Literatioram-pahendrena

Ny **literatioram-pahendrena** dia karazana literatiora niely patrana tany Atsinanana Akaiky tamin' ny Andro Taloha. Izy io dia ahitana fanambaràm-pahendrena avy amin' ny olon-kendry sy ny manam-pahaizana izay manolotra fampianarana momba an' Andriamanitra sy ny hatsaran-toetra. Na dia mampiasa teknika fitantarana am-bava nentim-paharazana aza ity karazana literatiora ity dia niely tamin' ny endrika an-tsoratra. Raha vantany niforona ny fampiasana soratra dia namolavola literatioram-pahendrena ahitana fiheverana momba ny fitondran-tena tokony hananan' ny olona mifanaraka amin' ny fisainany ny Someriana. Maro ny fitsipika ara-pitondran-tena ao amin' ny asasoratra izay tsy mionona amin' ny fampianaram-pitondran-tena fa ahitana fitantarana ny zava-bitan' olo-malaza na hira fiderana koa.

Niitatra sy nihasarotra ny fandinihana ny zavatra iainan' ny olombelona taty aoriana, indrindra tamin' ny vanim-potoana mediô-babilôniana (taona 1595 hatramin' ny 1000 tal. J.K.) izay nivohan' ny asasora-pahendrena goavana tao Mesôpôtamia.

## Literatioram-pahendrena tany Masôpôtamia

### Ny lahatsora-pahendrena voalohandohany

#### Ny''Toromarik' i  Shuruppak''
Efa tamin' ny taonarivo faha-3 no nanomboka nahitana torohevitra momba ny fitondran-tena tsara tokony hananana ny lahatsora-pahendrena. Ny lahatsoratra tranainy indrindra amin' izany karazany izany dia tokony ho ny *Toromarik' i  Shuruppak* izay torohevitra nataon' i Shuruppak tamin' ny zanany atao hoe Ziusudra (olona misongadina indrindra ao amin' ny tantaran' ny Safodrano araka ny fitantaran' ny Someriana azy), ka ny fisehony voalohany fantatra dia avy amin' ny toeram-pihadiana atao hoe Abu Salabikh sy Adab (tany amin' ny tenatenan' ny taonarivo faha-3 tal JK), izay natao tamin' ny fiteny someriana tamin' ny voalohany avy eo nadika tamin' ny fiteny akadiana tamin' ny taonarivo faha-2.

Misy fizaràna telo sady miresaka momba ny lafin-javatra maro amin' ny fiainanana andavanandro izany lahatsoratra izany: tsy  tokony hangalatra, tokony ho mailo amin' ny andevo, tsy tokony hifanerasera amin' ny olona ratsy fomba, tokony hitoky amin' ny fianakaviana, sns. Miseho amin' ny endrika ohabolana izay matetika tsy mazava loatra ny andalana sasany amin' io lahatsoratra io.

#### Lahatsoratra hafa
Nahitana fampianarana ara-pitondrantena, toa ny tonon-kira fiderana ny andriamanibavy Nanshe, ny lahatsoratra hafa tamin' izany vanim-potoana izany. Ao koa ny fanangonana ohabolana sy ankamantatra ary angano izay ahitana fandraisan' ny biby anjara sy manome fampianarana momba ny fiainana.

#### ''Ilay Olona sy ny Andriamaniny''
*Ilay Olona sy ny Andriamaniny*, izay lahatsoratra natao amin' ny tanimanga fanoratana tamin' ny vanim-potoana paleô-babilôniana (eo anelanelan' ny taona 2004 sy 1595 tal. J.K.) hita tao Nippur, nefa mety voasoratra taloha elan' izany fotoana izany, dia maneho olona iray izay niangonan' ny loza maro, sy mikatsaka hahita fahasoavana (fitia) eo imason' ilay andriamaniny manokana amin' ny alalan' ny fitalahoana. Tamin' ny farany dia nihaino azy ilay andriamanitra ka nahatonga an' io olona io hiaina anaty fahasambarana. Tsy misy na dia indraimandeha aza tsy fatokian' ilay olona an' ilay andriamaniny, ao amin' io lahatsoratra io, ka tsy manohitra ny lahatra izy nefa mikatsaka ny hanatsara izany amin' ny alalan' ny fihetsika hankasitrahan' ny andriamanitra azy.

### Ny lahatsora-pahendrena tamin' ny vanimpotoana mediô-babilôniana
Seha-pamokarana literatioram-pahendrena niompana amin' ny lohahevitra vaovao ny tempoly tamin' ny faramparan' ny taonarivo faha-2, noho ny fikatsahana valin-teny ny amin' ny antony mahatonga ny fijaliana iaretan' ny olo-marina. Lahatsoratra telo tamin' izany vanim-potoana izany no tena manoritsoritra izany lohahevitra izany: 

#### Ny ''Ludlul bēl Nēmeqi''
Ny *[[Ludlul bēl Nēmeqi]]* ("Midera ny tompo hendry indrindra aho") dia lohateny amin' ny teny akadiana, avy amin' ny andalana fanombohany, izay nomena lohateny hoe *Teny irerin' ilay olo-marina miaritra fijaliana*" na "*Tononkalon' ilay olo-marina miaritra fijaliana*". Izy io dia fitarainan' ny olona iray (atao hoe Shubshi-meshre-Shakkan) avy amin' ny fianakavian' andriana babilôniana, izay very sitraka teo anatrehan' ny mpanjaka na dia nanana fitondran-tena tsy misy ho kianina. Nitaraina amin' ny andriamanitra Marduk izy, ka naneho aminy ny tsy fahafantarany ny hevitry ny zavatra mahazo azy alohan' ny hitondrany eo anatrehany ny vavaka ataony mba hampiverina amin' ny laoniny ny momba azy. Rehefa afaka fotoana vitsy taty aoriana dia tonga namonjy an' ilay olona tia vavaka ity andriamanitra ity ka nihatsara amin' izay ny momba azy. Matetika dia ampitahaina amin' ny *[[Bokin' i Jôba]]* ao amin' ny Baiboly ity lahatsoratra ity.

#### Ny ''Lahateny fiarovana ny andriamanitra babilôniana''
Lahateny ifanaovan' ny olona roa ny *[[Lahateny fiarovana ny andriamanitra babilôniana]]* na *Teôdike babilôniana* na *Kôhelety babilôniana*. Mety ny hoe *Arad Mitanguranni* (andian-teny hita isaky ny fiandohan' ny andininy) no lohatenin' io lahatsoratra io amin' ny teny akadiana. Olona reraky ny loza isan-karazany nahazo azy taorian' ny fahafatesan' ny ray aman-dreniny ny mpandray anjara voalohany, izay niafara amin' ny fisalasalana ny amin' ny fahamarinan' ny andriamanitra, ny faharoa kosa dia iray amin' ny namany izay niezaka hanitsy ny fahadisoam-piheverany. Tamin' ny farany dia niara-niaiky izy roa fa ny sitrapon' ny andriamanitra dia tsy takatry ny zavaboary mety maty, ary ny tsy rariny dia anisan' izany sitrapon' andriamanitra izany sahala amin' ny fahamarinana ihany koa.

#### Ny ''Resaka nifanaovan' ilay olona matro-pijery''
Maneho ny lafiny feno fanakianana ny *[[Resaka nifanaovan' ilay olona matro-pijery]]*. Resaka ifanaovan' ny olona miaina ao anaty fahalalahana sy ny olona miaina ao anaty fahandevozana izany. Nitady zavatra hasainy ny tompo izay tsy misy asa ataony. Isaky ny tapa-kevitra anefa izy dia mihemotra raha mahita ny lafy ratsin' izany. Ataon' ny mpanompony (andevony) ho marina avokoa ny fanapahan-keviny rehetra sy ny mifanohitra amin' ireo. Feno fahadisoam-panantenana ilay tompony satria tsy mahalala izay tokony hataony, ka nisafidy ny hamono ny mpanompony, nefa namaly ilay andevo fa tsy tokony hanao izany izy satria tsy ho afa-miaina ny tompony aorian' izany satria tsy mahay miaina samirery. Ity lahatsoratra ity dia karazana sangisangy momba ny fitsipi-pitondran-tena, izay ahitana lafiny maro maizimaizina. Na dia tsikerainy aza ny lafim-piarahamonina maro (ny mpanjaka, ny fanambadiana, ny fivavahana amin' ny andriamanitra), dia miverina amin' ny tsoa-kevitra sahala amin' ny lahatsora-pahendrena hafa: tsy takatry ny olombelona ny fiheveran' ny andriamanitra.

Vavolombelon' ny fisaintsainana ny amin' ny fifandraisan' ny olombelona sy ny andriamanitra izay tonga amin' ny lalindalina kokoa ireo lahatsoratra ireo, nefa tsy manan-tanjona hanakorontana ny foto-pisainana mesôpôtamiana izany. 

Namokatra lahatsoratra misy torohevitra ny literatiora tamin' io vanim-potoana io, dia ny *Torohevitry ny olo-marina*, izay mitovitovy karazana amin' ny *Toromarik' i Shuruppak*. Voatahiry amin' ny alalan' ny dika mitovy maro tamin' ny taonarivo voalohany ity lahatsoratra ity ka mety ny Kasita no nanoratra azy.

Ahitana lahatsoratra mitovy votoatiny amin' ireo koa ny ao amin' ny literatioran' i Ogarita (*Ugarit*) tany Siria tamin' io vanim-potoana io, momba ny lohahevitra ny amin' ny "olo-marina miaritra fijaliana".  

### Ny literatioram-pahendrena tamin' ny taonarivo voalohany tal. J.K.
Fantatra amin' ny alalan' ny endri-dahatsoratra tamin' ny antsasany voalohany amin' ny taonarivo voalohany tal. J.K. ny lahatsora-pahendrena nanana ny maha-izy-azy tamin' ny taonarivo faha-2, izay hita indrindra tao amin' ny tranom-bokin' ny mpanjakan' i Asiria. Toa voafetra ihany anefa ny famokarana lahatsoratra tamin' izany vanim-potoana izany. Azo tanisaina ny *Torohevitra ho an' ny andriandahy*, izay lahatsoratra miseho amin' ny endrika fanangonana faminaniana zavatra hoavy nampahafantarina ny olona ho mpanjaka, mba hahatonga azy hanaja ny fahalalahan' ny tanàna masina amin' ny faritra atsimo ao Mesôpôtamia.

#### Ny ''Tantaran' i Ahiqar''
Ny lahatsora-pahendrena malaza indrindra tamin' ny taonarivo voalohany tao Atsinanana Akaiky dia ny *Tantaran' i Ahiqar*, izay nosoratana tamin' ny fiteny arameana, teo anelanelan' ny taonjato faha-7 sy faha-6. Izany asa soratra izany dia maneho ny fifandraisany amin' ny literatioram-pahendrena mesôpôtamiana. Mitantara ny fiainan' i Ahiqar, minisitry ny mpanjaka asiriana Asarhaddon, izay very  sitraka avy eo nahita sitraka indray teo imason' ny mpanjaka rehefa avy nanampy ny mpanjaka izay nampiady karajia tamin' ny faraon' i Egipta. Ahitana ohabolana manerana ny fitantarana, izay omeny ny zanaky ny iray tampo aminy izay nahatonga an' ilay fahaverezan-tsitraka. Nalaza ka niely indrindra ny *Tantaran' i Ahiqar*.

## Ny literatioram-pahendrena jiosy sy kristiana
Ampiasaina amin' ny fandalinana ny Baiboly ny teny hoe "Bokim-pahendrena" na "Bokin' ny olon-kendry" mba hanondroana ny vondrom-boky ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika, dia ny Septoajinta. Miisa fito ireo boky ireo, dia ny ''Bokin' i Jôba'', ny ''Bokin' ny Salam''o, ny ''Bokin' ny Ohabolana'', ny ''Bokin' ny Mpitoriteny'', ny ''Bokin' ny Tononkira Fanaperana'' (na *Tononkiran' i Sôlômôna*), ny ''Bokin' ny Fahendrena'' ary ny ''Bokin' ny Ekleziastika''. Tsy ny salamo rehetra no heverina ho anisan' ny literatioram-pahendrena jiosy.

Nandikana ny teny hebreo hoe חכמה / *khokmah* ny teny grika ao amin' ny Septoajinta hoe *σοφῐ́ᾱ* / *sophíā*  ("fahendrena"). Lohehevitra foibe ao amin' ny bokin' ny olon-kendry ny fahendrena.

Ao amin' ny jodaisma dia anisan' ny Ketuvim ("Soratra") ny bokim-pahendrena ankoatry ny *[[Bokin' ny Fahendrena|Fahendren' i Sôlômôna]]* sy ny *[[Bokin' ny Ekleziastika|Ekleziastika]]*. Amin' ny kristianisma dia dia ny *Bokin' i Jôba* sy ny ''Salamo'' sy ny *[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]]* sy ny *Tononkira Fanaperana* ary ny *Ekleziastika* dia ataon' ny antokom-pivavahana rehetra ho anisan' ny Testamenta Taloha, fa ny *Fahendrena* sy ny *Ekleziastika* dia ataon' ny fiangonana sasany ho deoterôkanônika fa apôkrifa kosa ho an' ny Baiboly anglikana sy ny Baiboly prôtestanta.

## Jereo koa

* Bokin' ny olon-kendry (Baiboly)
* Baiboly prôtestanta
* Baiboly katôlika
* Baiboly ôrtôdôksa
* Tanakh
* *[[Teôdike]]*

## Loharano sy fanamarihana