Jiosy malagasy

Ny **Jiosy malagasy** dia Malagasy mihevitra ny tenany na misy mihevitra fa manam-piaviana jiosy (na jody) ka manandratra izany bebe kokoa raha mitaha amin' ny fiaviany hafa, sy ny Malagasy niova finoana ho amin' ny jodaisma. Maro amin' ny Malagasy no milaza fa Jiosy, na dia manohana ny razambe aostrôneziana sy afrikana aza ny fikarohana ara-tantara sy ara-piteny ary ara-pototarazo. Voatonona ny foko sasany, toa ny Antandroy, ny Antemoro, ny Merina, ary ny Zafibrahima, noho ny lovantsofina na ny fomban-drazana na ny kolontsaina heverina fa mitovitovy amin' ny an' ny Hebreo fahiny. Na izany aza, tsy misy tahirin-kevitra ara-tantara na porofo arkeôlôjika mivantana manamarina ny fifindra-monina jiosy tany aloha eto Madagasikara. Ny ankamaroan' ny fitoviana ara-kolontsaina dia heverin' ny mpahay tantara fa avy amin' ny fifanakalozana ara-barotra na fampifanarahana an' ohatra natao vao haingana. Ny Malagasy niova finoana ho amin' ny jodaisma nanomboka tamin' ny taona 2010 dia lasa vondrona ara-pivavahana izay tsy tokony hampitovina amin' ny foko jiosy.

## Jiosy malagasy ara-pirazanana
Maro ny Malagasy milaza fa manana fiaviana jiosy na hebreo na dia mirona indrindra amin' ny fiaviana aostrôneziana sy afrikana (banto) aza ny porofo ara-tantara sy ara-pototarazo, ary mitohy sy miseho amin' ny fomba samihafa izany fiheverana izany.

### Fanamarinana ny fisian' ny Jiosy malagasy
Isan-karazany ny fomba anohanana ny fanambaràna ny maha Jiosy ny Malagasy sasany na ny ankamaroany. Betsaka amin' izany ny fanaporofoana miorina amin' ny filazana fa misy fitoviany ny zavatra sasany momba ny Malagasy sy ny Jiosy. 

#### Lovantsofina sy fomba amam-panao
Ny fifanahafana sasany misy eo amin' ny kolontsaina malagasy sy ny an' ny Jiosy dia etina manamafy ny nahatongavan' ny Jiosy teto Madagaskara. Manampy an' izany koa ny lovantsofina momba ny fiavian' ny foko malagasy sy fianakaviana sasany eto Madagasikara. Misy koa fomba amam-panao malagasy mitovitovy amin' ny fomba amam-panao na tantara ara-Baiboly, ka mahatonga ny fiheverana ny mety hisian' ny fifandraisana amin' ny vahoaka jiosy.

#### Fiteny sy soratra
Misy ny andalan-tsoratra na singan-teny ao amin' ny Baiboly izay heverin' ny mpanohana ilay tsangan-kevitra fa miresaka mivantana na ankolaka momba ny fahafantaran' ny Hebreo na ny Jiosy tany aloha an' i Madagasikara. Ao koa ny voambolana malagasy sy ny voambolana hebreo izay mitovitovy fanononana. Manampy izany ny fitantarana fahitana vato sy zavatra hafa heverina fa voasoratra amin' ny litera hebreo.

#### Ny fisian' ny singa ara-kolontsaina avy any Atsinanana Afovoany
Ny singa ara-kolontsaina avy any Atsinanana Afovoany, izay matetika tonga amin' ny alalan' ny varotra miaraka amin' ny Arabo, dia nisy nadika ho fisian' ny Jiosy fahiny taty Madagasikara.

#### Ny amin' ny Foko Folo Very
Ny finoana ny fahaverezan' ny fokon' i Israely folo, izay niparitaka taorian' ny fandresen' ny Asiriana, dia  nahatonga ny fiheverana fa nisy tamin' izy ireo no nifindra monina eto Madagasikara.

### Ny foko malagasy lazaina fa manam-piaviana jiosy
Foko maro eto Madagasikara no milaza na lazaina fa manana razambe jiosy na hebreo. Ireto ny foko eto Madagasikara ahitana olona lazaina fa manam-piaviana jiosy: 

#### Ny Antandroy
Manana lovantsofina mifandray amin' ny mety ho fananany razambe jiosy ny Antandroy any amin' ny faritra Androy any amin' ny tapany atsimon' i Madagasikara.

#### Ny Antemoro Anakara
Ny fananan' ny Antemoro Anakara any Manakara sy Vohipeno lovantsofina voasoratra sy ny fahaizany fanandroana dia misy mandika ho mariky ny fananany singan-kolontsaina jiosy.

#### Ny Merina
Manana lovantsofina mampahatsiahy ny fanany razambe avy any ivelany, izay indraindray ampifandraisina amin' ny fiaviana jiosy, ny Merina any afovoan-tanin' i Madagasikara, izay foko maro anisa indrindra eto Madagasikara, indrindra fa ny andriana.

#### Ny Zafibrahima
Milaza fa taranak' i Abrahama, patriarika tantaraina ao amin' ny Baiboly, ny Zafibrahima ao amin' ny Nosy Boraha (nosy Sainte-Marie).

### Olana momba ny fanamarinana
Na dia azo heverina ho misy manam-piaviana jiosy aza ny Malagasy, noho ny fifaneraseran' ny mponina eran' izao tontolo izao hatramin' ny Andro Taloha na talohan' izany aza, sy ny fifindrà-monin' ny Hebreo na Jiosy, dia betsaka ny olana ara-tantara, ara-kolontsaina, ara-pivavahana, ara-piteny sns izay mahasarotra raisina ny fanaporofoana ny maha Jiosy na Hebreo ny razan' ny Malagasy sasany na ny Malagasy rehetra. Manaiky ny ankamaroan' ny mpikaroka sy ny mpahay tantara fa tsy manamarina ny fananan' ny Malagasy fiaviana jiosy ny porofo ara-tsiansa amin' izao fotoana izao. Mampiseho fiaviana aostrôneziana (avy any Azia Atsimo-Atsinanana) sy Afrikana ny fanadihadiana momba ny fototarazo.

#### Tsy fisian' ny porofo ara-tantara
Tsy misy tahirin-kevitra ara-tantara voasoratra na firaketana arkeôlôjika manan-danja ankehitriny izay manamarina ny fifindra-monina faobe na ny fisian' ny Jiosy na Hebreo manan-danja teto Madagasikara tamin' ny Andro Taloha. Mahakasika indrindra ny fifandraisana vao haingana amin' ny Arabo sy amin' ny Eorôpeana ary amin' ny mponina hafa ao amin' ny Ranomasimbe Indianina ny loharanom-baovao an-tsoratra misy.

Matetika mifototra amin' ny hevitr' olona samirery sy tsy ampy hatao porofo ara-tantara ny fandraisana na ny fandikana sasany ny lovantsofina na ny fitovizan' ny kolontsaina malagasy amin' ny fanao resahina ao amin' ny Baiboly. Afaka miseho ao amin' ny kolontsaina samihafa ny fanao mitovy na dia tsy misy ifandraisany ireo kolontsana ireo.

Ao koa ny tsy fifanandrifiana ara-potoana eo amin' ny lovantsofim-piaviam-poko sy ny tantara iarahan' ny mpahay tantara manaiky momba ny tontolo jiosy (sy Semita, amin' ny ankapobeny). Mifanohitra ny porofo aroson' ny antokon' olona samihafa izay samy milaza ny tenany fa Jiosy;

#### Fifanoherana amin' ny zava-pantatra momba ny fototarazo
Ny fanadihadiana nataon' ny manampahaizana tamin' ny vahoaka malagasy dia mampiseho fa betsaka ny marika ara-pototarazo avy amin' ny Aostrôneziana (indrindra avy any Insolindia sy Indônezia ankehitriny) sy Afrikana (indrindraindrindra avy atsy Afrika Atsinanana sy Atsimo-Atsinanana). Mametraka mazava tsara ny onjam-pifidra-moninana nankaty Madagasikara ireo fanadihadiana ireo.

Nahitana soritra kely ny mari-pamantarana fototarazo mety mifandray amin' ny faritra Atsinanana Afovoany araka ny fanadihadiana sasany, nefa ambany dia ambany ny tahan' izy ireo ary tsy ahafahana manatsoa-kevitra momba ny anjara toerana lehiben' izany eo amin' ny lova ara-pototarazo malagasy. Azo hazavaina amin' ny alalan' ny fifandraisana ara-barotra na amin' ny alalan' ny fifindrà-monina voafetra, izay tsy misy lanjany firy, ireo soritra kely ireo.

**Olana eo amin' ny fandikana ny lovantsofina**

Miovaova sy iharan' ny fampifanarahana amin' ny zava-misy na iharan' ny fanamboamboarana ny lovantsofina am-bava ampitaina amin' ny taranaka mifandimby ny lovantsofina momba ny maha Jiosy ny Malagasy rehefa nandeha ny fotoana. Sarotra noho izany ny mihevitra azy ireo ho vavolombelona ara-tantara azo itokisana raha tsy hamafisina amin' ny loharano hafa. Matetika koa dia miankina amin' ny toe-javatra ara-kolontsaina sy azon' ny fitongilanam-pijery ny fandikana ny lovantsofina am-bava.
Misy mandray amin' ny fomba diso sy manao fanatsoahan-kevitra diso koa ny fitovizan-javatra momba ny Malagasy sy ny fitantaran' ny Baiboly.

Tokony horaisina amim-pandanjalanjana ny lovantsofina sy ny tantaran-drazana maro noho izy ireo mifangaro angano na fedrà.

#### Fampifangaroana ny fitaomana ara-kolontsaina sy ny fiaviana ara-poko
Miely amin' ny alalan' ny varotra, ny fifandraisan' ny kolontsaina na ny fifindrà-monina voafetra teto Madagasikara ny singa ara-kolontsaina avy any Atsinanana Afovoany, toy ny fanao ara-pivavahana, ny teny na ny teknika, ka tsy midika ho fiorenam-ponenan' ny Hebreo na Jiosy marobe na fiaviana ara-poko jiosy iraisana.

Nifandray tamin' ny Arabo i Madagasikara, indrindra fa tamin' ny alalan' ny varotra taty amin' ny Ranomasimbe Indianina. Izany dia nahatonga ny fielezan' ny singa ara-kolontsaina arabo, toy ny finoana silamo tany amin' ny faritra sasany eto Madagasikara na ny findraman-teny ao amin' ny fiteny malagasy. Tsy midika anefa izany fa manam-piaviana arabo ny Malagasy.

#### Fanaovana ho fitaovana ara-pôlitika sy ara-piarahamonina
Misy mampiasa ho amin' ny tanjona ara-pôlitika na ara-piarahamonina ny filazana fa manana fiaviana jiosy na hebreo, mba hanehoana fa ara-dalàna sy manan-daza na manam-pifandraisana amin' ny tantara heverina fa tranainy kokoa na tsara kokoa ny foko misy ny tena.

Mandray anjara amin' ny fanaparitahana vaovao tsy marina sy amin' ny fampifangaroan-javatra momba ny tena fiavian' ny Malagasy ireo fanodinkodinam-pirazana ireo.

#### Ny zavatra tsy fantatry ny Malagasy talohan' ny fidiran' ny kristianisma
Betsaka ny zavatra mamaritra ny maha Jiosy na ny maha Hebreo no tsy fantatry ny Malagasy talohan' ny fidiran' ny kristianisma.
* Tsy nanana teny anondroana ny "*Jiosy*" na "*Jody*" (יְהוּדִים / *Yehudim*) sy "*Hebreo*" na "*Hebrio*" (עברים /'**''ʿ**Ivrim*) ny Malagasy talohan' ny nahatongavan' ny [[Kristianisma ao Madagasikara|fivavahana kristiana teto Madagasikara]]. Marihina fa ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] dia manao ny Jiosy na Jody hoe يهود / *Yahudi* sy ny Hebreo hoe عبرانيون / *Ibrani*. Tsy hita taratra ao amin' ny [[fiteny malagasy]] ireo teny ireo.
* Tsy fantry ny Malagasy tamin' ny vanim-potoan' ny tantara taloha ny toerana manan-danja indrindra, toy ny [[sinagôga]], sy ny vanim-potoana manan-danja indrindra, anisan' izany ny [[Sabata (jiosy)|Sabata]], eo amin' ny fiainan' ny Hebreo na Jiosy, izay anisan' ny fototra eo amin' ny kolontsaina jiosy;
* Ny [[Sampy (malagasy)|sampy]] sy ny fanao maro mifanohitra amin' ny kolontsaina jiosy no nanjaka teto Madagasikara tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka, izay tsy nisy fihenany raha tsy taorian' ny nidiran' ny [[Kristianisma|finoana kristiana]] teto Madagasikara. Misy anefa ny milaza fa nenjehina noho ny fifikirany amin' ny fivavahany ny Jiosy sasany na izy rehetra tany Arabia na faritra hafa izay nifindra monina aty Madagasikara.

== Jiosy malagasy ara-pivavahana ==

=== Jiosy ara-pivavahana ===

Tamin' ny taona 2020 dia nisy raby belza nanangana *yeshiva* (sekoly talmodika), izany dia mampiseho ny fanirian' ilay vondrona hampivelatra sy hampitombo ny fahalalany momba ny fivavahana nosafidiny. Ny fikambanana jiosy iraisam-pirenena, toa ny Kulanu, dia manohana ny vondrom-piarahamonina jiosy eto Madagasikara, indrindra amin' ny fanabeazana sy ny fivavahana.

Amin' izao fotoana izao dia misy ny Malagasy izay tsy azo iadian-kevitra ny maha Jiosy azy amin' ny alalan' ny fiovana finoana ho amin' ny [[Jodaisma eto Madagasikara|fivavahana jiosy]].  

Ny vondrom-piarahamonina jiosy eto [[Madagasikara]] amin' izao fotoana izao dia vokatry ny fiovam-pinoana ho amin' ny [[jodaisma ôrtôdôksa]] izay nitranga tao anatin' ny taona vitsivitsy. Tamin' ny taona 2010 dia nisy vondron'olona manodidina ny zato nanomboka fiovam-po, izay natanterahina tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny taona 2017 tamin' ny fahatongavan' ny [[raby]] ôrtôdôksa telo. 

Tsy ny fananana razambe na ray aman-dreny jiosy ihany fa ny fiovana ho amin' ny [[jodaisma]] mantsy dia ampy haha Jiosy ny olona iray araka ny lalàna israeliana. Io fepetra io no mampalalaka ny fitomboan' ny isan' ny Jiosy malagasy ara-pivavahana. 

=== Jodaisma ôrtôdoksa eto Madagasikara ===
Fantara amin' ny fomba ôfisialy ny fisian' ny [[jodaisma eto Madagasikara]] tamin' ny taona 2016. Amin' izao fotoana izao dia mitombo isa ny Malagasy miova finoana ho amin' ny [[Jodaisma|fivavahana jiosy]]. Nanomboka tamin' ny taompolo 2010 no tena nahafantarana ny fisian' ny Malagasy heverina fa manaraka ny jodaisma. Ao amin' ny ny [[jodaisma mesianika]] anefa ny maro amin' izy ireo izay tsy eken' ny [[Jodaisma ôrtôdôksa|Jiosy ôrtôdôksa]] ho firehan' ny jodaisma. Nifandray tamin' ny [[Kulanu]] any [[New York]], [[Etazonia]] ny mpikambana amin' ireo fikambanana ireo. Vao tamin' ny 2016 no nisy Malagasy noraisina ho amin' ny jodaisma araka ny fomba jiosy mahazatra, niseho eo anatrehan' ny vondrona [[raby]] tao amin' ny trano fandraisam-bahiny *Le Pave* ao [[Antananarivo]], sady nasaina nilona amin' ny renirano mba hadio ara-pivavahana. Raby telo avy amin' ny [[Jodaisma ôrtôdôksa|jodaisma ôrtôdoksa]] no nitarika izany. Manakaiky kokoa ny [[Jiosy sefarada]] ireo Malagasy nisafidy hanaraka ny [[jodaisma rabinika]] ireo.

== Rohy ivelany ==
*'Lahatsoratra**
* [https://tanikomadagascar.com/2015/06/13/jiosy-ve-ny-malagasy/ "Jiosy ve ny Malagasy ?"], ''tanikomadagascar.com'', 2015.
* [https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/jiosy-gasy-voaroaka-omaly-teo-amin-ny-by-pass-4331.php "Jiosy gasy voaroaka omaly teo amin' ny By-Pass"], ''tiatanindrazana.mg'', 26 Mey 2011.

*Kent, R. K. (1970). ''[https://www.persee.fr/doc/outre_0300-9513_1970_num_57_209_4692_t1_0513_0000_3 Early kingdoms in Madagascar]''.
*Dewar, R. E., & Wright, H. T. (1993). ''[https://www.researchgate.net/publication/30846019_The_Culture_History_of_Madagascar The culture history of Madagascar]''.
* Hurles, M. E., Sykes, B. C., Jobling, M. A., & Forster, P. (2005). ''A high-resolution human Y-chromosome haplotype map of the Mediterranean region''.

**Sary mihetsika**
* [https://www.youtube.com/watch?v=CarRysqdhlM "Pastora Tolotra Ratefy: Jiosy ny Malagasy !"], ''youtube.com''
* [https://www.youtube.com/watch?v=3AJLVT1wnpU "Jiosy Malagasy"], ''youtube.com''
* [https://www.youtube.com/watch?v=m2aUiVpWIdQ "I BC Investigation Jiosy sa Hebreo du 26 Juin 2017"], ''youtube.com''
* [https://www.youtube.com/watch?v=BeFJAOfucqs "Ny Jiosy eto Madagasikara, ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina"], ''youtube.com''
* [https://www.youtube.com/watch?v=wdHGUWZa0CE "Ny Jiosy Anakara sy Ali Tawarath ao Vatomasina"], ''youtube.com''
* [https://www.youtube.com/watch?v=-St_3nQhfIw "Faces Of Africa: The Jews of Madagascar"], ''youtube.com'', notsidihina tamin' ny 2024-01-13
**Boky manohana ny fifindra-monina jiosy eto Madagasikara**

* [[Joseph Briant|Briant, Joseph]], ''L'hébreu à Madagascar''.
* [[Gabriel Ferrand|Ferrand, Gabriel]] (1905). ''Les migrations musulmanes et juives à Madagascar''. Paris: Revue de l'histoire des religions.
* [[Fernand Kasanga|Kasanga, Fernand]] (1963), ''Fifindra-monina. Tantaran-drazana Malagasy. Ny antemoro Anakara voasoratra tamin'ny taona 1506'', Imprimerie Iarivo, Antananarivo.
* [[Ndriana Rabarioelina|Rabarioelina, Ndriana]] (2011), ''Biblical Relations between Israel and Madagascar'', Doctoral Dissertation, Ph.D in Theology, SAHTS, États-Unis, 2010.

**Boky manohana ny fiaviana aostrôneziana sy afrikana*'

* [[Alexander Adelaar|Adelaar, K. A]]. & Himmelmann N. (2004), *The Austronesian Language of Asia and Madagascar*, Routledge.
* [[Alexander Adelaar|Adelaar, K. A]] (2006), "The Indonesian migrations to Madagascar: Making sense of the multidisciplinary evidence", in Adelaar, *Austronesian diaspora and the ethnogenesis of people in Indonesian Archipelago*, LIPI PRESS.
* [[Otto Christian Dahl|Dahl, Otto Christian]] (1991), *Migration from Kalimantan to Madagascar*, Oslo, Norwegian University Press, ()
* Hagelberg et alii, *A genetic perspective on the origins and dispersal of the austronesians. Mitochondrial DNA variation from Madagascar to Easter islands*.
* Hurles, M. E. et al. (2005), "The Dual Origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: Evidence from Maternal and Paternal Lineages". *American Journal of Human Genetics*, vol. 76, 894–901 (ISSN 0002-9297)
* Schmidhoffer, August, *Some Remarks On The Austronesian Background of Malagasy Music'', 2005.

## Jereo koa
* Jodaisma eto Madagasikara

* Pôlitikan' ny firazanana

* Rabarioelina Ndriana
* Foko folo very
* Ratefy Tolotra
* Israelita
* Hebreo
*Ôfira
*Hamita - Semita - Jafetita
*Fifandraisan' i Madagasikara sy i Israely
*Fifindra-monina jiosy aty Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana