open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boky fahefatry ny Makabeo

Ny ***Boky fahefatry ny Makabeo*** dia boky ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa any Jeôrjia nefa tsy hita ao amin' ny Baiboly hebreo na ny Baiboly katôlika sy prôtestanta izay manasokajy azy ho apôkrifa na pseodepigrafa. Mamelabelatra ny lohahevitry ny fanajana ny Lalàna izay manampy ny saina hifehy ny fihetseham-po io boky io. Derainy ny fahafatesan' ireo nanao sorona ny ainy tantaraina ao amin' ny ''Boky faharoan' ny Makabeo''. Endrika isehoan' ny eritreritra mifehy ny fihetseham-po tsy voasaina ny fahafatesana martiora.

## Fitantarana
Voaresak' ity boky ity ny fotoana nanombohan' ny fanenjehana ny Jiosy nataon' ny mpanjakan' i Siria, dia i Antiôkôsy IV Epifanesy, nefa tsy miresaka ny amin' ny fanoherana nataon' ny Makabeo izy io.

## Fampianarana
Lohahevi-dehiben' ny boky ny fijalian' ny maritiora (ny Makabeo) izay lazainy fa misolo ny fanompoana tokony hataon' ny firenena jiosy iray manontolo handiovana ny fahotany. Miezaka mampifandrindra ny foto-kevitra platônisiana sy stôiiana amin' ny Lalàna jiosy ity boky ity mba hanehoany fa mifanojo ny fivavahana jiosy sy ny filôzôfia helenista.

Mino ny tsy feteza-matin' ny fanahy ny mpanoratra, nefa tsy miresaka ny amin' ny fitsanganan' ny tena amin' ny maty. Ny fanahy tsara dia lazainy fa hiaina mandrakizay amim-pahasambarana miaraka amin' ireo patriarka sy Andriamanitra. 

## Jereo koa

*Makabeo
*''Boky voalohan' ny Makabeo''
*''Boky faharoan' ny Makabeo''
*''Boky fahatelon' ny Makabeo''
*''Boky fahadimin' ny Makabe''o
*Bokin' ny Makabeo

## Loharano
Orogoay

I **Orogoay** dia firenena ao Amerika Atsimo, manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika. I Montevideo no ny renivohiny. Ny tanàna lehibe indrindra dia i Montevideo. Mirefy 176&nbsp;215&nbsp;km2 ny velarany ary niisa, 3.444.263 ny mponina tao aminy araka ny fanisana natao tamin' ny volana Jolay 2011. Ny faritr' orany dia +11.

Ny tanim-pirenen' i Orogoay dia fitohizan' ny Pampa Arzantina: amin' ny ankapobeny dia tany lemaka mialonalona aniriana ahitra ny ankabeazan' ny tanin' i Orogoay. Ny ony Negro (izay mamakivaky an' ilay firenena avy any atsinanana ka hatrany andrefana) sy ny ony Uruguay (izay zary sisintany manasaraka azy amin' i Arzantina, any andrefan' ilay firenena) no korian-drano lehibe indrindra ao Orogoay.

Ny ankamaroan' ny Orogoaiana dia taranaky ny Eorôpeana. Katôlika ny ankamaroany. Monina an-tanàn-dehibe ny mponina ary mipetraka indrindra any amin' ny morontsirak' i Atlantika.
Ny indostria sy ny fizahan-tany dia mitana toerana lehibe eo amin' ny toekaren' i Orogoay. Na izany aza, ny fambolena sy ny fiompiana dia mbola mijanona ho sehatra tena ilaina: ny fiompiana (ondry sy omby), izay fanao eny amin' ny lemaka lehibe, dia miantoka ny ampahany lehibe amin' ny fanondranana mankany ivelany, ka hena sy volonondry (ity firenena ity dia anisan' ny mpamokatra volonondry voalohany eran' izao tontolo izao) sy hoditra. Mivoatra koa ny jono. Zanatany espaniôla taloha, Orogoay dia nahaleo tena nanomboka tamin' ny 1828.

## Fizarana administratif

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
Eksaody toko faha-5

Ny vontoatin' ny Eksaody toko faha-5 dia: "Moizy sy Aarona nihaona voalohany tamin' i Faraona".

## Tara-kevitra
Araka ny hita ao amin' ny Baiboly dia mizara efatra ny tara-kevitra voizina ao:

### Fihaonana voalohany amin'ny Farao
Voalohany dia miresaka ny "Fihaonana voalohany amin'ny Farao" izay milaza ny nandehanan' i Moizy sy Aarona mba handresy lahatra ny Faraona  (na Farao) noho ny tenin' i Tompo ny hamoahana ireo vahoaka Israely nogejaina hiala ao Ejipta , tsy nanaiky izany nefa Farao dia nandefa azy ireo hanohy ny fanompoany. Nolazaina koa anefa fa betsaka izy ireo ka mbola nilainy avokoa.

### Baiko nomeny mpampiasa ny vahoaka
Ao amin' ny faharoa kosa izy dia manambara ny "Baiko nomeny mpampiasa ny vahoaka"*.* Voaresaka mazava fa nanomboka teo dia nofaizin' ny Farao ny vahoaka ka naniraka ny mpampiasa ny vahoaka izy mba handefasana azy ireo hitady ny mololo azy irery ka tsy hitady valim-bokatra intsony amin' ny Farao mpanjaka, Noho ny fahatezeran' i Farao dia nasainy ireo mba hahavita tanteraka foana ny asa aman-draharaha tokony ataon' ireo isan' andro na dia tsy ampy aza ny mololo hanaovana izany. Ny mololo moa dia tsy nahitana betsaka ka bozaka no natao nanampiana azy.

### Fitarainan'ny mpanoratra Hebrio
Manaraka izany dia hita ao amin' ny fahatelo ny "Fitarainan' ny mpanoratra Hebrio". Manambara ny Soratra Masina fa tsy nanaiky intsony ny mpanoratra izay isan'ireo vahoaka noho ny sazy lehibe napetrak'i Farao t@ fanaovam-biriky izay tsy ampy mololo kanefa ;nanoloana izany,Farao dia mbola nampitandrina sy namepetra azy ireo mba hanaovany tsara ihany foana ny asany na dia misy aza ny tsy fahampiana.

### Menomenon' ny vahoaka sy ny Vavak' i Moizy
Ny Farany kosa dia miforona amin' ny "Menomenon'ny vahoaka sy ny Vavak'i Moizy". Rehefa hitan'ny mpanoratra fa tsy nety ny nataon' i Farao dia mbola nandeha nitaraina tany ihany izy noho ny biriky tsy handoavana intsony sy noho ny asa tsy maintsy atao, tamin' izany kosa i Moizy dia nanao teny mafy tamin' i Farao farany ny momba ny sazy mety hahitsok' Andriamanitra amin' ny fanjakany. Avy eo nefa naleon' i Moizy nivavaka sy niresaka amin' Andriamanitra amin' ny fiheveran-tena ny hanavotra ireo vahoaka Israely taraiky tao Ejipta.

## Jereo koa

* Zanak' i Israely
Boky amin' ny anaran' i Baroka

Ny **boky amin' ny anaran' i Baroka** dia bokim-pivavahana mifandray amin' ny fivavahana kristiana sy jiosy. Misy maromaro izy ireo, ka indreto ny efatra fantatra indrindra: 

* ny ''Bokin' i Baroka'' (izay atao hoe koa ''Boky voalohan' i Baroka''), 
* ny ''Boky faharoan' i Baroka'', 
* ny ''Boky fahatelon' i Baroka'' ary 
* ny ''Boky fahefatr' i Baroka''. 

Anisan' ny boky deoterôkanônika ao amin' ny Baiboly katôlika sy ny Baiboly ôrtôdôksa ny *Boky voalohan' i Baroka*. Manakilasy azy ho apôkrifa na pseodepigrafa ny Tanakh (Baiboly hebreo) sy ny Baiboly prôtestanta. Tsy ahitana ny boky amin' ny anaran' i Baroka ankoatr' ireo ny Baiboly rehetra (na hebreo na kristiana).

Atao hoe koa *Apokalipsy Siriakan' i Baroka* ny *Boky faharoan' i Baroka*. Atao hoe  *Apôkalipsy Grikan' i Baroka* ny *Boky fahatelon' i Baroka*. Atao *Paralipômenan' i Jeremia* ny *Boky fahefatr' i Baroka*.

## Jereo koa
* Boky deoterôkanônika

* Boky apôkrifa
* Boky amin' ny anaran' i Henôka
* Bokin' ny Makabeo
* Boky amin' ny anaran' i Sôlômôna
* Boky amin' ny anaran' i Esdrasa (na Ezra)
* Bokin' ny Mekabiana (an' ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô)
Boky fahatelon' ny Makabeo

Ny ***Boky fahatelon' ny Makabeo*** dia boky ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika atao hoe Septoaginta na Septanta. Manakilasy an' io boky io ho anisan' ny boky apôkrifa ny Katôlika ary ny Prôtestanta manasokajy azy ho pseodepigrafa. Hita ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa ny Boky fahatelon' ny Makabeo. 

## Fanoratana
Nosoratana tamin' ny fiteny grika tamin' ny taonjato voalohany tal. J.K. io boky io ary mitantara ny zava-nitranga tamin' ny taonjato faha-3 tao Jerosalema sy tao Aleksandria. 

## Votoatiny
I Ptôlemaiôsy IV Filôpatôra, rehefa avy nandresy tao Rafia ao Jodea (na Jodia), dia nanao izay hidirany tao amin' ny Tempoly tao Jerosalema na dia nanohitra izany ny Jiosy tao. Noho ny vavaka nataon' i Simôna mpisoron-dehibe dia niditra an-tsehatra Andriamanitra ka namely an' i Filôpatôra, izay nanafoana ny fikasany ka nody tany Aleksandria. Noho ny hatezerany dia maro ny lalàna noforoniny hamelezany ny Jiosy tao Ejipta sy an' ireo natao sesitany tany Aleksandria. Taorian' ny fanandramana handripaka ny Jiosy sy ny fiarovan' Andriamanitra ny Jiosy dia tsy nieritreritra intsony ny hanatanteraka ny fikasany izy.

## Jereo koa

* Makabeo
* Bokin' ny Makabeo
* ''Boky voalohan' ny Makabeo''
* ''Boky faharoan' ny Makabeo''
* ''Boky fahefatry ny Makabeo''
* ''Boky fahadimin' ny Makabeo''
Boky amin' ny anaran' i Esdrasa

Ny **boky amin' ny anaran' i Esdrasa** (na **amin' ny anaran' i** **Ezra**) dia boky ao amin' ny Baiboly izay mety ho kanônika na apôkrifa. Ny Bokin' i Ezra (na Bokin' i Esdrasa) ihany no kanônika ao amin' ny Baiboly hebreo (Tanakh) sy ny Baiboly prôtestanta fa prôtôkanônika kosa ao amin' ny Baiboly katôlika sy ny Baiboly ortodoksa.  

## Boky kanônika

* Bokin' i Ezra na Boky voalohan' i Esdrasa; 

* Bokin' i Nehemia na Boky faharoan' i Esdrasa. 

Ny fitambaran' ireo boky roa ireo no atao hoe Boky Ezra-Nehemia.

## Boky apôkrifa
Ny boky hafa rehetra dia apôkrifa. Ireto avy izy ireo: 

* Boky fahatelon' i Esdrasa na *Boky grikan' i Esdrasa*)

* Boky fahefatr' i Esdrasa na *Apôkalipsin' i Esdrasa* na *Apôkalipsy jiosin' i Esdrasa* na *2Esdras* ao amin' ny lisitra anglisy.

* Boky fahadimin' i Esdrasa

* Boky fahenin' i Esdrasa

* Apôkalipsy grikan' i Esdrasa

* Fahitan' i Esdrasa

Ny Fahitan' i Esdrasa dia tsy isan' ny boky miovaova laharana.

Inty ny tabilao maneho ireo boky miovaova anarana sy laharana:

## Jereo koa

**Boky amin' ny anaran' i Baroka
**Boky amin' ny anaran' i Henôka
**Bokin' ny Makabeo
**Boky amin' ny anaran' i Sôlômôna
**Boky amin' ny anaran' i Esdrasa
**Bokin' ny Mekabiana
**Ezra
Boky voalohan' ny Mekabiana

Ny **Boky voaloalohan' ny Mekabiana** dia boky ao amin' ny Baibolin' ny Fiangonana ôrtôdôksa etiôpiana izay mitantara ny tolona nataon' ireo Makabeo. Deoterôkanônika io boky io ao amin' io Baiboly io fa apôkrifa izy ho an'ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa hafa ary pseodepigrafa ho an' ny Prôtestanta. Ity boky ity mitantara fikomiana roa samy hafa nanoherana ny fanapahan' ny Seleokida  manerana an' i Jodea (na Jodia). Misy toko miisa 36 ny boky. 

## Fizaràn' ny boky

#### Fikomiana tamin' ny mpanjaka Tsirotsaidana (1 - 4)
Ny fitantarana voalohany dia manomboka  amin' ny filazana fa nisy mpanjaka nanompo sampy avy any Media sy Midiana izay nivavaka tamin' ny sary voasokitra. Ny anaran' ilay mpanjaka dia i Tsirotsaidana (*Tsirutsaydan*). Mety ho lovantsofin' ny tantaran' ny mpanjaka seleokida, dia i Antiôkôsy IV Epifanesy, izany, izay nanana lapa tao amin' ny tanana foinikiana (fenisiana), taorian' ny nampanefeny vola nasiany ny soratra hoe "Tiro sy Sidôna" (*Tsru u Tsaydan*) izay nosoratana amin' ny soratra ponika teo amin' ny sisin'ny sary.

Araka io boky io, nisy lehilahy avy amin' ny faritanin' i Benjamina atao hoe Mekabisy (*Meqabis*) izay nanana zanakalahy atao hoe Abia (*Abiyah*), Sela (*Shelah*) ary Pantosy (na Pantera), izay nanohitra ny didijadona miharo halozana nataon' ny mpanjaka ary nandà ny fanompoan-tsampy. Ny fitantarana azy ireo dia ampahany fohy ao amin' ny boky, izay avy eo amin' ny toko faha-2 hatramin' ny toko faha-5. Hita ao amin' ny soratra masina ao amin' ny atao hoe Sinaksariôna Etiôpiana, sady nanaovana andro firavoravoana tao amin' ny Fiangonana etiôpiana izy.

#### Fikomiana tamin' ny mpanjaka Akrandisy (5 - 14)
Ny vondrona mpirahalahy faharoa dia resahina manomboka eo amin' ny toko faha-5. Izao avy ny anarany: i Ihoda (*Yihuda* izany hoe Jodà), i Mekabisy (*Meqabis*) ary i Mebikiasa (*Mebikyas*), ary lazaina izy ireo fa nitarika fikomiana nahomby nanoherana ny mpanjaka ratsy fanahy atao hoe Akrandisy (*Akrandis*) avy any Midiana. Firesahana ankolaka ny mpanjaka Aleksandra I Balasa, izay nanapaka ny Empira Seleokida taorian' ny nahafatesan' i Antiôkôsy IV, ary niaritra ny fitiavam-bahoaka ny tolona ataon' ireo Makabeo. Na dia izany aza, amin' ity tantara araka ny lovantsofina ity, ny Mekabiasa dia niditra tao amin' ny tobin' ny miaramilan' ny mpanjaka ka nanapa-doha azy teo amin' ny latabatra fihinany, raha mbola tao am-bavany ny sakafo. 

#### Tantara fanampiny (16 - 36)
Ny ampahany sisa amin' ny boky, ny toko faha-16 hatramin' ny faha-36, dia tsy misy ifandraisany amin' ny fikomian' ny Makabeo sady tsy ahitana fitantarana firy. Tsy mazava tsarany tanjony satria milaza zavatra resahina ao amin' ny Testamenta Taloha izy. 

## Jereo koa

* Bokin' ny Mekabiana

* Boky faharoan' ny Mekabiana

* Boky fahatelon' ny Mekabiana
Bokin' ny Mekabiana

Ny **bokin' ny Mekabiana** dia boky deoterôkanônina ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa etiôpiana sy ao amin' ny Baibolin' ny Beta Israely. Miisa telo ireo boky ireo, dia ireto avy: 

* ny Boky voalohan' ny Mekabiana, 
* ny Boky faharoan' ny Mekabiana,
* ny Boky fahatelon' ny Mekabiana. 

Atao hoe **bokin' ny** **Makabeo Etiôpiana** na **bokin' ny** **Makabeo Etiôpika** koa ireo boky ireo. Ny hoe *Mekabiana* dia azo soratana ihany koa hoe *Makabiana*. Tsy Mitovy ny zavatra resahin' ireo boky ireo sy ny lazain' ny atao hoe bokin' ny Makabeo mahazatra.

## Jereo koa:

* Boky amin' ny anaran' i Baroka
* Boky amin' ny anaran' i Henôka
* Bokin' ny Makabeo
* Boky amin' ny anaran' i Sôlômôna
* Boky amin' ny anaran' i Esdrasa
* Bokin' ny Mekabiana
Boky amin' ny anaran' i Henôka

Ny **boky amin' ny anaran' i Henôka** dia boky apôkrifan' ny Baiboly izay nampitondrain' ny mpanoratra azy ny anaran' i Henôka (na Enôka). Misy telo ireo boky ireo dia ny Bokin' i Henôka (na Boky voalohan' i Henôka) sy ny Bokin' ny Tsiambaratelon’ i Henôka (na Boky faharoan' i Henôka) ary ny Bokin' ny Lapa (na Boky fahatelon' i Henôka). Tsy i Henôka (na Enôka) no nanoratra azy ireo sady tsy mitovy ny olona nanoratra azy na dia atao hoe voalohany sy faharoa ary fahatelo aza izy ireo.

Ny Jiosy mpanoratra apôkalipsa dia nitady anaran’ olona malaza sady eken’ ny lovantsofina fa afaka ny hiantoka ny fanambaràna izay tian’ ireo mpanoratra ireo hampitaina. I Henôka dia lazain’ ny Bokin’ ny Genesisy fa "niara-nandeha amin’ Andriamanitra" talohan’ ny hampakarana velona azy any an-danitra (Gen. 5.24). Izy ilay ray mpitarika (patriarka) fahafito talohan’ ny Safodrano. Tsy mahagaga raha izy izay voalaza fa mahalala ny zava-miafin’ ny lanitra no nindramana anarana ho an' ireo angon-tsoratra apôkaliptika ireo.

## Fanehoana fohy ny boky tsirairay

### Ny Bokin' i Henôka
Ny *[[Bokin' i Henôka]]* dia atao hoe koa *[[Bokin' i Henôka|Boky voalohan' i Henôka]]* na *[[Bokin' i Henôka|Henôka Etiôpiana]]*. Ny famelabelarana ny amin’ ny anjely sy ny devoly dia mibahana ao amin’ io boky io. Maneho bebe kokoa ny fifanoheran' ny herin' ny tsara sy ny ratsy eto amin' izao rehetra izao (doalisma) ny boky. Voaresaka ao ny amin' ny atao hoe "Zanak' olona" izay hita koa ao amin' ny Testamenta Vaovao. Ny Bokin' i Henôka dia deoterôkanônika ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa etiôpiana.

### Ny Boky faharoan' i Henôka
Ny Bokin' ny Tsiambaratelon' i Henôka dia atao hoe koa *[[Boky faharoan' i Henôka]]* na *[[Boky faharoan' i Henôka|Henôka Slava]]*. Io boky io dia asa soratra apôkaliptika rano fotsiny, izay nosoratana Jiosy (na Jiosy kristiana) palestiniana tamin’ ny fiteny grika tamin’ ny taonjato voalohany, nefa voatahiry tamin’ ny fiteny slava tranainy ka izany no anaovana azy hoe *Henôka slava*. Tantaraina ao fa nanatanteraka dia lavitra namakivaky "lanitra fito" i Henôka sady nahazo fanambaràna misesisesy. Nosoritsoritina taminy ny famoronana an' izao tontolo izao ary naseho taminy ny tsiambaratelon’ ny hoavy. 

### Ny Boky fahatelon' i Henôka
Ny *[[Boky fahatelon' i Henôka]]* na *[[Boky fahatelon' i Henôka|Boky Hebreon' i Henôka]]* na *[[Boky fahatelon' i Henôka|Bokin' ny Lapa]]* dia fanagonan-tsoratra nataona raby tamin’ ny taonjato faha-3 na faha-4 tal J.K., manana firehana misy firaisana lalina kokoa amin’ Andriamanitra (mistika)  izay hita teo amin’ ny fivavahana jiosy ntaolo kokoa ity boky ity.

## Jereo koa
*Boky amin' ny anaran' i Baroka
*Bokin' ny Makabeo
*Boky amin' ny anaran' i Sôlômôna
*Boky amin' ny anaran' i Esdrasa
*Bokin' ny Mekabiana
Boky amin' ny anaran' i Sôlômôna

Ny **boky amin' ny anaran' i Salômôna** na **boky amin' ny anaran' i Sôlômôna** dia boky ao amin' ny Baiboly izay mety ho kanônika na  deoterôkanônika na ivelan' ny Baiboly ka atao hoe apôkrifa na pseodepigrafa. Nampitondrain' ny olona nanoratra azy na ny olona taty aoriana ny anaran' i Salômôna na Sôlômôna izy ireo. 

Ireto avy ireo boky ireo:
* Ny Tononkiran' i Sôlômôna (na Tononkira Fanaperana)

* Ny Salamon' i Sôlômôna

* Ny Fahendren' i Sôlômôna (na Bokin' ny Fahendrena)

* Ny Testamentan' i Sôlômôna

* Ny Antsan' i Sôlômôna

* Ny Tantaran' i Sôlimana
Ny Tononkiran' i Sôlômôna (na Tononkira dia Tononkira na Tononkira Fanaperana) dia kanônika ao amin' ny Baiboly hebreo (na Tanakh) sy ny Baiboly prôtestanta fa prôtôkanônika kosa ao amin' ny Baiboly katôlika sy ny Baiboly ôrtôdôksa. Ny Fahendren' i Sôlômôna (na Bokin' ny Fahendrena) dia deoterôkanônika ho an' ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa fa apôkrifa kosa ho an' ny Prôtestanta. Ny Testamentan' i Sôlômôna sy ny Antsan' i Sôlômôna dia boky apôkrifan' ny Testamenta Taloha fa ny Tantaran' i Sôlimana kosa dia boky apôkrifan' ny Testamenta Vaovao. 

## Jereo koa

*Boky amin' ny anaran' i Baroka
*Boky amin' ny anaran' i Henôka
*Bokin' ny Makabeo
*Boky amin' ny anaran' i Sôlômôna
*Boky amin' ny anaran' i Esdrasa
*Bokin' ny Mekabiana
Baroka

I **[[Baroka]]** na '''Baroka''' '''zanak'i''' '''Neria''' dia Israelita tao amin'ny fokon'i Joda, mpianatra sy mpanoratra sady namana mpanaraka an'i Jeremia. Nipoitra tamina fianakaviana malaza izy. Izy no ataon'ny lovantsofina ho nanoratra ny Bokin'i Baroka. 

Ny anarany amin'ny teny hebreo dia ברוך בן נריה / *Bārūḵ ben Nêrîyāh* ("Baroka zanak'i Neria"). Ny hoe *Bārūḵ* dia midika hoe "voatahy" ary ny hoe *Nêrîyāh* dia midika hoe "Jiroko i Yah" (izany hoe i Yahweh)*.* Atao hoe *Βαρούχ* / *Baroukh* izy amin'ny soratra grika.

Nanana rahalahy atao hoe Seraia izy izay nandeha tany Babilona niaraka tamin'ny mpanjaka Zedekia (na Sedekiasa) tamin'ny fahefa-taon'ny nanjakany. I Zerôma (na Hieronimo), ilay nandika ny Baiboly amin'ny fiteny latina (Volgata) dia mihevitra azy ho mpaminany, nefa ny Jiosy ny ny Protestanta dia tsy miombon-kevitra amin'izany. Nitory teny i Baroka tokony tamin'ny taona 606 tal. J.K. 

Nentina niaraka amin'i Jeremia tany Tafnesy any Ejipta i Baroka taorian'ny namonoana ny governora Godoliasa izay notendrena ho governora taorian'ny nahababoan'i Nabokôdônôzôra (na Nebokadnezara) an'i Jerosalema tamin'ny taona 586 tal. J.K. Taorian'ny nahafatesan'i Jeremia dia nankany amin'ireo Jiosy (na Jodeana) babo tany Babilona i Baroka. Tamin'ny taona 582 tal. J.K., tamin'ny andro faha-5 amin'ny volana fahadimy (Ava) tamin'ny faha-5 taonan'ny nandoroana an'i Jerosalema, dia tao Babilona i Baroka. Tao no namoahany ireo faminaniany tao amin'ny boky mitondra ny anarany (Bokin'i Baroka) izay tsy misy lahatsoratra tranainy intsony afa-tsy amin'ny fiteny grika.

## Jereo koa:

* Bokin'i Baroka

* Jeremia
Bokin' i Siràka

Ny **Bokin' i Siràka** na **Ekleziastika** dia boky ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly katôlika sy ôrtôdôksa izay voasokajy ho isan' ireo bokim-pahendrena. Ny lohahevi-dehiben' ny boky dia ny Fahendrena izay anaovan' ny mpanoratra fitanisana ohabolana sy famelabelarana voalamina. Ny fatahorana an' Andriamanitra no fisehoan' izany Fahendrena izany. Izany dia nataon' ny mpanoratra mba hanoherany ny fihanaky ny kolontsaina grika (indrindra ny filôzôfia) izay mila hanototra ny kolontsaina sy ny fivavahana jiosy nolovana tamin' ny razana. Ny Fahendrena dia sady reny no vady no anabavy ka ny fikatsahana azy dia fikatsahana an' Andriamanitra ary ny fiainana miaraka aminy dia fiainana miaraka amin' Andriamanitra. 

I Jesoa zanak' i Siràka (hebreo: *Yeshua ben Sira*) no atao hoe nanoratra an' io boky io tamin' ny fiteny hebreo. Ny zafikeliny no nandika an' ilay boky ho amin' ny fiteny grika. 

Ny Jiosy sy ny Prôtestanta dia tsy manao an' io boky io ho kanônika fa mihevitra azy ho tsara vakina ihany. 

## Ny anaran' ny boky
Ny *Bokin' i Siràka* na *Ekleziastika* dia atao hoe koa *Fahendren'i Bena Siràka* na *Fahendren' ny zanak' i Siràka* izay hafohezina amin' ny hoe *Siràka*. Ny anarana hoe *Siràka* dia mety ho hita amin' ny endrika hoe *Sirà*. Ao amin' ny Volgata io boky io dia atao hoe *Liber Ecclesiasticus* na *Liber Iesu filii Sirach* ("Bokin' i Jesoa zanak' i Siràka"). Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe *ספר בן סירא* / *Sepher ben Sira* ("Bokin' i zanak' i Sirà"). 

## Fizaràn' ny boky
Sarotra zaraina ny boky nefa azo atao ny mizara azy ankapobeny ho telo: 

* Fananarana (Sir. 1.1 -- 42.14) 
* Ny voninahitr' Andriamanitra manerana ny tany sy ny lanitra (Sir. 42.15 -- 43.33)
* Ny Fahendren' Andriamanitra teo amin' ireo Hebreo fahizay (Sir. 44.1 -- 51.30) 

## Jereo koa

* Bokin' ny olon-kendry ao amin' ny Baiboly kristiana: Jôba - Salamo - Ohabolana - Mpitoriteny (na Kôhelety) - Tononkiran' i Sôlômôna (Tononkira Fanaperana) - Fahendren' i Salômôna - Ekleziastika (na Siràka).

* Boky ao amin' ny *[[Ketuvim]]* ao amin' ny Baiboly hebreo: Salamo - Ohabolana - Jôba - Tononkira Fanaperana - Rota - Fitomaniana - Mpitoriteny - Estera - Daniela - Ezra''-''Nehemia - Tantara
Anatoliy Solovianenko

**Anatoliy Solovianenko** dia mpilalao mizaka ny zom-pirenen'i Okraina teraka ny 25 Septambra 1932 ary maty ny 29 Jolay 1999
Suman Pokhrel

**Suman Pokhrel** (Nepaley|सुमन पोखरेल; teraka tamin'ny 21 septambra 1967) dia poeta, mpanoratra tononkalo, mpilalao horonantsary, mpandika teny, ary mpanakanto maro, izay heverina ho iray amin'ireo feo manintona lehibe indrindra ao Azia Atsimo. Nalaza ny asany ary navoaka iraisam-pirenena.

Suman Pokhrel dia mpanoratra ihany no nahazo ny Loka literatiora SAARC indroa. Nahazo io loka io tamin'ny taona 2013 sy 2015 izy noho ny tononkalony manokana sy ny fandraisany anjara amin'ny tononkalo sy ny zavakanto amin'ny ankapobeny any amin'ny faritra atsinanan'i Azia.

## References
Manase

I **Manase** dia mpanjakan' i Jodà izay nitondra tamin' ny taona 687 hatramin' ny taona 642 tal. J.K., zanak' i Hezekia na Ezekiasa.

## Ny anarany
Amin' ny teny hebreo dia soratana hoe מְנַשֶּׁה‬ / *Menasheh,* amin' ny teny grika dia *Μανασσῆς* / *Manassês* na *Manassís* ary amin' ny teny latina dia *Manasses.*

## Ny tantarany

### Araka ny Baiboly
Resahina ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly izy sady voalaza ao fa nitondra tena tahaka ny adala araka ny Boky faharoan' ny Mpanjaka (2Mpanj. 21.1-18). Lasa babo izy dia nentina tany Babilôna ka tany izy no nibebaka sy nitalaho tamin' Andriamanitra mba havela heloka. Taorian' izany dia tafaverina teo amin' ny fanjakana indray izy araka ny Boky faharoan' ny Tantara (2Tant. 33.11-13 sy 18-19).

## Boky amin' ny anarany
Misy boky apôkrifa na pseodepigrafan' ny Baiboly izay mitondra ny anarany, dia ny Vavak' i Manase, izay mirakitra ny vavaka sy ny fiaiken-keloka nataon'ilay mpanjaka nandritra ny figadrany tany Babilôna.

## Jereo koa

* Fanjakan' i Jodà
* Fanjakan' i Israely (mitambatra)
* Fanjakan' i Israely (avaratra)
**Mpanjakan' i Jodà**

Saoly - Isbôseta - Davida - Sôlômôna (na Salômôna) - Rehôbôama (na Rôbôama) - Abiama (na Abia) - Asa - Jôsafata - Jehôrama (na Jôrama) - Ahazia (na Ôkôziasa) - Atalia - Jôasy (na Jôasa) - Amazia (na Amaziasa) - Ozia (na Oziasa na Azaria na Azariasa) - Jôtama - Ahaza (na Akaza) - Hezekia (na Ezekiasa) - Manase - Amôna - Jôsia (na Jôsiasa) - Jôahaza (na Jôakaza) - Jôiakima (na Jôakima) - Jôiakina (na Jôasina na Jekônia na Jekôniasa) - Zedekia (na Sedekiasa).
Seranan-tsambon' Ehoala

Ny **Seranan-tsambon' Ehoala** dia seranan-tsambo malagasy ao amin' ny Kaomininan' i Tôlagnaro ao amin' ny Faritra Anosy izay 10 km ao atsimo-andrefan' ny tanan' i Tôlagnaro (na Fort-Dauphin). Any ivelan' ny tanàna manakaiky ny seranam-piaramanidin' i Tôlagnaro no nanorenana azy ary nanomboka ny fampiasana azy tamin' ny 8 Jolay 2009. Ny orinasa Rio Tinto no namatsy vola be indrindra tamin' ny fanamboarana azy satria nila seranan-tsambo an-drano lalina ity Rio Tinto ity mba hanondranany ny ilmenita izay trandrahan' ny QIT Madagascar Minerals (QMM) eo akaikin' io seranana io (fitrandrahana ilmenita ao Mandena). Ny Rio Tinto no tompon' ny 80 % n' ny vokatra azo raha 20 % ny an' ny firenena malagasy.

Tsy miankina amin' ny fanjakana malagasy ny fitantanana io seranan-tsambo io fa sahanin' ny Port d'Ehoala SA, izay rantsan' ny Rio Tinto. Ampiasaina amin' ny fifamoivoizana an-danomasina eto Madagasikara sy iraisam-pirenena io seranan-tsambo io sady misy ny fadintseranana. Heverina hanala ny fitokana-monin' ny tapany atsimon' i Madagasikara izay sarotra itsofohana amin' ny lalana an-tanety ny fisian' io seranan-tsambo io. Nanomboka tamin' ny volana Jolay 2009 hatramin' ny volana Jolay 2015 dia nisy sambo 646 izay nitody teo ka mpitondra entana anaty kôntenera ny 192 tamin' izany, mpitondra harena an-kibon' ny tany ny 73 ary sambo lehibe mpitondra mpizaha tany ny 37.

## Jereo koa

* Rio Tinto
* QIT-Fer et Titane
* QIT Madagascar Minerals (QMM)
* Toliara Sands
*Base Toliara

## Loharano
Ingra Liberato

**Ingra de Souza Liberato**, teraka tamin'ny 21 Septambra 1966 tany Salvador da Bahia, Brazila, dia mpanolotra fandaharana amin'ny televiziona brazilianina.

Izy dia niasa tamin'ny opera savony tamin'ny fahombiazana goavana tao amin'ny Rede Manchete efa maty, toa an'i *Pantanal* sy ny tantaran'i *Ana Raio e [[Zé Trovão]]*, avy eo dia nandeha nitsidika an'i Rede Globo.

Tamin'ny taona 2007, nomena ny loka Kikito izy ho mpilalao sarimihetsika tsara indrindra ho an'ny fampisehoana ao amin'ny horonantsary *Valsa para Bruno Stein* ao amin'ny Festival Gramado.

### Rohy ivelany
*
Xuxa

**Maria da Graça Meneghel**, teraka tamin'ny 27 Martsa 1963 tany Santa Rosa, Brazila, dia mpanentana, mpilalao sarimihetsika, mpihira, mpikarakara vehivavy, mpilalao ary modely brazilianina. 

Mpandresy roa avy amin'ny Grammy latinina ho an'ny rakikira tsara indrindra ho an'ny ankizy, dia fantatra eran'izao tontolo izao noho ny faharesen'ny mpanjakavavin'i Basses.

### Rohy ivelany
*
QIT-Fer et Titane

Ny '''QIT'''-'''Fer''' '''et''' '''Titane''', izay atao hoe koa Rio Tinto Fer et Titane, izay fantatra tany aloha tamin' ny anarana hoe **QIT** (**Quebec Iron and Titanium corporation**) dia orinasa kebekoà, izay sampan' ny orinasa mpitrandraka iraisam-pirenena tao hoe Rio Tinto.

Ny fitrandrahana sy ny fanodinana ny ilmenita izay akora misy titàna no tena asa sahaniny. Roa ny toerana lehibe anaovan' ny QIT-Fer et Titane ny fitrandrahana:
# ny fitrandrahana ilmenita ao amin' ny farihy Tio eo akaikin' i Havre-Saint-Pierre ao avaratr' i Quebec sady manadio ny akora azo izy (diôksidana titàna sy vy anidina sy fanitso ary metaly hafa koa) ao amin' ny tapany atsimon' i Quebec. Tamin' ny taona 2008 dia nampiasa olona 300 ny fihadiana sy ny fitaterana ny akorana ilmenita.
# ny fanodinana akoram-by ao Saint-Joseph-de-Sorel, mifanefitra amin' i Sorel-Tracy any Kanada, izay mamokatra akora misy titàna sy metaly. Vokarin' ny Poudres Metalliques du Québec, izay orinasa miray aminy ihany, ny vokatra sasany. Tamin' ny taona 2008 dia nampisa olona miisa 1&nbsp;750 io toeram-pitrandrahana io, izay sahanin' ireo orinasa roa ireo. Manodina ny akorana ilmenita avy ao amin' ny farihy Tio izy.
Tamin' ny taona 2009 ity orinasa ity dia nanomboka nampiasa ny ilmenita avy eto Madagasikara, izay trandrahan' ny zanak' orinasan' i Rio Tinto ihany koa, dia ny QIT Madagascar Minerals ao Tôlagnaro (Fort-Dauphin).

## Jereo koa

* Rio Tinto
* QIT Madagascar Minerals
* Seranan-tsambon' i Ehoala
* Toliara Sands
*Base Toliara

## Tsiahy:
Gômôra

I **Gômôra** dia tanàna kaananita taloha voalaza ao amin' ny Baiboly izay nodoran' Andriamanitra niaraka amin' ny tananan' i Sôdôma tamin' ny afo sy ny solifara noho ny fahotana mihoa-pampana nataon' ireo mponina ao, araka ny voalaza ao amin' ny Bokin' ny Genesisy na Jenezy (Gen. 18.20-21). Araka ny Baiboly, io tanàna io dia niorina tao akaikin' ny Ranomasina Maty. Tanàna mifanakaiky i Sôdôma sy i Gômôra sy i Adma sy i Zôara (na Tsôara) ary i Zebôima (na Tsebôima).  

## Ny anaran' ilay tanàna
Ny anaran' i Gômôra amin' ny teny hebreo dia עֲמוֹרָה / *Ġəmôrāh*, fa amin' ny teny grika kosa dia *Γόμοῤῥα* / *Gómorrha.* Ny mponin' i Gômôra dia atao hoe *Gômôrita* na *Gômôreana*.
Boky faharoan' i Baroka

Ny ***Boky faharoan' i Baroka*** dia boky apôkrifa (na pseodepigrafa) jiosy izay heverina fa nosoratana tamin' ny faramparan' ny taonjato voalohany na tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-2, taorian' ny naharavan' ny Tempolin' i Jerosalema tamin' ny taona 70. I Baroka no heverina ho nanoratra azy. Ny Jiosy sy ny ankamaroan' ny fiangonana kristiana anefa dia tsy mandray azy ho soratra masina. Atao hoe ***Apôkalipsy siriakan' i Baroka*** koa io boky io. Ny tapany voalohany, izay lehibe indrindra amin' ny boky (toko 1 - 77), dia tena soratra apôkaliptika tokoa fa ny tapany faharoa (toko 78-87) dia atao hoe *Taratasin' i Baroka ho an' ny Foko sivy sy tapany*.

## Jereo koa

* Baroka

* Boky amin' ny anaran' i Baroka
* ''Bokin' i Baroka''
* ''Boky fahatelon' i Baroka''
* ''Boky fahefatr' i Baroka''
Boky fahatelon' i Baroka

Ny **Boky fahatelon' i Baroka**, izay atao hoe **Apôkalipsy grikan' i Baroka**, dia soratra pseodepigrafa na apôkrifa jiosy izay heverina fa voasoratra teo anelanelan' ny taonjato voalohany sy faha-3, taorian' ny nandravan' ny Rômana an' i Jerosalema tamin' ny taona 70. Isan' ireo soratra pseodepigrafa voalaza fa mpitantsoratr' i Jeremia, dia i Baroka zanak' i Nerià, nefa tsy isan' ny kanônan' ny Baiboly hebreo na kristiana izy.

## Jereo koa

* Boky amin' ny anaran' i Baroka
* Bokin' i Baroka
* Boky faharoan' i Baroka
* Boky fahefatr' i Baroka
Boky faharoan' ny Mekabiana

Ny Boky faharoan'ny Mekabiana dia boky hita ao amin'ny Baibolin'ny Fiangonana ortodoksa etiopiana. Deoterokanonika izy ao amin'io Baiboly io fa apokrifa kosa ho an'ny Katolika sy ny Ortodoksa hafa ary pseodepigrafa ho an'ny Protestanta.

Manomboka amin'izao teny izao izy: "Taorian'ny nahitany ny Jiosy tao Mesopotamia siriana". Ity boky ity dia mitantara fa ny mpanjakan'i Moaba atao hoe Mekabisy (*Meqabis*) dia niady tamin'i Israely mba ho fanasaziana an'ity farany amin'ny fahotany. Taty aoriana dia nibebaka sady nianatra ny Lalàn'ny Andriamanitr'i Israely. Taorian'ny nahafatesany, ny mpanjaka nandimby azy atao hoe Tsirotsaidàna, dia nampiditra ny fanompoan-tsampy sady nandoro ny zanak'i Mekabisy.

Misy toko 22 ny Boky faharoan'ny Mekabiana.

## Jereo koa:

* Bokin'ny Mekabiana
* Boky voalohan'ny Mekabiana
* Boky fahatelon'ny Mekabiana
Boky fahatelon' ny Mekabiana

Ny **Boky fahatelon' ny Mekabiana** dia boky ao amin' ny Baibolin' ny Fiangonana ôrtôdôksa etiôpiana. Deoterôkanônika io boky io ao amin' io Baiboly io fa apôkrifa izy ho an' ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa hafa ary pseodepigrafa ho an' ny Prôtestanta. Izy no fohy indrindra amin' ny bokin' ny Mekabiana satria misy toko 10 fotsiny.

Manomboka amin' izao teny izao ilay boky: "Ary ireo nosin' i Ejipta dia hihoby ...". Misy fitantarana ankapobeny momba famonjena sy famaizana ny ao amin' io boky io, izay ahitana ohatra avy amin' ny fiainan' ny patriarka samihafa ao amin'bny Baiboly, toa an' i Adama sy i Joba ary i Davida mpanjaka.

Ao amin' ny litorjian' ny Fiangonana ôrtôdôksa etiôpiana dia mitambatra ho boky iray ny Boky faharoa sy ny Boky fahatelon' ny Mekabiana.

## Jereo koa:

* Bokin' ny Mekabiana
* Boky voalohan' ny Mekabiana
* Boky faharoan' ny Mekabiana
Sôdôma

I **Sôdôma** dia tanàna kanaanita taloha voatonona miaraka amin' ny tanana hafa atao hoe Gômôra voaresaka ao amin' ny Baiboly, izay noravan' Andriamanitra tamin' ny fandatsahana afo sy solifara araka ny voalaza ao amin' ny Bokin' ny Genesisy na Jenezy (Gen. 18.19) tokony ho tamin' ny taonjato faha-19 tal. J.K. Misy tanàna hafa koa izay nifanakaiky tamin' izy ireo, dia i Adma sy i Tsebôima (na Zebôima) ary i Tsôara (na Zôara). Nodoran' Adriamanitra ireo tanàna ireo noho ny hadalan' ny filan' ny nofon' ny mponina tao. I Lôta sy ny zanany no sisa velona fa afa-nandositra niala ny tanàna.

Ny Baiboly dia milaza fa tao atsimon' ny Ranomasina Maty no nisy an' i Sôdôma, tao amin' ny misy an' i Jôrdania ankehitriny, tokony manoloana ny mandan' i Masada.

## Ny anaran' ny tanàna sy ny mponina
Atao hoe *סְדוֹם / Səḏôm* ny anaran' i Sôdôma amin' ny teny hebreo fa *Σόδομα* / *Sódoma* kosa amin' ny teny grika. Ny teny hoe *Sôdômita* no fiantsoana ny mponina tao.

## Jereo koa

* Gômôra

## Loharano sy fanamarihana
Bokin'Antsa

Ny Bokin'Antsa izay hafohezina amin'ny hoe Antsa dia boky ao amin'ny Baibolin'ny Fiangonana ortodoksa tatsinanana. Ny toko tsirairay dia vavaka na tonon-kira avy amin'ny Testamenta Taloha sy Vaovao.

Izao ireo toko ireo araka ny nandaharan'i Alfred Rahlfs azy:

# Antsa voalohan'i Mosesy (Eksodody 15.1-19);
# Antsa faharoan'i Mosesy (Deoteronomia 32.1-43);
# Vavak'i Ana, renin'i Samoela (1Samoela 2.1-10);
# Vavak'i Habakoka (Habakoka 3.2-19);
# Vavak'i Isaia (Isaia 26.9-20);
# Vavak'i Jona (Jona 2.3-10);
# Vavak'i Azaria (Daniela 3.26-45, deoterokanonika);
# Tonon-kiran'ny Zatovo telo (Daniela 3.52-90, deoterokanonika);
# Vavak'i Maria Renin'Andriamanitra (Lioka 1.46-55);
# Hiram-pitsofan-dranon'i Zakaria (Lioka 1.68-79);
# Hiran'ny Tanim-boaloboka: Hiran'i Isaia (Isaia 5.1-7);
# Vavak'i Hezekia (Isaia 38.10-20);
# Vavak'i Manase (2Tantara 33.11-13; boky deoterokanonika mahaleo tena koa ity vavaka ity ao amin'ny Baiboly sasany);
# Vavak'i Simeona (Lioka 2.29-32);
# Voninahitra ho an'Andriamanitra any amin'ny avo indrindra; Tonon-kiran'ny Maraina (misy andalana avy ao amin'ny Lioka  2.14 sy amin'ny Salamo 144.2 ary amin'ny Salamo 118.12).

## Jereo koa:

* Antsan'i Solomona
Fiakaran' i Isaia

Ny **Fiakaran' i Isaia** dia boky apôkaliptika apôkrifa kristiana izay nosoratana tamin' ny taonjato faha-2 angamba tao Siria, misy fizaràna roa io boky io ka ny voalohany dia mitantara ny maritiora niaretan' ny mpaminany Isaia ary ny faharoa miresaka momba ireo fahitana naseho an' i Isaia tany an-danitra. Nosoratana teo amin' ny fiangonana kristiana manandratra ambony ny fanomezam-pahasoavana (karismatika) sy mino ny tsy fananan' i Jesoa vatana ara-nofo (dôketisma) io boky io. 

## Famintinana

### Fizaràna voalohany
Manomboka amin' ny fitantarana ny niakaran' i Manase zanak' i Hezekia (na Ezekiasa) teo amin' ny seza fiandrianana ny fizaràna voalohany (1 -- 5). Naminany i Isaia fa ity mpanjaka vaovao ity dia mpanompon' ny devoly sady hampijaly azy. Nifanaraka amin' ny voalazan' ny faminaniana tokoa ny fitondran-tenan' ilay mpanjaka, ka nanapa-kevitra hitoetra any an-tendrombohitra miaraka amin' ny zanany lahy sy ny mpaminany namany sasany i Isaia. Nefa ilay mpaminany sandoka atao hoe Bekhira (na Belkira) izay nahazo tsindrimandry tamin' ny devoly  Beliara (na Beliala) dia nandresy lahatra an' i Manase mba hamono an' i Isaia izay nolazainy fa mpamadika. Tsy niala tamin' ny finoany nandritra ny fampijaliana azy i Isaia.  

### Fizaràna faharoa
Ny tapany faharoa (6 -- 11) dia mirakitra ny fitantaran' i Isaia tamin' ilay zanany izay zavatra hitany tany an-danitra taorian' ny namonoana azy. Taorian' ny nitetezany ny lanitra enina voalohany, ny mpaminany Isaia dia tonga tao amin' ny lanitra fahafito. Hitany tao Andriamanitra, niaraka tamin' ireo anjely lehibe, aisan' izany i Jesoa ilay "zanany malalany", izay nitantara taminy ny amin' izay zavatra tsy maintsy ho tanteraka aminy amin' ny hoavy, indrindra ny fahafatesany sy ny fitsanganany ho velona ary ny fiakarany any an-danitra.

## Jereo koa

* Literatiora apôkaliptika
* Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao
Asan' i Tômasy

Ny Asan' i Tômasy dia soratra kristiana tamin' ny Andro Taloha izay mitantara ny dia fanatanterahana iraka nataon' ny apôstôly Tômasy tany amin' ny Fanjakana Indô-Partianan' i Taksila.

Soratra apôkrifa mitatitra ny fianinan' i Tômasy nanomboka amin' ny fotoana nahazoany ny anjara fitoriana tany India rehefa avy natao antsapaka ny tany hitorian' ireo apôstôly ny filazantsara. Natoky azy ny mpanjaka Godnafara (na Gôndôfaresy I) sady nanao fahagagana maro tao izy. Mifarana amin' ny namonoana azy ho maritira araka ny fanapahan-kevitry ny mpanjaka Mazday ny tantara izay narahin' ny fisehoany taorian' ny nahafatesany.

Ny mpandinika momba ny fampianaran-diso (hereziôlôga) kristiana dia mahatsikaritra "fiviliana" gnôstika sy enkratista. Ny nanoratra an' io lahatsoratra io dia hita ho manam-pahalalana an' i India nefa sarotra ny hanaporofo na hitsipaka ny maha mpanorina ny Fiangonan' i Kerala an' i Tômasy araka izay lazain' io soratra io.

Ny tantara hita ao amin' ny Asan' i Tômasy dia loharano nanoratana ny tantaran' i Tômasy ao amin' ny boky atao hoe *Ny Tantaran' ny adin' ny Apôstôly,* asa soratra izay mitantara ny asa famitana iraka (misiôna) nataon' ny apôstôly sy ny nahafatesan' ny ankamaroan' izy ireo*,* izay heverina fa nosoratan' i Abdiasy, evekan' i Babilôna.

## Jereo koa

* Apokrifan' ny Baiboly

* Asan' ny Apôstôly (sokajin-dahatsoratra)
* Kristianan' i Masindahy Tômasy
Boky amin' ny anaran' i Tômasy:

* Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômasy
* Filazantsaran' i Tômasy
* Bokin' i Tômasy
* Asan' i Tômasy

* Apôkalipsin' i Tômasy

## Loharano
Osh Uzbek Music and Drama Theatre, nantsoina hoe Babur

**Ny teatra Osch State Musical and Theater Drama antsoina hoe Babur** (ozbeka: Бобур номли Ўш Давлат академик ўзбек мусиқали драма театри) no teatra matihanina indrindra ao Kirgizistana, ny teatra faharoa tranainy indrindra any Azia Afovoany.

## Tantara

Tamin'ny 1914, teo ambany fitarihan'i Rakhmonberdi Madazimov, miaraka amin'ny mpampianatra ny sekolin'ny rosianina any Osh, Baltykhodzhoy Sultanov dia nanangana vondrona teatra.

Ny talen'ny artista voalohany tao amin'ny kianja filalaovana Madazimov Rakhmonberdi no mpanorina sy mpikarakara ny hetsi-panoherana tao Kirgizistana.

Ny teatra Babur ao Osh no teatra tranainy indrindra any Azia Afovoany, taorianan'ny Theater Ozbeka National Academic Theater Drama antsoina hoe Hamza tao Tashkent (naorina tamin'ny 1913-27 febroary 1914).

## Rohy ivelany
* Спектакль "Барсбек" будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции
* <small>Актёрская династия</small>
* <small>Они стояли у истоков</small>
* <small>27 марта – Всемирный день театра</small>
* <small>К 100 летию старейшего театра Кыргызстана</small>
* <small>Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет</small> 
* <small>Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди</small>
* Люди, которые меняли мир
* <small>Люди, которые меняли мир</small>
* Биографии известных людей
* <small>Указ Президента Кыргызстана №354 от 14.10.2004 года</small>
* <small>Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие</small>
* <small>В Кыргызстане Ошскому узбекскому театру музыкальной драмы 95 лет</small> 
* <small>Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие</small>
* <small>В Ошском театре имени Бабура за 95-летний период работы поставлено около 600 спектаклей</small> 
* <small>Ўш ўзбек академик театри 95-йиллигини нишонлади</small>
* <small>Национальная энциклопедия Узбекистана</small> 
* <small>Театр Кыргызстана в 20-80 годах</small>
* <small>Директор ошского театра: вице-премьер Узбекистана пообещал нам $50 тыс.</small>
* "Барсбек" покажут на международном фестивале 
* <small>Демонстрация дружбы и сотрудничества</small>
* Ошского театра - в Андижане</small>
* <small>Официальный сайт театра</small>
* <small>Открылся 97-сезон театра</small>
* <small>Гримасы и капризы Обезьяны</small>
* Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры 
* Люди, которые меняли мир
* "Жайдари келин" чегара оша томоша кўрсатди
* <small>В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана</small> 
* <small>Пред юбилейный сезон театра имени Бабура</small>
* <small>Театр имени Бабура: 100 лет на службе у мультикультурализма и полиэтничности</small>
* <small>Газета "Советтик Киргизстан" №203 29.08.1972 г. стр.4</small>
* <small>Документальный фильм студия "Кыргызтелефильм" "Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура"</small>
Waleed Al-Husseini

**Waleed Al-Husseini** (amin'ny teny arabo: وليد حساين الحسيني / *Walyd Ḥusāyn āl-Ḥuseyny*), teraka tamin'ny 25 Jona 1989 tao Qalqilya, dia Palestinina mpanoratra tsy mino an'Andriamanitra, mpanorina ny Conseil des ex-musulmans de France ("Filankevitr'ireo Silamo taloha ao Frantsa"). Lasa nalaza eran-tany izy nanomboka tamin'ny taona 2010 izay nisamborana sy nanagadrana ary nampijaliana azy noho ilay lahatsoratra navoakany izay mitsikera ny finoana silamo.  

## Loharano:

**Blasphémateur ! : les prisons d'Allah*, 2015, Grasset ()
**English translation: 
**Une trahison française : Les collaborationnistes de l'islam radical devoilés* ("A French Treason: The Collaborators of Radical Islam Unveiled"), 2017, Éditions Ring 

### Rohy ivelany

Waleed Al-Husseini
Epistilin' i Jeremia

Ny '''Epistilin' i Jeremia''' na '''Epistolan' i Jeremia''' na '''Taratasin' i Jeremia''' dia boky misy ny taratasy lazaina fa nosoratan' ny mpaminany Jeremia sy nalefany tany amin' ireo Jiosy babo izay hataon' ny mpanjaka Nebokadnetsara sesitany any Babilôna, mba hanambara amin' izy ireo ny zavatra tian' Andriamanitra holazaina amin' izy ireo. Tsy hita ao amin' ny kanônan' ny Baiboly hebreo (na Tanakh) io boky io. Hita ao amin' ny dikan-tenin' ny Testamenta Taloha amin' ny teny grika atao hoe Septoaginta (na Septanta) sy ny Baiboly ôrtôdôksa izy nefa tsy mifangaro amin' ireo boky kanônika fa mitokana. Toko faha-6 ao amin' ny Bokin' i Baroka izy ao amin' ny dikan-tenin' ny Baiboly amin' ny teny latina atao hoe Volgata, izay isan' ireo boky deoterôkanônika ao amin' ny Baiboly katôlika.

Ity taratasy ity dia fikizahana ny sampy sy ny fanompoan-tsampy. Ny boky dia nosoratana mba hanoro lalana ny Jiosy tsy hivavaka amin' ny andriamanitry ny Babilôniana, fa hanompo an' Andriamanitra. Mampiomana ny Hebreo any an-tsesitany ny mpanoratra fa ho babo mandritra ny taranaka fito mifandimby izy ireo, ary mandritra izany fotoana izany dia hahita fanompoan-tsampy izy ireo. Tsy tokony hivavaka amin' ny sampy ny Hebreo fa zavatra nataon' olona izany ka tsy afaka miteny na mandre na miaro tena.

## Jereo koa:

* Salamon' i Salômôna
* Boky fahefatry ny Makabeo
Salamon' i Salômôna

Ny **Salamon' i Salômôna** na **Salamon' i Sôlômôna** dia fanangonana salamo miisa 18 izay tsy hita ao amin' ny boky kanônikan' ny Baiboly jiosy. Ity boky ity dia nipoitra tao amin' ny Jiosy niaina tamin' ny taonjato voalohany tal J.K. izay nahita an' i Jerosalema renivohiny nidiran' ireo mpangeja rômana. Hita ao amin' ny Septoaginta (na Septanta) io boky io nefa tsy hita ao amin' ny kanônan' ny Baiboly hebreo (Tanakh) araka ny soratra masôretika. Tsy tokony hafangaro amin' ny Antsan' i Salômôna ny Salamon' i Salômôna. Tsy isan' ny kanônan' ny Baiboly katôlika sy Baiboly prôtestanta izy.

## Teôlôjian' ilay boky
I Salômôna ao amin' ny Salamon' i Salômôna dia miseho amin' ny toetran' ny Mesia: izy no ilay zanak' Andriamanitra izay nanitatra ny fari-taniny sady manandratra avo an' i Jerosalema. Tsy hanao zavatra maneho habibiana izy (Sal. Sal. 17.33), tsy sahala amin' ireo Rômana mpangeja izay nanao fandripahana. Araka an' i R.B. Wright, ny hevitra ny amin' ny Mesia dia hita bebe kokoa ao amin' ny Salamon' i Salômôna raha mitaha amin' ny soratra apôkrifa na pseodepigrafa hafa rehetra.

Toa miseho ho tsy mandala ny fandriam-pahalemana ny fiarahamonina resahina ao amin' io boky io satria manozona ireo fahavalony (Sal. Sal. 4.1snm, 6.14-20) sady maminany ny valifaty hahazo azy ireo amin' ny  fitondran' ny Mesia (Sal.Sal. 12.6; 17.22-25.). Ekeny ho fitsipi-pifehezan' Andriamanitra ny fisedrana mahazo ny vahoaka (Sal. Sal. 14.1; 16.11.) satria hisy valisoa homena izay maharitra ho setrin' izany (Sal.Sal. 2.34 snm.). Mionona amin' ny fiainana amin' ny zava-misy amin' izao fotoana izao io vahoaka io sady manantena ny faharesen' ny fahavalony.

Mety azo ampifandraisina amin' ny endriky ny fiainan' ny Eseniana tao Komràno io fanoritsoritana io (ohatra: ao amin' ny *Fitsipiky ny fiangonana* na ao amin' ny *Tahirin-kevitra tao Damaskôsy*), nefa tsy dia misy teny manana hevitra miafina firy ny fomba fiteny iresahany an' i Jerosalema raha ampitahaina amin' ny soratra eseniana tao Komràno. Ao amin' ny Salamon' i Salômôna ny vahoaka dia miezaka hiaina araka ny fahasahiranana miseho amin' ny fotoana ankehitriny sady manantena trangan-javatra mesianika apôkaliptika. 

## Jereo koa

* Taratasin' i Jeremia
Antsan' i Salômôna

Ny **Antsan' i Salômôna** na **Antsan' i Sôlômôna** dia fanagonana tonon-kalo na tonon-kira kristiana miisa 42 tamin' ny fiteny siriaka (na angamba koa tamin' ny fiteny grika) nataon' ny mpihira tsy fantatra tai n'ny fanomboa n' ny taonjato faha-2. Ny lahatsorara dia tokony ho nivoaka avy any Siria.  

## Ny ambangovangon' ny lahatsoratra
Lahatsoratra manana endrika litorjika ny Antsan' i Salômôna izay ahitana ny fandraisana anjaran' ny mpivavaka, ny fiangonana na i Kristy tenany mihisy aza. Tonon-kalo tsara rafitra ny Antsan' i Salômôna izay ahitana fiteny misy sary an' ohatra mitovitovy amin' ny voambolana sy ny fihevitr' i Joany. Ny fivoasana ireo tonon-kalo ireo dia sarotra satria tsy tena fantatra amin' ny fomba azo antoka ny amin' ny toe-javara nanodidina ny fanoratana azy, na ny olona nanoratana, na ny mpanoratra, na ny fampiasana azy, sady satria ny endriky ny lahatsoratra dia tsy fahita firy ao amin' ireo soratra apôkrifa hafa.

Na dia izany aza mihevitra ny mpikaroka fa nampiasaina tamin' ny litorjia teo amin' ny fiangonana kristiana tamin' ireo taonjato voalohany ireo Antsa ireo. Ao amin' ny soratr' i Pseodo-Atanazy, ny Antsan' i Salômôna dia voalaza fa vakiteny fanao ho an' ny olon-dehibe miomana hatao batemy (na katekomena). Mety hira fiderana fanaon' ny Fiangonana ireo Antsan' i Salômôna ireo ka izany no ahitana azy ireo voatonon-tsiahy ao amin'ny soratr' i Laktansa sy ao amin' ny an' i Pistisy Sôfia. Lasa nahazatra ireo soratra ireo noho ny fampisana azy amin' ny litorjia, hany ka mora ny nandraikitra azy an-soratra. Ny firesahana maro momba ny fiombonan' ny olo-masina dia ieritreretana ireo soratra ireo ho hira fiderana nampiasaina amin' ny litorjia. Ieritreretana azy ireo fa mety hira fanao amin' ny fanaovam-batemy ny firesahana ny amin' ny batemy.

## Jereo koa

* Salamon' i Salômôna

## Loharano:
Boy Pablo

**Boy Pablo** (2015- ) dia tarika rock iray izay voaforona tany Norvezy.

## Raki-kira
* *Boy Pablo* EP (2017)
* *Losing You* Single 2018
Simeôna (zanak' i Jakôba)

I **Simeôna** (hebreo: שִׁמְעוֹן‬ / *Shim'ôn na Shime‘ôn*) dia zanaka faharoan' i Jakôba amin' ny zanakalahiny roa ambin' ny folo izay zanany tamin' i Lea araka ny Bokin' ny Genesisy. Namaly faty ny anabaviny izy sy i Levy, dia ilay anabaviny atao hoe Dina izay naolan' ny zanaky ny mpanjaka tao Sikema. Novonoin' i Simeôna sy i Levy tamin' ny sabatra ny lehilahy rehetra tao amin' io tanàna io. Tsy nankasitraka izany i Jakôba rain' izy ireo (Genesis 34.25-29).

Tamin' ny nivarotana an' i Jôsefa tamin' ireo mpividy olona sy taorian' ny nahalasa mpanapaka an' i Jôsefa tao Ejipta dia naniraka nampaka an' i Benjamina rahalahin' izy ireo tany amin' i Jakôba i Jôsefa izay tsy fantatr' izy ireo  tamin' izay, ka i Simeôna no notazomina tsy navela handeha mandra-pahatongan' i Benjamina any Ejipta.

Isan' ny taranak' i Simeôna i Jodita, ilay vehivavy ivon' ny resaka ao amin' ny Bokin' i Jodita.

## Jereo koa:

* Ny zanak' i Jakôba: Robena - Simeôna - Levy - Jodà - Dana - Naftaly - Gada - Asera - Isakara - Zebolôna - Jôsefa - Benjamina - Dina
*Ny vadin' i Jakôba: Lea - Rahely - Bila - Zilpa
* Fokon' i Israely
*Fokon' i Simeôna
Robena

I **[[Robena]]** na '''Reobena''' (hebreo: ראובן / *Reʾuben na Reʾuven*) dia zanak' i Jakoba voalohany tamin' i Lea araka ny fitantaran'ny Baiboly ao amin' ny Bokin' ny Genesisy.

I Robena no niangavy ireo rahalahiny mba tsy hamono an' i Josefa fa hanipy azy ao amin' ny lavaka fantsakana. Tamin'ny dian' izy ireo tany Ejipta dia nieritreritra ny hamonjy an' i Benjamina i Robena nefa i Josefa, izay lasa mpitantan-draharaha tao Ejipta nefa tsy fantatr' izy ireo, dia nandidy ny tsy maintsy hahatongavan' i Benjamina any Ejipta. Tsy nanaiky ny hampitondra an' i Benjamina an' i Robena i Jakoba. Na dia lahimatoa aza i Robena dia tsy izy no mpitarika ireo rahalahiny ireo. Tsy nankasitraka azy i Jakoba rainy noho izy nanao firaisana ara-nofo tamin' ny Bilha (iray amin' ireo vadin' i Jakoba, ilay niteraka an' i Dana sy i Naftaly) araka ny Bokin' ny Genesisy sy ny Bokin' ny Deoterônômia (Gen. 35.22 sy 49.3-4; Deo. 21.17). I Robena no razamben' ny fokon' ny Robenita izay nonina tao Misora.

## Jereo koa:

* Ireo zanak' i Jakoba: Robena - Simeôna - Levy - Jodà - Dana - Naftaly - Gada - Asera - Isakara - Zebolôna - Jôsefa - Benjamina - Dina
*Ny vadin' i Jakoba: Lea - Rahely - Bila - Zilpa

* Fokon' i Israely
*Fokon' i Robena