open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trinite-sy-Tôbagô

I **Trinite-sy-Tôbagô** na **Repoblikan' i Trinite-sy-Tôbagô** dia firenena ao Amerika Afovoany, anisan' ireo nosy Antilia (Antilles), manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasina Karaîba sy ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika. Mirefy 5&nbsp;128&nbsp;km2 ny velarany ary niisa 1&nbsp;208&nbsp;789 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2020. I Port of Spain no renivohiny. Atao hoe ***Trinidad and Tobago*** na ***Republic of Trinidad and Tobago*** izy amin' ny teny anglisy.

Tamba-nosy ahitana nosy roa lehibe i Trinite-sy-Tôbagô, dia ny nosy Trinidad sy ny nosy Tobago ary nosy madinika vitsivitsy. Latsaky ny 15 km miala ny morontsirak' i Venezoela ao atsimo no misy ny nosy Trinidad; tandavan-tendrombohitra telo no manjaka amin’ ny vohon-taniny. Ny nosy  Tobago, any avaratry ny nosy Trinidad, dia nosim-bolokano. Ahitana tandavan-tendrombohitra telo ny ao amin' ny nosy Trinidad. Ao avaratry ny nosy Trinite no misy ny nosy Tobago. Ny toekaren' i Trinite-sy-Tôbagô dia mifototra amin' ny famokarana solitany sy etona voajanahary. Mivoatra koa ny fizahantany.

Kristiana ny ankamaroan' ny mponina ao Trinite-sy-Tôbagô. Ahitana Hindo sy Miozolmana ary mpino amin' ny fivavahana hafa koa ny ao.

Zanatany britanika taloha i Trinite-sy-Tôbagô izay nahazo ny fahaleovan-tenany tamin' ny taona 1962. Mpikambana ao amin' ny Commonwealth izy. Ny fiteny anglisy no fiteny ôfisialy ao aminy.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
Ogarita

**Ogarita** (ogaritika: 𐎜𐎂𐎗𐎚, *ʼUgart*; arabo: أُوغَارِيت‎ *Ūġārīt na* أُوجَارِيت *Ūǧārīt*; hebreo: אוּגָרִית‎ *Ugarit*) dia tanàna seranan-tsambo fahiny tany amin' ny faritra avaratra any Siria, ao amin' ny manodidina an' i  Latakia ankehitriny, izay hita tamin' ny fomba tsy nahy tamin' ny taona 1928 niaraka tamin' ireo lahatsoratra ogaritika. Atao matetika hoe *Ras Shamra* ny sisam-paharavàny. 

Nanana fifandraisana akaiky tamin' ny Fanjakana Hitita i Ogarita, nandefa hetra ho an' i Ejipta indraindray, ary nihazona fifandraisana ara-barotra sy ara-diplômatika tamin' i Sipra, (izay nantsoina hoe *Alashiya* tamin' izany fotoana izany), voarakitra an-tsoratra ao amin' ny tahirin-tsoratra azo tao amin' ilay toerana ary nohamafisin' ny tanimanga mikeniana (na miseniana) sy sipriôta hita tao. Ny pôlitika dia tonga tamin' ny fara tampony tamin' ny manodidina ny taona 1450 tal. J.K. mandra-paharavany tamin' ny manodidina ny taona 1200 tal. J.K. Ity fandravana ity dia mety ho vokatry ny nataon' ireo Vahoakan' ny Ranomasina na ny ady an-trano tamin' ny Andron' ny Alimo.
Ranomasina Karaîba

Ny **Ranomasina Karaîba** na **Ranomasin'ny Karaîba** na **Ranomasin' ny Antilia** dia ranomasina ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika, ao atsinanan' i Amerika Afovoany sy ao atsimon' ireo Antilia Lehibe. Manana habe mirefy 2&nbsp;415&nbsp;km avy atsinanana miankandrefana izy ary antsasak' izay avy avaratra mianatsimo, sady manana velarana mirefy 2&nbsp;640&nbsp;003&nbsp;km2.

Ny anaran' io ranomasina io dia avy amin'ny anaran'ireo vahoaka atao hoe Karaîba izay nonina tao amin' io faritra io talohan' ny fananiham-bohitra nataon' ny Espaniôla tamin' ny taonjaro faha-15.

Ny fanjakana sy nosy lehibe manamorona ny Ranomasin' ny Karaîba dia:

* i Jamaîka ao afovoany, izay somary ao avaratra-avaratra-andrefana;
* i Meksika (Quintana Roo) sy i Kioba ao avaratra-andrefana; 
* i Nikaragoa sy i Hôndorasy ary i Belizy ao andrefana;
* i Panama sy i Kôsta Rika ao atsimo-andrefana;
* i Kôlômbia ao atsimo;
* i Venezoela ao atsimo-atsinanana ary ireo Antilia Madinika atsimo (i Grenada sy i Trinite-sy-Tôbagô) ao atsimo-atsimo-atsinanana;
* ireo Antilia Madinika afovoany (Goadeloupe, Dôminika, Martinika, Barbady ary i Santa Losia) ao atsinanana;
* I Pôrtô Rikô, ireo nosy Virgin Islands an' i Etazonia, ireo nosy Virgin Island*s* britanika ary i Antigoa sy Barboda ao atsinanana-avaratra-atsinanana; 
* ny nosy Hispaniôla (Haity sy ny Repoblika Dôminikana) ao avaratra-atsinanana.
Antilia Lehibe

Ny **Antilia Lehibe** dia vondrona tangoro-nosy efatra (voatsinjara amin' ny firenena dimy) ao amin' ireo Antilia izay nahazo izany anarana izany noho izy ireo lehibe kokoa raha ampitahaina amin' ireo nosy hafa ao amin' ilay antsoina hoe Antilia Kely.

Ireto avy ireo nosy ireo: i Kioba, i Hispaniôla (izay ahitana ny Repoblikan' i Haity sy ny Repoblika Dôminikana), i Jamaîka, i Pôrtô Rikô ary i Isla de la Juventud (an' i Kioba). Mandrakotra ny 90&nbsp;%n' ny velarana mitambatr' ireo nosin' ny Antilia izy ireo.
Voamanitra

Ny **voamanitra** dia voankazo kely manitra: albomeninan' ny vihim-boa miendrika atody avy amin' ny hazo maniry manodidina ny faritra trôpikaly, ao amin' ny fianakavian ny *[[Myristicaceae]]*, izay mahatratra 10 hatramin' ny 15 m. Atao hoe *[[Myristica fragrans]]* ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry mamokatra azy.
Fiteny kalinagô

Ny **fiteny kalinagô**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **fiteny iñery**, dia fiteny araoaka ara-tantara nampiasain' ny Kalinagô nonina tao amin' ireo nosy Antilia Kely any Karaîba. Lasa lany tamingana tamin' ny taona 1920 tany ho any ny Kalinagô noho ny fihenan' ny mponina sy ny fandroahana tamin' ny andron' ny fanjanahantany ka nahatonga ny fahafatesan' ilay fiteny, saingy nisy sampana iray mbola velona tahaka ny fiteny garifona, indrindra any Amerika Afovoany.

Na dia eo aza ny anarany, ny Kalinagô dia tsy mifandray akaiky amin' ny fiteny karaîba ao amin' ny tanibe Karaîba. Raha ny tokony ho izy, dia toa fivoaran' ny fiteny araoaka tenenin' ireo Ignery taloha nonina tao amin' ireo nosy ireo, izay noraisin' ireo Karaîba tonga tamin' ny vanim-potoana talohan' i Chiristopher Colomb, io fiteny io. Nandritra ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany frantsay, ny lehilahy karaiba koa dia namopiasa fiteny pijiny avy amin' ny fiteny karaîba teo amin' izy ireo
Antilia Kely

Ny **Antilia Kely** na **Karaîba Kely** dia tangoro-nosy ao atsinanana sy atsimo amin' ny Ranomasin' ny Karaîba, ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika, izay ahitana ireo nosy ao amin' ny tapany atsimon' ny tapa-paribolana antiliana hatrany Pôrtô Rikô sy ny hadin' i Anegada ao avaratra-andrefana hatrany amin' ny zana-kontinentan' i Amerika Atsimo. Ireo nosy ao amin' ny Antilia Lehibe no mifameno amin' izy ireo.

Mamorona tandaha-nosy lava ireo nosy ao aminy izay ao amin' ny Ranomasin' ny Karaîba. 

Ireto avy ireo nosy hita ao: ny nosy Virgin Islands an' i Etazonia, ny nosy Virgin Islands britanika, i Sint Maarten (ao amin' ny Fanjakàn' i Nederlandy), ireo nosy Karaîba Neerlandey (*Caribisch Nederland*), ireo Antilia frantsay (*Antilles françaises*), i Barbado, i Dôminika, i Grenada, i Montserrat, i Santa-Kity-sy-Nevisy, i Santa Losia, i Santa-Vinsanta-sy-Grenadina, i Trinite-sy-Tôbagô, ary i Curaçao sy i Aruba (samy an' i Antilia Nederlandey).
Hispaniola (nosy)

I **Hispaniola** (amin' ny teny espaniôla : *La Española*; amin' ny teny latina: *Hispaniola*) na **Haiti** (amin' ny fiteny tainô : *Ahatti* ), mbola antsoina ankehitriny hoe **Saint-Domingue** ( Santo Domingo: eto, amin' ny heviny malalaka, hanavahana azy amin' i Haity, St -Domingue ary Santo Domingo), dia nosy any Karaîba, nosy be mponina indrindra any Antilia izay misy mponina 21 tapitrisa tamin' ny taona 2015, ary manana velarana mirefy 76&nbsp;000&nbsp;km2 no faritra faharoa aorian' ny nosy Kioba (105&nbsp;000&nbsp; km2)., izany hoe 37&nbsp;% fanampiny) . Izany ihany koa ny nosy faha-22 lehibe indrindra eto amin' izao tontolo izao. Voazara amin' ny firenena roa io nosy io: i Haity (mponina 11 tapitrisa: 36&nbsp;%  ao amin' ny faritra) sy ny Repoblika Dôminikana (mponina 10 tapitrisa: 64&nbsp;% amin' ny velarantany). I Santo Domingo, renivohitry ny Repoblika Dôminikana, no tanàna lehibe indrindra ao Hispaniola, izay misy mponina 2,5 tapitrisa tamin' ny taona 2010.
Fiteny araoàka

Ny **fiteny araoàka** na **fiteny lôkônô** dia iray amin' ireo fiteny araoakiana tenenin' ny Lôkônô, izay vahoaka any Amerika Atsimo, ao amin' ny tapany atsinanan' i Venezoela, any Goiana, any Sorinama ary any amin' i Guyane frantsay.
Lohasahan' ny Mpanjaka

Ny **Lohasahan' ny Mpanjaka** (arabo: وادي الملوك‎ *Wādī al-Mulūk*; kôptika: ϫⲏⲙⲉ, *džēme*), fantatra ihany koa amin' ny hoe **Lohasahan' ny Vavahadin' ny Mpanjaka** (arabo: وادي أبواب الملوك *Wādlūī Abwāb*),‎ dia lohasaha any Ejipta izay, nandritra ny fe-potoana efa ho 500 taona nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 ka hatramin' ny taonjato faha-11 tal. J.K., dia nisy fasana nohadina amin' ny vatolampy ho an' ny farao sy ny andriana mahery tao amin' ny Fanjakana Vaovao ( tarana-mpanjaka faha-18 ka hatramin' ny tarana-mpanjaka faha-20 tany Ejipta fahiny).
Fiteny araoakiana

Ny **fiteny araoakiana** na **fiteny maiporeana** na **maiporàna** dia fianakaviam-piteny amerindiana any Amerika Atsimo sy any amin' ireo nosy Antilia, nefa koa tenenin' ny mponina any Amerika Afovoany izay vao avy nifindra avy ao amin' ireo toerana ireo. Anisan' ny fiteny araoakiana ao amin' ny zana-bondrona mahiporana an-dranomasina ny fiteny araoàka izay atao hoe fiteny lôkônô. Talohan' ny fidiran' ny Eorôpeana dia ny fiteny mahiporana an-dranomasina dia nanana tany midadasika niarahany tamin' ny fireny kalina, izay nantsoina hoe fiteny galiby tamin' izany fotoana izany.

Nisy sampana nifindra monina ao amin' ny firenena any Amerika Afovoany sy any amin' ireo Antilia Lehibe ao amin' ny faritra Karaîba sy Atlantika, ka isan' izany ny ao Bahamasy. Saika ny firenana rehetra ao Amerika Atsimo no fantatra fa onenan' ireo mpiteny araoakiana, afa-tsy i Ekoadôra sy i Sily ary i Orogoay. Ny fiteny maiporeana dia mety manam-pifandraisana amin' ny fianakaviam-piteny sasany la azo avondrona ao amin' ny vondrona lehibe iray.

Azo zaraina efatra toy izao ny fiteny ao amin' io fianakaviam-piteny io:

# ireo fiteny goahibàna (miisa 5; misy mpiteny any amin' ny 20&nbsp;000);
# ireo fiteny araoàna (miisa 9);
# ireo fiteny maiporàna na maiporeana (miisa 59), izay mbola mitsinhara ho zana-bondrona telo: ireo fiteny maiporàna an-dranomasina (na mahiporàna avaratra an-dranomasina, izay misy fiteny miisa fito sy mpiteny miisa 831&nbsp;700 ao amin' ireo nosy Antilia, ao Amerika Afovoany, ary ao amin' ireo faritra eo anelanelan' i Kôlômbia sy Amapá); sy ireo fiteny maiporàna avaratra (na mahiporàna avaratra an-tanibe, izay misy fiteny 15 sy mpiteny miisa 9&nbsp;000 any Amazônia); sy ireo fiteny mahiporàna atsimo (izay misy fiteny miisa 28 sy mpiteny miisa 60&nbsp;000 any Amerika Atsimo), ary ireo fiteny maiporàna tsy voasokajy (misy fiteny 9  any Amerika Atsimo).
Fitsapan-kevi-bahoaka

Ny **fitsapan-kevi-bahoaka** dia fomba amantaran' ny fahefana pôlitika ny hevitry ny olom-pirenena ao amin' ny vondrom-paritra na firenena iray mahakasika ny lalàm-panorenana na ny fepetra noraisain' ny fahefana iray na eritreretiny ho raisina, amin' ny alalan' ny fampanaovana fifidianana. Fampandraisana anjara mivantana ny vahoaka amin' ny raharaha pôlitika ao amin' ny vondrom-paritra na firenena azy izany.

Matetika dia asaina mamaly amin' ny hoe "eny" na "tsia" ny olom-pirenena manoloana ny fanontaniana izay nofaritan' ny fahefana te hahalala ny hevitry ny vahoaka ny andinindininy aio amin' izany tolokevitra izany.  Ny fanapahan-kevitra hampanao fitsapan-kevi-bahoaka dia mety avy amin' ny fahefana mpanatanteraka ao amin' ilay vondrom-paritra na ao amin' ilay firenena, na avy amin' ny fahefana mpanao lalàna, na avy amin' ny alalan' ny fangatahana ataon' ny vahoaka.

Matetika ny firosoana mankany amin' ny fahaleovan-tena pôlitika, izay mamorona fanjakana vaovao vokatry ny fisarahana avy amin' ny vondrom-paritra na firenena lehibe kokoa, dia mitaky ny famantarana ny hevitry ny olom-pirenena voakasika ao amin' ny fitsapan-kevi-bahoaka momba ny fanapahan-kevitra ny amin' ny hoavin' izy ireo ara-pôlitika.
Fianakaviambe iraisam-pirenena

Ny **fianakaviambe iraisam-pirenena** na **fiarahamonina iraisam-pirenena** dia vondrom-pirenena afaka manova ny fizotran' ny raharaha pôlitika iraisam-pirenena na ao amin' ny firenena iray, ka mety manondro:

* ireo firenena ao amin' ny Firenena Mikambana (izany hoe ny firenana rehetra manana solon-tena ao amin' ny Fivoriamben' ny Firenena Mikambana);
* ireo firenenena ao amin' ny Filankevi-pilaminan' ny Firenena Mikambana (na raha ny marina kokoa, ny mpikambana maharitra dimy fotsiny);
* ireo "vondrona", fiaraha-miombona antoka eo amin' ny firenena matanjaka ara-toekarena na ara-tafika, toa ireo ao amin' ny OTAN na ny G7 na ny G20, tsy ampifandraisina amin' ny Firenena Mikambana.
* i Etazonia sy ny firenena rehetra ambany fitarihany ara-pôlitika na ara-toekarena na ara-tafika.
Fay (hazandrano)

Ny **fay** dia trondron-dranomasina fisaka tena fisaka eo an-tampony ary kely sady lava ny rambony, manana vombo an-tratra lehibe mirakitra amin' ny vatany, ary manana sagoaga (na esasa) eo amin' ny kibony. Mamorona reni-filaharana atao hoe ***Batoidea*** na **''Rajomorphi''i** izy ireo. Misy karazany 500 ny fay izay voantsinjara amin' ny fianakaviana miisa 13 sy laharana dimy (*Myliobatiformes*, *Rajiformes*, *Rhinopristiformes*, *Torpediniformes* ary  *Sclerorhynchiformes*). Ankehitriny dia heverina ho karazana antsantsa ny fay.
Vombo

Ny **vombo** na **vombona** dia rantsam-batana fisaka sy somary mivelatra amin' ny ankapobeny, izay ahafahan' ny biby anaty rano mifindrafindra. Maro ny biby an-drano misy vombony, ka ny fantatra indrindra dia ny karazan-trondro maro sy ny biby sasany mitovitovy amin' ny horita. Indraindray koa dia ahafahan' ny trondro sasany manidina ny vombony.
Horita (biby)

Ny **horita** na **orita** dia biby manana tanana valo toa mipoitra avy hatrany avy eo amin' ny lohany, miaina an-dranomasina, malemilemy tsy misy taolana nefa ozatina, misy nifiny mitovy amin' ny an' ny boloky.

## Jereo koa
* Horita
* Angisy
* Kalamara
Angisy

Ny **angisy** dia biby an-dranomasina, mitovitovy amin' ny horita tsy misy taolana, fa saingy fohy kokoa ny tanany, izay miisa folo fa tsy valo, raha mitaha amin' ny vatany, izay mipoitra avy hatrany manodidna ny vavany, ka ny valo fohy fa ny roa lava kokoa. Mba hisamborany biby hazainy, indrindra ny trondro kely, dia atsipiny ireo tanany roa lava avy eo averiny ka ny tanany fohy no mamikitra an' ilay haza sy mampiditra an' izany ao am-bavany.

Mananana taovam-pilomanosana manify manodidina ny vatany ny angisy, izay ahafahany mifidrafindra toerana moromora. Rehefa te hitsoriaka haingana anefa izy dia manao dia mianotra (mihemotra) amin' ny alalan' ny famoahany mafy rano avy amin' ny lavaka ao ambany lohany. Raha misy zavatra atahorany dia mandefa mafy tsiranoka mainty izy sady mitsoriaka tsy misy mahita.

## Jereo koa
* Horita
* Kalamara
Voahirana

Ny **voahirana** dia zavamaniry anaty rano mihandrona, be ravina miendrika kapila mitsinkafona, misy voniny tokana matetika miloko volomparasy na manga atao hoe ***tatamo***. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Nymphaea stellata*** na **''Nymphaea nouchali**.* Ao amin' ny fianakavian-javamaniry atao hoe *Nympheaceae* izy. Aamin' ny faritra manana toetanin-jana-pehi-tany any [[Azia]] sy [[Aostralia]] ary [[Afrika]] no ahitana azy. Volena ny voahirana mba hatao haingon-tanàna. Misy koa ny mihevitra azy ho azo atao fanafody itsaboana ny aretin' aty sy ny diabeta. Atao anana salafo izy any [[Laôsy]] sy any [[Kambôdia]].

Ireto koa ny anarana mety hiantsoana azy amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: *agoago, agoagoa, betsimihilana, betsimilina, betsimirana, fantamo, kitatamoka, lazilazy, lefoka, makamby, talefaka, tantama, tantano, tatamo, tatamoka, tsiazonafo, voalefoka, vonintatamo''.
Tsikafonkafombazaha

Ny **tsikafonkafombazaha**, izay atao hoe **tsikafonkafona** ihany koa, dia karazana zavamaniry an-drenirano sy amin' ny lakandrano ary anaty farihy, amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany, ao amin' ny fianakaviana *[[Pontederiaceae]]*. ***Eichhornia crassipes*** ny anarany ara-tsiansa. Any Amerika Atsimo no fiaviany, ao amin' ny deboka amazôniana sy ao amin' ny farihy lehibe sy honahona ao amin' ny faritr' i Pantanal any amin' ny tapany andrefana amin' i Brezila no fiaviany.

Anisan' ny zavamaniry ratsy maniry sy miparitaka haingana ny tsikafonkafombazaha. Mitambatambatra metevina sady mitsinkafona ambony rano ny tahony. Izy no haingam-paniry indrindra amin' ny zavamaniry rehetra: mahatratra 2 hatramin' ny 5&nbsp;m isan' andro ny kinovany sasany maniry any Azia Atsimo-Atsinanana.

Ny Eorôpeana no nampiditra ny tsikafonkafombazaha teto Madagasikara tamin' ny taona 1925; taty aoriana dia nanelingelina ny fikorianan' ny rano amin' ny lakandrano io zavamaniry io sady nameno ny farihy sy ny dobo. Atao sakafon' ny omby be ronono anefa izy sady azo atao zezika amin' ny tanimbary.

## Jereo koa

* *[[Eichhornia]]*

* Tsikafonkafona
Tsikafonkafona

Ny **tsikafonkafona** dia zavamaniry anaty rano, ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Araceae]],* izay maniry amin' ny faritra rehetra manana toetanin-jana-pehin-tany any Amerika, any Azia, aty Afrika ary any Ôseania, sady efa nampidirina koa any Eorôpa. Maniry mandavan-taona izy, mitsinkafona ambony rano, misandrahaka sy mifaningotra ary mihantona anaty rano ny fakany izay mahatratra 50 sm. Tsy manana tahony izy. Atao hoe ***Pistia stratiotes*** ny arana siantifikany.

Eny amin' ny lakandrano, ny renirano mikoriana mora, ny hady misy rano, ny tanimbary ary ny dobo no tian' ny tsikafonkafona aniriana indrindra. Mety ho rakotra azy tanteraka ny toerana aniriany ary hovoasakany ny fisian' ny ôksizenina ao anaty rano ka mahatonga ny fahafatesan' ny trondro, ho voahelingeliny koa ny fifamoivoizana anaty rano.

Atao hoe azafo, hazafo, raizafy, ranomanafaka, rasanjaka, savamanipaka, tsinkafonkafonka koa io zavamairy io amin' ny teny malagasy.

## Jereo koa

* *[[Pistia]]*

* Tsikafonkafombazaha
Ravinala

Ny **ravinala** dia zavamaniry an-toetanin-jana-pehin-tany, ao amin' ny fianakaviana *[[Strelitziaceae]]*, ao amin' ny filaharana Zingiberales, avy eto Madagasikara. Atao hoe ***Ravenala madagascariensis*** ny anarana siantifikany. Be ranony, izay azo sotroina, io zavamaniry io. Io no hany karazana tokana ao amin' ny vondron-karazana ***Ravenala***, araka ny fanasokajiana klasika.

Noheverina ho tokan-karazana ny vondron-karazana *Ravenala*, saingy ny fikarohana taty aoriana dia nampiseho fa misy ny karazana dimy hafa.

## Toetoetrany
Mitovitovy endrika amin' ny palmie ny ravinala. Mora amantarana azy avy lavitra ny haavony (izay mety mahatratra 20&nbsp;m) sy ny endriny. Milahatra ka manome endrika toy ny fikopaka ny raviny. Iangonan' ny ranon' orana ny fotony izay miendrika kapoaka ka ahafahan' ny moka manatody. Ao amin' izany rano izany koa dia ahitana karazan-javamananaina toy ny bakteria sy ny bibikely. Lehibe sy miloko fotsy ny voniny, izay mirefy 15 hatramin' ny 20&nbsp;sm, miseho amin' ny volana Septambra. Ny ramanavy sy ny varikandrana no miantoka ny famindrana ny vovobony amin' ny vavimbony. Mitovy endrika amin' ny akondro ny voany izay ankafizin' ny vorona. Any amin' ny faritra atsinanana, izay mando, amin' i Madagasikara no ahitana betsaka ny ravinala. Haingam-paniry izy amin' ny toerana nikapana na nandoroana ala.

## Lisitry ny karazany
Noheverina ho tokan-karazana (*Ravenala madagascariensis*) ny vondron-karazana *Ravenala*, saingy ny fikarohana natao teto Madagasikara taty aoriana dia nampiseho tamin' ny taona 2021 fa misy ny karazana dimy hafa. Inty ny lisitry ny karazana ao aminy:

* *Ravenala agatheae* Haev. & Razanats.,
* *Ravenala* *blancii* Haev., V. Jeannoda & A.Hladik,
* *Ravenala* *grandis* Haev., Razanats, A.Hladik & P.Blanc,
* *Ravenala* *hladikorum* Haev., Razanats., V. Jeannoda & P.Blanc,
**Ravenala* *menahirana* Haev. & Razanats.

## Faritra ahitana azy
Ahitana azy koa ny any La Réunion, ny any Maorisy, ny ao amin' ny Tamba-nosin' i Kômôro (indrindra ao Mayotte), ny any Goiana, ny any Guadeloupe, ny any Martinique, ny any Kaledônia Vaovao, ny any Pôlinezia Frantsay, ary any amin' ny zaridainan' ny faritra an-toetanin-jana-pahin-tany (any Tailandy, any Kamerona, any Paragoay, sns) izay nampidirina avy aty Madagasikara, mba hanaovana haingon-tanàna. Zavamairy malaky mandrakotra loatra ny tany ny ravinala ao amin' ny nosy Maorisy, indrindra eny an-tendrombohitra.

## Fampiasana azy
Any amin' ny morontsiraka atsinanana amin' i Madagasikara dia ampiasaina amin' ny fanamboaran-trano ny ravinala: ny tahony, atao hoe *[[falafa]]*, dia anamboarana ny rindrin-trano; ny raviny atao hoe *[[raty]]* dia anamboarana firakofana. Ny vatany no ahazoana ilay atao hoe *[[rapaka]]*, izay anamboarana ny gorodona.

## Jereo koa

* *[[Strelitzia]]*

* Tontolo iainana eto Madagasikara
Lakana

Ny **lakana** dia fitaovam-pitaterana an-drano, lava sy tery, matetika amboarina amin'ny vatan-kazo tokana nalaina atiny, atosiky ny lay na ny fivoy sady indraindray ahitana fanary, ampiasaina eny an-dranomasina na eny an-drenirano na eny amin'ny farihy .Ny lakana ihany koa dia vita amin'ny vy. Io lakana vy dia mazaka olona eo amin'ny 30 faran'ny betsaka.  

Ny lakana ihany koa dia karazana sambo kely na fitaovam-pitaterana an-dranomasina, izay matetika ampiasaina amin'ny asa an-dranomasina, toy ny fitaterana olona na entana amin'ny toerana manodidina ny rano. Izy io dia anisan'ny fitaovana efa taloha sy malaza amin'ny firenena maro, ary ampiasaina hatrany amin'izao fotoana izao amin'ny lafiny fiarovana, fitaterana entana na olona na biby, fiara sns, na fialam-boly.  

Ny **lakana** dia mety ho mora rendrika na mivadika raha toa ka tsy voafehy ny mivoy azy na raha sendra toetr'andro ratsy.   

### Famaritana sy Karazana Lakana
Ny lakana dia mety ho sambo iray mitondra olona vitsivitsy, na koa fitaovana kely ho an'ny fanatanjahan-tena toy ny kayak na kanoe. Ireo lakana dia miovaova amin'ny endrika, habe, sy ny tanjona. Misy lakana lehibe ampiasaina amin'ny fitaterana entana amin'ny sambo hafa, ary misy koa ireo lakana kely ampiasaina amin'ny famonjena olona na fiarovana an-dranomasina.

Ny lakana dia mety ho **lakana fialam-boly** (toy ny kanoe na kayak), **lakana fitaterana** (amin'ny fanaterana olona na entana), na **lakana famonjena** (ampiasaina amin'ny fiarovana amin'ny loza an-dranomasina).

### Fampiasana sy Tanjona
* **Fampiasana amin'ny fitaterana**: Ny lakana dia ampiasaina amin'ny fitaterana olona na entana amin'ny toerana manodidina ny ranomasina, toy ny amin'ny nosy sy faritra izay tsy misy fotodrafitrasa lehibe.
* **Famonjena**: Mety ho lakana famonjena ny lakana amin'ny fotoana misy loza an-dranomasina, ampiasaina hitondrana olona ho amin'ny toerana azo antoka.
* **Fialam-boly**: Mety ho ampiasaina amin'ny fialam-boly, toy ny **kayak** na **canoe**, izay manome fahafahana sy fahafinaretana ho an'ny olona hanatanteraka fanatanjahantena an-dranomasina.

## Fitaovana sy Teknolojia
Ny lakana dia azo avy amin'ny fitaovana maro samihafa, anisan'izany ny hazo, plastika, metaly, ary ny fitaovana tsy azo mihena. Raha tamin'ny vanim-potoana taloha dia nentim-paharazana ny fanamboarana lakana tamin'ny hazo, ankehitriny kosa dia efa misy ny lakana vita amin'ny plastika sy ny metaly, izay maivana sy mafy.

## Tantara sy Kolontsaina

Tamin'ny tantara, ny lakana dia nahafahana nanampy amin'ny fitaterana olona sy entana, indrindra tamin'ny faritra misy onja sy farihy. Izy io dia anisan'ny kolontsaina sy fomba fiaina manan-danja amin'ny firenena maro manodidina ny ranomasina sy farihy.
Zahatra

Ny **zahatra** dia fitaovam-pitaterana an-drano vita amin' ny vatan-kazo na vatan-javamaniry mafy (toy ny volontsangana) na zavatra hafa maromaro natambatambatra, atao hiampitana na hitaterana entana, sahala amin' ny lakana. Atao hoe *godony, kodony, lakakihefo, lakatalatala, zahatse, zahitra* ary *zahitre* koa izy amin' ny teny malagasy.

## Jereo koa

* Sambo
* Botry
* Lakana
Marchica MED SA

Ny **Marchica Med** dia tetikasa marôkana fanajariana ny toerana misy ny riakasian' i Marchica (na riakasian' i Nador). Izany riakasia izany dia ao amin' ny morontsiraka mediteraneanan' i Marôka, ao Rif, akainkin' ireo tangoron-tanàna ao Nador sy Melilla, 68&nbsp;km miala an' i Aljeria ao avarany sy 45&nbsp;km ao atsimony, ao akaikin' i Kariat Arekmane.

Tafiditra ao anatin' ny drafitra maharitra fito taona eo anelanelan' ny taona 2014 sy 2020 izany. Tamin' ny faran' ny taona 2017, ny fampiasam-bola natao dia nahatratra 3,5 arivo tapitrisa DH. Mandrakotra velaran-tany 11&nbsp;500 hektara ilay riakasia, dongom-pasika mirefy 24&nbsp;km ary 7&nbsp;km ny sakany. Ny tanjona dia ny hamerenana amin' ny toerana teo aloha ny rano maloton' i Nador, toeram-ponenan' ny vorona mpifindra monina mandalo ao amin' ilay riakasia. Tamin' ny taona 2016, ny foto-kevitr' ilay tetikasa dia nentina tany Kôtidivoara, avy eo taty Madagasikara (tamin' ny fanarenana ny Lakandranon' ny Pangalana).
Mananivo

I **Mananivo** dia ony kely eto Madagasikara, ao amin' ny Faritra Atsimo-Atsinanana, amin' ny tapany atsinanan' ny distrikan' i Farafangana, mivarina any amin' ny Ranomasimbe Indiana.

## Jereo koa

* Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara
Flamingô

Ny **flamingô** dia karazana vorona mpirenireny ao amin' ny fianakaviana *Phoenicopteridae*. Karazana flamingô efatra no miparitaka manerana an' i Amerika, anisan' izany i Karaîba, ary karazany roa no teratany any Afrika sy Azia ary Eorôpa.

## Jereo koa

* Sama (*Phoenicopterus antiquarum*)
Bofalô afrikana

Ny **bofalô afrikana** (*Syncerus caffer*) dia omby lehibe afrikanina atsimon'i Sahara. hita any Afrika Atsimo sy Afrika Atsinanana. Heverina ho iray amin'ireo biby mampidi-doza indrindra any amin'ny kaontinanta Afrikana izy io, ary araka ny tombantombana sasany dia manoto, manosihosy ary mamono olona maherin'ny 200 isan-taona.
Bibidia

Ny **bibidia** na **biby dia** dia biby miaina amin' ny toerana voajanahary, tsy nofolahin' ny olombelona mba hompiana ka tsy voafehiny, mamelona ny tenany fa tsy mitady sakafo avy amin' ny olombelona. Amin' ny heviny mivelatra kokoa, amin' ny maha teny malagasy azy, dia anisan' ny bibidia ny voron-dia. Amin' ny heviny mifintina kokoa dia tsy manondro afa-tsy ny biby mpihinan-kena mivelona amin' ny toerana ivelan' ny fonenana sy fiasan' ny olombelona (anaty ala, sns) ny teny hoe *bibidia*.

Ohatra: bitro dia, saka dia, voromailala dia, amboadia, ampondra dia, vorondia
Impala

Ny **impala** (*Aepyceros melampus*) dia antilôpa salantsalany hita any atsinanana sy atsimon'i Afrika. Ny hany mpikambana ao amin'ny kazara *Aepyceros*, dia nofaritana voalohany tamin'ny mpihaino Eoropeana nataon'i Hinrich Lichtenstein, manam-pahaizana alemà, tamin'ny 1812.

## Jereo koa
* Antilôpa sable
* Bôngô
* Gazela
* Gno
* Ôriksa
Jeôrjiana (vahoaka)

Ny **Jeôrjiana** na **Zeôrziana** na **Kartveliana** dia vahoaka kaokaziana tompontany ao Jeôrjia, ao Kaokazy Atsimo. Amin' ny fiteny jeôrjiana izy ireo dia atao hoe **ქართველები** / ***Kartvelebi***.

Ny kolontsain' ny Jeôrjiana talohan' ny kristianisma, izay nivavaka amin' andriamanitra maro toa an' i Armazi, i Mtzkhethos na i Zaden, dia fantatra tany Grisia fahiny, anisan' izany ny lafiny ara-pivavahana, ny fiteny ary ny fiarahamonina (nahandro, hira sy dihy nentim-paharazana, fomba amam-panao). Niseho matetika tamin' ny anarana hoe *Iberia* i Jeôrjia avy eo, nanana fomban-drazana ara-tafika matanjaka izay nahafahany nanohitra ny faneren' ny empira manodidina. Ity kolontsaina ity dia nivoatra ary nentin' ny fifindra-monina isan-karazany any ivelany: an-tery, ara-pivavahana, ara-pôlitika, ara-toekarena ary indraindray isam-batan' olona. Ny Jeôrjiana, amin' ny hevitra malalak' io teny io (izay mihoatra ny vondron' ny olom-pirenena ao Jeôrjia) dia mpampiasa fiteny tsy an' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana: ny fiteny kartveliana izay mizara ho vondrona efatra, ny fiteny jeôrjiana, ny fiteny lazy, ny fiteny mingreliana ary ny fiteny svana.

Eo amin' ny lafiny ara-pivavahana, ny fivavahana mônôteista fanta-pisiana voalohany tao amin' ny fizaran-tanin' i Jeôrjia dia ny jodaisma, taonjato maro talohan' i Jesoa Kristy. Mbola fivavahan' ny vitsy anisa izy io tamin' ny nahatongavan' ny kristianisma tao tamin' ny taonjato voalohany taor JK; Nataon'  ny Jeôrjiana fivavaham-panjakana izy io tamin' ny taonjato faha-4. Tatỳ aoriana, nefa vitsy anisa, teo ambany fitaoman' ny Persiana sy ny Tiorka, dia nisy ampahany tamin' ny Jeôrjiana niova ho Mozilmana siita na sonita. Mijanona ho fivavahan' ny maro anisa anefa ny Katôlikôsata-Patriarkatan' i Jeôrjia Manontolo (Fiangonana Ôrtôdôksa Jeôrjiana) ankehitriny.
Gno

Ny **gno** dia antilôpa avy amin'ny karazana *Connochaetes* ary avy any Afrika Atsinanana sy Afrika Atsimo. Anisan'ny fianakaviana Bovidae izy ireo, izay ahitana ny antilôpa tena izy, nyomby, ny osy, ny ondry ary biby tsy manan-tandroka miray rantsan-tongotra.

## Jereo koa
* Antilôpa sable
* Bôngô
* Gazela
* Impala
* Ôriksa
Simenitra

Ny **simenitra** dia karazan-tsokay mafy tahaka ny vato rehefa afangaro amin' ny fasika miaraka amin'ny rano, izay ampiasaina hanakambanana na handalorana vato na biriky tany na biriky simenitra, amin'ny fanamboaran-trano, tetezana, tohodrano, sy ny zavatra mitovitovy na mifandray amin' ireo. Tamin' ny taonjato faha-19 no nanombohana nampiasa indray ny simenitra na dia efa nampiasa azy aza ny Rômana. Ny sokay sy ny taniditra no taharo voalohany nanamboarana ny simenitra, fa niitatra izany taty aoriana ka tafiditra ao koa ny fasika sy ny poti-bato.

## Jereo koa

* Sokay
* Fasika
* Fotaka
* Tanimanga
* Vato
* Hazo
* Vy
* Tsỳ
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Tondroavaratra

Ny **tondroavaratra** dia fitaovana entina mamantatra ny avaratra, izay ampiasaina indrindra amin' ny fifamoivoizana an-dranoamasina, ahitana fanjaitra misy hetin' andriamby izay mitodika manaraka ny sahan' andriambin' ny Tany. Manondro mandrakariva ny avaratr' andriamby izy, dia ilay avaratra tsy mitovy amin' ny tendron-tany avaratra ara-jeôgrafia. Misy noho izany ny zorom-pahasamihafan' ireo tendro roa ireo, izay atao hoe fihilana arak' andriamby.

## Jereo koa

* vazan-tany

* avaratra
* avaratra-atsinanana
* atsinanana
* atsimo-atsinanana
* atsimo
* atsimo-andefana
* andrefana
* avaratra-andrefana
Toriteny teo an-tendrombohitra

Ny **Toriteny teo an-tendrombohitra** dia fitambarana teny sy fampianarana heverina fa nataon' i Jesosy Kristy, izay manantitrantitra ny fampianarany momba ny fitondran-tena, hita ao amin' ny Filazantsaran' i Matio (toko faha-5 sy faha-6 ary faha-7). Izy io no voalohany amin' ny Lahateny dimy ao amin' ny Matio ary natao tany am-piandohan' ny asa fanompoan' i Jesosy, taorian' ny nanaovan' i Jaona batisa azy, namarana ny fifadian-kanina sy ny fialany ara-panahy tany an' efitra, ary nanombohany nitory teny tany Galilia. Tsy voalaza ny anarana sy ny toerana misy ilay tendrombohitra; mety ho ny Tendrombohitry ny Fahasambarana (hebreo: הר האושר‎ / *Har HaOsher*), izay havoana eo amoron' ny Farihin' i Galilia izany,  araka ny fandikana nentim-paharazana.
Estrabôna

**Estrabôna** (Grika: Στράβων *Strábōn*; 64 na 63 talohan'i JK – taona 24 am.f.i.) dia mpahay jeografia, filozofa ary mpahay tantara grika izay nipetraka tany Azia Minora nandritra ny vanim-potoana tetezamitan'ny Repoblika Rômana ho lasa Empira Rômana.
Haiteny ara-drafitra

Ny **haiteny ara-drafitra**, amin' ny haiteny, dia manondro sekoly na rijan-kevitra izay iheverana ny fiteny ho lamin-drafitra semiôtika mifehy tena, izay singa voafaritra amin' ny fifandraisany amin' ny singa hafa ao anatin' ilay lamina. Avy amin' ny asan' ny mpahay teny soisa Ferdinand de Saussure izany ary anisan' ny fomba fijery ankapobeny momba ny stroktoralisma. Ny bokin' i Saussure mitondra ny lohateny hoe *Cours de linguistique générale*, nivoaka taorian' ny nahafatesany tamin' ny 1916, dia nanantitrantitra ny fandinihana ny fiteny ho toy ny rafi-tsinga mifandray. I Saussure dia fantatra ihany koa amin' ny fampidirana ny fototra maromaro amin' ny famakafakana semiôtika izay mbola manan-danja ankehitriny. Ny roa amin' ireo no fomba fototra ananany amin' ny famakafakana ara-tarika sy ara-karazana, izay mamaritra ny singa ara-drariteny sy ara-boambolana, araka ny fifanoheran' izy ireo amin' ny singa hafa ao amin' ilay rafitra. Ny hoe s*troktoralisma* amin' ny maha teny azy, na izany aza, dia tsy nampiasain' i Saussure, izay niantso izany fomba fiasa izany hoe *semiôlojia*. Ny teny hoe *stroktoralisma* dia noraisin' ny mpahay teny tao amin' ny Sekolin' i Prague toa an' i Roman Jakobson sy i Nikolai Trubetzkoy, ka tafiditra ao amin' ny haiteny taorian' ny nahafatesan' i Saussure; raha noforonin' i Louis Hjelmslev ny teny hoe *haiteny ara-drafitra*.

Ny haiteny ara-drafitra, noho izany dia mitaky ny fanaovana angon-dahateny, avy eo miezaka ny manasokajy ny singa rehetra ao amin' ilay angona araka ny ambaratonga ara-kaiteny: ny feon-teny, ny hasin-teny, ny sokajin-teny, ny tarika anarana, ny tarika matoanteny, ary ny karazam-pehezanteny.

## Jereo koa

* Haiteny ara-piofohana
Roman Jakobson

I **Roman Osipovich Jakobson** (rosiana: *Роман Осипович Якобсон*), teraka tamin' ny 28 Septambra 1896 (10 Oktobra 1896 ao amin' ny kalandrie gregôriana) tany Môskoa ary maty tamin' ny 18 Jolay 1982 any Cambridge any Etazonia, dia mpandinika rosiana-tsekô-amerikana izay lasa iray amin' ireo mpahay teny tena nahay sary an-tsaina sy niavaka tamin' ny taonjato faha-20, nametraka ny fototra ho amin' ny fampandrosoana ny famakafakana ara-drafitra ny fiteny sy ny tononkalo ary ny zavakanto ka anisan' izany ny sinemà, amin' ny alalan' ny asasoratra be isan-karazany. Ny sanganasany dia nisy fiantraikany lehibe tamin' i Claude Lévi-Strauss, tamin' i Noam Chomsky, tamin' i Tzvetan Todorov na tamin' i Roland Barthes, ary lasa olo-malaza i Jakobson amin' ny fampifanarahana ny famakafakana ara-drafitra amin' ny taranja ankoatra ny haiteny, indrindra fa ny filôzôfia , ny antrôpôlôjia na ny teôrian' ny literatiora .
Nikolai Trubetzkoy

I **Nikolai Sergeyevich Trubetzkoy** (amin' ny teny rosiana: Николай Сергеевич Трубецкой), teraka Aprily 4 (16), 1890 tany Môskoa ary maty tamin' ny 25 Jiona 1938 tany Vienne, dia mpahay teny trera-tany rosiana. Mpikambana ao amin'ny Sekolin' i Prague izy, namorona ny haiendriteny niaraka tamin' i Roman Jakobson sy i Serge Karcevski.
Rariteny

Ny **rariteny** dia sampan' ny haiteny izay mandalina ny fanambarana ny voanteny ho tonga  fehezanteny na lahateny ao amin' ny fiteny iray. Avahana ny rariteny, izay mahakasika ny endri-teny, amin' ny semantika, izay mahakasika ny zava-kendren' ny fitenenana (hevitra / zavatra). Ny rariteny dia mandalina:

* ny filaharan' ny teny - ohatra, amin' ny teny frantsay, izany dia afaka manova ny hevitry ny fehezanteny: "Jean frappe Paul" mifanohitra amin' ny "Paul frappe Jean";
* ny sokajin-teny - ohatra, ao amin' ny fehezanteny hoe "il fait beau", ny teny hoe "il" dia mpisolo anarana tsy misy dikany "fait beau" tari-matoanteny;
* ny fifehezana - ohatra, ao amin' ny fehezanteny hoe " le petit chat dort", ny anarana hoe "chat " dia mifehy ny matoanteny "dort" sy ny mpanoritra "ny" ary ny mpamari-toetra "petit". Ity fifanaovana ambaratonga ity dia azo aseho amin' ny fononteny: [le petit] chat dort na amin' ny rohim-mpiankinana;  
* ny anjara asa ara-pitsipiteny - ohatra, ao amin' ny fehezanteny hoe "je mange à la cantine", ny mpisolo anarana "je" dia ny lazaina ho an' ny "mange ", "à la cantine" dia ny famenon-toerana.
Voambolana

Ny **voambolana** dia ny fitambaran'ny teny ampiasaina ao amin'ny fiteny iray, na ny na sampam-pahalalana andinihana izany.

Ny teôria momba ny fiteny amin'ny ankapobeny dia mihevitra ny fitenin'olombelona ho misy lafiny roa: ny voambolana, indrindra ny lisitry ny teny ao amin'ny fiteny iray (ny tahirin-teniny); sy ny fitsipi-pitenenana (na fitsipi-teny), rafi-pitsipika izay ahafahana ny manambatra ireo teny ireo ho lasa fehezanteny misy heviny. Ny voambolana koa dia heverina fa misy hasinteny mifatotra, izay tsy afaka mampiasaina irery ho teny (toy ny ankamaroan' ny tsirinteny). Amin'ny famakafakana sasany dia heverina ho anisan'ny voambolana ihany koa ny kamban-teny sy ny karazana fomba fiteny sasany, ny teny matetika miaraka ary ny andian-teny hafa. Ny rakibolana dia andrana fitanisana araka ny filaharan'ny abidy, ny voambolan'ny fiteny iray; matetika anefa dia tsy tafiditra ao ny hasinteny mifatotra.

Ny teny ao amin'ny voambolana dia mandrafitra vondrona iray manontolo, izay mivoatra rehefa mandeha ny fotoana. Ny fifandraisana misy eo amin'ny teny, amin'ny endriny ary indrindra amin'ny heviny, ary koa eo amin'ny dika maron'ny teny iray dia tena samihafa.

Ny haben'ny voambolana dia miovaova ary miankina manokana amin'ny fahasamihafan'ny sehatry ny fahalalana na haitao azony aseho. Miovaova be ihany koa ny haben'ny voambolana *fantatra* na *ampiasain*'ny tsirairay, miankina amin'ny tontolo iainana sy amin'ny tantara ary ny toe-javatra iainana. Ny fahasamihafan'ny voambolana, fototra matetika, amin'ny fiteny samihafa, dia miteraka olana lehibe amin'ny fandikan-teny, izay tsy misy vahaolana ankapobeny.

Ny teny vaovao dia azo foronina amin'ny fiteny rehetra, araka ny fomba samihafa, ary moramora na sarotsarotra kokoa, arakaraka ny fiteny. Mifanohitra amin'izany, ny teny dia manjavona, na soloina na tsia amin'ny heviny. Ny teny koa dia miova dika araka ny vanim-potoana, indraindray amin'ny fomba mahery vaika, mandritra ny fivoaran'ny kolontsaina.
Hasimpeo

Ny **hasimpeo** dia singa farany kely mamorona ny voanteny ao amin' ny fiteny iray, azo anavahana voanteny iray amin' ny voanteny hafa, ka ny tena fantatra dia ny renifeo sy ny zanapeo. Mamorona rafitra ny hasimpeo rehetra ao amin' ny fiteny iray. Ny hasimpeo iray dia tsy voatery hasehon' ny litera iray amin' ny fanoratana ny fiteny iray, ary ny litera iray dia tsy voatery haneho hasimpeo iray. Tsy voatery hitovy fa mety samihafa ny famoahan' ny mpiteny samihafa (arakaraka ny taona, ny maha lahy na vavy, sns) na ny mpiteny avy amin' ny faritra samihafa ny hasimpeo iray ao amin' ny fiteny iray. Arakaraka ny toerana misy ny hasimpeo ao amin' ny hasinteny na voanteny na andian-teny no mety hampiova ny feo mifandraika aminy.

Ny feonteny dia aseho an-tsoratra amin' ny alalan' ny fametrahana litera anaty tsipika misompirana roa, toy izao ohatra /.../, fa ny feo tenenina kosa dia apetraka anaty fonon-teny mahitsy, toy izao [...].
Gôty (vahoaka)

Ny **Gôty** dia vahoaka jermanika izay nitana anjara toerana lehibe tamin' ny fianjeran' ny Empira Rômana Andrefana sy ny fipoiran' ny Eorôpa tamin' ny Andro Antenatenany. Atao hoe *Gutþiuda* izy ireo amin' ny fiteny gôty fa *Gothi* kosa amin' ny teny latina. Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-4, dia notafihin' ny Hona avy any atsinanana ny tanin' ny Gôty. Taorian' io fisehoan-javatra io dia nisy vondrom-poko gôty tonga teo ambany fitondran' ny Hona, fa ny hafa kosa nifindra monina niankandrefana kokoa na nitady fialofana tao anatin' ny Empira Rômana. Ny Gôty izay niditra tao amin' io empira io tamin' ny fiampitana an' i Danube dia nahatonga faharesena nahatsiravina teo amin' ny Rômana tamin' ny Ady tao Adrianôpôlisy tamin' ny taona 378.

## Jereo koa

* Visigôty
* Ôstrôgôty
* Vahoaka jermanika
Barbariana

Ny **Barbariana** dia vahoaka isan-karazany tsy tao anatin' ny Empira Rômana, izay voatosika any amin' ny sisintan' ity empira ity noho ny fifindra-monin' ny mponina avy any Azia. Tamin' ny taonjato faha-5, ny fahapotehan' ny rafitra ara-pôlitikan' i Rôma dia nanamora ny fidiran' ny Barbariana tao amin' ny Empira Rômana Andrefana: tamin' ny fitsofohana anaty tany sy fandrobana (toy ny diabe nataon' ny Hona notarihan' i Attila, izay voasakan' ny tafika rômana sy barbariana teo amin' ny Saha Katalaonika tamin' ny taona 451), nefa matetika koa amin' ny endrika fanjanahan-tany am-pilaminana. Ny vahoaka sasany no niandohan' ny fanjakana izay nisy naharitra ary nisy tsy naharitra: ny Vandala tao Afrika Avaratra (taona 429) dia ravan' ny Empira Rômana Atsinanana haingana; ny Visigôty no namorona ny fanjakan' i Aquitania (taona 418), avy eo ny an' i Tolosa (Toulouse), talohan' ny niverenan' izy ireo tany Espaina taorian' ny faharesen' izy ireo na noloana ny Franka teo ambany fanapahan' i Clovis I (tao Vouillé tamin' ny teona 507); ny Borgônfa dia nanorim-ponenana tao amin' ny misy an' i Bourgogne ankehitriny; ny Ôstrôgôty tany Italia (tamin' ny taona 493) dia nosoloin' ny Lômbarda tamin' ny faran' ny taonjato faha-6; farany, ny Franka, izay nanorim-ponenana tao amin' ny faritr' i Rheinland (na *Rhenania*), nampiraisin' i Clovis (taona 481-511), no niandohan' ny Fanjakana Merôvinjiana.

Vitsy ihany anefa ny Barbariana no nifehy ny hoavin' ny Tontolo Tandrefana. Nidera an' i Rôma sy ny kolontsainy izy ireo ka nandray ny teny latina sy nanoratra, nanoratra ny lalànany sady nampihatra ny heviny ara-pôlitika. Ny tena sakana tamin' ny fifangaroan' izy ireo amin' ny Rômana dia ny fivavahana: afa-tsy ny Franka, izay paganista, dia Ariana izy ireo. Nitaky ny fiovam-pony ho amin' ny fivavahana kristianina rômana ny fandraisan' ny Barbariana ny kolontsaiba sy ny fananganana sivilizasiôna tsy manam-paharoa mifototra amin' ny fanao rômana sy amin' ny fandraisana anjara vaovao barbariana.
Louis Hjelmslev

I **Louis Hjelmslev**, teraka tao Copenhagen tamin' ny 3 Oktobra 1899 ary maty tao ihany tamin' ny 30 Mey 1965, dia mpahay teny danoà izay nanohy ny fisaintsainan' i Ferdinand de Saussure tamin' ny fananganana glôsematika. Izy dia zanaky ny matematisiana Johannes Hjelmslev (1873-1950).
Stroktoralisma

Ny **stroktoralisma** dia fitambarana fisainana manao ny zava-miseho anaovana fikarohana ho vondrona tokana tsy azo zarazaraina, izay niseho indrindra tamin' ny siansan' ny maha-olona sy fiarahamonina tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20, miaraka amin' ny fampiasana ny teny hoe *rafitra* (*structure*) izay takarina ho môdely teôrika (tsy mahatsiaro tena na tsy azo tsapain-tanana) mandamina ny endriky ny zavatra dinihina ho toy ny rafitra. Ny fanantitranterana dia kely kokoa amin' ireo singa fototra amin' ity rafitra ity raha mitaha amin' ny fifandraisana izay mampiray azy ireo.

Raha ny amin' ny famaritana dia tsy miray ny firehana maro, nefa voalamina tsikelikely izany tamin' ny  fanorenana ny siansan' ny maha olona sy ny fiarahamonina nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-20 teo amin' ny firehana pôzitivista; nijanona ho andraikitry ny haiteny sy ny haifeo izy io mandra-pahatongan' ny fampiasana azy ankapobeny taorian' ny taona 1945.

Ny famariparitana ny fetra ara-tsainan' ny stroktoralisma taorian' ny taona 1945 dia lasa sehatra fikarohana mahaleo tena feno sy saro-drafitra ary mivoatra, miaraka amin' ny fahasamihafana lehibe arakaraka ny firenena sy ny taranja akademika. Ny teny hoe *stroktoralisma* dia mazàna manondro ny hetsi-kevitra maro taranja an' ny Frantsay indrindraindrindra nanomboka tamin' ny taona 1950 ka hatramin' ny taona 1970 izay voamariky ny finiavany ho amin' ny fisarahana ara-tsaina, ny fandavany ny lafiny ara-tantara sy ara-potoana ary ny fananterana ny endrika momba ny atao hoe rafitra; ity "fotoana ara-drafitra" ity, izay tena aingam-panahy avy amin' ny haitenin' i Saussure, dia nihoatra ny sisintanin' ny anjerimanontolo ka nanafika ny sehatry ny literatiora sy ny an' ny filazàm-baovao ary ny an' ny pôlitika. Izy io dia voalamina manodidina ny olo-malaza vitsivitsy toa an' i Claude Lévi-Strauss eo amin' ny sehatry ny antrôpôlôjia, i Roland Barthes eo amin' ny sehatry ny literatiora, i Jacques Lacan eo amin' ny sehatry ny psikanalizy, i Michel Foucault sy i Louis Althusser eo amin' ny sehatry ny filôzôfia.

Na izany aza, ny hamaroan' ny taranja voakasika sy ny fomba fiasa dia maneho ny maha-samihafa an' io famaritana mahazatra io, ary ny mpanoratra sasany (toa an' i Jean Piaget eo amin' ny sehatry ny psikôlôjia, i Jean Petitot eo amin' ny sehatry ny epistemôlôjia) dia nisafidy ny fampidirana ny stroktoralisma amin' ny tantaran' ny hevitra siantifika nandritra ny fotoana ela, amin' ny maha fisehoan' ny teôrian' ny fahalalana amin' izao fotoana izao, miaraka amin' ny tetiarana miverina amin' ny filôzôfian' ny endrika novelarin' i Aristôty.
Salamo faha-122

Ny **Salamo faha-122** dia salamo ao amin' ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Baiboly. Tafiditra ao amin' ny fizaràna atao hoe "boky fahadimy" (Sal. 107 - 150) ity salamo ity.

### Dikan-teny prôtestanta
1 [*Fifaliana ny amin'i Jerosalema sy fangatahan-tsoa ho azy*]

Fihirana fiakarana. Nataon'i Davida.

FALY aho, raha hoy izy ireo tamiko: Andeha isika ho any an-tranon'i Jehovah.

2 Ny tongotray efa mijoro Eo anatin'ny vavahadinao, ry Jerosalema ô,

3 Dia ianao ry Jerosalema, izay efa vita Tahaka ny tanàna efa voalamina tsara;

4 Any no iakaran'ny firenena,Dia ireo firenen'i Jehovah (Lalàna amin'ny Isiraely izany). Mba hisaotra ny anaran'i Jehovah.

5 Fa any no misy seza fitsarana mipetraka, Dia ny seza fiandrianan'ny mpianakavin'i Davida.

6 Mangataha fiadanana ho an'i Jerosalema; Hambinina anie izay tia anao;

7 Fiadanana anie ho ao anatin'ny mandanao; Fanambinana anie ho ao an-dapanao

8 Noho ny rahalahiko sy ny namako No hanaovako hoe Fiadanana anie ho ao anatinao.

9 Noho ny tranon'i Jehovah Andriamanitsika Dia hitady izay hahatsara anao aho.

### Dikan-teny katôlika
1 [*Fifaliana ny amin'i Jerosalema sy fangatahan-tsoa ho azy*]

Fihirana fiakarana. Nataon' i Davida. 

Nahazo hafaliana aho raha nilazana hoe: Andeha isika ho any an-tranon' ny Tompo!

## Jereo koa

* **Boky voalohany**: Sal. 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31 - 32 - 33 - 34 - 35 - 36 - 37 - 38 - 39 - 40 - 41.

* **Boky faharoa**: Sal. 42 - 43 - 44 - 45 - 46 - 47 - 48 - 49 - 50 - 51 - 52 - 53 - 54 - 55 - 56 - 57 - 58 - 59 - 60 - 61 - 62 - 63 - 64 - 65 - 66 - 67 - 68 - 69 - 70 - 71 - 72.
* **Boky fahatelo**: Sal. 73 - 74 - 75 - 76 - 77 - 78 - 79 - 80 - 81 - 82 - 83 - 84 - 85 - 86 - 87 - 89.
* **Boky fahefatra**: Sal. 90 - 91 - 92 - 93 - 94 - 95 - 96 - 97 - 98 - 99 - 100 - 101 - 102 - 103 - 104 - 105 - 106.
* **Boky fahadimy**: Sal. 107 108 - 109 - 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115 - 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - 121 - 122 - 123 - 124 - 125 - 126 - 127 - 128 - 129 - 130 - 131 - 132 - 133 - 134 - 135 - 136 - 137 - 138 - 139 - 140 - 141 - 142 - 143 - 144 - 145 - 146 - 149 - 150.

* **Salamo apôkrifa**: Salamo faha-151 - Salamo faha-152 hatramin' ny faha-155.
Betela

I **Betela** dia anaran' ny toerana iray resahina matetika ao amin' ny Baiboly hebreo. Voalaza voalohany ao amin' ny Genesisy 12:8 fa teo akaikin' ny nanorenan' i Abrama ny lainy izy io. Tatỳ aoriana, ao amin' ny Genesisy, dia io no toerana nanofisin' i Jakôba nahitany anjely sy Andriamanitra, ka izany no niantsoany azy hoe *Betela*, izany hoe "Tranon' Andriamanitra". Mbola ampiasaina koa io anarana io hanondroana ny tanàna an-tsisin-tany eo anelanelan' ny tanin' ny fokon' i Benjamina israelita sy ny an' ny fokon' i Efraima, izay an' ny Benjamita taloha ary lasan' ny Efraimita tatỳ aoriana.

Amin' ny fiteny ogaritika io toerana io dia atao hoe *bt il*, midika hoe "Tranon' i El" na "Tranon' Andriamanitra"; amin' ny teny hebreo: בֵּית אֵל‎ / *Bēṯ 'Ēl*, nadika koa hoe *Bethel*, *Beth-El*, *Beit El*; amin' ny teny grika: Βαιθήλ / *Baithél*; amin' ny teny latinina: *Bethel*.
Amenhôtepa III

**Amenhôtepa III** (Ejiptiana Fahiny: jmn-ḥtp(.w), *Amānəḥūtpū* nanonona [ʔaˈmaːnəʔ ˈħutpu], "Amona dia afa-po"), fantatra koa amin'ny hoe **Amenôfisy III** dia farao fahasivy tamin'ny tarana-mpanjaka fahavalo ambin'ny folo.. Araka ny voalazan'ireo mpanoratra samihafa, dia nitondra an'i Ejipta izy nanomboka tamin'ny Jona 1386 ka hatramin'ny 1349 talohan'i JK, na nanomboka tamin'ny Jona 1388 talohan'i JK ka hatramin'ny Desambra 1351 talohan'i JK/1350 talohan'i JK, taorian'ny nahafatesan'i Totmôsisy IV rainy.