open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kônsily voalohany tao Kônstantinôpôlisy

Ny **Kônsily voalohany tao Kônstantinôpôly** na **Konsily voalohany tao Kônstantinoôpla** dia kônsily ekiomenika faharoa nataon' ny Fiangonana kristiana taorian' ny Kônsily voalohany tao Nikea. Nanamafisana ny zavatra tapaka tao amin' ny Kôsilin' i Nikea io kônsily io izay nanalavana ny Fanekem-pinoana nikeana ka lasa Fanekem-pinoan' i Nikea sy Kônstantinôpôly. Ny emperora Teôdôsio I no mampanao azy tamin' izany.  Io kônsily io dia nanameloka ny fampianaran' i Makedônikôsy sy ireo pneomatômaka izay nanda ny maha Andriamanitra ny Fanahy Masina. Nohamafisina tao amin' io kônsily io ny maha Andriamanitra an' i Kristy sady nambarany fa Andriamanitra koa ny Fanahy Masina ary noraiketiny ilay fanekem-pinoana natao tamin' ny kônsily voalohany tao Nikea. Io kônsily io koa no nanome fahamboniana fara tampony ny evekan' i Rôma sy ny an' i Kônstantinôpôly amin' ny eveka rehetra. Tapaka fa Andriamanitra koa ny Fanahy Masina. Tsy nandray anjara tamin' io ny Fiangonana latina.

## Fanekem-pinoanan' i Nikea sy Kônstantinôpôly
Ny Fanekem-pinoan' i Nikea sy Kônstantinôply na Fanekem-pinoana nikeana-kônstantinôpôlitana dia fanambaràm-pinoana kristiana tinapaka nandritra ny Kônsily voalohany tao Kônstantinôpôly izay fanitarana ny fanekem-pinoanatao notapahina tamin' ny kônsily voalohany tao Nikea. Manamafy ny maha Zanak' Andriamanitra sy ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy io fanekam-pinoana io. Hamafisiny koa ny maha Adriamanitra ny Fanahy Masina nefa tsy Andriamanitra maro izany fa Andriamanitra tokana. Izany dia entina hamaritra ny finoana ny maha Telo Izay Iray na Trinite an' Andriamanitra.

Ity ilay fanekem-pinoana:

*Isika mino an’Andriamanitra Tokana, Ray tsitoha, Mpanao ny lanitra sy ny tany ary ny zavatra rehetra, na ny hita na ny tsy hita.*

*Sy an’i Jesosy Kristy Tompo Tokana, Zanak’Andriamanitra Lahitokana; nateraky ny Ray talohan’ ny fotoana rehetra; fahazavana avy amin’ny fahazavana, Andriamanitra marina avy amin’Andriamanitra marina; nateraka fa tsy noarina; miray sobstansa amin’ny Ray; amin’ny alalany no nahariana ny zavatra rehetra. Noho isika olombelona sy ny famonjena antsika no nidinany avy any an-danitra, ary tonga nofo notorontoronin’ny Fanahy Masina tao an-kibon’ i Maria virijina ka natao olombelona; nohomboana tamin’ny hazo fijaliana koa hisolo antsika fony nanapaka Pontio Pilato; nijaly ary nalevina; ary nitsangana indray tamin’ny andro fahatelo araka ny Soratra Masina; niakatra ho any an-danitra; mipetraka eo ankavanan’ny Ray, ary ho avy indray amim-boninahitra hitsara ny velona sy ny maty, ary tsy hanam-pahataperana ny fanjakany.*

*Sy ny Fanahy Masina, Izay Tompo sady Mpamelona; Izay avy amin’ny Ray; Izay itsaohana sy omem-boninahitra miaraka amin’ny Ray sy ny Zanaka; Izay niteny tamin’ny alàlan’ny mpaminany;*

*Ary mino koa ny Fiangonana tokana, masina, apostolika, manerana izao tontolo izao. Isika manaiky ny batisa iray ho famelan-keloka, ary miandry ny fitsanganan’ny maty sy ny fiainana mandrakizay. Amena*.

## Jereo koa

* Kônsily faharoa tao Kônstantinôpôly
* Kônsily fahatelo tao Kônstantinôpôly
* Kônsily fahefatra tao Kônstantinôpôly
Kônsily faharoa tao Kônstantinôpôly

Ny **Kônsily faharoa tao Kônstantinôpôly** na **Kônsily faharoa tao Kônstantinôpla** dia kônsily ekiomenika fahadimy natao teo amin' ny tantaran' ny Fivavahana kristiana. Nanamafisana ny fananan' i Kristy natiora roa ny Kônsily faharoa tao Kônstantinôpôly ka nambara fa sady olona no Andriamanitra i Kristy. Io no kônsily fahatelo. Nohelohina ny asa soratra manohana ny nestôrianisma. Ny emperora Jostiniano no nampanao azy ary ny patriarka Eotikiosy avy any Kônstantinôpôly no nitarika azy. Ny mba hanamafisan'ny Fiangonana ny fanamelohany ny soratry ny teolojiana telolahy, dia i Teôdôra avy any Môpsoesto sy i Teôdôreto avy any Kira ary i Ibasy avy any Edesa, tamin' ny taona 553. Tsy tratra ny tanjon'ny emperora Jostiniano izay nikendry ny hampîhavana ny Kristiana kalkedoniana sy ny Kristiana mônôfizita ao amin' ny tapany atsinanan' ny empira.

## Jereo koa:

* Kônsily voalohany tao Kônstantinôpôly
* Kônsily fahatelo tao Kônstantinôpôly
* Kônsily fahefatra tao Kônstantinôpôly
Kônsily fahatelo tao Kônstantinôpôlisy

Ny **Kônsily fahatelo tao Kônstantinôpôly** na **Kônsily fahatelo tao Kônstantinôpla** dia kônsily ekiomenika fahenina teo amin' ny tantaran' ny Fivavahana kristiana, izay natao tamin' ny taona 680 sy 681. Nambara tamin' io kônsily io fa manana sitrapo roa i Kristy amin' ny maha olombelona sy Andriamanitra azy, dia sitrapon' olombelona sy sitrapon' Andriamanitra. Ny emperora Kônstantino IV no nampanao io kônsily io mba handaminana ny tsy fifanarahan-kevitry ny Fiangonan' i Kônstantinôpôly sy ny Fiangonan' i Rôma nateraky ny atao hoe mônôtelisma. Nohelohina noho izany ilay atao hoe mônôtelisma izay milaza fa i Kristy dia tsy manana afa-tsy hery iray sy sitrapo iray, dia ny sitrapon' Andriamanitra, na dia manana natiora roa aza.

## Jereo koa

* Kônsily voalohany tao Kônstantinôpôly
* Kônsily faharoa tao Kônstantinôpôly
*Kônsily fahefatra tao Kônstantinôpôly
Kônsily tao Efesôsy

Ny **Kônsily tao Efesôsy** na **Kônsily tao Efeso** na **Kônsily tao Efezy** dia kônsily ekiomenika fahatelo teo amin' ny tantaran' ny Fiangonana kristiana natao tamin' ny taona 431 tao Efesôsy (na Efeso na Efezy). Izany kônsily izany no nanapahana ny maha Renin' Andriamanitra (grika: *Theotokos*) an' i Maria. Nivoaka noho izany ny Fiekem-pinoan' i Efesôsy. Manambara ny maha tokana tsy mizara an' i Kristy hatrany am-bohoka ilay kônsily sady niantso an' i Maria hoe *[[Renin' Andriamanitra|Theotokos]]* ("Renin' Andriamanitra"), izany hoe renin' ilay Andriamanitra ara-natiora. Nohelohiny ny fampianaran' i Nestôriôsy, patriarkan' i Kônstantinôpôlisy izay nampianatra (mba tsy hampifangaroana ny olona atao hoe Jesoa sy ny Logos izay an' Andriamanitra) fa i Maria Virjiny dia tsy niteraka afa-tsy olombelona izay manana fifamatorana tsy azo foanana amin' ny Logos-n' Andriamanitra. I Nestôriôsy mantsy dia nampianatra fa miara-misy ireo natioran' i Kristy roa ireo nefa misaraka. I Kirilôsy avy any Aleksandria (na Sirily) dia nandray anjara mavitrika tamin' ny fanapahan-kevitra tamin' io kônsily io. Nitsipaka io fanapahan-kevitry ny kônsily io ny Fiangonana nestôriana sady nisaraka tamin' ny Fiangonan' ny Empira.

Tsy eken' ny ankamaroan' ny Prôtestanta ny fiantsoana an' i Maria ho Renin' Andriamanitra. Nitsipahana ny nestôrianisma koa izany.

## Jereo koa

* Kônsily
* Tantaran' ny kristianisma

* Kônsily tao Nikea (Kônsily voalohany sy Kônsily faharoa)
* Kônsily tao Kônstantinôpôly (Kônsily voalohany sy Kônsily faharoa)
* Kônsily tao Efesôsy
Kônsily fahefatra tao Kônstantinôpôly

Ny **Kônsily fahefatra tao Kônstantinôpôly** na **Kônsily fahefatra tao Kônstantinôpla** dia kônsily ekiomenika fahavalo teo amin' ny tantaran' ny Fiangonana kristiana. Io no kônsily nampisaraka ny Fiangonan' i Rôma sy ny Fiangonan' i Kônstantinôpôly. Notapahana fa ny Lovantsofina na Lovampinoana dia isan' ny fitsipiky ny finoana koa manampy ny Soratra masina. Nohelohina ny fiheverana ny olona ho fitambaran-javatra telo, dia ny vatana sy ny fanahin' ny vatana ary ny fanahy; ary nohamafisina ny fiheverana ny olombelona ho fitambaran-javatra roa, dia ny vatana sy ny fanahin' ny vatana.

Nataon' ny Fiangonana tandrefana hoe mivoaka amin' ny Ray sy ny Zanaka ny Fanahy masina: izany no atao amin' ny teny latina hoe *[[Filioque]]* ("sy ny Zanaka"). Tsy neken' ny Fiangonana ôrtôdôksa izany kônsily izany. Nitsipaka ny fanovanana ny hoe *Filioque* amin' ny Fanekem-pinoana nikeana izany kônsily izany. Ny Fiangonan' i Rôma dia nino fa mivoaka amin' ny Ray sy ny Zanaka ny Fanahy Masina fa ny Fiangonan' i Kônstantinôpôly kosa tsy nanaiky an' izany fa nanamafy ny fivoahan' ny Fanahy Masina amin' ny Ray irery ihany.

## Jereo koa

* Kônsily voalohany tao Kônstantinôpôly
* Kônsily faharoa tao Kônstantinôpôly
* Kônsily fahatelo tao Kônstantinôpôly
Kônsily faharoa tao Nikea

Ny **Kônsily faharoa tao Nikea** na **Kônsily faharoa tao Nisea** dia kônsily ekiomenika fahafito teo amin' ny tantaran' ny Fiangonana kristiana izay natao tao Nikea (na Nisea) tamin' ny taona 787. Izany kônsily izany dia natao mba hanamelohana ny fanimbana sary masina izay nomena ny anarana hoe *ikônôklasma*. Io no kônsily fahafito. Ny mpomba ny fanimbana ny sary masina dia nilaza fa mifanohitra amin' ny fivavahana kristiana marina ny fampiasana sary hanehoana an' i Kristy sy i Maria sy ireo olo-masina hafa. Nandresy tamin' izany kônsily izany ny mpomba ny fampiasana ny sary masina (atao hoe *ikônôdola*). Nekena ny fanajana ny sary masina.

I Irena Ateniana (grika: Ειρήνη η Αθηναία / *Eirênê ê Athênaia*) no nampanao io kônsily io, izay nanapaka fa ny voninahitra omena ny sary masina dia tsy ho an' ilay sary fa ho an' ny zavatra asehon' ilay sary. Navahana ny atao hoe adôrasiôna, izay tsy tokony hatao afa-tsy amin' Andriamanitra, sy ny venerasiôna, izay atao amin' ny sary masina na amin' ny sisan-javatra avy amin' ny olo-masina efa maty na amin' ny olo-masina mba hanomezam-boninahitra an' Andriamanitra. Nohelohina ho toy ny mpanda ny fahatongavan' Andriamanitra ho nofo ny mpanimba sary masina (*ikônôklasta*).

## Jereo koa:

* Kônsily voalohany tao Nikea
Kônsily tao Kalkedôna

Ny **Konsily tao Kalkedôna** na **Kônsily tao Kalsedoana** dia kônsily ekiomenika fahaefatra teo amin' ny tantaran' ny Fiangonana kristiana izay natao tao Kalkedôna na Kalsedoana tamin' ny taona 430. Tamin' ity kônsily ity no nanambaràna ny fananan' i Jesoa natiora roa, dia natioran' Andriamanitra sy natioran' olombelona. Izany kônsily izany no nanoherana an' i Eotikesy, izay nampianatra fa mifangaro ka tsy azo avahana ao amin' ny natioran' Andriamanitra ny natioran' olombelona ao amin' i Kristy. Heverin' ny tao amin' ny kônsily ho fampianaran-diso izany fampianarana izany izay nataony hoe *[[mônôfizisma]]*. Ny emperora Teôdôsio II no nampanao io kônsily io. Nivoaka tamin' izany ny Fanekem-pinoanan'i Kalkedôna. 

Atao hoe *concilium Chalcedonense* izany amin' ny teny latina fa Σύνοδος της Χαλκηδόνας / *Sunodos tês Khalkêdonas* kosa amin' ny teny grika.

Nitsipaka izany ireo izay nihevitra fa izany fisianana natiora roa miavaka izany dia fanoherana ny maha iray ny persônan' i Kristy izay nambaran' i Kirilosy avy any Aleksandria sy nambaran' ny kônsily tao Efeso. Nandray anjara betsaka tamin' izany kônsily izany i Flaviano avy any Kônstantinôpôly sy i Leô I avy any Rôma. Mandà ny fanapahan-kevitr' io kônsily io koa ireo Fiangonana atao hoe "mônôfizita" izay tsy manaiky ny fananan' i Kristy natioran' olombelona.

## Ny fanekem-pinoan' i Kalkedôna
Ny Fanekem-pinoan' i Kalkedôna (na kalkedôniana) na Fiekem-pinoan' i Kalsedoana (na kalsedôniana) dia fiekem-pinoana tapaka tamin' ny Kônsily tao Kalkedôna izay mamaritra ny fiombonan' ny natiora roan' i Kristy sady nanamafy koa ny maha Renin' Andriamanitra (grika: *Theotokos*) an' i Maria. Izao ilay fahekem-pinoana:

"*Araka ireo Ray masina izany dia mampianatra amim-piraisam-peo izahay fa mitory Zanaka iray sady tokana, dia ny Tomponay Jesoa Kristy, ilay tanteraka amin'ny maha Andriamanitra, sy tanteraka amin'ny maha olombelona, Andriamanitra tokoa ary olona tokoa misy fanahy misaina sy vatana, mitovy fomba amin'ny Ray araka ny maha Andriamanitra sy mitovy fomba amintsika araka ny maha olombelona, manahaka antsika amin'ny lafiny rehetra afa-tsy amin'ny fahotana, nateraky ny Ray talohan'ny fotoana rehetra araka ny maha Andrimanitra, ary amin'ny andro farany izy tenany ilay nateraka ho antsika sy ho famonjena antsika avy amin'ny Maria Virjiny, Renin'Andriamanitra araka ny maha olombelona, Kristy iray sady tokana, Zanaky ny Tompo, izay hany nateraka, ekena fa manana fomba roa, tsy mifangaro, tsy miova, tsy mizara ary tsy misaraka, ny mahasamihafa ireo fomba roa ireo dia tsy foanan'ny fiombonana, ny toetran'ny fomban'ny natiora tsirairay dia voatahiry sady mandray anjara amin'ny persona sy hipostazy iray, dia Kristy tsy mivaky sy tsy misaraka ho persona roa, fa Zanaka iray sady tokana, tokana nateraka, Andriamanitra Teny, Tompo Jesoa Kristy*."

## Jereo koa

* Kônsily tao Nikea (Kônsily voalohany sy Kônsily faharoa)
* Kônsily tao Kônstantinôpôly (Kônsily voalohany sy Kônsily faharoa)
* Kônsily tao Efesôsy
Kônsily tao Nikea

Ny **Kôsily tao Nikea** na **Kônsily tao Nisea** dia ireo kônsily ekiomenika roa natao tao Nikea (na Nisea) tamin' ny taona 325 sy 787. Ireo kônsily ireo no kônsily voalohany sy fahafito teo amin' ny tantaran' ny Fiangonana kristianana, raha tsy isaina ny Kônsily tao Jerosalema izay notanterahin' ny Kristiana voalohany.

## Jereo koa

* Kônsily voalohany tao Nikea (taona 325)

* Kônsily faharoa tao Nikea (taona 797)

* Kônsily tao Kônstantinôpôly (Kônsily voalohany sy Kônsily faharoa)
* Kônsily tao Efesôsy
* Kônsily tao Kalkedôna (na Kalsedoàna)
Kônsily tao Kônstantinôpôly

Ny **Kônsily tao Kônstantinôpôly** na **Kônsily tao Kônstantinôpla** dia ireo kônsily ekiomenika efatra natao tao amin' ny tananan' i Kônstantinôpôly (na Kônstantinôpla), ka ny voalohany dia natao tamin' ny taona 381, ny faharoa tamin' ny taona 553, ny fahatelo tamin' ny taona 680 sy 681, ary ny fahefatra tamn' ny taona 869 sy 870.

## Jereo koa

* Kônsily tao Kalkedôna

* Kônsily tao Nikea (Kônsily voalohany sy Kônsily faharoa)
* Kônsily tao Kônstantinôpôly (Kônsily voalohany sy Kônsily faharoa)
* Kônsily tao Efesôsy
Evanjelin' ny Fahamarinana

Ny **Evanjelin' ny Fahamarinana** na **Filazantsaran' ny Fahamarinana** na **Vaovao Mahafalin' ny Fahamarinana** dia asasoratra gnôstika tamin' ny taonjato faha-2 amin' ny teny kôpta izay hita niaraka tamin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi. Ny lohateniny dia nalaina tamin' ny andalana voalohany vitsivitsy ao amin' ny lahatsorany, fa tsy manana lohateny izy, raha ny tena marina. Izao, ohatra, ny zavatra voasoratra ao:"Ny Evanjelin' ny Fahamarinana dia hafaliana ho an' ireo izay nandray avy amin' ny Rain' ny Fahamarinana ny fahasoavana hahalala, amin' ny alalan' ny fahefan' ny Teny no niavian' ny Plerôma, izay ao amin' ny fieritreretana sy ao amin' ny fanahin' ny Ray, izany hoe izay niresaka tamin' ny Mpamonjy." (*Evanjelin' ny Fahamarinana* 16).Tsy fantatra ny nanoratra io evanjely io nefa mitovitovy amin' ny fiheveran' i Valentino, ilay mpitoriteny gnôstika tamin' ny taonjato faha-2 (taona 180 eo ho eo). "

## Jereo koa

* Apôkrifa
* Gnôstisisma
* Filazantsara (na Evanjely)
* Vondrom-bokin' i Nag Hammadi
* Filazantsara apôkrifa: Filazantsaran' ny Fahamarinana, Filazantsaran' i Nikôdemôsy, Filazantsaran' i Filipo, Filazantsaran' i Tômasy, Filazantsaran' i Barnabà, Filazantsaran' i Gamaliela, Filazantsaran' i Jodasy, Filazantsaran' i Maria, Filazantsaran' i Petera, Filazantsara miafin' i Marka, Filazantsara Arabon' ny Fahazazana, Filazantsara Armenian' ny Fahazazana, Filazantsaran' ny Fahazazana araka an' i Tômasy.
Evanjelin' i Filipo

Ny **Evanjelin' i Filipo** na **Filazantsaran' i Filipo** dia evanjely gnôstika izay nosoratana tokony tamin' ny taonjato faha-4. Hita tao amin' ny tranombokin' i Nag Hammadi tamin' ny taona 1945. Anisan' ny soratra apôkrifa ny Evanjelin' i Filipo. Tsy i Filipo mpianatr' i Jesoa na Jesosy no nanoratra ity evanjely ity. Voasoratra ao amin' io evanjely io fa tia an' i Maria Magdalena i Jesoa (ka nahagaga ny mpianany izany). Tantaraina ao araka ny fomba fijery gnôstika ny amin' i Maria avy any Magdala.

## Fiaviany
Toy ny ankamaroan' ny filazantsara na evanjely hafa dia tsy azo inoana ho i Filipo apôstôly no mpanoratra ity evanjely ity.

Nisy *evanjelista* atao hoe Filipo eto ("iray amin' ny fito", fa tsy iray amin' ny Apôstôly roa ambin' ny folo) voatonona ao amin' ny Asan' ny Apôstôly (Asa 21:8), izay mety ho niandohan' ny filazana ny mpanoratra io filazantsara io. Tsy voatery hidika anefa izany fa nanoratra tantara momba ny fiainan' i Jesoa izy, io fomba fiantsoana azy io dia mety manondro tsara ny toko faha-8 ao amin’ ny Asan' ny Apôstôly, izay iresahana fa io Filipo io ihany no "nanambara an' i Kristy” tany Samaria na tamin' ny eonoka etiôpiana.

## Vontoatiny
Voasoratra ao amin' ny Evanjelin' i Filipo fa tia an' i Maria Magdalena i Jesoa (nahagaga ny mpianany izany). Ny tantaran' i Maria Magdalena (Maria Madelena) dia natao tamin' ny fomba fijery gnôstika.

## Evanjely grikan' i Filipo
Talohan' ny nahitana ny sora-tanana feno tao amin' ny tranomboky kôptan' i Nag Hammadi dia tsy nisy zava-pantatra avy amin' ny Filazantsaran' i Filipo afa-tsy teny fohy, nampidirina tamin' ny anaran' io evanjely io, tao amin' ny *Panarion* (amin' ny teny grika Πανάριον, "boatim-panafody") nosoratan' i Epifaniôsy avy any Salamisy, izay fanoherana ny Gnôstika.

Ny sombintsobiny ataon' ilay hereziôlôga tonontsiahy dia tsy miseho ao amin' ilay lahatsoratra hita tao Nag Hammadi. Na dia ny sasany amin' ny mpandinika aza manao an' ireo soratra apôkrifa ireo ho mitovy, toa rariny ny fiheverana ny fisian' ny evanjely roa miavaka, fahita matetika mantsy ny fitovian-dohateny. Hita ao amin' ny soratra apôkrifa kristiana mitondra ny anarana hoe *Evanjely grikan' i Filipo* io lahatsoratra voalohany io.

## Jereo koa

* Evanjely
* Apôkrifan' ny Baiboly
* Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao
* Filazantsara apôkrifa sasany: Filazantsaran' ny Fahamarinana, Filazantsaran' i Nikôdemôsy, Filazantsaran' i Filipo, Filazantsaran' i Tômasy, Filazantsaran' i Barnabà, Filazantsaran' i Gamaliela, Filazantsaran' i Jodasy, Filazantsaran' i Maria, Filazantsaran' i Petera, Filazantsara miafin' i Marka, Filazantsara Arabon' ny Fahazazana, Filazantsara Armenian' ny Fahazazana, Filazantsaran' ny Fahazazana araka an' i Tômasy.
Evanjelin' i Nikôdemôsy

Ny **Evanjelin' i Nikôdemo**, na **Filazantsaran' i Nikôdemôsy**, na **Asan' i Pilato** dia anaran' ny evanjely apôkrifa nosoratana amin' ny teny grika tamin' ny taonjato faha-4. Ao amin' ny endriny voalohany dia mitantara ny fitsarana sy ny fahafatesan' i Jesoa izy, avy eo ny fitsanganany tamin' ny maty (amin' ny alalalan' ny fitantaran' i Jôsefa avy any Arimatea sy ny Galileana telolahy). Ampahatsiahiviny ny evanjely kanônika sady manamafy ny fahatanterahan' ny faminanian' ny Testamenta Taloha izy. 

Ao amin' ny fandikana an' io evanjely io amin' ny teny latina dia notovanana ny fitantarana ny fidinan' i Jesoa tany amin' ny fiainan-tsi-hita. Nisy akony teo amin' ny kolontsaina tandrefana ny Evanjelin' i Nikôdemôsy; matetika dia anaovana fampahatsiahivana ny andalana ao aminy tamin' ny Andro Antenatenany, na tao amin' ny raki-pahalalana tamin' izany fotoana izany na tao amin' ny boky fitantarana na tao amin' ny boky fampianarana mitoriteny. Anisan' ny nipoiran' ny fitantarana ny Graal izy. 

## Jereo koa

* Evanjely
* Apôkrifa
* Nikôdemôsy
* Filazantsara apôkrifa: Filazantsaran' ny Fahamarinana, Filazantsaran' i Nikôdemôsy, Filazantsaran' i Filipo, Filazantsaran' i Tômasy, Filazantsaran' i Barnabà, Filazantsaran' i Gamaliela, Filazantsaran' i Jodasy, Filazantsaran' i Maria, Filazantsaran' i Petera, Filazantsara miafin' i Marka, Filazantsara Arabon' ny Fahazazana, Filazantsara Armenian' ny Fahazazana, Filazantsaran' ny Fahazazana araka an' i Tômasy.

## Rohy ivelany
**Raha te hamaky ny Evanjelin' i Nikôdemôsy amin' ny teny malagasy**

* "Malagasy - The Gospel of Nicodemus formerly called The Acts of Pontius Pilate (pdf)", *fr.slideshare.net*
Evanjelin' i Gamaliela

Ny **Evanjelin' i Gamaliela** na **Filazantsaran' i Gamaliela** dia evanjely apôkrifa izay ahitana ny mpitantara izay miantso ny tenany hoe *Gamaliela*, ilay mpampianatra an' i Paoly avy any Tarsôsy. Ity fitantarana ity dia hita ao amin' ny ampahan-dahatsoratra misisika ao amin' ny toritenin' ny eveka Heriagôsy, dia ny *Fitomanian' i Maria*. Io lahatsoratra io dia fandikana amin' ny teny etiôpiana (teny gezy) ny lahatsoratra amin' ny teny arabo, izay mety avy tamin' ny lahatsoratra amin' ny teny kôpta.

Ny lahatsoratra ao amin' ny Fiangonana kristiana kôpta, izay manao an' i Pontio Pilato, ilay nanameloka an' i Jesoa, ho olo-masina niova finoana ho kristiana, dia maneho azy amin' ny fomba fijery tsara. Naka aingam-panahy amin' ny dikan-teny A an' ny Asan' i Pilato (izay atao hoe Evanjelin' i Nikôdemo), ary mety azo lazaina fa tamin' ny tenantenan' ny taonjato faha-5 no nanoratana azy. Natovana io ampahan-dahatsoratra io ny resaka an-taratasy nataon' i Pilato sy i Herôda Antipasy, izay misy fahasamihafana be amin' ireo dikan-teny hafan' izany resaka izany.

Ny andalana sasany dia mety nampifandraisina amin' ny sombin-dahatsoratra amin' ny teny kôpta, izay nomena ny anarana hoe Evanjelin' ny Apôstôly roa ambin' ny folo.

Ny fitantarana ny fijaliana niaretan' i Kristy ao amin' ny Evanjelin' i Gamaliela dia narafitra araka ny teny frantsay taloha, izay dikan-teny misy amin' ny soratanana miisa any amin' ny dimy ambin' ny folo any ho any voasotatra tamin' ny taonjato faha-14 sy faha-15.

## Jereo koa

* Apôkrifa
* Evanjely
* Filazantsara apôkrifa sasany: Filazantsaran' ny Fahamarinana, Filazantsaran' i Nikôdemôsy, Filazantsaran' i Filipo, Filazantsaran' i Tômasy, Filazantsaran' i Barnabà, Filazantsaran' i Gamaliela, Filazantsaran' i Jodasy, Filazantsaran' i Maria, Filazantsaran' i Petera, Filazantsara miafin' i Marka, Filazantsara Arabon' ny Fahazazana, Filazantsara Armenian' ny Fahazazana, Filazantsaran' ny Fahazazana araka an' i Tômasy.
Filioque

Ny ***Filioque*** dia teny latina nampidirina tao amin' ny Fanekem-pinoana nikeana (na niseana) tao amin' ny kônsily fahatelo natao tao Tôledo tamin' ny taona 589, izay niteraka tsy fitovian-kevitra teo amin' ny Fiangonana kristiana ka niteraka ny fisarahan' ny Fiangonana tandrefana sy ny Fiangonana tatsinanana. Ny teny hoe *Filioque*, izay vakina hoe  [filiokwe], dia midika hoe "sy avy amin4 ny Zanaka". 

Izao ilay andalana nitsofohan' io teny io: *Credo in Spiritum Sanctum qui ex patre filioque procedit* ("Mino ny Fanahy Masina izay mivoaka avy amin' ny Ray sy avy amin' ny Zanaka aho". Izany fanovonana izany dia manambara ny foto-pampianarana izay manao ny Fanahy Masina ho mivoaka avy amin' ny Ray sy ny Zanaka. Na dia neken' ny Fiangonana tandrefana aza izy io tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-4 dia tsy nomena ny alalana hampiasana azy ao amin' ny litorjia amin' ny ankapobeny raha tsy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-11. Nanohitra azy mafy i Fôtiôsy (grika: Φώτιος / *Phốtios*), patriarkan' i Kônstantinôpôly, tamin' ny taona 867 sy 879. Tsy nanaiky an' io fanovanana io ny Fiangonana tatsinanana satria ny Fiangonana tandrefana irery ihany no nanao azy tsy nisy fifampiresahana ka nanova ilay fanekem-pinoana izay nekena tamin' ny kônsily ekiomenika tany aloha rehetra sady fahazoan' ny Fiangonana tandrefana manokana ny Trinite izany, ka notoherin' ny ankamaroan' ny teolôjiana tany Atsinanana miteny grika. Nisy ny ezaka fampihavanana ny Fiangonana roa tonta tao amin' ny kônsily natao tao Feraria-Flôrentia tamin' ny taona 1439 nefa tsy nahomby izany.

## Jereo koa

* Fanekem-pinoana
Evôlisiôna

Rafitra fa fanova amin'ny karazana zavamiaina, rafitra fa famorona karazana zavamiaina, sy fifandraika daholo karazana zavamiaina eto amin'ny planeta ny evolisiona.

Nanazava ny evolisiona amin'ny folo taona 1850 Charles Darwin sy Alfred Russel Wallace.

Zava-dehibe:
* Misy fiova amin'ny karazana zavamiaina 
* Handova ny fiova ny zanany
* Hanana indrindra zanany ny tsara indrindra nampifanaraka amin'ny tontolo iainana zavamiaina 

Tena tsotra ny voalohany zavamiaina. Mahary pitsipitsiny, nefa tsy isak'izao mihetsika izao, ny evolisiona.

Tsy mitovy fanatsarana amin'ny toe-javatra rehetra evolisiona. Tsy mifindra amin'ny tsipika mahitsy. Midika ny tsara kokoa namboarina ny tontolo iainana ny evolision. Ohatra, nivoatra lasa kely kokoa amin'ny maro nosy ny elefanta. Sady ohatra, nivoatra kelikely antidoha kokoa ny razambe ny hylobatidae. Lasa lehibe kokoa ny antidoha ho an'ny ankamaroan'ny tantaran'ny olombelona, nefa lasa kelikely kokoa tamin'ny iray alina taon-dasa.

## Lalana

*Kankana amin'ny ranomasimbe niteraka an i oran-dranomasina; oran-dranomasina niteraka an i maingoka, hala sy bibikely. 
*Tunicata niteraka an i trondro; trondro niteraka an i amphibia; amphibia niteraka an i androngo; androngo niteraka an i dinosaur; dinosaur niteraka an i vorona.
*Tunicata niteraka an i trondro; trondro niteraka an i amphibia; amphibia niteraka an i androngo; androngo niteraka an i biby mampinono; biby mampinono niteraka an i primates; primates niteraka an i rajako; rajako niteraka an i olombelona.
*Tunicata niteraka an i trondro; trondro niteraka an i amphibia; amphibia niteraka an i androngo; androngo niteraka an i biby mampinono; biby mampinono niteraka an i biby tony ny hipopotama; biby toy ny hipopotama niteraka an i trozona
*Mouloucs amin'ny ranomasimbe niteraka an i sifotra, kalamara, cocquillage sy horita
*Volontany niteraka an i lycopodiopsida; lycopodiopsida niteraka an i equisetaceae sy ny ampanga; ampanga niteraka an i zavamaniry toy ny vafaha; zavamaniry toy ny vafaha niteraka an i Angiospermae (zavamaniry vonikazo)

## Citation
Microcebus

Manasokajy **tsidy** amin'ny ambangony ***[[Microcebus]]*** ny mpahay siansa. Ny sasany kely indrindra karazana tamin'ny maky sy tamin'ny primates ny tsidy. Vorona eo tendron'ny rambony faratampony 27 centimeter lava ny tsidy.

Biby an-jazakely ny tsidy.

Misy kely indrindra 24 karazana, izy rehetra karazana natiora amin'ny Madagasikara, tamin'ny ambangony *Microcebus*. Nanalavitra nanomboka tamin' folo tapitrisa taona tombanana ny karazana tamin'ny tsidy. Mitovitovy amin'izany ety ivelany fotsiny nefa fototarazo miavaka ny 24 karazana tamin'ny tsidy. Bebe kokoa miavaka ny feo tamin'ny karazana.

## Karazana
* *[[Microcebus arnholdi]]* 
* *[[Microcebus berthae]]* (tsidy kely)
* *[[Microcebus bongolavensis]]*
* *[[Microcebus boraha]]*
* *[[Microcebus coquereli]]* (fitily, fitsidiky, setohy, siba, tilitili vaha, tsiba)
* *[[Microcebus danfossi]]* 
* *[[Microcebus ganzhorni]]*
* *[[Microcebus gerpi]]*
* *[[Microcebus griseorufus]]*
* *[[Microcebus lehilahytsara]]*
* *[[Microcebus jollyae]]*
* *[[Microcebus macarthurii]]*
* *[[Microcebus mamiratra]]*, dika fa *M. lokobensis*
* *[[Microcebus manitatra]]*
* *[[Microcebus marohita]]*
* *[[Microcebus mittermeieri]]*
* *[[Microcebus murinus]]* (koitsiky, pondiki, tilitili vaha, titili vaha)
* *[[Microcebus myoxinus]]*
* *[[Microcebus ravelobensis]]*
* *[[Microcebus rufus]]* (tsidy savoka, tsilamodamoka, tsitsidy, tsitsihy)
* *[[Microcebus sambiranensis]]*
* *[[Microcebus simmonsi]]*
* *[[Microcebus tanosi]]*
* *[[Microcebus tavaratra]]*

## Jereo koa
Kônsily tao Tridentio

Ny **Kônsily tao Trindentio** na **Kônsily tao Trento** dia kônsily ekiomenikan' ny Fiangonana katôlika tamin' ny taonjato faha-16 izay natao hamaliana ny Refôrmasiona prôtestanta ka nanamafy ireo tenim-pinoana lehibe. Ny fanapahan-kevitry ny kônsily dia nohamafisin' ny papa Pio IV tamin' ny 26 Janoary 1564. Izany fanapahan-kevitra izany dia namaritra fitsipika mifehy ny Fiangonana katôlika izay nananan-kery hatramin' izay ka hatreo an-tenantenan' ny taonjato faha-20.

Io no kônsily ekiomenika fahasivy eken' ny Fiangonana katôlika. Ny papa Paoly III no nampanao io kônsily io tamin' ny 22 Mey 1542 mba hamaliana ny fangatahan' i Martin Lotera tao amin' ny sehatry ny Refôrmasiona prôtestanta, ka nanomboka tamin' ny 13 Desambra 1545 izany ary nifarana tamin' ny 4 Desambra 1563. Notanterahina nandritra ny valo ambin' ny folo taona ny fiatrehana ny kônsily ka fitondram-papa dimy nifandimby no mifanandrify amin' izany, dia i Paoly III, i Jolio III, i Marsely II, i Paoly IV ary i Pio IV. Tao amin' ny katedralin' i San Vigilio tao Tridentio no nanaovana azy, avy eo tao Bologne ary farany dia naverina tao Tridentio indray tao amin' ny fiangonana Santa Maria Maggiore.

Mba hamaliana ny hevitry ny Prôtestanta, ny kônsily dia nanamafy ny foto-pampianarana ny amin' ny fahotana tamin' ny fototra izay nambara tamin' ny kônsily faha-16 tao Kartago (na Kartazy) tamin' ny taona 418. Izany koa dia nanamafy ny fanamarinana, ny fahefan' ny Baiboly, ny sakramenta fito, ny fivavahana atao amin' ny olo-masina sy amin' ny sisan-javatra navelan' ny maty (relika) ary koa ny tenim-pinoana (dôgma) ny amin' ny transobstansiasiona. Raha ny amin' ny fitsipi-pifehezana indray dia namorona ny seminera diôsezanina natokana hanofanana ny pretra izany kônsily izany.

Ny Kônsily tao Tridentio no anisan' ny kônsily lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' ny katôlisisma. Mampahatsiahy azy matetika ny Kônsily Vatikàna II (1962-1965). Teo anelanelan' ny Kônsily tao Tridentio sy ny Kônsily Vatikàna II dia tsy nisy afa-tsy kônsily iray, dia ny Kônsily Vatikàna I (1869-1870), izay namaritra ny tenim-pinoanan' ny tsy fetezan-dison' ny papa, nefa nitsahatra izany noho ny ady nifanaovan' ny Frantsay sy ny Alemàna tamin' ny taona 1870 sy ny fidiran' ny tafika italiana an-tsehatra izay naka ireo fari-panjakan' ny papa ho fehezin' i Italia.
Fôtôsentezy

Ny **fôtôsentezy** dia dingana biôlôjika ahafahan' ny karazana zavamaniry sy ahidrano maro ary sianôbakteria mampiasa ny hazavana avy amin' ny masoandro (angovon' ny masoandro) sy ny karbôna avy amin' ny etona karbônika ary ny hidrôzenina avy amin' ny rano, mba hahafahany mitombo. Ny karbôna avy amin' ny etona dia lasa mafy vokatry ny fôtôsentezy.

Vitsy ny zavamaniry tsy manao fôtôsentezy, dia ny zavamaniry katsentsitra (ohatra eto Madagasikara: ny *[[Hydnora]]* (voantany) sy ny *[[Korthalsella]]* ary ny *[[Harveya]]* (parakinamboa)).

Ny fôtôsentezy dia rafitra biôlôjika izay ahafahan' ny zavamananaina sasany, toy ny ankamaroan' ny zavamaniry sy ny algae ary ny sianôbakteria, mamadika ny angovon-kazavana, matetika avy amin' ny tara-masoandro, ho angovo simika ilaina amin' ny metabôlisma.

## Loharano
Dionaea muscipula

Ny ***Dionaea muscipula*** dia karazana zavamaniry mihinam-bibikely, ao amin' bny fianakaviana des *[[Droseraceae]]*, ao amin' ny filaharana Caryophyllales na koa Nepenthales, maniry any amin' ny heniheny Amerikanina izay tsy dia ahitany sakafo amin' ny tany aniriany. Mamandrika lalitra sy moka ity zavamaniry ity.

## Jereo koa

* *[[Dionaea]]*

## Loharano
Alamorana

Ala mandray betsaka rotsakorana ny **alamorana**. Mandray rotsakorana 250-450 sm isan-taona amin'ny tany mafana ny alamorana. Ny lehibe indrindra amin'ny alamorana eto amin'izao tontolo izao dia ny alamorana Amazon (any Amerika Atsimo). 

Misy karazana zavamanan'aina betsaka kokoa amin'ny alamorana noho ny toerana hafa amin'ny ny planeta.

## Eto Madagasikara

Mitombo anio amin'ny atsinanana sy avaratra atsinanana tamin'ny tany alamorana. Biby amin'ny alamorana anisan'izany babakoto, tarondro sy ny siketribe.

Nandrakotra Madagasikara taloha ny alamorana. Amin'ny taona 2018 nandrakotra 23% fa ny tany ny ala. Amin'ny taona 2019, mandripahana ny ala haingana kokoa noho rehetra tany amin'ny planeta Madagasikara. Amin'ny tahan'ny ankehitriny fandripahana tsy misy alamorana amin'ny Madagasikara amin'ny taona 2076.

## Gallery

Image:Andean Cock-of-the-Rock - Manu NP 8085 (16647933548).jpg|Irai vorona amin'ny alamorana amin'ny Amerika Atsimo, *[[Rupicola peruvianus]]*
Image:Gombe_Stream_NP_Mutter_und_Kind.jpg|Maro karazana primate dia hita ao ny alamorana, ohatra *[[Paniscus paniscus]]* amin'ny Afrika
Image:Tree_Frog_-_Leaf_Frog_-_Costa_Rica_(31198194653).jpg|Misy maro sahona amin'ny alamorana, ohatra *[[Agalychnis callidryas]]* amin'ny Costa Rica
Image:Goliath_beetle.jpg|dia hita ao amin'ny alamorana maro amin'izy lehibe indrindra bibikely, ohatra *[[Goliathus regius]]* amin'ny Afrika
Image:Asian_Elephant_(26246975594).jpg|elefanta asiana amin'ny alamorana amin'ny India
Image:Chaman.jpg|Miaina fiainana fahiny sy voajanahary amin'ny alamorana maro firenena, ohotra izany amin'ny Venezuela


## Citation
Alice Roberts

Irai anglisy mpahay siansa, mpanoratra sy mpilalao horonantsary fanadihadiana Alice Roberts (teraka amin'ny Bristol tamin'ny taona 1973). Miasa tahaka mpampianatra amin'ny University of Birmingham, sady filoha amin'izao fotoana izao tamin'ny British Humanist Association.

Nanao horonantsary fanadihadiana momba maro lohahevitra, ohatra biby lany tamingana, evolisiona tamin'ny olombelona, tantara anglisy sy lomano eny ivelany.
Euryceros prevostii

Ny ***Euryceros prevostii*** na **siketribe** na **famakiakora** dia karazana vorona amin' ny fianakaviana *[[Vangidae]]* hita amin'ny alamorana eto Madagasikara. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana ***Euryceros***. Havana akaikin' ny siketriala ny siketribe. Nifanalavitra nanomboka tamin' ny valo hetsy taona tombanana ireo karazana roa ireo.Mihinana bibikely sy biby madinika hafa ny siketribe: sifotra, androngo, hala sy foza ny zana-borona.

## Jereo koa

* Vorona

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy

## Loharano
Babakoto

Ny  **babakoto** na **endrina** dia ny lehibe indrindra amin' ny karazana gidro. 64 hatramin' ny 72 sm ny halavany ary milanja 6 hatramin' ny 9,5 kg izy. Mainty sy fotsy ny volon' ny babakoto. Tena kely ny rambony.

Biby mpivoaka andro ny babakoto (miasa mandritra ny andro). Tokam-bady sady miara-belona amin' ny fianakaviana kely anatin' ny alamorana ny babakoto. Mitabataba ny vondrona babakoto izay mifadray tsy tapaka amine'ny vondrona babakoto hafa.

Mihinana ravina sy voankazo ary vony ny babakoto. Iray amin' ireo biby izay tsy miaina amin' ny zoo ny babakoto. Tandindonin-doza ka voaaro ny babakoto. Tsy misy babakoto ny any ivelan' i Madagasikara.

## Jereo koa
* Hira (maky)
* Varika
* Maky
* Sifaka
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Tsiahy
Harveya

Irai ambangony fa parasitika zavamaniry amin'ny fianavakaviana Orobranchaceae ***Harveya***. Dia hita inhany ao tany mafana *Harveya*. Misy eo anelanelany 40 karazana tamin'ny ambangony *Harveya*. Mitomb'ireo amin'ny Afrika Atsimo, Yemen, Madagasikara sy Comores. Anarana nomena azy bôtanista irlandy William Henry Harvey ny ambangony *Harveya*.

## Karazana
**[[Harveya capensis]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya comorensis]]* (Comores)
**[[Harveya huttonii]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya obtusifolia]]* ny parakinambo (Madagasikara sy Yemen)
**[[Harveya pauciflora]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya pulchra]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya pumila]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya purpurea]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya scarlatina]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya speciosa]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya squamosa]]* (Afrika Atsimo)
**[[Harveya stenosiphon]]* (Afrika Atsimo)

## Citation
Hehy

Irai fitondrantenan'olombelona ny **hehy**. Mino fa ny hehy manompo fa mampirisika mpilalao sy fifandraisana ny mpahay siansa. Efa nandinika tamin'ny vitsy karazana biby ny hehy. Mihomehy *[[Rattus norvegicus]]* sy ny rajako. 

## Citation
Tempolin' i Sôlômôna

Ny **Tempolin' i** **Sôlômôna** na **Tempolin' i Salômôna** (hebreo: מקדש שלמה / *Mikdash Shlomo*), na **Tempoly Voalohany** araka ny Baiboly, dia toeram-pivavahana naorin' i Sôlômôna mpanjaka tao Jerosalema tamin' ny taonjato faha-10 tal. J.K. (taona 957 tal. J.K.) mba hampitoerana ny Fiaran' ny fanekena. Noravan' ny tafik' i Babilôna izany tempoly izany. Nasolo an' ilay Tabernakely namboarina tany an-tany efitr' i Sinay ny Tempoly, araka ny Bokin' ny Deoterônômia (Deo. 12:2-27).

## Tantantaran' ny Tempolin' i Sôlômôna

### Fanomanan' i Davida
Talohan' ny nahafatesany i Davida dia nanangona fitaovana teo an-tampon' ny Tendrombohitra Moria ao Jerosalema hanamboarana ny Tempoly ny mpanjaka teo amin' ny tany novidiny tamin' ilay Jebosita atao hoe Aravna (2Sam. 24:21) izay nanaovany sorona. 

### Fanorenana ny Tempoly Voalohany

Hita ao amin' ny Bokin' ny Mpanjaka ao amin' ny Baiboly ny antsipiriany momba ny Tempoly voalohany. Nampahafantarin' Andriamanitra mialoha ny mpanjaka Davida fa ny taranany no hanamboatra io tempoly io, araka ny Boky faharoan' i Samoela (2Sam. 7), ary vita izany tamin' ny andro nanjakan' i Sôlômôna. Nandefa hazo sy mpandrafitra sy mpiasa trano tany amin' i Sôlômôna ny mpanjakan' i Tiro atao hoe Hirama I. (1Mpanj. 6-8; 2Tantara 3-5).

### Faharavan' ny Tempoly Voalohany
Noravan' i Nebokadnetsara II i Jerosalema sy ny Tempoly tamin' ny taona 586 tal. J.K. (425 tal. J.K. hoy ny loharano jiosy) ary nentiny ho babo any Babilôna ny ampahany amin' ny mponina tao.

## Ny firafitry ny Tempolin' i Sôlômôna
Ny firafitry ny Tempolin' i Sôlômôna sy ny fitaovana sarobidy nampiasaina dia voatantara ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka (1Mpanj. 6:1-22). Naverina indray izany firafitra izany tamin' ny nanamboarana ny Tempoly faharoa. Ny Tempoly dia manana firafitra mitodika amin-teboka eo afovoany, ahitana:

* efitra ho an' ny olona tsy an-kanavaka, atao hoe *Kianja ivelany* na *Kianja lehibe* (Jeremia 19:14; 26:2);
* avy eo ny *Kianja anatiny* na *Kianjan' ny Mpisorona* (1Mpanj. 6:36; 2Tant. 4.9) sy ny trano tempoly;
* ny *hekhal* lehibe kokoa, na *Fitoerana masina*, atao hoe "trano lehibe" ao amin' ny 2Tant. 3:5 na "tempoly" ao amin' ny 1Mpanj. 6:17;

* ary farany dia ilay atao hoe "*Masina indrindra*" (hebreo: *קֹדֶשׁ הַקֳּדָשִׁים* / *Kodesh haKodāshîm*) izay itahirizana ny Fiaran' ny fanekena mirakitra ny Vato fisaka isoratan' ny Didy folo avy teny amin' ny Tendrombohitra Sinay sy ny tehin' i Aarona. Ahitana vavahady fidirana sy alitara maro hanaovana emboka manitra sy hanaovana sorona biby ary fitoeran-drano hidiovana koa ao amin' ny Tempoly.

## Jereo koa

* Tempolin' i Jerosalema

* Tempoly Faharoa
Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana

Ny **Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana** na **Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana** dia fiangonana antekalkedôniana niforona tao Etiôpia, mahaleo tena hatramin' ny taona 1959, izay miombona ao amin' ny Fiangonan' ny kônsily telo. Anisan' ny fiangonana kristiana tranainy indrindra maneran-tany izy satria efa niforona tany amin' ny taonjato faha-4. Atao hoe የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን / *Yäiotyop'ya Ortodoks Täwahedo Bétä Krestiyan* izy io amin' ny teny amharika.

Manaraka ny fombam-pivavahana geezy io fiangonana io. Ny lehibeny amin' izao fotoana anoratana izao (2019) dia i Mathias, izay voafidy tamin' ny 28 Febroary 2013 sady nandimby an' i Paulos.

Tsy dia nanam-pifandraisana firy amin' ny fiangonana kristiana hafa maneran-tany ny Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana teo anelanelan' ny taonjato faha-7 hatramin' ny faha-14, ka nahitana fiainana ara-panahy sy teôlôjia ary fanao litorjika mampiavaka azy manokana, izay iharan' ny Testamenta Taloha. Mônôfizita ny Fiangonana Ôrtôdôksan' i Etiôpia. Anisan' ny boky kanônikany ny ''Bokin' ny Fiakaran' i Isaia'' sy ny ''Bokin' ny Jobily'' ary ny ''Bokin' i Henôka''.

## Jereo koa

* Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Eritreana
* Kristianisma ôrtôdôksa
* Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Eritreana
* Kristianisma ao Etiôpia
* Fivavahana ao Etiôpia
* Kolontsain' i Etôpia
* Vahoaka ao Etiôpia
* Kristianisma aty Afrika
* Fivavahana aty Afrika
* Etiôpia
Apoda

Amphibia tsy misy tongotra ny apoda. Hita ao maro tany tropikal amin'ny alamorana ny apoda. Biby saika jamba ambanin'ny tany ny apoda.
Boky prôtôkanônika

Ny **boky prôtôkanônika** dia ireo boky ao amin' ny Testamenta Taloha izay hita koa ao amin' ny Baiboly hebreo (Tanakh) sady voaray ho boky kanônika (filamatry ny finoana) nandritra ny fotoana niforonan' ny fivavahana kristiana. Ao amin' ny Baiboly katôlika sy ny Baiboly ôrtôdôksa dia mifameno amin' ny boky deoterôkanônika, izay tsy kanônika fa apôkrifa ao amin' ny Baiboly prôtestanta, ny boky prôtôkanônika. Miisa 39 ireo boky ireo ao amin' ny Baiboly kristiana ampiasain' ny ankamaroan' ny fiangonana, ka ny ny 24 dia hita ao amin' ny Tanakh.

## Lisitry ny boky prôtôkanônika
Ireto avy ireo boky prôtôkanônikan' ny Baiboly ireo: Genesisy (na Jenezy), Eksôdôsy (na Eksaody), Levitikôsy (na Levitika), Nomery (na Fanisana), Deoterônômia (na Deotrerônômy), Jôsoa (na Jôsôe), Mpitsara, Rota, Samoela voalohany, Samoela faharoa, Mpanjaka voalohahy, Mpanjaka faharoa, Tantara, Ezra (na Esdrasa), Nehemia, Estera, Jôba, Salamo, Ohabolana, Mpitoriteny (na Ekleziasta), Tononkira Fanaperana (na Tononkiran' i Sôlômôna), Isaia, Jeremia, Fitomaniana, Ezekiela, Daniela (na Daniely), Hôsea (na Ôsea), Jôela (na Jôely), Amôsa (na Amôsy), Ôbadia (na Abdiasa), Jônà (na Jônasa), Mikà (na Mikea), Nahoma, Habakoka, Zefania (na Sôfôinia), Hagay (na Akjea), Zakaria ary Malakia (na Malaký).

## Jereo koa

* Boky deoterôkanônika
* Apôkrifan' ny Baiboly
* Kanônan'ny Baiboly
* Baiboly amin' ny teny malagasy
Andron' ny Alimo

Ny **Andron' ny Alimo** dia vanimpotoana tany alohan' ny fotoana nandraiketana voalohany ny tantara, izay miavaka noho ny lanjan' ny fanefena alimo. Izany vanimpotoana izany dia mahatratra 2 000 taona eo ho eo, manomboka amin' ny taona 3000 hatramin' ny 2000 tal. J.K., ao amin' ireo faritra miavaka indrindra, dia ny any Atsinanana Akaiky, ny any Eorôpa ary ny any Azia. Miovaova izany arakaraka ny faritra eto an-tany resahina izany ka sarotra ny mamaritra azy any amin' ny faritra sasany eto amin' izao tontolo izao sahala amin' ny any Amerika nisian' ny sivilizasiôna prekôlômbiana izay  nahafantatra ny fanefena volamena sy varahina hatramin' ny fahazoan' ny Espaniôla ilay faritra nefa tsy hita tao ny fanefana alimo.

Ny alimo dia anarana mahafaobe iantsoana ny vokatry ny fanatsonihana miaraka ny varahina sy ny firapotsy. Amin' izao fotoana izao dia ekena fa mandimby ny Andron' ny Varahina ny Andron' ny Alimo sady dimbiasin' ny Andron' ny Vy, any amin' ny faritr' izao tontolo izao izay ahitana miavaka ireo vanimpotoana ireo. Miova be ny fari-potoan' ny Andron' ny Alimo arakaraka ny faritra sy ny kolontsaina heverina.

## Jereo koa
*Andron' ny Varahina
*Andron' ny Vy
Andron' ny Varahina

Ny **Andron'ny Varahina** dia vanimpotoana ao amin' ny Neôlitika izay nahafahezan' ny olombelona ny fanefena varahina, talohan' ny fanefena alimo. Nandritra ny ampahany be amin' ny Neôlitika dia niara-nisy amin' ny taozavatra amin' ny vato sy ny taolana ny fanefena varahina izay metaly malemy loatra amin' ny fanamboarana fitaovam-piasana sy fitaovam-piadiana. Tamin' ny Andron' ny Varahina dia nisy metaly hafa toy ny volamena sy ny volafotsy izay notefena koa hanamboarana fihaingoana, nefa ny famokarana fiotaovam-piasana sy fitaovam-piadiana dia natao indrindra tamin' ny vato sy ny taolana.

## Jereo koa

* Andron' ny Vy
* Andron' ny Alimo
Andron' ny Vy

Ny **Andron' ny Vy** dia vanimpotoana miavaka noho ny fahefehezan' ny olombelona ny fanefena vy, izay nandimby ny Andron' ny Alimo.  Miovaova be ihany anefa ny fari-potoan' ny Andron' ny Vy arakaraka ny faritra eto an-tany sy ny faritra misy ny kolontsaina resahina. Noho izany dia azo heverina ho mbola ao amin' ny vanipotoana alohan' ny tantara na ao amin' ny vanimpotoan' ny tantara ny Andron' ny Vy arakaraka ny faritra eto ambonin' ny tany resahina. Ny Andron' ny Vy dia manomboka amin' ny taona 11000 tal. J.K. ao amin' ny faritra mediteraneana, fa amin' ny taona 800 na 700 tal. J.K. izany any amin' ny tapany avaratr' i Eorôpa, ary amin' ny taona 1000 tal. J.K. aty Afrika. Ny fanefena vy dia mila hafanana ambony dia ambony noho ny an' ny alimo, izay tratra noho ny fivoaran' ny fahaizana momba ny lafaoro.

## Jereo koa

* Andron' ny Varahina

* Andron' ny Alimo
Alimo

Ny **alimo** dia metaly maro taharo vokatry ny fanatsonihana miaraka ny varahina amin' ny metaly hafa. Amin' ny heviny tery kokoa dia iantsoana ny fanakambanana ny varahina sy ny firapotsy ny hoe "alimo". Amin' ny ankapobeny dia ny 54 % n' ny taharon' ny alimo dia varahina (izay mety hiakatra hatrany amin' ny 95 %) ary ny sisa dia mety ho firapotsy na viraty, firamainty, beriliôma, manganezy ary tongstena, ary mety hahitana koa silisiôma sy fôsfôro, ny fanitso ihany no tsy atao be.

Mananana toetra mampiavaka azy ny alimo, dia izy ela tonta, tsy moramora laninan' ny asidra sady afaka mampita aratra tsara. Ampiasaina matetika hanaovana fitaovam-pifampikasohana amin' ny tsỳ ny alimo. Ny fihinananan' ny asidra ny alimo dia sakana lehibe amin' ny fampisana azy amin' ny sehatry ny fifamoivoizana an-dranomasina sy amin' ny taozava-baventin' ny fanamboarana sambo.

Ny teny hoe "*alimo*" dia tsy tokony hafangaro amin' ny hoe "*[[Viraty|alominiôma]]*" na "*[[viraty]]*".

## Jereo koa

* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
Angletera

I **Angletera** (anglisy: *England*) dia ampahany lehibe indrindra ao amin' ny nosin' i Britaina Lehibe sy ny Fanjakana Mitambatra. I Angletera dia ao amin' ny ampahany manontolo ao atsinanan' i Kambria (anglisy: *Wales*) sy ao atsimon' i Ekôsy (anglisy: *Scotland*). I Lôndôna (anglisy: *London*) no renivohiny, izay tanàna lehibe dia lehibe sady seranan-tsambo lehibe any Angletera, izay ahitana mponina miisa maherin' ny 7.000.000 tamin' ny taona 2001. Ity tanàna ity ihany koa no renivohitry ny fiombonan' ny firenena miteny anglisy (anglisy: *Commonwealth of Nations*). Miendrika telolafy i Angletera ka ny tendrony ambony dia eo amin' ny vinanin' ny ony Tweed, eo an-tsisintany isarahany amin' i Ekosy. Ny Ranomasina Avaratra no ao atsinanany, ny Ranomasin' i Irlandy sy i Kambria] ary ny Ranomasimbe Atlantika no ao andrefany. Ny ao atsimo dia ny Lakandrano Anglisy (frantsay: *La Manche*) sy ny Andilandranon' i Dover (frantsay: Pas de Calais). Manana velaran-tany mirefy 131 760 km2 i Angletera.
Gidro

Ny **gidro** dia karazam-biby ao amin' ny fianakaviana *[[Lemuridae]]*. ***Eulemur mongoz*** ny anarany ara-tsiansa. Mirefy 30 hatramin'ny 40 sm io biby io ary ny rambony dia mirefy 40 hatramin' ny 65 sm eo ho eo.

Mipetraka anaty ala maina any andrefana amin’i Madagasikara izy. Nampidirina azy ny tany Kômôro, ka anaty ala mando no fonenany any. Mivoaka andro na alina ny gidro, arakaraka ny fizaràn-taona.

Ity biby ity dia miaina anaty vondrom-pianakaviana kely misy ray sy reny ary zanany iray hatramin' ny efatra. Tsy fahita firy ny fihaonana eo amin' ny vondrona samihafa ary tsy misy ny herisetra raha mifanena.

Ny gidro dia mihinana voankazo masaka sy manta. Mihinana voa, ravina, vony, mamim-bony, zana-borona ary vitsika koa izy. Miovaova arakaraka ny vanin-taona ny sakafony, betsaka kokoa ny ravina haniny amin’ ny vanin-taona maina ary betsaka ny mamim-bony amin’ ny vanin-taona mando. Amin' ny vanim-potoana maina ihany izy no mihinana vorona sy vitsika.

## Jereo koa
* Hira (maky)
* Varika
* Sifaka
* Maky
* Babakoto

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Kôrea

I **Kôrea** dia faritra any Azia Atsinanana manana velaran-tany 220.258 km2 sady hita eo anelanelan'i Japàna sy i Sina ary i Rosia. Ny saikanosin'i Kôrea sy nosy maro ary tany eo anelanelan'ny andilan-tanin'i Kôrea sy ny renirano Yalou sy Tumen no mamorona azy. Mizara ho firenena roa i Kôrea, dia i Kôrea Avaratra sy i Kôrea Atsimo.

## Jereo koa

* Siberia
Eveka

Ny **eveka** dia izay manam-pahefana ao amin' ny fiangonana kristiana amin' ny faritra na diôsezy (na diosesy) iray. Maro ny endrika mety hisehoan' ny maha eveka ny eveka. Misy eveka ny fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa sy ny fiangonana anglikana ary ny fiangonana prôtestanta sasany. Ao amin' ny katolisisma, ny eveka vaovao dia ataon' ny eveka iray na maro ôrdinasiôna nivoaka avy amin' ny fifampitohizan' ny mpanao ôrdinasiôna, izay inoana fa mipaka ara-tantara hatrany amin' ny andron' ny iray amin' ny apôstôlin' i Kristy. Izany no atao hoe fifandimbiasana apôstôlika.

Ao amin 'ny prôtestantisma kosa dia anjara asa sahanina eo amin' ny fiangonana ny maha eveka fa tsy misy fototra momba ny sakramenta. Amin' ny Prôtestanta dia tsy zavatra tokony ho fotorina ara-tantara ny fifandimbiasana apôstôlika fa ara-panahy. Rehefa tsy manangana anjara asan' ny eveka ny Fiangonana dia filoham-piangonana no fidina mba hisahana ny andraikitra tokony ho nosahanin' ny eveka.

## Jereo koa

* Pretra
* Kardinaly
* Papa
* Pastora