open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kenià

I **Kenià** na **Repoblikan' i Kenià** dia firenena any Afrika Atsinanana, manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Indiana, izay misy nosy maro (miisa mihoatra ny 400), manana velaran-tany mirefy 580&nbsp;367&nbsp;km². Ny renivohiny dia i Nairobi. Atao hoe *Kenya* na *Jamhuri ya Kenya* i Kenià amin' ny teny soahily fa *Kenya* na R*epublic of Kenya k*osa amin' ny teny anglisy. Atao hoe **[[Keniana]]** ny vahoakan' io firenena io.

Mierinerina eo fovoany ny tangorom-bohitra izay ahitana ny tendrombohitra Kenya izay avo indrindra ao (5&nbsp;199&nbsp;m). Ao andrefana no ahitana ny Rift Valley izay fitandaharan-kantsana lalina. Saika an' i Kenià manontolo ny farihy Turkana ary ao amin' ny tanin' i Kenià koa ny ampahan' ny farihy Victoria (izay farihy lehibe indrindra aty Afrika).

Betsaka bibidia ny ao Kenià, ka mampalaza azy izany, toy ny elefanta, ny antilôpa, ny zebra, ny jirafa, ny liona, ny bibilava sy androngo, ny vorona samihafa sns. Manana valan-javaboary sy tahirin-javaboary maro i Kenià izay mahatratra ny 10&nbsp;%n' ny velaran-tanin' io firenena io, mba hiarovana ireo biby ireo.

Nisy mponina miisa 47&nbsp;564&nbsp;296 ny ao Kenià tamin' ny taona 2019. Karazam-bahoaka maro no mitambatra ho mponin' i Kenià, ka ny maro an' isa amin' izany dia ny Kikoio sy ny Masay. Ahitana vahoaka vitsy anisa koa ao, toy ny Indiana, ny Eorôpeana, ny Arabo ary ny Sômaly. Mpino kristiana ny ankabetsahan' ny Keniana, nefa ahitana mpanaraka ny fivavahan-drazana afrikana animista koa ao. Ny fiteny anglisy sy ny fiteny soahily no fiteny ôfisialy ao Kenià. 

Mivelona amin' ny fambolena ny ankamaroan' ny Keniana. Mahaleo tena ara-tsakafo i Kenià raha amin' ny fambolena legioma, fary, mananasy, voanjo, vary, katsaka, sns. Mamboly voly fanondrana koa izy ireo ka ny lehibe amin' izany dia ny dite. Miompy koa ny Keniana, indrindra ny ondry sy ny omby ary ny osy. Mamokatra herin' aratra koa i Kenià ka ny goavana amin' izany dia ny ao amin' ny tohodranon' i Kiambare sy ny an' i Turkwell. Mandroso koa ny fizahàn-tany izay loharanon-karena lehibe ao amin' io firenan io.
## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenià - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizerià - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika

## Rohy Ivelany

## Tsiahy
(3413) Andriana

Ny **(3413) Andriana** dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny
asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny
hamaizin'ny lokony.

## Famaritana

Ny atao hoe zavatra ara-kainkintana dia zava-drehetra izay hitan'ny maso ao amin'ny habakabaka : asterôida, karazana vato "kely" vita ranomandry na metaly,
manana savaivo mirefy eo amin'ny 10 metatra hatramin'ny 200 kilometatra. Raha toa ka mihoatra ny habeny dia atao hoe fajiry (planeta) madinika ;
ny fajiry dia zavatra ara-kabakabaka izay manana refy eo amin'ny 300 hatrany amin'ny 1 hetsy kilometatra (toa i Jupiter). Ireo fajiry ireo dia manana
voany vita vy sady/na nikela, ho an'ny ankamaroan'izy ireo.

Iharan'ny zon-kabakabaka ireo zavatra ara-kainkintana ireo.

## Tondro

Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.1270112 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 379.106km (2.5392090 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 294.106km (1.9668846 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1235.2468210 andro (3.38192148118 taona). Ny anômalia elanelany dia 158.13777.. Ny fironany indray dia 5.79350 degre.

## Jereo koa
* Hainkintana
** Zavatra ara-kainkintana : ireo zavatra ara-kainkintana ao amin'ny fehiben'asiterôida ireo dia manana albedo eo amin'ny 0,2-0,3 ary manana hafanana eo amin'ny -80°C hatramin'ny -150°C.
* Lisitry ny zavatra ara-kainkintana madinidinika

### Rohy ivelany
* Hijery ny banky angon'i JPL mikasikan'ny vaton-danitra kelikely
### Tsiahy
Goatemala

I **Goatemala** dia firenena ao Amerika Latina izay manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika sy ny ao amin' ny Ranomasimbe Pasifika.  Ny renivohiny dia i Guatemala. Manana velaran-tany mirefy 108&nbsp;890&nbsp;km2 izy ary misy mponina miisa 17&nbsp;153&nbsp;288 tamin' ny taona 2020. Atao hoe **Goatemalteka** ny mponina ao.

Mamakivaky ny tanim-pirenen' i Goatemala avy any atsinanana ka hatrany andrefana i Sierra Madre, izay tandavan-tendrombohitra ipoiram-bolkano (ny tendrony avo indrindra amin' izany dia ny afotroa Tajumulco izay manana haavo 4 220 m). Vokatr' izany dia manana vohon-tany ahitana endrika mifanohitra io firenena io: mifanohitra amin' ny lemaka amoron-tsirak' i Pasifika sy amin' ny tany mafana ao Petén (izay lembalemba midadasika any avaratry ny firenena ary rakotra ala mikitroka) ny tany avo ao afovoany. Ny ankamaroan' ny afotroa any Goatemala dia maty, nefa miseho matetika ny horohoron-tany.

Mizara roa ny fiaraha-monina goatemalteka, izay katôlika ny ankamaroany: ao ny Indiana avy amin' ny Maia (65 %-n' ny mponina) izay mahantra, monina indrindra any amin' ny faritra avo tsy mahavokatra; ary ao ny Ladinô (safiotra sy taranaky espaniôla) izay mipetraka any an-tanàn-dehibe; lehibe ny tsy fitoviana eo amin' ny vondrona roa tonta. I i Goatemala no firenena be mponina indrindra any Amerika Afovoany. Manodidina ny 60 %-n’ ny mponina no mipetraka any ambanivohitra.

Ny kafe no volena indrindra ao amin' ilay firenena, mitentina efa ho ny antsasaky ny vola azo amin' ny fanondranana ny vola azo avy amin' ity fambolena ity. Ny  fanodinana sakafo sy ny fanamboarana lamba no asa indostrialy ao. Nanomboka tamin' ny Ady Lehibe Faharoa dia namporisika ny fampiroboroboana ny indostria ny fitondram-panjakana ao Goatemala mba hahatonga ny toekarena tsy hiankin-doha loatra amin' ny famokarana kafe sy akondro.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika

## Tsiahy
Amapá

I **Amapá** dia faritany mizaka-tena ao Brazila. Ny renivohiny dia Macapá. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

## Kaominina
Amapá, Calçoene, Cutias, Ferreira Gomes, **'[[Macapá]]**, Itaubal, Laranjal do Jari, Mazagão, Oiapoque, Porto Grande, Pedra Branca do Amapari, Pracuúba, Santana, Serra do Navio, Tartarugalzinho sy Vitória do Jari

## Renirano sy Ony
Amapá dia mipetraka ao Amazôna, Rio Jari sy Oiapoque (renirano)

## Jereo Koa
*Lisitry ny faritany ao Brazile
Maranhão

I **Maranhão** dia fanjakana federaly mizaka-tena ao Brazila. Ny renivohiny dia São Luís. Ny velarantanin'ilay fanjakana dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

## Tanàna +100.000 mpoina
São Luís (renivohitra), Imperatriz, São José de Ribamar, Timon, Caxias, Codó, Paço do Lumiar, Açailândia sy Bacabal
Ceará

I **Ceará** dia faritany mizaka-tena ao Brazila. Ny renivohiny dia &nbsp;Fortaleza. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

## Tanàna
Tanàna lehibe:

* Fortaleza – 2.447.409
* Caucaia – 324.738
* Juazeiro do Norte – 249.936
* Maracanaú – 209.748
* Sobral – 208.271
* Crato – 121.462
* Itapipoca – 116.065
* Maranguape – 112.926
* Iguatu – 96.523
* Quixadá – 80.605
* Canindé – 74.486
* Crateús – 72.853
* Aquiraz – 72.651
* Pacatuba – 72.249
* Quixeramobim – 71.912
* Russas – 69.892
* Aracati – 69.167
* Tianguá – 68.901
* Cascavel – 66.124
* Icó – 65.453
* Morada Nova – 62.068
* Pacajus – 61.846
* Camocim – 60.163
* Acaraú – 57.542
* Limoeiro do Norte – 56.281
Amazonas

I **Amazonas** dia fanjakana federaly ao Brazila. Ny renivohiny dia &nbsp;Manaus. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia , lehibe kokoa noho ny faritr'i Frantsa, Espaina, Soeda ary Gresy mitambatra.

## Ony
Amazôna, Rio Negro, Rio Madeira, Rio Purus, Rio Xingu

## Tanàna

## Jereo koa
Lisitry ny faritany ao Brazile
Paraná

**Paraná **dia iray amin'ireo vondrona federativa 27 ao . Any avaratry ny faritra Atsimo no misy azy.

Missy mponina 11.44 ary Curitiba ny renivohiny. Hisy andro maro any Londrina, Maringá, Ponta Grossa, Cascavel (Paraná), São José dos Pinhais ary Foz do Iguaçu.

*Governora: Ratinho Junior

## Seranan-tsambo
* Paranaguá

## Renirano
*Paraná (renirano)
* Rio Iguaçu

## Jereo koa
* Brazila

## Tsiahy


## Jereo Koa
*Lisitry ny faritany ao Brazile
Pará

I **Pará** dia faritany mizaka-tena ao Brazila. Ny renivohiny dia Belém. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

## Tanàna lehibe
Abaetetuba, Ananindeua, Belém, Bragança, Cametá, Castanhal, Marabá, Marituba, Parauapebas, Santarém

## Ony
Amazona, Rio Tapajos, Rio Tocantins

## Jereo Koa
*Lisitry ny faritany ao Brazile
Paraíba

I **Paraíba** dia faritany mizaka-tena ao Brazila. Ny renivohiny dia  João Pessoa. Ny velarantanin'ilay fanjakana dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

Mizara ho kaominina 223 ny faritaniny ary manana velaran-tany 56,467.242 km², kely kokoa noho i Kroasia. Mifanila amin'ny Ranomasimbe Atlantika any atsinanana izy, ary mifanila amin'i Rio Grande do Norte any avaratra, Pernambuco any atsimo, ary Ceará any andrefana.

## Jereo Koa
*Lisitry ny faritany ao Brazile

## Jereo koa
Pernambuco

I **Pernambuco** dia fanjakana federaly ao Brazila. Ny renivohiny dia &nbsp;Recife. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

## Seranan-tsambo
*Porto de Suape

## Tanàna lehibe
*Recife ()
*Jaboatão dos Guararapes ()
*Olinda ()
*Caruaru ()
*Petrolina ()
*Paulista ()
*Cabo de Santo Agostinho ()
*Camaragibe ()
*Garanhuns ()
*Vitória de Santo Antão ()
*Igarassu ()
*São Lourenço da Mata ()
*Santa Cruz do Capibaribe ()
*Abreu e Lima ()
*Ipojuca ()
Rio de Janeiro

I **Rio de Janeiro** dia fanjakana mizaka-tena ao Brezila. Ny renivohiny dia i Rio de Janeiro (tanàna). Ny velaran' ilay faritany dia mirefy  km2 ary ny isan' ny mponiny dia .

## Tanàna lehibe

* Rio de Janeiro (tanàna) ()
* São Gonçalo (Rio de Janeiro) ()
* Duque de Caxias ()
* Nova Iguaçu ()
* Niterói ()
* Belford Roxo ()
* Campos dos Goytacazes ()
* São João de Meriti ()
* Petrópolis ()
* Volta Redonda ()
* Macaé ()
* Magé ()
* Itaboraí ()
* Cabo Frio ()
* Angra dos Reis ()
Mato Grosso

I **Mato Grosso** dia fanjakana mizaka-tena ao Brazila. Ny renivohiny dia Cuiabá. Ny velarantanin'ilay fanjakana dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

Ny tendrombohitra avo indrindra ao amin'ny fanjakana dia ny Serra do Monte Cristo amin'ny 1118 m. 

Ny renirano lehibe indrindra dia Rio Paraguay, Rio Juruena, Rio Teles Pires, Rio Xingu, Rio Araguaia, Rio Piqueri, Rio Cuiabá ary Rio São Lourenço das Mortes. Any atsimoandrefan'i Mato Grosso no misy ny tany mando Pantanal (Mato Grosso).

## Toekarena
Mato Grosso dia fanjakana federaly momba ny fambolena. Ny fambolena soja sy ny fiompiana omby no anjakan’ny toekarena.

## Tanàna lehibe
Ny tanàna lehibe indrindra dia: 
* Cuiabá – 612.547 mponina
* Várzea Grande – 284.971
* Rondonópolis – 232.491
* Sinop – 142.996
* Tangará da Serra – 103.750
* Cáceres – 94.376
* Sorriso – 90.313
* Primavera do Leste – 62.019
* Barra do Garças – 61.012
* Alta Floresta – 51.782
* Pontes e Lacerda – 45.436
* Juína – 40.997
* Guarantã do Norte – 35.816
* Juara – 34.974
* Barra do Bugres – 34.966
* Poconé – 32.843

## Valan-javaboary
*Valan-javaboarin'ny Teratany Xingu

## Jereo Koa
*Lisitry ny faritany ao Brazile
Roraima

I **Roraima** dia fanjakana federaly ao Brazila. Ny renivohiny dia Boa Vista. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

Roraima dia manamorona ny fanjakana breziliana ao  sy  ary koa  sy .

## Renirano
*Rio Branco (renirano),  Rio Mucajaí, Rio Tacutu sy Rio Uraricoera.

## Kaomininia
* Boa Vista, Cantá, Caracaraí, Caroebe, Pacaraima, Rorainópolis, São João da Baliza, Uiramutã, Alto Alegre, Bonfim, Mucajaí, Pacaraima, Amajari, Iracema, Normandia (Roraima)

## Lalana

Ny hany fanjakana Breziliana manana fifandraisana amin'i Roraima dia Amazonas, amin'ny alàlan'ny BR-174, izay mampifandray ireo kaominina any atsimo amin'ireo kaominina ao avaratr'ilay fanjakana, ary tompon'andraikitra amin'ny fampifandraisana an'i Brezila amin'i Venezoela ihany koa. Ny BR-174 dia 992 kilometatra ny halavany ary mamakivaky ny faritanin'ny fanjakana avy any atsimo ka hatrany avaratra, miampita ny Reniranon'i Rio Branco (renirano) amin'ny haavon'i Caracaraí amin'ny alàlan'ny tetezana Caracaraí
Rio Branco

I **Rio Branco** dia renivohi-paritany mizaka tenan'i Acre ao Brazila. Ny isam-poniny dia 364.756 ary ny halavirany amin'ny renivohi-pirenena (Brasilia) dia 3123 kilometatra.
João Pessoa

I **João Pessoa** dia renivohi-paritany mizaka tenan'i  ao . Ny isam-poniny dia 833.932 ary ny halavirany amin'ny renivohi-pirenena  (Brasília) dia 2.230 kilometatra.
Manaus

I Manaus dia renivohi-paritany mizaka tenan'i Amazonas ao Brazila. 

## Jeografia
Ny isam-poniny dia 2094391 ary ny halavirany amin'ny renivohi-pirenena (Brasilia) dia 3490 kilometatra.
Porto Alegre

I **Porto Alegre** dia renivohi-paritany mizaka tenan'i Rio Grande do Sul ao Brazila. Ny isam-poniny dia 1413094  ary ny halavirany amin'ny renivohi-pirenena dia 2027 kilometatra.
Porto Velho

I **Porto Velho** dia renivohi-paritany mizaka tenan'i Rondônia ao . Ny isam-poniny dia 460.434 ary ny halavirany amin'ny renivohi-pirenena dia 2589 kilometatra.

## Ony
* Rio Madeira
## Galerie

File:Museu da Estrada de Ferro Madeira-Mamoré (4153838631).jpg|Le rio Madeira vu depuis le musée du chemin de fer de *Madeira-Mamoré*.
File:Porto Velho 2 09072007.jpg|Vue aérienne d'une partie de Porto Velho.
File:Teatro Palácio das Artes Rondônia.jpg|Le théâtre d'État *Palácio das Artes Rondônia*. Il s'agit du plus grand théâtre de la région Nord, dépassant ceux de Manaus et de Belém.
File:Espaço-alternativo atividade-física (52264434917).jpg|L'Espace Alternatif.
Zafy Albert

I **Zafy Albert**, teraka tamin'ny 1929 tany Ambilobe (Antsiranana - 13 october 2017), dia mpanao politika filohan'i Madagasikara tamin'ny 1993 hatramin'ny 1996.

## Ny fanomboham-piainany

Teraka tany Ambilobe izy, ao amin'ny faritra Diana. Nianatra tany amin'ny Oniversiten'i Montpellier (Frantsa) izy. Tao aorian'ny fiverenany tany Madagasikara, lasa ministry ny fahasalaman'ny vahoaka sy ny raharaha ara-tsosialy izy tamin'ny andron'i Gabriel Ramanantsoa. Tamin'i Ratsiraka naka ny fahefaha tamin'ny 1975, niala tamin'ny fitondrana i Albert Zafy ary nampianatra tao amin'ny Oniversiten'i Madagasikara. 

## Sefon'ny mpanohitra tamin'ny fanombohan'ny taona 1990

Tamin'ny 1988 izy namorina ny Vondrom-pirenena ho an'ny Demokrasia sy ho an'ny Fivoarana (UNDD). Tamina fifampidinihan'ny fifanoherana tamin'ny 1990, lasa filohan'ny komity ny CFV izy. Tamin'ny 16 Jolay 1991, nilaza ny famoronana governemanta hafa izy, Miaraka amin'i Zafy praiminisitra. Nigadra tamin'ny Jolay 1991 izy ary voatohan'ny olona 1 hetsy tamin'izy afaka. Naratra izy tamina dina. Nanery an'i Ratsiraka hanaiky ny Convention an'i Panorama, nametraka fitondrana tetezamita miaraka amin'i Ratsiraka tsy dia manana fahefana, tamin'ny 31 Oktobra 1991. Laza sefon'ny Fahefana Avom-pirenena, nanolo ny CSR (Conseil Suprême de la Revolution) sy ny antenimieram-pirenena tamin'ny fotoana 1991-1993 an'ny tetezamita.

## Fifidianana ny filoha sy ny fanomezan-dalany 1993-1996
## Fifidianana tamin'ny 1996 ary fifanoherana tamin'i Ratsiraka
## Sefon'ny fifanoherana tamin'ny fanomezan-dalan'i Ravalomanana
## Zaraasa tamin'ny krizy ara-politika ny 2009

Niala tamin'ny raharaha mikasika azy ny filoha Ravalomanana noho ny dinam-bahoaka sy ny fikorontanana vokatry ny tafika tamin'ny Martsa 2009 ; ny lehiben'ny fifanoherana Andry Rajoalina dia naka ny toeran'ny filoha miaraka amin'ny tohan'ny tafika. Nampidirin'i Rajoelina ho ny mpanolo-tsainy i Zafy Betiana Bruno ao amin'ny Fitondrana Avon'ny Tetezamita, voatonony tamin'ny 31 Martsa 2009. Nilaza ny fanoretany i Zafy tamin'ny fitondrana tetezamina tamina kaonferansa ny gaezty tamin'ny 1 Aprily, nitaraina izy fa tsy hanaraka ny toroheviny (an'i Betiana Bruno) mihintsy hono i Rajoaelina, nilaza koa izy fa hangataka mba hizaka-tena ny faritany. Teo ihany i Bruno tamin'ny kaonferansam-pirenena nanomboka tamin'ny 2 Aprily ary voasandratry ny governemantan'i Rajoelina izy (i Betiana Bruno).
Mahaleo (tarika)

**Mahaleo**, midika hoe mahaleo-tena dia tarika mpihira avy eto Madagasikara. Tamin'ny taona 1972, nandritra ny tolon'ny mpianatra no niforonan'ny tarika izay ahitana an'i Dama, i Dadah, i Bekoto, iCharles, i Nonoh, i Fafah ary i Raoul. Nitondra tsioka vaovao teo amin'ny zavakanto malagasy ity tarika ity tamin'izany, tamin'ireo hirany maneho fanoherana ny tsy rariny, fitakiana zo, miventy ny fitiavana, ny fifankatiavana ary ny fahafatesana koa aza.

## Ny tantarany

Niforona tamin'ny taona 1970 tao Antsirabe, nandritra ny fihetsehan'ny mpianatra izay nahatonga ny fianjeran'ny fitondrana tamin'izany. Tamin'ny volana Mey 1972 i Dama, i Dadah, i Bekoto, i Fafah, i Nono, i Charles ary i Raoul no nanomboka niaraka, ary nadritra ny grevy tamin'izany, izy ireo no nanafana sy nanentana ny fotoana nadritra ny grevy tamin'ny hira. Rehefa nahavita ny fianarany izy ireo, dia tao ny lasa dokotera, dokotera mpandidy, mpamboly na  mpandinika fiarahamonina, na dia izany aza dia mbola nitohy foana ny fiarahany nihira. Ny 3 Septambra 2010 dia nandao azy ireo i Raoul tamin'izy 59 taona ka dia enina sisa izy ireo.

## Jereo koa

* Lisitry ny mpihira malagasy

## Rohy ivelany

* Tranonkalan'ny tarika Mahaleo
Kamerona

I **Kamerona** dia firenena ao Afrika Afovoany, manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika; voafatritr' i Nizeria avy ao andrefana, i Tsady ao avaratra-atsinanana, ny Repoblikan' i Afrika Afovoany ao atsinanana, ny Repoblikan' i Kôngô sy i Gabôna ary i Ginea Ekoatôrialy ao atsimo, ary ny Ranomasimbe Atlantika ao atsimo-andrefana; manana velaran-tany mirefy 475&nbsp;440&nbsp;km2. I Yaounde no renivohiny. Mpikambana ao amin' ny Commonwealth i Kamerona. Mizara io firenena io ho roa ny tangoron-tendrombohitra Adamaoua izay ahitana ny tendrombohitra Cameroun ao atsimo-andrefana izay mahatratra 4&nbsp;095&nbsp;m. Betsaka biby dia ny ao Kamerona, ka isan' izany ny antilôpa, ny elefanta, ny gôrily, ny liona sns.

Misy vondrom-poko maro ny ao Kamerona: ny Folany sy ny Kiridy ny ao avaratra, ny vahoaka miteny banto (indrindra ny Bamoleke) ny ao atsimo, ny Pigmea ao amin' ny ala atsimo. Atao hoe Kameroney ny vahoakan' io firenena io.

Kristiana ny ankamaroan' ny vahoaka kameroney, misy koa ireo manaraka ny fivavahan-drazana afrikana animista sy ny silamo. Ny fiteny frantsay sy anglisy no fiteny ôfisialy ao nefa ahitana fiteny afrikana maro koa ao. Tamin' ny taona 1960 no nahazon' i Kamerona ny fahaleovan-tenany.

Miankina amin' ny fambolena ny toekaren' i Kamerona, ka isan' ny volena any ny kafe, ny kakaô, ny ny akondro, ny landihazo (na hasy).

## Jereo koa

* Fiteny ao Kamerona

* Vahoaka ao Kamerona

**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Repoblikan' i Afrika Afovoany

Ny **Repoblikan' i Afrika Afovoany** dia firenena ao Afrika Afovoany, manana velarana mirefy  623&nbsp;000&nbsp;km2 izy, i Bangui no renivohiny. Atao hoe **[[Afrikana Tanivo]]** ny vahoakan' ity firenena ity. Mamaritra azy ao avaratra i Tsady, ao atsinanana i Sodàna, ao atsimo ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy ny Repoblikan' i Kôngô, ary ao andrefana i Kamerona. 

Tsy manana morontsiraka ity firenena ity fa ahitana renirano maro kosa, ka ny lehibe amin' izany dia i Oubangui, izay manamorona ny sisin-taniny amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, izay azo ifamoivoizana. Lembalemba ny tanin' io firenena io, izay manana haavo eo anelanelan' ny 600 sy 900&nbsp;m. Rakotra hivoka be ahitra ny tapany avaratra, ny afovoany kosa rakotra hivoka be hazo madinika, ary ny tapany atsimo-atsinanana kosa ahitana ala mikitroka.Ny ankamaroan’ ny Afrikana Tanivo (60&nbsp;%) dia manaraka ny fivavahan-drazana afrikana animista, fa ny 35&nbsp;% kosa Kristiana. Ny ankamaroan' ny mponina dia monina any amin' ny faritra andrefana ka ny 65&nbsp;% amin' izany monina amin' ny tanàna madinika ambanivohitra.
Miakina amin' ny fambolena ny toekaren' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany. Manana harena an-kibon' ny tany koa io firenena io ka ny mampidi-bola be indrindra dia ny diamondra izay mametraka an' io firenana io ho anisan' ny mpanondrana diamondra betsaka indrindra. Manondrana hazo sy kafe ary landihazo koa izy.

Zanatany frantsay taloha ny Repoblikan' i Afrika Afovoany, fa tamin’ ny taona 1960 izy dia nahazo ny fahaleovan-tenany. Ny fiteny frantsay sy ny fiteny sangô no fiteny ôfisialiny

## Jereo koa
**<big>Firenena ao Afrika:</big>**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Tsady

I **Tsady** dia firenena ao Afrika Afovoany, ao amin' ny lemaka lehiben' ny farihy Tsady izao ao andrefany, izay tsy manana morontsiraka, manana velarana mirefy 1&nbsp;284&nbsp;000&nbsp;km². I Ndjamena no renivohiny. Mamaritra azy ao avaratra i Libia, ao atsinanana i Sodàna, ao atsimo ny Repoblikan' i Afrika Afovoany ary ao andrefana i Kamerona sy i Nizeria ary i Nizera. Firenena anelanelan' i Afrika Avaratra sy Afrika atsimon' i Sahara i Tsady. Atao hoe **[[Tsadiana]]** ny vahoakan' ity firenena ity.

Ny tapany avaratra dia ahitana ny tangorom-bohitr i Tibesti ao amin' ny tany efitr' i Sahara. Ao atsinanana no misy ny lembalemban' i Ennedi sy ny lembalemban' i Ouadai. Maina any avaratra ary misy fiantraikany ihany koa ny faritr’ i Sahel ao afovoany ka mahasarotra ny fahazoana rano.

Ny mponin' i Tsady dia ahitana Peola, Tobo, Sara, Kirdy ary Arabo. Ny 50&nbsp;%n’ ny mponina dia Miozolmana, ny 10&nbsp;% Kristiana, fa ny 45&nbsp;% kosa dia manaraka ny fivavahan-drazana afrikana animista.

Miompana amin' ny fiompiana sy ny fambolena ny toekaren' i Tsady, izay mandroso ihany noho ny fangadiana vovon-drano sy ny fampiasana firihan-drano amin' ny tanimboly. Manjono ihany koa ny Tsadiana. Tamin’ ny taona 2003 no nanombohana nitrandraka ny solitany ao amin’ ny faritr' i Doba ao atsimo.

Zanatany frantsay taloha i Tsady izay nahazo ny fahaleovan-tenany tamin’ ny taona 1960. Ny fiteny frantsay sy ny fiteny arabo no fiteny ôfisialy any. 

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Haitsikerafiteny

Ny **haitsikerafiteny** na **[[Haitsikerafiteny|haiteny]]** dia ny fandinihana ny fitenin'ny olombelona. Izay no mampiavaka azy amin' ny fitsipi-pitenenana izay mamisavisa ny fomba fiasan' ny fiteny iray. Ny mpahaitsikerafiteny (na mpahay teny) voalohany dia ny indianina Panini izay nanoratra ny boky hoe *Ashtadhyayi* izay lahatsoratra mikasika ny fandinihana ny fiteny sanskrity.

Ireto avy ny sasany amin'ny mpahaiteny malaza: André Martinet

* Antoine Culioli
* August Schleicher
* Edward Sapir
* Ferdinand de Saussure
* Gustave Guillaume
* Henriette Walter
* Jacob Grimm
* Jean-Marie Klinkenberg
* Johannes Schmidt
* Karl Verner
* Leonard Bloomfield
* Lucien Tesnière
* Noam Chomsky
* Panini
* Roman Jakobson
* Umberto Eco
* Zellig Harris

## Jereo koa
* Fiteny
* Fiteny malagasy
* Fianakaviam-piteny
* Fitsipiteny
* Haitsikerafiteny malagasy
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Eritrea

I **Eritrea** dia firenena ao Afrika Atsinanana. I Asmara no renivohiny. Ao amin' ny sisin' ny faritry ny Tandrok' i Afrika i Eritrea. Firenena mpifanolo-bodirindrina aminy ao atsimo i Jiboty, ao andrefana i Etiôpia ary ao avaratra i Sodàna. Manana velarana mirefy 117&nbsp;600&nbsp;km2 i Eritrea sady misy mponina miisa 6&nbsp;081&nbsp;000 tamin' ny taona 2020. Atao hoe Eritreana ny vahoakan' io firenena io.  

Atao hoe *Érythrée* i Eritrea amin' ny teny frantsay, *Eritrea* amin' ny teny anglisy, *Irītrīyā* amin' ny teny arabo ary *Értra* amin' ny teny tigrinia.  

Lembalemba midadasika hita eo afovoan' ny lemaka teritery amorontsiraka no mandrafitra ny vohon-tanin' i Eritrea, ka mamorona ny tany efitra Danakil izany any atsimo. Ahitana fahasamihafana ny toetany any Eritrea: toetany antonony ny eny amin' ireo lembalemba, tany efitra kosa ny amin' ny faritra manakaiky ny morontsoraka (anisan' ny ambony maneran-tany ny maripana ao amin' ny tany efitr' i Danakil). Tsy dia ahitana renirano na farihy firy ny any.

Niharam-pahavoazana ny toekaren' i Eritrea vokatry ny haintany sy ny adim-panafahana nifanaovany tamin' i Etiôpia nandritra ny telopolo taona. Manana harena an-kibon' ny tany toy ny pôtasy sy ny vy ary ny solitany i Eritrea, ary ahitana volamena koa, nefa nisakantsakana ny fitrandrahana izany ny ady. Mbola miompana amin' ny fambolena sy ny fiompiana ny toekaren' i Eritrea ankehitriny.

Ny Tigrinia (50 %n' ny mponina), ny Tegreana (mihoatra kelin' ny 30 %), ny Afara ary ny Baja no vondrom-poko lehibe indrindra any Eritrea. Be mpanaraka ny fivavahana kristiana sy ny fivavahana silamo. Manodidina ny 80 %n' ny mponina no monina mbanivohitra. Tamin' ny nahazoan' i Eritrea ny fahaleovan-tenany tamin' ny taona 1993 dia nafindra toerana ny ampahany be amin' ny mponina; 500 000 any ho any no nitsoa-ponenanatany Sodàna.

I Italia sy i Britaina Lehibe ary i Etiôpia no nifandimby nanjanaka an' i Eritrea nandritra ny taonjato faha-20. Faritany tao Etiôpia taloha i Eritrea nanomboka tamin' ny taona 1962. Tamin' ny taona 1993 no nahazoany ny fahaleovan-tena taorian' ny tolom-panafahana izay naharitra 35 taona.

## Jereo koa

* Fiteny ao Eritrea

* Vahoaka ao Eritrea

**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benîno - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Cuiabá

I **Cuiabá** dia renivohi-paritany mizaka tenan'i Mato Grosso ao . Ny isam-poniny dia 618.124 ary ny halavirany amin'ny renivohi-pirenena dia 1133 kilometatra.

## Tantara
Ny tanàna mihitsy dia naorina tamin'ny 1719, miaraka amin'ny anarana miverina amin'ny teny indiana hoe “Ikuiapá” ary midika hoe “toerana misy ny harpoun”. Ny toerana misy ny Fiangonana Rosario ankehitriny eo afovoan-tanàna no toerana nahitana vina volamena. 

Tamin'ny 1818 dia nambara ho tanàna i Cuiabá ary tamin'ny 1835 no renivohitry ny faritanin'i Mato Grosso. 

## Toekarena
Cuiabá no foibe ara-barotra ho an'ny faritra midadasika fiompiana omby ao amin'ny fanjakan'i Mato Grosso. Misy faritra indostrialy eo akaikiny
Zambia

I **Zambia** dia firenena amin' ny tapany atsimon' i Afrika Atsinanana, izay mananana morontsiraka ao amin’ ny Ranomasimbe Indiana sady ahitana farihy maro koa, manana velarana mirefy 752&nbsp;614&nbsp;km². I Lusaka no renivohiny. Atao hoe **[[Zambiana]]** ny vahoakan' ity firenena ity.

Lembalemba avo no manjaka ao amin’ ny tanin’ i Zambia. I Zambeze no ony lehibe indrindra any, izay manasaraka an’ ity firenena ity amin’ i Zimbaboe ao atsimo.

Toetanin-jana-pehintany ny toetany any, fa toetany antonony kosa ny amin’ ny faritra avo. Iharan’ ny hain-tany matetika io firenena io. Hivoka anirian-kazo no mandrakotra ny mpahany be amin’ ny tanin’ i Zambia. Maro ireo tahirin-javaboary hita ao Zambia izay iarovana ireo biby an-dalam-paharipahana.

Ao afovoan’ i Zambia no tena ahitana ny ankamaroan’ ny mponina, izay mitsinjara amin’ ny vondrom-poko mihoatra ny fitopolo izay samy miteny banto avokoa, ka ny maro anisa dia ny Bemba sy ny Lôzy ary ny Tônga.

Miankina amin’ ny fitrandrahana varahina ny toekaren’ i Zambia. Ny ankamaroan’ ny mponina anefa misahana asa momba ny fambolena.

Zanatany britanika taloha i Zambia (izay natsoina hoe *Northern Rhodesia* tamin’ izany fotoana izany), izay nahazo ny fahaleovan-tenany tamin’ ny taona 1964. Ny fiteny anglisy no fiteny ôfisialy any.

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Sodàna

I **Sodàna** na **Repoblikan' i Sodàna** dia firenena ao Afrika Atsinanana, izay manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasina Mena avy ao avaratra-atsinanana izy sady mamakivaky azy avy any avaratra mianatsimo ny lohasaha sy ny onin' i Nily. Manana velarana mirefy 1&nbsp;886&nbsp;068&nbsp;km² i Sodàna. I Khartoum no renivohiny. Atao hoe **[[Sodaney]]** ny vahoakan' ity firenena ity.

Mamaritra azy avy ao avaratra i Ejipta, ao atsinanana i Eritrea, ao atsimo i Kenia sy i Oganda ary ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ary ao andrefana ny Repoblikan' i Afrika Afovoany sy i Tsady ary i Libia.

Firenena anjakan' ny tany efitra i Sodàna, ka zava-dehibe indrindra aminy ny rano: ny ony Nily no mahalonaka an' ireo lohasaha maro. Ny ampahany be amin' ny tanin' i Sodàna doa tondrahan' ny onin' i Nily. Ao avaratra, andaniny sy ankilan' i Nily, dia ahitana ny tany efitr' i Libia (ilany andrefana), izay zarazarain' ny lembalemba maro, sy ny tany efitr' i Nobia (ilany atsinanana), izay fefen' ny tandavan-tendrombohitra amin' ny morontsiraka ao amin' ny Ranomasina Mena. Ao afovoan-tany no ahitana an' i Sahely izay vakivakin' i Nily Fotsy sy i Nily Manga ary i Atbara. Ao andrefana no ahitana an' i Darfour, izay faritra be tendrombohitra sy ahitana lembalemba karankaina. Miovaova arakaraka ny faritra ny toetany ao Sodàna: toetany karankaina an-tany efitra ny ao avaratra, toetanin-jana-pehin-tany ny ao afovoany ary toetanim-pehiben-tany be orana ny atsimo.

Mizara ho vondrona lehibe roa lehibe ny vahoaka sodaney, dia ireo vahoaka manaraka ny finoana silamo (75&nbsp;%) izay monina ao avaratra sy ao afovoan-tany, sy ireo vahoaka kristiana sy mpanaraka ny fivavahan-drazana afrikana ao atsimo.

Miompana amin' ny fambolena ny toekaren’ i Sodàna. Izy no firenena voalohany mpamokatra ny gôma arabo izay ampiasaina amin' ny fitehirizana voankazo mamy nahandroina na amin' ny fanamboarana ranomanitra. Simban' ny ady an-trano anefa izany toekarena izany nanomboka amin' ny nafazoany ny fahaleovan-tena tamin' ny taona 1956. Ny fiteny arabo no fiteny ôfisialin' i Sodàna.

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Senegaly

I **Senegaly** dia firenena ao Afrika Andrefana, manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika, manana velarana mirefy 196&nbsp;722&nbsp;km².  I Dakar no renivohiny. Manodidina tanteraka an' i Gambia i Senegaly. Iva ny tanin' i Senegaly, izay vakivakin' ny ony Sénégal (mirefy 1&nbsp;600&nbsp;km, manasaraka azy amin' i Maoritania ao avaratra) sy ny ony Gambia (ao atsimo). 

Ny tapany avaratr' i Senegaly dia ao amin' ny faritr' i Sahel, izay rakotra hivoka anirian-kazo madinika, ny tapany atsimo kosa dia rakotra alan-jana-pehin-tany mikitroka sy mando. Manana toetanin-jana-pehin-tany i Senegaly. Atao hore **[[Senegaley]]** ny vahoakan' io firenena io. 

Ahitana vondrom-poko maro ny vahoaka senegaley, ka ny lehibe aminy dia ny Vôlôfo, ny Folany ary ny Malinke. Ny fivavahana silamo no fivavahan' ny vahoaka maro anisa any.

Miopana amin' ny fambolena sy ny fiompiana ny toekaren' i Senegaly, indrindra ny fambolena voanjo. Anisan' ny asa fiveloman' ny maro any koa ny jono. Monina a-morontsiraka ny ankamaroan' ny mponina, indrindra any amin' ny faritra afovoany misy fambolena voanjo. Anisan' ny olana eo amin' ny fambolena ny haintany. Mampandroso ny fambolena voatabia sy vary ary fary koa ny any Senegaly. Mandroso koa ny sehatry ny fizahàn-tany.

Zanatany frantsay taloha i Senegaly izay nahazo ny fahaleova-tenany tamin' ny taona 1960. Ny fiteny frantsay, ny fiteny oôlôfo, ny fiteny serere, ny fiteny mande ary ny fiteny folany no fiteny ôfisialin' i Senegaly.

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizerià - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Ginea

I **Ginea** dia firenena ao Afrika Andrefana, izay manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika, manana velaran-tany mirefy 245&nbsp;857&nbsp;km². Niisa 14&nbsp;190&nbsp;612 ny mponina ao tamin' ny taona 2023. Antsoina koa hoe **Ginea-Kônakry** izy mba hanavahana azy amin' i Ginea-Bisao. I Conakry no renivohiny. Atao hoe Gineana  ny vahoakan' io firenena io.

Mizara ho faritra ara-jeôgrafia efatra i Ginea, dia ny lemaka amorontsiraka be honahona ao andrefana ao feran' ny Ranomasimbe Atlantika, ny lembalemban' i Fouta-Djalon eo afovoan' ilay lemaka amorontsiraka, ny lembalemba Mandinga ao amin' ny sisiny avaratra amin' ilay firenena ao amin' ny sisin-tany manasaraka azy amin' i Maly, ny tany avo gineana ao atsimo-atsinanana izay ahitana ny tendrombohitra Nimba izay mahatratra 1 752 m. Mipoitra avy ao Ginea ny loharanon' ny ony lehibe sasany ao Afrika Andrefana, toa an' i Gambia sy i Niger.

Mpamboly sy mpiompy ny 90&nbsp;%n' ny ponina ao Ginea nefa tsy ampy ho an' ny fahavitan-tena ara-tsakafo izany. Manana loharanon-karena an-kibon' ny tany betsaka i Ginea, ka lohalaharana amin' izany ny baoksita.

Misy vondrom-poko efatra lehibe ny vahoaka gineana, dia ny Mandinga, ny Folany, ny Soso ary ny Vahoakan' ny Ala. Miozolmana ny ankamaroan' ny Gineana (84,4&nbsp;%), manaraka izany ny Kristiana (10,9&nbsp;%), any aoriana ny mpanaraka ny fivavahan-drazana afrikana (2,4&nbsp;%). 

Ny fiteny frantsay no fiteny ôfisialy ao Ginea nefa ny fiteny malinke, folany, soso, kisy, basary, lôma, kôniagy ary kpele dia fitenim-pirenena.

## Galerie

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos

## Jereo koa

* Fiteny ao Ginea
* Vahoaka ao Ginea

**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Ginea Bisao

I **Ginea Bisao** dia firenena any Afrika Andrefana izay manana morontsiraka  ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika. Manana velarana mirefy 36&nbsp;120&nbsp;km² izy ka ny 28&nbsp;000&nbsp;km² tany maina fa ny 8&nbsp;120&nbsp;km² kosa ranomasina. I Bissau no renivohiny. Nisy mponina miisa 1&nbsp;833&nbsp;247 tao tamin' ny taona 2018. Atao hoe Bisaogineana ny vahoakan' io firenena io.
Ny tapany iray amin' i Ginea Bisao dia eny amin' ny tanibe (2/3) izay tany lemaka a-morontsiraka be honahona sy be ala sy an-dembalemba rakotra hivoka aman-kazo maniry, fa ny ampahany sisa dia nosy (1/3) miisa 60 any ho any ao amin' ny tangoro-nosin' ny  Bijagós ny ankamaroany.Vondrom-poko maro no mamorona ny vahoakan' i Ginea Bisao, ka anisan' izany ny Balanta sy ny Peola ary ny Malinke. Manaraka ny fivavahan-drazana animista ny 65&nbsp;%n' ny mponina ao Ginea Bisao, fa ny 30 % kosa Miozolmana (indrindra ny Peola sy  ny Malinke) ary ny 5&nbsp;% Kristiana.

Firenena mahantra i Ginea Bisao izay reraky ny trosa miavosa raha ampitahaina amin' ny zava-bokariny. Ny fambolena sy ny fiompiana no foto-piveloman' ny ankamaroan' ny mponina ao Ginea Bisao.

Ny fiteny pôrtogey no fiteny ôfisialy ao Ginea Bisao.
## Jereo koa

* Fiteny ao Ginea Bisao

* Vahoaka ao Ginea Bisao

**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benîno - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Gambia

I **Gambia** dia firenena ao Afrika Andrefana izay manana morontsiraka amin' ny Ranomasimbe Atlantika. I Banjul no renivohiny. Mirefy 11&nbsp;295&nbsp;km² ny velaran-taniny. Nisy mponina 2&nbsp;173&nbsp;999 tao Gambia tamin' ny taona 2020 ka 192&nbsp;mp./km2 ny hakitroky ny mponina. Atao hoe Gambiana  ny vahoakan' io firenena io. 

Saika ao anatin' ny tanin' i Senegaly, afa-tsy ny tapany mitodika any Atlantika, i Gambia. Mamakivaky azy ny ony Gambia. Anisan' ireo firenena kely ao Afrika izy. Nahazo ny fahalevan-tenany i Gambia tamin' ny taona 1965.

Ny vahoaka gambiana dia fitambarana vondrom-poko maromaro, ka ireto ny lehibe indrindra: ny Malinke (40&nbsp;%),ny Folany, ny Vôlôfo, ny Sôninke ary ny Diolà. Manaraka ny fivavahana silamo mifagaro finoan-drazana afrikana ny 95&nbsp;%n' ny Gambiana; vitsy ihany ny Kristiana.Mpamboly ny ankamaroan' ny Gambiana nefa ianjadian' ny toetany maina io firenena io.

Ny fiteny anglisy no fiteny ôfisialin' i Gambia na dia miteny mandinga, vôlôfo, peola, sôninke, serera, kriô sy maro hafa ny mponina ao. Miteny frantsay ihany koa ny Gambiana.

## Jereo koa

* Fiteny ao Gambia

* Vahoaka ao Gambia

**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benîno - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Lesôtô

I **Lesôtô** na **Lezôtô** na ny **Fanjakan' i Lesôtô** na **Fanjakan' i Lezôtô** (*Muso oa Lesotho* amin' ny fiteny sôtô atsimo) dia firenena ao amin' ny faritra atsimo ao Afrika. I Maseru no renivohiny. Manana velarana mirefy 30&nbsp;355&nbsp;km² io firenena io. Atao hoe **Lesôtiana** na **Lezôtiana** ny vahoakany, ka ny maro anisa dia ireo atao hoe Sôtô na Basôtô.

Hodidinin' ny tanin' i Afrika Atsimo tanteraka i Lezôtô ka tsy manana morontsiraka. Firenena be tendrombohitra i Lesôtô izay ahitana ny tendrombohitr’ i Drakensberg izay manana tampona mihoatra ny 3&nbsp;000&nbsp;m, mandrakotra ny 2/3n' ny taniny.

Nisy mponina miisa 1&nbsp;876&nbsp;633 ny ao tamin' ny taona 2006. Ny 80&nbsp;%n' ny vahoaka lesôtiana dia tambanivohitra, ary ny ankamaroany dia mpamboly na mpiompy. Miankina betsaka amin' ny fidiram-bolan' ireo Sôtô miasa any Afrika Atsimo ny toekaren' i Lesôtô.  

Basotôlandy (*Basutoland*, zana-tany britanika) no anaran' i Lesôtô talohan' ny nahazoany ny fahaleovan-tenany tamin' ny 4 Ôktôbra 1966. Mpikambana ao amin' ny Commonwealth izy. Ny fiteny anglisy sy ny fiteny sôto atsimo (atao hoe fiteny sesôtô) no fiteny ôfisialin' i Lesôtô. Kristiana ny ankamaroan' ny mponina ao (90 %).

## Jereo koa

* **Firenena aty Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lesôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

* **Kôntinenta eto an-tany**

Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika