open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robert Brovdi

**Robert Yosypovych Brovdi** (Okrainiana: *Ро́берт Йо́сипович Бро́вді*;Hongroà:* Bródi Róbert*; teraka ny 9 Aogositra 1975 tao Uzhhorod), fantatra amin'ny anarana hoe *Madyar* (Okrainiana: *Мадяр* avy amin'ny teny Hongroà: *Magyar*, adika hoe: *Hongroà*) dia miaramila, mpanao politika ary mpandraharaha Okrainiana izay mpanorina ny vondrona drôna miaramila Okrainiana *Madyar's Birds* (Okrainiana:* Птахи Мадяра*, Hongroà: *Magyar Madarai*).

## Fiainana tany am-boalohany sy ny fanabeazana
Teraka tao amin'ny tanànan'i Uzhhorod, any amin'ny farany andrefan'i  akaikin'ny sisin-tanin'i Hongaria sy Okraina i Brovdi. Anisan'ny vitsy an'isa Hongroà ao amin'ny faritra izy, izay nahazo aingam-panahy ho an'ny anaram-bosiny ara-miaramila.

## Jereo koa
Uzhhorod

**Uzhhorod** (Okrainiana: *Ужгород* hongariana *Ungvár*) dia tanàna sy renivohitry ny Faritra Transkarpatia oblast any  izy ary foibem-pitantanana ho an'ny Faritra Uzhhorod. Eo amin'ny sisin-tany mampitohy an'i Hongaria, Slovakia, ary Okraina no misy azy, eo amin'ny sisin-tanin'i Slovakia mivantana. Manana mponina 115.400 izy.

## Tantara
Rehefa avy nanorim-ponenana tao amin'io faritra io ny Magyars tamin'ny taonjato faha-10, dia nampidirina tsikelikely tao Hongaria izy io ary taty aoriana dia teo ambany fitondran'ny Habsburg. Taorian'ny firodanan'i Aotrisy-Hongria, dia lasa anisan'ny Repoblika Tsekoslovakia vao niforona tamin'ny 1919 i Transkarpatia. Nandritra ny taona vitsivitsy nandritra ny Ady Lehibe Faharoa, dia lasa anisan'i Hongaria indray izy io.

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Bakhmut, Chernobyl, Cherson, Donetsk, Kiev, Kharkiv, Lugansk, Melitopol, Mykolaiv, Odessa, Sevastopol, Sumy, Zaporizhia
Mohammad Ghobadlou

I **Mohammad Ghobadlou**, teraka tamin'ny taona 2000, mpanao volo Iraniana izy.

Novonoina ho faty tamin'ny 23 Janoary 2024 izy noho ny fandraisany anjara tamin'ireo fihetsiketsehana taorian'ny nahafatesan'i Mahsa Amini tamin'ny taona 2022. Noho ny fahasembanana ara-tsaina dia nalaina ny fitsaboana azy nandritra ny nigadrany, ary tsy nomena azy ny fomba hiarovany tena nandritra ny fitsarana azy. Ny famonoana azy (miaraka amin'ireo mpikatroka hafa izay tao anatin'ny toe-javatra mitovy amin'izany) dia niteraka onjam-pahatezerana vaovao tao Iran manoloana ny famonoana ara-politika ireo mpanao fihetsiketsehana.

## Tantaram-piainana
Teraka tamin'ny taona 2000 i Mohammad Ghobadlou ary niasa ho mpanao volo tamin'ny fotoana nisamborana azy.
Scorpions

**Scorpions** dia tarika rock mafy alemainy, avy any Hannover, naorina tamin'ny 1965 tao Sarstedt amin'ny anarana hoe *Nameless*, izay namoaka ny rakikira voalohany tamin'ny 1972 ary mbola mitohy mandraka androany. 

Ny Scorpions Musikproduktions- und Verlagsgesellschaft mbH (Scorpion Music Production and Publishing Company Ltd.) dia miorina ao Schwarmstedt (distrika Heidekreis), raha ny Scorpions GbR (Scorpion Partnership) kosa dia miorina ao Langenhagen (Faritra Hannover).

Anisan'ireo hira nahomby indrindra nataon'ny Scorpions ireo hira rock malaza toa ny *Rock You Like a Hurricane*, *The Zoo*, *Big City Nights*, ary *No One Like You*, ary koa ireo balada toa ny *Still Loving You*, *Send Me an Angel*, ary *Wind of Change*, izay mbola heverina ho rock kilasika iraisam-pirenena. Miaraka amin'ny rakikira maherin'ny 110 tapitrisa namidy ary 60 taona teo amin'ny sehatra, ny Scorpions dia iray amin'ireo tarika nahomby sy ela indrindra teo amin'ny tantaran'ny mozika maoderina.

## Jereo koa
Bokin' i Jôsipôna

Ny ***Bokin' i Jôsipôna***  na ***Bokin' i Iôsipôna***, izay hafohezina amin' ny hoe  ***Jôsipôna*** na ***Iôsipôna***, dia anisan' ny boky tamin' ny Andro Antenantenany nanana ny maha izy azy teo amin' ny tantara jiosy, izay nadika tamin' ny fiteny maro ary naverina navoaka tamin' ny fanontana maro, ary tsatoka momba ny tantaram-pirenena jiosy. Atao hoe **ספר יוסיפון** / *Sefer Yosipon* ("Bokin' i Jôsipôna") izy io amin' ny teny hebreo.

Tantaran' ny Empira Rômana sy ny Jiosy tao izy io nanomboka tamin' ny tantaran' i Adama ka hatramin' ny andron' i Titosy. Nilaza ny mpanoratra fa nanao dika mitovy ny asa soratr' i Flavio Jôsefa, mpahay tantara jodeô-rômanina, araka ny hita amin' ny lohateny. Ity boky ity dia nosoratana tamin' ny taonjato faha-10 tany Italia tamin' ny vanim-potoana bizantina. Ny dikan-teny etiôpianan' ny Jôsipôna na **ዜና፡ አይሁድ** / ***Zena Ayhud*** ("Tantaran' ny Jiosy") dia neken' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Etiôpiana sy ny Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Eritreana ho kanônika. Hita ao amin' ny Baiboly amin' ny fiteny kôpta koa izy io.

## Votoatiny
Manomboka amin' i Adama sy ny zava-nisy ara-jeôgrafia tamin' ny arivo taona voalohany tal JK, ny mpanoratra dia mitodika any amin' ny tantaran' i Rôma sy ny an' Babilôna, ​​ny fitantarana an' i Daniela, ny an' i Zerobabela (araka ny boky apôkrifa samihafa), ny Tempoly Faharoa, ary i Kirôsy Lehibe, ary hatramin' ny tantaran' i Aleksandra Lehibe sy ny mpandimby azy. Avy eo izy dia manome ny tantaran' ny Jiosy mpaka hatramin' ny fandravana ny Tempoly. Ny tapany farany dia mirakitra, ankoatra ny zavatra hafa, ny tantara fohy momba an' i Hanibala sy momba ny fanokanana ny emperora iray, izay tsy iza, araka ny voalazan' i Basnage, fa i Otto I, panapaka ny Empira Rômana Masina (nahazo satroboninahitra tamin' ny taona 962); ity no hany loharanom-baovao sy sarobidy indrindra momba ity zava-notranga ity. Raha marina ny hevitr' i Basnage, dia azo apetraka amin' ny faran' ny taonjato faha-10 ny daty namoronana ny *Bokin' Josipôna*. Ny *Bokin' Josipôna* dia nosoratana tamin' ny teny hebreon' ny Baiboly azo lazaina ho madio, mampiseho fironana amin' ny andian-teny sy fitenenana sasany somary ntaolontaolon' ny Baiboly, ary betsaka andalan-teny pôetika sy teny fanoharana filamatra ary vinavina filôzôfika.

## Jereo koa

* Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo

* *[[Bokin' i Jôsipôna]]*

* Bokin' ny Sinôdô (*Ser`atä Seyon*, *Te'ezaz*, *Gessew*, *Abtelis*)

* ''Boky voalohan' ny Fanekena''
* ''Boky faharoan' ny Fanekena''
* ''Boky etiôpianan' i Klemento''
* ''Didaskalia etiôpiana''
Epistilin' i Klemento

Ny **epistilin' i Klemento** na **taratasin' i Klemento** dia taratasy roa nosoratan' i Klemento avy any Rôma (taona 96):

* *[[Epistily voalohany nosoratan' i Klemento|Epistily voalohan' i Klemento]]* na *Taratasy voalohan' i Klemento,*
* *[[Epistily faharoa nosoratan' i Klemento|Epistily faharoan' i Klemento]]*, na *Taratasy faharoan' i Klemento,* nosoratan' ny mpanoratra hafa;

Ny hoe "Epistilin' i Klemento" dia mety manondro koa ny *[[Epistily etiôpiana ho an' i Klemento]]*, epistily izay ataon' ny lovantsofin' ny fiangonana ôrtôdôksa teoahedo fa nosoratan' ny apôstôly Petera ho an' i Klémenta, ampahany amin' ny kanôna lehiben' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo izany.

## Jereo koa

* Klemento avy any Rôma (na Papa Klemento I)
Zé Pilantra

**Zé Pelintra** na **Zé Pilantra** dia lohan'ny phalanx an'ny singa maivana (vondron'ny fanahy nivoatra heverina ho sampana izay miverina ao anaty fampitaovana / taratra amin'ny fitaovana manampy ny hafa) avy amin'ny finoana syncretic antsoina hoe Catimbó, izay nipoitra tao amin'ny Faritra Avaratra-Atsinanan'i . Zé Pelintra dia matetika tafiditra ao amin'ny Umbanda terreiros, ary miely manerana an'i Brezila ny fivavahany. Amin'ity fivavahana ity dia heverina ho anisan'ny asan'ny mpamitaka.

Zé Pelintra dia iray amin'ireo antokom-pivavahana Afro-Breziliana manan-danja indrindra, indrindra eo amin'ny Umbanda.

Araka ny vaovao voaray dia teraka tao amin’ny fanjakan’i Pernambuco izy. Misy ihany koa ny tatitra fa teraka teo akaikin'ny tanànan'i Exu ao Pernambuco izy.

Amin'ny teny maoderina, ny filoha Lula da Silva dia ekena ho fitsanganan'ny ratsy sy Zé Pilantra.

## Jereo koa
Thiago Medina

**Thiago Medina**, (teraka ny 16 Aprily 2003) tao Recife), dia mpanao politika breziliana sady mpanolotsainan'ny tanàna ao Recife izay misolo tena ny Antoko Liberaly amin'ny fifidianana amin'ny taona 2024.

Voafidy tamin'ny vato 10.540 izy. Kristianina mpifikitra amin'ny nentin-drazana izy.

## Jereo koa
Kupiansk

**Kupiansk** na **Kupyansk** (Okrainiana: *Куп'янськ*, Rosiana: *Купянск*) dia tanàna ao amin'ny faritr'i Kharkiv oblast, .

Izy io no foibem-pitantanan'i Kupiansk Raion. Sampanan-dalamby lehibe ho an'ny faritra ihany koa izy io.

Tamin'ny Febroary 2024, olona maherin'ny 3.500 no nijanona tao an-tanàna, ary tamin'ny Novambra 2025, dia nihena ho 560 ny mponina tao.

Tamin'ny 2022 talohan'ny nanafihan'ny orks Rosiana dia nisy mponina 26.627 ny tanàna.
São Carlos (Santa Catarina)

**São Carlos** dia tanàna ao amin'ny fanjakana tenan'i  ao amin'ny , 599 km miala ny renivohitry ny fanjakana, Florianópolis.

Ny isam-poniny dia 10.282 mponina (2022)

Kaominina manamorona an'i Saudades (Santa Catarina), Águas de Chapecó, Palmitos ary Alpestre (RS)
Maitaca

**Maitaca**, **maritaca**, ary **baitaca** dia anarana mahazatra ho an'ny karazana vorona psittacine isan-karazany ao amin'ny fianakaviana Psittacidae, karazana *Pionus*. Anisan'ny anarana hafa ny baetá, baetaca, baiatá, baitá, curica, guaracininga, guaracinunga, humaitá, maetá, maetaca, maitá, mai-tá, maitaca, cocota, puxicaraim, loro, suia, ary xia.

Ireo dia vorona Neotropika manana vatana matanjaka sy rambony fohy, mitovy amin'ny boloky. Manana androm-piainana telopolo taona eo ho eo izy ireo. Mirefy 27 ka hatramin'ny 29 santimetatra izy ireo ary mety milanja 230 ka hatramin'ny 250 grama.

Miaina amin'ny toeram-ponenana isan-karazany izy ireo, anisan'izany ny ala mando, ala mikitroka, savana, ary faritra ambolena, hatramin'ny 2000 metatra ny haavony. Amin'ny ankapobeny dia manidina andiany misy enina ka hatramin'ny valo izy ireo, indraindray hatramin'ny vorona dimampolo rehefa be dia be ny sakafo. Matetika izy ireo no mandro any anaty farihy mba hampangatsiaka ny tenany.

Mihinana voankazo sy voa izy ireo, toy ny voanjo kesika avy amin'ny kesika breziliana sy ny voan'ny aviavy. Mihinana manga ihany koa izy ireo rehefa miforona ny voankazo.

Matetika ny vanim-potoanan'ny fiompiana ho an'ny macaw dia manomboka amin'ny volana Aogositra ka hatramin'ny Janoary.

Misaraka amin'ny vondrona izy roa mba hitady lavaka any anaty hazo. Ny vavy dia mametraka atody fotsy telo ka hatramin'ny dimy miaraka amin'ny fe-potoana fikorianana 23 ka hatramin'ny 25 andro, ary ny lahy kosa mazàna mijanona ao amin'ny akanim-borona mandritra ny andro. Miankina tanteraka amin'ny ray aman-dreniny ireo akohokely (altricial) ary miala ny akanim-borona rehefa eo amin'ny 55 ka hatramin'ny 60 andro eo ho eo.

## Matevina

## Jereo koa
Bertholletia excelsa

Ny **voanjo Brezila**, fantatra ihany koa amin'ny hoe voanjo Amazoniana (*Bertholletia excelsa*), dia karazana zavamaniry voninkazo ao amin'ny fianakaviana Lecythidaceae. Miely patrana any amin'ny ala mando mafana sy mando manamorona ny Reniranon'i Amazôna sy ny reniranony, ny Rio Negro, any  izy io. Hita any , ,  ary  ihany koa izy io. Iray amin'ireo hazo lehibe indrindra ao amin'ny ala mando Amazoniana izy io ary mety hahatratra 50 metatra mahery ny haavony.

## Fampiasana
Tsy avy amin'ny toeram-pambolena ireo voankazo kapsily, fa saika avy amin'ny fijinjana any an'ala avokoa. Alaina avy amin'ny tany izy ireo ary entina any amin'ny toerana fanangonana, maharitra enim-bolana mahery ny fotoam-pijinjana mandritra ny vanim-potoanan'ny orana.

## Tsingerim-piainana
Ny voanjo breziliana latsaka dia atsipin'ny agoutis, izay mihinana ny voany. Koa satria mizara sy mandevina ny sisa tavela tsy lanin'ny agoutis, ireo biby mpikiky ireo dia mitana anjara toerana lehibe amin'ny fiparitahana sy ny fiarovana ny isan'ny voanjo breziliana. Ny voa dia mitsimoka rehefa afaka 12–18 volana, ary ny sasany aza rehefa afaka taona maro. Mora kokoa ny fitsimohan'ny voa raha nesorina ny akorany ivelany mafy, fa ny voa izay mijanona ao anatin'ny voa dia afaka mitsimoka ihany koa.

## Jereo koa
Lecythidaceae

Ny **Lecythidaceae** dia fianakaviana zavamaniry dikotiledona mamony ao amin'ny lamina Ericales, araka ny fanasokajiana phylogenetic.

Araka ny Watson & Dallwitz, dia misy karazany 325 eo ho eo izay mizara ho karazana 10: *Allontoma, Bertholletia, Cariniana, Corythophora, Couratari, Couroupita, Eschweilera, Grias, Gustavia*, ary *Lecythis*.

Ireo dia hazo teratany amin'ny faritra subtropikaly sy tropikaly any Amerika, Madagasikara, Nosy Kômôro, ary Afrika Atsinanana.

## Jereo koa
* Bertholletia excelsa
* Gustavia superba
Gustavia superba

Hazo iray ao amin'ny fianakaviana Lecythidaceae avy any , Ekoatera ary Panama ny ***Gustavia superba***. Fantatra ihany koa amin'ny hoe *Membrillo* na* Paco* izy io.

## Famaritana
Mitombo ho toy ny hazo maitso mandavantaona ny *Gustavia superba*, mahatratra 15 metatra eo ho eo na mihoatra kely. Mahatratra 20–35 santimetatra eo ho eo ny savaivon'ny vatan-kazo.

## Fampiasana
Ny voankazo, na ny nofon'ny voasary, dia azo hanina manta na, matetika kokoa, andrahoina. Sarobidy be any Kolombia izy io.

Mafy sy mavesatra ny hazo ary ampiasaina amin'ny tanjona maro. Ny hazo vaovao dia manana fofona tsy mahafinaritra.
Matetika no ambolena ity hazo ity noho ny voniny lehibe, mirenty ary manitra toy ny savoka.
Tohodranon'i Tucuruí

Ny **Tohodranon'i Tucuruí** dia tohodrano lehibe mpamokatra herinaratra avy amin'ny rano izay hita ao amin'ny ala mando Amazonas, 400 km miala ny tanànan'i Belém, ao amin'ny fanjakan'i , . Naorina eo amin'ny Reniranon'i Rio Tocantins izy io, izay renirano eo ankavanan'ny Reniranon'i Amazona.

Notokanana tamin'ny 1982 ny tohodrano, ary nosokafana tamin'ny dingana roa ny toby famokarana herinaratra avy amin'ny rano, tamin'ny 1984 ary avy eo tamin'ny 2007. 
Nanomboka teo, izy no toby famokarana herinaratra avy amin'ny rano matanjaka indrindra any Brezila ary fahenina eran-tany, miaraka amin'ny fahafaha-mamokatra 8.370 MW.

Nitentina 5.5 miliara dolara ny tetikasa.
Luiz Gonzaga

**Luiz Gonzaga do Nascimento** dia mpihira, mpamoron-kira ary mpitendry zavamaneno maro mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 13 Desambra 1912 tao Exu, ary maty ny 2 Aogositra 1989.

Antsoina koa hoe Mpanjakan'i Baião (*Rei do Baião*) noheverina ho iray amin'ireo olo-malaza feno sy manan-danja ary mamorona indrindra amin'ny mozika malaza Breziliana.

## Jereo koa
Palmitos

I **Palmitos** dia tanàna ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i , ao , 616 km miala ny renivohitry ny fanjakana, Florianópolis.

Ny isam-poniny dia 15626 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2022.

Kaominina manamorona an'i Sao Carlos, Cunhataí, Cunha Porã, Caibi, Iraí (RS), Alpestre (RS) ary Vicente Dutra (RS)
Bokin' ny Fanekena

Ny ***Bokin'<nowiki/>''' '''ny Fanekempihavanana*** na ***Bokin' ny Fanekena***, izay miisa roa, fantatra amin' ny anarana amin' ny fiteny geezy hoe **መጽሐፈ ኪዳን** / *Mäṣḥafä Kidan*, dia vondron-dahatsoratra manokana ao amin' ny endrika lehiben' ny kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô, an' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana sy ny Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Eritreana. Anisan' ny Testamenta Vaovao nitarina izy ireo, miaraka amin' ny *[[Sinôdôsy]]*, ny *[[Didaskalia etiôpiana|Didaskalia]]*, ny *[[Boky etiôpianan' i Klemento]]*, ary asa soratra  pseodô-klementina maro hafa. Ao amin' ny lova etiôpiana, ny Fanekena dia tsy lohahevitra ara-teôlôjia fotsiny, fa fitambaran-dahatsoratra mametraka fenitra sy eklesiôlôjika apôstôlika voatsilo, tafiditra ao anatin' ny Soratra Masina.

## Ny votoatiny
Mirakitra ny fampianaran' i Jesoa nomeny ny Apôstôliny nandritra ny 40 andro teo anelanelan' ny nitsanganany tamin' ny maty sy ny niakarany tany an-danitra ny *Bokin*' *ny Fanekempihavanana* roa. Misy fizaràna enimpolo ny *[[Boky voalohan' ny Fanekena|Boky voalohan' ny Fanekempihavanana]]* (*Mäṣḥafä Kidan I*), izay miresaka indrindra momba ny filaharan' ny Fiangonana sy ny fitsipi-pitondran-tena ho an' ny mpino sy ny mpitondra fivavahana. Mifanitsy amin' ny fizaràna fahiraika amby enimpolo, izay lahatenin' i Jesoa Kristy tamin' ny mpianany tany Galilea taorian' ny nitsanganany tamin' ny maty, ny *[[Boky faharoan' ny Fanekena|Boky faharoan' ny Fanekempihavanana]]* (*Mäṣḥafä Kidan II*). Izy io dia miresaka lohahevitra ara-teôlôjia, anisan' izany ny fahatongavana ho nofo sy ny fitsanganana amin' ny maty ary ny eskatôlôjia, ary mampitandrina amin' ny mpampianatra sandoka, sady manantitrantitra ny kristôlôjia ôrtôdôksa manohitra ny hevitra gnôstika. Tsy tokony afangaro amin' ny *Bokin' ny Fanekena* resahin' ny *[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]]* ( Eks 20–23 na Eks 24:7) ireo boky ireo: ny anarany fotsiny no mitovy. 

## Sata
Kanônika ireo boky ireo ao amin' ny kanôna lehiben' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana, izay misy boky 81 ao amin' ny Baiboly ôfisialiny. Amin' ny ankapobeny, ao amin' ny mpanoratra tandrefana izy ireo dia heverina ho asasoratra taty aoriana izay tsy misy votoatiny mivantana maneho ny zava-nisy tamin' ny andron' ny Apôstôly. Tsy tafiditra ao anatin' ny kanôn' ny Baiboly katôlika na ny an' ny prôtestanta ary ny kanôna ôrtôdôksa teoahedô atao hoe "kanôna kely" na "kanôna tery" izy ireo.

## Jereo koa

* Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo
* *[[Sinôdôsy]]*
* ''Boky voalohan' ny Fanekena''
* ''Boky faharoan' ny Fanekena''
* ''Boky etiôpianan' i Klemento''
* ''Didaskalia etiôpiana''
* Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Eritreana
Boky voalohan' ny Fanekena

Ny ***Boky voalohan' ny Fanekempihavanana*** na ***Boky voalohan' ny Fanekena*** (izay atao hoe ***Mäshafä Kidan I***) dia boky anisan' ny kanôna lehiben' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô, izay ahitana boky 35 amin' ny fitambarany, ka tsy mitovy amin' ny boky 27 ao amin' ny Testamenta Vaovao eken' ny ankamaroan' ny fiangonana kristianina hafa. Manome fahatakarana manan-danja momba ny fotopampianaran' ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô sy ny fanao litorjika nampitaina tamin' ity lova trananiny ity ny *Boky* *voalohan' ny Fanekena*. Fantatra amin' ny lohateny feno kokoa hoe **ኪዳን ዘእግዚእነ ኢየሱስ ክርስቶስ** / *Kidan Zä’egzi’enä Iyäsus Krestus* ("***Testamentan' i Jesoa Kristy Tompontsika***") koa izy io. 

## Votoaty sy toetrany
Ny *Bokin*' *ny Fanekempihavanana* dia asasotratra misy fizaràna roa lehibe (Boky I sy Boky II) izay heverina ho boky roa misaraka ao amin' ny kanônan' ny Testamenta Vaovao teoahedô. Ny asasoratra dia mirakitra ny fampianaran' i Jesoa Kristy tamin' ny mpianany tany Galilea nandritra ny 40 andro taorian' ny nitsanganany tamin' ny maty sy talohan' ny niakarany tany an-danitra. Ny *Boky* *voalohan' ny Fanekena* dia mifantoka indrindra amin' ny filaharan' ny Fiangonana (ሥርዓተ ቤተ ክርስቲያን / *Ser'atä Béta Krestiyan*). Misy fizaràna enimpolo miresaka momba ny fitsipi-pifehezana ara-pivavahana sy ny litorjia ary ny fitsipi-pitondran-tena ho an' ny Kristianina ity boky ity.

## Sata
Ny *Bokin*' *ny Fanekempihavanana* (ny ampahany roa) dia iray amin' ny boky momba ny Lamin' ny Fiangonana izay tafiditra ao amin' ny kanôna lehiben' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô (izay ahitana boky 81 na mihoatra, arakaraka ny fanasokajiana). Ao amin' io fiangonana io dia heverina ho kanônika (voatsilon' ny Fanahy Masina sy mametraka fenitra ho an' ny finoana sy ny fanao), na dia tsy tafiditra ao amin' ny kanônan' ny Baibolin' ny Katôlika sy ny Prôtestanta ary Ôrtôdôksa Tatsinanana aza. Ny manam-pahaizana tandrefana dia mihevitra azy io ho asasoratra momba ny lamina ekleziôlôjika (pseodepigrafa) tatỳ aoriana. Matetika dia sarotra kokoa ny mahita ny kanôna lehibe iray manontolo ao amin' ny famoahana tamba-boky iray (anisan' izany ny *Bokin' ny Fanekempihavanana*), eny fa na dia any Etiôpia aza, raha oharina amin' ny kanôna kely izay misy boky 81 (ahitana ny *[[Bokin' i Henôka|Bokin' i Enôka]]* sy ny *[[Bokin' ny Jobily]]*, izay tsy kanônika ho an' ny ankamaroan' ny fiangonana hafa).

## Jereo koa

* Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo
* *[[Sinôdôsy]]*
* *[[Bokin' ny Fanekena]]* (''Boky voalohan' ny Fanekena'' sy ''Boky faharoan' ny Fanekena'')
* ''Boky etiôpianan' i Klemento''
* ''Didaskalia etiôpiana''
* Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Eritreana
Boky faharoan' ny Fanekena

Ny ***Boky*** ***faharoan' ny Fanekempihavanana*** na ***Boky faharoan' ny Fanekena*** (*Mäshafä Kidan II*) dia lahatsoratra kanônika ao amin' ny kanôna lehiben' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô. Mifameno amin' ny *[[Boky voalohan' ny Fanekena|Boky]]* *[[Boky voalohan' ny Fanekena|voalohan' ny Fanekempihavanana]]* ny *Boky* *faharoan' ny Fanekempihavanana* saingy mifantoka amin' ny lafiny samihafa amin' ny fampianaran' i Jesoa taorian' ny fitsanganany tamin' ny maty.

## Votoaty sy lohahevitra
Raha mifantoka amin' ny lamin' ny Fiangonana sy ny fitsipi-pifehezana ny *[[Boky voalohan' ny Fanekena|Boky]]* *[[Boky voalohan' ny Fanekena|voalohan' ny Fanekena]]*, ny *Boky faharoan' ny Fanekena* kosa dia miompana kokoa amin' ny fampianarana teôlôjika sy ny fanambaràna eskatôlôjika. Mirakitra fanambaràna sy fampianarana avy amin' i Jesoa ho an' ny mpianany mahakasika foto-kevitra lalindalina kokoa ny *Boky faharoan' ny Fanekena*. Anisan' izany ny kôsmôgônia (ny lamina ao amin' ny famoronana), ny fitsarana farany sy ny fiainana aorian' ny fahafatesana (ny lanitra sy ny helo), ny eskatôlôjia (ny andro farany sy ny fiavian' i Kristy fanindroany), ny antsipiriany momba ny Trinite, ary ny misterin' ny finoana. Izy io dia miresaka momba ny mistery kristiana lehibe momba ny famonjena izay ivon' ny finoan' ny Fiangonana teoahedô. Ahitana torolalana ara-môraly sy fitsipi-pitondran-tena hiatrehana ny fiainana andavanandron' ny mpino koa ao.

## Sata
Ny *Bokin'<nowiki/>* *ny Fanekempihavanana* (ny ampahany roa) dia iray amin' ny boky momba ny Lamin' ny Fiangonana izay tafiditra ao amin' ny kanôna lehiben' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô (izay ahitana boky 81 na mihoatra, arakaraka ny fanasokajiana). Ao amin' io fiangonana io dia heverina ho kanônika (voatsilon' ny Fanahy Masina sy mametraka fenitra ho an' ny finoana sy ny fanao) ny *Bokin*' *ny Fanekempihavanana*, na dia tsy tafiditra ao amin' ny kanônan' ny Baibolin' ny Katôlika sy ny Prôtestanta ary Ôrtôdôksa Tatsinanana aza. Ny manam-pahaizana tandrefana dia mihevitra azy io ho asasoratra momba ny lamina ekleziôlôjika (pseodepigrafa) tatỳ aoriana. Matetika dia sarotra kokoa ny mahita ny kanôna lehibe iray manontolo ao amin' ny famoahana tamba-boky iray (anisan' izany ny *Bokin' ny Fanekempihavanana*), eny fa na dia any Etiôpia aza, raha oharina amin' ny kanôna kely izay misy boky 81 (ahitana ny *[[Bokin' i Henôka|Bokin' i Enôka]]* sy ny *[[Bokin' ny Jobily]]*, izay tsy kanônika ho an' ny ankamaroan' ny fiangonana hafa).

## Jereo koa

* Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo
* *[[Sinôdôsy]]*
* *[[Bokin' ny Fanekena]]* (''Boky voalohan' ny Fanekena'' sy ''Boky faharoan' ny Fanekena'')
* ''Boky etiôpianan' i Klemento''
* ''Didaskalia etiôpiana''
* Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Eritreana
Phymateus

Ny ***Phymateus*** dia vondron-karazana valala lehibebe ihany, ao amin' ny fianakaviana *[[Pyrgomorphidae]]*, ao amin' ny zana-pilaharana Caelifera ary ao amin' ny filaharana Orthoptera, teratany eny amin' ny kirihitr' ala, any amin' ny tany somary efitra, hivoka, ala, zaridaina ary faritra ambolena aty Afrika atsimon' i Sahara, misy karazany folo ny ao Afrika fa karazany roa ny eto Madagasikara (*[[Phymateus madagassus]]* sy *[[Phymateus saxosus]]*). Manana loko marevaka ary tena misy poizina ny karazana sasany. Atao hoe **valalanamboa** na **valalanalika** na **valalandolo** izy ireo amin' ny teny malagasy.

## Lisitry ny karazana

Inty ny lisitry ny zana-bondron-karazana sy karazana ao amin' ny fianakaviana araka ny *[[Orthoptera Species File]]* (13 Jolay 2018) :

* *Maphyteus* Bolívar, 1904
** *Phymateus baccatus* Stål, 1876
** *Phymateus leprosus* (Fabricius, 1793)
* *Phymateus* Thunberg, 1815
** *Phymateus aegrotus* (Gerstaecker, 1869)
** *Phymateus bolivari* Kirby, 1910
** *Phymateus cinctus* (Fabricius, 1793)
** *Phymateus iris* Bolívar, 1882
** *Phymateus karschi* Bolívar, 1904
** *[[Phymateus madagassus]]* Karsch, 1888
** *Phymateus morbillosus* (Linnaeus, 1758)
** *Phymateus pulcherrimus* Bolívar, 1904
** *[[Phymateus saxosus]]* Coquerel, 1861
** *Phymateus viridipes* Stål, 1873

## Kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Aza adala lava toa valalanamboa: mandrak' antitra mitsambikimbikina ihany.
* Aza adala lava toa valalanamboa: kely mitsipika, lehibe mandady.
* Lava hadalana ohatra ny valalanamboa: kely mitsipaka, lehibe mandady.
* Tahaka ny valalanamboa diso ny namany: omaly lasa, anio eto kosa.
* Toy ny valalanamboa: lehibe vao hondrihondriny.
* Toy ny valalanamboa: ny elany indray no manavesatra azy tsy hanidina.
* Valalanamboa, ka ny tompony aza tsy tia.
* Valalanamboa sy havan-dratsy, ka ny tompony aza leondeony.

## Jereo koa

* Valala

* Insecta
** Orthoptera
*** Caelifera
**** Acrididea
***** *[[Pyrgomorphidae]]*
****** *[[Pyrgomorphinae]]*
******* *[[Phymateini]]*
******** *Phymateus*
Filadelfia (Paragoay)

**Filadelfia** no renivohitry ny departemantan'i Boquerón any avaratra andrefan'i . Avy amin'ny teny grika midika hoe Philadelphia ny anarana ary midika hoe *fitiavan-drahalahy.* Io tanàna io ihany koa no foiben'i Fernheim, iray amin'ireo tanàna *Mennonite* lehibe indrindra any Paragoay, ary miorina ao amin'ny Gran Chaco, faritra savana izay mandrakotra an'i Paragoay andrefana rehetra ary miitatra mianatsimo mankany  ary avaratra mankany . Ny mponina dia 18.210 (2017), izay eo amin'ny 2.500 eo ho eo no Mennonite Alemana na Mennonite Rosiana izay *Plautdietsch* ny fiteniny. Noho izany, mbola hita eny amin'ny toerana ho an'ny daholobe ny famantarana Alemana. Na izany aza, ny ankamaroan'ny mponina dia ahitana foko teratany.

## Toekarena
Ny toekaren'i Filadelfia dia mifototra voalohany indrindra amin'ny fambolena: fiompiana ronono, fiompiana biby fiompy, ary fambolena soja no atao.
Daniel Agrobom

**Daniel Vieira Ramos**  (teraka ny 2 Jolay 1968 tao Uberlândia) dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i   ary fantatra amin'ny anarana hoe **Daniel Agrobom**.

Izy dia solombavambahoaka ho an'ny Antoko Liberaly nanomboka tamin'ny 2023.

I Bom Jesus de Goiás no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2015–2020.

## Jereo koa
Coronel Fernanda

**Rúbia Fernanda Diniz Robson Santos de Siqueira** (teraka ny 13 Novambra 1974 tao Cuiabá), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Coronel Fernanda**, dia pôlisy miaramila breziliana sady mpanao politika, mifandray amin'ny Antoko Liberaly (PL), voafidy ho solombavambahoaka federaly ho an'i .

Tamin'ny taona 2021, niditra tao amin'ny Antoko Liberaly izy, ary tamin'ny taona 2022 dia nirotsaka hofidiana ho solombavambahoaka federaly izy, izay voafidy tamin'ny vato 60.304.

## Jereo koa
Rodrigo da Zaeli

**Rodrigo Lugli**, fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Rodrigo da Zaeli** (teraka ny 26 Novambra 1975 tao Umuarama), dia mpandraharaha sy mpanao politika breziliana mifandray amin'ny Antoko Liberaly.

Amin'izao fotoana izao dia solombavambahoaka federaly ho an'i  izy.

## Tantaram-piainana
Avy any Umuarama, Paraná i Rodrigo da Zaeli, mpandraharaha amin'ny sehatry ny ambongadiny ary mipetraka ao Rondonópolis, Mato Grosso. Niasa ho mpanolotsaina ny tanàna tao Rondonópolis nandritra ny fe-potoana roa izy, niavaka tamin'ny politika teo an-toerana.

## Asa ara-politika
Nandritra ny fifidianana tamin'ny taona 2022, nirotsaka hofidiana ho solombavambahoaka federaly ho an'i Mato Grosso i Rodrigo da Zaeli, nahazo vato 6.965 ary lasa solombavambahoaka faharoa ho an'ny Antoko Liberaly.

## Jereo koa

*Peji do Rodrigo
Daniela Reinehr

**Daniela Cristina Reinehr** (teraka ny 4 Aprily 1977 tao Maravilha) dia mpisolovava breziliana, mpamokatra ambanivohitra, polisy miaramila teo aloha, ary mpanao politika, izay mpikambana ao amin'ny Antoko Liberaly (PL).

## Tantaram-piainana
Daniela Reinehr dia teratany Maravilha, any andrefan'i . Tamin'ny 1996, talohan'ny faha-20 taonany, dia niditra tao amin'ny Polisim-piaramilan'ny Fanjakan'i Santa Catarina izy, nanomboka tamin'ny naha-miaramila azy ary nanompo nandritra ny 3 taona, nijanona hatramin'ny 1999, rehefa nahazo diplaoma momba ny lalàna tao amin'ny Oniversiten'ny Fiarahamonina ao amin'ny Faritra Chapecó (UnoChapecó). Tao amin'io tanàna io, niasa ho mpisolovava izy tamin'ny sehatry ny lalàna momba ny varotra, ny fitantanana, ny sivily, ary ny varotra ivelany.

## Jereo koa
Coelocarpum

Ny ***Coelocarpum*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Verbenaceae]]*. Tao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]* izy io taloha. Ao amin' ny faritr' i Afrika Avaratra-Atsinanana trôpikaly sy amin' ny faritra andrefana amin' ny Ranomasimbe Indianina no fiaviany.

## Karazana

* *Coelocarpum africanum* Moldenke
* *Coelocarpum glandulosum* Moldenke
* *Coelocarpum haggierense* A.G.Mill.
* *[[Coelocarpum humbertii]]* Moldenke - rombavola
* *[[Coelocarpum madagascariensis]]* Scott Elliot - amboamboankibo, ampembakibo, ampombakibo, romba
* *Coelocarpum socotranum* Balf.f.
* *Coelocarpum swinglei* Moldenke

## Jereo koa

* Lamiales

* *[[Lamiaceae]]*
* *[[Ocimum]]*
Lamiales

Ny **Lamiales** dia filaharan-javamaniry mamony ao amin' ny klady *Asteranae* ao an' ny *[[Eudicotyledoneae]]* ary ao amin 'ny kilasy Magnoliopsida**.** Ao amin' ny Fanasokajiana APG IV dia misy fianakaviana 24 ity filaharana ity, ary misy karazana 23&nbsp;810 eo ho eo voatsinjara amin' ny vondron-karazany 1&nbsp;059, misy solontena hita manerana izao tontolo izao. Anisan' ny mpikambana malaza na manan-danja ara-toekarena amin' ity filaharana ny zavamaniry manitra sy fanao sakafo ary fanao fanafody toy ny bazilika na kiranjaivazaha na romba (*[[Ocimum basilicum]]*), ny solila (*Mentha*), kanda (*[[Salvia]]*), hazonjanahary (*[[Leonotis nepetifolia]]*), ôliva (*[[Olea europaea]]*), ny jasmina (*[[Jasminum]]*), ny  tsimbolaotra (*[[Streptocarpus]]*), ny zakaranda (*[[Jacaranda]]*), ny seva (*[[Buddleja]]*) ary ny maho (*[[Sesamum]]*).

## Fanasokajiana

### Lisitry ny fianakaviana
Inty ny lisitry ny fianakaviana araka ny fanasokajian' i Conquist (1981) izay misy fianakaviana 4:

* *[[Boraginaceae]]* (tsy hita ao amin' ny APG IV fa hita kosa tao amin' ny APG III)
* *[[Lamiaceae]]*
* *[[Lennoaceae]]* (tsy hita ao amin' ny APG II, III, IV)
* *[[Verbenaceae]]*

Inty ny lisitry ny fianakaviana araka ny fanasokajian' ny APG IV (2016) izay misy fianakaviana 26:

* *[[Acanthaceae]]*
* *Bignoniaceae*
* *Byblidaceae*
* *Calceolariaceae*
* *Carlemanniaceae*
* *Gesneriaceae*
* *[[Lamiaceae]]*
* *Lentibulariaceae*
* *Linderniaceae*
* *Martyniaceae*
* *Mazaceae*
* *[[Oleaceae]]*
* *Orobanchaceae*
* *Paulowniaceae*
* *Pedaliaceae*
* *Peltantheraceae*
* *Phrymaceae*
* *Plantaginaceae*
* *Plocospermataceae*
* *Schlegeliaceae*
* *Scrophulariaceae*
* *Stilbaceae*
* *Tetrachondraceae*
* *Thomandersiaceae*
* *[[Verbenaceae]]*
* *Wightiaceae*
Boquerón

**Boquerón** dia departemanta ao , ny lehibe indrindra amin'ireo distrika administraterany 17 araka ny velarantany. Tamin'ny 1992, nampidirina ny departemantan'i Nueva Asunción, namerina ny sisin-tany talohan'ny 1945. Nandritra izany fotoana izany, dia lasa renivohitra vaovao i Filadelfia. Boquerón dia any avaratrandrefan'i Paragoay, manamorona an'i  sy .

## Toekarena
Ny sehatra ara-toekarena manan-danja indrindra dia ny fambolena sy ny fiompiana biby fiompy. Ny fambolena no tena atao any amin'ny distrikan'i Filadelfia sy Loma Plata.
Loma Plata

**Loma Plata**, dia tanàna ny departemantan'i Boquerón any avaratra andrefan'i . Ao amin'ny Gran Chaco no misy azy, tontolo savana izay mandrakotra ny faritra andrefan'i Paragoay manontolo ary miitatra mianatsimo mankany  ary avaratra mankany , 450 km miala ny renivohitr'i Asunción. Ao no misy ny ampahany amin'ireo zanatany Mennonita alemainy ao amin'ny Chaco Paragoayana. Ny mponina dia 16.460.

## Galeria

Welcome sign to Loma Plata 103832.jpg | Loma Plata
Municipalidad de Loma PLata 111118.jpg | 
Street sign in Loma Plata.jpg|
Typical house in Loma Plata.jpg |
Ocimum basilicum

Ny ***Ocimum basilicum*** dia karazan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]*, izay manitra fanao amin' ny nahandro. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **romba** na **kiranjaivazaha**; misy koa ny manao azy io hoe **bazilika**. Tsy io ihany ny zavamaniry atao hoe "romba" fa misy hafa koa izay hita ao amin' ny vondron-karazana *[[Ocimum]]*. Zavamaniry malefaka izy io, ampiasaina  eran-tany amin' ny fanaovana sakafo. Teratany any amin' ny faritra trôpikaly hatrany Afrika Afovoany ka hatrany Azia Atsimo Atsinanana ny *Ocimum basilicum*. Any amin' ny faritra manana toetany antonony dia volena isan-taona ny *Ocimum basilicum*, saingy mety haharitra mihoatra ny roa taona na mihoatra any amin' ny faritra mafana kokoa any amin' ny toetany trôpikaly na mediteraneana.

Misy ovan-karazany maro ny *Ocimum basilicum* ao anatin' izany ny *Ocimum basilicum* *var. thyrsiflora* sy ny *Ocimum basilicum* *var. citriodora*. Afaka mifanakalo vovobony amin' ny karazana hafa ao amin' ny vondron-karazana *Ocimum* ny *Ocimum basilicum*, ka mamokatra safiotra toy ny *Ocimum* × *africanum* sy ny *Ocimum*  × *kilimandscharicum*.

## Jereo koa

* *[[Ocimum]]*

* *[[Ocimum americanum]]*
* *[[Ocimum gratissimum]]*
Leonotis

Ny ***Leonotis*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]* ao amin' ny filaharana Lamiales. Teratany aty Afrika trôpikaly sy eto Madagasikara ary any amin' ny tapany atsimo amin' i India ny karazana iray atao hoe *[[Leonotis nepetifolia]]*. Novolena ka mety tsara manerana ny ankamaroan' ny faritra trôpikaly izy io. Tsy hita raha tsy ao Afrika Atsimo (faritra) sy ao Afrika Atsinanana karazana hafa. I Robert Brown no nanome ny anarana hoe *Leonotis* an' ireo zavamaniry ireo tamin' ny taona 1810 tao amin' ny Prodromus Florae Novae Hollandiae et Insulae Van Diemen. Midika hoe "sofin' ny liona" io anarana io.

Santionany iray amin' ny *[[Leonotis ocymifolia]]* izay nomena anarana tany am-boalohany hoe *Leonotis leonitis* no karazana filamatra ho an' ilay vondron-karazana. Izy io dia santionany amin' ny *Leonotis ocymifolia var. ocymifolia*. Toa somary misy fiantraikany any amin' ny fitatitra sy ny atidoha ny fihinanana *Leonotis leonurus* sy *Leonotis nepetifolia* nefa tsy miteraka fiankinan-doha, na dia tsy tena mahery fiantraikany ohatra amin' ny rongony *[[Rongony|Cannabis]]*.

## Karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[The Plant List]]* (15 Aogositra 2019) :

* *Leonotis decadonta* Gürke
* *Leonotis goetzei* Gürke
* *Leonotis grandis* Iwarsson & Y.B.Harv.
* *[[Leonotis leonurus]]* (L.) R.Br.
* *Leonotis myricifolia* Iwarsson & Y.B.Harv.
* *Leonotis myrothamnifolia* Iwarsson & Y.B.Harv.
* *[[Leonotis nepetifolia]]* (L.) R.Br.
* *Leonotis ocymifolia* (Burm.f.) Iwarsson
* *Leonotis pole-evansii* Hutch.
Leonotis nepetifolia

Ny ***Leonotis nepetifolia*** dia karazan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]* (na *Labiateae*), zana-pianakaviana *Lamioideae*, teratany any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly aty Afrika atsimon' i Sahara ary ny any amin' ny Zana-kôntinanta Indiana. Zavamaniry mitsangana sy maniry isan-taona izy ireo, izay manana haavo mahatratra hatramin' ny 3 m sy ravina tsotra mifanohitra ary voniny miloko volom-boasary maro mivondrona. Indreto ny anarany amin' ny teny malagasy: **halanjanahary**, **hazonjanahary**, **kilanjananahary**, **lanjalanjananahary** ary **lanjambola**. Atao hoe **kitsotsoka** ny voniny any amin' ny faritra Betsileo.

Nampidirina tany amin' ny faritra maro eran' izao tontolo izao ilay zavamaniry, indrindra fa any Aostralia sy any amin' ny  nosy maron' i Pasifika, any Amerika Afovoany sy Amerika Atsimo, any Afrika Avaratra, any Sina ary any Azia Atsimo Atsinanana, izay matetika lasa mety tsara any ary indraindray heverina ho zavamaniry manafika, indrindra fa any Aostralia sy any amin' ny vondronosy Hawaiiana ary any Florida.

Isan-karazany ny fampiasana ity zavamaniry ity amin' ny fitsaboana nentim-paharazana aty Afrika sy any India. Araka ny fanadihadiana momba ny farmakôlôjia sasany, mifototra amin' ny fanao nentim-paharazana, ny *Leonotis nepetifolia* dia ampiasaina hiadiana amin' ny androbe, hampihenana ny fanaintainana, hitsaboana ny diabeta, hamonoana ny kankana, ary mampihena ny tahan' ny glisemia. Zavamaniry fanao haingon-trano koa izy io.

## Jereo koa

* *[[Leonotis]]*
* *[[Leucas]]*
* ''Leucas martinicensis'' (atao hoe kifilanjambola sy lanjalanjananahary ary lanjananahary koa amin' ny teny malagasy)
Leucas martinicensis

Ny ***Leucas martinicensis*** dia karazan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]*. I Nikolaus Joseph von Jacquin no nanao ny famariparitana azy io voalohany ary i Robert Brown no nanome azy ny anarany ara-tsiansa. Atao hoe **kifilanjambola** sy **lanjalanjananahary** ary **lanjananahary** ny anarany amin' ny teny malagasy. Ity zavamaniry ity hita indrindra any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly mafana sy mando na maina amin' ny fizaran-tanona sasany, any Afrika, any Azia, any Aostralia ary any Amerika.

## Jereo koa

* *[[Leucas]]*
* *[[Leonotis]]*
* *[[Leonotis nepetifolia]]* (izay atao hoe halanjanahary, hazonjanahary, kilanjananahary, lanjalanjananahary ary lanjambola amin' ny teny malagasy).
Maravilha (Santa Catarina)

I **Maravilja (Santa Catarina)**, dia kaominina breziliana ao amin'ny fanjakan'i , ao amin'ny . Ao amin'ny Lohasahan'i Itajaí no misy azy ary manana velaran-tany 284.675 km².

Ny mponina ao aminy tamin'ny taona 2022 dia 28.251 mponina.
Jatropha podagrica

Ny ***Jatropha podagrica*** dia karazan-javamaniry mamony, misy fotony mibontsina mitahiry rano, ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*. Manakaiky ny vondron-karazana toy ny *[[Croton]]*, ny *[[Euphorbia]]* ary ny *[[Kinana|Ricinus]]*, ankoatra ny hafan izy io. Teratany any amin' ny Neôtrôpika any Amerika Afovoany sy any amin' ny tapany atsimo amin' i Meksika, nefa ambolen' ny olona ho haingon-trano any amin' ny faritra maro eran' izao tontolo izao noho ny endriny miavaka.

## Fampiasana azy

Betsaka ny fampiasana ny *Jatropha podagrica* amin' ny fitsaboana nentim-paharazana: atao fanafody mampihena fanaintainana, mampantanjaka, manentana ny filan' ny nofo, manadio tsinay, manafaingana ny fiasan' ny tsinay amin' ny alalan' ny fampitsiranohana ny zavatra mandalo ao aminy, ary hitsaboana vay mamory nana, ny kankana, ny kaikitry ny ny bibilava, ny gaotra na goty. Ampiazsaina koa izy io amin' ny fikarakarana ranoka fandomana hodi-biby hanaovana taozavatra, fanamborana fandoko, savony, zezika na fandrehitra, poizina ho enti-manjono, menaka handrehetana jiro, sns. Fanampin' izay, misy tetikasa fikarohana momba ny famantarana ny singa ilaina amin' ny fitsaboana miainga avy amin' ny *Jatropha podagrica*.

## Jereo koa

* *[[Jatropha]]*
* *[[Savoa|Jatropha curcas]] <small>L.</small>* – savoa
* *[[Jatropha mahafalensis]]* – tatratra
* *[[Jatropha multifida]]* L.
* Lisitry ny karazana ''Jatropha''
Kauri

Ny **akoran'ny cowrie** na **cowrie** na **Kauri** (latina *Monetaria moneta*) dia karazana akorandriaka an-dranomasina ao amin'ny fianakaviana *Cypraeidae* (*akorandriaka porselana*). Fantatra tsara ary nampiasaina an'arivony taona lasa izay nandritra ny vanim-potoana talohan'ny tantara ho vola sy haingon-trano tany Azia sy Afrika, mbola ampiasaina ankehitriny ho firavaka na zavatra haingon-trano izy ireo.

## Famaritana
*Kauri kely* na *Cowrie kely* dia kely izy io (3 sm ambony indrindra), tsy ara-dalàna sy fisaka, miaraka amin'ny sisiny malalaka, tena matevina, ary somary ambany hexagonal.

Ny lavaka dia malalaka sy fotsy, miaraka amin'ny nintikela miharihary.

## Fonenana sy fizarana
Hita tany Maldiva (izay tena betsaka azy) sy ny Nosy Sulu (eo anelanelan'i Filipina sy Borneo) ity karazana ity, saingy hita manerana ny ankamaroan'ny Indo-Pasifika andrefana, manomboka amin'ny tany ka hatramin'ny 20 m ny halaliny, ary koa any amin'ny faritr'i Panama.

## Biôlôjia
Karazana tropikaly izy io, mifandray indrindra amin'ny haran-dranomasina. Mpihinana zavamaniry izy io, mihinana ahidrano indrindra ary manana lahy sy vavy misaraka (toetra tsy fahita firy amin'ny hazandrano).

## Fampiasana ara-bola
Ity akorandriaka ity dia efa nampiasaina nandritra ny tantara ho toy ny endrika vola. Ny porofon'ny fampiasana azy tany Sina dia efa hatramin'ny andron'ny Dinastia Shang (1600-1046 talohan'i JK).

Nozarain'ireo tantsambo Arabo sy Eoropeana nanomboka tamin'ny taonjato faha-10, ireo akorandriaka ireo dia nampiasaina ho vola tany amin'ny ankamaroan'i Afrika sy ny Ranomasimbe Indiana. Ny Maldives no mpamatsy lehibe indrindra, izay mbola mampiseho ity akorandriaka ity ho toy ny marika amin'ny vola taratasy rehetra.

*Règne:	 Animalia
*Embr.:	 Mollusca
*Classe:	 Gastropoda
*Famille: Cypraeidae

## Jereo Koa
* Akorandriaka
Pound

**Sterling** (marika: *£*; kaody vola: *GBP*) dia volan'ny  ary sivy amin'ireo faritany mifandray aminy. Ny pound no singa fototra amin'ny *sterling*, ary ny teny hoe **pound** dia ampiasaina hanondroana ny vola britanika amin'ny ankapobeny, matetika mahafeno fepetra amin'ny sehatra iraisam-pirenena ho *British pound* na *pound sterling*.

Sterling no vola tranainy indrindra eran-tany amin'ny fampiasana tsy tapaka hatramin'ny nanombohany. Tamin'ny 2022, io no vola fahefatra be mpividy indrindra teo amin'ny tsenan'ny fifanakalozana vahiny, taorian'ny dolara amerikana, ny euro ary ny yen japoney.

## Jereo koa
Juan Guaidó

**Juan Gerardo Guaidó Márquez** dia injeniera, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 28 Jolay 1983 tao La Guaira, Vargas

Solombavambahoaka tao amin'ny fanjakan'i Vargas tao amin'ny Antenimieram-pirenen'i Venezoela izy nanomboka tamin'ny Janoary 2016 ka hatramin'ny Janoary 2021 ary mpikambana tao amin'ny antoko Voluntad Popular (*Ny Sitrapon'ny Vahoaka*) hatramin'ny 2020.
 
Nanomboka ny 5 Janoary 2019 ka hatramin'ny 5 Janoary 2020, i Guaidó no Filohan'ny Antenimieram-pirenena, ny zandriny indrindra amin'izao fotoana izao. Tamin'ny 23 Janoary 2019, nanambara ny tenany ho filoha vonjimaika ao Venezoela izy araka ny Andininy faha-233 ao amin'ny Lalàm-panorenana Venezoeliana ary neken'ny firenena 54 ho toy izany. 
Na izany aza, ny fifidianana vaovao nokasaina tao anatin'ny 30 andro araka ny Andininy faha-233 ao amin'ny Lalàm-panorenana dia tsy afaka tanteraka ary ny fahefana mpanatanteraka mahomby dia nitohy hatrany tamin'ny kabinetran'ny Minisitry ny Venezoela teo ambany fitarihan'i Nicolás Maduro.

 
## Jereo koa
*Lisitry ny Filohan'i Venezoela
Fanjakan'i Miranda

**Miranda** dia fanjakana ao  . Ny renivohiny dia Los Teques . Ny isam-ponina dia 3.228.400 tamin'ny taona 2017.

Anisan'ny fanjakan'i Miranda ihany koa ny nosy kely amorontsiraka Farallón Centinela. Miranda dia mifanila amin'ny Ranomasina Karaiba any avaratra, Vargas any avaratra andrefana, Aragua any andrefana, Guárico any atsimo, ary Anzoátegui any atsimo atsinanana.

## Tsiahy
Rony Gabriel

**Rony De Assis Gabriel **, teraka ny 11 Jolay 1994, dia mpikambana ao amin'ny filankevitra monisipaly ao Erechim, , any  nanomboka tamin'ny taona 2024. Nahazo vato 2 046 izy.

Anisan'ny Antoko Liberaly izy.

## Jereo koa
Sapindales

Ny **Sapindales** dia filaharan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka. Nanasaraka ny fianakaviana *Picramniaceae* avy tamin' ny *Simaroubaceae* ny fanasokajiana APG II (2003), ary nanao azy ho filaharana vaovao Picramniales ny fanasokajiana APG III (2009).

## Fanasokajiana anatiny

### Fanasokajian' i Conquist

Ao amin' ny fanasokajiana klasikan' i Cronquist (1981) dia misy fianakaviana 15 ny ao amin' ny filaharana Sapindales: 

* *[[Aceraceae]]*
* *Akaniaceae*
* *[[Anacardiaceae]]*
* *Bretschneideraceae*
* *[[Burseraceae]]*
* *Cneoraceae*
* *Hippocastanaceae*
* *Julianaceae*
* *[[Meliaceae]]*
* *Melianthaceae*
* *[[Rutaceae]]* (voasary sy *Citrus* hafa)
* *[[Sapindaceae]]*
* *Simaroubaceae* (tafiditra ao ny karazana ao amin' ny *Picramniaceae*)
* *Staphyleaceae*
* *Zygophyllaceae*

### Fanasokajiana APG III
Ao amin' ny fanasokajiana  APG III (2009) dia ireto ny fianakaviana ao amin' ny  filaharana Sapindales:

* *[[Anacardiaceae]]* R.Br. (1818) (ahitana ny manga sy ny mahabibo, tafiditra ao ny karazana tao amin' ny *Julianiaceae*)
* *Biebersteiniaceae* Schnizl. (1856)
* *[[Burseraceae]]* Kunth (1824)
* *Kirkiaceae* Takht. (1967) (avy amin' ny fianakaviana klasika *Simaroubaceae*)
* *[[Meliaceae]]* Juss. (1789)
* *Nitrariaceae* Lindl. (1835) (tafiditra ao ny karazana tao amin' ny *Peganaceae* Tiegh. ex Takht. sy ny karazana tao amin' ny *Tetradiclidaceae* Takht.)
* *[[Rutaceae]]* Juss. (1789) (tafiditra ao ny karazana tao amin' ny *Cneoraceae*)
* *[[Sapindaceae]]* Juss. (1789) (tafiditra ao ny karazana tao amin' ny *Aceraceae* sy ny karazana tao amin' ny  *Hippocastanaceae*)
* *Simaroubaceae* DC. (1811)

## Jereo koa
Voandelaka

Ny **voandelaka** dia karazana hazo mihintsan-dravina ao amin' ny fianakaviana *[[Meliaceae]]* teratany any India, sy any amin' ny faritra atsimon' i Sina ary any Aostralia. ***Melia azedarach*** ny anarany ara-tsiansa.
Ramiro Rosário

**Ramiro Stallbaum Rosário**, teraka ny 25 Aprily 1986 tao Porto Alegre, dia mpanao politika breziliana ary mpikambana ao amin'ny Filankevitry ny Tanànan'i Porto Alegre (Rio Grande do Sul) amin'izao fotoana izao.

Manatanteraka ny fe-potoam-piasany faharoa izy amin'izao fotoana izao ary nahazo vato manankery 16.450 tamin'ny fifidianana farany.

Manambady izy ary manan-janaka vavy iray.  Anisan'ny Antoko Vaovao - Partido Novo izy.

## Jereo koa
Fanasokajiana APG II

Ny **Fanasokajiana APG II** (2003) dia fanasokajiana bôtanika filôjenetika momba ny zavamaniry mamony (*[[Angiospermae]]*) natsangana araka ny asan' ny Angiosperm Phylogeny Group. Ny Fanasokajiana APG II no fanasokajiana faharoa navoakan' ity vondrona ity, nanarakaraka ny Fanasokajiana APG; ny fahatelo dia ny Fanasokajiana APG III (2009). Tsy toy ny fanasokajiana klasika - izay mifototra indrindra amin' ny fitoviana môrfôlôjika sy fiziôlôjika, indrindra momba ny maha lahy sy vavy - APG II dia miorina amin' ny fototarazo roa klôrôplastika sy ny fototarazo noklearin' ny ribôzôma, izay fenoin' ny amin' ny tranga sasany amin' ny angon-drakitra hafa.

## Jereo koa

* Fanasokajiana Klasika

* Fanasokajian' i Cronquist

* Angiosperm Phylogeny Group

* Fanasokajiana APG (1998)
* Fanasokajiana APG III (2009)
* Fanasokajiana APG IV (2016)
* Fanasokajiana filôjenetika
Fanasokajiana APG

Ny **Fanasokajiana APG** (1998) dia fanasokajiana bôtanika filôjenetika momba ny *[[Angiospermae]]* (zavamaniry roa ravin-tsimoka) natsangana araka ny asan' ny ''Angiosperm Phylogeny Group'' (APG). Io no fanasokajiana voalohany navoakan' ity vondrona ity, tamin' ny 1998, ny fanasokajiana manaraka dia ny Fanasokajiana APG II (2003), avy eo ny Fanasokajiana APG III (2009) ary ny fanavaozana azy Fanasokajiana APG IV (2016). Eo amin' ny sehatry ny *Angiospermae* dia maneho ny ezaka atao amin' ny sistematika mba hahazoana antoka fa ny fanasokajiana ny zavamananaina dia maneho akaiky araka izay azo atao ny "zava-misy ara-tantara" amin' ny fifandraisan' ny mpihavana, na filôjenia, eo amin' ny karazana, na amin' izao fotoana izao na ny efa lany tamingana. Ao amin' ny famaritana ny filaharana sy ny fianakaviana, dia nisy vondrona voajanahary, mônôfiletika hentitra ihany no raisina. Noho izany dia tena kely ny filaharana sasany, indraindray voafetra ho an' ny fianakaviana tokana na vondron-karazana tokana, fa misy fianakaviana sy vondron-karazana maro ny hafa. Ny laharan' ny filaharana na ny fianakaviana dia tsy manondro ambaratonga voajanahary (ny taksôna amin' ny toerana voatondro dia mety ho filaharana, fa io taksôna io ao amin' ny toerana hafa dia mety ho fianakaviana). Ity fanasokajiana ity, izay mifototra indrindra amin' ny famakafakana ny fototarazo klôrôplastika roa, dia mampiditra fiovana lehibe, na dia eo amin' ny ambaratongan' ny fianakaviana aza, raha oharina amin' ny fanasokajiana klasika. Ohatra, ny fianakaviana *[[Liliaceae]]* teo aloha dia mizara ho fianakaviana folo eo ho eo. Raha jerena ny marimaritra iraisana momba ny fahalalana azo tamin' ny fotoana namoahana azy tamin' ny taona 1998, dia nohavaozina io fanasokajiana io tamin' ny taona 2003 sy 2009 ary 2016, ary hita ao amin' ny tranokalan' ny *Angiosperm Phylogeny Website* ny fanovana farany.

## Jereo koa

* Fanasokajiana Klasika

* Fanasokajian' i Cronquist

* Angiosperm Phylogeny Group
* Fanasokajiana filôjenetika
* Fanasokajiana APG II
* Fanasokajiana APG III
* Fanasokajiana APG IV