

[iː] : « î »

[ɔː] : « ô »

[uː] : « û »

Ny tendro satroka (^) dia manamarika ny halavan' ilay zanapeo. Nefa mety tsy ho izany ny fandraisan' ny mpamaky ny *ô* izay mety ho vakiny hoe [ɔ] na [ɔː].

## Fanagasiana ny anaran' ny litera ao amin' ny Baiboly malagasy
Ny Baiboly tsy amin' ny teny hebreo dia ahitana ny anaran' ny litera ao amin' ny abidy hebreo, ohatra ny ao amin' ny Salamo faha-119. Ny mpandika tenin' ny Baiboly amin' ny teny malagasy dia nanagasy ireo litera ireo nefa samy nanana ny safidiny araka ny fiangonana na ny vondrom-piangonana misy azy avy.

#### Ao amin' ny Baiboly prôtestanta malagasy
Toy izao ny anaran' ny literan' ny abidy hebreo ao amin' ny Baiboly prôtestanta malagasy (*Ny Baiboly*):

*Alefa* (א), *beta* (ב), *gimela* (ג), *daleta* (ד), *he* (ה), *vao* (ו), *zaina* (ז), *heta* (ח), *teta* (ט), *joda* (י), *kafa* (כ na ך), *lameda* (ל), *mema* (מ na ם), *nona* (נ na ן), *sameka* (ס), *aina* (ע), *pe* (פ na ף), *tsade* (צ na ץ), *kofa* (ק), *resy* (ר), *sina* (ש) ary *tao* (ת). 

Marihina ny anaran' ny *Yod* (י) izay soratana sy tononina hoe *joda*. Tsy misy koa ny fanavahana ny *o* ([u]) sy ny ô ([ɔ]).

#### Ao amin' ny Baiboly iombonana
Mitovitovy amin' ny an' ny Prôtestanta ny ao amin' ny Baiboly dikan-teny iombonana (*Baiboly DIEM*) afa-tsy ny *ayin* (ע) izay soratana hoe *haina* sy ny *kof* (ק) izay soratana hoe *kôfa* ary ny *resh* (ר) izay soratana hoe *resa*.

#### Ao amin' ny Baiboly katôlika malagasy
Ny Baiboly katôlika amin'ny teny malagasy (*Ny Baiboly Masina*) dia nanoratra azy ireo amin' ny fomba hanononana azy manakaiky ny fanononana hebreo ka tsy nanampy -*a* hamaranana azy sady nampiasana ny tendro satroka (^) hanavahana ny o [u] sy ny ô [ɔ].

*Alef* (א), *bet* (ב), *gimel* (ג), *dalet* (ד), *he* (ה), *vao* (ו), *zain* (ז), *het* (ח), *tet* (ט), *iôd* (י), *kaf* (כ na ך), *lamed* (ל), *mem* (מ na ם), *non* (נ na ן), *samek* (ס), *haîna* (ע), *pe* (פ na ף), *tsade* (צ na ץ), *kôf* (ק), *resh* (ר), *shin* (ש) ary *tao* (ת).

#### Ao amin' ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah
Mitovy amin' ny anaranan' ny litera hebreo ao amin' ny Baiboly prôtestanta ny an' ny Vavolombelon' i Jehovah (*[[Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin' ny Tontolo Vaovao|Ny Soratra Masina - Fandikan-tenin' ny Tontolo Vaovao]]*) afa-tsy ny *yod* (י) izay soratana hoe *yôda* sy ny *resh* (ר) izay soratana hoe *resa* ary ny *shin* (ש) izay soratana hoe *shina*.

**Tabilaom-pamintinana:**

## Ny fampiasana ny abidy hebreo amin' ny fanisana

### Fampiasana ny abidy hebreo hanoratana ny isa sy ny laharana
Tsy manana tarehin-tsoratra anoratana isa ny hebreo ka ny litera ao amin' ny abidy ihany no ampiasainy amin' izany. Tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. no nanombohana nanao izany. Toy izao ny fomba atao: ny litera sivy voalohany anoratana ny venty (1 hatramin’ny 9); ny litera sivy manaraka anoratana ny ampolony; ny litera efatra farany anoratana ny anjatony.

### Fampiasana ny litera hebreo amin' ny Gematria
Ny Gematria dia fomba fanadihadiana ny soratry ny Baiboly (na amin' ny fiteny hebreo na amin' ny fiteny grika) amin' ny alalan' ny fampifanampiana ny isa mifandraika amin' ny literan' ny teny (anarana na sokajin-teny hafa) iray na maro. Ny soratra ao amin' ny Testamenta Taloha no tena anaovan' ny mpanadihady an' izany nefa koa misy ny mampihatra an' izany amin' ny Testamenta Vaovao indrindra fa ao amin' ny Bokin' ny Apôkalipsy.

## Jereo koa
* Fiteny hebreo
*Abidy arabo
* Abidy ara-drafipeo iraisam-pirenena
* Abidy grika
* Abidy malagasy
* Abidy sirilika
*Abidy latina