open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kristianisma tamin' ny taonjato voalohany

Ny **kristianisma tamin' ny taonjato voalohany**  dia mahafaoka ny tantaran' ny kristianisma manomboka amin' ny fiandohan' ny asa fitorian' i Jesoa na Jesosy (tokony tamin' ny taona 27–29 taor. J.K.) ka hatramin' ny nahafatesan' ny farany tamin' ny Apôstôly roa ambin' ny folo (tokony tamin' ny taona 100 taor. J.K.) ary noho izany dia fantatra amin' ny anarana hoe **Andro Apôstôlika** na **Vanim-potoana Apôstôlika** koa io vanim-potoana io.

Ny kristianisma tany am-boalohany dia nipoitra avy amin' ny asa fitorian' i Jesoa momba ny andro farany. Taorian' ny nahafatesan' i Jesoa, ny mpanara-dia azy voalohany indrindra dia nanangana sekta jiosy apôkaliptika mesianika nandritra ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa tamin' ny taonjato voalohany. Raha tamin' ny voalohany izy ireo nino fa ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty no fiandohan' ny andro farany, tsy ela dia niova ny finoan' izy ireo momba ny fiandrasana ny fiavian' i Jesoa fanindroany sy ny fiantombohan' ny Fanjakan' Andriamanitra amin' ny fotoana manaraka.

I Paoly Apôstôly, izay Jiosy Fariseo (na Jody Farisianina) nanenjika ny Kristiana jiosy voalohany, dia niova fo manodidina ny taona 33–36 taor. J.K. ary nanomboka nitory teny tamin' ny Jentilisa (na Jentily). Araka ny voalazan' i Paoly, ny Jentilisa niova fo dia azo avela tsy hanaraka ny lalàna jiosy (*Mitzva*), amin' ny filazany fa hamarinina amin' ny finoana an' i Jesoa ny olona rehetra. Anisan' ny nampisaraka tsikelikely ny kristianisma tany am-boalohany sy ny jodaisma izany, satria nanjary fivavahana miavaka ny kristianisma, izay nandray Jentilisa ao aminy sady maro anisa.

Nisy fiangonana voalohany ny tao Jerosalema, Kristiana izay notarihin' i Jakôba ilay Marina sy i Petera (na Piera) ary i Joany Apôstôly (na Jaona Apôstôly). Araka ny Asan' ny Apôstôly (Asa 11:26) dia tany Antiôkia (na Antiôka) no niantsoana voalohany ny mpanara-dia azy hoe "Kristiana". Maty maritiora tany Rôma, renivohitry ny Empira Rômana, i Petera tatỳ aoriana. Nanohy nampiely ny hafatry ny Filazantsara (na Evanjely) nanerana ny tontolo grika-rômana ny apôstôly ary nanorina ny fari-piadidian' eveka notantanan' ny apôstôly manodidina ireo ivontoeran' ny kristianisma tany am-boalohany. Ny apôstôly maty farany dia i Joany (na Jaona) tokony tamin' ny taona 100 taor. J.K.
Fiteny kareliana

Ny **fiteny kareliana** dia fiteny ao amin' ny sampana fenikan' ny fianakaviam-piteny oraliana. Ny Kareliana, izay vahoaka tompontany ao Carelia, faritra midadasika avy any amin' ny Hoalan' i Finlandy ka hatrany amin' ny Ranomasina Fotsy, misabaka eo amin' i Finlandy sy i Rosia, no mampiasa azy. Ireto ny sampany: ny fiteny karjala sy ny fiteny ôlônetsiana ary ny fiteny loda.
Fiteny vepsa

Ny **fiteny vepsa** na **fiteny vepsiana** dia fiteny ao amin' ny sampana fenikan' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana. Mifandray akaiky amin' ny fiteny kareliana sy ny fiteny estôniana ary ny fiteny finoà izy. Ny vahoaka Vepsa, izay miisa 8 000 any ho any no miteny azy io. Ny mpiteny vepsa dia monina any amin' ny morontsiraka andrefan' ny Farihy Onega (any Carelia rosiana) sy any amin' ny ilany atsinanan' ny Ôblastan' i Leningrad ary any amin' ny tapany andrefan' ny Ôblastan' i Vologda.
Fiteny vôta

Ny fiteny vôta dia fiteny ao amin' ny sampana fenikan' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana. Mifandray akaiky amin' ny fiteny estôniana sy ny fiteny finoà izy. Ny vahoaka Vôta no mampiasa azy. Fiteny am-bava tsy mbola voasoratra hatrizay ny fiteny vôta.

Fiteny tandindomin-doza ny fiteny vôta, indrindra noho ny fanjavonan' ny vahoaka Vôta. Tamin' ny taona 1989 dia 30 ihany sisa no niteny an' io fiteny io. Tanàna telo any atsinanan' ny vinanin' ny ony Luga, any andrefan' i Saint-Pétersbourg, any Rosia, no misy ireo mpiteny ireo.

Amin' izao fotoana izao, ity fiteny ity dia tsy misy fiarovana manokana, sady tsy misy sekoly mampianatra azy, ary raha ny momba ny fitantanan-draharaha dia tsy maintsy ny fiteny rosiana no ampiasain' ny mpiteny mahay fiteny roa.
Fiteny ingriana

Ny **fiteny ingriana** na **fiteny izôra** na **fiteny izôriana** dia fiteny fenika ao amin' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana tenenina ao Rosia. Amin' ny fiteny ingriana izy dia atao hoe *inkeroin keeli* fa amin' ny fiteny rosiana kosa dia *ижорский язык* / *izhorskiy iazik*.

Ny fiteny ingriana dia tenenina ao amin' ny Ôblastan' i Leningrad, ao amin' ny Raiônan' i Kingissepp sy ny Raiônan' i Lomonosov. Tao amin' ny Raiônan' i Gatchina ihany koa dia nisy mpiteny ingriana. Ny vahoaka Ingriana, izay niisa 16 000 tamin' ny taona 1926, dia nihena 800 monja tamin' ny taona 1970. Noho izany dia tandindomin-doza ilay fiteny.

Ny fiteny ingriana dia mizara ho fitenim-paritra roa: ny fitenim-paritr' i Soikkola, izay tenenina ao amin' ny saikinosy Soikino, any amin' ny Raiônan' i Kingissepp, sy ny fitenim-paritr' i Hevaha, nomena anarana avy amin' ny anaran' ny renirano Hevaha (na Kovashi), ao amin' ny Raiônan' i Lomonossov.
Fiteny livôniana

Ny **fiteny livôniana** na **fiteny liva** dia fiteny ao amin' ny sampana fenikan' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana. Be mpampiasa tany Livônia io fiteny io nefa lasa fiteny maty izy ankehitriny. Nitovitovy amin' ny fiteny estôniana sy makaiky ny fiteny finoà ny fiteny livôniana.
Maty tany Kanada teo amin' ny faha-103 taonany, tamin' ny 2 Jona 2013, i Grizelda Kristiņa, izay Livôniana farany niteny livôniana. Livôniana vitsivitsy no mianatra na nianatra ilay fiteny mba hamelomana azy indray na dia tsy matetika aza ny fampiasana azy.
Ny fiteny livôniana dia ampianarina any amin' ny oniversite any Letônia sy any Estônia ary any Finlandy, izay mampitombo isan-taona ny isan' ny mpiteny livôniana (izay manao azy ho fiteny faharoa).
Diatriba

Ny **diatriba** dia karazana literatiora tamin' ny Andro Taloha, nampiasain' ny ny Sinika sy ny Stôika indrindra. Izany dia fifanakalozan-kevitra (amin' ny ankapobeny an-tsary an-tsaina fotsiny) misy tanjona ara-môraly, izay matetika misy endrika ady hevitra sy mahery setra: io toetra farany io no manazava ny fivoaran' ny fampiasana ilay teny amin' ny fiteny ao Eorôpa amin' izao andro môderina izao. Io teny io dia avy amin' ny teny grika hoe διατριβή / *diatribē*, izay midika hoe "resadresaka (ara-pilôzôfia)".
Fiteny kiptsaka

Ny **fiteny kiptsaka**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **fiteny torkika avaratra-andrefana**, dia zana-tsampana amin' ny fianakaviam-piteny torkika ampiasain' ny olona miisa 28 tapitrisa eo ho eo any amin' ny ampahany be amin' i Azia Afovoany sy any Eorôpa Atsinanana, manomboka any Okraina ka hatray Sina. Ny sasany amin' ny fiteny be mpampiasa indrindra amin' ity vondrona ity dia ny fiteny kazàka sy ny fiteny kirgizy ary ny fiteny tatara.

Ireto avy ny fiteny ao amin' ny vondrom-piteny kiptsaka: 

* fiteny kiptsaka andrefana: fiteny komana, armenô-kiptsaka, kiptsaka mameloka, karatsay-balkara, komika, krimtsaka, karaima, tataran' i Krimea, oroma.
* fiteny kiptsaka avaratra (Volga-Ural): fiteny baskira, tatara, tataran' i Siberia (fiteny baraba, tataran' i Tobol-Irtych)
* fiteny kiptsaka atsimo (aralô-kaspiana): fiteny karakalpaka, kazàka, kirgizy, nôgay.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kaskay - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Abidy armeniana

Ny **abidy armeniana** no abidy ampiasaina hanoratana ny teny armeniana. Misy tarehintsoratra valo amby telopolo (enina amby telopolo tany am-boalohany, valo amby telopolo tamin' ny taonjato faha-13) ity abidy ity. Ny abidy armeniana dia noforonin' i Masindahy Mesrop Machtots tamin' ny taona 405, taorian' ny fampiasana tsy nahomby ny tarehintsoratr' i Daniel, izay tsy fanta-piaviana. Ity abidy ity àry no nahafahan' ny fiteny armeniana ho lasa fiteny soratana, izay atao hoe *grabar*. Ny Baiboly no boky voalohany nadika amin' ny *grabar*.

Manome ny antsipiriany momba ny abidy armeniana ity fafana manaraka ity. Ny litera tsirairay dia manana ny tsipelina renisoratra sy zanatsoratra voafaritra, ary koa ny anarany armeniana (sy ny fanononana ireo anarana ireo), ny fanononana azy, fanoratana azy amin' ny litera latina.

(1): Fanononana klasika

(2): Fanononana tatsinanana

(3): Fanononana tandrefana

## Jereo koa

* Fiteny armeniana
* Armeniana (vahoaka)
* Armenia
Tendrombohitra Ararata

Ny **Tendrombohitra Ararata** na **Tendrombohitra Ağrı** no tendrombohitra avo indrindra any Torkia (tao amin' i Armenia Andrefana taloha) izay miefy 5 137 m.
Amin' ny teny tiorka izy dia atao hoe *Ağrı Dağı*; amin' ny teny armeniana *Արարատ* / *Ararat*; amin' ny teny kiorda *Çiyayê Agirî*. Antsoina hoe **'Masis**' koa izy amin' ny Armeniana (Մասիս / *Masis*) sy amin' ny Helena (Μασίς / *Masis*) ary amin' ny Hebreo (מעזיז / *Masis*).

Ity volkano ity, izay manana tampona rakotra orampanala mandavan-taona, dia hita eo amin' ny Lembalemba Armeniana, any amin' ny ilany atsinanan' i Torkia. Ny tampona Ararata Lehibe sy Ararata Kely dia ao amin' ny faritanin' i Ağrı fa ny 35 % amin' ilay volkano kosa dia ao amin' ny faritanin' i Iğdır.

Any Eorôpa dia nantsoina tamin' ny anarana hoe *Ararata* ilay tendrombohitra nanomboka tamin' ny Andro Antenatenany, satria nantsoina hoe tendrombohitra Ararata izy araka ny voalaza ao amin' ny Baiboly izay manao azy ho ilay toerana nipetrahan' ny sambofiaran' i Nôa, na dia nisy aza ny fifandirana fa ny Genesisy 8:4 dia tsy manondro manokana tendrombohitra Ararata iray.

## Jereo koa
* Tendrombohitra Ararata (Baiboly)
Tendrombohitra Ararata (Baiboly)

Ny **Tendrombohitra Ararata**, araka ny voalaza ao amin' ny Bokin' ny Genesisy, no faritra nipetrahan' ny sambofiaran' i Nôa (na Nôe) taorian' ny Safodrano. Amin' ny [fiteny hebreo]n' ny [Baiboly izy dia atao hoe הָרֵי אֲרָרָט‎ / *hārê ’Ǎrārāṭ*, fa amin' ny teny grikan' ny Septoajinta na Septanta kosa dia atao hoe τὰ ὄρη τὰ Ἀραράτ / *ta orê ta Ararat*. Io anarana *Ararat* io dia mifanandrify amin' ny teny asiriana taloha hoe *Urartu*, izay anaran' ny Fanjakan' i Van (fanjakana armeniana).

Tamin' ny Andro Antenatenany, ny "tendrombohitra Ararata" dia nanomboka noheverina fa ilay tendrombohitra any Torkia ankehitriny antsoina hoe Ağrı Dağı.
Fiteny tatara

Ny **fiteny tatara** dia fiteny ao amin' ny vondron' ny fiteny torkika ao  amin' ny fianakaviam-piteny altaika ampiasain' ny vahoaka Tatara, indrindra fa any Tatarstan (na Repoblikan' i Tatarstan) sy any Siberia ao Rosia, izay manao azy ho fiteny ôfisialy. Atao hoe татар теле / *tatar tele* na татарча / *tatarça* ity fiteny ity amin' ny teny tatara. 

Ny fiteny tatara dia tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny tatara krimeana sy ny fiteny tatara siberiana, izay mifandray akaiky aminy nefa ao anatin' ny sokajy samihafa samy ao amin' ny vondrom-piteny kiptsakan' ny fiteny torkika. Misy any amin' ny 7 tapitrisa any ho any ny mpiteny tatara maneran-tany.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kaskay - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Fiteny ôb-ogriana

Ny **fiteny ôb-ogriana** dia vondron' ny fiteny roa, ny fiteny mansy (na fiteny vôgola) sy ny fiteny kanty (na fiteny ôstiaka), izay tenenina ao Rosia, eo anelanelan' ny ony Ob sy ny ony Irtysh ary ny ony Urals. Izy ireo no fiteny velona mifandray akaiky indrindra amin' ny fiteny hongariana (na fiteny hôngroà), miaraka ao amin' ny sampana ogrianan' ny fianakaviam-piteny oraliana.

Efa ela no nisaraka tamin' ireo fiteny roa ireo ny fiteny hongariana, hany ka lehibe ka tsy mamela ny mpiteny hongroà hahazo ny ny fiteny kanty na ny fiteny mansy ny fahasamihafana eo amin' ny fandrafetana fehezanteny sy ny voambolana ary ny fanononana. Mifanakaiky ihany ny fiteny mansy sy ny fiteny kanty, nefa izany fifanakekezana izany dia tsy ampy hisian' ny fifankahazoam-piteny eo amin' ny mpiteny kanty sy ny mpiteny mansy.

Nandray singa maro avy amin' ny fianakaviam-teny torkika ny fiteny ôb-ogriana, indrindra fa avy amin' ny fiteny tatara. Hatramin' ny taona 1930 dia tsy nisy ny tsipelina na literatiora. Nanomboka tamin' ny taona 1937, dia nampiasaina ny abidy sirilika nasiam-panovana kely, nefa vitsy dia vitsy ny zavatra voasoratra. Tsy fiteny ôfisialy ny fiteny kanty sy ny fiteny mansy. Manana mpiteny miisa 3 800 eo ho eo ny fiteny mansy, fa ny fiteny kanty kosa manana mpiteny miisa 14 380, izay samy monina any Rosia avokoa.
Legioma maitso

Ny **legioma maitso** dia zavamaniry fanao sakafo, legioma, izay azo sokajina araka ny taovany atao arakaraka ny taova ampiasaina amin' izany. Misy sokajy marmaro izy ireo ka anisan' izany ny legioma ravina (na anana), ny legioma taho, ny legioma voniny, ny legioma voany, ny legioma vodiny, ny legioma fakany ary ny ahitra manitra.

## Ny sokajin' ny legioma maitso

### Ny legioma ravina
Ny legioma ravina na anana dia ravin-javamaniry azo hanina. Isan' izany indrindra ireo fihinana manta toy ny salady, matetika ampiarahina amin' ny fanatsaran-tsiro sy hanitra noho ny fatsatsony sy ny ngidiny voajanahary; fa anisany koa ny laisoa sy ny epinara ary ny seleria, ny tongolobe, ny anana trôpikaly isan-karazany.

### Ny legioma taho
Ny legioma taho no legioma hanina ny ampahany amin' ny tahony na ny zanany mitsimoka amin' ny asperza, ny solofom-bolo na ny vodi-tongolo izay matetika ampiasaina ho fanatsaran-tsakafo toy ny tongolo gasy sy ny tongolobe.

### Ny legioma vony
Amin' ny legioma voniny dia ny tamba-bony na ny vonin' ny zavamaniry no atao sakafo, isan' izany ny soflera, ny kapra, na ny artisô.

### Ny legioma voa
Ny legioma voany dia hanina toy ny anana, izay voa na taova mitondra voa, ka isan' izany ny zavamaniry toy ny baranjely, ny zavôka, ny kôkômbra, ny korzety, ny voatavo, ny taboara, ny voatango, ny ôliva, ny voazavo, ny dipoavatra, ny sakay, ny voatabia, ny tsaramaso maitso, sns.

### Ny legioma vody
Ny legioma vodiny dia vokatry ny fihangezan' ny ampahany milevina anaty tany. Miavaka izy ireo amin' ny fisian' ny tahirin-gliosida ao aminy, toy ny bodoa, ny tapetaka, ny vomanga ary ny ovy.

### Ny legioma fakany
Ny legioma fakany dia ny betiravy, ny karaoty ny anambe (na nave), ny rady (na radisa), sns.

### Ny ahitra manitra
Ny ahitra manitra dia ampiasaina ho fanatsarana ny tsiro sy ny fofon-tsakafo. Tsy tena azo lazaina ho legioma anefa izy ireo, isan' izany ny bazilika, ny serfey, ny persily ary ny solila.

## Jereo koa

* Legioma
* Legioma faka
* Legioma maina na voamaina
* Legioma ravina na anana
* Legioma taho
* Legioma vony
* Legioma voany
Sebhasttião Alves

**Sebhasttião Alves** dia mpihira breziliano sy mpamoron-kira mozika gospel an'i sertanejo manaraka.

### CD
* Pai (2020)
Playboi Carti

Jordan Terrell Carter fantatra amin'ny anarana hoe Playboi Carti, dia mpanao rap amerikanina avy any Atlanta, Georgia.
Antilôpa sable

Ny **antilôpa sable** (*Hippotragus niger*) dia antilôpa lehibe mipetraka any amin'ny hivoka ala any atsinanana sy atsimon'i Afrika, avy any atsimon'i Kenia ka hatrany Afrika Atsimo, ary misy mponina misaraka any Angôla.

## Jereo koa
* Bôngô
* Gazela
* Gno
* Impala
* Ôriksa
Samôtrakia

**Samôtrakia** (fantatra koa amin'ny hoe *Samothraki*; grika: Σαμοθράκη, [samoˈθraci]) dia nosy grika any amin'ny faritra avaratry ny Ranomasina Egea. Izy io dia kaominina ao amin'ny distrikan'i Evros ao Trakia.
17 km (11 mi) ny lavany ary 178 km2 (69 sq mi) ny habeny ary misy mponina 2,596 (fanisana 2021).
Ny Bokin’ny Asan’ny Apostoly ao amin’ny Baiboly kristiana dia mirakitra fa ny Apostoly Paoly, tamin’ny dia misionera faharoa nataony tany ivelan’i Palestina, dia nandeha sambo avy tany Troasy nankany Samôtrakia ary nandry tao indray alina teny an-dalana ho any Makedônia.
Troasy

Ny **Troasy** (/ˈtroʊəs/; Grika Fahiny: Τρῳάς, *Trōiás* na Τρωϊάς) dia faritra manan-tantara any avaratrandrefan'i Anatôlia any avaratra andrefan'i Anatôlia. Mifanaraka amin'ny Saikinosin'i Biga (Tiorka: *Biga Yarımadası*) ao amin'ny faritanin'i Çanakkale any Torkia ankehitriny.
Nitsidika an’i Troasy voalohany ny apostoly Paoly sy Silasy, nandritra ny diany avy tany Galatia nankany Makedônia. Niresaka an’i Troasy koa i Paoly rehefa niangavy an’i Timoty, evanjelistra namany, avy tany Efesôsy, mba hitondra ilay akanjo navelany tany, dia tokony ho 500 kilaometatra. Ny fiovana avy amin’ilay tantara, izay lazaina hoe “izy ireo” ho “isika” ao amin’ny Asan’ny Apôstôly 16 sy Asan’ny Apostoly 20, dia midika fa niaraka tamin’i Lioka i Paoly rehefa nandeha namaky an’i Troasy.
Metosela

**Metosela** (מְתוּשֶׁלַח‎ *Məṯūšélaḥ*, amin'ny teny pausa מְתוּשָׁלַח‎ *Məṯūšālaḥ*; θουσάλας *Mathousalas*) dia patriarika ara-baiboly ary ao amin'ny Jodaisma, Kristianisma ary Silamo. Izy no nanana androm-piainana lava indrindra noho izay rehetra voalaza ao amin’ny Baiboly, satria maty teo amin’ny faha-969 taonany. Araka ny Bokin’ny Genesisy, i Metosela dia zanak’i Enôka, rain’i Lameka, ary raiben’i Noa. Any amin’ny toerana hafa ao amin’ny Baiboly, i Metosela dia voatonona ao amin’ny tetirazana ao amin’ny 1 Tantara sy ny Filazantsaran’i Lioka.
Metatrôna

I **Metatrôna** na **Matatrôna** dia anjely ao amin' ny jodaisma voalaza intelo ao amin' ny Talmud, ao amin' ny andalan-tsoratra fohy vitsivitsy amin' ny Agadà, ary ao amin' ny lahatsoratra kabalistika mistika ao anatin' ny literatiora rabinika. Io anjely io dia anisan' ny soritra manaporofo ny fisian' ny fironana doalista ao amin' ny fahitana manandratra ny finoana andriamanitra tokana na ao amin' ny Tanakh na ao amin' ny foto-pampianarana kristiana taty aoriana. Atao hoe  מֶטָטְרוֹן‎ / *Meṭāṭrōn* na מַטַּטְרוֹן‎ / *Maṭṭaṭrōn* izy amin' ny teny hebreo. Ny anarana hoe *Metatron* dia tsy voalaza ao amin' ny Torah na ny Baiboly ary ny fomba niandohan' ilay anarana dia mbola iadian-kevitra. Ao amin' ny lovantsofina silamo dia fantatra ihany koa amin' ny teny arabo hoe ميططرون / *Mīṭaṭrūn* ity anjelin' ny fiambenana ity.  Ao amin' ny lovantsofim-bahoaka dia izy no ambony indrindra amin' ny anjely ary manompo toy ny ny mpanoratry ny lanitra na "anjely mpirakitra an-tsoratra". Ao amin' ny apôkrifa jiosy sy ny ao amin' ny Kabala tany amboalohany, *Metatrôna* no anarana noraisin' i Henôka taorian' ny fiovany ho anjely.

## Jereo koa

* Anjely

* Arkanjely
Amesha Spenta

Ny **Amesha Spenta** dia zava-manana aina fito avy amin' ny andriamanitra Ahura Mazda sady manodidina azy, dia ilay andriamanitra avo indrindra ao amin' ny fivavahana zôrôastriana. Fanahy mahasoa izy ireo sady maneho ny toetr' Andriamanitra sy ny olombelona, ary azo adika hoe "arkanjely".

Zanakalahin' i Ahura Mazda ny telo voalohany amin' izy ireo (i Vohu Manah sy i  Asha Vahishta ary i Xshathra Vairya), fa i Haurvatât sy i Ameretât kosa dia fanomezana nozarain' i Ahura Mazda; ary asan' olombelona miaraka amin' ny fanampian' i Ahura Mazda i Spenta Armaiti.

Ny andian-teny hoe *Amesha Spenta* dia azo adika hoe "Masina tsy mety maty" na "Mpanao soa tsy mety maty". Taty aoriana, ny fiovaovan' io andian-teny io ao amin’ny fiteny persianan’ ny Andro Antenatenany dia ahitana ny hoe *Ameshaspand* sy ny hoe Mahraspand na Amahraspand izay an’ny zôrôastrianisma manokana.

Izao ny lisitry  ny Amesha Spenta fito:

* i Spenta Mainyu ("Fanahy malala-tanana"), izay tsy izay fa i Ahura Mazda ihany;
* i Asha Vahishta ("Fahamarinana faratampony"),
* i Vohu Mano na Vohu Manah ("Eritreritra Mahitsy"),
* i Khshathra Vairya na Xshathra Vairya ("Fahefana Irina / Irariana"),
* i Spenta Armaiti ("Fanoloran-tena masina"),
* i Haurvatat ("Fahatongalafatra na Fahasalamana"),
* ary i Ameretat ("Tsy feteza-maty").

## Jereo koa

* Anjely

* Arkanjely
Constantin von Tischendorf

I **Constantin von Tischendorf** na **Lobegott Friedrich Constantin von Tischendorf**, dia teôlôjiana prôtestanta, teraka tao Lengenfeld tamin' ny 18 Janoary 1815 ary maty tao Leipzig tamin' ny 17 Desambra 1874. Olom-pirenena saksôna izy. Mpikaroka malaza momba ny Testamenta Vaovao tamin' ny taonjato faha-19, tahaka an' i Karl Lachmann, i Brooke Wescott, i Fenton John Anthony Hort, i Gaspar René Gregory ary i Hermann von Soden.
Gottlieb Nathaniel Bonwetsch

I **Gottlieb Nathaniel Bonwetsch** na **Gottlieb Georg Nathaniel Bonwetsch** dia teôlôjiana prôtestanta alemana manam-piaviana rosiana, teraka tao Saratov (any Rosia) tamin’ ny 5 Febroary 1848 ary maty tao Göttingen (any ) tamin' ny 18 Jolay 1925. Atao hoe **Го́тлиб Натаниель Бонвеч** / *Gotlib Nataniel Bonvetch* izy amin' ny teny rosiana.

Ny sehatra nanompanany ny asany dia ny tantaran' ny tenim-pinoana (na dôgma) teo amin' ny Fiangonana Kristiana voalohany. Nandray anjara tamin’ ny fanontana ny apôkrifa kristiana sy ny sy fanehoan-kevitra momba izany, ary ny fanontana ny asan’ i Metôdiôsy avy any Ôlimpôsy sy ny an' i Hipôlito avy any Rôma koa izy.
Asan' i Petera sy i Andrea

Ny **Asan' i Petera sy i Andrea** dia lahatsoratra fohy natao tamin' ny taonjato faha-4, izay anisan' ny apôkrifan' ny Testamenta Vaovao, tsy tokony hafangaro amin' ny Asan' i Andrea na amin' ny Asan' i Petera ity lahatsoratra ity. Tsy mahazatra ilay lahatsoratra noho izy toa tsy manohana foto-pampianarana, ary azo inoana fa asa haisoratra fotsiny izy io fa tsy teôlôjia.

Ity lahatsoratra ity, izay voalaza fa nosoratana tamin' ny toeram-pihibohan' ny monka na moanina, dia ahitana andiam-pitantarana fahagagana lava be, toa an' i Andrea mitaingina rahona mankany amin' ny toerana misy an' i Petera, sy i Petera mampiditra rameva amin' ny vodi-fanjaitra, nanova ilay fanoharana mahazatra ("mora kokoa ny hidiran' ny rameva amin' ny vodi-fanjaitra noho ny hidiran' ny manan-karena amin' ny fanjakan' ny lanitra" – Matio 19:16–30; Marka 10:17–31; Lioka 18:18–30) ho amin' ny heviny ara-bakiteny. Heverina ho toa tohin' ny Asan' i Andrea sy Matiasy ilay lahatsoratra, nefa tsy nitovy ny fielezan' izy ireo, satria tsy dia betsaka ny dikateny natao tamin' ny Asan' i Andrea sy Petera.

Hita ao amin' ny sora-tanam-piraketana maromaro ilay lahatsoratra, ary tsy feno ny sasany. Ny Kôdeksa Oxford, Barroccianus 180, dia nampiasain' i Constantin von Tischendorf tamin' ny fanontana voalohany tamin' ny taona 1866, tao amin' ny bokiny mitondra ny lohateny hoe  *Apocalypses apocryphae*. Hita amin' ny ampahany ao amin' ny Kôdeksan' i Vatikana koa izy io, amin' ny teny grika tamin' ny taona 1192, ary ao amin' ny sora-tananam-piraketana amin' ny teny slava, nadikan' i Gottlieb Nathaniel Bonwetsch tamin' ny taona 1882. Farany, nisy amin' ny teny etiôpiana nadikan' i nataon' i  Solomon Caesar Malan amin' ny teny anglisy tamin' ny taona 1871. I Maximilien Alfred Bonnet dia nonao fanontana hafa, tamin' ny taona 1898, avy amin' ny sora-tanana isan-karazany.

## Loharano sy fanamarihana
Maximilien Alfred Bonnet

I **Maximilien Alfred Bonnet** dia filôlôga, mpandalina ny fiteny latina, mpampianatra tamin' ny oniversite frantsay, manam-piaviana soisa, teraka tamin' ny 3 Nôvambra 1841 tao Frankfurt am Main (frantsay: *Francfort-sur-le-Main*) ary maty tamin' ny volana Febroary 1917 tao Montpellier. Izy no nanao ny fanontana môderina voalohany ny apôkrifan' ny Testamenta Vaovao isan-karazany.
Solomon Caesar Malan

I **Solomon Caesar Malan** dia anglikana soisa, mahay fiteny maro ary mpandalina ny tantara sy ny kolontsaina tatsinanana. Namoaka asasoratra miisa 50 eo ho eo momba ny fandalinana ny Baiboly sy dikan-teny izy. Teraka tao Geneva (any Soisa) tamin' ny 22 Avrily 1812 ary maty tao Bournemouth (any Britaina Lehibe) tamin' ny 25 Nôvambra 1894 izy. Ankehitriny, ny *Original Notes on the Book of Proverbs* (1889–1893), izay nosoratan' i Malan, dia heverina ho asasoratra manan-danja noho ny fanakaran-kevitra nataony.
Tudor Parfitt

I **Tudor Parfitt** dia mpahay tantara, mpanoratra, mpampita vaovao, mpanao dia lavitra ary mpitsangatsangana avy ao Britaina Lehibe. Manam-pahaizana manokana amin' ny fandalinana ny vondrom-piarahamonina jiosy eran' izao tontolo izao, indrindra aty Afrika sy any Azia ary any Amerika izy. Ny sasany amin' ireo vondrom-piarahamonina ireo dia tsy fantatra ho nanana fiaviana jiosy raha tsy tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-20. Teraka tamin' ny 10 Ôktôbra 1944 tao Wales izy.

Mpampianatra amin' ny fandalinana momba ny Jiosy, ao amin' ny Oniversiten' i Lôndra ao amin' ny *School of Oriental and African Studies* (SOAS), izay maha tale mpanorina ny *Centre for Jewish Studies* azy i Parfitt. Mpiara-miasa zokiolona ao amin' ny *Oxford Center for Hebrew and Jewish Studies* izy izao.

Mpiara-miombon' antoka zokiolona ao amin' ny *Royal Academy of Overseas Sciences* (na *Koninklijke Academie voor Overzeese Wetenschappen*) any Belzika sady ao amin' ny filankevi-pitantanana amin' ny maha-filohan' ny komity mpanolotsaina akademika ny *Projet Aladin* izay miorina ao Paris ary ao amin' ny *Committee of Experts of the New York* izay miorina ao amin' ny *Global Hope Coalition*. Mpikambana ao amin' ny *Royal Historical Society* any amin' ny Fanjakana Mitambatra izy.

Voatendry ho profesora miavaka tao amin' ny *Florida International University* izy tamin' ny taona 2012 ary mpampianatra malaza amin' ny oniversite tamin' ny taona 2018. Mpiara-miombon' antoka ao amin' ny *Hutchins Center for African and African American Research*, ao amin' ny *Harvard College* izy. Tamin' ny taona 2011 dia nanome ny lahateny *Nathan Huggins* tao amin' ny *Harvard College* izy, izay navoakan' ny *Harvard University Press*.

## Jereo koa

* Foko folo verin' i Israely
Pierre Berthoud

I **Pierre Berthoud** (teraka tamin' ny 1947), teratany soisa, dia mpampianatra Testamenta Taloha sy apôlôjetika ao amin' ny Faculté Libre de Théologie Réformée ao Aix-en-Provence. Izy koa no sojaben' ity fakiolte ity.

Nampianatra fiteny tranainy nanoratana ny Baiboly (fiteny hebreo, grika kôine, fiteny arameana) tao amin' ny Seminera Evanjelika tao Vaux-sur-Seine (1969-1971) izy. Tamin' ny taona 1971 ka hatramin' ny 1975, dia niara-niasa tamin' ny Dr. Francis A. Schaeffer, lehiben' ny foibem-pianarana, Abri Fellowship ao Huémoz (any Soisa) izy. Nandray anjara tamin' ny fandikana amin' ny teny frantsay boky maromaro nosoratan' i P. Schaeffer izy. Tamin' ny taona 1975 dia lasa mpampianatra ny Testamenta Taloha izy tao amin' ny seminera refôrme tao Aix-en-Provence (atao hoe Faculté Jean Calvin ankehitriny).

Indreto ny boky nosoratany:

* (niarahany tamin' i Alain-Georges Martin et Antoine Schluchter), *Islam et christianisme en dialogue paisible*, Kerygma, coll. Étincelles, 2002
* (Paul Wells, tale), *Bible et sexualité*, Excelsis - Kerygma, coll. Terre nouvelle, 2005, 160 p.
* *En quête des origines. Les premières étapes de l'histoire de la Révélation : Genèse 1 à 11*, Aixcursus, Aix-en-Provence/Charols, Kerygma/Excelsis, 2008
* (niarahany tamin' i Paul Wells, tale), *Sacrifice et expiation*, Excelsis - Kerygma, 2008, 200 p.
* (niarahany tamin' i Paul Wells, tale), *Origine, ordre et intelligence*, Excelsis – Kerygma, coll. Aiguillages théologiques, 2010, 238 p.
* (fandraisana anjara) *Le Grand Dictionnaire de la Bible*, Excelsis, 2010, 1808 p.
Willi Marxsen

I **Willi Marxsen** dia teôlôjiana prôtestanta alemana ary mpampianatra ny fitarihan-teny amin' ny Testamenta Vaovao tao amin' ny Westfälische Wilhelms-Universität Münster. Teraka tamin' ny 1 Septambra 1919 tao Kiel (any Alemaina) izy ary maty tamin' ny 18 Febroary 1993 tao Münster (any Alemaina).

Indreto ny boky nosoratany:

* *Die Einsetzungsberichte zum Abendmahl*, Dissertation, Selbstanzeige erfolgte 1952, erschienen im Selbstverlag, Kiel
* *Der Evangelist Markus. Studien zur Redaktionsgeschichte des Evangeliums*, Göttingen 1956
* *Exegese und Verkündigung. Zwei Vorträge.* (= Theologische Existenz heute. Neue Folge. Heft 59.) Chr. Kaiser Verlag, München 1957.
* *Der „Frühkatholizismus“ im Neuen Testament*, Neukirchen-Vluyn 1958
* *Anfangsprobleme der Christologie*, Gütersloh 1960
* *Das Abendmahl als christologisches Problem*, Gütersloh 1963
* *Einleitung in das Neue Testament. Eine Einführung in ihre Probleme*, Gütersloh 1963
* *Die Auferstehung Jesu als historisches und als theologisches Problem*, Gütersloh 1964
* *Der Streit um die Bibel*, Gladbeck 1965
* *Das Neue Testament als Buch der Kirche*, Gütersloh 1966
* *Der Exeget als Theologe. Vorträge zum Neuen Testament*, Gütersloh 1968
* *Die Auferstehung Jesu von Nazareth*, Gütersloh 1968
* *Darf man kleine Kinder taufen? Eine falsche Fragestellung*, Gütersloh 1969
* *Predigten*, Gütersloh 1969
* *Die Sache Jesu geht weiter*, Gütersloh 1976
* *Christologie – praktisch*, Gütersloh 1978
* *Einleitung in das Neue Testament. Eine Einführung in ihre Probleme*, 4., völlig neu bearbeitete Auflage, Gütersloh 1978
* *Der 1. Thessalonicherbrief*, Zürich 1979
* *Predigten mit neutestamentlichen Texten*, Gütersloh 1980
* *Der 2. Thessalonicherbrief*, Zürich 1982
* *„Christliche“ und christliche Ethik im Neuen Testament*, Gütersloh 1989
* *Jesus and Easter. Did God Raise the Historical Jesus from the Dead?*, Nashville, 1990
* *Jesus and the Church. The Beginnings of Christianity*, Philadelphia 1992
Fikomian' i Bar Kokhba

Ny **fikomian' i Bar Kokhba**, izay atao hoe **Ady faharoa teo amin' ny Jiosy sy ny Rômana**, no fikomiana faharoa nataon' ny Jiosy tao amin' ny faritanin' i Jodea (na Jodia) tamin' ny Empira Rômana, sady ady farany teo amin' ny Jiosy sy ny Rômana, izay nanomboka tamin' ny taona 132 ka tsy nifarana raha tsy tamin' ny taona 135. Atao amin' ny teny hebreo hoe מרד בר כוכבא / *Mered Bar Kokhba* izany ady izany. I Bar Kokhba no nitarika an' ilay ady.

Ny loharanom-baovao sasany dia milaza fa io no fikomiana fahatelo, raha isaina ny hotakotaka tamin' ny taona 115-117, izay fantatra amin' ny anarana hoe "Adin' i Kitôsy" (na "Adin' i Quietus"), izay nopotehin' ilay jeneraly rômana atao hoe Lusius Quietus, izay nanakana ireo fikomiana ireo tany Adiabena, tany Edesa ary tany Asiria, avy eo tany Siria sy tany Jodea (na Jodea).

## Jereo koa

* Ady voalohany teo amin' ny Jiosy sy ny Rômana
* Bar Kokhba
Abidy paleô-hebreo

Ny **abidy paleô-hebreô** dia karazan' ny abidy fenisiana nampiasaina hanoratana ny teny hebreo tamin' ny taonjato faha-10 tal. J.K. Atao amin' ny teny hebreo hoe כתב עברי / *ktav ivri* (midika hoe "soratra hebreo") na amin' ny teny hebreo vaovao hoe כתב עברי עתיק / *ktav ivri atiq* ("soratra hebreo tranainy") io abidy io. Antsoina ao amin' ny Talmoda hoe *ktav da'atz* ("soratry ny tany efitra") na *ktav ra'atz* ("soratra tapaka") koa ity abidy ity.

Ny soratra paleô-hebreo dia nampiasaina hatramin' ny taonjato voalohany taor. J.K., ary avy eo dia nosoloan' ny abidy arameana (amin' ny teny hebreo: *Ktav ashuri*) izay nampiasaina nanomboka tamin' ny fiverenan' ny Jiosy avy tany Babilôna tamin' ny taonjato faha-5 tal. J.K.

## Fihen-danja

Taorian' ny nandresen' ny Babilôniana an' i Jodà tamin' ny taona 586 tal. J.K., dia nalefa sesitany ny ankamaroan' ny sangany teo amin' ny vahoaka jiosy. Mbola nampiasa ny abidy paleô-hebraika ny tantsaha nijanona tao Jodà fa ireo natao sesitany kosa, izay nampiasa ny fiteny diplômatika tamin' izany fotoana izany, izany hoe ny fiteny arameana, izay natao fiteny ifaneraseran' ny vahoaka samihafa fiaviana, sy ny abidy arameana. Ny tahon-tsiny tany amin' ny taonjato faha-6 tal. J.K., izay nahitana ny anaran' ny mpamboly divay sasany, dia ohatra amin' ny fahaveloman' ny soratra paleô-hebraika. Na izany aza, tamin' ny fiverenan' ireo natao sesitany taorian' ny taona 521 tal. J.K., ny fiteny arameana, izay nahazatra azy ireo, dia nahazo vahana  tsikelikely. Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-5 tal. J.K., raha lasa fitaovam-pifandraisana ôfisialy ny fiteny arameana, dia mbola nampiasain' ny mpanora-dalàna nahay, izay ny ankamaroany Sadoseo (na Sadoseana), ny abidy paleô-hebreo, mba hanoratra ny Baiboly hebreo (na Tanakh).

Hita tao amin' ny horonan-tsoratry ny Ranomasina Maty ny sombin-taratasy voasoratra amin' ny abidy paleô-hebreo, indrindra mba hanoratana ny tetragrama IHVH (anaran' ny andriamanitry ny Jiosy). Ny ankamaroan' ny vola madinika hasmôneana, sy ny vola madinika tamin' ny ady voalohany teo amin' ny Jiosy sy ny Rômana sy ny tamin' ny fikomian' i Bar Kokhba, dia misy soratra fanazavana amin' ny abidy paleô-hebreo.

Ny horonan-tsoratry ny Soratra Masina nampiasaina tao amin' ny Tempolin' i Jerosalema dia nosoratana tamin' io abidy paleô-hebreo io ary nampiasain' ny Kôhanima (mpisorona lehibe) mandra-pandravan' ny Rômana ny Tempoly tamin' ny taona 70 taor. J.K.

Nanjavona tanteraka ny fampiasana an' io abidy io taorian' ny taona 135 taor. J.K. fara faharatsiny teo amin' ny Jiosy. Mbola mampiasa karazany iray amin' io abidy io ny Samaritana ankehitriny, dia ny abidy samaritana izany.

Nitohy hatramin' ny taonjato faha-5 ny fomba fanoratana ny IHVH (na YHVH) tamin' ny tarehin-tsoratra tranainy, araka ny asehon' i Hierônimo avy any Stridôna (na Md Jerôma).

## Jereo koa

* Abidy hebreo
* Fiteny hebreo
* Abidy samaritana
* Fiteny hebreo samaritana
* Abidy arameana
* Fiteny arameana
Horonan-tsoratra

Ny **horonan-tsoratra** na **horonam-boky** dia boky vita amin' ny ravin-jozoro (na papirosy) natambatra ary nahorona. Tany Ejipta no namorinana azy, tany amin' ny manodidina ny taona 3000 tal. J.K. Ny lahatsoratra dia natao tsanganana mirazotra somary tery. Io no fitaovana tena nampiasaina tamin' ny fanoratana nandritra ny taonjato telopolo tal. J.K., voalohany tany Ejipta, avy eo nanerana ny Tontolo Mediteraneana. Nosoloina tsikelikely amin' ny kôdeksa ny horonan-tsoratra taty aoriana.
Andron' ny Asa

**Andro iraisam-pirenena** ho an'ny mpiasa, antsoina koa hoe **Andron'ny Asa** any amin'ny firenena sasany ary antsoina matetika hoe Mey, dia fankalazana ny mpiasa sy ny sarangan'ny mpiasa izay ampirisihin'ny hetsiky ny mpiasa iraisam-pirenena ary mitranga isan-taona amin'ny 1 Mey, na ny alatsinainy voalohany. amin'ny Mey.

Amin'ny fomba mahazatra, ny 1 Mey no datin'ny fetin'ny lohataona eoropeana amin'ny Andron'ny Mey. Tamin'ny 1889, nivory tao Parisy ny Kongresy Sosialista Iraisam-pirenena Marxista ary nanangana ny Iraisam-pirenena Faharoa ho mpandimby ny Fikambanan'ny Mpiasa Iraisam-pirenena teo aloha. Nandray fanapahan-kevitra ho an'ny "fihetsiketsehana iraisam-pirenena lehibe" izy ireo ho fanohanana ny fitakian'ny mpiasa mandritra ny adiny valo. Ny datin'ny 1 Mey dia nofidin'ny Federasiona Amerikana misahana ny asa ho fahatsiarovana ny fitokonana faobe tany Etazonia, izay nanomboka tamin'ny 1 Mey 1886 ary niafara tamin'ny raharaha Haymarket efatra andro taty aoriana.
Tempolin' i Karnaka

Ny **Tempolin'i Karnaka**, fantatra amin'ny anarana hoe **Karnaka** (izay avy amin'ny teny Arabo: خورنق *Khurnaq* "tanàna voaro mafy"), dia misy fifangaroana be dia be amin'ny tempoly ary trano hafa akaikin'i Luxor, Ejipta. Nanomboka tamin'ny andron'i Senusret I (nanjaka 1971–1926 T.K.) tany any Empira Ejipta (t. 2000–1700 T.K.) ny fanorenana ilay tranobe, ary nitohy tao amin'ny Fanjakana Ptôlemaika (305–30 T.K.), na dia nisy aza ny ankamaroan'ny trano efa nisy. avy amin’ny Fanjakana Vaovao.
Fanjakana Ptôlemaika

Ny **Fanjakana Ptôlemaika** (grika kôine: Πτολεμαϊκὴ βασιλεία, *Ptolemaïkḕ basileía*) dia fanjakana helenistika tamin' ny Andro Taloha niorina tany Ejipta nandritra ny vanim-potoana helenistika. Naorin' i Ptôlemaiôsy I Sôtera, naman' i Aleksandra Lehibe izy io tamin' ny 305 tal JK, ary naharitra hatramin' ny nahafatesan' i Kleôpatra VII tamin' ny taona 30 tal JK. Nanjaka nandritra ny taonjato telo teo ho eo ireo Ptôlemeôsy, sady tarana-mpanjaka ejipsianina lava indrindra sy vao haingana indrindra. Nandresy an' i Ejipta fehezin' ny Persianina i Aleksandra Lehibe tamin' ny taona 332 tal. JK.
Vahoaka ao Oganda

Ny **vahoaka ao Oganda** dia niisa 24 200 000 tamin' ny taona 2002. Niisa 31 400 000 izy ireo tamin' ny taona 2008 ary manana hakitroka 157,1 mp/km². Niisa 38 000 000 izy ireo tamin' ny taona 2016.

Mizara ho vondrom-poko ara-piteny sy ara-kolontsaina roa lehibe ny vahoakan' i Oganda. Ao ny Banto, izay mahatratra roa ampahatelon' ny mponina sy monina ao amin' ny tapany atsimo amin' i Oganda (ny Baganda, ny Baniankôle, ny Babiôrô ary ny Tôrô), sy ny Nilôtika izay monina ao avaratra (ny Akôly na Asôly, ny Karamônjônga ary ny Langô), ary ny mpitsoa-ponenana roandey sy sodaney ary kôngôley.

## Jereo koa

* Jeôgrafian' i Oganda
* Tantaran' i Oganda
* Toekaren' i Oganda
* Kolontsaina ao Oganda
* Fiteny ao Oganda
* Fivavahana ao Oganda
Amhara (vahoaka)

Ny **Amhara** dia vahoaka ao Etiôpia, monina any atsimon' ny Farihy Tana ary miteny amin' ny fiteny amharika, fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny semitika. Atao hoe አማራ / *Amara* izy ireo amin' ny teny amharika fa አምሐራ kosa amin' ny teny gezy. Ao amin' ny Faritra Amhara no tena ahitana azy ireo.

Miisa mihoatra ny 20 tapitrisa ny Amhara ary maherin' ny 20 % amin' ny mponina ao Etiôpia, izy ireo no vondrom-poko ara-piteny faharoa lehibe indrindra ao amin' io firenena io araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2007 taorian' ny Ôrômô.

## Faritra misy ny Amhara sy ny isany
Ao Etiôpia no tena ahitana betsaka ny Amhara (izay miisa 20&nbsp;600&nbsp;000 ay ho any), nefa ahitana azy ireo koa ny any Etazonia (200&nbsp;000), ny any Kanada (20&nbsp;000), ny any amin' ny Fanjakana Mitambatra (10&nbsp;000), ny any Aostralia (5&nbsp;000) ary ny any Finlandy (2&nbsp;000).

## Kolontsaina

### Fiteny
Miteny amharika ny Amhara, anisan' ny fiteny semitika ahitana mpiteny tombanana ho 17&nbsp;528&nbsp;500. Nisy fotoana naha fiteny ôfisialin' ny Etiôpia ny fiteny amharika (atao hoe *amharinya*). Io no fiteny ifadraisan' ny Etiôpiana rehetra. Ny fiteny amharika dia nampitambatra ny vahoaka mampiasa azy ary nanamafy ny fanjakazakan' izy ireo tamin' ny vahoaka hafa ao amin' io firenena io nandritra ny famerenana amin' ny laoniny sôlômôniana, tamin' ny taona 1270, nanomboka any amin' ny faritr' i Shoa, ao afovoan' i Etiôpia izay misy an' i Addis Abeba ankehitriny.

Ny fiteny hafa, toy ny fiteny anglisy, ny fiteny arabo, ny fiteny ôrômô ary ny fiteny tigrinia, dia ampiasain' ny Amhara ihany koa.

### Fivavahana
Ny fivavahana lehibe indrindra ao amin' ny Amhara nandritra ny taonjato maro dia ny kristianisma, izany hoe, raha ny marimarina kokoa, ny kristianisma ôrtôdôksa, amin' ny alalan' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana Teoahedo, izay manana anjara toerana lehibe eo amin' ny kolontsaina ao Etiôpia. Ity fiangonana ity dia manam-pifandraisana akaiky amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Kôptan' i  Aleksandria, ao Ejipta.

Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2007, dia Kristiana ôrtôdôksa etiôpiana ny 82,5 % amin' ny mponina ao amin' ny faritra Amhara; Mozilmana (indrindra ao amin' ny Faritra Wollo) ny 17,2 %, Prôtestanta ny 0,2 %, ary Jiosy etiôpiana (na Beta Israely) ny 0,5 %.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Etiôpia
* Fiteny amharika
* Fianakaviam-piteny semitika
* Kolontsaina ao Etiôpia
* Fivavahana ao Etiôpia
* Kristianisma ao Etiôpia
* Tandrok' i Afrika
Fiteny akàna

Ny **fiteny akàna** dia anisan' ny fiteny koà ao amin' ny zana-bondrona ao amin' ny vondrom-piteny tanô afovoany ampiasain' ny olona efa ho 8,3 tapitrisa any Ganà sy any Kôtidivoara. Mizara ho fitenim-paritra roa lehibe izy io, dia ny fiteny toỳ sy ny fiteny fanty.

## Jereo koa

* Fiteny ao Kôtidivoara

* Fiteny ao Ganà
* Akàna (vahoaka)
Afara (vahoaka)

Ny **Afara** dia vahoaka ao amin' ny Tandrok' i Afrika, vahoaka mpifindrafindra toerana ao avaratra amin' i Jiboty, sy ao atsimo-atsinanana amin' i Eritrea, ary ao atsinanana amin' i Etiôpia. Miisa 2 632 304 izy ireo tamin' ny taona 2007, ka ny 1 689 004 ao Etiôpia, ny 445 000 ao Eritrea (anisan' izany ny Sahô miisa 140 000) ary ny 498 300 ao Jiboty. Ny ankamaroan' izy ireo dia mpanaraka ny finoana silamo sonita. Ny fitenin' izy ireo, ny fiteny afara, dia ao amin' ny vondrom-piteny kositika atsinanana. Atao hoe አፋር izy ireo amin' ny teny gezy, fa *Qafár* kosa amin' ny teny afara. Ny Afara dia antsoina hoe *Adal* (gezy: ኣዳል) ao Etiôpia, fa *Dankali* (arabo: دنكل) kosa amin' ny teny arabo (*Danakil* raha milaza maro).

## Toerana onenany
Monina ao amin' ny lohasahan' i Awash, izay lasa lempona mivelatra lehibe, atao hoe "Telolafy Afara", ny Afara. Miantso ny tenan' izy ireo hoe *Afar* izy ireo, anarana midika hoe "vovoka", noho ny habetsahany, nefa antsoin' ny Mozilmana hoe *Danakil*, izay midika hoe "mpanompo sampy".

## Fivelomany
Miompy osy ny Afara, izay somary mpifidrafindra toerana; taloha izy ireo no niantoka ny fitaterana amin' ny fampiasana biby mpitatitra mpitanjozotra, indrindra ny fitaterana sira sy andevo, an' ny mpivarotra iemenita, eo anelanelan' ny Lembalemba Etiôpiana sy ny Hoalan' i Tadjourah ao amin' ny Ranomasina Mena.

## Fiarahamonina sy fitondrana
Misy fandaminana araka ny sokajin-taona sady fehezin' ny lehibe nandova fitondrana izay atao hoe "soltàna" izy ireo. Nandray ny fivavahana silamo izy ireo efa hatry ny ela, nefa tsy miala amin' ny finoana nentim-paharazana. Misy ny andriana  atao hoe *Asahyammara* ("Olona mena") sy ny mpanompon' izy ireo atao hoe *Adohyammara* ("Olona fotsy").

## Tantara
Teo anelanelan' ny taona 1523 sy 1543, ny Afara, izay nikamban-draharaha tamin' ny Sômaly, sy tamin' ny vahoaka nandray amin' ny ampahany ny fivavahana silamo, dia natambatry ny lehibe mozilmana avy any Tigré, atao hoe Ahmed ibn Ibrahim al-Ghazi, izay atao hoe "imam Grann" (ataon' ny Eorôpeana hoe *Gragne* na "kavia"), manodidina ny Fanjakan' i Adal izay tao amin' ny faritra Harar. Noravan' izy ireo i Etiôpia ka tsy voatosika hiala tao izy ireo raha tsy tamin' ny alalan' ny fidirana an-tsehatry ny zanaka lahin' i Vasco de Gama, ato hoe Dom Christoph, izay notapahin' i Gragne loha, i Gragne izay nisy namono koa tamin' ny taona manaraka an' io.

Firenena telo no mitsinjara ny Afara (Eritrea sy Jiboty ary Etiôpia), nefa te hanana faritra onenana tokana izay hatao hoe *Afaria* izy ireo, sady monina amin' ny faritra izay manan-danja ho an' i Etiôpia, satria io no atao lalalana hihazoana ny lalambin' i Djibouti sy ny an' i Assab (Eritrea) izay mahafa-pitokana-monina an' i Addis-Abeba.

Taorian' ny fahaleovantena, ny Afara tao Jiboty dia norahonan' ny fitakiana firaisana nataon' ny Sômaly, ary, rehefa nanakaiky ny taona 2000, ny Afara tao Eritrea dia teo afovoan' ny ady nifanaovan' ny Eritreana sy ny Etiôpiana.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Eritrea
* Vahoaka ao Etiôpia
* Vahoaka ao Jiboty
* Fiteny afara
Piramidan'i Djoser

Ny **piramidan'i Djoser**, antsoina indraindray hoe Piramidan'i Djoser, dia toerana arkeolojika ao amin'ny nekropolisy Saqqara, Ejipta, avaratra andrefan'ny sisan'i Memfisa. Ny rafitra misy ambaratonga 6, misy lafiny 4 no tranobe vato lehibe indrindra tany Ejipta.
Izy io dia naorina tamin'ny taonjato faha-27 talohan'i JK nandritra ny tarana-mpanjaka fahatelo ho fandevenana an'i Farao Djoser. Ny piramida no ivon'ny tranom-paty midadasika ao amin'ny tokotany midadasika voahodidin'ny rafitra sy haingon-trano fombafomba. Ny mpanao mari-trano dia Imhôtepa, Kanselorn'ny Farao sy mpisoronabe an'ny andriamanitra Ra.
Testamentan' i Mosesy

Ny **Testamentan' i Mosesy** na **Testamentan' i Môizy** dia apôkrifa jiosy nosoratana tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K. Ity pseodepigrafa ity dia asan' ny mpanoratra tsy fantatra mitonon-tena ho i Mosesy na Môizy amin' ny fanaovam-beloma an' i Jôsoa na Jôsoe mpandimby azy. Natao araka ny fomba fanoratra ny literatiora apôkaliptika ity boky ity, ary ao amin' ny toko faha-12 ilay faminaniana dia milaza ny tantaran' ny vahoakan' i Israely hatramin' ny nidirany tao Kanaana ka hatramin' ny faran' andro. Atao hoe **Fiakaran' i Mosesy** na **Fiakaran' i Môizy** koa ity boky ity. Teo anelanelan' ny taona 7 sy 30 taor. J.K. no nahavitana ny fanoratana azy, mety tamin' ny teny hebreo na arameana aloha, avy eo nadika tamin' ny teny grika ary tamin' ny teny latina taty aoriana.

## Famintinana ny votoatiny
Ao amin' ny toko vitsivitsy voalohany, i Mosesy na Môizy dia nanome an' i Jôsoa na Jôsoe ny tantaran' ny fikasan' Andriamanitra, ary nanazava taminy ny toerana misy azy ao amin' io drafitra io. Mitantara ny amin' ny fandresena, ny andron' ny mpitsara sy ny fanjakana tafarany, avy eo ny fanjakana nizara roa (toko faha-2). Avy eo izy dia miresaka momba ny fianjeran' i Jerosalema sy ny fanaovan-tsesitany an' i Israely manotolo tany an-tany hafa (toko faha-3). Farany dia maminany ny fiverenana any Palestina sy ny fanamboarana indray an' i Jerosalema izy (toko faha-4).

Hazavain' i Mosesy amin' i Jôsoa avy eo ny famadihana vaovao nataon' i Israely. Niampanga mpanjaka sasany ho nampiala ny vahoaka tamin' Andriamaniny izy (toko faha-5). Resahiny koa ny fahatongavan' ny mpanjaka iray sy ireo zanany lahy izay hitsara an' i Israely (toko faha-6 sy faha-7). Ny vokatr' izany dia ny fandravana amin' ny ampahany ny Tempoly, sy ny fanenjehana ny mpino (toko faha-8). Mametraka fanontaniana momba ny fandikana heviny sy ny filaharam-potoana ireo zava-nitranga voalaza ireo ilay boky. Ao amin' ny toko faha-9 i Mosesy dia mitantara ny Levita iray antsoina hoe Takso sy ny zanany 7 lahy, izay nisafidy ny ho faty toy izay hanaraka ireo mpamadika ireo. Ny toko faha-10 dia manolotra fihirana mampiseho ny andro farany ho an' i Israely.

Mifarana amin' ny fifanakalozan-kevitra eo amin' i Mosesy sy Jôsoa ilay boky. I Jôsoa dia maneho ny tahotra ao aminy manoloana ny faminanian' ny mpaminany (toko faha-11). Nampahery azy anefa i Mosesy, ao amin' ny toko farany, ka nanome toky azy fa hotehirizin' Andriamanitra ny vahoaka, sady nampahatsiahy azy ny teny fikasan' ny Fanekem-pihavanana i Mosesy.

## Jereo koa
**Boky lazana fa nosoratan' i Mosesy**

* Torah

* Bokin' ny Genesisy na Jenezy
* Bokin' ny Eksôdôsy na Eksaody
* Bokin' ny Nomery na Fanisana
* Bokin' ny Levitikosy na Levitika 
* Bokin' ny Deoterônômia na Deoterônômy

**Lohahevitra hafa**

* Lalàn' i Mosesy
* Didy folo
Fiteny berbera avaratra

Ny **fiteny berbera avaratra**, izay sampan' ny vondrom-piteny berbera, dia fitohizam-piteny hita manerana an' i Afrika Avaratra. Ny fitohizana ara-jeôgrafian' ireo fiteny ireo dia tapaka noho ny fielezan' ny fiteny arabo sy, amin' ny lafiny kely kokoa, noho ny fisian' ny zana-bondrom-piteny zeneta. Ny fiteny zeneta dia ahitana fanavaozana vitsivitsy izay tsy hita amin' ny fiteny manodidina azy ireo, indrindra fa ny fiovan' ny feo [k] ho [ʃ] sy ny tsy fisian' ny tovona *a*- amin' ny teny sasany (ohatra: *afus* ⇒ *fus* "tanana").

Ny vondrom-piteny berbera avaratra dia ahitana:

* ireo fiteny "tsy zeneta" na "tsy zenetiana":
** ireo fiteny ao Atlas (fiteny silha), ao Marôka;
** ny fiteny kabila, ao Alzeria;

* ireo fiteny zeneta na zenetiana:
** ny fiteny rifana (any Rif), any avaratra-atsinanana amin' i Marôka, anisan' izany ny fitenim-paritra beni-snasena sy ny fitenim-paritra zeneta hafa ao atsinanana marôkana;
** ny fiteny berbera ao Atlas afovoany atsinanana, ao afovoany atsinanana amin' i Marôka, tetezamita mankany amin' ireo fiteny berbera ao Atlas;
** ny fitenim-paritra avaratra-andrefana amin' i Alzeria, anisan' izany ny fiteny senoy na senoa;
** ny fiteny saoia na saoy, any Aurès, ao Alzeria;
** ireo fiteny zeneta ao Sahara afovoany sy avaratra;
** ny vondrom-piteny zeneta atsinanana, tetezamita mankany amin' ireo fiteny berbera atsinanana, ampiasaina any Tonizia sy Libia.

Na dia nofaritan' i Kossmann ho anisan' ny fitenim-paritra zeneta any avaratra-andrefana amin' i Alzeria aza ny fitenim-paritra beni-snosa dia matetika heverina ho anisan' ny ny fitenim-paritra any Rif, indrindra fa any Rif atsinanana.

Ny fiteny nafosy, izay tenenina any avaratra-andrefana amin' i Libia, izay noheverina taloha ho anisan' ny vondrom-piteny zeneta, dia nesorina tao amin' io vondrona io tamin' ny fanadihadiana vao haingana izay mampiditra azy amin' ny vondrom-piteny berbera atsinanana.

## Jereo koa

* Fiteny berbera atsinanana
* Fiteny berbera andrefana
* Fiteny toarega