open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiekem-pinoana silamo

Ny **fiekem-pinoana silamo** izay atao hoe ***Shahâda***  dia anisan' ireo andry dimin' ny fivavahana silamo (*arkān*). Io no andry voalohany. Atao hoe *ٱلشَّهَادَة / aš-šahāda*) izany amin' ny teny arabo.

Ny andry efatra manaraka dia ireo vavaka dimy fanao isan’ andro (*[[Vavaka dimy fanao isan' andro (silamo)|salat]]*) izay ialohavan’ ny fidiovana manaraka fombafomba, ny fifehezana (anisany ny fifadian-kanina) amin’ ny volana Ramadany (*[[Fifadian-kanina amin' ny volana Ramadany|sawm]]*), ny fanefana ny asa fiantrana (*[[Asa fiantrana (silamo)|zakat]]*) ary ny fanatanterahana fivahiniana masina (*[[Fivahiniana masina (silamo)|hadj]]*) any amin’ ny tanàna masin’ i Meka amin’ ny fotoana maha afaka ara-batana sy ara-bola ny mpino.

Izao ny endriky ny *Shahada* ao amin' ny sonisma:

أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّٰهِ / “*ʾašhadu ʾan lâ ʾillâha ʾillâ -llâh, wa-ʾašhadu ʾanna Muḥammadan rasûlu-llâh”*

("Mijoro vavolombelona aho fa tsy misy andriamanitra hafa afa-tsy i Allah ary mijoro vavolombelona aho fa i Mohamady no Irany".).

Izany fiekem-pinoana izany, izay ambara rehefa miova ho amin’ ny finoana silamo ny tena na tononina farany eo am-pialana aina, dia tokony ataon’ ny Mozilmàna rehetra ampahibemaso fara-fahavitsiny indray madeha ao amin’ ny androm-pianany. Tononina eo an-tsofin' ny zaza vao teraka koa ny *Shahâda* ary ny olona efa ho faty dia tokony hanonona azy alohan' ny hialany aina. Anisan' ny atao hoe *Adhân* (arabo: أَذَان "antso") izay ataon' ny *Mu'adhdhin* (arabo: مؤذّن "mpiantso") izy, dia ilay fiantsoana ny mpino atao eny amin' ny *mi'dhana* (*"*tilikambo fiantsoana") mba ho tonga hivavaka.

## Jereo koa

* Vavaka dimy fanao isan’ andro (*salat*)
* Fifadian-kanina amin’ ny volana Ramadany (*sawm*)
* Asa fiantrana (*zakat*)
* Fivahiniana masina (*hadj*).
Vavaka dimy fanao isan' andro (silamo)

Ny **vavaka dimy fanao isan' andro** na ***Salat*** no andry faharoa ao amin' ny finoana silamo. Isan’ andro dia tokony manatanteraka ireo vavaka dimy tsy maintsy atao ireo ny mpino. Tsy atao anefa izy ireo raha tsy efa vita ny fombafomba fidiovana. Atao amin' ny teny arabo hoe صلاة / *ṣalawāt* izany. Tsy maintsy ataon' ny Mozilmana rehetra ny vavaka, afa-tsy ireo izay mbola tsy niala sakana sy ireo vehivavy tonga fotoana na tera-bao.

Ireto ny fotoana anatanterahana ireo vavaka ireo:

# alohan’ ny hiposahan’ ny masoandro (صلاة الفجر / *ṣalāt al-faǧr* "vavaka alina");
# amin’ ny mitataovovona*na* (صَلَاة ٱلظُّهْر / *Ṣalāt aẓ-Ẓuhr;* "vavaka antoandro");
# eo antenanten’ ny tolakandro (صلاة العصر / *ṣalāt al-ʿaṣr*, "vavaka tolakandro);
# vantany vao milentika ny masoandro (صلاة المغرب / *ṣalāt al-maġrib* "vavaka amin' ny filentehan' ny masoandro");
# alohan’ ny misasakalina (Aصلاة العشاء / *ṣalāt al-ʿišā*ʾ"vavaka amin' ny alina").

Mitodina mankany amin’ ny Kaaba sy miondrika ary mandohalika araka ny fombafomba voafaritra mazava tsara rehefa manatanteraka ireo vavaka ireo. 

Ialohavan' ny fidiovana (arabo: *الوضوء* / *<nowiki/>'al-wuḍū) s*ady tanterahina indimy isan'andro izany. Averimberina ny andian-teny atao *rakʿah* (arabo: ركعة) na *rakaʿāt* (arabo:ركعات, raha milaza maro) raha anaovana asa (fihetsika) sy lahateny tsy maintsy tanterahina. Ny isan' ny *rakaʿāt* tsy maintsy atao dia mety ho roa hatramin' ny efatra arakaraka ny fotoana ao amin' ny andro na ny toe-javatra hafa (toy ny fivavahana amin' ny andro Zoma izay anaovana *rakaʿāt* roa)*.*

## Jereo koa

* Fiekem-pinoana silamo (*Shahâda*)
* Fifadian-kanina amin’ ny volana Ramadany (*sawm*)
* Asa fiantrana (*zakat*)
* Fivahiniana masina (*hadj*).
Kroazada fahefatra

Ny **kroazada fahefatra** dia fanafihana miaramila mifanesy nataon' ny Kristiana, mba handroahana ny Mozilmana izay nibodo ny Tany Masina, natomboka tamin' ny taona 1202 izay niainga tao amin' ny tanànan' i Venezia any Italia (frantsay: *Venise*) ka nifarana tamin' ny taona 1204. Nivaona ny fanatanterahana ity kroazada ity ka tsy tratra ny tanjona fa nivadika fandrobàn' ny mpisalotra vokovoko an' i Kônstantinôpla, izay tanàna kristiana, sy fanorenana ny Empira latinan' i Kônstantinôpla (1204-1261).

## Fanentanana nataon' ny papa Inôkento III

Ny papa Inôkentio III no nanentana ny hisian' ny kroazada fahefatra izay raikitra nanomboka tamin’ ny taona 1198, dia voamariky ny tsy fifanarahana teo amin’ ny papa sy ny mpisalotra vokovoko. Mba hahatongavana any Ejipta izay lasa ivon’ ny herin’ ny fivavahana silamo dia nanao fifanarahana ny Kristiana ny amin’ ny hitaterana ny tafika miaraka amin’ i Venezia (*Venise*), nefa tsy nahazoana alalana amin’ ny papa izany, ka nanodina ny tanjon’ ny kroazada amin’ ny tombontsoany. Ny lehiben’ ny kroazada dia nifanaraka amin’ ny Venitiana sy i Aleksis V Doukas (grika: *Aleksis V Doukas o Mourtzouflos*; frantsay: *Alexis Ange*) (izay nikendry ny haka ny seza fiandrianana bizantina) ny amin’ ny paikady hanafihana an’ i Kônstantinôpla.

## Fahazoana an' i Kônstantinôpla

Ny mpitaingin-tsoavaly mitafy vokovoko dia nahazo an’ i Kônstantinôpla tamin’ ny 17 Jolay 1203 sady nanolotra an’ i Isaac Ange rain’ i Aleksis ny maha emperora azy. Noho ny revolisiona nahafahan’ i Aleksis Doukas haka ny fahefana, dia nanapa-kevitra ny mpisalora vokovoko ny hanafika haka an’ i Kônstantinôpla izay norobainy tamin’ ny 12 sy 13 Avrily 1204. Na dia tsy nandray anjara tamin’ ny fiarovana ny Tany Masina aza izy ireo dia nanorina ny Empira Latina any Atsinanana izay rava tamin’ ny taona 1261 tamin’ ny fiakaran’ ny emprora bizantina Mikhaêl VIII Palaiologos (grika: *Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος*; frantsay: *Michel VIII Paléologue*).

## Jereo koa

* Kroazada voalohany
* Kroazada faharoa
* Kroazada fahatelo
* Kroazada fahefatra
* Kroazada fahadimy
* Kroazada fahenina
* Kroazada fahafito
* Kroazada fahavalo
* Kroazada fahasivy
Asa fiantrana (silamo)

Ny **asa fiantrana** atao amin' ny tsy manana, izay atao hoe ***Zakat*** (arabo: زَكَاة / Z*akāt,* midika hoe "fanadiovana”)  dia andry fahatelo ao amin' ny fivavahana silamo, izay ahafahana manadio ny harena azon’ ny mpino. Izany fiantrana izany dia azo alaina amin’ ny vokatry ny fambolena na ny fiompiana na ny vato saro-bidy na ny vola, nefa ireo izay manana harena mihoatra ny ampy tokony hahafahany mivelona soa aman-tsara no manatanteraka izany.

## Jereo koa

* Fiekem-pinoana silamo

* Vavaka dimy fanao isan’ andro (*salat*)
* Fifadian-kanina amin’ ny volana Ramadany (*sawm*)
* Fivahiniana masina (*hadj*).
Herôda Arkelaôsy

I **Herôda Arkelaôsy** dia zanaka lahin' i Herôda Lehibe, izay nanapaka an' i Jodea sy Samaria ary Idomea tamin' ny taona 4 tal. J.K. hatramin' ny taona 6 taor. J.K. ka nitondra ny anaram-boninahitra hoe *Etnarka* (grika: *ἐθνάρχης* / *ethnarkhês*, ara-bakiteny "lehibem-poko"). Atao hoe  *Ἡρῴδης ὁ Ἀρχέλαος* / *Hêrôdês o Arkhelaos* izy amin' ny teny grika.

## Tantaram-pianinany

### Ny fianakaviany
I Herôda Lehibe no rainy ary i Maltake, vady haferatra, no reniny. I Herôda Antipasy, i Antipatera (na Antiparôsy), i Herôda Bôetôsy, i Aleksandra no rahalahiny, ary i Salôme sy i Ôlimpiasy (na Ôlimpiada) no anabaviny. I Mariamne III sy i Glafira no vadiny.

### Ny naha etnarka azy
Taorian' ny nahafatesan' i Herôda Lehibe tao Jerikô tamin' ny taona 4 tal.J.K. dia nankany Rôma i Herôda Arkelaôsy mba hampanaiky ny emperora Aogosto ny maha mpanjaka azy, nefa nanendry azy ho etnarka ihany ny emperora. Tamin' ny taona 6 taor. J.K., rehefa folo taona taty nanapahana, dia niova ny zava-misy ao Jodea ka nahatonga ny Jiosy vitsivitsy nandeha tany Rôma mba hanambara amin' i Aogosto ny maha mpanao didijadona lozabe sy mahery setra, tsy manaja olona ary tsy mahay mitandro ny filaminana sy ny fandriam-pahalemana an' i Arkelaôsy. Nampanantsoin' i Aogosto i Arkelaôsy ary naongany tsy ho etnarka ka natao sesitany any Viena any Galia (frantsay: *Gaule*). I Kôpônio, prefekto rômana, no nasolo azy. Izy angamba ilay zanak' i Herôda resahin' i Strabôna fa "maty tany an-tsesitany, nahiboka taoamin' ireo Gaoloà Alôbrôga". 

## Firesahana azy ao amin' ny Testamenta Vaovao

### Firesahana azy aoamin' ny Evanjelin' i Matio
Resahina ao amin' ny fitantarana ny fahazazan' i Jesoa izay voasoratra tamin' ny faran' ny taonjato voalohany taor. J.K. i Arkelaôsy, izay fitantarana mety natovana tao amin' ny Evanjelin' i Matio tamin' ny taonjato faha-4 (Mat. 2.22). Noho ny fandrahonana nataon' i Herôda (angamba i Herôda Lehibe izay nanapaka tamin' ny taona 37 hatramin' ny 4 tal. J.K.) sy noho ny fandripahana ny zaza tsy manan-tsiny dia nandositra nila fialokalofana tany Ejipta ny ray aman-drenin' i Jesoa. Tamin' ny nafahatesan' i Herôda sy taorian' ny fanambaràn' ny anjely dia nanapa-kevitra ny hampody ny ankohonany i Josefa. Rehefa nahare i Josefa fa nisolo an-drainy tamin' ny fanapahana an' i Jodea i Arkelaôsy, dia natahotra ny hody any i Josefa (Mat. 2.22). Izany no antony nanapahan' i Josefa hevitra, taorian' ny nofiny, ny hanorimponenana any Nazareta any Galilea (Mat. 2.23).

### Firesahana azy aoamin' ny Evanjelin' i Lioka
Olona manana ny maha izy azy i Arkelaôsy ao amin' ny fanoharana ny amin' ny harena miafina (Lio. 19. 12): "Nisy andriandahy anankiray nandeha nankany an-tany lavitra mba handray fahefana hanjaka, dia hiverina." (*Ny Baiboly*). ("Nisy andriandahy anankiray nankany an-tany lavitra mba handray fanjakana, dia mbola hiverina."(*Ny Baiboly Masina*)).

## Jereo koa

* Herôdiana
Fivahiniana masina (silamo)

Ny **fivahiniana masina**, izay atao amin' ny teny arabo hoe حَجّ / *Hadj* na *Hajj* dia andry fahadimy ao amin’ ny finoana silamo. Ny ***Hadj*** na ***Hajj*** no manan-danja indrindra amin' ny fivahiniana masina roa mankany Meka na Maka.

Ny lehilahy sy ny vehivavy mozilmana salama tsara rehetra dia tokony hanao fivahiniana masina indray mandeha amin’ ny fotoana ahavelomany, raha tahiny ka ampy ny hoenti-manana ara-bola hiatrehana izany.

Tsy mitovy amin’ ny "fivahiniana masina kely" izay atao any Meka ihany koa, izay atao hoe *Umra*, ny *Hadj* izay azo atao amin’ ny fotona sasany voafaritra mazava: amin’ ny volana fahafolo no manomboka ireo lanonana isam-batanolona voalohany, izay andehanana impito manodidina ny Kaaba sy impito eo anelanelan’ ny tendrombohitra Safa sy ny tendrombohitra Marwa. Eo anelanelan’ ny andro faha-9 sy faha-12 amin’ ny volana faha-12 (volana *[[Doalhija|Dhul al-Hijja]]*), ny lanonana iarahan’ ny besinimaro izay ivorian’ ny mpanao fivahinina masina rehetra, ao amin’ ny lohasaha manatrika ny tendrombohitra Mina tsy lavitra an’ i Meka, izay naovana sorona biby fiompy. Ireo izay manatanteraka ny *Hadj* dia afaka mametraka ny anaram-boninahitra hoe "*Hadj*" eo alohan’ ny anarany.

## Jereo koa

* Fiekem-pinoana silamo (*Shahâda*)

* Vavaka dimy fanao isan' andro (*Salat*)
* Fifadian-kanina amin' ny volana Ramadany (*Sawm*)
* Asa fiantrana (*Zakat*)
* Kaaba
Fifadian-kanina amin' ny volana Ramadany

Ny **fifadian-kanina**, izay atao amin' ny teny arabo hoe صَوم / ***ṣawm*** dia andry fahefatra ao amin’ ny finoana silamo. Voasoratra ao amin’ ny Kor'any izany ao amin’ ny Soràta 2.183 izany. Mandritra ny volana Ramadany no tsy maintsy anaovana izany ka ireo Mozilmana olon-dehibe sy salama tsara no didiana hanao azy. Manomboka amin’ ny magiran-dratsy ka hatramin’ ny filentehan’ ny masoandro dia tsy azon’ ny mpifady hanina atao ny misotro zavapisotro sy ny mihinana sakafo ary ny manao firaisana amin' ny vady. Ny marary sy ny vehivavy mampinono dia tsy terena hifady hanina, nefa asaina mifady hanina hanonitra izany amin’ ny fotoana hoavy.

## Jereo koa

* Fiekem-pinoana silamo

* Vavaka dimy fanao isan’ andro (*salat*)
* Asa fiantrana (*zakat*)
* Fivahiniana masina (*hadj*).
Pierre Savorgnan de Brazza

I **Pierre Savorgnan de Brazza**  (* 26 Janoary 1852 tao Roma ho Pietro Paolo Savorgnan di Brazzà; † 14 Septambra 1905 tao Dakar, Senegaly)  dia mpahita tany frantsay sady mpandaharaha amin' ny asam-panjakana tamin' ny fanjahan-tany taty Afrika, tantsambo manam-boninahitra, izay nitety an' i Afrika Afovoany, nanorina an' i Kôngô frantsay (frantsay: *Congo français*) (izay lasa Repoblikan' i Kôngô ankehitriny) sady nahita koa an' i Gabôna. Teraka tamin' ny 26 Janoary 1852 tany akaikin' i Rôma izy ary maty tany Dakar tamin' ny 14 Septambra 1905. I  Pietro Paolo Savorgnan di Brazzà no anarana fahakeliny.

Tamin' ny taona 1875 hatramin' ny 1878 izy dia niakatra nanaraka ny renirano Ogooué nanomboka hatreo amin' ny renirano Lambaréné. Tamin' ny taona 1879 hatramin' ny 1882 izy dia tonga teo amin' ny farihy Stanley Pool (atao hoe Malebo Pool ankehitriny), eo amoron' ny renirano Zaïre. Tamin' ny diany fahatelo, izay tanteraka tamin' ny taona 1879 hatramin' ny 1882, dia nametraka prôtektôrata frantsay, izay niova anarana ho Kôngô frantsay tamin' ny taona 1891, izy, sady nanorina ny tanànan' i Brazzaville eo amin' ny ankavanan' ny renirano Congo tamin' ny taona 1884. Tsy nankasitraka herisetra i Brazza ka isan' ny tsy nifanarahany tamin' i Henry Morton Stanley izany.

## Jereo koa

* Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô
Jesoa araka ny silamo

I **Jesoa** dia heverin' ny fivavahana silamo ho mpaminany sahala amin' ny mpaminany Mohamady. **عيسى ابن مريم** /***ʿĪsā ibn Maryam*** ("Jesoa zanak' i Maria") no anarana iantsoan' ny Mozilmana an' i Jesoa amin' ny teny arabo. Ny Kristiana arabo (any Palestina, any Siria, any Libàna, sns) anefa dia miantso an' i Jesoa hoe **يسوع ابن مريم** / *Yasu' ibn Maryam*. Mitantara ny Kor'any ao amin' ny andalana maro ny amin' ny fiteraham-birijiny an' i Jesoa izay noforonina araka ny didin' Andriamanitra hoe: "Misia" sady notorontoronin' ny fofonain' Andriamanitra.

Ny fomba nanehoan' ny Kor'any an' i ʿĪsa dia mifanohitra amin' ny fanekem-pinoana novolavolain' ny Fiangonana kristiana nanomboka tamin' ny Kônsily voalohany tao Nikea sy ny firehena kristiana trinitariana vokatry ny kônsily ekiomenika fito. Ao amin' ny Kor'any, "ny Mesia Jesoa, zanak' i Maria, dia tsy inona fa irak' Andriamanitra, ny Teniny izay nirahiny ho any amin' i Maria, ary fofonaina avy aminy" (Soràta 4.171). Amin' ny maha mpanambara mialoha an' i Mohamady azy dia nitory ny finoana andriamanitra tokana madio izy, nanatanteraka fahagagana, nanasitrana, nanangan-ko velona ny maty ary "mahalala ny zava-miafin' ny fo". I Ibn Arabi dia manome azy ny anaram-boninahitra hoe "tombokasen' ny fahamasinana", "ny vavolombelona lehibe amin' ny alalan' ny fo", fa i Mohamady kosa no "tombokasen' ny mpaminany", "ny vavolombelona lehibe amin' ny alalan' ny lela".
Ny fanehoana an' i Îsâ ao amin' ny Kor'any dia manome azy koa anjara asa eskatôlôjika: ny fiverenany eto an-tany, amin' ny maha Mozilmana azy, no famantarana ny fahataperan' izao tontolo izao sy ny andron' ny fitsarana farany, fa hadita maro no maneho azy ho mpiara-dia lehibe amin' i Mahdi, Mpamonjin' ny andro farany.

Ahitana filazana mandà efatra momba an' i Îsâ ny ao amin' ny Kor'any, mba tsy hisian' ny *shirk* (fampikambanana ny tsy tokony hikambana): sady tsy Andriamanitra, no tsy zanany, no tsy iray amin' ny andriamanitra kamban-telo (triada) (ny Trinite mantsy dia heverin' ny Mozilmana ho famantaran' ny fivavahana amin' andriamanitra maro), sady tsy nohomboana tamin' ny hazo fijaliana izy satria tsy mendrika ny mpaminanany lehibe tahaka azy izany.

I ʿĪsā ao amin' ny Kor'any dia akaiky kokoa ny Nazôreana, hetsika miavaka noho ny fanarahana ny finoana sy ny didin' ny jodaisma sy ny lalàna jiosy ary ny fanekena an' i Jesoa ho Mesia, izay lazain' izy ireo fa "mpanompon' Andriamanitra", izay inoany fa olombelona sady mampita hafatra avy amin' Andriamanitra, nefa tsy manao azy ho Andriamanitra.

## Jereo koa

* Jesoa ara-tantara
* Jesoa ao amin' ny kristianisma
* Jesoa araka ny jodaisma
* Jesoa araka ny bahaisma
* Evanjelin' i Barnabe

## Loharano sy fanamarihana
Jesoa araka ny jodaisma

I **Jesoa** dia heverin' ny fivavahana jiosy ho olona fotsiny fa tsy Andriamanitra na zanak' Andriamanitra akory aza. Antson' izy ireo amin' ny teny hebreo hoe יֵשׁוּ‎‎ / *Yēšū* i Jesoa. Ivom-poto-kevitra amin' ny jodaisma ny maha tokana sy ny maha hafa tanteraka an' Andriamanitra (Deoterônômia 6.4), ary ny fivavahana amin' ny olombelona dia heverina ho endrika fanompoan-tsampy. Noho izany dia mitsipaka ny fiheverana an' i Jesoa (na ny mesia jiosy hoavy) ho Andriamanitra, na ho mpanelanelana amin' Andriamanitra, na ampahany ao amina Trinite ny jodaisma.

Ny jodaisma dia milaza fa tsy mesia i Jesoa, satria sady tsy nahatanteraka ny faminaniana momba ny Mesia  voalaza ao amin' ny Tanakh izy no tsy nahitana ireo toetra mampiavaka manokana ny Mesia. Milaza ny Jiosy fa tsy nahatanteraka ireo faminaniana ny amin' ny hanamboarana ny Tempoly Fahatelo (Ezekiela 37.26-28), momba ny famerenana indray ny Jiosy ho any Israely (Isaia 43.5-6), momba ny famerenana ny fandriam-pahalemana (ny fiadanana) ety ambonin' ny tany (Isaia 2.4) ary momba ny fampiraisana ny olombelona rehetra eo ambany fahefan' ny Andriamanitr' i Israely (Zakaria 14.9) i Jesoa. Ankoatr' izany, araka ny lovantsofina jiosy, dia tsy misy mpaminany intsony aorian' i Malakia, izay nanolotra ny faminaniany taorian' ny taonjato faha-5 tal. J.K.

Efa hatry ny ela no nisian' ny fitsikeran' ny fivavahana jiosy an' i Jesoa. Ny Talmoda, izay nosoratana sy nangonina tamin'  ny taonjato faha-3 hatramin' ny faha-5 taor. J.K., dia misy tantara izay heverina hatramin' ny Andro Antenatenany ho fitantarana manala baraka an' i Jesoa. Ao amin' ireo tantara ireo dia mpandà ny finoana sady manafintohina i *Yeshu HaNozri* ("Jesoa avy ny Nazareta") izay nohelohin' ny antenimiera ambony jiosy noho izy nampiely ny fanompoan-tsampy sy ny fanaovana hatsarana (majika).

Ny teny hoe *Yeshu* dia fanafohezan-teny izay manana izao hevitra izao: "hofafana anie ny anarany sy ny fahatsiarovana azy". Mihevitra ny ankamaroan' ny manam-pahaizana ankehitriny fa tsy ahafahana mamantatra an' ilay Jesoa ara-tantara ireo tahirin-kevitra ireo. Ny *Mishneh Torah*, izay asasoratra momba ny lalàna jiosy tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-12 nosoratan' i Moses ben Maimon (izay fantatra amin' ny anarana hoe Maimônida), dia manambara fa "vato fanafintohinana izay nahatonga ny ankamaroan' ny olona eran' izao tontolo izao ho voafitaka sady hanompo andriamanitra hafa fa tsy ny Tompo" i Jesoa.

Ny literatiora hebreo tamin' ny Andro Antenatenany dia ahitana ny *Sefer Toledot Yeshu* (hebreo: ספר תולדות ישו) izay mitantara an' i Jesoa ho zanak' i Josefa na zanak' i Pandera. Miresaka an' i Jesoa ho mpisandoka ilay fitantarana .

## Jereo koa

* Jesoa

* Jesoa ara-tantara
* Jesoa ao amin' ny kristianisma
* Jesoa araka ny silamo
* Jesoa araka ny bahaisma
* Jodeô-kristianisma

## Loharano sy fanamarihana
Fiteny ao Gabôna

Ny fiteny frantsay no be mpiteny indrinra ao Gabôna. Nanomboka tamin' ny fahazoany ny fahaleovan-tenan' ny Gabôney no nielezan' ny fiteny frantsay manerana an' i Gabôna. Ny fiteny frantsay no fiteny ôfisialy sy fiteny enti-mapianatra ary fitenin' ny raharaham-panjakana ao amin' io firenena io. Tsy nisafidy fiteny iray amin' ireo izay misy ao aminy i Gabôna fa ny fiteny frantsay no nosafidiny. Mihavery noho izany ireo fitenim-poko ao Gabôna vokatr' izany, indrindra ny ao Libreville izay onenan' ireo Afrikana hafa mpifindra monina miteny frantsay. Misy noho izany fianakaviana izay miteny frantsay ao an-trano rehefa miresaka amin' ny ankizy. Misy koa ireo ray aman-dreny izay manery ny zanany hampiasa ny fiteny afrikana rehefa ao an-trano fa ny fiteny frantsay kosa rehefa any an-tsekoly.

Manana ny mampiavaka azy manokana ny fiteny frantsay ao Gabôna izay manana ny fitenenany manokana izay vokatry ny fihasimban' ny teny frantsay na avy amin' ny fandikana teny avy amin' ny fitenim-poko gabôney, mba hahafahany milaza amin' ny fomba tandrify kokoa ny zava-misy ao an-toerana.

## Jereo koa

* Toekaren' i Gabôna
* Mponina ao Gabôna
* Jeôgrafian' i Gabôna
*Fivavahana ao Gabôna
Makoua (tanàna)

I **Makoua** dia tanàna ao amin' ny departemantan' i Cuvette ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô, sady renivohitry ny distrikan' i Makoua, izay misy mponina miisa 20 000 any ho any tamin' ny taona 2010, ka ny 12 000 dia monina ao amin' io tanàna io. Mandalo amin' ity tanàna ity ny fehiben-tany. Miteny makoa sy lingala ary frantsay ny mponina ao Makoua.

## Jeôgrafia
Any amin' ny 600 km miala an' i Brazzaville, renivohitry ny Repoblikan' i Kôngô, ny tanànan' i Makoua, eo amin' ny lalam-pirenena faha-2 izay mampitohy an' i Brazzaville amin' i Ouesso. Amin' ny ilany ankavanan' ny renirano Likouala, eo anelanelan' i Etoumbi sy Ntokou no misy an' i Makoua. 60 km any atsimo-atsimo-atsinanan' i Owando renivohi-paritra no misy azy. Ahitana seranam-piaramanidina kely ny ao akaikin' i Makoua nefa tsindraindray ihany vao misy fiaramanidina miantsona eo.

## Jereo koa

* Makoa (malagasy)
* Makoa (vahoakan' i Afrika)
* Fiteny makoa
Jesoa araka ny bahaisma

I **Jesoa, araka ny bahaisma**, dia fisehoan' Andriamanitra. Ny hoe "fisehoan' Andriamanitra" dia fiheverana bahay momba ireo mpaminany, izay mpanelanelana eo amin' Andriamanitra sy ny olombelona, izay manompo amin' ny fampitana hafatra sy ahafaha-mitaratra ireo toetra manokan' Andriamanitra. Izany fiheverana izany dia manindry ny fananan' i Jesoa toetr' olombelona sy toetr' Andriamanitra miaraka, izay mitovitovy amin' ny fiheverana kristiana ny amin' ny fahatongavana ho nofo. Manaiky an' i Jesoa ho Zanak' Andriamanitra ny mpino bahay. Amin' ny mpino bahay dia fahatongavan' ireo toetra manokan' Andriamanitra ho nofo tanteraka i Jesoa, nefa tsipahin' io fivavahana io ny fiheverana ny "maha izy azy tsy hay lazaina" an' Andriamanitra ho ao amin' ny tenan' olombelona iray noho ny finoan' izy ireo momba ny "fisian' Andriamanitra manerana ny toerana rehetra sy ny fihoa-drahan' ny maha izy azy an' Andriamanitra".

I Bahá'u'lláh mpanorina ny fivavahana bahay dia nanoratra fa samy manana ireo toetra manokana mampiavaka an' Andriamanitra ny fisehoan' Andriamanitra tsirairay, noho izany dia azo lazaina ho "fiverenana" ara-panahin' ny fisehoan' Andriamanitra taloha rehetra izy ireo, ary ny fisehona vaovao tsirairain' Andriamanitra dia manambara ny fiantombohan' ny fivavahana vaovao izay misolo ireo fivavahana teo alohany, izany no atao hoe "fanambaràna miandalana". Mino ny Bahay fa ny tetik' Andriamanitra dia miseho tsikelikely amin' ny alalan' izany fanambaràna miandalana izany arakaraka ny fihamatoran' ny taranak' olombelona, aty misy amin' ireo fisehoan' Andriamanitra ireo no tonga amin' ny fahatanterahana manokan' ny asa fanirahan'ny teo aloha. Ny Bahay ohatra diai mino fa i Bahá'u'lláh dia ny fiverenan' i Kristy izay efa nampanantenaina. Manamafy ny toetra maro ananan' i Jesoa araka ny anoritsoritan' ny Evanjely azy, fa tsy izy rehetra, ny fampianarana bahay. Mino ny fahateraham-birijiny an' i Jesoa sy ny fanomboana azy amin' ny hazo fijaliana ny Bahay, nefa manao ny fitsanganan-ko velon' i Jesoa sy ny fahagaganana nataony ho manana heviny am-panoharana ihany.

## Jereo koa

* Jesoa ao amin' ny kristianisma
* Jesoa araka ny silamo
* Jesoa araka ny jodaisma
*Jesoa ara-tantara

## Loharano sy fanamarihana
Baháʼu'lláh

I **Bahá'u'lláh** no mpanorina ny finoana bahay. Mīrzā Ḥusayn-ʿAlī Nūrī no anarany, teraka tao amin' ny faritanin' i Mazanderan any Iràna tamin' ny 12 Novambra 1817 tao amin' ny fianakavian' andriana iray. Niasa tao amin' ny governoran' ny shah ao Iràna ny rainy. Rehefa maty ny rainy dia saika hatao mpandimby azy ao amin' ny lapan' ny mpanjaka i Mīrzā Ḥusayn-ʿAlī Nūrī. Tsy nanaiky anefa izy mba hahafahany manokana ny fotoany amin' ny fanampiana ny olona ianjadian' ny tsindrihazolena sy ny marary ary ny mahantra, sady hiaro ny rariny. Nikambana tamin' ny babisma izy tamin' ny faha-30 taonany. Tamin' ny taona 1852 dia nosamborina izy sy nasesitany tany Bagdad izay niankina tamin' ny fanjakana ôtômàna.

Afaka 10 taona tany an-tsesitany tao Bagdad izy, tamin' ny faha-12 andron' ny fankalazana ny fetin' ny Riḍvān, izay nanomboka tamin' ny 22 Avrily hatramin' ny 03 Mey 1863, dia nilaza tamin' ny manodidina azy fa izy no ilay nambara fa ho tonga, araka ny filazàn' ny Bāb mialoha, dia ilay "fisehoana" fara tampon' Andriamanitra nadrasan' ireo fivavahana monoteista sasany. Nanomboka nahangona mpianatra izy, sady nanana eritreritra ny hanorina fivavahana ho an' ny olona rehetra eran-tany, izay hisehon' ny fahatanterahana tongalafatra amin' ny fivavahana rehetra nisy hatramin' izay sady ho vatofehizoron' ny fanjakan' ny fandriampahalemana sy ny fahamarinana sy ny fahafahana ary ny olombelona eto an-tany. Voatery nandao an' i Bagdad i Bahāʾ-Allāh ka nankany Konstantinopoly, avy eo nankany Edirne (any Torkia amin' izao) tamin' ny taona 1864 ary farany tany Acre (ao Israely amin' izao fotoana izao), avy eo tao amin' ny vilayet tao Damasy na Damaskosy (ao Siria akehitriny).

Nananao ny toriteniny tamin' ny alalan' ny fanoratana boky i Bahāʾ-Allāh ka ny tena manan-danja indrindra amin' izany dia nosoratany tao amin' ny fonjan' i Acre, dia ny *Kitāb-i Aqdas* ("Boky Masina indrindra"). Tao Edirne tamin' ny taona 1868 dia nandefa ny hafatra voasoratra ho an' ireo mpitondra malaza tamin' ny androny izy, isan' izany ny shah tao Iràna, ny tsar Alexadre II tao Rosia, ny mpanjakavavy Victoria tany Angletera, ny emperora Guillaume I, i Napoléon III ary ny papa Pio IX, izay namporisihiny hametra ny fitaovam-piadiany sy hanao izay hahatanteraka ny fandriampahalemana ho an' ny rehetra sady maharitra ary mahenika an' izao tontolo izao.
Tany an-tsesitany sy tany am-ponja no nandanian' i Bahāʾ-Allāh ny efapolo taona farany niainany. Tamin' ny volana Aogositra 1868 hatramin' ny 1877 dia nohidiana tao amin' ny tanàna torka fanidiana voafonja tao Acre akaikin' i Haifa izy. Avy eo dia nonina tao ivelan' izany tanàna izany tany ambanivohitra izy, tao amin' ny trano antitra tao Bahjī, izay nahafatesany sy nandevanana azy tamin' ny 29 Mey 1892. Ao no toeran' ny *qibla* ho an' ny mpino bahay, toerana itodihan' ny Bahay rehefa manao ny vavaka tsy maintsy atao (*ṣalāt*).

## Jereo koa

* Bāb
* ʿAbd-al-Bahāʾ
* Shoghi Effendi Rabbānī
* Babisma
* Bahaisma

## Loharano sy fanamarihana
Ony

Ny **ony** dia korian-drano mivarina any an-dranomasina. Indreto ny ony folo lava indrindra eran-tany:

# Nily (anelanelan' ny 6 499 sy 6 718 km)
# Amazôna (anelanelan' ny 6 259 et 6 800 km),
# Yangtse (Chang Jiang) (6 380 km)
# Mississippi-Missouri (6 210 km),
# Ienissei-Angara (5 550 km)
# Huang He (fleuve jaune) (5 464 km)
# Ob-Irtych (Rosia) (5 410 km)
# Congo (anelanelan' ny 4 380 km  4 670 km)
# Amour (4 354 km)
# Mekong (anelanelan' ny 4 350 sy 4 909 km)
# Niger (4180 km)
# Volga (3 690 km)
# Danuba (2 852 km)
# Zambezi (2.574 km)

## Jereo koa

* **Ranomasira**
** Ranomasina
** Hoala
** Helodrano
** Andilan-dranomasina

* **Ranovory**
** Farihy
** Dobo
** Heniheny
** Honahona
** Riakasia

* **Korian-drano**
** Renirano
** Ony
** Sakelidrano
** Loharano
** Kinga (korian-drano)

* Voambolan' ny jeôgrafia
ʿAbd-al-Bahāʾ

I **ʿAbd-al-Bahāʾ** na **`Abdu'l-Bahá** no mpandimby an' i Bahāʾ-Allāh teo amin' ny fitantanana ny fivavahana bahay. Taorian' ny nahahatesan' i Bahāʾ-Allāh dia nafindra tamin' ny lahimatoany atao hoe ʿAbbās Effendi (1844-1921) ny fitantanana ny fikambanana bahay. Teraka tao Teheràna i ʿAbbās Effendi ary nambara fa *ʿAbd-al-Bahāʾ* ("Andevo miasa ho an' ny famirapiratan' Andriamanitra"). Nomena ny anarana hoe "Ivon' ny Fanekem-pihavanana" sy "Lohan' ny Finoana" izy, afaka manazava  ny hafatra nentin-drainy, izay nanendry azy ho hany tokana mpanazava manam-pahefana amin' ny asasorany.

Niaritra fanaovan-tsesitany sy famonjana tahaka an-drainy koa izy. Nogadraina izy ka tsy tapitra izany raha tsy tamin' ny taona 1908, fotoana nanafahan' ny Tanora-Torka azy. Avy eo dia nanoria ny renivohitry ny fikambanana bahay tao Haifa (ao Israely) izy araka ny toromariky ny rainy.

Nandao ny Tany Masina izy tamin' ny volana Aogositra 1911 dia nadeha tany Eorôpa ka nivahiny tao nandritra ny efa-bolana, indrindra tao Londra sy Parisy. Nihaona tamin' ny mpino bahay tandrefana izy ka nanao valandresaka momba ny finoana bahay sy ny foto-dalàny. Tamin' ny lohataona 1912 i ʿAbd-al-Bahāʾ dia nanao dia lava nandritra ny iray taona indray tany Eorôpa sy tany Etazonia ary tany Kanada. Nanampy azy amin' ny fampielezana ny finoana bahay tany Andrefana izany ka niteraka fandrosoana lehibe, indrindra tany India sy Etazonia ary Eorôpa.

Nodimandry tao Haifa i ʿAbd-al-Bahāʾ tamin' ny 28 Novambra 1921, taorian' ny nanedreny ny zafikeliny, dia i Shoghi Effendi (1897-1957), ho mpandimby azy eo amin' ny asan' ny Mpiambina ny finoana bahay. Nalevina tao aminy maozôlean' ny Bāb eo amin' ny tendrombohitra Karmela (Carmel) ao Haifa izy ka ao hatraminizao, mandra-panamboarana ny maozôlea natokana ho azy.

## Jereo koa

* Bāb

* Baháʼu'lláh
* Shoghi Effendi Rabbānī
* Babisma
* Bahaisma

## Loharano sy fanamarihana
Sakelidrano

Ny **sakelidrano** dia korian-drano madinika kokoa (renirano, ...) mivarina any anaty renirano na anaty ony.

## Jereo koa
**Ranomasira**
* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Andilan-dranomasina
**Ranovory**
* Farihy
* Dobo
* Heniheny
* Honahona
* Riakasia
**Ranomandeha**
* Renirano
* Ony
* Sakelidrano
* Loharano
Dobo

Ny **dobo** dia rano mihandrona voajanahary na nataon' olombelona toy ny farihy nefa kely kokoa sy marivo kokoa. Atao hoe **kamory** ny dobo voajanahary.

## Famaritana sy teny mitovitovy hevitra
Ny *dobo* dia "lavaka ihandronan' ny rano, izay mazàna vitan-tanan' olombelona, fa tsy tahaka ny kamory na ny farihy, izay vita-Nanahary".

Ny *kamory* kosa dia "rano mihandrona ao amin' ny toerana iray, ka kelikely kokoa noho ny farihy fa lehibe kosa miolotra amin' ny dobo". Azo faritana ho "velaran-drano mihandrona tsy dia lehibe loatra vita-nanahary na namboarina; antsoina koa hoe matsabory" koa ny kamory.

* *[[Heniheny]]*: "Tany ihandronan' ny rano ka manjary honahona sy feno ahitra; tany lava volo tsy ialan-drano ka manjary fotaka mandrevo".
* *Hetrina*: "Farihy na dobo taloha fa efa saika ritra nefa tsy ialan-drano foana".

## Jereo koa
**Ranomasira**
* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Andilan-dranomasina
**Ranovory**
* Farihy
* Dobo
* Heniheny
* Honahona
* Riakasia
**Ranomandeha**
* Renirano
* Ony
* Sakelidrano
* Loharano

* Voambolan' ny jeôgrafia

## Loharano sy fanamarihana
Honahona

Ny **honahona** dia velaran-tany misy zavamaniry amin' ny ampahany sady ahitana heniheny. Velaran-tany mando misy rakotra kirihitra amin' ny ampahany ny honahona. Noho izany dia faritra mando sy anirian-kazo, izay mety hifandraika amin' ny rafitra tontolo iainana maro, toy ny tamba-javamaniry manodididina renirano, ala honko, tamba-javamaniry an-drenirabno (*bayou*), alan-konahona (*carr*), sns., na faritra misy zavamaniry amin' ny faritra tondrahan-drano matetika toy ny ala honko, sns. Mety ho ranomamy, rano masirasira, na rano masira ny rano ao anaty honahona.

Hita eran' izao tontolo izao, manamorona ny ony lehibe toa an' i Amazôna, i Mississippi ary Congo, ny sasany amin' ny honahona lehibe indrindra.

Ao amin' ny honahona, ny hazo sasany indraindray dia nampifanaraka ny fakany amin' ny zava-misy ka mamoaka ny fakany ivelan' ny tany mba ho afaka mifoka rivotra. Honahona maro no hita manamorona ny renirano lehibe izay mianikina indrindra amin' ny fiovaovan' ny haavon' ny rano. Misy honahona hafa dia hita eny amoron' ny farihy lehibe. Misy tany maina mandroso ao anatiny izay rakotra zavamaniry anaty rano, na zavamaniry mahazaka tondra-drano na fahavontoan' ny tany, ny honahona sasany.

## Teny malagasy

### Teny mitovitovy hevitra

* *Heniheny*: "Tany ihandronan' ny ranoka manjary honahona sy feno ahitra; tany lava volo tsy ialan-drano ka manjary fotaka mandrevo."

## Jereo koa
**Ranomasira**
* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Andilan-dranomasina
**Ranovory**
* Farihy
* Dobo
* Heniheny
* Honahona
* Riakasia
**Ranomandeha**
* Renirano
* Ony
* Sakelidrano
* Loharano

* Voambolan' ny jeôgrafia

## Loharano sy fanamarihana
Loharano

Ny **loharano** dia rano mipoitra avy amin' ny toerana iray anombohan' ny fikorianan' ny ranomandeha (renirano, sakelidrano, sns).

## Famaritana
Ny loharano dia "rano miboiboika avy ao anaty tany, izay rano avy amin' ny ranonorana naninteraka tany anaty tany ka mipoitra indray avy eo; ny loharano rehefa mitambatambatra amin' ny hafa no tonga sakeli-drano, dia renirano ary ony".

## Jereo koa

### Ranomasira

* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Andilan-dranomasina

### Ranovory

* Farihy
* Dobo
* Heniheny
* Honahona
* Riakasia

### Ranomandeha

* Renirano
* Ony
* Sakelidrano
* Loharano

## Loharano sy fanamarihana
Riakasia

Ny **riakasia** dia velaran-drano tsy lalina, saika mifandray amin' ny ranomasina raha tsy nisy andilan-tany na fasika manelanelana azy roa.

## Famaritana
Ny riakasia dia "dobo na farihy kely mifandray amin' ny ranomasina".

## Jereo koa
**Ranomasira**
* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Andilan-dranomasina
**Ranovory**
* Farihy
* Dobo
* Heniheny
* Honahona
* Riakasia
**Ranomandeha**
* Renirano
* Ony
* Sakelidrano
* Loharano
**Hafa**
* Morontsiraka

* Voambolan' ny jeôgrafia

## Loharano sy famaritana
Heniheny

Ny **heniheny** dia velaran-tany mando izay anirian' ny zavamaniry amin' ny ampahany sady misy ranovory amin' ny ilany na eo afovoany.

## Teny malagasy
### Famaritana
Ny heniheny dia "tany ihandronan' ny ranoka manjary honahona sy feno ahitra".

### Teny mitovitovy hevitra

* *[[Honahona]]*: "Fotaka malemy sy mandrevo ary lalina".

## Jereo koa
**Ranomasira**
* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Andilan-dranomasina
**Ranovory**
* Farihy
* Dobo
* Heniheny
* Honahona
* Riakasia
**Ranomandeha**
* Renirano
* Ony
* Sakelidrano
* Loharano

* Voambolan' ny jeôgrafia

## Loharano sy fanamarihana
Iazidisma

Ny **iazidisma** na **iezidisma**, izay atao hoe **fivavahan' ny anjely fito**, dia fivavahana amin' andriamanitra tokana an' ny fianakaviambe ara-pivavahana iezidy, izay lazain' ny mpino ao aminy ho nipoitra avy ao Iràna taloha. Heverina ho anisan' ny fivavahana abrahamika ny iazidisma.

## Ny Iazidy na Iezidy
Vahoaka vitsy anisa anisan' ny vahoaka kiorda ny mpino iazidy. Manaraka fivavahana mônôteista nipoitra avy amin' ny finoana tany aloha ela izy ireo. Ny Iazidy (kiorda: ئێزیدی /  *Êzîdî*) dia vahoaka vitsy anisa izay tsy manambady afa-tsy izy samy izy, avy any Mesôpôtamia ambony. Tamin' ny taona 2014 dia niharan' ny famongoran-taranaka nataon' ny Fanjakana Islamikan' i Iràka sy Ampiposahana, izay anisan' ny fomba amongorana ny kolontsaina tsy mozilmana ny Iazidy.

Nanomboka 4&nbsp;750 taona talohan' ny tetiandro kristiana sy 990 taona talohan' ny tetiandro jiosy ary 5&nbsp;329 taona talohan' ny tetiandro mozilmana ny tetiandro iezidy.

## Ny finoana iazidy
Maro ny fifanahafana hita eo amin' ny iazidisma ankehitriny sy ny fivavahana iraniana taloha. Araka izany dia heverin' ny mpanaraka azy ho sisan' ny mitraisma iraniana marina izay nampifanarahina amin' ny tontolo feno fankahalana ny iazidisma, ka noho izany ia nampiditra singa avy ivelany, indrindra ny fampianaran' i Cheikh Adi, manam-pahaizana sofy izay niorim-ponenana tao amin' ny lohasahan' i Lalish tamin' ny taonjato faha-12. Ny fikarohana hafa (eorôpeana na mozilmana) dia mihevitra ny iazidisma ho hetsika tsy nanaraka ny fampianarana ôfisialin' ny silamo sonita izay niseho tamin' ny taonjao faha-12, nikambana tamin' ny fanao efa nisy talohan' ny nidiran' ny fivavahana silamo tao Iràna, dia fanao voatahiry tao amin' ny faritr' i Kordistàna, indrindra taorian' i Cheikh Adi.

Fiteny masin' ny Iazidy ny fiteny kiorda kormanjy. Io fiteny io ihany no nanoratana ny boky roa ka io ihany koa no anaovana ny vavaka sy anatanterahana ny lanonana. Manana boky masina roa azy manokana ny mpino iazidy, dia ny *Kitêba Cilwe* ("Bokin' ny Fanambaràna") sy ny *Mishefa Reş* ("Boky Mainty"). Mitantara an' i Malek Tawûs ("anjely-vorombola", fisehoan' Andriamanitra) sy ny fifandraisany manokana amin' ny mpino iazidy ny *Kitêba Cilwe*, fa ny *Mishefa Reş* kosa dia mitantara ny famoronana an' izao rehetra izao, ny anjely fito, ny mpino iazidy ary ny lalàna tokony harahin' ny mpino iazidy. Miahiahy ny amin' ny fahamarinan' ireo lahatsoratra ireo izay sandoka naelin' ny mpitahiry boky tranainy atao hoe Jeremiah Shamir tao Mossoul ny fanadihadiana nataon' ny manam-pahaizana anefa.

Talohan' ny namoronan' Andriamanitra izao tontolo izao dia namorona ny anjely fito Andriamanitra ary nanendry an' i Malek Tawûs ho lohan' izy ireo. Rehefa voaforona izao tontolo izao dia i Malek Tawûs no notendren' Andriamanitra hiandraikitra azy.

## Jereo koa

* Fivavahana abrahamika
*Fivavahana iraniana
* Kiorda
Sabakisma

Ny **sabakisma** dia finoana sy fanao ara-pivavahan' ny Sabaky ao amin' ny fizaràn-tany iadiana ao amin' ny tapany avaratr' i Iràka. Mihevitra ny tenany ho Mozilmana siita ny ankamaroan' ny Sabaky, nefa ny sasany kosa mihevi-tena ho Sonita. Na izany aza dia tsy sahala amin' ny silamo ny finoany sy ny fombafombany sady manana toetra mampiavaka azy amin' ny vahoaka mozilmana mpifanolo-bodirindrina aminy. Na eo aza izany dia manao fivahiniana masina any amin' ny tanàna masina siita toa an' i Najaf sy i Karbala izy ireo sady manaraka fampianarana maro avy amin' ny siisma. Heverina ho anisan' ny fivavahana abrahamika ny sabakisma.

Manakambana singa avy amin' ny sofisma amin' ny fivoasana sabaky ny amin' ny "fisian' Andriamanitra marina" ny sabakisma. Araka ny Sabaky dia misolo ny fivosana ara-bakitenin' ny Kor'any izany fisiana marina izany, dia ny Sar'ia izany. Amin' ny alalan' ny fanelanelanan' ny "Pir" no ahazoan' ny Sabaky ny fisian' Andriamanitra marina. Sahala amin' ny an' ny iarsanisma ny firafitr' izany fifandraisana misy mpanelnelana izany.

Ny Buyruk na *Kitab al-Managib* ("Bokin' ny asa tsara atao ohatra") izay voasoratra amin' ny Torkômàna no boky forotra ao amin' ny sabakisma. Heverin' ny Sabaky ho voatsilon' Andriamanitra koa ny tononkalon' i Ismail, ka manonona ny tononkalon' i Ismail izy ireo mandritra ny fivoriam-pivavahana.

## Jereo koa

* Fivavahana abrahamika
Shoghi Effendi Rabbānī

I **Shoghi Effendi Rabbānī** (1897-1957) no nandimby an' i ʿAbd-al-Bahāʾ tamin' ny fitarihana ny fikambanana bahay. Nateraky ny vavimatoan' i ʿAbd-al-Bahāʾ izy ary nomena ny anaram-boninahtra hoe *Walīy-i amr Allāh* ("Mpiambina ny raharahan' Andriamanitra). Nobeazina tany Oxford izy ka afaka nandika amin' ny teny anglisy ny asasoratra manan-danja indrindra ao amin' ny finoana bahay sady nampivoatra ny Lamim-pandraharahana bahay.

Noho ny fanetsehany sy ny fitarihany nampian' ireo mpianatra sangany mitondra ny anarana hoe "Tanan' ny Raharahan' Andriamanitra", dia nanomboka ny "Kroazady folo taona" (*ǧihād*) tamin' ny taona 1953 ka tsy nifarana raha tsy tamin' ny taona 1963. Izany "Kroazady" izany dia nahatonga ny finoana bahay niely amin' ny firenena manerana an' izao tontolo izao. Teo anelanelan' ny fanendrena azy tamin' ny taona 1921 sy ny nahafatesany tamin' ny taona 1957 dia 100&nbsp;000 tonga 400&nbsp;000 any ho any ny isan' ny mpino bahay, ary ny firenena nisy azy ireo dia 35 tonga 250 any ho any. Nahatsangana Antenimieram-pirenena ara-panahy enina vaovao izy, izay nanovona ireo efa nisy tao Iràna sy tao Etazonia.

Taorian' ny nahafatesany tampoka tamin' ny 4 Novambra 1957, tao anaty toe-javatra tsy nahafahana nanendry ny ho mpandimby azy, dia fitarihana iombonana nahitana olona sivy voafidy tamin' ireo "Tanan' ny Raharaha" no nandray an-tanana ny fitondrana ny fikambanana mandra-pahatongan'ny taona 1963 nifidiana ny Tranon' ny FahamaIinana ho an' Izao Tontolo Izao izay tsy inona fa Filankevitra faratampon' ny fikambanana natao hisahana ny fitantanan-draharaha fa tsy natao ho mpitondra fivavahana.

## Jereo koa

* Bāb

* Baháʼu'lláh
* ʿAbd-al-Bahāʾ
* Babisma
* Bahaisma
Katôlisisma ao Gabôna

Manakaiky ny 79 %n' ny mponina ao Gabôna no kristiana ka ny 53 % amin' izany dia manaraka ny **katôlisisma** ary ny sisa dia mitsinjara amin' ny Prôtestanta sy ny firehana hafa. Ny katôlisisma dia niorina tao Gabôna niaraka tamin' ny fanjanahan-tany pôrtogey tamin' ny taonjato faha-18, sady nitombo ka lasa maro anisa indrindra ao Gabôna tamin' ny taompolo 1900.

## Tantara
Tonga tao Gabôna tamin' ny taonjato faha-16 tamin' ny alalan' ny Pôrtogey ny fivavahana kristiana. Ny frera italiana, atao amin' ny teny italiana hoe *Frati Minori Cappuccini* (frantsay: *Frères mineurs capucins*), no nametraka ny misiona kristiana tamin' ny taonjato faha-17. Nitsahatra tamin' ny taonjato faha-18, ary nandroaka ny frera italiana ny fanjakana pôrtogey tamin' ny taona 1777.

Tonga tao Gabôna tamin' ny tenantenan' ny taonjato faha-19 ny misiona vavao toy ny *Missionnaires du Sacré-Coeur* sy ny *Congrégation du Saint-Esprit* (na *Spiritains*) sy ny misiona prôtestanta avy any Eorôpa. Ny katôlisisma dia niorina tao Gabôna niaraka tamin' ny fanjanahan-tany pôrtogey tamin' ny taonjato faha-18, sady nitombo ka lasa maro anisa indrindra ao Gabôna tamin' ny taompolo 1900. Tamin' ny fanombohan' ny fanjanahan-tany frantsay dia tonga ny misiona avy any Paris teo anelanelan' ny taompolo 1890 sy 1960.
Silamo ao Gabôna

Vitsy ny **Miozolmana ao Gabôna**, izay eo amin' ny 10 %n' ny mponina, izay manaraka ny firehana sonita.

Niova finoana ho amin' ny fiavavahana silamo ny filoham-pirenena Bongo tamin' ny taona 1973 sady nanampy anarana silamo (*Omar*) ny anarany ka nahatonga azy hatao hoe Omar Bongo, sady nanova ny lamina ahitana antoko pôlitika maro ho rafitra tsy ahitana afa-tsy antoko tokana. Na dia ny Kristiana aza no maro anisa dia nampidirin' i Omar Bongo ao amin' ny Fikambanam-piaraha-miasan' ny firenena silamo (anglisy: *Organisation of Islamic Cooperation*) tamin' ny taona 1974.

## Jereo koa

* Katôlisisma ao Gabôna
Wayne Grudem

I **Wayne A. Grudem** dia teôlôjiana amerikana ao amin' ny firehana evanjelika, mpampianatra amin' ny seminera, sady mpanoratra. Teraka tamin' ny 11 Febroary 1948 tao Jim Falls any Wisconsin (Etazonia) izy. Mpiara-manorina ny fikambanana Council on Biblical Manhood and Womanhood (mivoy ny fifamenoan' ny fahasamihafan' ny lehilahy sy ny vehivavy) izy ary nisahana ny asan' ny mpamoaka boky tao amin' ny *ESV Study Bible*.
John Piper

I **John Srephen Piper** dia pastora batista sy mpanoratra ary teôlôjiana, teraka tamin' ny 11 Janoary 1964 tao Chattanooga any Tennessee (Etazonia). Nampianatra tao amin' ny Bethel University izy nandritra ny enin-taona (1974-1980). Nisahana ny andraikira pastora lohany izy tao amin' ny fiangonana Bethlehem Baptist Church any Minneapolis, izay mikambana amin' ny Converge nandritra ny 33 taona (1980-2013). Nitarika ny fikambanana evanjelika  *Desiring God* izy, izay fikambanana nahazo ny anarany avy amin' ny boky nosoratan' i John Piper tamin' ny taona 1986 nampitondrainy ny lohateny hoe  *Desiring God: Meditations of a Christian Hedonist*. Ireto koa ny boky sasany nosoratany: 

* *Spectacular Sins*, 
* *What Jesus Demands from the World*, 
* *Pierced by the Word*
* *God's Passion for His Glory*
* *Don't Waste Your Life*
* *The Passion of Jesus Christ*.
William Tyndale

I **William Tyndale** na **Tindale** dia Prôtestanta anglisy izay fantatra tamin' ny alalan' ny maha mpandika teny voalohany ny Testamenta Vaovao avy amin' ny fiteny grika ho amin' ny fiteny anglisy antenatenany, izay fiteny notenenin' ny olona tamin' ny fotoan' androny. Teraka tao Gloucestershire tamin' ny taona 1494 izy ary maty nokendaina tamin' ny 6 Ôktôbra 1536 tao Vilvorde. Manampahaizana namirapiratra i Tyndale, izay niteny hebreo sy grika sy espaniôla sy anglisy ary frantsay izay voalaza fa noteneniny sahala amin' ny fiteny nitaizana azy. Nisy akony lehibe teo amin' ny fivoaran' i Angletera ara-pivavahana tamin' ny taonjato faha-16 sy teo amin' ny fiteny anglisy ny fandikan-teny nataony amin' ny Baiboly.
Christopher Carlisle

I **Christopher Carlile** (na **Carlisle**) dia mpitondra fivavahana anglikana. Teraka tamin' ny taona 1530 izy, nianatra tao amin' ny Clare College University tany Cambridge. Maty tamin' ny 2 Aogositra 1588 izy. Nianatra teo ambany fitarihan' i Immanuel Tremellius sady voalaza fa manampahaizana namirapiratra amin' ny teny hebreo izy. Tamin' ny nahazoany ny mari-pahaizany tamin' ny taona 1552 dia niady hevitra tamin' i Sir John Chekedans izy ka tamin' izany no nandavany ny fidinan' i Kristy any amin' ny fiainan-tsi-hita. Izany fandavan' i Carlile ny fidinana any amin' ny fiainan-tsi-hita izany dia efa naroson' i William Tyndale tany aloha, ary raha mbola velona izy dia efa niombon-kevitra taminy ny amin' izany i Wouter Deelen (latina: *Gualterus Delenus*) izay pastora tao amin' ny fiangonana hôlandey any Austin Friars, sy manampahaizana hebreo iray.
Walter Deloenus

I **Wouter Deelen** dia manampahaizana amin' ny teny grika sy hebreo, hôlandey anabatista, nisy fotoana naha mpitahiry bokin' i Henry VIII, avy eo izy lasa mpitoriteny tao amin' ny  Fiangona hôlandey ao Lôndra. Atao hoe Gualterus Delenus ny anarany amin' ny teny latina fa Gualtier Delvin amin' ny teny frantsay. Teraka tao Balen ao amin' ny faritanin' i Antwerp any Brabant ary maty tao Lôndra tamin' ny taona 1563.
Ethelbert William Bullinger

I **Ethelbert William Bullinger** dia mpitondra fivavahana anglikana sy manampahaizana amin' ny Baiboly ary teôlôjiana mpandala tafahoatra ny dispensasiônalisma (oltradispensasionalisma). Teraka tamin' ny 15 Desambra 1837 tao Canterbury any Kent (any  Angletera) izy ary maty tamin' ny 6 Jona 1913 tany Lôndra.
Fulbert Youlou

I **Fulbert Youlou** no mpanorina ny antoko *Union Democratique de Défense des Intérêts Africains* (UDDIA) tamin'  ny taona 1956. Izy no filoham-pirenen' ny Repoblikan' i Kôngô voalohany tamin' ny taona 1960 taorian' ny nanohanan' ny fokon' ny maro anisa Bakôngô. Ny fiezahany hanangana fanjakana fehezin' antoko tokana dia nampihena ny fitiavan' ny vahoaka azy. Tamin' ny taona 1963, taorian' ny fitokonam-be izay niafara amin' ny fihetseham-bahoaka dia niongana ny fitondrany. Maty tamin' ny taona 1992 izy.

Atao hoe **Yulu** amin' ny fiteny kikôngô. Teraka tao  Madibou ao amin' ny distrikan' ny Pool tamin' ny 9 Jona 1917, ary maty tany Madrid tamin' ny 6 Mey 1972 tany Espaina tamin' ny faha-54 taonany.

## Jereo

* Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô
Alphonse Massemba-Débat

I **Alphonse Massamba-Débat** dia mpanao pôlitika sy mpitondra fanjakana tao amin' ny Repoblikan' i Kôngô izay filohan' ny Repoblika tamin' ny taona 1963 hatramin' ny 1968 sady nanao fitondrana anjakan' antoko tokana. Teraka tamin' ny taona 1921 tao ao Nkolo ao amin' ny distrikan' i Boko (Pool) ary maty tamin' ny 25 Marsa 1977 izy.
Marien Ngouabi

I **Marien Ngouabi** dia manamboninahitra miaramila sady mpitondra fanjakana tao amin' ny Repoblikan' i Kôngô, teraka tamin' ny 31 Desambra 1938 tao Ombele ary maty tamin' ny 18 Marsa 1977 tao Brazzaville. Filoham-prenen' ny Repoblikan' i Kôngô izy (nanomboka tamin' ny Repoblika entim-bahoakan' i Kôngô) tamin' ny 31 Desambra 1968 hatramin' ny 1977 nahafatesany.

## Jereo koa

* Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô
Bernard Kolélas

I **Bernard Bakana Kolélas** dia mpanao pôlitika sy mpitondra firenena kôngôley, teraka tamin' ny 12 Jona 1933 tany Mboloki ao amin' ny distrikan' i Kinkala (Pool) ary maty tamin' ny 12 Nôvambra 2009 tany Paris. Lasa piraiminisitra izy tamin' ny taona 1997. Izy no filohan' ny antoko *Mouvement Congolais pour la Démocratie et le Développement Intégral* (MCDDI). Nifanohitra nandritra ny fotoana lava tamin' ny antoko tokana *Parti Congolais du Travail* (PCT) (antokon' i  Marien Ngouabi) izy. Taorian' ny nampidirana ny fisian' ny antoko maro tamin' ny fiantombohn' ny taompolo 1990 dia anisan' ireo mpanao pôllitika malaza tao Kôngô-Brazzaville izy.

Nahazo ny laharana faharoa izy tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny Aogositra 1992, taorian' i Pascal Lissouba. Ben' ny tanànan' i Brazzaville izy tamin' ny tenantenan' ny taompolo 1990, ary Praiminisitr' i Kôngô-Brazzaville izy nandritra ny fotoana fohy nandritra y ady an-tranon' ny taona 1997. Rehefa nandresy ny tafika mpioko dia nisesy tany nandritra ny valo taona izy mandra-pahatogan' ny famotsoran-keloka izay nahafahany miverina an-tanindrazana. Lany ho filohan' ny Antenimieram-Pirenena izy tamin' ny taona 2007.

## Jereo koa

* Tantraran' ny Repoblikan' i Kôngô
Diogo Cão

I **Diogo Cão** na **Diego Cam** dia tantsambo pôrtogey izay nandeha indroa nanaraka ny morontsiraka atlantikan' i Afrika tamin' ny taonjato faha-15. Teraka tamin' ny taona 1450 izy ary maty tamin' ny taona 1486. Araka ny lovantsofina dia teraka tao Vila Real izay misy trano lazaina fa nahaterahany, izy. Miaramila ny rainy. Nirotsaka tao amin' ny tafika an-dranomasina izy tamin' ny faha-14 taonany. Lasa kapiteny izy tamin' ny taona 1480. Niantoka ny filaminana tao amin' ireo tobim-barotra pôrtogey tao amin' ireo sisin-drano afrikana izy.