open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fivadiham-pinoana

Ny **fivadiham-pinoana** na **fandavana ny finoana** na **fihemorana** na **apôstazia** dia ny fialana na ny fandavan' ny olona iray amin' ny fomba ôfisialy ny fivavahany. Azo faritana ao anatin' ny sehatra midadasika kokoa mahafaoka ny hevitry ny tena manokana mifanohitra amin' ny finoana narahina teo aloha ihany koa izany. Avy amin' ny teny grika hoe ἀποστασία / *apostasía*, ny teny hoe *apôstazia*. Antsoina hoe **mpivadi-pinoana** ny olona miala na mandà ny fivavahana na ny finoana narahiny teo aloha. Ny teny hoe *apôstazia* dia ampiasain' ny sôsiôlôga mba hilazana ny fandavana sy fanakianana, na fanoherana ny fivavahanan' ny tena taloha, amin' ny heviny ara-teknika, tsy misy dikany manaratsy.

Indraindray, io teny io dia ampiasaina ara-panoharana mba hilazana ny fandavana ny finoana na ny antony tsy ara-pivavahana, toy ny antoko pôlitika, ny hetsika ara-tsôsialy, na ekipa fanatanjahan-tena. Ny fivadiham-pinoana na fihemorana amin' ny ankapobeny dia tsy mamaritra ny tenany: vitsy ny mpino teo aloha izay miantso ny tenany ho mpivadi-pinoana noho ny fiheverana ratsy fonosin' ilay teny.

Fivavahana maro sy fanjakana sasany no manasazy ny mpivadi-pinoana; mety ho fandaminana ôfisialin' ny antokom-pivavahana iray manokana izany na mety ho asa an-tsitrapo ataon' ny mpikambana ao aminy fotsiny. Ny sazy toy izany dia mety ahitana fandroahana, fanonganana, teny mahery setra, herisetra ara-batana, na famonoana mihitsy aza.

## Jereo koa

* Fivadiham-pinoana lehibe
Iglesia ni Cristo

Ny **Iglesia ni Cristo** dia fiangonana kristiana tsy mino ny Trinite, niorina tamin' ny taona 1913 ary nosoratan' i Felix Y. Manalo tamin' ny taona 1914 ho fikambanana ara-pivavahana tokana ho an' ny governemantan' ny Nosy ao Filipina. Amin' ny teny tagalôga na filipinô izany dia tononina hoe [ɪˈglɛ̝ʃɐ ni ˈkɾisto̞]. Amin' ny teny espaniôla izy dia atao hoe **Iglesia de Cristo**, izay midika hoe "**Fiangonan' i Kristy**" na "**Eglizin' i Kristy**". sady hafohezina hoe **INC**.

Ny Iglesia ni Cristo dia mamaritra ny tenany ho ny hany fiangonana iray marina sy mamerina amin' ny laoniny ny fiangonana tany am-boalohany naorin' i Jesoa, izay nialan' ny fiangonana kristianina hafa rehetra izay nivadi-pinoana. Araka ny fotopampianaran' ny Iglesia ni Cristo, ny fisoratana anaran' ilay fiangonana amin' ny fomba ôfisialy ao amin' ny governemanta filipina nataon' i Felix Y. Manalo dia tamin' ny 27 Jolay 1914. Izany fisoratana anarana izany dia fihetsika maneho ny fitondran' Andriamanitra sy fahatanterahan' ny faminaniana ao amin’ ny Baiboly momba ny fananganana indray ny fiangonan’ i Kristy tany am-boalohany any amin’ ny faritra Atsinanana Indrindra miaraka amin’ ny fahatongavan’ ny tombo-kase fahafito izay manamarika ny fiafaran’ ny andro farany ao amin' ny Apôkalipsy.

Ny Igelsia ni Cristo dia tsy manaiky ny maha Andriamanitra an' i Jesoa, ary milaza fa manaraka ny onitarisma. Tsy mankalaza fety kristianina toy ny Krismasy na ny Paska izy ireo ary mitazona ny fandrarana ny fihinanana ram-biby. Manohitra ny katôlisisma sady mpanidfrahidra tanindrazana (nasiônalista) izy. 

Tamin' ny fotoana nahafatesan' i Manalo tamin' ny taona 1963, ny Iglesia ni Cristo dia lasa fiangonana manerana ny firenen' i Filipina manana trano fiangonana miisa 1 250 sy katedraly miisa 35. Amin’ ny maha mpandimby, i Eraño G. Manalo, zanak’ i Manalo, no nitarika ny fanentanana ho amin’ ny fampandrosoana sy ny fanapariahana maneran-tany ny fiangonana mandra-pahafatiny tamin' ny 31 Aogositra 2009. Ny zanany lahy, Eduardo V. Manalo, no nandimby azy ho *agapamahalang Pangkalahatan ng Iglesia ni Cristo* ("Minisitra Mpanatanteraka ao amin' ny Iglesia ni Cristo"). 

Ny fanisam-bahoaka filipina tamin' ny taona 2015 dia nitatitra fa 2 664 498 tamin' ny mponina mpivavaka no tao amin' ilay fiangonana, ka nametraka azy ho laharana fahefatra aty aoriana, raha ny Eglizy Katôlika nisy mpino 80 304 061, ny fivavahan-drazana eo an-toerana 24 042 850, ary ny silamo 6 064 744.

## Jereo koa

* Fivavahana ao Filipina
Fiangonana Môraviana

Ny **Fiangonana Môraviana** na **Mpirahalahy Môraviana**, na ***Unitas Fratrum*** (latina: "Firaisan' ny Mpirahalahy") dia iray amin' ny antokom-pivavahana prôtestanta tranainy indrindra ao amin' ny kristianisma, nanomboka nisy tamin' ny Fanavaozana Bôhemiana tamin' ny taonjato faha-15 sy ny Firaisan' ny Mpirahalahy (tseky: *Jednota bratrská*) naorina tao amin’ ny Fanjakan’ i Bôhemia, enimpolo taona talohan’ ny Fanavaozana nataon' i Lotera.

Efa hatrany amin' ny taona 1457 tany amin' ny Tanin' ny Satroboninahitra Bôhemiana (Bôhemia sy Môravia ary Silesia) ny lovan' ilay fiangonana, izay efa nahita ny fipoiran' ny hetsika hosita nanohitra ny fomba amam-panao sy ny foto-pampianarana maron' ny Eglizy Katôlika, fanoherana izay notarihin' i Jan Hus izay maty tamin' ny taona 1415. Ny anarany dia avy amin' ny tantaran' ireo izay natao sesitany sy nandositra avy any Môravia nankany Saksônia tamin' ny taona 1722 mba handositra ny Kôntra-Refôrma, ka nanangana ny fiangonana kristiana tao Herrnhut (any Alemaina ankehitriny).

Manana mpikambana eo amin' ny iray tapitrisa eran-tany ny *Unitas Fratrum* môderina tamin' ny taona 2015. Manohy ny fomba mahazatra momba ny asa misiôna, toy natao any Amerika sy aty Afrika izay ireo, izany dia hita taratra amin' ny fielezany maneran-tany. Manohy ny ankabeazan' ny fanao izay naorina tamin' ny taonjato faha-18 ny Môraviana, anisan' izany ny fanomeana lanja ambony ny fiovam-pon' ny tena manokana ho an' i Kristy (antsoina hoe fahateraham-baovao), ny fitiavam-bavaka, ny asa tsara, ny fitoriana ny filazantsara (indrindra ny fananganana misiôna), ny pasifisma kristiana, ny ekiomenisma ary ny mozika. 

Ny fanevan' ny Fiangonana Môraviana dia ny Zanak' Ondrin' Andriamanitra (*Agnus Dei*), misy sainam-pandresena, voahodidina soratra latina hoe "*Vicit agnus noster, eum sequamur*" (midika hoe "Efa nandresy ny Zanak' Ondrintsika; andeha isika hanaraka Azy").

Tena miorina amin' ny fitiavam-bavaky ny tsirairay, tsy misy ambaratongam-pahefana, ny Fiangonana Môraviana, izay vondrona kely misy mpikambana 750&nbsp;000 eo ho eo tamin' ny taona 2015, dia tena mavitrika amin' ny sahan' ny misiôna ary tena mifikitra amin' ny fanehoana amin' ny lafiny mozika ny finoana.
Springbôka

Ny **springbôka** (*Antidorcas marsupialis*) dia antilôpa salantsalany hita indrindra any atsimo sy atsimoandrefan'i Afrika. Ny hany mpikambana ao amin'ny karazana *Antidorcas*. Antilôpa mahia sady lava tongotra ny springbôka, mahatratra 71 ka hatramin’ny 86 sm (28 ka hatramin’ny 34 in) eo amin’ny sorony ary milanja 27 ka hatramin’ny 42 kilao (60 ka hatramin’ny 93 lb). Samy manana tandroka mainty mirefy 35 ka hatramin'ny 50 sm (14 ka hatramin'ny 20 in) izay miondrika mihemotra ny lahy sy ny vavy.
Tesalôniana voalohany toko fahatelo

Ny **Tesalôniana voalohany toko fahatelo** na **Tesalônisianina voalohany toko fahatelo** dia toko ao amin' ny Epistily voalohany ho an' ny Tesalôniana na Taratasy voalohany ho an' ny Tesalônisianina, izay epistily na taratasy nosoratan' i Paoly ho an' ny Kristiana any Tesalônika.

## Lahatsoratra

### Ao amin' ny Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy
1Dia tsy naharitra intsony izahay, ka naleonay mitoetra irery tany Atena, 2fa nalefanay Timote rahalahinay sy mpandraharahan' Andriamanitra amin' ny Evanjelin' ny Kristy, hankahery fo anareo sy hamporisika anareo haharitra amin' ny finoanareo, 3sao misy mihontsina akory amin' izao fahoriana izao, nefa izao no anjarantsika, araka ny efa fantatrareo rahateo. 4Fa fony mbola teo aminareo ihany izahay no efa nilaza taminareo rahateo fa tsy maintsy hampahorina, ary hitanareo izao fa tanteraka tokoa izany. 5Hany ka tsy naharitra terý aho, fa naniraka mpampitsapa ny finoanareo, sao dia nasian' ny mpaka fanahy hianareo ka ho very foana ny fisasaranay.

6Kanjo ankehitriny, nony tonga avy tatý aminareo Timote, dia nolazainy tsara tatý aminay avokoa ny amin' ny finoanareo, ny fitiavanareo, ny fahatsiarovanareo anay tsara mandrakariva, ny fanirianareo hahita anay, toy ny anirianay hahita anareo, 7ka noho izany rehetra izany, ry rahalahy, dia afaka alahelo ny aminareo izahay, teo amin' ny fahaterena amam-pahorianay rehetra, noho ny finoanareo: 8velona terý izahay izao, mahita anareo maharitra tsara ao amin' ny Tompo. 9Fisaorana manao ahoana re no azonay avaly an' Andriamanitra, noho ny aminareo sy noho ny hafaliana tanteraka tsaroanay noho ny aminareo eo anatrehan' Andriamanitra! 10Endrey, izany fangatahanay an-kafanam-po lehibe andro aman'alina hahita tava anareo, sy hameno izay tsy ampy amin' ny finoanareo!

11Enga anie ka ny tenan' Andriamanitra Raintsika, sy Jesoa-Kristy Tompontsika no hanitsy làlana anay ho atý aminareo; 12ary ny Tompo hampitombo sy hampandroso anareo amin' ny fifankatiavanareo, sy amin' ny fitiavanareo ny olona rehetra, tahaka anay aminareo izao! 13Hankahery ny fonareo anie izy, ary hiaro azy tsy hanan-tsiny amin' ny fahamasinana eo anatrehan' Andriamanitra Raintsika, ho amin' ny fahatongavan' i Jesoa-Kristy Tompontsika mbamin' ny olo-masiny rehetra. Amena. 

## Jereo koa
**Toko ao amin' ny Epistily voalohany ho an' ny Tesalôniana:**

* Tesalôniana voalohany toko voalohany

* Tesalôniana voalohany toko faharoa
* Tesalôniana voalohany toko fahatelo
* Tesalôniana voalohany toko fahefatra
* Tesalôniana voalohany toko fahadimy

**Epistily ho an' ny Tesalôniana:**

* Epistily voalohany ho an' ny Tesalôniana
* Epistily faharoa ho an' ny Tesalôniana
Gerenoka

Ny **gerenoka** (*Litocranius walleri*), dia antilôpa lava hatony, antonony, hita any amin'ny faritra sasany any Afrika Atsinanana. Ny hany mpikambana ao amin'ny genus *Litocranius*, Izy io dia miavaka amin'ny tendany lava sy malefaka ary ny rantsany. Ny gerenoka dia 80–105 santimetatra ny halavany, ary milanja eo anelanelan'ny 18 sy 52 kilao (40 sy 115 kilao). Karazana loko roa no hita mazava tsara amin'ny palitao malama: ny lamosina volontsôkôlà mena na ny "lasely", ary ny sisiny maivana kokoa, miloko volomparasy.
Fitoriana ny filazantsara

Ao amin'ny fivavahana kristiana, ny **fitoriana ny filazantsara** na ny **fitoriana ny vaovao mahafaly** na ny **fitoriana ny evanjely** fampahafantarana ny fiainana sy ny asa ary ny hafatr'i Jesoa Kristy izay voarakitra ao amin' ny Filazantsara na Vaovao Mahafaly na Evanjely, indrindra ny finoana kristiana ny amin' ny fitsanganana amin' ny maty, dia ny an' ny Zanak' Andriamanitra ary avy eo ny an' ny olombelona.

Ny Kristiana izay  manokan-tena amin' ny fitoriana ny filazantsara dia matetika fantatra amin' ny anarana hoe evanjelista na evanjelistra, na any amin' ny fiagonana misy azy izy ireo na misiônera mitety faritra, na dia misy aza ny fahazarana ilazana ny olona toy izany ho misiônera amin' io tranga farany io.

Ny fiangonana kristiana sasany dia mihevitra ny evanjelista ho eo amin' ny toeran' ny mpitarika; mety ho hita mitory amin' ny fivoriana lehibe na amin' ny andraikitra maha mpitantana izy ireo.
Advantista Davidiana Mitandrina ny Andro Fahafito

The **Tehin' ny Mpiandry Ondry** na ny **Tehina** na ny **Davidiana** dia "sampana" amerikana niala tamin' ny Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito maneran-tany. Naorin' i Victor Houteff, izay filohany sy mpaminany tamin' ny taona 1929, izany fiangonana izany. Niditra tao amin' ny Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito i Houteff tamin' ny taona 1919 ary noroahina tsy ho anisan' ity fiangonana ity tamin' ny taona 1930 noho ny fampiroboroboany foto-pampianaran-pinoana diso.

Ny anaran' ny fikambanana ôfisialy dia novana tamin' ny taona 1942 ho **Advantista Davidiana Mitandrina ny Andro Fahafito**, saingy mbola nantsoin' ny mpikambana sy ny mpitsikera azy ho "Ny Tehina" ("*The Rod"*). Io vondrona io dia niorina tao amin' ny trano foibeny iray antsoina hoe Ivontoeran' ny Tendrombohitra Karmela (anglisy: *Mount Carmel Center*) akaikin' i Waco any Texas ary nahatratra ny fara tampony tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1950 izay nahitana mpino an' arivony talohan' ny nizarazarany ho antoko maro samihafa taorian' ny nahafatesan' i Houteff tamin' ny taona 1955.

Ny anarany dia manondro ny famoahan-dahatsoratra voalohany sy manan-danja indrindra nataon' i Houteff, *The Shepherd's Rod* ("Ny Tehin' ny Mpiandry Ondry"). Ireo vondrona isan-karazany milaza ho omanaraka ny teôlôjian' i Houteff dia mbola fantatra amin' ny anarana hoe Tehin' ny Mpiandry Ondry (anglisy: *Shepherd's Rod*) na Davidiana (anglisy: *Davidians*).

## Jereo koa

* Milerisma
* Adventisma
Salamo faha-91

Ny **Salamo faha-91** dia salamo ao amin' ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Baiboly. Tafiditra ao amin' ny fizaràna atao hoe "boky fahefetra" (Sal. 90 -106) ity salamo ity. Ny Salamo faha-90 no eo alohany ary ny faha-92 no manaraka azy.

## Lahatsoratra

### Dikan-teny katôlika
1Izay mialoka eo ambany fiarovan'ny Avo-Indrindra,

miala sasatra eo amin'ny aloky ny Tsitoha.

      2Hoy aho amin'ny Tompo: Hianao no trano mimandako sy fialofako.

Andriamanitro izay itokiako.

      3Fa izy no manafaka anao amin'ny fandriky ny mpihaza,

sy ny pesta mandoza.

      4Hanarona anao amin'ny elany izy,

ary hahita fialofana ao ambany volon'elany, hianao.

Ampinga sy fiarovan-tratra ny fahamarinany.

      5Tsy misy hatahoranao, na ny fampitahorana amin'ny alina,

na ny zana-tsipìka manidina amin'ny antoandro,

      6na ny pesta misoko anatin'ny aizina,

na ny areti-mifindra, mandripaka amin'ny mitatao vovonana.

      7Na misy arivo lavo eo anilanao aza,

sy iray alina eo ankavananao,

hianao tsy mba ho tratra.

      8Hijery maso fotsiny hianao,

ka hahita ny valy hanjo ny ratsy fanahy.

      9Fa hianao efa nilaza hoe: Fiarovana ahy hianao, ry Iaveh!

Nanao ny Avo Indrindra ho fialofanao hianao.

      10Ny fahoriana tsy hihatra aminao,

tsy hisy loza hanakaiky izay lainao akory.

      11Fa izy handidy ireo anjeliny, ny aminao,

mba hiambina anao amin'izay alehanao rehetra:

      12ka hivimbina anao eny an-tànany ireo,

fandrao tafintohina amin'ny vato ny tongotrao.

      13Hanitsakitsaka ny liona sy ny aspika hianao,

hanosihosy ny liona tanora mbamin'ny dragona hianao.

      14Hanafaka azy aho, fa niraiki-po tamiko izy;

hiaro azy aho, fa mahalala ny anarako izy.

      15Hiantso ahy izy, ary hamaly azy aho;

homba azy amin'ny andron'ny fahoriana aho.

Hanafaka sy hanome voninahitra azy aho.

      16Hovokisako andro lava izy,

ary hanehoako ny famonjeko.

## Jereo koa

* **Boky voalohany**: Sal. 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31 - 32 - 33 - 34 - 35 - 36 - 37 - 38 - 39 - 40 - 41.

* **Boky faharoa**: Sal. 42 - 43 - 44 - 45 - 46 - 47 - 48 - 49 - 50 - 51 - 52 - 53 - 54 - 55 - 56 - 57 - 58 - 59 - 60 - 61 - 62 - 63 - 64 - 65 - 66 - 67 - 68 - 69 - 70 - 71 - 72.
* **Boky fahatelo**: Sal. 73 - 74 - 75 - 76 - 77 - 78 - 79 - 80 - 81 - 82 - 83 - 84 - 85 - 86 - 87 - 89.
* **Boky fahefatra**: Sal. 90 - 91 - 92 - 93 - 94 - 95 - 96 - 97 - 98 - 99 - 100 - 101 - 102 - 103 - 104 - 105 - 106.
* **Boky fahadimy**: Sal. 107 108 - 109 - 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115 - 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - 121 - 122 - 123 - 124 - 125 - 126 - 127 - 128 - 129 - 130 - 131 - 132 - 133 - 134 - 135 - 136 - 137 - 138 - 139 - 140 - 141 - 142 - 143 - 144 - 145 - 146 - 149 - 150.

* **Salamo apôkrifa**: Salamo faha-151 - Salamo faha-152 hatramin' ny faha-155.
Salamo faha-19

Ny **Salamo faha-19** dia salamo ao amin' ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Baiboly. Tafiditra ao amin' ny fizaràna atao hoe "boky voalohany" (Sal. 1 - 41) ity salamo ity.

## Lahatsoratra

### Dikan-teny katôlika
1Ho an'ny mpampianatra hira. - Tonon-kiran'i Davida.

      2Ny lanitra mitory ny voninahitr'Andriamanitra,

ary ny habakabaka manambara ny asan-tànany.

      3Ny andro mitory fiderana amin'ny andro,

ny alina mampandre izany amin'ny alina.

      4Izany tsy mba fiteny, tsy mba teny

izay tsisy haharenesana ny feony:

      5fa mitety ny tany rehetra ny fanenon'ny feony,

ka tonga hatramin'ny faran'ny tany ny fikarantsan'ny feony.

Dia any izy no nanangan-day ho an'ny masoandro.

      6Ary izy io tahaka ny mpampaka-bady mivoaka avy amin'ny trano fandriany

dia miezaka an-kafaliana toy ny olo-mahery fo, hanafaka ny làlan-kalehany.

      7Any amin'ny ila faravodilanitra izy no miala ;

ary any amin'ny ila faravodilanitra vao tapitra ny diany;

tsy misy tsy takatry ny hafanany.

      8Lavorary ny lalàn'ny Tompo,

mamelombelona ny fanahy;

mahatoky ny teny vavolombelon'ny Tompo,

ka mahahendry ny kely saina.

      9Mahitsy ny fandidian'ny Tompo,

ka mahafaly ny fo;

madio ny didin'ny Tompo,

ka mampahazava ny maso.

      10Masina ny fahatahorana an'ny Tompo,

ka maharitra mandrakizay;

marina ny fitsipik'Iaveh,

ka mahitsy avokoa.

      11Sarobidy noho ny volamena ireny,

mihoatra noho ny volamena madio betsaka;

mamy noho ny tantely izy,

mihoatra noho ny tantely mitete avy amin'ny tohotra.

      12Ny mpanomponao koa dia hazavain'ireny;

ary misy valiny lehibe ho an'izay mitandrina azy.

      13Iza moa no mahalala ny faniasiavany?

Mamelà ahy amin'izay tsy fantatro.

      14Arovy amin'ny mpiavonavona koa ny mpanomponao;

aoka tsy hanjaka aminy ireny.

Dia ho lavorary aho, ho madio

amin'ny ota lehibe.

      15Raiso amim-pankasitrahana ny tenin'ny vavako,

mbamin'ny fitiavan'ny foko,

eo anatrehanao, ry Iaveh,

Vatolampiko sy Mpanavotra ahy!

## Jereo koa

* **Boky voalohany**: Sal. 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31 - 32 - 33 - 34 - 35 - 36 - 37 - 38 - 39 - 40 - 41.

* **Boky faharoa**: Sal. 42 - 43 - 44 - 45 - 46 - 47 - 48 - 49 - 50 - 51 - 52 - 53 - 54 - 55 - 56 - 57 - 58 - 59 - 60 - 61 - 62 - 63 - 64 - 65 - 66 - 67 - 68 - 69 - 70 - 71 - 72.
* **Boky fahatelo**: Sal. 73 - 74 - 75 - 76 - 77 - 78 - 79 - 80 - 81 - 82 - 83 - 84 - 85 - 86 - 87 - 89.
* **Boky fahefatra**: Sal. 90 - 91 - 92 - 93 - 94 - 95 - 96 - 97 - 98 - 99 - 100 - 101 - 102 - 103 - 104 - 105 - 106.
* **Boky fahadimy**: Sal. 107 108 - 109 - 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115 - 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - 121 - 122 - 123 - 124 - 125 - 126 - 127 - 128 - 129 - 130 - 131 - 132 - 133 - 134 - 135 - 136 - 137 - 138 - 139 - 140 - 141 - 142 - 143 - 144 - 145 - 146 - 149 - 150.

* **Salamo apôkrifa**: Salamo faha-151 - Salamo faha-152 hatramin' ny faha-155.
Efitr' i Kalahari

Ny **Efitr' i Kalahari** dia hivoka midadasika midadasika midadasika any atsimon'i Afrika mirefy 900.000 kilometatra toradroa (350.000 kilaometatra toradroa), mandrakotra ny ankamaroan'i Bôtsoana, ary koa ny ampahany amin'i Namibia sy Afrika Atsimo.
Efitr' i Namib

Ny **efitr' i Namib** dia tany efitra amorontsiraka any atsimon'i Afrika. Araka ny famaritana midadasika indrindra, ny tany efitra Namib dia mirefy 2 000 kilaometatra mahery (1 200 mi) manamorona ny morontsirak’i Atlantika any Angôla, Namibia, ary Afrika Atsimo, mianatsimo manomboka eo amin’ny Reniranon’i Carunjamba any Angôla, mamakivaky an’i Namibia ary hatrany amin’ny Reniranon’i Olifants any Cape Andrefana, Afrika Atsimo.
Charvaka

**Charvaka** dia anaran' ny mpandinika indiana tamin' ny taonjato faha-7 na faha-6 tal. J.K, sy anaran' ny rafi-pandinihana fantatra koa amin' ny anarana hoe **''Lokāyata**,* avy amin' ny teny hoe *loka*, "izao tontolo izao", izany hoe ny "hany zavatra tena misy tokoa". Filôzôfia [[Materialisma|materialista]], be fisalasalana ([[Skeptisisma|skeptika]]), tsy mino andriamanitra ([[Ateisma|ateista]]) ary mamporisika ny fahafinaretana ([[Hedônisma|hedônista]]) izay mandà ny fampianarana nentim-paharazana (toy ny fidiran' reinkarnasiôna, ny fanaovana fombafomba, sns.) ary tsy manaiky afa-tsy ny fahatsapana ho fitaovana ahafgaha-mahalala.

Ity mpandinika ity dia anisan' ny taranaka izay mametraka fanontaniana momba ny brahmanisma amin' ny alalan' ny fandavany ny fisian' ireo andriamanitra resahina ao amin' ny *Veda* izay nipoiran' ny fombafomba fanaovana sorona, toy ny atao ao amin' ny [[jainisma]] sy [[bodisma]].

Ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrita]] hoe चार्वाक / *Cārvāka* (vakina hoe *tchârvâka*) dia midika ara-bakiteny hoe "teny mamy" na "teny mahafinaritra".

Ny hoe Cārvāka koa dia anaran' ny *rakshasa* ao amin' ny *Mahabharata''.

## Jereo koa

* Hindoisma
Fahirano an' i Leningrada

Ny **fahirano an' i Leningrada** (rosiana: блокада Ленинграда, romaniana: *blokada Leningrada*; alemà: *Leningrader Blockade*; finoà: *Leningradin piiritys*) dia sakana ara-miaramila naharitra ela nataon' ny tafiky ny Axis tamin' ny tanànan' i Leningrada (Saint Petersburg ankehitriny) sôvietika. Anoloana Atsinanana tamin' ny Ady Lehibe Faharoa. Nandroso avy any atsimo ny Vondron' ny Tafika Alemana Avaratra, raha nanafika avy any avaratra kosa ny tafika finoà mpiara-dia tamin' i Alemaina ary nahavita nanodidina ny tanàna.
Nanomboka tamin' ny 8 Septambra 1941 ny fahirano, rehefa nanapaka ny lalana farany nankany an-tanàna ny Wehrmacht. Na dia nahavita nanokatra lalantsara tery mankao an-tanàna aza ny tafika sôvietika tamin' ny 18 Janoary 1943 dia tsy nahafaka ny fahirano ny Tafika Mena raha tsy tamin' ny 27 Janoary 1944.

## Jereo koa
*Tafika Mena
*Wehrmacht
*Saint Petersburg
Mogaly (vahoaka)

Ny **Mogaly** na **Môgoly** dia fokom-pianakaviana maro mifandray ara-kolontsaina Indô-Torkika any India Avaratra sy Pakistàna ary any Bangladesy ankehitriny. Voalaza fa avy amin' ny fokom-pirenena môngôlika sy torkika ary Persiana any Azia Afovoany nonina tany India Mogaly izy ireo. Ny teny hoe Mogaly na Môgoly dia midika ara-bakiteny hoe Môngôly.

## Jereo koa

* Vahoaka môngôlika:

* Bônana, Daora, Dôngsiana, Hamnigana, Iogora, Kangjia, Katsô, Mogaly, Môgôly, Môngôly, Môngôly Sisoana, Môngoôra, ary Sôgoô Ariga.
Mpanjaka Katôlika

Ny **Mpanjaka Katôlika** dia ny mpanjakavavy Isabella I an' i Kastila (r. 1474–1504) sy ny mpanjaka Ferdinand II an' i Aragon (r. 1479–1516), izay nanambadiany (1475) sy ny fitondrany niraisana nanamarika ny fampiraisana an' i Espaina. Samy avy amin’ ny Tranon’ i Trastámara izy ireo ary zanak’ olo-mpiray tam-po aminy, izay samy taranak’ i John I anì Kastila; mba hanesorana ny sakana izay mety ho nasehon' io firaisana io tamin' ny fanambadian' izy ireo teo ambanin' ny Lalàna Kanônika dia nomen' i Sixtus IV fitondrana papaly izy ireo. Nivady izy ireo tamin’ ny 19 Oktobra 1469, tao an-tanànan’ i Valladolid; 18 taona i Isabella ary zandriny herintaona i Ferdinand.
Manandriana

**Manandriana** dia firaisam-pokotany malagasy ao amin' ny  fivondronan' Antananarivo-Avaradrano, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo. Ny isan' ny mponiny dia 6 506 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2019. Ny kaodim-piraisana dia 10207 ary ny kaodim-pivondronana dia 103.
## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Firaisambe Afrikana

Ny **Firaisambe Afrikana** dia fikambanana iraisam-pirenena niorina tamin' ny 25 May 1963 tany Addis Abeba renivohitr' i Etiôpia, izay misy governemanta 32 nanao sonia. Anisan' ny lehiben' ny fananganana ny Firaisambe Afrikana i Kwame Nkrumah avy any Ganà. Noravan' ny filohany farany, Thabo Mbeki, filohan' i Afrika Atsimo, izy io fikambanana io tamin’ ny 9 Jolay 2002, ary nosoloan' ny Vondrona Afrikana. Anisan' ny tanjon' ny Firaisambe Afrikana ny hamporisika ny firaisankina ara-pôlitika sy ara-toekarena eo amin' ny firenena mpikambana, ary ny famongorana ny fanjanahantany sy ny fanjanahantany vaovao aty amin' ny Kôntinenta Afrikana. Atao hoe *Organisation de l'unité africaine* (OUA) izy amin' ny teny frantsay, fa *Organisation of African Unity* (OAU) kosa amin' ny teny anglisy.

Ny tsy fisian' ny tafika mitam-piadiana toa ny an' ny Firenena Mikambana dia nahatonga ilay fikambanana tsy afaka mampihatra ny fanapahan-keviny. Tsy vonona ny hiditra amin' ny raharaha anatiny amin' ny firenena mpikambana ihany koa izy ka nahatonga ny mpitsikera sasany hilaza ny Firaisambe Afrikana ho sehatra fandraisam-pitenenana fa tsy fanaovana hetsika. Noho ny fahafantarana izany dia namoaka fanambarana ny Firaisambe Afrikana tamin’ ny Septambra 1999, izay nitaky ny hisian’ ny fikambanana vaovao hisolo toerana azy. Tamin' ny 9 Jolay 2002 no nitrangan' izany tamin' ny fananganana ny Vondrona Afrikana. Mitohy hatramin' izao ny Vondrona Afrikana amin' ny fitazonana ny ankamaroan' ireo foto-kevitra fototry ny Firaisambe Afrikana.

## Jereo koa

* Panafrikanisma
Fihaonambe Panafrikana Voalohany

Ny **Fihaonambe Panafrikana Voalohany** dia natao tany Lôndra tamin' ny 23 ka hatramin' ny 25 Jolay 1900 (talohan' ny "Fampirantiana tany Paris" tamin' ny taona 1900 "mba hahafahan' ireo mpizaha tany taranaka afrikana manatrika ireo hetsika roa ireo"). Tamin' ny voalohany indrindra nokarakarain' ny mpisolovava trinidadiana Henry Sylvester Williams, ity fihaonambe ity dia natao tao amin' ny Lapan' ny Tanànan' i Westminster (Westminster Town Hall izay lasa Caxton Hall ankehitriny) ary natrehin' ny solontena 37 sy mpandray anjara 10 hafa ary mpanara-maso avy aty Afrika, avy any Karaiba, avy any Etazonia ary avy any amin' ny Fanjakana Mitambatra, anisan' izany i Samuel Coleridge-Taylor (solontena zandriny indrindra), i John Alcindor, i Benito Sylvain, i Dadabhai Naoroji, i John Archer, i Henry Francis Downing, i Anna H. Jones, i Anna Julia Cooper, ary i W. E. B. Du Bois, miaraka amin' ny eveka Alexander Walters ao amin' ny African Methodist Episcopal Zion Church (Etazonia).

Nitana andraikitra lehibe i Du Bois, nandrafitra taratasy ("Lahateny ho an' ny firenena maneran-tany") ho an' ireo mpitarika eorôpeana izay miantso azy ireo hiady amin' ny fanavakavaham-bolon-koditra, hanome ny zanatany aty Afrika sy any Karaiba zo hitondra tena sy hitaky ny zo hafa ara-pôlitika ho an' ny Afrô-Amerikana.

## Jereo koa

* Panafrikanisma
Edward Wilmot Blyden

I **Edward Wilmot Blyden** dia mpanabe, mpanoratra, diplômaty, ary mpanao pôlitika amerikana-liberiana izay niasa  voalohany tany Afrika Andrefana. Teraka tany India Andrefana Danoà izy, nanatevin-daharana ny firehan' ireo mainty hoditra mpifindra monina avy any Amerika izay nifindra monina ho any amin' ny firenena. Teraka tamin' ny 3 Aogositra 1832 ary maty tamin' ny 7 Febroary 1912 izy.

Lasa mpampianatra nandritra ny dimy taona i Blyden tao amin' ny zanatany britanikan' i Afrika Andrefana any Siera Leôna tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Ny asasorany lehibe dia momba ny panafrikanisma izay nanjary nanan-kery nanerana an' i Afrika Andrefana, ary nahasarika ny sain' ny firenena toa an' i Etazonia ihany koa. Nino izy fa môdely ho an' ilay nantsoiny hoe etiôpianisma ny ziônisma, ary ny Afrô-Amerikana dia afaka miverina aty Afrika ary manampy amin' ny fananganana indray ilay kôntinenta.

I Blyden dia fantatra tamin' ny fahatanorany noho ny talentany sy ny fiarany; nampianarin’ i John Knox, minisitra prôtestanta amerikana tao Sankt Thomas, izay namporisika azy hanohy ny fianarany tany Etazonia, no nampianarin’ i John Knox. Tamin' ny taona 1850 dia nolavina ny fidiran' i Blyden tao amin' ny seminera teôlôjika telo avaratra noho ny firazanany. Nampirisika azy nankany Liberia i Knox, zanatany naorin’ ny American Colonization Society ho an’ ny olona afaka miloko hoditra. Nifindra monina i Blyden tamin' ny taona 1850 ary nanao ny asany sy ny fiainany tany. Nanambady avy amin' ny fianakaviana malaza izy ary tsy ela dia nanomboka niasa ho mpanao gazety. Mbola manan-kery hatramin' izao ny hevitr' i Blyden.

## Jereo koa

* Panafrikanisma
Zanaka am-pielezana afrikana

Ny **zanaka am-pielezana afrikana** na **diaspôra afrikana** maneran-tany dia fitambarana vondrom-piarahamonina maneran-tany avy amin' ny Afrikana teratany na olona avy aty Afrika, indrindra ireo any Amerika. Ity teny ity dia matetika manondro ny taranaky ny teratany Afrikana Tandrefana sy Afrikana Tanivo izay nandevozina sy nalefa tany Amerika tamin' ny alalan' ny varotra andevo namakivaky an' i Atlantika teo anelanelan' ny taonjato faha-16 sy faha-19, izay nitaranaka mponina manam-piaviana afrikana betsaka indrindra any Etazonia, any Brezila ary any Haity (amin' io filaharana io). Na izany aza, io teny io dia azo ampiasaina hanondroana ireo tsy taranaka afrikana teratany avy any Afrika Avaratra izay nifindra monina any amin' ny faritra hafa amin' izao tontolo izao. Misy manam-pahaizana milaza fa “vanimpotoana efatry ny fandehanana” amin’ io fifindrà-monina avy aty Afrika io. Ny andian-teny hoe *diaspôra afrikana* dia niditra tsikelikely tamin' ny fitenenana mahazatra tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21. Ny teny hoe "diaspôra" dia avy amin' ny teny grika hoe διασπορά / *diaspora* (ara-bakiteny: "miparitaka") izay nalaza raha miresaka momba ny Jiosy am-pielezana talohan' ny hampiharana io teny io bebe kokoa amin' ny mponina hafa.

Tsy dia mahazatra loatra ny fampmiasana ilay teny tamin' ny sehatry ny fampianarana mba hilazana ny fifindrà-monina vao haingana avy aty Afrika. Ny Vondrona Afrikana dia mamaritra ny diaspôra afrikana ho toy izao: "ireo vahoaka teratany afrikana na ampahany monina ivelan' ilay kôntinenta, na inona na inona zon-taniny sy zom-pireneny ary vonona ny handray anjara amin' ny fampandrosoana ny kôntinenta sy ny fananganana ny Vondrona Afrikana. Ny sata mifehy azy dia manambara fa "hanasa sy hamporisika ny fandraisan' anjaran' ny diaspôra afrikana ho ampahany manan-danja amin' ny kôntinentantsika, amin' ny fananganana ny Vondrona Afrikana".

## Jereo koa

* Afrô-Amerikana
* Jiosy am-pielezana
Afrikana (vahoaka)

Ny **Afrikana**, amin'ny heviny ara-jeôgrafia, dia ny mponin' i Afrika. Io teny io koa dia ampiasaina amin' ny heviny ara-poko mba hanondroana olona na vondron' olona avy amin' ny razambe afrikana manokana na amin' ny ankamaroany. Tamin' ny taona 2005 dia nisy vondrom-poko miisa 2000 eo ho eo i Afrika. Nitombo haingana ny mponin' i Afrika nandritra ny taonjato faha-20 ary vokatr' izany dia mampiseho fitomboana lehine teo amin' ny isan' ny tanora, izay nohamafisin' ny fitomboan' ny androm-piainan' ny mponina ao amin' ny ankamaroan' ny firenena afrikana. Ny fitambaran' ny mponina tamin' ny taona 2024 dia eo amin' ny 1,5 lavitrisa eo ho eo, miaraka amin' ny taham-pitomboana eo amin' ny 100 tapitrisa isaky ny telo taona. Ny totalin' ny taham-pahaterahana isaky ny vehivavy ho an' i Afrika dia 4.1 tamin' ny taona 2024, avo indrindra eran-tany. Ny firenena afrikana be mponina indrindra dia i Nizerià izay misy mponina 206 tapitrisa mahery tamin' ny taona 2020 ary nanana taham-pitomboana 2.6% isan-taona. Ny firenena afrikanina vitsy mponina indrindra dia i Seisely izay misy mponina manodidina ny 130&nbsp;000.
Lavaka tsy hita noanoa

Ny **lavaka tsy hita noanoa**, araka ny Baiboly, dia toerana lalina na tsy misy fetra. Nandikana ny teny grika hoe ἄβῠσσος / *abyssos* io teny io, izay midika hoe "tsy misy fetra", "tsy takatry ny saina". Ampiasaina ho mpamari-toetra sy anarana io teny grika io. Hita ao amin' ny Septoajinta, izay fandikana ny Baiboly hebreo amin' ny teny grika voalohany indrindra, ary ao amin' ny Testamenta Vaovao izany teny izany.

Io teny hoe *abyssos* io dia nadikana ny teny hebreo hoe תְּהוֹם‎ / *tehóm* (izay midika hoe "lalina" na "foana" (anarana)) sy צוּלָה‎ / *tsuláh* (izay midika hoe "halalin' ny ranomasina", "tondra-drano lalina" (anarana)) ary רָחָב‎ / *rakháv* (izay midika hoe "toerana malalaka).

Araka ny hevitra voalohan' ny teny hebreo hoe *tehóm*, ny lavaka tsy hita noanoa dia ny rano na ny korontana voalohany indrindra namoronana ny tontolo voalamina (Genesisy 1:2). Mety hanondroana ara-bakiteny ny halalin' ny ranomasina na ny loharano lalina ny anatin' ny tany koa ilay teny.

Tamin' ny heviny niitazatra tatỳ aoriana, ao amin' ny literatiora jiosy teo anelanelan' ny Testamenta roa, ny lavaka tsy hita noanoa dia ny any ambanin' ny tany, na ny fonenan' ny maty (*[[Seôla|Sheôl]]*) na ny fanjakan' ny fanahy mpikomy (*[[Fiainan-tsi-hita|Helo]]*). Amin' io heviny farany io, indrindraindrindra, ny lavaka tsy hita noanoa dia matetika noheverina ho tranomaizina ho an' ny demonia na demony.

Ity fampiasana ilay teny ity dia noraisina tao amin' ny Testamenta Vaovao. Nalefan' i Jesoa tao amin' ny lavaka tsy hita noanoa ny kisoa tao Gadarena (Lioka 8:31) ary ny bibidia avy any an-dranomasina (Apôkalipsy 13:1) dia hivoaka avy ao amin' ny lavaka tsy hita noanoa (Apôkalipsy 11:7). Ny valala — miendrik' olona sy biby — dia miakatra avy ao amin' ny lavaka tsy hita noanoa mba hampijaly an' ireo izay tsy manana ny tombo-kasen' Andriamanitra eo amin' ny handriny (Apôkalipsy 9:1–11). Mampiasa an' ilay teny i Paoly ao amin' ny Rômana 10:7 rehefa manao tonon-tsiahy ny Deoterônômia 30:12–14, ka manondro ny fonenan' ny maty (jereo koa ny Salamo 71:20).

Ao amin' ny Salamo 42:7 dia "ny lalina miantso ny lalina" (manondro ny rano izany), na amin' ny teny latina hoe *abyssus abyssum invocat*, mamelabelatra ny lohahevitry ny fanirian' ny fanahy an' Andriamanitra. I Cassiodorus dia mampifandray io andalan-teny io amin' ny fijoroana vavolombelona nifanaovan' ny Testamenta roa, ny Testamenta Taloha manambara mialoha ny Testamenta Vaovao, ary ny Testamenta Vaovao manatanteraka ny Testamenta Taloha.

Antsoina hoe "anjelin' ny lavaka tsy hita noanoa" i Abadôna, ao amin' ny Apôkalipsy 9:11.

*Ny amin' ny niandohan' izao tontolo izao*, izay lahatsoratra nampiasain' ny gnôstisisma, dia milaza fa mandritra ny fiafaran' izao tontolo izao dia hatsipin' i Sôfia any amin' ny lavaka tsy hita noanoa ireo arkôna noho ny tsy rariny nataony. Any izy ireo no hiady mandra-pahasisan' ny lehiben' ny arkôna ka hanohitra ny tenany.
Apôkalipsy toko faha-13

Ny **Apôkalipsy toko faha-13** na **Apôkalipsa toko faha-13** dia toko ao amin' ny Bokin' ny Apôkalipsy na Bokin' ny Apôkalipsa ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana.

## Lahatsoratra

### Ao amin' ny Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy
1 Rahefa izany, dia nahita Biby anankiray niakatra avy amin'ny ranomasina aho; fito ny lohany, folo ny tandrony, satro-boninahitra folo no teny an-tandrony, ary anarana fanevatevana an'Andriamanitra no tamin'ny lohany.

2 Sahala amin'ny leoparda ilay Biby hitako; toy ny tongotr'orsa ny tongony, tahaka ny vavan-diona ny vavany. Nomen'ilay Dragona azy ny heriny sy ny seza fiandrianany ary fahefana lehibe.

3 Toa voan'ny ratra mahafaty ny lohany iray, nefa sitrana ihany ilay fery saika nahafaty azy, ary gaga ny tany rehetra, ka sady nanaraka azy 4 no nitsaoka ny Dragona izay nanome fahefana ny Biby, sy nitsaoka ny Biby koa, nanao hoe: Iza moa no tahaka ny Biby, ary iza no mahady aminy? 5 Ary nomena vava mitsaontsaona sy manevateva an'Andriamanitra izy, sady nomena fahefana hanaram-po roa amby efa-polo volana. 6 Dia nanokatra ny vavany izy, ka nanevateva an'Andriamanitra sy nanevateva ny anarany mbamin'ny tranolainy, sy ireo monina any an-danitra. 7 Nomena fahefana hiady amin'ny olo-masina sy handresy ireo koa izy; ary nomena fahefana tamin'ny foko rehetra, sy ny fanjakana mbamin'ny samihafa fiteny sy ny firenena rehetra. 8 Dia hitsaoka azy ny mponina eto an-tany rehetra, izay tsy mba voasoratra anarana teo amin'ny bokin'ny fiainan'ny Zanak'ondry, ilay voavono hatramin'ny nanorenana izao tontolo izao. 9 Izay manan-tsofina aoka hihaino.

10 Izay tokony ho amin'ny fahababoana, dia mankany amin'ny fahababoana; izay mamono amin'ny sabatra tsy maintsy hovonoina amin'ny sabatra. Toy izany no fandeferana sy finoan'ny olo-masina. 11 Dia nahita Biby anankiray hafa koa aho, niakatra avy amin'ny tany; roa toy ny an'ny zanak'ondry ny tandrony, ary niteny toy ny dragona izy.

12 Nampiasainy avokoa ny fahefan'ilay Biby voalohany eo anatrehany, ary nampivavahiny tamin'ilay Biby voalohany, sitrana tamin'ny fery saiky nahafaty azy, ny tany mbamin ízay monina ao aminy. 13 Nanao fahagagana lehibe teo imason'ny olona izy hatramin'ny nampidinana afo avy any an-danitra ho ety an-tany aza; 14 ary namitaka ny mponina amin'ny tany tamin'ny fahagagana nomena hataony teo anatrehan'ny Biby, nasainy nanao sarin'ilay Biby naratry ny sabatra nefa velona ihany ny mponina eto an-tany; 15 sady navela hanisy aina ny sarin'ny Biby izy, sy hampiteny azy, ary hampamono izay rehetra tsy mivavaka amin'ny sarin'ny Biby. 16 Ny olona rehetra, na kely na lehibe, na mpanan-karena na mahantra, na olom-potsy na andevo, dia nasainy nasiana marika tamin'ny tànany an-kavanana na tamin'ny handriny avokoa; 17 mba tsy hisy hahazo hividy na hivarotra afa-tsy izay voaisy mariky ny anaran'ny Biby, na ny isan'ny anarany. 18 Eto no ilàna fahendrena! Ka aoka izay manan-tsaina hamantatra ny isan'ny Biby, fa isa milaza olona izany, ary enina amby enim-polo sy enin-jato izany isa izany.
Ady tao Lepanto

Ny **Ady tao Lepanto** dia fifandonana an-dranomasina izay nitranga tamin'ny 7 Oktobra 1571 rehefa nisy andian-tsambon'ny Ligy Masina, fiaraha-mientan'ny fanjakana katolika nokarakarain'ny Papa Pio V (izay ahitana an'i Espaina sy ny faritaniny italiana, fanjakana italiana mahaleo tena maromaro, ary ny tafika mitam-piadiana), nahatonga faharesena lehibe tamin'ny andian-tsambon'ny Fanjakana Ôtômàna tao amin'ny Hoalan'i Patrasy. Nandeha niankandrefana avy tao amin'ny tobin'ny tafika an-dranomasina tao Lepanto ny tafika rehefa nihaona tamin'ny andian-tsambon'ny Ligy Masina izay nandeha sambo niantsinanana avy any Messina, Sicilia.
Platônisma

Ny **platônisma** na ny **realisman' ny hevitra** dia fitambarana rijan-kevitra ara-pilôzôfia ahitana ny tsangan-kevitra momba ny "endrika" nataon' i Platôna sy ny andian-tsangan-kevitra nentanin' ny aingam-panahy avy amin' izany. Ny tsangan-kevitra iraisan' ny platônisma samihafa dia ny fisian' ny zavatra azon' ny saina takarina tsy miankina amin' ny fisainan' olombelona, izay azo takarina amin' ny alalan' ny saina irery tsy misy filana fanampiana amin' ny traikefan' ny taovam-pandrenesana.

Ireo zavatra azon' ny saina takarina ireo, arakaraka ny sampan' ny platônisma heverina, dia mety ho voan-kevitra (hevitra ankapobeny, tahaka ny an' i Plôtinôsy na ny an' i Aogostino), ny isa (platônisma matematika ao amin' ny pitagôrisma, toy ny an' i Iamblikôsy na ny an' i Lautman), na koa ny sanda lôjika (ny lôjisisman' i Frege ohatra).

Ny platônisma dia iray amin' ny valinteny azo omena, miaraka amin' ny nôminalisma (William of Ockham) sy ny kônseptoalisma (Pierre Abélard), momba ny fifandirana ny amin' ny zavatra na toetra mety ho hita ao amin' ny zavatra maro (atao hoe "*universaux*") izay mahakasika ny sata ôntôlôjikan' ny voan-kevitra (hevitra, isa na vontoatin' ny fehezan-kevitra).

## Jereo koa

* Neôplatônisma
* Aristôtelisma
* Pitagôrisma
* Eikorisma
Manjakandriana (Mahanoro)

**Manjakandriana (Mahanoro)** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Mahanoro, Faritra Atsinanana, Faritanin'i Toamasina. 

## Fokontany

* Ambatomasina
* Ambodifanaharana
* Ambodimakaranana
* Ambodivoangy
* Ampasimazava I
* Ampitabe I
* Ampitakilaka
* Ankarabo
* Ankazovelona
* Famoa
* Mahatsara I
* Manjakandriana

## Rohy ivelany
Filôzôfia helenistika

Ny **filôzôfia helenistika** dia ny fitambaran' ny filôzôfia grika rehetra tamin' ny vanim-potoana helenistika izay nanomboka tamin' ny taona 323 tal. J.K., daty nahafatesan' i Aleksandra Lehibe, hatramin' ny ady tao Aktioma tamin' ny taona 30/31 tal. J.K., daty nahafatesan' i Kleôpatra. Ny sekoly nanjaka tamin' izany vanim-potoana izany dia ny stôika sy ny epikoreana ary ny skeptika, tao koa ny platônisma sy ny aristôtelisma ary ny sekolin' i Sôkraty.
Antranokoaky

**Antranokoaky** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Maintirano, Faritra Melaky, Faritanin'i Mahajanga. Ny isam-poniny dia ??? araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

Coordinates: 18°06′S 44°40′E

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Hélène Wallraff

I **Hélène Wallraff**, izay teraka tamin’ ny taona 1755 ary maty tamin’ ny 14 Septambra 1801 tany akaikin' i Köln na Cologne (any Alemaina), dia Katôlika, nalaza ho mpaminanivavy tamin’ ny taonjato faha-19.
Misterin' i Eleosisy

Ny **Misterin' i Eleosisy** na **Mistery Eleosiana** dia anisan' ny fivavahana misy zava-miafina, tao amin' ny fivavahana grika tamin' ny Andro Taloha, izay manana endrika esôterika, notanterahina ao amin' ny tempolin' i Demetera tao Eleosisy (20 km andrefan' i Atena). Nandritra ny fivoaran' izy ireo, ny Misterin' i Eleosisy dia nisokatra voalohany tamin' ny Grika rehetra, avy eo tamin' ny lehilahy na vehivavy, na afaka na andevo, miteny grika. Nisy dingana maromaro ny fanombohana. Amin' ny teny grika izy ireo dia atao hoe τὰ μεγάλα μυστήρια / *tà megála mystḗria*, izay midika ara-bakiteny hoe "ireo zava-miafina lehibe".

Ireo mistery ireo dia tsy natokana fotsiny ho an' i Demetera sy i Persefôna zanany vavy, fa ho an' ny Hadesy koa, izany hoe ho an' ny andriamanitry ny tany sy ny maty, ary koa ho an' i Diônisôsy amin' ny anarana hoe Iakôsy (Ἴακχος / *Íakkhos*) izay heverina fa izy ihany. Raha ny marina, i Diônisôsy dia nandray anjara tamin' ny fiainan' ny tany sy ny zavamaniry, ary tamin' ny fombafomban' ny Antesteria sy ny fetin' ny *[[Halôa]]* tao Atika, dia nifandray tamin' ny andriamanitra ktôniana izy.

## Jereo koa

* Fivavahana misy zava-miafina
Asketisma

Ny **asketisma** na **asetisma** dia fitsipi-pifehezana an-tsitrapo atao amin' ny vatana sy ny saina mikatsaka ny fizorana mankany amin' ny tonga lafatra. Ampifandraisina amin' ny fivavahana isan-karazany ny asketisma, saingy tsy voafetra ho amin' ireo ny fampiasana ilay teny. Tamin' ny niandohan' ny teny hoe "asketisma", ny teny grika hoe *askêsis*, izay midika hoe "fanatanjahan-tena" na "fiofanana" dia nampiharina amin' ny hetsika maro, indrindra fa ny atletisma, ka mandray heviny ara-batana fotsiny tany am-boalohany. Tamin’ ny taonjato faha-5, tamin’ ny alalan’ ny teny latina, dia niseho ny teny hoe *asceta* na *asceteria*, izay midika hoe “moanina" na "relijiozy”, “mônastera" na "toeram-pihibohana”. Izany dia niavian' ny teny môderina hoe *asketisma*.

Misy fitsipi-pifehezana isan-karazany ny asketisma. Ny sasany dia miantehitra amin' ny tsy fahampiana mba hahazoana fifehezana ara-panahy. Izany no trangan' ny fampijaliana ny nofo sy ny tsy fanaovana firaisana ara-nofo. Amin' ny lafiny hafa, ny fanao isan-karazany no mifandray amin' ny asketisma: ny fifadian-kanina sy ny tsy fisian' ny zava-mahadomelina ary ny toaka.
Ôdiseosy

I **Ôdiseosy** na **Olisy** dia iray amin' ireo mahery fo nalaza indrindra tamin' ny fedrà grika. Mpanjakan' i Ithaka, zanak' i Laertesy sy Antikleia, rahalahin' i Ktimena, dia nanambady an' i Penelôpa izay nananany zanany lahy, Telemakôsy. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Ὀδυσσεύς / *Odysseús*, fa amin' ny teny latina kosa dia *Ulixes*, avy eo *Ulysses* vokatry ny fahasimban' ilay teny.

Nalaza tamin' ny faharanitan-tsaina miharo hefetsena (grika: *μῆτις / mêtis*) izy, izay nahatonga ny toroheviny ho tena nankasitrahana tamin' ny Ady tao Trôia izay nandraisany anjara. Ity *mêtis* ity koa no nahatonga azy hiavaka amin' ny dia lavitra nataony tamin' ny fiverenany avy any Trôia, izay nohirain' i Hômera tao amin' ny amboaran-tononkalo atao hoe Ὀδύσσεια / *Odýsseia*.

Ao amin' ny asasoratra atao hoe *Tranom-bokin' i Apôlôdôrôsy*, izay mandamina ny fitantaran' ny fedrà grika ho amin' vondrona nalamina araka ny fotoana nisehoan' ny tantara amin' ny ankapobeny, ny fahafatesan' i Ôdiseosy, izay nambaran' ny faminaniana, dia nanamarika ny fiafaran' ny andron' ny mahery fo, sady mamarana ny fitantarana ao amn' ny fedrà klasika. I Ôdiseosy no mpisehatra ivon' ny amboaran-tononkalo *Ôdiseia*, izay nampitondraina ny anarany.
Pôrfiriôsy

I **Pôrfiriôsy** na **Pôrfiriôsy avy any Tirôsy** dia filôzôfa neôplatônisiana manam-piaviana fenisiana. Mpianatr' i Plôtinôsy izy. Teraka tao Tirôsy na Tiro na Tira izy tamin' ny taona 234 ary maty tamin' ny taona 305 tao Rôma. Atao hoe Πορφύριος / *Porphýrios* izy amin' ny teny grika fa فُرْفُورِيُوس / *Furfūriyūs* kosa amin' ny teny arabo.

Nanatanteraka ny asasorany tamin' ny teny grika momba lohahevitra isan-karazany izy, hatramin' ny teôrian' ny mozika sy momba an' i Hômera ka hatramin' ny tsy fihinanan-kena (fihinanana zavamaniry). Nandamina ny asasoratr' i Plôtinôsy izy ao amin' ny asasoratra atao hoe Ἐννεάδες / *Enneades* ary nanoratra ny tantaram-piainan' ity farany taorian' ny nahafatesany ao amin' ny asasoratra mitondra ny lohateny hoe Περὶ Πλωτίνου / *Peri Plôtinou* "Fiainan' i Plôtinôsy". Nalaza koa izy tamin' ny asasorany mitondra ny lohateny hoe Εἰσαγωγὴ εἰς τὰς Ἀριστοτέλους κατηγορίας / *Isagogè eis tas Aristotelous categorias* ("Fampidirany ny Sokajin' i Aristôty") izay fampidiran-dresaka momba ny lôjika sy ny filôzôfia, sady boky fampianarana mahazatra momba ny lôjika nandritra ny Andro Antenatenany tamin' ny dikanteny latina sy arabo. Nandray anjara tamin' ny fampidirana ny neôplatônisma teo amin' ny sehatra kristiana, tamin' ny alalan' i Marius Victorinus, hatramin' i Aogostino sy i Claudian Mamert izy. Nalaza tamin' ny adihevitra manohitra ny Kristiana izy ao amin' ny asasorany mitondra ny lohateny hoe Κατὰ Χριστιανῶν / *Kata Khristianôn* ("Manohitra ny Kristiana") izay noraran' i Kônstantino Lehibe sady very ankehitriny.
Latina (vahoaka)

Ny **Latina** dia vahoaka italika tao amin' ny faritr' i Latioma (*Latium*) nandritra ny vanim-potoan' i Rôma taloha, izay niteny amin' ny fiteny latina. Vondrom-poko ara-piteny any atsimon' ny ony Tiber na Tevere ny Latina, izay tsy nanana soratra talohan' ny taonjato faha-8. Niraisan' izy ireo ny fanompoam-pivavahana maro, toy ny fivavahana amin' i Jopitera latina teo amin' ny Tendrombohitra Albano. Nonina tanaty vondrom-piarahamonina an-tanàna kely maro ny Latina, tao amina fiarahamonina mpiompy andiam-biby fiompy, satria iharan' ny tondra-drano matetika ny tany.
Fiteny etroska

Ny **fiteny etroska** dia fiteny nampiasain' ny Etroska tao amin' ny tanin' i Etroria (*Etruria*) tamin' ny Andro Taloha, tao Italia afovoany, izay mifanitsy amin' i Toscana ankehitriny, nanomboka tamin' ny taonjato faha-8 tal. J.K., mandra-pahatapitry ny maha fiteny velona azy, ​​manodidina ny taonjato faha-2 tal. J.K. Nisy fiantraikany tamin’ ny fiteny latina ny fiteny etroska nefa voasolony tanteraka tamin' ny farany.

Ny marimaritra iraisana eo amin' ny mpahay teny sy ny etroskôlôga dia ny hoe ny fiteny etroska dia fiteny talohan' ny fiteny indô-eorôpeana sy talohan' ny fiteny paleô-eorôpeana, mifandray akaiky amin' ny fiteny retika izay notenenina tany amin' ny faritry ny Alpes. Ny hany fiteny voamarina fa misy ifandraisany amin' ny fiteny etroska dia ny fiteny lemniana tao amin' ny nosy Lemnos (nosy grika ao amin' ny Ranomasina Egea), talohan' ny nanafihan' ny Ateniana (taonjato faha-6 tal. J.K.), izay nahitana tsangambato misy soratsokitra natao tamin' ny tarehintsoratra manaakaiky ny nampiasain' ny Etroska.

Misy ny angon-tahirin-kevitra, izay andian-tsoratsokitra amin' ny fiteny etroska voatahiry mandraka androany, voalahatra araka ny tokony ho izy ary ny ankamaroany dia avy any Campania, Latium, Falerii sy Faliscus, Veis, Caeré, Tarquinia ary ny manodidina, ary koa avy amin' ny toerana lavitra kokoa, ivelan' i Etroria, izay nifandray ara-diplômasia na ara-barotra akaiky aminy: faritra izay ho lasa *Gallia Narbonensis* (fr: Narbonnaise) sy i Corsica (fr: Corse), i Sardinia (fr: Sardaigne) ary i Afrika Avaratra izay nanjakan' i Kartago, tamin' ny vanim-potoana rômana.

Ankoatra ireo voanteny am-polony vitsivitsy, izay azo antoka na azo inoana fa tena izy ny heviny, dia mbola tsy azo ny hevitry ny fiteny etroska, ary tsy azo adika amin' ny fiteny hafa ny lahatsoratra lehibe maro mbola tavela.

Ny abidy etroska no abidy nampiasaina hanoratana ny fiteny etroska. Ao amin' ny karazany tranainy dia manana litera 26 izy (ao amin' ny môdely naverina tamin' ny alalan' ny abesedera tranainy indrindra) izay ny telo amin' ireo litera ireo (*B* sy *D* ary *O*) dia tsy nampiasaina velively amin' ny fiteny etroska. Ny niandohan' ny litera *C* dia mitovy amin' ny an' ny litera latina *G*. Toa tsy manavaka ny renisoratra mipoaka an-danilany tsy migoboka sy migoboka ([k] sy [g]) ny fiteny etroska, ny abidy etroska dia nampiasa ny litera fahatelo amin' ny abidy grika, ny *gamma*, mba hanoratana ny feo [k].

## Jereo koa

* Abidy etroska

* Etroska (vahoaka)
Fiteny faliska

Ny **fiteny faliska** dia fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny italika, izay nampiasain' ny vahoaka Faliska (*Falisci*) tamin' ny Andro Taloha  tany amin' ny faritr' i Rôma. Mifandray akaiky amin' ny fiteny latina, izay nahaforona ny vondrona latinô-faliska, dia natelin' ity farany tsikelikely talohan' ny nanjavonany tamin' ny manodidina ny taona 150 tal. J.K.

## Jereo koa

* fiteny rômana (fiteny sarda, fiteny romaniana, fiteny dalmatika, fiteny italiana, fiteny espaniola, fiteny ladino, fiteny pôrtogey, fiteny frantsay, fiteny ôksitana, fiteny katalana, fiteny rômantsa, fiteny ladîna, fiteny friôlana).