open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piotr Nikolaievitch Wrangel

I **Pyotr Nikolayevich Wrangel** na **Piotr Nikolaievitch Wrangel** dia manamboninahitra rosiana manam-piaviana alemàna baltika, tao amin' ny Tafika Imperialy Rosiana. Nandritra ny dingana farany tamin' ny Ady an-trano rosiana dia izy no kômandy jeneralin' ny Tafika Fotsy nanohitra ny Bôlsevika tany amin' ny tapany atsimon' i Rosia. Amin' ny teny rosiana izy dia atao hoe Пётр Николаевич Врангель / *Piotr Nikolaievich Vrangiel* fa amin' ny teny alemàna kosa dia *Peter von Wrangel.*

Teraka amin' ny anarana hoe Peter von Wrangel izy tamin' ny 27 Aogositra 1878 (15 Aogositra 1878 amin' ny kalandrie joliana) tao Novoaleksandrovsk, tao amin' ny Empira Rosiana (na Zarasai ankehitriny, any Litoania) ary maty tamin' ny 25 Avrily 1928 tao Brussel. Ao amin' ny Eglizy Ôrtôdôksa Rosiana any Belgrade any Serbia ny vatany.

Anisan' ny fianakavian' andriana malaza Wrangel i Pyotr Wrangel izay nampianarina ho injeniera mpitrandraka harena an-kibon' ny tany ary niasa an-tsitrapo tao amin' ny Mpiambina Imperialy Rosiana. Niavaka izy nandritra ny Ady Lehibe I tamin' ny naha komandin' ny mpitaingin-tsoavaly azy, ka nahazo ny laharan' ny mazôro jeneraly. Taorian' ny Revôlisiônan' ny Febroary sy ny fialan' i Rosia tamin' ny ady dia nisotro ronono tany Krimea i Wrangel. Nosamborin' ny Bôlsevika izy taorian' ny Revôlisiônan' ny Ôktôbra, saingy vetivety dia navotsotra ary nandositra tatỳ aoriana ary niditra tao amin' ny Tafiky ny Mpirotsaka an-Tsitrapo ao amin' ny Hetsika Fotsy manohitra ny Bôlsevika. Tamin' ny taona 1918 dia lasa lehiben' ny etamazôron' i Anton Denikin tao amin' ny Tafika Mitam-Piadian' i Rosia Atsimo izy.

I Wrangel no nandimby an' i Denikin ho lehiben' ny komandin' ny Tafika Fotsy tany Krimea tamin' ny Avrily 1920. Amin' ny maha-filohan' ny governemanta miaramilan' i Rosia Atsimo azy dia nanandrana nanao fanavaozana momba ny tany, sy nandamina indray ny Tafika Fotsy ho lasa Tafika Rosiana (fantatra kokoa amin' ny anarana hoe Tafik' i Wrangel), ary nanangana fifandraisana tamin' ny hetsika ho an' ny fahaleovantena manohitra ny Bôlsevika. Satria vitsy lavitra noho ny Tafika Mena sady tojo faharesena i Wrangel ka nikarakara fialana faobe avy any Krimea tamin' ny taona 1920. Tany am-piandohan' ny sesitany izy dia nipetraka tany Kônstantinôpla sy tany Serbia, ary nanjary fantatra ho anisan' ny "Rosiana mpifindra monina fotsy" malaza indrindra. Nifindra tany Brussel izy tamin' ny taona 1927 ary maty herintaona tatỳ aoriana.
Anton Denikin

I **Anton Ivanovich Denikin** dia jeneraly rosiana, lehiben' ny etamazôro tao amin' ny Tafika Imperialy Rosiana nandritra ny Ady Lehibe I ary kômandin' ny Tafiky ny Mpilatsaka an-Tsitrapo nandritra ny Ady an-trano rosiana. Amin' ny teny rosiana izy dia atao hoe Антон Иванович Деникин. Teraka tamin' ny 4 Desambra 1872 (16 Desambra amin' ny kalandrie gregôriana) tao Włocławek (governemantan' i Varsôvia, avy eo tao amin' ny Empira Rosiana) izy ary maty tamin' ny 8 Aogositra 1947 tao Ann Arbor (any Etazonia). Nalaza tamin' ny fanaovana pôgrôma ny miaramilany tamin' ny Fampihorohoroana Fotsy (Белый Террор / *Belyy Terror*).
Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Okraina

Ny **Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Okraina** na **Repoblika Sôsialista Sôvietika Okrainiana** dia iray amin' ny repoblikan' ny Firaisana Sôvietika, teo anelanelan' ny 30 Desambra 1922 sy ny faharavan' ny Firaisana Sôvietika tamin' ny taona 1991. Io no repoblika faharoa tao amin' ny Firaisana Sôvietika raha ny mponina ao aminy no heverina, ary ny fahatelo amin' ny velarana (3 % amin' ny velarana ary 18 % amin' ny mponina ao aminy). Iray amin' ny firenena mpanorina sy mpikambana ao amin' ny Firenena Mikambana izy.

Amin' ny teny okrainiana izy dia atao hoe Українська Радянська Соціалістична Республіка / *Ukrayins'ka Radians'ka Sotsialistytchna Respublika*; amin' ny teny rosiana kosa dia Украинская Советская Социалистическая Республика / *Ukrainskaia Sovietskaia Sotsialistitcheskaia Respublika*; ara-bakiteny: Repoblika Sôsialistan' ny Mpanolotsaina Okrainiana").

## Jereo koa

* Okraina
* Tantaran' i Okraina
* Holodomor

* Repoblika Sôsialista Federativa Sôvietikan' i Rosia
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Armenia
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Azerbaijàna
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Bielôrosia
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Estônia
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Jeôrjia
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Kazakstàna
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Kirgizistàna
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Letônia
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Litoania
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Môldavia
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Okraina
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Ozbekistàna
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Tajikistàna
* Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Torkmenistàna
* Repoblika Sosialista Sovietika ny Volga Alemana (1918–1941)
Mahabo (Menabe)

**Mahabo (Menabe)** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Mahabo, Faritra Menabe, Faritanin'i Toliary. Ny isam-poniny dia 35.532 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Renirano
*Morondava

## Lalana
*Lalam-pirenena faha-35

## Jereo koa

## Rohy ivelany
Tafika Mena

Ny **Tafika Mena** dia tafika natsangana tao amin' ny Empira Rosiana teo aloha tamin' ny alalan' ny fahefana bôlsevika vaovao, taorian' ny Revôlisiônan' ny Ôktôbra, mba hiadiana amin' ny fanoherana ny revôlisiôna nataon' ny Tafika Fotsy izay tohanan' ny firenena vahiny (Frantsa, Fanjakana Mitambatra, Tsekôslôvakia, Etazonia, Empiran' i Japàna). Ny teny hoe "mena" dia manana heviny revôlisiônera.

Amin' ny teny rosiana ny Tafika Mena dia atao hoe Красная армия / Krasnaia armia ("Tafika mena"), na Рабоче-крестьянская Красная армия / *Rabotche-krestianskaia Krasnaia armiia* ("Tafika menan' ny mpiasa sy ny tantsaha").

Tamin' ny taona 1946, herintaona taorian' ny nifaranan' ny Ady Lehibe Faharoa, io tafika io, raha nitazona ny anaram-bositra hoe "Tafika Mena" tany Andrefana, dia naka ny anarana ôfisialy hoe **Tafika Sôvietika** (Советская армия / *Sovietskaia armia*), izay notazoniny mandra-pahatongan' ny taona 1946. Rava ny Firaisana Sôvietika tamin' ny Desambra 1991 ka lasa Tafika mitam-piadiana ao amin' ny Federasiônan' i Rosia (Вооружённые силы Российской Федерации / *Voorujionnye sily Rossiiskoi Federatsii*) io tafika io.
Ruthenia

i **Ruthenia** dia anarana nandikana ny hoe *Rus*' (amin' ny abidy sirilika: Русь / *Rus*'). Amin' ny teny rosiana, sy amin' ny teny okrainiana ary aimin' ny teny bielôrosiana, io teny io dia manondro ny Fanjakana iray ary avy eo ny Fanjakana maron' ny Slava Tatsinanana nanomboka tamin' ny taonjato faha-10 ka hatramin' ny faha-13. Ny fizaran-tanin' izy ireo, izay miovaova arakaraka ny fotoana, dia mizara amin' i Rosia sy amin' i Bielôrosia ary i Okraina ankehitriny.

Ny Fanjakana "Rus" dia antsoin' ny mponina ao aminy hoe "Руськая Земля" / *Rus'kaia zemlia*, izay azo adika hoe "Tanin' i Rosy". Amin' ny fiteny slava sasany amin' izao fotoana izao, dia mbola ampiasaina ny anarana mpamari-toetra: ny Pôlôney antsoin' ny mponina ao aminy (ara-bakiteny: "polony") hoe Pôlska, toy ny Czechia na Česko).

Noho izany, mba hametrahana ny fanavahana mazava eo amin' ny fanjakana taloha "Rosy" sy ny fanjakana hafa taty aoriana izay avy amin' ny anarany, dia antsoina hoe "Rusin' i Kiev" izy amin' izao fotoana izao.

Marihina fa amin' ny teny rosiana moderina, misy mpamari-toetra telo azo adika hoe "Rosiana": русский / *russkiy*, teny enti-milaza ny vahoaka Rosiana sy ny fiteniny, anisan’ izany ny ivelan’ i Rosia ary araka ny lalànan’ ny ra, российский / *rossiysky*, izay mifandray amin' ny mponina sy ny olom-pirenena ao amin' ny Federasionan' i Rosia araka ny lalànan' ny tany: tsy ny Rosiana rehetra avy amin' ny fomba fijery ara-poko na fiteny, ary ny fahatelo россиянин / *Rossiyanin*, monina ao Rosia, na inona na inona foko misy azy.
Andranomafana (Betafo)

**Andranomafana (Betafo)** dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' i Betafo, Faritra Vakinankaratra, Faritanin' Antananarivo. Ny isan' ny mponiny dia 6&nbsp;000 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10901 ary ny kaodin-distrika dia 109
## Rohy ivelany
Fifanintsanana baolina kitra Euro 2024

**Fifanintsanana Eoropeana baolina kitra EURO 2024** faha-17 atao any .

Lalao: ny 14 jona ka hatramin'ny 14 jolay 2024.

## Firenena mahafeno fepetra

*  , , , , ,  ,, , , , , , , , , , , , , , , ,  sy .

Noroahina tamin'ny maha-olombelona i Rosia nazi noho ny heloka bevava an'ady ary tsy navela handray anjara intsony raha tsy tamin'ny 2500.
 
## Fihodinana 16
* ***' :  4:1
* ***' :  2:0
* ***' :  0:0, 0:0 amin'ny fotoana fanampiny 3:0 (Sazy tifitra)
* ***' :  1:0
*  : ***' 0:3
*  : ***' 1:2
****' :  2:0
* ***' :  2:1

## ampahefa-dalana
* ***' :  1:1; 2:1 amin'ny fotoana fanampiny
* ***' :  1:1; 1:1 amin'ny fotoana fanampiny 5:3 (Sazy tifitra)
* ***' :  0:0; 0:0 amin'ny fotoana fanampiny 5:3 (Sazy tifitra)
* ***' :  2 : 1

## Manasa-dalana
* ***' :  2:1
* ***' :  2:1

## farany
* **** :  :2:1

Pejy fandraisana: UEFA 2024
Les Minoteries de l'Océan Indien

Ny **Les Minoteries de l'Océan Indien** na **LMOI** dia orinasa sy fikosoham-bary eto Madagasikara, miorina any Toamasina.

Directeur:??

Fondation: 2020

Fahafahana: 500 taonina lafarinina

## Tsiahy
Cotonnière d'Antsirabe COTONA SA

Ny **Cotonnière d'Antsirabe** na **COTONA** dia orinasa sy mpanamboatra lamba eto Madagasikara, any Antsirabe. I Salim Ismail no telen' io orinasa io.

Fondation: 1952
Adresse :	PK 169, Route d'Ambositra BP 45 110 Antsirabe I
Tél. :	+261 20 44 484 22
Site web :	www.groupesocota.com

## Tsiahy
Besarabia

I **Besarabia** dia anarana manondro fizaran-tanin' ny prinsipaotea romaniana maromaro taloha, any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Eorôpa, ary avy amin' ny tarana-mpanjaka valakianan' i Bassarab. Amin' ny heviny mahazatra indrindra dia manondro ny ilany atsinanan' i Môldavia ara-tantara izy io, eo anelanelan' ny renirano Prut sy ny ony Dniestr, ankehitriny ifampizaràn' i Môldavia sy Okraina.

Amin' ny teny teny romaniana izy dia atao hoe *Basarabia*; amin' ny teny rosiana kosa dia Бессарабия / *Bessarabia*; amin' ny teny okrainiana indray dia Бессарабія / *Bessarabia*.
Bukovina

I **Bukovina** dia faritra ara-tantara mirefy 10&nbsp;442 km2 voafaritra tamin' ny taona 1775, izay mipaka hatrany amin' ny faritry ny sisintanin' i Eorôpa Afovoany sy ny an' i Eorôpa Atsinanana ary ny an' i Eorôpa Atsimo-Atsinanana. Ny antsasany avaratra misy 5&nbsp;713 km2 dia any  hatramin' ny naharavan' ny Firaisana Sôvietika tamin' ny taona 1991 (izy no namorona ny ampahany be amin' ny ôblastan' i Chernivtsi na Tchernivtsi nanomboka tamin' ny taona 1940) ary ny atsimo misy 4&nbsp;729 km2 dia ao  (namorona ny ny ampahany be amin' ny  jodetan' i Suceava). Amin' ny teny okrainiana izy dia atao hoe Буковина / *Bukovyna*, fa amin' ny teny romaniana kosa dia  *Bucovina*, ary amin' ny teny alemàna dia *Bukowina* na *Buchenland*) 

Nandritra ny taonjato maro, io faritra io no namorona ny foibe ara-tantaran' ny "Tany Avo" (*Țara de Sus*) ao amin' ny Prinspaotean' i Môldavia, tohanan' ny tangoron-tendrombohitra Karpatiana avaratra-atsinanana ary anisan' izany ny havoana maro manodidina.

Nampidirina tao amin' ny Fanjakan'i Habsburg izy io tamin' ny 1775 ka hatramin' ny taona 1918, lasa nahitana vondrom-poko maro, avy eo niditra tao amin' ny Fanjakan' i Romania tamin' ny faran' ny Ady Lehibe Voalohany, talohan' ny nizarany ho roa tamin' ny taona 1940 teo amin' i Romania sy ny Firaisana Sôvietika ho fampiharana ny fifanarahana teo amin' ny Alemàna sy ny Sôvietika.
Montluçon

I ***Montluçon*** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Montluçon, ao amin'ny departemantan'i Allier, ao amin'ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes, ao Frantsa.
Sassari

I ***Sassari***, dia tanàna italiana ary faharoa lehibe indrindra any  raha ny isam-poniny dia 127.525 mponina.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Cagliari

I **Cagliari**, dia tanàna any Italia  ny faritra . (frantsay:Sardaigne)). Ny isan' ny mponina ao aminy dia 154.460 araka.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Tafika Fotsy

Ny **Tafika Fotsy** na **Mpiambina Fotsy** izay antsoina koa hoe **Fotsy** dia anarana iombonana ho an' ny tafika mitam-piadiana maromaro tao amin' ny Hetsika Fotsy sy ny governemanta manohitra ny Bôlsevika kômonista nandritra ny Ady an-trano rosiana. Niady tamin' ny Tafika Menan' i Rosia Sôvietika izy ireo. Amin' ny teny rosiana izy ireo dia atao hoe Бѣлая армія/Белая армия */ Belaya armiya* ("Tafika Fotsy") na Бѣлая гвардія/Белая гвардия / *Belaya gvardiya* ("Fiambenana Fotsy") na бѣлогвардейцы/белогвардейцы, *belogvardeytsi* ("Mpiambina Fotsy"). Rehefa noforonina ity tafika ity dia nampiasaina ny rafitry ny Tafika Rosiana tamin' ny vanim-potoan' ny governemanta vonjimaika, ary saika ny antokon-tafika tsirairay dia nanana ny mampiavaka azy manokana. Ny fahaiza-mabao ara-miaramilan' ny Tafika Fotsy dia nifototra amin' ny traikefa tamin' ny Ady Lehibe Voalohany, izay namela marika mafy tamin' ny antsipiriany mampiavaja ny Ady an-trano rosiana, na dia izany aza.

## Jereo koa
*Tafika Mena
Quartu Sant’Elena

I ***Quartu Sant’Elena***, dia tanàna italiana. Izy no tanàna fahatelo lehibe indrindra any  izay misy mponina 71216 hatramin'ny taona 2015.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Bari

I ***Bari*** , dia tanàna any Italia, renivohitry ny faritra . Ny isan' ny mponina ao aminy dia 316.491 araka.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Messina

I **Messina** , dia tanàna any . Izy no tanàna fahatelo lehibe indrindra ao amin'ny nosy Sisila, ary tanàna faha-13 lehibe indrindra any Italia, miaraka amin'ny misy mponina maherin'ny 218.000 ao an-tanàna ary eo amin'ny 650.000 eo ho eo ao an-tanànan'i Metropolitana.

## Toekarena
Mafia S.A.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Livorno

I **Livorno** dia tanàna seranan-tsambo any Italia, any Toskana ary misy mponina 152.914.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Leonid Kravchuk

I **Leonid Makarovych Kravchuk** dia mpanao pôlitika okrainiana sady filoha voalohan' i Okraina, niasa nanomboka tamin' ny 5 Desambra 1991 ka hatramin' ny 19 Jolay 1994. Tamin' ny taona 1992 dia nanao sonia ny Fifanarahana tao Lisboa izy, izay nanekeny ny hamoy ny fitaovam-piadiana noklearin' i Okraina. Izy koa dia filohan' ny Verkhovna Rada (Верховна Рада, "Filankevitra Faratampony": antenimiera okrainiana) sady Solombavambahoakan' i Okrainiana niasa tao amin' ny Antoko Sôsialy-Demôkratin' i Okraina (mitambatra) na Соцiал-демократична партія України (об'єднана) / *Sotsial-demokratychna partiia Ukrainy (obiednana)*. Amin' ny teny okrainiana izy dia atao hoe Леонід Макарович Кравчук. Teraka tamin' ny 10 Janoary 1934 izy ary maty tamin' ny 10 May 2022.

Taorian' ny krizy pôlitika nahavoarohirohy ny filoha sy ny praiminisitra dia nametra-pialana i Kravchuk, saingy nirotsaka ho filoham-pirenena fanindroany tamin' ny taona 1994. Resin' ny praiminisitra teo aloha, Leonid Kuchma, izay filoha nandritra ny fe-potoana roa, izy. Taorian' ny naha filoha azy dia nitohy ny fanaovan' i Kravchuk pôlitika tamin' ny naha solombavambahoakan' i Okraina azy tao amin' ny Verkhovna Rada sady mpitarika ny vondrona parlemanteran' ny Antoko Sôsialy-Demôkratin' i Okraina (mitambatra) nanomboka tamin' ny taona 2002 ka hatramin' ny 2006.
Viktor Yushchenko

I **Viktor Yushchenko** dia mpitondra fanjakana okrainiana, filohan' i Okraina nanomboka tamin' ny 23 Janoary 2005 hatramin' ny 25 Febroary 2010. Amin' ny teny okrainiana dia atao hoe Віктор Ющенко izy. Teraka tamin' ny 23 Febroary 1954 tao Khoruzhivka (ôblastan' i Sumy, tao amin' ny Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Okraina) izy.

Praiminisitra izy tamin' ny taona 1999 ka hatramin' ny taona 2001 ary nitarika ny fiaraha-miasan' antoko pôlitika afovoany-ankavanana Наша Україна / *Nasha Ukraina* (Okrainantsika"). Tamin' ny fifidianana filoham-pirenena natao tamin' ny taona 2004 dia izy no mpitarika ny Revôlisiôna Volomboasary, izay nitarika ny fanaovana fihodinana faharoa, izay nandreseny an' i Viktor Yanukovych tamin' ny 52 % amin' ny vato.

Nanomboka tamin' ity fampielezan-kevitra ity, ny tarehiny dia toa simba noho ny karazana aretina klôrakne tafahoatra vokatry ny fanapoizinana; nisy ny resabe momba ny anton' io fanapoizinana io, nisy ny hevitra maron' ny manam-pahaizana manohana ny teôria momba ny fanandramana fanapoizinana amin' ny alalan' ny  diôksinina.

Nandritra ny fitondrany, i Viktor Yushchenko dia nitazona fifandrafiana mafy tamin' ny praiminisitra Yulia Tymoshenko sy i Viktor Yanukovych. Tsy nahavita namaha olana ara-toekarena sy ara-tsôsialy izy, izay niteraka fahadisoam-panantenana mahery vaika eo amin' ny vahoaka okrainiana. Kandidà ho amin' ny fifidianana indray izy tamin' ny taona 2010, nefa resy tamin' ny fihodinana voalohany tamin' ny fifidianana filoham-pirenena, ka tonga tamin' ny laharana fahadimy tamin' ny vato 5,5%.

Taorian' ny nialany teo amin' ny toeran' ny filoham-pirenena dia nampihatra ny heriny voafetra teo amin' ny sehatra pôlitika tao amin' ilay firenena izy. Nandritra ny fifidianana solombavambahoaka tamin' ny taona 2012 dia nahazo 1,1 % amin' ny vato ny antoko *Nasha Ukraina* – izay notarihiny.

## Filohan'Okraina
Amsterdam

I **Amsterdam** dia tanàna renivohitr'i Nederlandy.

Ny isam-ponin'i Amsterdam dia 934.927 ary ny isam-ponin'i Groot-Amsterdam dia 1.459.493 ny mponina
Rotterdam

I **Rotterdam** dia tanàna Nederlandy. Miaraka amin'ny mponina 671.125, i Rottderdam no tanàna faharoa lehibe indrindra any  taorian'i Amsterdam.

Ny isam-ponin'i Rotterdam dia 671.125.

## Ony
*Rhin sy Maas
Ambalavao (Antananarivo)

**Ambalavao** dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' Antananarivo-Atsimondrano, ao amin' ny Faritra Analamanga, ao amin' ny Faritanin' Antananarivo eto Madagasikara. Ny isan' ny mponiny dia 10&nbsp;157 tamin' ny taona 2019. Any amin' ny 30 km atsimon' Antananarivo no misy azy, eo amin' ny lalam-pirenena faha-7. Any avaratra dia voafetran' ny renirano Sisaony. Mamakivaky an' ilay kaominina ny renirano Sisaony sy Andromba.

Ny vary, ny tsaramaso, ny voatabia ary ny ovy no vokatra fambolena be indrindra ao. Ny fambolena voninkazo (*gladiolus*, raozy) sy voankazo (mananasy, frezy) dia singa manan-danja amin' ny fambolena eo an-toerana.
Revôlisiôna Volomboasary

Ny  **Revôlisiôna Volomboasary** dia andiana hetsi-panoherana ara-pôlitika nitranga tao Okraina taorian' ny fanambaràna tamin' ny 21 Nôvambra 2004 ny vokatry ny fihodinana faharoa amin' ny fifidianana filoham-pirenena, izay heverin' ny Okrainiana maro ho voahosoky ny governemantan' i Viktor Yanukovych sy ny fokom-pianakaviana matanjaka ao Donetsk, anisan' izany ny ôligarka Rinat Akhmetov. Amin' ny fiteny okrainiana izany dia atao hoe Помаранчева революція / *Pomarantchéva revoliutsiya*. Ny sasany ihany koa dia tezitra noho ny fanohanana amin' ny fampahalalam-baovao sy ny fanohanana ara-pôlitika sy ara-pitaovana nataon' i Vladimir Putin sy ny governemanta rosiana an' i Yanukovych, ary izany dia anisan' ny isaina ho anton' ny ady taorian' ny vanim-potoana sôvietika ireo hetsika ireo. Nokarakarain' ny kandidà ho filoham-pirenena tsy nahomby, Viktor Yushchenko sy ny mpiara-dia aminy Yulia Tymoshenko, ka nahazo vahana haingana ireo fihetsiketsehana ireo. Ny fokom-pianakaviana mpanohitra ao Donetsk no mamatsy vola azy ireo, izay nanana harena be ny sasany. Mandray soa avy amin' ny fanohanan' ny Tandrefana maro ilay revôlisiôna, anisan' izany ny an' i Etazonia, sy ny famatsiam-bola avy amin' ny fikambanana amerikana, nanetsika mpanao fihetsiketsehana maherin' ny antsasa-tapitrisa ao Kyiv sy nanerana ny firenena mandritra ny tapa-bolana eo ho eo.

Ny vokatra mivantan' ny Revôlisiôna Volomboasary dia ny fanafoanana ny latsa-bato nataon' ny Fitsarana Tampony sy ny fandaminana latsa-bato vaovao tamin' ny 26 Desambra 2004 izay nahazoan' i Viktor Yushchenko fandresena, 52 % amin' ny vato nanohitra ny 44 % ho an' ny mpifaninana aminy, Viktor Yanukovych. Ny mpanara-maso ao amin' ny OSCE dia mino fa io fifidianana vaovao io dia natao tao anatin' ny toe-javatra tsara lavitra noho ny roa teo aloha. Ny fiadidian' i Viktor Yushchenko anefa taty airiana dia simba noho ny krizy ara-pôlitika maro miaraka amin' ny governemanta nifandimby. Amin' ny fomba fijery ara-jeôpôlitika, ny Revôlisiôna Volomboasary dia manamarika ny fifandraisan' i Okraina amin' ny OTAN sy ny Vondrona Eorôpeana.
Justin Tokely

I **Justin Tokely**, no administratera sivily miasa sady minisitry ny Atitany teo aloha. Izy ihany koa no filohan’ny Antenimierampirenena sady solombavambahoakan’i Sambava.

Fifandraisana:IRMAR

Solombavambahoakan’i Sambava: (IRMAR) izy 2024.
Fikambanana ho an' ny Fiarovana sy ny Fiaraha-Miasa ao Eorôpa

Ny **Fikambanana ho an' ny Fiarovana sy ny Fiaraha-Miasa ao Eorôpa** dia fikambanam-piarovana iraisan-governemanta ahitana firenena mpikambana ao Eorôpa sy Amerika Avaratra ary Azia. Atao hoe ***Organisation pour la sécurité et la coopération en Europe*** izy amin' ny teny frantsay, fa  ***Organisation for Security and Co-operation in Europe*** kosa amin' ny teny anglisy, izay samy hafohezina amin'ny hoe **OSCE**. Nandimby ny Fihaonambe ho an' ny Fiarovana sy ny Fiaraha-Miasa ao Eorôpa (frantsay: la *Conférence sur la sécurité et la coopération en Europe*, anglisy: *Conference on Security and Co-operation in Europe*) tamin' ny taona 1995 ny OSCE.

Ny OSCE dia misahana ny olana mifandraika amin' ny fiaraha-miasa eo amin' ny firenena mandray anjara amin' ny fiarovana sy ny lafiny maha olona, ​​toy ny fifehezana ny fitaovam-piadiana, ny fampihorohoroana, ny fitantanana tsara, ny fiarovana ny angovo, ny fivarotana olona an-tsokosoko, ny demôkrasia, ny fahalalahan' ny haino aman-jery ary ny vahoaaka vitsy anisa. Mpandray anjara manan-danja amin' ny fiarovana iraisan' i Eorôpa manontolo ny OSCE, amin' ny maha fikambanana tokana ahafahan' i Rosia, i Etazonia, i Kanada ary ny firenena rehetra any Eorôpa sy Azia Afovoany mifampiresaka mivantana momba sehatra maro sy amin' ny tantana mitovy.

Ity fikambanana ity dia sehatra fifampiraharahana ara-diplômasia manodidina ny tanjona sy ny foto-kevitra napetraka ao amin' ny Helsinki Final Act tamin' ny 1975 sy ny fifanarahana aty aoriana momba ny fiarovana, ny toekarena, ny tontolo iainana ary ny maha olona. Manao hetsika sivily eny an-kianja ny OSCE mba hisorohana ny ady na handray anjara amin' ny famahana izany, hanampy ny firenena hamolavola rafitra ara-demôkrasia, ary hiaro ny zon' olombelona sy indrindraindrindra ny an' ny vitsy anisa. Tamin' ny fiafaran' ny taompolo 2010 dia nahakasika firenena dimy ambin' ny folo mahery ireo hetsika ireo, ary nampiasa olona manodidina ny telo arivo. Mitaky marimaritra iraisana eo amin' ny firenena mpikambana fito amby dimampolo ao aminy ny fanapahan-keviny, ary ara-pôlitika ihany fa tsy araka ny lalàna.

Sahirana ny OSCE tamin' ny taompolo 2000 noho ny fisehoan' ny fifandonana vaovao teo amin' ny faritra misy azy, noho ny fahasahiranana natrehina momba ny famahana ny ady nitsahatra hoazy tsy misy fifanarahana mamarana azy, ary koa teo amin' ny sehatra momba ny maha olona. Maro amin' ny mpikambana tandrefana no nampihena ny fandraisany anjara, manome vahana ny OTAN sy ny Vondrona Eorôpeana, raha toa kosa ny sasany amin' ny mpikambana tatsinanana, indrindra i Rosia, no manohitra ny teritery mifandray amin' ny fanoloran-tena atao ao anatin' ny OSCE. Ny tsy fisian' ny fihaonana an-tampony teo anelanelan' ny taona 1999 sy 2010 no famantarana miharihary indrindra amin' ity fanilikilihana ity. Mitana toerana lehibe eo amin' ny fanelanelanana ara-diplômasia sy eny an-kianja anefa ny OSCE, indrindra amin' ny fitadiavana vahaolana momba ny adin' ny mpisara-bazana ao Donbass ao Okraina.
Yulia Tymoshenko

I **Yulia Volodymyrivna Tymoshenko** dia vehivavy mpanao pôlitika okrainiana, praiminisitra tamin' ny 24 Janoary hatramin' ny 8 Septambra 2005 sy tamin' ny 18 Desambra 2007 hatramin' ny 3 Martsa 2010. Teraka tamin' ny 27 Nôvambra 1960 tao Dnepropetrovsk (Okraina Sôvietika) tamin' ny anarana hoe **Hrihian** (okrainiana: *Грігян*) izy. Manam-piaviana okrainiana sy letôna izy. Taorian' ny perestrôika dia niasa teo amin' ny tontolon' ny fandraharahana niaraka amin' ny vadiny Oleksandr Tymochenko izy. Teo amin' ny indostrian' ny etona voajanahary no tena nahazoany harena, ka nahazoany anaram-bositra hoe "andriambavin' ny etona" ary laza mahabe resaka indraindray.

Nanomboka nanao pôlitika izy tamin’ ny taona 1996, ary voafidy ho solombavambahoaka tao amin’ ny Rada (antenimiera okrainiana). Avy eo izy dia nanangana ny antoko afovoany-kavanana atao hoe Всеукраїнське об'єднання "Батьківщина" / *Vseukrains'ké ob'yednannia "Bat'kivchtchyna"* (midika hoe Fikambanan' ny Okrainiana rehetra "Tanindrazana"), sy ny fiarahan' antoko atao hoe Блок Юлії Тимошенко / *Blok Yulia Tymoshenko*. 

Amin' ny maha mpomba ny fiarahan' i Okraina amin' ny Tandrefana azy dia nanao fampielezan-kevitra manokana ho an' ny fampidirana an' i Okraina ao amin' ny Vondrona Eorôpeana izy. Tamin' ny taona 1999 ka hatramin' ny taona 2001 dia izy no praiminisitra lefitra niandraikitra ny solika sy ny angovo. Nandray anjara mavitrika tamin' ny hetsika Україна без Кучми / *Ukrayina bez Kuchmy* ("Okraina tsy misy Kuchma") izy, avy eo tao amin' ny Revôlisiôna Volomboasary tao amin' ny sehatry ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny 2004, izay nanohanany an' i Viktor Yushchenko.

Rehefa voafidy ho filohan' i Okraina taorian' ny Revôlisiôna Volomboasary i Yushchenko dia nanendry azy ho praiminisitra, ka nahatonga azy ho vehivavy voalohany nitazona io andraikitra io, ary nanaisotra azy fito volana taty aoriana. Taorian' ny fifidianana solombavambahoaka tamin' ny taona 2007 dia lasa lehiben' ny governemanta indray izy ary niara-nitantana tamin-kasarotana amin' ny filoham-pirenena. Kandidà amin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2010 izy ary nialoha lavitra an' i Viktor Yushchenko ka lasa vehivavy voalohany tonga tamin' ny fihodinana faharoa tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tany Okraina. Resin' i Viktor Yanukovych mpomba ny fiarahan' i Okraina amin' ny Rosia izy tamin' ny farany, ary nitarika ny mpanohitra.

Niharan' ny fitsarana maro izy taorian' izany. Tamin' ny taona 2011 izy dia voaheloka higadra fito taona noho ny fanararaotam-pahefana izy tamin' ny sehatry ny fifanarahana momba ny etona nosoniavina niaraka amin' i Rosia tamin' ny taona 2009. Ho an' ny mpanohana azy sy ny firenena tandrefana dia noho ny baikon' ny filoha Yanukovych no nanaovana ireo fanenjehana ireo. Navoaka izy nandritra ny revôlisiôna tamin' ny taona 2014, ary nilatsaka nefa tsy nahomby tamin' ny fifidianana filoham-pirenena mialoha ny fotoana, nifanandrina amin' i Petro Poroshenko, izay voafidy. Rehefa lasa solombavambahoaka indray izy dia noheverina ho tsara toerana tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2019, ary avy eo dia nahazo ny laharana fahatelo.
Yuriy Yekhanurov

I **Yuriy Ivanovych Yekhanurov** dia mpitondra fanjakana okrainiana, praiminisitra tamin' ny 22 Septambra 2005 hatramin' ny 25 Mey 2006 tamin' ny naha filoham-pirenena an' i Viktor Yushchenko. Amin' ny teny okrainiana izy dia atao hoe Юрій Іванович Єхануров, fa amin' ny teny rosiana kosa dia Юрий Иванович Ехануров. Teraka tamin' ny 23 Aogositra 1948 tany Iakutia (Firaisana Sôvietika) izy.
Ady momba ny Etona eo amin' i Rosia sy i Okraina

Ny **Ady momba ny Etona eo amin' i Rosia sy i Okraina** dia fifandirana samihafa teo amin' i Rosia sy i Okraina momba ny vidy sy ny fitsinjarana ny etona voajanahary avy any Rosia sy mandalo any Okraina. Noho ny fantraikan' izany zava-nitranha izany amin' ny mponina any amin' ny firenena samihafa ao amin' ny Vondrona Eorôpeana tamin' ny taona 2009, dia manana lanjany ara-jeôpôlitika lehibe ny Ady momba ny Etona. Ohatra, tany Eorôpa Afovoany sy Eorôpa Atsinanana, tamin' ny 16 Janoary 2009, dia orinasa an-jatony no nikatona ary olona an-tapitrisany no tsy nahazo fanafanana.

]
Moxico

**Faritanin' Moxico** dia faritany ao  . Ny velarantanin'ilay tanàna dia 223.023 km2, ary misy mponina 854.258 ny isam-ponina tamin'ny 2018.

## Kaominina
Ny faritanin' Moxico dia ahitana ireto tanàna manaraka ireto (portogey: municípios):

* Alto Zambeze (Cazombo)
* Bundas (Lumbala-N'guimbo)
* Camanongue
* Cameia (Lumeje)
* Léua
* Luau
* Luacano
* Luchazes
* Luena (Moxico)

## Seranan-tsambo
* Cameia National Park  (Cameia).

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire

## Jereo koa
* Angola
** Luanda
*** Moxico
Euromaidan

Ny ***Euromaidan*** na ***Evromaidan*** dia fihetsiketsehana nataon' ny Okrainiana mpomba ny fiarahan' i Okraina amin' i Vondrona Eorôpeana niseho tany Okraina, izay nanomboka tamin' ny 21 Nôvambra 2013 taorian' ny fanapahan-kevitry ny governemanta okrainiana tsy hanao sonia ny fifanaraham-piaraha-miasa eo amin' i Okraina sy ny Vondrona Eorôpeana mba hanomezana vahana ny fifanarahana amin' i Rosia. Amin' ny teny okrainiana izany dia atao hoe Євромайдан / *Yevromaidan,* fa amin' ny teny rosiana kosa dia Евромайдан /*Yevromaidan*. Nisehoana herisetra mahery vaika ireo fihetsiketsehana ireo teo anelanelan' ny 30 Nôvambra sy 8 Desambra 2013, ary heverina ho anisan' ny fifandonana taorian' ny vanim-potoana sôvietika. Vao mainka nampitombo ny hetsi-panoherana, izay nahitana mpanao fihetsiketsehana eo anelanelan' ny 250&nbsp;000 sy 500&nbsp;000 tao Kyiv, ny herisetra.

Tamin' ny 22 Febroary 2014, ity hetsika ity dia nitarika ho amin' ny Revôlisiônan' ny Febroary sy ny fandosirana ary ny fanonganana ny filoham-pirenena Viktor Yanukovych mpomba ny fiarahana amin' ny Rosiana, izay nosoloina an' i Oleksandr Turchynov, ary koa ny famotsorana an' i Yulia Tymoshenko sy ny fananganana governemanta vaovao tarihin' i Arseniy Yatsenyuk. Ity hetsika ity dia ampahany amin' ny Ady eo amin' i Rosia sy i Okraina, izay sehatra midadasika kokoa, ary niteraka ny Ady tao Donbass.
Repoblika Entim-Bahoakan' i Lugansk

Ny **Repoblika Entim-Bahoakan' i Lugansk** na **Repoblika Entim-Bahoakan' i Luhansk** dia fanjakana mpisara-bazana avy amin' i Okraina, naorin' i Rosia tamin' ny taona 2014 tany amin' ny faritra tao amin' ny Ôbastan' i Luhansk izay misy azy, ary niova ho repoblika ao amin' ny Federasiônan' i Rosia tamin' ny taona 2022 taorian' ny fitsapan-kevi-bahoaka momba ny fanakambanana tao Luhansk (na Lugansk) teo ambany fikarakaran' ny tafika rosiana. Amin' ny teny rosiana izy dia atao hoe Луганская Народная Республика / *Luganskaia narodnaia respublika*), fa amin' ny teny okrainiana kosa dia Луганська народна республіка / *Luhanska narodna respublika.*

Ny ampahany be amin' ny fianakaviambe iraisam-pirenena dia tsy manaiky an' io repoblika io ho fanjakana mahaleo tena. Nataony renivohitra i Lugansk (na Luhansk) izay tanàna manana mponina maro anisa miteny rosiana any atsinanan' i Okraina any Donbass. Saika ny ampahany manontolo amn' ny Ôblastan' i Luhansk manontolo no voafehiny.

Tamin' ny 21 Febroary 2022 dia nanambara ny fankatoavan' i Rosia ny fahaleovantenan' ny repoblika roa ao Donbass i Vladimir Putin, anisan' izany ny an' i Lugansk. Io fanekena io no lohahevitry ny fanamelohana ao amin' ny Filankevi-Piarovan' ny Firenena Mikambana ary mialoha telo andro ny fananiham-bohitra nataon' i Rosia an' i Okraina tamin' ny taona 2022 izay nodidian' ny filoha rosiana.

Tamin' ny 30 Septambra 2022 dia nambara ny fampidirana an' ilay repoblika ho anisan' ny tanin' i Rosia, miaraka amin' ny fizaràn-tany voabodo hafa. Na i Okraina na ny fianakaviambe iraisam-pirenena dia samy tsy manaiky ny satan' ity repoblika ity.
Baomba

Ny **baomba** dia fitaovam-piadiana mipoaka, mazàna ahitana fitoeran-javatra mora mipoaka natao handrava rehefa mipoaka. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-20 dia io teny io no ampiasaina indrindra hanondroana fitaovana mipoaka atsipy avy amin' ny fiaramanidina na avela amin' ny tany.

Ny baomba dia mampiasa ny fiota mamoaka hafanana avy amin' ny akora mora mipoaka mba hanomezana angovo mahery vaika. Ny fipoahana dia miteraka fahasimbana amin' ny ankapobeny amin' ny alalan' ny tsindry mekanika ampitaina amin' ny tany na amin' ny rivotra, ny fiantraika sy ny fidiran' ny fanipy atosiky ny tsindry, ny fahasimbana ateraky ny tsindry ary ny vokatry ny fipoahana. Ny baomba dia nampiasaina nanomboka tamin' ny taonjato faha-11 tany Azia Atsinanana.

## Jereo koa

* Basy
* Tafondro
* Bala
* Dinamita
Luena

***Luena*** dia tanàna sy kaominina ao amin'ny faritra atsinanan'i , renivohitry ny faritanin'i Moxico. Ny isam-ponina dia 357.413 tamin'ny taona 2014.

## Fiainany taloha
Ity tanàna ity dia fantatra kokoa amin'ny hoe toeram-pialan'ny mpitarika mpikomy UNITA teo aloha Jonas Savimbi, izay notifirin'ny miaramilan'ny governemanta Angoley sy novonoiny tamin'ny 22 Febroary 2002.
Fiteny ao Okraina

Ny **fiteny ao Okraina** dia isankarazany. Ny fiteny okrainiana sy ny fiteny rosiana, izay samy fiteny slava, no be mpampiasa indrindra. Ny fiteny okrainiana no fiteny ôfisialin' i Okraina, izay tenenin' ny 88 %-n' ny mponina ao an-trano amin' ny fiainany manokana, ary hatramin' ny 87 % any am-piasana na any am-pianarana. Manaraka izany ny fiteny rosiana izay ampiasain' ny 34 % eo amin' ny fiainany manokana. Ahitana fitenin' ny vitsy anisa maromaro koa ity firenena iry, ka ny fiteny tatara krimeana ihany no manana ny sata fitenin' ny faritra ao Krimea.

Araka ny fanisana natao tamin' ny taona 2001 dia ny fiteny okrainiana no fitenin' ny 67,5 % mponina. Araka ny institiota *Gallup* tamin' ny taona 2008 dia 83 % amin' ny olom-pirenena nanaovana fanadihadiana no nilaza fa misafidy ny hamaly amin' ny fiteny rosiana. Araka ny fikarohana nataon' ny *Research & Branding Group* tamin' ny taona 2011, ny fitenim-pifandraisana voalohany ao amin' ny fianakaviana dia ny fiteny okrainiana. Ny 37 % amin' ny mponina no mifandray amin' ny alalan' ny fiteny rosiana ao amin' ny fianakaviana na ao an-trano. Ny 15 % amin' ny Okrainiana dia mifandray amin' ny zara mitovy amin' ny alalan' ny fiteny rosiana sy okrainiana.

Any amin' ny faritra sasany ao Okraina dia misy vondrona vitsy madinika izay miteny amin' ny fiteny hongariana, fiteny môldaviana, fiteny romaniana, fiteny pôlôney, fiteny idisy, fiteny bolgariana, fiteny gagaoza, ary fiteny maro hafa. Ny fitenim-paritra eo an-toerana sy ny fiteny mifangaro dia ampiasaina betsaka, indrindra ny fiteny sorzika.

## Jereo koa

* Fivavahana ao Okraina

* Vahoaka ao Okraina

* Kolontsaina ao Okraina
Fiteny ao Hôngria

Ny **fiteny any Hôngria** dia ahitana fiteny hongroà sy fitenin' ny vitsy anisa ekena ary fiteny hafa. Ny fiteny ôfisialy any Hôngria dia fiteny hôngroà. Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2011 dia 99,6 % amin' ny mponina no miteny hôngroà, ny 98,9 % amin' izy ireo no manao azy io ho fitenin-drazany, izay fiteny finô-ogriana tsy mitovy amin' ny fiteny any amin' ny firenena manodidina.

Ny fitenin' ny vitsy anisa maro no ampiasaina any amin' ny tanànan' ny teratany maromaro any Hôngria. Ity firenena ity dia nanao sonia ny Sata eorôpeana ho an' ny fiteny isam-paritra na an' ny vitsy anisa, izay nankatoavina tamin' ny 26 Avrily 1995 izay ahitana fitenin' ny vitsy anisa 14 ankatoavina sy arovana. Ny zo ôfisialin' ny fitenin' ny vitsy anisa 13 ankatoavina dia fehezin' ny Lalàna momba ny zon' ny olom-pirenena sy ny vitsy anisa ara-poko, izay manome fepetra ho an' ny fampandrosoana ny fizakan-tena ara-kolontsaina sy ara-panabeazana. Tamin' ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2001, tamin' ny olom-pirenena 314&nbsp;059 anisan' ny fokon' ny vitsy anisa, dia 135&nbsp;787 no nilaza fa ny fitenin' ny vitsy anisa no fiteniny voalohany.

Araka ny fepetran' ny Sata eorôpeana ho an' ny fiteny isam-paritra na an' ny vitsy anisa, i Hôngria dia manome fiarovana manokana ho an' ny fiteny armeniana, fiteny bôiasa, fiteny bolgariana, fiteny krôaty, fiteny alemàna, fiteny grika, fiteny pôlôney, fiteny rômany, fiteny romaniana, fiteny rosina, fiteny serba, fiteny slôvàka, fiteny slôveniana ary fiteny okrainiana.
Fiteny rômany

Ny **fiteny rômany** na **fiteny rômanesy** dia fiteny lehibe indô-ariana avy any amin' ny tapany avaratr' i India: anisan' ny vondrom-piteny indô-ariana any Avaratra-Andrefana izay ahitana ny fiteny ponjaby, ny fiteny sindy sy ny hafa, avy amin' ny fitenim-bahoaka tokana na prakrita izay fiteny tany amin' ny Lohasahan' i Indosy ary avy amin' ny fiteny sanskrita ny fiaviany.

Voalaza fa ny sasany amin' ny Rôma (fantatra koa amin' ny hoe Bôhemiana, Jitàna, Rômanisela, Gipsy sy ny hafa), izay ny razambeny dia lazaina fa nanao fifindra-monina miadana sy miparitaka mankany andrefana hatramin' ny fiandohan' ny taonarivo voalohany namakivaky ny tanin' ny Tiorka Gaznavida sy Seljokida (lalana mianatsimo) sy ny an' ny kanatan' ny Hôrda Volamena, ny an' ny Hajitarkana sy ny an' i Krimea (lalana mianavaratra).
Fiteny krôatiana

Ny **fiteny krôatiana** na **fiteny krôaty** dia karazan' ny fiteny serbô-krôatiana, fiteny slava atsimo ampiasain' ny Krôatiana any Krôasia sy any amin' ny firenena manodidina. Ny fiteny serbô-krôatiana dia antsoina koa amin' ny haifiteny hoe fiteny stôkaviana, na fiteny BKMS (bôsniana-krôatiana-môntenegrina-serbiana) araka ny anarany ôfisialy efatra ao Bôsnia-Herzegôvina, Krôasia, Môntenegrô ary Serbia.

Avy amin' ny fomba fijery sôsiôlingistika, ny fiteny serbô-krôaty dia fiteny nampanarahim-penitra isan-karazany mahazatra amin' ny Serba, ny Krôatiana, ny Bôsniaka ary Môntenegrina, mifototra amin' ny fitenin-paritra "stôkaviana", ny anarana ôfisialy hafa sy ny endrika manara-penitra dia ny fiteny serbiana, ny fiteny bôsniana ary ny fiteny môntenegrina.

## Jereo koa

* Fiteny slava

* Fiteny serbô-krôatiana (fiteny krôaty, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serba)
* Fiteny stôkaviana
* Fiteny bolgara
* Fiteny makedôniana
* Fiteny slôveniana
* Krôasia
* Iogôslavia
Fiteny môldaviana

Ny **fiteny môldaviana** na **fiteny môldôvana** na **fiteny môldava** dia ny fiteny romaniana tenenina ao Môldavia. Nambara ho fiteny ôfisialin' i Môldavia ny fiteny môldaviana ao amin' ny andininy faha-13 amin' ny lalàmpanorenana nolanina tamin' ny taona 1994, raha nampiasa ny hoe "romaniana" kosa ny Fanambaràna ny fahaleovantenan' ny Repoblikan' i Môldavia (romaniana: *Declarația de independență a Republicii Moldova*) tamin' ny taona 1991. Amin' ny fiteny romaniana izy io dia atao hoe ***limba moldovenească***, na **лимба молдовеняскэ**. Tamin' ny taona 2003, ny parlemanta môldaviana dia namoaka lalàna mamaritra ny hoe *môldaviana* sy *romaniana* ho anarana manondro fiteny mitovy.

Tamin' ny 2013, ny Fitsarana Momba ny Lalàmpanorenan' ny Repoblikan' i Môldavia (romaniana: *Curtea Constituțională a Republicii Moldova*) dia nandika fa ny andininy faha-13 amin' ny lalàmpanorenana dia nosoloin' ny Fanambaràna ny Fahaleovantena, ka nanome sata ôfisialy ny anarana hoe *romaniana*.

Ny faritra mpisara-bazaba Transnistria dia manohy manaiky ny "fiteny môldava" ho iray amin' ny fiteny ôfisialy, miaraka amin' ny fiteny rosiana sy ny fiteny okrainiana.

I Okraina, hatramin' ny vao haingana, dia mbola manohy ny fanavahana ny fiteny môldaviana sy fiteny romaniana, ka ny tanàna iray nanambara ny fiteniny ho romaniana ary ny iray hafa nanambara fa ny azy dia môldaviana, na dia nanambara ny fikasana hanaisotra ny sata ara-dalàn' ny fiteny môldaviana aza ny manampahefana okrainiana. Tamin' ny 16 Nôvambra dia nanambara ny Minisiteran' ny Fanabeazana sy ny Siansa ao amin' ny governemanta okrainiana fa efa nanao dingana hanafoanana ny teny môldaviana sy hanoloana azy amin' ny fiteny romaniana.

Tamin' ny 16 Marsa 2023 dia nankatoavin' ny Parlemanta Môldaviana ny lalàna momba ny fanondroana ny tenim-pirenena ho *romaniana* ao amin' ny lahatsoratra rehetra momba ny lalàna sy ny lalàmpanorenana. Tamin' ny 22 Marsa dia namoaka ny lalàna ny filohan' i Môldavia, Maia Sandu.
Fiteny sorzika

Ny **fiteny sorzika** dia fifangaroan' ny fiteny okrainiana sy rosiana ampiasaina any amin' ny faritra sasany ao Okraina sy ny faritra manodidina an' i Rosia sy Môldavia. Izany dia matetika ampiasaina amin' ny fanitsakitsahana ny fenitra, tsy fankatoavana na tsy fahafantarana ny fitsipiky ny fiteny okrainiana sy rosiana. Amin' ny teny okrainian sy rosiana izy dia arao hoe  суржик / *surzhik* Ampiasaina matetika izy io any amin' ny ankamaroan' ny faritra ambanivohitr' i Okraina atsinanana, afa-tsy ny faritra an-tanàn-dehibe ao Donetsk, Kharkiv, ary Luhansk, izay ny ankamaroan' ny mponina dia mampiasa ny fiteny rosiana mahazatra.
Repoblika Entim-Bahoakan' i Donetsk

Ny **Repoblika Entim-Bahoakan' i Donetsk** dia fanjakana mpisara-bazana avy amin' i Okraina, naorin' i Rosia tamin' ny taona 2014 tao amin' ny Ôblastan' i Donetsk izay misy azy, ary niova ho repoblika ao anatin' ny Federasiônan' i Rosia tamin' ny taona 2022 taorian' ny fitsapan-kevi-bahoaka momba ny fanakambanana tao Donetsk. Ny tanànan' i Donetsk no ataony renivohiny. Amin' ny teny rosiana izy dia ata hoe Донецкая Народная Республика / *Donetskaia Narodnaia Respublika*).

Nipoaka ny fikomiana mpomba an' i Rosia tao amin' ny faritr' i Donbass ho setrin' ny revôlisiôna okrainiana. Tamin' ny Avrily 2014 dia nogiazan' ny mpisintaka mitam-piadiana mpomba an' i Rosia ny tranoben' ny governemanta ary nanambaran' izy ireo ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Donetsk sy ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Luhansk ho fanjakana mahaleo tena, izay tsy nahazo fankatoavana iraisam-pirenena hatramin' ny 2022. I Okraina sy ny ampahany be amin' ny fianakaviambe iraisam-pirenena (ny Tandrefana) dia mihevitra azy ireo ho fanjakana saribakoly sy fikambanana mpampihorohoro. Ireo zava-nitranga ireo dia niteraka ny Ady tao Donbas, izay ampahany amin' ny Ady Rosiana-Okrainiana izay nanakambanana an' i Krimea ihany koa ho an' i Rosia. Nibodo ny antsasaky ny faritra roa ny milisy mpisintaka ary niady tamin' ny tafika okrainiana nandritra ny valo taona nanaraka.

Tamin' ny 21 Febroary 2022 dia nanambara i Vladimir Putin fa neken' ny Rosiana ny fahaleovantenan' ny repoblika roa ao Donbass, anisan' izany ny an' i Donetsk. Io fanekena io no lohahevitry ny fanamelohana ao amin' ny Filankevi-Piarovan' ny Firenena Mikambana ary mialoha telo andro ny fananiham-bohitra nataon' i Rosia an' i Okraina tamin' ny taona 2022 nodidian' ny filoha rosiana.

Tamin' ny 30 Septambra 2022 dia nanambara ny fampidirana an' ilay repoblika ao amin' ny taniny i Rosia, miaraka amin' ny fizaràn-tany voabodo maro hafa.
Camanongue

***Camanongue*** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Moxico ao 
Ny isam-ponina dia 12937 tamin'ny taona 2014.
Cuando

Ny reniranon'i **'Cuando**' (na *Kwando*) dia renirano any atsimo-afovoan'i Afrika mikoriana mamakivaky an'i Angola sy Namibia eo amin'ny sisin-tany avaratra amin'i Botsoana. Mivarina any Zambezi izy io.
Alto Zambeze

***Alto Zambeze*** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Moxico ao . Ny isam-ponina dia 110.900 tamin'ny taona 2014. Ny isam-ponina dia 357.413 tamin'ny taona 2014.

Ny toeran'ny kaominina dia ny tanànan'i Cazombo, eo amoron'ny renirano Zambezi.
Zambezi

Ny ***Zambezi*** no onin'i fahefatra lava indrindra any Afrika ary ny lehibe indrindra mikoriana any amin'ny Ranomasimbe Indianina avy any Afrika. Mirefy 1.390.000 km2 ny koveta fanariany.  Mikoriana avy any Zambia izy io, mamakivaky ny atsinanan’i Angola, Namibia ary ny sisin-tany avaratr’i Bôtsoana, avy eo manaraka ny sisin-tanin’i Zambia sy Zimbaboe hatrany Mozambika, izay mivarina any amin’ny Ranomasimbe Indianina.
2.574 km ny halavany.
Langinga

Ny reniranon'i ***Langinga*** (na *Luanginga*) dia renirano any atsimo-afovoan'i Afrika mikoriana mamakivaky an'i Angola sy Zambia. Mivarina any Zambezi izy io.
Fiteny môntenegrina

Ny **fiteny môntenegrina** dia iray amin' ny karazany manara-penitra amin' ilay ataon' ny mpahay teny sasany hoe fiteny serbô-krôatiana (na diasistema slava atsimo-afovoany), ary ataon' ny hafa hoefiteny stôkaviana, na fiteny stôkaviana vaovao na BKMS (bôsniana-krôatiana-môntenegrina-serbiana). Amin' ny teny môtenegrina dia atao hoe црногорски (amin' ny abidy sirilika) na crnogorski (amin' ny tarehin-tsoratra latina) ity fiteny ity. Arakaraka ny hevitra tiana havoitra koa dia atao hoe *štokavski jezik* ("fiteny stôkaviana"), na *standardni novoštokavski* ("fiteny stôkaviana vaovao") koa ity fiteny ity.

Amin' ny fomba fijery sôsiôlingistika, ny BKMS dia fiteny manara-penitra isan-karazany maro ivon-toetoerana iraisan' ny Môntenegrina, ny Bôsniaka, ny Krôatiana ary ny Serbiana, mifototra amin' ny fitenim-paritra stôkaviana, ka ny karazany manara-penitra hafa dia ny fiteny krôatiana, ny fiteny serbiana ary ny fiteny bôsniana. Vao haingana ihany ny fampanaraham-penitra ny fiteny môntenegrina, nanomboka taorian' ny nandravana an' i Iogôslavia ary nihafaingana izany taorian' ny nisarahan' i Môntenegrô tamin' i Serbia. Ny manam-pahaizana momba ny teny miasa ao dia mikatsaka ny hanavaka ny fenitr' io fiteny io amin' ny an' ny hafa, indrindra amin' ny fampidirana ny toetra mampiavaka manokana iraisan' ny fitenim-paritra rehetra ao Môntenegrô sy ireo toetry ny fitenin' ny literatiora môntenegrina talohan' ny fanavaozana ny fitenin' ny literatiora serbiana nataon' i Vuk Stefanović Karadžić.

Sahala amin' ny karazany manara-penitra hafa amin' ny fiteny iraisana dia fiteny ôfisialy ihany koa ny fiteny môntenegrina.

## Jereo koa

* Fiteny slava
* Fiteny slava atsimo

* Fiteny serbô-krôatiana (fiteny krôatiana, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serba)
* Fiteny stôkaviana
* Fiteny bolgara
* Fiteny makedôniana
* Fiteny slôveniana
* Iogôslavia
* Môntenegrô
Fiteny stôkaviana

Ny **fiteny stôkaviana** no lehibe amin' ny fitenim-paritra telo ao amin' ny fiteny serbô-krôatiana, ny fitenim-paritra roa hafa dia ny fiteny kaikaviana any amin' ny tapany avaratr' i Krôasia sy ny fiteny tsakaviana any Istria sy vondro-nosy Dalmatiana. Amin' ny teny krôatiana izy dia atao hoe štokavsko narječje / *shtokavsko naryechye*, ary amin' ny teny serbiana штокавски дијалекат / *štokavski dijalekat*) / *shtokavski diyalekta.*

Ny fiteny stôkaviana dia ampiasaina ao amin' ny antsasak' i Krôasia (ao Slavonia), ao Zagora, ao Dubrovnik sy ny manodidina azy, any Herzegôvina, ao afovoan' i Bôsnia, ao Serbia amin' ny ampahany be (afa-tsy any amin' ny faritra kely any atsimo-atsinanana) ary any Môntenegrô. Io no fototra iorenan' ny fiteny manara-penitra izay antsoin' ny mpandinika ny teny hoe fiteny serbô-krôatiana sady ataon' ny jeôgrafa sy mpanao antontan' isa hoe "BKMS" avy amin' ny anarana ara-pôlitika ôfisialy efatra: bôsniana, krôatiana, môntenegrina ary serbiana.

Ny anarana hoe "stôkaviana" dia avy amin' ny fanavahana ara-pitenenana eo amin' ny fitenim-paritra telo: ny fiteny stôkaviana dia ilay fitenim-paritra mampiasa mpisolo manontany midika hoe "inona" izay tononina hoe *što* /ʃto/ (avy amin' io no "stô-" ao amin' ny "stôkaviana"). Ny anarana roa hafa dia ny hoe "kaikaviana" (manao hoe *kaj* /kai/) sy ny hoe "tsakaviana" (manao hoe *ča* /tʃa/).

Tamin' ny taona 1850 dia nisy fifanarahana nosoniavina tany Vienna, teo amin' ny mpahay fiteny sy ny manam-pahaizana krôatiana notarihin' i Ljudevit Gaj sy serbiana notarihin' i Vuk Stefanović Karadžić, izay nanapa-kevitra ny hifidy ny fiteny stôkaviana ho "fiteny iombonan' ny Iogôslavy" (fr). I Gaj koa no mpitarika ny hetsika iliriana, izay naniry ny hampiray ny Slava Tatsimo rehetra ho ao anaty fanjakana tokana. Teo amin' ny tapaky ny taonjato faha-19 no nanjakan' ny fiteny stôkaviana, noho ny fampitam-baovao sy ny sekoly izay nanao azy ho fitenin' ny fampanaraham-penitra.

## Jereo koa

* Fiteny slava
* Fiteny slava atsimo

* Fiteny serbô-krôatiana (fiteny krôatiana, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serbiana)
* Fiteny stôkaviana - fiteny kaikaviana - fiteny tsakaviana
* Fiteny bolgara
* Fiteny makedôniana
* Fiteny slôveniana
* Iogôslavia
* Serbia - Krôasia - Bôsnia - Môntenegrô