Boky deoterôkanônika

Ny **boky deoterôkanônika** dia boky filamatry ny finoana (na kanônika) hita ao amin' ny Baiboly sasany (indrindra ny an' ny Katôlika sy ny an' ny Ôrtôdôksa) nefa tsy isan' ny boky filamatry ny finoana ao amin' ny Baiboly hafa (indrindra ny an' ny Prôtestanta). Amin' ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa, ny boky deoterôkanônika dia mitovy lanja amin' ireo atao hoe boky prôtôkanônika izay samy filamatry ny finoana mitovy aminy. Ny Testamenta Taloha no tena fantatra fa misy boky deoterôkanônika. Tsy hita ao amin' ny *[[Tanakh]]* (Baiboly hebreo) izy ireo. Ny kanôna katôlika sy ôrtôdôksa dia fitambaran' ny boky prôtôkanônika sy ny boky deoterôkanônika. Samy manana ny lisitry ny boky izay ataony hoe deoterôkanônika ny Fiangonana katôlika sy ny ny Fiangonana ôrtôdôksa samihafa ary ny Fiangonana anglikana. 

Miantso ny ankamaroan' izy ireo hoe "boky apôkrifa" ny Prôtestanta. Ny boky tsy ao anatin' ny lisitry ny boky apôkrifa prôtestanta dia ataony hoe boky pseodepigrafa. Ny boky tsy anisan' ny protôkanônika sy deoterôkanônika no ataon' ny Katôlika hoe boky apôkrifa. Mitovitovy hevitra izany ny hoe *pseodepigrafa* (prôtestanta) sy ny hoe *apôkrifa* (katôlika). 

## Fiforonan-teny
Ny hoe *deoterôkanônika* dia fanakambanana ny teny grika hoe *deotero* ("faharoa") sy ny koe *kanon* ("fitsipika", "filamatra", "fenitra"). Ny hoe *deoterôkanônika* izany dia midika hoe "filamatra faharoa" izany hoe "filamatra faharoan' ny finoana". Atao hoe *kanôna faharoa* izy ireo satria taty aoriana vao nekena ho kanônika mitovy amin' ny boky protôkanônika ("filamatra voalohany").

## Ny deoterôkanônikan' ny Testamenta Taloha

### Ny deoterôkanônikan' ny Baiboly katôlika
Ireto avy ireo boky deoterôkanônika ao amin' ny Baiboly katôlika: ''Bokin' i Tôbia'', ''Bokin' i Jodita'', ''Boky voalohan' ny Makabeo'', ''Boky faharoan' ny Makabeo'', ''Bokin' ny Fahendrena'' (na ''Fahendren' i Salômôna''), ''Bokin' i Siràka'' (na ''Ekleziastika''), ''Bokin' i Baroka'', fanampin' ny ''Bokin' i Estera'' tamin' ny teny grika ary fanampin' ny ''Bokin' i Daniela''. Ireo boky ireo dia iraisan' ny Baiboly katôlika sy ny Baiboly ôrtôdôksa. 

### Ny deoterôkanônikan' ny Baiboly ôrtôdôksa

#### Ny an' ny Ôrtôdôksa tatsinanana
Ny Baiboly ôrtôdôksa tatsinanana dia manampy boky roa hafa: dia ny ''Boky fahatelon' ny Makabeo'' sy ny *Boky voalohan' i Esdrasa* (na ''Boky fahatelon' i Esdrasa''). Ny ''Salamo faha-151'' sy ny ''Vavak' i Manase'' sy ny ''Boky fahefatry ny Makabeo'' ary ny *Boky faharoan' ny Esdrasa* (na ''Boky fahefatr' i Esdrasa'') dia tafiditra amin' ny sokajy ambany lanja kokoa ka indraindray atao tovana ao amin' ny Baiboly.

#### Ny an' ny Ôrtôdôksa etiôpiana
Ankoatr' ireo boky deoterôkanônika voatanisa etsy ambony dia ireto koa no fanampiny ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa etiôpiana: ny ''Bokin' i Henôka'' (na *Boky voalohan' i Henôka*), ny ''Bokin' ny Jobily'' (izay ataony hoe *Kofale*)  ny ''Boky voalohan' ny Mekabiana'', ny ''Boky faharoan' ny Mekabiana'' ary ny ''Boky fahatelon' ny Mekabiana''. Ny hoe *Mekabiana* dia tsy afangaro amin' ny hoe *Makabeo*.

### Ny deoterôkanônika ao amin' ny Baiboly anglikana
Ny Baiboly anglikana dia mampiditra boky deoterôkanônika fanampiny raha mitaha amin' ny an' ny Baiboly katôlika. Ireto avy izany: Ny *Boky voalohan' i Esdrasa* (atao hoe koa: ''Boky fahatelon' i Esdrasa'') sy ny Boky faharoan' i Esdrasa (atao hoe koa: ''Boky fahefatr' i Esdrasa'') ary ny ''Vavak' i Manase''.

### Ny fiheveran' ny Prôtestanta ny boky deoterôkanônika
Ataon' ny Prôtestanta hoe "apôkrifa" ny ankamaroan' ny boky deoterôkanônika, dia ny boky deoterôkanônika ao amin' ny Baiboly katôlika. Tafiditra ao amin' ny ataony hoe pseodepigrafa ny boky deoterôkanônika sisa rehetra, izay hita ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa. Ny boky "apôkrifa" dia lazainy hoe tsara vakina ihany.

**Boky na soratra apôkrifa**
* ''Bokin' i Tôbia''
* ''Bokin' i Jodita''
* ''Boky voalohan' ny Makabeo''
* ''Boky faharoan' ny Makabeo''
* ''Bokin' ny Fahendrena'' (na *Fahendren' i Salômôna*)
* ''Bokin' i Siràka''
* ''Bokin' i Baroka''
* ''Fanampin' ny Bokin' i Estera''
* ''Fanampin' ny Bokin' i Daniel''a.
**Boky na soratra pseodepigrafa**
* ''Boky fahatelon' ny Makabeo''
* ''Boky fahefatry ny Makabeo''
* *Boky voalohan' i Esdrasa* (na  ''Boky fahatelon' i Esdrasa'')
* *Boky faharoan' ny Esdrasa* (na  ''Boky fahefatr' i Esdrasa'')
* ''Salamo faha-151''
* ''Vavak' i Manase''
* ''Bokin' i Henôka''
* ''Bokin' ny Jobily''
* ''Boky voalohan' ny Mekabiana''
* ''Boky faharoan' ny Mekabiana''
* ''Boky fahatelon' ny Mekabiana''
Tsy ireo ihany ny boky pseodepigrafa (na apôkrifa amin' ny Katôlika) fa misy maro dia maro (jereo: Apôkrifan' ny Baiboly).

## Ny "deoterôkanônika" ao amin' ny Testamenta Vaovao
Tsy boky hafa fa ny sasany amin' ireo efa ao amin' ny Testamenta Vaovao eken' ny Fiangonana kristiana rehetra ho kanônika no omen' ny mpikaroka sasany anarana hoe "*deoterôkanônika"* na koa *[[Antilegômena|"antilegoumena]]"* amin' ny teny grika (izay midika hoe "iadian-kevitra"). Ireto avy izy ireo: 

* ny ''Epistily ho an' ny Hebreo'', 
* ny *[[Epistily nosoratan' i Jakôba]]*, 
* ny ''Epistily faharoa nosoratan' i Petera'', 
* ny *[[Taratasy faharoa nosoratan' i Joany|Epistily faharoa nosoratan' i Joany]]*, 
* ny *[[Taratasy fahatelo nosoratan' i Joany|Epistily fahatelo nosoratan' i Joany]]*, 
* ny ''Epistily nosoratan' i Joda''
* ary ny ''Apôkalipsin' i Joany''. 

Ireo boky ireo dia tsy tahaka ny atao amin' ny teny grika hoe *[[homologoumena]]* (midika hoe "tsy iadian-kevitra"), izay lazaina koa hoe prôtôkanônika. Tsy dia fandre matetika anefa ny fampiharana ireo teny ireo amin' ny boky ao amin' ny Testamenta Vaovao.

Ny ankamaroan' izay boky niadian-kevitra betsaka nefa tsy tafiditra tao amin' ny Baiboly dia atao hoe apôkrifa kristiana na apôkrifan' ny Testamenta Vaovao.

## Jereo koa
* Apôkrifan' ny Baiboly
* ''Fanampin' ny Bokin' i Daniela''
* ''Fanampin' ny Bokin' i Estera''
* Baiboly katôlika
* Baiboly prôtestanta
* Baiboly ôrtôdôksa