Fiendrika sy fitodika

Ny **fiendrika** sy **fitodika** dia toetra ara-pitsipiteny mahakasika ny fehezanteny sy ny teny atao entimilaza ary ny mpandray anjara hafa ao amin' ny fehezanteny (lazaina sy fameno). Ny fiendrika dia endriky ny matoanteny (atao entimilaza) mandrafitra ny fehezanteny. Ny fitodika kosa dia toetran' ny fehezanteny arakaraka ny endriky ny matoanteny sy ny tsinjara asan' ny teny atao lazaina ary arakaraka ny fisian' ny karazana fameno ao amin' ny fehezanteny. Ny fiendrika fantatra indrindra ao amin' ny fiteny maro dia ny fiendrika mañano sy ny fiendrika anoina. Ao amin' ny fiteny malagasy dia mbola ahitana ny fiendrika añanovana. Tsy misy afa-tsy fiendrika roa ao amin' ny fiteny frantsay, dia ny fiendrika mañano (frantsay: *voix active*) sy ny fiendrika anoina (frantsay: *voix passive*). Atao amin' ny teny frantsay hoe *voix* ny fiendrika fa ny fitodika kosa dia atao hoe *diathèse*.

## Fiendrika sy fitodika ao amin' ny fiteny malagasy
Nivoatra avy amin' ny fakana tahaka ny fitsipiteny tranainy mahazatra ho an' ny fiteny eorôpeana ka nankaty amin' ny fitsipiteny vokatry ny fikarohana ao amin' ny haiteny malagasy ny fandalinana ny amin' ny atao hoe fiendrika na fitodika ao amin' ny fiteny malagasy. Ny mpahay teny rehetra amin' izao anefa mbola tsy mitovy hevitra ny amin' izany, ka ny tena fantatra dia ny fitsipiteny araka ny haiteny araka anjara asa izay notarihin' i Siméon Rajaona sy ny fitsipiteny araka ny haiteny ara-piofohana tarihin-dRabenilaina Roger Bruno.

### Ny fiendrika ao amin' ny fiteny malagasy
Ny fiendrika dia miankina amin' ny endriky ny tsirinteny amin' ny matoanteny tsy ampifandraisina amin' ny lazaina na ny fameno. Io no atao amin' ny teny frantsay hoe *voix* na amin' ny teny anglisy hoe *voice*. Ireto avy ireo fiendrika ireo: ny fiendrika mañano sy ny fiendrika anoina ary ny fiendrika añanovana.

#### Ny fiendrika mañano
Ao amin' ny fitsipiteny ara-piofohana, izay nanitsy ny heverin' ny mpanoratra azy ho zavatra diso tao amin' ny fitsipiteny teo aloha, dia mahaleo tena ny fiendrika mañano sady tsy mahakasika afa-tsy ny matoanteny. Matetika manomboka amin' ny tsirinteny *m-* (na *n-* sy *h-* raha lasa na hoavy) ny matoanteny amin' ny fiendrika mañano. Araka ny haiteny ara-piofohana dia mitsinjara ara-kevitra amin' ny fitodika atao hoe "fitodika fototra" ny matoanteny amin' ny fiendrika mañano, dia ny fitodika mihatra, ny fitodika tsy mihatra, ny fitodika mamoatra ary ny fitodika mitoina. 

Ireto ny tovona sy ny fampiasana azy ireo, raha tsorina avy amin' ny famelabemarana nataon-dRabenilaina: 

* *m-* : *mita* (*m-ita*)
* *ma-* : *matory* (*ma-tory*)
* *man-* : *mandeha* (*man-leha*)
* *mañ-* : *mañenty* (*mañ-enty*)
* *mi-* : *mijery* (*mi-jery*)

Ohatra:

* *<u>Mikapa</u> hazo amin' ny antsy ny ankizy*. *<u>Mitaraina</u> ny vahoaka noho ny ataon' ny mpitondra*.

#### Ny fiendrika anoina
Ny fiendrika anoina dia endriky ny matoanteny izay matetika ahitana tovona *a-* na tovana *-ina* na *-ana*. Raha ny lafiny ara-kevitra no jerena dia tsy tokana ny hevitra voizin' ny fiendrika anoina fa maro, dia ireo atao hoe fitodika zoina, dia ny fitodika zoina iharana, ny fitodika zoina fitaovana, ny fitodika zoina tanty, ny fitodika zoina tolorana, ny fitodika zoina toerana ary ny fitodika zoina alalana. 

Ireto ny tsirinteny sy ny fampiasana azy ireo, raha tsorina avy amin' ny famelabemarana nataon-dRabenilaina: 

* *a*- : *alefa* (a-lefa)
* *voa*- : *voadona* (voa-dona)
* -*ana* : *soratana* (soratra-ana)
* -*ina* : *kapohina* (kapoka-ina)
* -*in*- : *tinady* (t-in-ady)

Ohatra:

* *<u>Kapain</u>' ny ankizy amin' ny antsy ny hazo*.
* *<u>Aketsa</u> ny vary*.
* *<u>Akapan</u>' ny ankizy ny hazo ny antsy*.

#### Ny fiendrika añanovana
Ny fiendrika añanovana dia endriky ny matoanteny izay foronin' ny tsirinteny sara-droa sy ny fototeny. Amin' ny fitsipiteny mahazatra dia ny fitodika toe-javatra (fitodika toe-javatra fotoana, fitodika toe-javatra toerana, fitodika toe-javatra fomba ary fitodika toe-javatra antony, araka ny haiteny ara-piofohana) no voiziny nefa mety ho fitodika zoina (fitodika zoina fitaovanana, fitodika zoina alalana, fitodika zoina toerana, fitodika zoina tolorana), izay efa hita ao amin' ny fiendrika anoina, izany.

Indreto ny tsirinteny saradroa sy ny fampiasana azy ireo, raha tsorina avy amin' ny famelabemarana nataon-dRabenilaina:

* Ø- ... -*ana* : itana (Ø-it-ana)
* *a- ... -ana* : a- : *atoriana* (a-tori-ana)
* *an- ... -ana* : *andehanana* (an-lehan-ana)
* *añ- ... -ana* : *añenteana* (añ-ente-ana)
* *i- ... -ana* : i- : *ijerena* (i-jery-ana)

Ohatra:

* *<u>Ikapan</u>' ny ankizy ny hazo ny antsy*.

### Ny fitodika ao amin' ny fiteny malagasy ao amin' ny haiteny araka anjara asa
Ilay mpahay teny Siméon Rajaona no nampiditra ny atao hoe fitodika, araka ny ahalalana azy ankehitriny ao amin' ny fitsipiteny malagasy ampianarina any an-tsekoly. Amin' io mpahay teny io dia maro ny fitodika ao amin' ny fiteny malagasy, sady tsy ny fehezanteny ahitana entimilaza matoanteny ihany no voakasika fa ny fehezanteny ahitana entimilaza sahanin' ny sokajin-teny sasany toy ny anarana sy ny mpamari-toetra koa. Naorin' ilay mpahay teny amin' ny endriky ny tsirinteny ao amin' ny matoanteny na amin' ny sokajin-dreniteny hafa azo atao entimilaza sy ny karazana fameno azo atao lazaina ampiarahina aminy izany fanavahana ny karazana fitodika izany.

Ireto ny fitodika fototry ny fehezanteny ahitana entimilaza matoanteny:
#### Fitodika sy matoantenin' ny sehatra
Ny matoantenin' ny sehatra dia mitaky fehezanteny kely indrindra mivany roa. Ny asa atao na ny fihetseham-po dia mijanona ao anatin' ny lazaina fa tsy mivoaka. Ny tsirintenin' ny sehatra dia ny tovona *ma*-, *mi*-, *m*-, *mana*-, *manka*-.

Ohatra:

* *<u>Mitaraina</u> ny vahoaka noho ny ataon' ny mpitondra*.

#### Fitodika sy matoantenin' ny iharana
Ny matoantenin' ny iharana dia mitaky fehezanteny kely indrindra mivany roa. Ny tsirintenin' ny iharana dia ny tovona –*ina* na –*ana*. Ny iharana dia izay iantefan’ny asa, izay iharan' ny asa.

Ohatra:

* *<u>Kapain</u>' ny ankizy amin' ny antsy ny hazo*.

#### Fitodika sy matoantenin' ny atao
Ny matoantenin' ny atao dia mitaky fehezanteny kely indrindra mivany roa. Ny tovona *a*- no tsirintenin' ny atao.

Ohatra:
**<u>Aketsa</u> ny vary*.
**Fanamarihana**:

Tsy mitovy ny atao sy ny iharana (na dia samy ahitana ny fiendrika anoina, araka ny haitenind-Rabenilaina). Ohatra, tsy mitovy ny hevitr' ireto fehezanteny roa manaraka ireto: 

* "*Adona ny fiara*" vs "*Domina ny fiara*".

#### Fitodika sy matoantenin' ny mpamari-toe-javatra
Ny matoantenin' ny mpamari-toe-javatra dia mitaky fehezanteny kely indrindra mivany roa. Ny matoantenin' ny mpamari-toejavatra dia arafitry ny tsirinteny sara-droa. "Ny matoantenin' ny mpamari-toe-javatra, raha atao entimilaza, dia misafidy ny fari-toe-javatry ny asa (fotoana, toerana, fomba, antony, fitaovana, mpandray, ampahany, vidiny) hitana ny anjara asa lazaina".

Ohatra:
**<u>Ikapan</u>' ny ankizy ny hazo ny antsy*.

#### Fitodika sy matoantenin' ny mpanao
Ny matoantenin' ny mpanao dia mitaky fehezanteny kely indrindra mivany telo. Ny tsirintenin' ny mpanao dia ny tsirintenin' ny sehatra ihany (*ma*-, *mi*-, *m*-, *mana*-, *manka*-), fa izy mitaky ny fiasan' ny fameno atao na fameno iharana ao anaty fehezanteny. Raha tsy eo ny iray amin' ireo fameno ireo dia matoantenin’ny sehatra no eo.

Ohatra:
**<u>Mikapa</u> hazo amin' ny antsy ny ankizy*.

#### Fitodika sy matoantenin' ny fitaovana
Ny matoantenin' ny fitaovana dia mitaky fehezanteny kely indrindra mivany telo. Ny tsirintenin' ny fitaovana dia ny tovona *a–*, ary mitaky ny fisian' ny fameno iharana ao anaty fehezanteny.

Ohatra:
**<u>Akapa</u>n' ny ankizy ny hazo ny antsy*.

#### Fitodika sy matoantenin' ny mpandray
Ny matoantenin' ny mpandray dia mitaky fehezanteny kely indrindra mivany telo. Ny tsirintenin' ny mpandray dia ny tovana –*ana* mitaky ny fisian' ny fameno atao ao anaty fehezanteny.

Ohatra:
**<u>Tolorana</u>* *tanana ireo mila fanampiana*.

#### Fitodika sy matoantenin' ny mpampanao
Ny tsirintenin' ny mpampanao dia ny tsirintenin' ny sehatra sasany miampy tsofoka -*amp-* (*m-amp-a–*, *m-amp-i–*, *m-amp-*, *m-amp-ana–*, *m-amp-anka–,* sns),

Ohatra:
**<u>Mampikapa</u> hazo ny ankizy ny mpampianatra*.

#### Fitodika sy matoantenin' ny mpifanao
Ny tsirintenin' ny mpifanao dia ny tsirintenin' ny sehatra sasany miampy tsofoka -*if-* (*m-if-a–*, *m-if-i–*, *m-if-*, *m-if-ana–*, *m-if-anka– sns*),

Ohatra:
**<u>Mifampikapa</u> amin' ny antsy ny ankizy*.
Ireto manaraka ireto kosa ny fitodiky ny fehezanteny tsy ahitana entimilaza matoanteny fa reniteny hafa toy ny anarana, ny mpamari-toetra, ny mpisolo toerana, na mpisolo fotoana.

#### Fitodika tsaraina
Ohatra:

* *<u>Tsemboka</u> ilay mpangalatra.*

#### Fitodika tompon-javatra
"Araka ny fitsipi-teny ara-drafitra nataon' ny profesora Siméon Rajaona dia hevitra ara-drafitry ny lazainan’ny fehezanteny ahitana entimilaza mitovona *maha*- ny mpamari-toe-javatry ny tsaraina ary mifamaly amin' ny fehezanteny mitodika amin' ny lazaina tsaraina. ...".

Ohatra:

* *<u>Nahatsemboka</u> ilay mpangalatra ny fanenjehana azy.*

#### Fitodika mpamari-toe-javatry ny tompon-javatra
Ohatra:

* *Ny fahasahiranana no <u>nahafotsy volo</u> izany lehilahy izany.*

### Fitodika ao amin' ny fiteny malagasy araka ny haiteny ara-piofohana
Araka ny hevitr' ny profesora Rabenilaina Roger Bruno dia tsy mahakasika afa-tsy ny matoanteny ny fitodika sy ny fiendrika. Ny hoe *fitodika* sy *fiendrika* dia anarana roa iantsoana zavatra roa samy hafa ao amin' ny fiteny nefa misy ifandraisany, ka ny voalohany mahakasika ny endriky ny matoanteny ary ny faharoa kosa momba ny fehezanteny ampifandraisina amin' ny hevitry ny matoanteny sy ny mpandray anjara ao amin' ny fehezanteny. 

Ny fitodika dia miankina amin' ny hevitry ny matoanteny mifandray amin' ny vara sy ny fameno ary ny teny mety mampifandray (mpampiankin-teny) ny vara matoanteny amin' ny fameno, raha atao lazaina io fameno io. Ireto avy ireo fitodika ireo izay misokajy roa, dia ny fitodika fototra sy ny fitodika sampana

#### Fitodika fototra

*Fitodika mihatra: *<u>Nividy</u> hena izahay.* (misy fameno zoina iharana)
*Fitodika tsy mihatra: *<u>Mitrena</u> amin' ny alika ny omby.* (misy fameno zoina tsy iharana)
*Fitodika mamoatra: *<u>Nampividy</u> hena anay ny reninay*. (misy tsofoka -*amp*-)
*Fitodika mitoina: *<u>Mifampijery</u> maharitra izy roa*. (misy tsofoka *-if-*)

#### Fitodika sampana

*Fitodika toe-javatra
*Fitodika zoina

Ny fitodika toe-javatra dia misy karazany maro:

*Fitodika toe-javatra fotoana: *<u>Isakafoanana</u> matetika ny antoandro*.
*Fitodika toe-javatra toerana: *<u>Anangonan</u>y ahitra ny any an-tsaha*.
*Fitodika toe-javatra fomba: *An-katezerana no <u>namalian</u>y ny fanontaniako*.
*Fitodika toe-javatra antony: *<u>Ahazoana</u> entana maro ny fihenam-bidy*.

Ny fitodika zoina dia misy karazany enina:

*Fitodika zoina iharana: *<u>Kapohina</u> kibay ny omby*.
*Fitodika zoina fitaovana: *<u>Akapoka</u> ny omby ny kibay*.
*Fitodika zoina tanty: *<u>Rosoana</u> sakafo ny olona nasaina*.
*Fitodika zoina tolorana: *<u>Ivarota</u>ko ny fiarako ilay mpanan-karena*.
*Fitodika zoina toerana: *<u>Ijanonan</u>' ny fiara ny eo amoron-dalana*.
*Fitodika zoina alalana: *<u>Anenjehana</u> lambo ny alika*.

## Fiendrika sy fitodika ao amin' ny fiteny eorôpeana
Roa na telo ny fiendrika fantatra indrindra ao amin' ireo fiteny eorôpeana: ny fiendrika mañano sy ny fiendrika anoina. Manampy azy ireo ny fiendrika tampody na ny fiendrika anelanelany.

### Ny fiendrika mañano
Ny matoanteny amin' ny fiendrika mañano (*voix active*, *active voice*, sns) dia hita ao amin' ny fehezanteny manana lazaina mpanao asa na manana ilay toetra resahina ao amin' ny matoanteny entimilaza (na vara). Ny fiteny eoropeana rehetra dia ahitana io fiendrika io.

Ohatra:

* Frantsay: *Le chat <u>mange</u> la souris*. ("Mihinana ny voalavo ny saka")
* Anglisy: *The cat <u>eats</u> the mouse*. ("Mihinana ny voalavo ny saka")
* Latina: *Feles murem <u>edit</u>*. ("Mihinana ny voalavo ny saka")

### Ny fiendrika anoina
Amin' ny ankapobeny ny matoanteny amin' ny fiendrika mañano izay azo asiana fameno iharana mivantana dia afaka miova hanana fiendrika anoina (*voix passive*, *passive vioce*, sns). Izany hoe tsy ny matoanteny amin' ny fiendrika mañano rehetra no azo avadika hanana fiendrika anoina.

Ho an' ny mpikaroka ao amin' ny haiteny ara-piofohana dia misampana avy amin' ny matoanteny mañano ny matoanteny amin' ny fiendrika anoina. Amin' ny fiteny sasany, ny fampitodihana ny fehezanteny amin' ny anoina dia mety hanova endrika ny teny (anarana na mpisolo sns) atao lazaina (ilay teny fameno ao amin' ny fehezanteny manano).

Matetika koa dia ialohavan' ny mpampiankin-teny milaza ny mpanao ny asa ilay anarana na mpisolo sns mitana ny anjara asa fameno (ilay teny nitana ny anjara asa lazaina tao amin' ny fehezanteny manano). Izany mpampiankin-teny izany dia ny hoe *par* ao amin' ny fiteny frantsay, *by* ao amin' ny fiteny anglisy, *ab* ao amin' ny fiteny latina sns. Ao amin' ny fiteny sasany dia ilaina ny fampiasana matoanteny mpanampy apetraka eo alohan'ny ova-matoanteny (*être* ao amin' ny teny frantsay, *be* ao amin' ny teny anglisy, sns) nefa ny fiteny sasany tsy mila an' izany.

Ohatra:

* Frantsay: *La souris <u>est mangée</u> par le chat*. ("Hanin' ny saka ny voalavo")
* Anglisy: *The mouse <u>is eaten</u> by the cat*. ("Hanin' ny saka ny voalavo")
* Latina: *Mus a fele <u>editur</u>*. ("Hanin' ny saka ny voalavo")

### Ny fiendrika tampody
Amin' ny fiteny eorôpeana sasany, toy ny fiteny frantsay, no ahitana io atao hoe fiendrika tampody io (*voix réfléchie*, *relexive voice*). Mitovy amin' ny fiendrika manano ihany izy nefa ahitana mpisolo tena fameno izay tsy misaraka amin' ilay matoanteny sady mitovy laharana amin' ny mpisolo tena lazaina. Ireto avy ny hevitra na fitodika (*diathèse*) mety hananan' ny matoanteny amin' ny fiendrika misy mpisolo:

#### Fitodika tampody
Ny fiteny malagasy dia mampiasa ny teny hoe *tena* mba hananterana ny fitampodian' izay atao amin' ny mpanao azy nefa matetika tsy ilaina izany. Ny fiteny anglisy kosa mampiasa ireto mpisolo tena ireto: *myself*, *yourself*, *himself*, *herself*, *itself*, *ourselves*, *yourselves*, *themselves* mba handikana ny fitampodian' ny asa amin' ny mpanao azy. Ao amin' ny teny frantsay dia ampiasaina ny mpisolo tena fameno hoe *me*, *te*, *se*, *nous* ary *vous* (izay mety hohamafisina amin' ny hoe *moi-même*, *toi-même*, *soi-même*, *lui-même*, *elle-même*, *eux-mêmes*, *elles-mêmes*, *nous-mêmes*, *vous-mêmes*) mba hanehoana ny fitodika tampody.

Ohatra:

* *Je <u>me regarde</u> dans le miroir* (ara-bakiteny: "Mijery tena ao amin' ny fitaratra aho" = "Mijery fitaratra aho")

#### Fitodika mpifanao na mitoina
Ny fiteny malagasy dia mampiasa ny fitodika mpifanao na ny fiendrika mitoina (ahitana ny tsofolka -*if*-) mba handikana io endriky ny matoanteny frantsay io. Mampiasa io fitodika io (*diathèse réciproque*, *reciprocal voice*, sns) koa ny teny vahiny sasany. Mampiasa ny teny hoe *each other* na *one another* ny fiteny anglisy mba handikany ny fifampitoinana.

Ohatra:

* *Ils <u>s'envoient</u> des cadeaux.* ("Mifandefa fanomeana izy ireo")
* *They send <u>each other</u> gifts*. ("Mifandefa fanomeana izy ireo")

#### Fitodika anoina na iharana
Ohatra:

* *Ce journal <u>se vend</u> au librairie.* ("Amidy ao am-pivarotam-boky ity gazety ity", fa tsy hoe: "Mivaro-tena ...")
* *La porte <u>s'est refermée</u> brusquement* ("Nikatona tampoka ny varavarana")*.*

#### Fitodika manao na sehatra
Ohatra:

* *Elle <u>s'en va</u>* ("Lasa izy")*.*

### Ny fiendrika na fitodika anelanelany
Ny fiendrika anelanelany (izay atao hoe koa "fiendrika anelanelany anoina") dia fiendrika hita ao amin' ny fiteny indô-eorôpeana (ohatra: ny fiteny grika taloha sy ny fiteny sanskrita sy ny fiteny latina ary ny fiteny islandey). Ny matoanteny amin' ny fiendrika anelanelany ao amin' ny fiteny grika taloha dia miafara amin'ny -*ομαι* (*-omai*) izay fiafaran' ny matoanteny amin' ny fiendrika anoina nefa tsy voatery hanana hevitra anoina. Atao hoe *voix moyenne*, *middle voice*, sns izy io amin' ny fitsipiteny eorôpeana. 

Raha ny heviny no jerena dia ahitana azy ihany koa ny fiteny sasany ankehitriny nefa tokony hatao hoe *fitodika* (*diathèse*) fa tsy *fiendrika* (*voix*) izany satria mitovy amin' ny fiendrika mañano ihany. Saika hitovy amin' ny fiendrika tampody ao amin' ny teny frantsay izy nefa tsy mampiasa mpisolo tena fameno mitovy laharana amin' ny mpisolo tena misahana anjara asa lazaina. Indraindray koa dia atao hoe "fiendrika anelanelany" ny fiendrika tampody. 

#### Ny fiendrika anelanelany ao amin' ny fiteny grika taloha
Ny fiteny grika taloha dia ahitana ny fiendrika manano sy anoina ary anelanelany, ka ny fiendrika anelanelany no horesahina eto.

Ohatra:

* *Λούομαι* - *Loúomai* ("Misasa aho")
* *Ἳσταμαι* - *Hístamai* ("Mitsangana aho")
* *Παύομαι* - *Paúomai* ("Mijanona aho")
* *Μάχομαι* - *Mákhomai* ("Miady aho")
* *Δέχομαι* - *Dékhomai* ("Mandray aho")

#### Ny fitodika anelanelany ao amin' ny fiteny eorôpeana ankehitriny
Ny fiteny eorôpeana ankehitriny dia heverin' ny mpahay teny sy ny mpanao fitsipiteny sasany fa manana io atao hoe fiendrika na fitodika anelanelany io nefa tsy amin' ny fiendrika anoina (ny an' ny fiendrika anelanelany ao amin' ny fiteny grika) ny endriky ny matoanteny fa amin' ny fiendrika mañano.

**Fiteny anglisy**

Ohatra:

* *The book <u>reads</u> well.* ("Mora vakina ilay boky")
* *The trousers <u>wash</u> easily.* ("Mora sasana ilay pataloha")
* *Ripe oranges <u>peel</u> well.* ("Mora voasana ny hoditry ny voasary masaka")
* *The book <u>was not selling</u>.* ("Tsy namidy ilay boky")
## Jereo koa

*Matoanteny
*Fanehoan-javatra (fitsipiteny)
* Filazam-potoana (fitsipiteny)
* Filaza (fitsipiteny)
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny

## Rohy ivelany

* Rabenilaina Roger Bruno, *[http://www.tenymalagasy.gov.mg/?page_id=121 Ny fifehezanteny malagasy] *, Foibe momba ny teny, an'ny Akademia malagasy .
* Siméon Rajaona, *[http://www.tenymalagasy.gov.mg/?page_id=109 Ny matoanteny eo amin'ny teny malagasy] ,* Foibe momba ny teny, an'ny Akademia malagasy .

## Boky azo anovozan-kevitra

* Siméon Rajaona, *Structure du malgache, étude des formes prédicatives*, Fianarantsoa, Ambozontany, 1972.
* Siméon Rajaona, *Eléments de morphologie inflexionnelle du malgache*, *les phénomènes morphologiques*, Antananarivo, Ambozontany, 2004.

## Loharano sy fanamarihana