open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fampiasana hery tafahoatra mandritra ny fisamborana sy ny fanadihadiana

Ny **fampiasana hery tafahoatra mandritra ny fisamborana sy ny fanadihadiana**  dia mbola hita taratra eo amin'ny fiarahamonina eran-tany. Ny asan’ny mpitandro filaminana anefa dia feno zava-mitranga tampoka izay mitaky fanapahan-kevitra haingana. Takiana amin’ny mpitandro ny filaminana ny fahaiza-mandinika sy ny fahakingana amin’ny toe-javatra sarotra, na dia mety hahatonga loza ho an'ny tenany na ho an'ny hafa aza izany.

Araka ny fanambaran’ny Fitsarana, azo ekena ny fampiasana herisetra, saingy tsy maintsy mifanaraka amin’ny toe-javatra miseho mandritra ny fisamborana izany.

## Zava-misy
Mbola hita taratra eo amin'ny fiarahamonina ireo famoretana isan-karazany, mandritra ny fisamborana sy fanadihadiana ireo mpanao fihetsihena, mpitokona, toy ny tany Ejypta tamin'ny taona 2011, toy ny tany Kambodzy tamin'ny taona 2013 ;

## Ireo lalàna mifehy
Manana zo feno ny voapanga mandritra ny fisamborana, fanadihadiana,fisavana ary fitsarana.

* Zo tsy iharan'ny fahavoazana ara-batana sy ara-moraly
* zo hangataka fanampian'ny mpisolovava
* zo avela handinika ireo hevitra hiarovany tena

## Fepetra noraisina

Raha misy olana mitranga, ny fitsarana no mandinika raha ara-dalàna ny herisetra nampiasain’ny mpitandro filaminana nandritra ny fisamborana. Ireto avy ireo fepetra telo fototra hodinihina :

1. Filàna tena ilaina (ilaina tanteraka) :

  Tsy azo ampiasaina ny herisetra raha mbola misy fomba hafa malefaka kokoa azo ampiharin. Azo ekena ihany ny herisetra raha io no hany fomba hisorohana ny heloka na hisamborana ny mpanao heloka.

2. Fandanjalanjana :

  Tokony hifanaraka amin’ny hamafin’ny heloka sy ny fanoherana ataon’ilay olona ny herisetra nampiasaina. Tsy maintsy atao miandalana ny herisetra : manomboka amin’ny fifehezana tsotra hatrany amin’ny fepetra mahery vaika raha toa ka misy loza mitatao. Ny fampiasana fitaovam-piadiana dia tsy azo ekena afa-tsy amin’ny tranga tena mampidi-doza ho an’ny ain’ny mpitandro filaminana.

3. Fetra amin’ny faharetany :

  Tsy maintsy atsahatra avy hatrany ny herisetra rehefa voafehy ilay olona sy azo entina amin’ny manam-pahefana. Raha mbola tohizana nefa tsy ilaina intsony dia azo heverina ho herisetra natao tanaty fikasana na fanagadrana tsy ara-dalàna.

## loharano
Andry Andraina

## I-NY FIAINANY

Andry ANDRAINA no solon'anarana noentin'i Dokotera RAZAFIMAHEFA. Teraka tamin'ny 3 janoary 1922 tao Amparafaravola AMBATONDRAZAKA. Zanak'i RANAIVO sy RAZANAKOLONA. Maty ny 27 febroary 2006 izy, ary nalevina eny ampasan-drazany eny Ambohotrimanjaka Antananarivo.

### Ny fianarany
•Nianatra tao amin'ny sekolim-panjakana  tao Amparafaravola izy

•1938-1939: tafiditra nianatra tao amin'ny Ecole Ragionale Toamasina

•1940-1941: niverina tao Ambatondrazaka

•1941-1942: nianatra tao amin'ny Ecole Le Myre de Viliers, nanomana ny fidirana tao amin'ny Ecole de Medecine.

1942-1947: nianatra tao amin'ny Ecole de Madicine hatramin'ny nanombohany hiasa ho dokotera ara-panjakana.

1957: nahazo ny Bakalorea sady nanohy ny fianarana ho médicine

•1951: nianatra tany Paris, ary nahazo Doctorat en Médicine

•1964-1967: nanao fiofanana sy fandalinana mahakasika ny fandidiana tany Strasbourg.https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd

### Ny asany
Niandraikitra ny sampan-draharaha momba ny fitsaboana ankapobeny tany Mitsamiouli (Comores), avy eo tany Ilaka centre (Fianarantsoa), ary tany Sainte Marie. Niandraikitra ny sampana momba ny fandidiana tao Farafangana, Manakara ary tao Befelatanana ihany koa izy.

## II-NY FIAINANY NY KANTO

Mbola kely izy dia efa liana tamin'ny famakiana lahatsoratra sy ny boky teny malagasy. Vao folo taona monja dia efa nahavoavaky manontolo ny Baiboly sy ny antontan-gazety (Ny mpandinika) nisy ny laharana maro nivoaka tao anatin'ny roa na telo taona, ary voatambatra ho boky hita tao an-trano ny tamin'izany vanim-potoana izany. Nanomboka nanoratra rehefa tsy amperin'asa intsony, satria afaka tsy afaka nanoratra izy nandritran'ny fotoana nianarany.

#### Boky nosoratany
-10 novambra 1975: I Vola (nahazo ny loka tamin'ny Akademia Malagasy tamin'ny 1976).

- Novambra 1976:  Mitaraina ny tany (tantara foronina)

## LOHARANO

# https://www.moov.mg/article/80862-lecture-tefy-traduit-mitaraina-ny-tany
# https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd
Fanabeazana ara-pananahana

Miha-zava-dehibe ny fanabeazana ara-pananahana , indrindra hoan'ny tanora , eo anatrehany fiovana sy fivoaran'ny fiarahamonina ankehitriny .Raha Mbola tsy dia mazava tsara sy heverina ho lohahevitra saro-tantaraina eto Madagasikara io resaka io , dia miseho amin'ny endrika mibaribary ny voka-dratsy ateraky ny tsy  fahalalana ampy momba azy io . Ao ny fanambadiana sy ny fitondrana  vohoka aloha loatra , ary ny fanararaotana ara-nofo

## Famaritana

Fanabeazana ara-panaahana  dia fomba fampianarana mikasika ny vatana, ny firaisana ara-nofo, ny fitondrana tena, ny fifandraisana, ary ny fiarovana amin’ny aretina sy fitondrana vohoka tsy niriana. Izy io dia tsy voafetra amin’ny resaka ara-batana fotsiny, fa mandrakotra ihany koa ny lafiny ara-tsaina, ara-piarahamonina, ary  ara - kolotsaina.

.
.

## Tantarany
Tamin'ny taona 1955 no nahitana voalohany ny fanabeazana ara-pananahana an-tsekoly tany Soeda. Efa taty amin'ny taona 1968 izany vo hita tany Alemaina, 1970 s izany vo hita taratra tany Skandinavy, Pays-Bas, Soisa, Aotrisy, efa taty amin'ny taona 1990 sy 2000 izany vao hita tany Frantsa, Angletera, Portogaly,...

## Antony sy fiantraikany
Ny antony iray lehibe hanamafisana fanabeazana ara-nofo dia ny fahanteran'ny fahalalana sy ny tsy fahampian' ny fampianarana manokana amin'izany. Betsaka ny tanora tsy mahafantatra tsara momba ny Antony sy ny fiiraisana ara-nofo , ka izany dia mitarika : fitondrana vohoka aloha loatra , fiterahana tsy niriana , fanolanana sy fanararaotana ara-nofo , fiparitahan' ny VIH/SIDA sy ny aretina mifindra avy aminin'ny firaisana .

## Fepetra ara-dalalana

Tany Tajikistan, tamin'ny 25 Febroary 2015, lany tao amin'ny antenimieram-pirenena ny lalàna manambara fa hampianarina any amin'ny sekoly ambony ny fanabeazana ara-pananahana, izy io dia ho fanovana sy fanitsiana ny lalàna momba ny zo ara-pananahana.

Tany amin'ny taoana 2006, tany Filipina anefa, nanohitra ny fisian'ny fanabeazana ara-pananahana  tsy ho ao anaty taranja ianarana ny sekoly katolika noho izy io mamparisika ny zatovo hiditra amin'ny resaka firaisanan ara-nofo fa notohizana natao tany amin'ny sekolim-panjakana ihany io taranja io.

## Loharano
Esperidião Amin

**Esperidião Amin** Helou Filho dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 21 Desambra 1947 tao Florianópolis.    Teraka tao amin'ny fianakavian'ny mpandraharaha sy mpanao politika niaviany Libaney izy, voafidy ho governoran'ny fanjakan'i  indroa ary ben'ny tanàna indroa tao amin'ny tanànan'i Florianópolis, renivohitra. Izy no Loholon'ny Repoblika teo anelanelan'ny 1991 sy 1999 ary filoha nasionalin'ny Antoko Progressistas.
Zo maha olon'ireo voafonja eto Madagascar

Manerantany, dia ratsy avokoa ireo Fepetra ny zo maha olona ireo voafonja. Manana zo fototra ohatran'ny olombelona rehetra ihany anefa izy ireny.

## Tantarany
Anisany mpikambana ao anatin'ny Firenena mikambana (Nation unies)  i Madagasikara ka mankatò ireo fanampahan-kevitra entitra iraisam-pirena . Taminy 1957, ny fanampahan-kevitrin'ny Firenena mikambana nametraka Ireo lalàna mifehy ireo voafonja "règles minima pour le traitement de détenus". Narahin'ny ny "les principes fondamentaux au traitement des détenus" Izay nolaniana sy neken'ny fivoriambe n'y Firenena mikambana tamin'ny 14 desambra 1990.

## Ireo fonja malagasy sy ny zava misy:

Tsy fahampian-tsakafo, tsy fahampiana na tsy fisian'ny fikoloam-pahasalamana ary  tsy fahampiana fahafenoana mihoam-papana no hita amin'ireo fonja manerana ny nosy. Ohatra ny fonja ny  Antanimora izay namboarina ahazaka voafonja 800, tamin'ny 2019 miisa 4352 no voafonja mipetraka tao ka ny 498 vehivavy. Any Manakara, raha namboarina hitazomana voafonja 121, ny fonjan' ny manakara miiisa 700 eo eo ny voafonja ao tamin'ny septambra 2018. 

#### Ara pahasalamana:
Tsy fanana toeram-pasalamana na fikarakarana vatana , eo koa ireo fandavan'ireo tompon'andraikitra  ireo voafonja  hivoaka hitsabo-tena, ka mahatonga fahafatesana.

## Loharano
Alto Alegre do Pindaré

**Imperatriz** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i Maranhão ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 31.967 mponina.  Ny halavirana mankany an-drenivohitra (São Luís): 219 km

## Renirano
*Rio Pindaré

## Jereo koa
* Brazila
** Maranhão

## Tsiahy
Ny fahafahana

## I-FAMARITANA

### 1-Ara-piforonan-teny:
Ny atao hoe fahafahana dia azo avy amin'ny fototeny hoe: "afaka ", midika hoe: fialana amin'ny geja na sakana.

### 2-Ara-kevitra:
•Ny fahafahana dia famelana ny olona iray hanao izay tiany hatao rehetra , izany hoe, miaina malalaka tsy misy faneriterena.

•Ny fahafahana dia midika fahaleovan-tena, izany hoe, fananana zo manokana, fanana ny maha izy azy ny tena.

•Ny fahafahana ihany koa, dia fialana amin'ny fanangejana sy ny fanandevozana, fialana amin'ny didy jadona, mizaka tena ary mijoro amin'ny maha izy azy.

### 3-Araka ny hevitry ny mpanoratra:
•Hoy Georges ANDRIAMANANTENA, ao amin'ny tononkalony mitondra ny lohateny hoe: "Ny tantara":

Raha tsy misy andro tapaka,

Moa ianao olon'afaka?

Ny fahafahana androany,

Misy maty ho an'izany

DINITRA, tak 119,

6 desambra 1996

Izany hoe, ny fahafahana dia tsy mora azo fa mila takiana mafy mihitsy, misy ady.

•Hoy i Clarisse RATSIFANDRIHAMANANA, ao amin'ny tononkalo, mitondra ny lohateny hoe: "Inoako ny fahafahana"

Ny fahafahana iriako, ny fahafahana tadiaviko,

Tsy ho ahy irery ihany, fa ireo izay notiaviko,

Ato iriako koa hifoka ilay antitra angatahina,

Namboloiny isanadro ao an-dalam-pivavahana.

Gazety: inona no vaovao?

Ny fahafahana dia natao ho an'ny vahoaka rehetra.

## II-NY KARAZAM-PAHAFAHANA

Misy karazany roa ny fahafahana:

•Fahafahan'ny isambatan'olona na sokajin'olona

•Fahafahan'ny firenena na fahaleovan-tenam-pirenana.

## III-NY LANJA AMAN-KASIN'NY FAHAFAHANA

Zava-dehibe sy sarobidy eo amin'ny fiainan'ny olona ny fahafahana. Mitaky adidy aman'andraikitra lehibe eo amin'ny fiainana anefa ny fahafahana, noho izany, ny olona afaka dia olona gejain'ny adidy sy ny olona aman'andraikitra isankarazany, olona mahalala tsara ny andraikitra manandrify azy.

## IV-NY TOETRA TAKIAN'NY FAHAFAHANA

Ny fananana fahafahana dia midika ho fanaovana izay tiana atao fa fehezin'ny saina mandanjalanja sy ny fitsipika apetrakin'ny fiarahamonina ary ny lalàna eto amin'ny tany sy ny firenena.

Ny hoe saina ma'danjalanja anan'ny tsirairay dia olombelona izay miavaka amin'ny biby nohon'ny saina , afaka mametra ny fihetsiny sy ny teny avoakany.

## V- NY VOKATRY NY FANANANA FAHAFAHANA

#### 1-Voka-dratsy:
•Manao fanaparam-pahefana ny olona iray tompon-pahefana,

•Lasa manao fihoaram-pefy,

•Miteraka fitiavan-tena sy fireherehana,

•Fanaovana tsinontsinona ny hafa.

#### 2-Vokatra tsara:
•Mampilamina sy mampirindra ny fiainam-piarahamonina,

•Malalaka ny fomba fanehoan-kevitra,

•Mahatonga ny fahaleovan-tenan'ny tsirairay,

•Manjaka ny demokrasia,

Mampitombo ny hasina.

## LOHARANO

1-https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd

2-http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=511fahafahanz
Denis A. H. Andriamandroso

**Denis Andriantasy Helison Andriamandroso** dia masoivohon’ny Repoblikan’i teo aloha tany  (2002-2006), sy . Teraka tao Antsirabe tamin’ny taona 1945 izy ary maty ny 15 Novambra 2024 tao Strasbourg (Alsace).

Niavaka ny tenany tamin’ny fandroahana ny lehiben’ny mpanongam-panjakana Mariette Imbinina tao amin’ny masoivoho ao Pretoria.
## Jereo koa
Progressistas

**Progressistas**, na **PP** raha fintinina, dia antoko politika ao . Hatramin'ny taona 2017 dia nantsoina hoe *Partido Progressista* (anglisy: *Progressive Party*). Izy io dia maneho ny toeran'ny mpandala ny nentin-drazana.

Ny antoko dia naorina tamin'ny 1995 ho Partido Progressista Brasileiro tamin'ny alàlan'ny fampiraisana ny PPR sy ny PP teo aloha. Tamin'ny 4 Aprily 2003, dia novana anarana hoe **Partido Progressista**.

*Homepage: Progressistas
Ny fandrosoana

## I-FAMARITANA

### 1- Famaritana ara-bakiteny
Ny atao hoe fandrosoana dia azo avy amin'ny fototeny hoe: "roso", nahazoana ny sampanteny hoe: "mandroso" na "miroso" izay midika hoe: fialana amin'ny toerana iray ho any amin'ny tsaratsara kokoa.

### 2- Famaritana ara-kevitra
• Ny fandrosoana dia fialana amin'ny toe-javatra tsotsotra na ratsy mankany amin'ny tsaratsara kokoa.

• Ny fandrosoana dia azo adika hoe: fiezahana hanavao ny tsy mety na fanaovana dingana lehibe mankany amin'ny fivoarana.

### 3- Famaritana araka ny hevitry ny mpanoratra
•Régis Rajemisa RAOLISON: "ny fandrosoana dia fivoarana ho any amin'ny tsaratsara kokoa, vokatry ny fitaram-pahalalana sy fahaizana".

• Emilson Daniel ANDRIAMALALA: " ny antsoina hoe fandrosoana dia fahitan'izay heverin'ny olona iray ho izao tontolo izao".

## II- NY LOHARANO NIPOIRAN'NY FANDROSOANA

•Miezaka mahaleo tena, ary tsy miankin-doha amin'ny hafa,

•Fanarahana ny zava-boavao,

•Fifaninana amin'ny olona maro,

•Fanana ezaka sy finiavana entina manatsara ny fiainana.

## III- NY TANORA MANOLOANA NY FANDROSOANA

•Eo amin'ny fiainana dia ny tanora no liam-pandrosoana indrindra. Voalaza matetika aza fa ny tanora dia sakaizan'ny fandrosoana. Eo indrindra no ilàna ny fahaiza-mandinika, satria ny fandroasoana dia toy ny zava-drehetra ihany, misy lafy tsara ary misy lafy ratsy.

•Ny atao hoe: "tanora", tsy vesatry ny fiarahamonina, tanora mahay manavaka ny tsara sy ny ratsy, indrindra manoloana ireo zavatra nentin'ny vahiny.

•Tanora mana-tsaina sy tia karokaroka,

•Manaiky sy manaja ny lalàna eo amin'ny fiarahamonina.

## IV- NY ILÀNA NY FANDROSOANA

•Mitondra fanavaozana ny fandrosoana. Ao anatin'izany indrindra ny fanavaozana ny fomba fisainana, fomba fiainana ary ny fomba fiasa,

•Miteraka fahalalana ny fomba fampiroboroboana ny maha olona,

•Mampivetra ny fiarahamonina, mitondra zava-baovao.

## V-NY VOKATRY NY FANDROSOANA

#### 1- Voka-dratsy
•Manimba ny kolontsaina,

•Manova sy manimba ny toetsain'ny tanora,

•Manimba ny tontolo iainana sy ny fahasalamana,

•Miteraka herisetra ny firoboroboan'ny fitaovam-piadiana.

#### 2- Voka-tsoa
•Manamora ny fiainana, fifandraisana (ohatra: amin'ny alalan'ny tambajotra-tserasera),

•Manamora sy manafaingana ny asa atao ny fampiasana ny fitaovana môderina,

•Mampitombo ny fahaizana amam-pahalalana.

## LOHARANO
1-https://www.soratra.org/tantara-1/fandrosoana

2-https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde
Banga ridana

Banga ridana dia teny entina mamaritra izay tsy fisian'ny nify intsony eo amin'ny ativava ambony sy/na ny ativava ambany, izany hoe na vitsivitsy sisa ny nify tavela na tena tsy misy intsony.

Tsy mitovy hevitra amin'ny Banga nify izy io, izay kambanteny entina mamaritra ny tsy fahampian'ny nify vitsivitsy saingy mbola misy nify maroaro tavela. Indraindray ihany koa dia afohezina amin'ny teny hoe Banga fotsiny izy io. Ohatra amin'izany ity ohabolana misy ny teny hoe banga ity: "Manaram-po ohatra ny banga mihomehy alina.
Martina Útlá

**Martina Útlá** dia mpilalao volley mizaka ny zom-pirenen'i Tsekia teraka ny 17 juillet 1985 tao Nový Jičín1,92 metatra   ny halavany ary nilalao ho mpanafika mpandray .Voasafidy in'efatra ambin'ny folo izy ho an'ny ekipa nasionalin'ny Repoblika Tseky .
Ny literatiora am-bava

Literatiora Zava-kanto izay  nolovaina tamin'ny Ntaolo Malagasy ary nampitampitaina am-bava tamin'ny alalan'ny fitantarana.

__TOC__

## Famaritana

Ny literatiora am-bava dia ireo lahateny na lahabolana nampiasain'ny Ntaolo mba nanehoany ny heviny, ny fihetseham-pony,...talohan'ny nahatongavan'ny soratra. Ny literatiora am-bava dia literatiora tononina fotsiny, tanisaina fotsiny. Miampitapita tamin'ny alalan'ny lovantsofina ny fomba fitantarana indrindra fa ny soatoavin'ny fiarahamonina sy ny literatiora izany hoe aminy alalany vava no ampiasaina azy .

Ny literatiora izany dia Zava-kanto nohentiny Ntaolo taloha ampitana hafatra, hoentina mananatra ka natao aminy alalany vava .

Samy manana ny mampiavaka azy ny faritra maro teto Madagasikara ka nisongadina tamin'izany ireto: angano, ankamantatra, kabary, ankifidy, hainteny, sôva, tôkatôka, jijy, beko, takahontsy, sokela,...

## Mpandray anjara amin'ny literatiora am-bava
Ny mandray anjara amin'ny literatiora am-bava dia ny mpitantara , mpihaino,mpikabary,mpanao hainteny,mpihira.

Ny literatiora am-bava dia tsy literatiora ratoa ka tsisy mpihaino sy mpandray anjara mivantana(mpitantara, mpikabary....)

## Karazany

Misy karazany roa ny literatiora am-bava:

* Lahabolana
* lahateny

### Lahabolana
Lahabolona mirindra: sôva, tôkatôka, jijy, beko, horija,...

Lahabolana tsotra: angano, ankamantatra, ohabolana, ankifidy,...

### lahateny
* ny kabary
* ny hainteny 

Ireo karazany ireo ihany koa dia misy ny karazany natao anabehazana sy hampitana vaovao sy soatoavina 

## Ny mampiavaka ny literatiora am-bava

* Tsy manavaka sokajin'olona na saranga,
* Iarahan'ny rehetra manantontosa, na mivantana na an-kolaka,
* Foronina eo no ho eo,
* Tsy misy tompony.

## Ireo tara-kevitra hita tamin'ny literatiora am-bava
* Fifankatiavana,
* Fihavanana,
* Fanentanana hamokatra,
* Fikaloana na fandokoana ny zava-boahary...

## Ireo toetran'ny literatiora am-bava

Tso-po amin'ny fitantarana : ampitahina amin'ny alalany fitantarana sy sarin-teny samihafa mampitolagaga sy milantolanto Ary mapihentana ny mpihaino.

## Ny anjara toeran'ny literatiora am-bava

* Natao hampitana vaovao 
* Natao hampitana hafatra 
* Natao hitahirizana tantara sy kolo-tsaina 
* Nohentiny fampianarana Natao fialam-boly 

## Loharano
# https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde
# https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291
# https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291
# https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291

## Tsiahy
Coco Gauff

**Cori Dionne ''Coco'' Gauff** dia mpilalao tenisy mizaka ny zom-pirenen'i , teraka ny 13 Martsa 2004 tao Delray Beach, Florida.

Ny zava-bitany lehibe indrindra hatramin'izao dia ny fandresena ny US Open 2023 sy ny French Open 2025.

## Jereo koa
Venus Williams

**Venus Ebony Starr Williams** (teraka ny 17 Jiona, 1980) dia mpilalao tenisy amerikanina tsy mavitrika. Voasokajy ho laharana voalohany eran-tany eo amin’ny sokajy vehivavy avy amin’ny WTA nandritra ny 11 herinandro izy, ary laharana voalohany maneran-tany teo amin’ny olon-droa vehivavy nandritra ny valo herinandro. Nahazo anaram-boninahitra tokana 49 WTA Tour-level i Williams, anisan'izany ny lehibe fito (dimy tamin'ny Wimbledon ary roa tamin'ny US Open), ary koa ny medaly volamena olimpika tamin'ny Lalao Olimpika Sydney 2000. Nahazo anaram-boninahitra 22 ihany koa izy, anisan'izany ny lehibe 14 sy ny medaly volamena telo olaimpika.

Miaraka amin'i Serena Williams zandriny vavy, i Venus Williams dia notarihin'ny ray aman-dreniny Oracene Price sy Richard Williams. Nivadika ho matihanina tamin'ny 1994 izy ary nahatratra ny famaranana lehibe voalohany tamin'ny US Open 1997. Tamin'ny taona 2000 sy 2001, i Williams dia nahazo ny anaram-boninahitra Wimbledon sy US Open, ary koa ny medaly volamena tokana tamin'ny lalao Olimpika tao Sydney.

## Jereo koa
Elisé Romuald

I **Richard Romuald Elisé**, izay atao hoe **Elisé Romuald**, dia mpanao gazety sady olon' ny kolontsaina. Teraka ny 21 jona 1995 tao Ampasimbe Manantsatrana,  distrika Fenoarivo Atsinanana, izy. Lehibe tao amin'ny Fokontany Andranomiditra, kaominina sy distrika Soanierana Ivongo, Faritra Analanjirofo ny lehilahy. Izy dia nitondra lenta ny kolontsain' ny  Betsimisaraka. Nanomboka ny taona 2024 izy no nitarika ny sampana fampiroboroboana ny tenim-paritra tao amin' ny Minisiteran'ny Serasera sy ny Kolontsaina. Mpikabary nanomboka ny taona 2015 izy sady nanoratra tantara an-tsehatra tamin'ny radio, namoaka tononkalo sy lahatsoratra ary nanolotra seho nentim-paharazana.

## Ny sekoly nianarany sy ny fianarany

* EPP Andranomiditra (2001-2004), 
* Tsirarafana (2004-2005), Soanierana ivongo
* École  Privé Mixte Tsimanavaka Soanierana Ivongo (2005-2006)
* Collège Mahavanona Soanierana Ivongo (2006-2009)
* Lycée Privé Mixte Avenir Soanierana Ivongo (2009-2013)
* Oniversiten'Antananarivo: Fakiolten'ny Teny aman-tSoratra ary Siantsan'ny maha Olona (FLSH), 
* Sampana Teny sy Lahabolana ary Riba malagasy (2013-2019)
* Nandalina manokana momba ny teny sy ny fiteny malagasy izy.

## Ny asa sy ny sehatra efa nataony

* Mpanao gazetin'ny Radio Nasionaly Malagasy (RNM) (2020-2021)
* Mpanolotra ny Vaovao an-tsarin'ny Televiziona Malagasy (TVM) (2020-2021)
* Mpanao gazety tao amin'ny Dépêche Informative Tararatra (agence nationale de presse) (2022-2023)
* Lehiben'ny sampan-draharaha misahana ny Fampiroboroboana ny fitenim-paritra ao amin'ny Fitaleavana misahana ny Fampiroboroboana ny teny malagasy ao amin'ny Minisiteran'ny Serasera sy ny Kolontsaina nanomboka ny  2024.

## Sehatry ny kanto, ny teny, ny soratra ary ny kolontsaina

* Mpikabary nanomboka ny taona 2015
* Mpanoratra tantara fihaino amina onjampeo nanomboka 2016. Anisan'izany ny "Tsiny tsy hamono" (RDB), "Anjara tsy mba miolaka" (RDB), "Fanambadian-jaza" (RDB), "Fanomezan-drafilahy (RDB),  "Mariazy kambana" (Record FM),  "Asa fa tsy kabary" (RNM), "Harenan'olona" (RNM) ...
* Namoaka sanganasa (tononkalo sy lahabolana) ary lahatsoratra an-gazety sy revio, toy ny tao amin'ny Tora-kanto an'ny gazety *La Vérité*,  Revio *Fanjary* an'ny Aomôneria Katôlika Oniversitera eto Madagasikara (ACU-M) ...
* Efa naneho an-tsehatra ny rasavôlagna, ôsiky sy jijy, angano betsimisaraka..., toy ny tao amin'ny IKM Antsahavolana (15/01/24), Havoria Anosy (20/03/24)...
* Nahazo ny mari-boninahitry ny kanto sy ny soratra ary ny kolontsaina "Chevalier de l'ordre des arts, des lettres et de la culture malagasy (15/01/25)
* Namoaka ny boky *Lahabolana betsimisaraka* ny 5 jona 2025 tao amin'ny Tranombokim-Pirenena i Elise Romuald.

## Loharano nanovozan-kevitra
Mpanjaka malagasy ankehitriny

Eto Madagasikara, na dia nifarana tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 tamin' ny fanjanahantany frantsay (taona 1896) aza ny fitondra-mpanjaka, dia mbola misy **mpanjaka** na **ampajaka** na **lehibe** ara-drazana maromaro tamin' ny ara-tandindona sy ara-kolontsaina ary ara-pivavahana. Tsy mitana fahefana ara-pôlitika ôfisialy intsony izy ireo, fa mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fiainam-piarahamonina, amin' ny fombafomba, amin' ny fitandroana ny fomban-drazana, ary indraindray amin' ny fanelanelanana ara-tsôsialy.

## Rohy ivelany

* "Mby aiza, 130 taona aty aoriana", *L'express de Madagascar*.

* "Mpanjaka", *Taniko Madagasikara*
Serena Williams

**Serena Jameka Williams ** (teraka ny 26 septambra 1981) dia mpilalao tenisy matihanina taloha amerikana. Izy no laharana voalohany eran-tany amin'ny vehivavy tokan-tena avy amin'ny Women's Tennis Association (WTA) nandritra ny 319 herinandro (fahatelo indrindra amin'ny fotoana rehetra), ary nahavita in-1 in-1 tamin'ny faran'ny taona. Nahazo anaram-boninahitra tokana 73 WTA Tour i Williams, anisan'izany ny anaram-boninahitra lehibe 23 ho an'ny vehivavy — ny be indrindra tamin'ny vanim-potoana Open, ary faharoa indrindra tamin'ny fotoana rehetra. Izy no hany mpilalao nahavita asa Golden Slam amin'ny olon-tokana sy ny olon-droa

## Jereo koa
*Venus Williams
Ostrava

I **Ostrava** (poloney: *Ostrawa* ;alemà: *Ostrau*) dia tanàna iray any avaratra-atsinanan'ny Repoblika Tseka ary renivohitry ny Faritra Moravia-Silesia. Misy mponina 283 000 eo ho eo. Any amin’ny 15 km miala ny sisin-tany amin’i Polonina no misy azy, eo amin’ny fihaonan’ny renirano efatra: Oder, Opava, Ostravice ary Lučina. Ostrava no tanàna fahatelo lehibe indrindra ao amin'ny Repoblika 

## Jereo koa
* Repoblika Tseka
Ivan Lendl

**Ivan Lendl** dia mpilalao tenisy mizaka ny zom-pirenen'i sy  teraka ny 7 Martsa 1960 tao Ostrava. Noheverina ho iray amin'ireo mpilalao tenisy lehibe indrindra amin'ny fotoana rehetra, izy no laharana voalohany eran-tany amin'ny lehilahy tokana avy amin'ny Association of Tennis Professionals (ATP) nandritra ny 270 herinandro (fahaefatra indrindra amin'ny fotoana rehetra), ary nifarana in-efatra ho laharana faha-1 amin'ny faran'ny taona. Nahazo anaram-boninahitra tokana miisa 94 i Lendl, anisan'izany ny lehibe valo

## Jereo koa
Literatiora an-tsoratra

## FAMARITANA

### •Ara-kevitra:
Ny literatiora an-tsoratra dia fanehoan-kevitra, famoahana ny  fihetseham-po sy ny aingam-panahy amin'ny alalan'ny soratra ho tonga haren-tsaina azo kirakiraina sy tehirizina.

Ny literatiora an-tsoratra dia fitambaran'ireo asa soratra rehetra novokarin'ny mpanoratra sy ny pôeta.

### •Araka ny mpandinika:
RAHAINGOSON Henri(Di), in Amboara voafantina, tak:24, jolay 1942: "Ny literatiora an-tsoratra dia fanehoan-kevitra sy fihetseham-po ary aingam-panahy amin'ny alalan'ny soratra ka manome haren-tsaina azo ampiasaina sy tehirizina".

Ny literatiora an-tsoratra zany dia fanehon-kevitra sy fihetseham-po izay avy amin' ny Aingam-panahy Ilay atao aminy alalany soratra (teny).
## NY KARAZANY

Misy karazany roa ny literatiora an-tsoratra:

#### •Ny lahatsoratra mirindra: izany hoe natao milamina sy misy rafitra milamina .
ny tononkira, ny tononkalo

#### •Ny  lahatsoratra tsotra:
sombin-tantara, tantara foronina, tantara tsangana, ny lahatsoratra famotopotoran-kevitra.

## LOHARANO

# https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd
# https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291
Tôkatôka

## Famaritana

Ny tôkatôka dia lahabolana mirindra amin'ny fiteny betsimisaraka, ahitana filazalazana toetran-javatra, fitanisana fihetseham-po.

Amin'ny lanonam-pifaliana samihafa no hanatanterahana azy.

Fototeny verin-droa avy amin'ny fototeny hoe: >, izay midika hoe:>, io fototeny io no niavin'ny matoanteny hoe: "mitôka", izay midika hoe: "manamasina".

## Ny endrika isehoany

Miendrika tononkalo natao hotononina na hotanisaina ampahibemaso ny tôkatôka.

Mivantana amin'ny ankapobeny ny fomba filazan-javatra fa tsy miolakolaka toy ny amin'ny hainteny.

## Loharano

1.https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291

2.https://fr.scribd.com/document/747910307/Lit-Literatiora-am-bava

3.https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd
Henry III, Emperora Romana Masina

**Henri III** (alemà *Heinrich III*) * 28 Oktobra 1016 na 1017; † 5 Oktobra 1056) avy amin'ny tarana-mpanjaka Salian dia mpanjakan'ny Empira Romana Masina nanomboka tamin'ny 1039 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny 1056 ary emperora nanomboka tamin'ny 1046.

Tamin'ny fahatanorany, i Henry dia nasandratry ny rainy, Conrad II, tamin'ny 1028, ary nanome ny duchies of  sy Swabia.

## Ny fiainany manokana
I Conrad II, Emperora Romana Masina no rainy. 

## Emperoran'ny

## Jereo koa
Montbéliard

**Montbéliard**, dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Montbéliard, ao amin'ny departemantan'i Doubs, ao amin'ny faritr'i Bourgogne-Franche-Comté, ao .

## Tantara
Nanomboka tamin'ny 1042 ka hatramin'ny 1793, ny tanàna dia anisan'ny Empira Romana Masina ary namorona ny foiben'ny County, avy eo ny Principality of Montbéliard (Grafschaft Mömpelgard), naorin'ny Emperora Henry III an'ny Empira Romanina Masina. Nanomboka tamin’ny 1407 ka hatramin’ny 1793, dia an’ny Counts of Württemberg izy io, ary tsy nitsahatra niteny frantsay, na dia nisy fitsarana alemà aza indraindray nibodo ny lapa. Avy amin'ity trano ity no nidinan'ny Princess *Sophia Dorothea von Württemberg*, vadin'i Tsar Paoly I (Rosia) avy any Rosia. Ny mpikambana rehetra ao amin'ny Tranon'i Romanov, izay nitondra an'i Rosia hatramin'ny 1917 ary mbola misolo tena ankehitriny, dia taranaka.

Tamin’ny taonjato faha-16, dia nanaraka ny Fanavaozana Protestanta i Montbéliard, nanaraka ny dian’ny Repoblikan’i Mülhausen sy ireo tanàna . Loterana ny Printsy Württemberg.
Taganrog

**Taganrog ** (rosiana: *Таганро́г* , okrainiana : *Таганріг*; *Tahanrih*) dia tanàna seranan-tsambo any atsimon'i  eo amoron'ny Ranomasin'i Azov eo am-bavan'ny Reniranon'i Don (ony) misy mponina 257.681 (hatramin'ny 14 Oktobra 2010). Ao amin'ny faritr'i Rostov no misy azy ary izy no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'io faritra io aorian'i Rostov-on-Don.
Medaly volamena

Ny **medaly volamena** dia medaly atolotra ho an'ny fahombiazana ambony indrindra amin'ny sehatra tsy miaramila. Ny anarany dia avy amin'ny fampiasana ampahany kely amin'ny volamena amin'ny endrika fametahana na firaka amin'ny fanamboarana azy.

## Lalao Olimpika
Tamin'ny Lalao Olimpika fahavaratra 1896, nahazo medaly volafotsy ireo mpandresy. Nanomboka tamin'ny 1904, nahazo medaly volamena ny mpandresy, ny faharoa nahazo ny medaly volafotsy ary ny fahatelo nahazo ny medaly alimo.
Amin’ny Lalao Olimpika maoderina, ireo mpandresy amin’ny taranja ara-panatanjahantena dia mahazo medaly volamena ho fankasitrahana ny zava-bitany.
Ny atao hoe fandrosoana

## •NY ATAO HOE FANDROSOANA (Lahatsoratra)

Ny atao hoe fandrosoana dia fitatry ny faritra heverin'ny olona tsirairay ho >. Fony mbola toy ny biby ny olombelona, ka niaina tao an-davabato, dia ny tenany ihany, ary tsy nisy afa-tsy ny tenany no noheveriny ho >. Nony nandroso kelikely izy, dia nitatra ho ny vady aman-janany no >. Dia ny mpiray tanàna. Dia ny ny mpiray foko. Dia ny mpiray firenena...

Efa tonga eo izao ny androatokon'ny olombelona, fa mba hatraiza kosa ny faritra afatsika Malagasy?

Mampanongo tena ny hilaza fa tsy mbola mihoatra ny vady aman-janaka! Io faritra io, ary izany no mahatonga ny maro amintsika ho mora andairan'ny kolikoly sy ny lisi-bola isankarazany.

Efa hitantsika ny fahavoazana nateraky ny fianarana sadasada natondraky ny mpanjana-tany teto amintsika, ka notaizain'ny >: toetsaina mivandambandana, tsy ambony, tsy hendry tsy adala, tsy tsara tsy ratsy. Ary dia toetsaina toy izany no mbola atombotry ny ny fitiavan-tena, ka tsy tokony ahagaga raha mipoipoitra ohatra ny ahi-dratsy ny fanodikondinana volam-bahoaka.

Amin'ireo manam-pahaizana manokana momban'ny toekarena, dia tsy misy ve, na iray aza, tsy mahatakatra ny tsy fetezana ny firafitry ny toekarenantsika? Sa dia marina tokoa ilay fitenenana hoe: "Betsaka manam-pahaizana ny Malagasy fa vitsy ny manan-tsaina"?

Tsy ny tsy filana fanampiana avy any an-kafa ihany no fahaleovan-tena ara-toekarena, fa ny fijoroan'izany toekarena izany hahavita tena amin'ny vokatry ny taniny.

## Loharano

# https://www.tiatanindrazana.mg/fampianarana/fampandrosoana-ny-firenena-misy-ezaka-goavam-be-mbola-mila-atao-any-aminny-fanabeazana-61384.php
# https://www.tiatanindrazana.mg/edito/fantaro-ny-atao-hoe-fandrosoana-29968.php
Ny vola sy ny rariny

Tsy tao an-tsain'ny Malagasy intsony ity fanajana ny Rrariny noho ny maha-Rariny azy, fa noho izy entam-barotra azo amidy dia samy mampideradera azy ny isam-baravarana.

Azo amidy, satria firy tamin'ireo niantsoantso ny tsy fetezan'ny fitondrana teo aloha no nikatsaka tsimoramora hanatevina ny laharany nony nandre ny fikirintsan'ny Vola? Ary ny sisa? ... Azo itompoana fa ny sivy ampahafolon'ireo nanondro tena ho >, dia nihazakazaka handoro izay nivavahany, raha notolorana toerana ambony, izany hoe notambazan-karena!

Voatototry ny Vola ny Rariny!

Jerena ny ao avaratra: toy izany! Tombanana ny ao atsimo tsy misy hafa!.. Dia nitsimoka ho azy tao an'eritreritry ny Malagasy ity fisainana feno fahakiviana ity: "Tsy misy olombelona azo itokiana intsony!"

Lanin'ny sainao izany rijan-kevitra ajoron'ny fikambanana iray! Olona fantatrao sady ankasitrahanao ireo mpitolona ao anatiny!... Nefa dia tsy maintsy miahotra ianao, fa tsy azo sakanana ny fisokon'ny ahiahy tsy ihavanana hoe: "Sao dia..."

"Sao dia tetika somambisamby handrendreham-bahoaka, hahatongavana eo amin'ny toerana be vola indray ity?"

Na: "Sao... dia tsy haharesy ny tamby vola hataon'ny andaniny ny mpitarika, rahefa atsy ho atsy, ka hivarotra anao nony voavidy?"

Satria fivondronana firy tokoa moa no efa montsana tahaka izany, rehefa vokin'ny kolikoly ny mpiandraikitra azy?

Dia potika teo ny fifampatokiana. Satria rahefa potika ny fifampatokiana, dia foana ho azy koa ny firaisan-kina sy ny fifankatiavana!

(E.D. Andriamalala, 1947)

## Rohy ivelany

* https://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-80.html
* https://www.tiatanindrazana.mg/dossier/toekarena-sy-fampandrosoana-ireo-tsara-ho-fantatra-momba-ny-vola-31840.php
* https://www.tiatanindrazana.mg/edito/fantaro-ny-atao-hoe-fandrosoana-29968.php

## Loharano
Edward VI (Angletera)

I **Edward VI** (anglisy: *Edward Tudor*; * 12 Oktobra 1537 tao amin'ny Lapan'ny Fitsarana Hampton - 6 Jolay 1553 tao Greenwich) dia mpanjaka fahatelo tamin'ny tarana-mpanjaka Tudor ary Mpanjakan'ny  sy Irlandy nanomboka tamin'ny 1547 ka hatramin'ny 1553. ny sivy. Hatramin'ny nahafatesany teo amin'ny faha-15 taonany, dia nisy filan-kevitry ny governemanta nandritra ny fotoana nanjakany.

## Mpanjakan'ny Angletera

## Jereo koa
Richard III (Angletera)

I **Richard III (Angletera)**(*2 Oktobra 1452, tao amin'ny Fotheringhay Castle, Northamptonshire; 22 Aogositra 1485, akaikin'ny Market Bosworth, Leicestershire) dia mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny 1483 mandra-pahafatiny tamin'ny ady tao Bosworth. Izy no mpitondra anglisy farany tao amin'ny Tranon'i Plantagenet ary farany lavo teo amin'ny ady.

## Fandevenana sy Fandimby
Nozimbazimbaina sy naseho niboridana ny fatin'i Richard tao amin'ny The New Wake any Leicester.

Ny vanim-potoan'ny fanjakan'i Tudor dia nanomboka tamin'ny mpandimby an'i Richard, Henry VII (Angletera) Henry Tudor dia nanana fisalasalana rehetra momba ny fitakiany ny anaram-boninahitra mpanjaka nesorin'ny Parlemanta tamin'ny Novambra 1485.

## Mpanjakan'Angletera
Edward V (Angletera)

I **Edward V** (*2 Novambra 1470 -1483) dia Mpanjakan'i  tamin'ny 9 Aprily ka hatramin'ny 25 Jiona 1483. Izy no nandimby an'i Edward IV rainy, rehefa maty ity farany. Tsy nahazo satroboninahitra mihitsy i Edward V.

## Mpanjakan'Angletera
Edward IV

I **Edward IV** (*28 Aprily 1442 - 9 Aprily 1483) dia Mpanjakan'i Angletera tamin'ny 4 Martsa 1461 ka hatramin'ny 3 Oktobra 1470, avy eo indray nanomboka tamin'ny 11 Aprily 1471 mandra-pahafatiny tamin'ny 1483.

## Mpanjakan'Angletera
Henry VI (Angletera)

I **Henry VI** (*6 Desambra 1421 - 21 Mey 1471) dia Mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny 1422 ka hatramin'ny 1461 ary 1470 hatramin'ny 1471, ary niady hevitra tamin'ny Mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny 1422 ka hatramin'ny 1453. Zanaka lahitokan'i Henry V, izy no nandimby ny seza fiandrianana anglisy tamin'ny fahavalo volana nahafatesan'ny rainy. dadabe reny, Charles VI de France, fotoana fohy taorian’izay.

## Mpanjakan'Angletera
Article

Ny teny hoe **lahatsoratr**a, avy amin'ny teny latinina *artus* (“fanononana"), dia manondro singa mirindra avy .amin'ny korontana.

Ny lahatsoratra dia mety midika hoe:

* Lahatsoratra, amin'ny fitsipi-pitenenana, mpamaritra apetraka eo anoloan'ny anarana, mamaritra ny ambaratongam-pamaritana an'io anarana io;
* lahatsoratra, lahatsoratra miresaka lohahevitra iray manokana amin'ny asa iray misy lohahevitra maromaro;
** lahatsoratra an-gazety, lahatsoratra maneho ny zava-mitranga ankehitriny na tatitra, amin'ny gazety na gazetiboky,
** lahatsoratra raki-pahalalana, fidirana misy lahatsoratra sy fampahalalana hafa momba ny lohahevitra iray,
** lahatsoratra, ao amin'ny lalàna, ny fizarana fototra amin'ny lahatsoratra mpanao lalàna ( lalàna, fehezan-dalàna, fifanarahana, sns.); samy manana ny isa ahafahana mampiasa izany ho tondro;
* lahatsoratra, amin'ny famokarana, zavatra iray tantanana ao amin'ny rojom-pamokarana ;
* lahatsoratra, amin'ny varotra, iray amin'ireo entana amidy amin'ny fivarotana iray ;
* lahatsoratra, momba ny biby, ny ampahany tsirairay dia misy tandroka kely, tongotra, tarsus na taolana madinika amin'ny tongotry ny biby toy ny bibikely, crustaceans, hala, myriapods. ; Izy io koa dia manondro ny ampahany mandrafitra ny vatan'ny Arthropoda (Karazana biby manan-tongotra maro sy mizara) sy ny tahom-boninkazo ao amin'ny krinoida .
Ny tononkira maintimolaly

## FAMARITANA

Ny tononkira maintimolaly dia tononkira noforon'ireo kristiana, nandritra ny fanenjehana ny fivavahana kristiana, ka tsy fantatra izay namorona azy.

Tsy fantatra intsony ny ankamaroan'ny olona namorona ny hira kristiana tamin'ny androm-panenjehana. Tsy dia mahagaga loatra izany. Nitsinjara ho antokon'olona vitsivitsy ry zareo. Raha misy mahatsiaro > ka mahaforona hira dia nampianatra izany tamin'ireto namany. Ireo kosa indray rehefa tafaraka amin'ny antoko hafa any dia mitondra ny hira vaovao izay nianarany ary mandrakariva tsy voaresaka na izay niavian'ny hira na izay namorona azy.

## IREO HEVITRA VITSIVITSY IRAISAN'NY TONONKIRA MAINTIMOLALY

•Fiantorahana tanteraka amin'Andriamanitra amin'izay rehetra manjo ny tena, satria tsy misy fanantenam-bonjy hafa intsony ivelan'Andriamanitra. Izany dia niteraka finoana mafy orina tao am-pony, izay hita miharihary eo amin'ny tononkirany koa.

• Fampisehoana ny fahalemen'olombelona, ny maha-tavim-bilany ny aina araka ny tononkiran'i RAINISOA, nefa efa nohatanjahan' Andriamanitra sy nomeny hery mba hahazaka ny fitsapana ary hitory ny asany amin'ny olombelona,

• Fanantenana miredareda tao am-po, fanantenana fa na ho faty azy dia tsy maintsy horaisin'Andriamanitra any amin'ny toerana tsara lavitra noho izay iainana eto; fanantenana koa fa tsy maintsy hisava izao fanenjehana izao. Izay no hery nanohana azy teo amin'ny fiainany ka nahazakany ny mangidy indrindra.

## LOHARANO

http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=87
Henry VII (Angletera)

I **Henry VII (Angletera)**(Tudor) (teraka ny 28 Janoary 1457, tao amin'ny Castle Pembroke, Kambria; maty ny 21 Aprily 1509 tao amin'ny Lapan'i Richmond) dia Mpanjakan'i  sy Tompon'i Irlandy nanomboka ny 22 Aogositra 1485 mandra-pahafatiny, ary mpanorina ny tarana-mpanjaka Tudor.

Izy no mpanjakan’i Angletera farany nahazo ny seza fiandrianana teo amin’ny sehatry ny ady, rehefa nandresy an’i Richard III (Angletera) tamin’ny ady tao Bosworth.

## Fandimby ny seza fiandrianana
Henry VII dia maty tamin'ny 1509 taorian'ny aretina naharitra tao amin'ny Lapan'i Richmond. Nalevina tao amin’ny fasana iray tsara tarehy tao amin’ny Abbey Westminster niaraka tamin’i Elizabeth vadiny izy. Taorian’ny nahafatesany, dia nandimby ny seza fiandrianana i Henry VIII, mpanjakan' i Angletera zanany faharoa.

## Mpanjakan'Angletera
Richard II (Angletera)

I **Richard II (Angletera)** (*6 Janoary 1367 tao Bordeaux, Frantsa - c. 14 Febroary 1400), fantatra koa amin'ny anarana hoe *Richard of Bordeaux*, dia mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny 1377 ka hatramin'ny nanonganana azy tamin'ny 1399. Zanak'i Edward, Prince of Wales (nantsoina hoe Prince Mainty tatỳ aoriana), ary Joan, Countess of Kent. Maty tamin'ny 1376 ny rain'i Richard, ka namela an'i Richard ho mpandova ny raibeny, Mpanjaka Edward III; rehefa maty ity farany, dia nandimby ny seza fiandrianana i Richard, 10 taona.

## Mpanjakan'Angletera
Rariny (riba malagasy)

## Famaritana

### Famaritana ara-piforonan-teny
Ny teny hoe "rariny" dia avy amin'ny fototeny hoe: "rary", ahazoana sampanteny hoe: "mandrary" izay midika hoe: fametrahana singan'ahatra na rindra, na hisatra amin'ny toerana tokony hisy azy, mba hahazoana zavatra mirindra.

### Famaritana ara-kevitra
Ny rariny dia ny fametrahana ny tsirairay avy, amin'ny toerana tokony hisy azy, araka ny maha-izy azy sy ny tombotsoany mifanaraka amin'izany toerana izany.
## Toetrany

* "Fisaka ny rariny ka saro-tadiavina",

* "Fisaka ny rariny ka raha tsy tsikeraina tsy hita",

* Tsy maintsy ao anaty fiarahamonina hatrany no ahitana azy.

## Fepetra tsy mantsy tanterahina raha hanao ny rariny

* Tsy maintsy mahalala ny marina,

* Tsy maintsy manana fahatoniana, satria "y fo tezitra tsy ananan-drariny",

* Tsy maintsy manam-panahy hoentina mandanjalanja ny fihetsika manoloana ny olona hanaovana ny rariny.

## Olana amin' ny fampianjakana ny rariny

* Sarotra tadiavina ny marina,

* Ny olona tsirairay avy, samy manana ny fiheverena ny rariny,

* Ny tombotsoan'ny tsirairay no mibaiko ny rariny ho azy.

## Vokatry ny fampijoroana ny rariny

### Voka-tsoan'ny fampijoroana ny rariny

* Fifanajana eo anivon'ny mpiara-belona,

* Filaminan'ny mpiara-belona,

* Fandrosoan'ny fiarahamonina,

* Mahamaripototra ny fitondrana sy ny fahefana ...

### Voka-dratsin'ny fampijoroana ny rariny

* Fiononana amin'ny toerana misy ny tsirairay noho ny fahafaham-po amin'izay tombotsoa efa azony,

* Fitsitokotokoana eo anivon'ny fiarahamonina, izay miteraka fisaraham-bazana,

* Tsy fiezahana intsony eo amin'ny fiainana, tsy fivoarana,

* Fireharehana amin'ny amin'ny toerana misy azy, ...

## Loharano
1.https://fr.scribd.com/document/780256027/Tenina-mpandinika-y-ohabolana

2.https://fr.scribd.com/document/587298267/Malagasy-1ere

3.http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=97
Mpanjaka (malagasy)

Eto Madagasikara, ny **mpanjaka**, izay antsoina hoe **andriamanjaka** na **ampanjaka** any amin' ny faritra sasany, dia olona voahosotra na atsangana ho mpitondra ny fanjakana ifandovana. Atao hoe **mpanjakavavy** koa indraindray ny mpanjaka vehivavy.

Avy amin' ny fanakambanana ny hoe *mp-an-zaka*, ny teny malagasy hoe "mpanjaka", ary ny fototeny hoe *zaka* dia midika hoe "teny" na "lahateny" na "kabary" any amin' ny faritra atsimo-atsinanana, fa midika hoe "izay azo entina" kosa any amin' ny faritra afovoany, ary *mp*-, tovona famoronana anarana.

Any amin' ny faritra maro eto Madagasikara, ny teny hoe "mpanjaka" dia anondroana koa ny fianakaviana na ny sarangam-pokon' ny mpanjaka, ka mitovy amin' ny ataon' ny Merina hoe "andriana".

## Jereo koa

* Mpanjaka

* Mpanjaka malagasy ankehitriny
* Tantaran' i Madagasikara
Edward II (Angletera)

I **Edward II (Angletera)** (25 Aprily 1284 - 21 Septambra 1327) dia Mpanjakan'i Angletera nanomboka tamin'ny 1307 ka hatramin'ny nesorina tamin'ny Janoary 1327.

Zanakalahin'i Edward I an'i Angletera fahefatra, i Edward dia lasa mpandova ny seza fiandrianana taorian'ny nahafatesan'i Alphonso zokiny lahy. Nanomboka tamin'ny 1300, i Edward dia niaraka tamin'ny rainy tamin'ny fampielezan-kevitra tany Ekosy, ary tamin'ny 1306 dia nahazo knight izy tamin'ny lanonana lehibe tao amin'ny Abbey Westminster.

Nandimby ny seza fiandrianana i Edward ny taona nanaraka, taorian’ny nahafatesan’ny rainy.

## Mpanjakan'Angletera
Titre

Ao amin'ny tetikasa Wikimedia hafa:

lohateny, ao amin'ny Wiktionnaire

Ny teny hoe **lohateny** dia mety manana dikany maromaro :

* ny lohatenin'ny asa iray, navoaka na antontan-taratasy dia ny fanondroana an'io asa io ;
* anaram-boninahitra, toa an'i Faraona Egypta na anaram-boninahitra ambony / sampana / fanajana, tamin'ny Moyen Âge, izay fitaovana hanavahana ny olona samy hafa mitana ny fahefam-panjakana, alohan'ny hahatongavany amin'ny andro maoderina sy amin'izao fotoana izao ho mpamaritra haja mifandray amin'ny tombontsoan'ny mpanjaka. Hitantsika ihany koa ny anaram-boninahitra anjerimanontolo, izany hoe ny laharana omen'ny anjerimanontolo ho an'ny mpianatra, mpampianatra na olona efa nahazo diplaoma. ;
* anaram-boninahitra hoe *madame*, *mademoiselle*, *monsieur*, *maître*, *docteur* na *professor*, dia anarana iantsoana olona am-pilaminana.;
* ny fiarovana ara-bola (na fiarovana ) dia zo amin'ny vola sasany apetraka na ampindramina amin'ny orinasa na fiaraha-monina.;
* Ny anaram-boninahitra azo ampiharina dia, amin'ny fomba ara-dalàna, izay fanapahan-kevitra ara-pitantanana na ara-pitsarana, izay fifanarahana atao amin'ny endrika tena izy afaka manamarina ny fampiasana fomba fampiharana.;
* Ny titer dia, amin'ny simia, ny fandrefesana ny fatran'ny volumetrique amin'ny singa iray amin'ny vahaolana (ohatra ny tanjaky ny alikaola amin'ny zava-pisotro na ny tanjaky ny calcium ao amin'ny ra);
* Ny lohateny dia fandrefesana ny habetsahan'ny antibody novokarin'ny zavamananaina iray izay mahafantatra epitope manokana
* ny lohateny (na firaka) amin'ny zavatra metaly sarobidy dia ny firafiny amin'ny metaly iray. Any Frantsa, io anaram-boninahitra io dia omena amin'ny anaram-boninahitra arivo .

## Jereo koa

* Prédicat honorifique
Lahatsoratra

Ny **lahatsoratra** dia fitambaran-teny voasoratra mitondra hevi-dehibe iray na maro, ary manana rafitra manokana sy tanjon-kafatra mazava. Ampiasaina amin'ny sehatra maro ny lahatsoratra: asa soratra, fampianarana, siansa, fifandraisana, ary famoahana vaovao.

## Karazana lahatsoratra
# Lahatsoratra manazava – mitondra fanazavana momba zavatra iray. *Ohatra:* lahatsoratra siantifika, lahatsoratra amin’ny boky fampianarana.
# Lahatsoratra mitantara – manoritsoritra tantara na zava-nitranga. *Ohatra:* angano, tantara foronina, tantaram-piainana.
# Lahatsoratra maneho hevitra – maneho ny fiheveran’ny mpanoratra. *Ohatra:* lahatsoratra ao amin’ny gazety, lahatsoratra fanakianana.
# Lahatsoratra fampahafantarana – manome vaovao amin’ny fomba fohy sy mazava. *Ohatra:* fanambarana, toromarika, tolo-kevitra.

## Fampiasana sy maha-zava-dehibe
Ny lahatsoratra dia fitaovana lehibe amin'ny:

* Fifandraisana amin'ny olona maro.
* Fampitana fahalalana sy vaovao.
* Fanehoana ny maha-izy azy sy ny kolontsaina.
* Fanabeazana sy fanentanana.

## Firafitry ny lahatsoratra
Lahatsoratra tsara dia matetika manana:

* Lohateny – manambara ny votoatiny.
* Fampidirana – manome topy maso.
* Vatana – mitondra ny hevitra fototra.
* Famaranana – manome famintinana na fehiny.

## Rohy ivelany
Pejy

Ny **pejy** dia **takelaka iray ao anatin’ny boky****, [[gazety]], tranonkala, na antontan-taratasy**. Amin’ny ankapobeny, ny pejy dia mitondra **votoaty voasoratra** na **sary**, ary anisan’ny **mifandray sy manaraka** amin’ireo pejy hafa ao amin’ilay rakitra na fitaovana.
----

### Karazana pejy

# **Pejy an-tsoratra** – pejy misy lahatsoratra toy ny ao amin'ny boky, gazety, na gazety an-tserasera.   *Ohatra:* pejy faharoa amin’ny boky tantara.
# **Pejy amin’ny tranonkala (pejy web)** – iray amin’ireo **[[takelaka]] hita ao amin’ny** **[[aterineto]]**, izay azo jerena amin’ny alalan’ny fitaovana informatika.   *Ohatra:* pejy fandraisana amin’ny Wikipedia.
# **Pejy fotsy** – pejy tsy mbola misy soratra. Matetika ampiasaina amin’ny famaranana na amin’ny fanombohana boky.

----

### Anjara asan’ny pejy

* **Mampizara sy mandamina** ny votoatin’ny rakitra na boky.
* **Manamora ny fikarohana sy famakiana.**
* **Mampiseho vaovao iray manokana amin’ny toerana manokana.**
* Amin’ny tranonkala, ny pejy tsirairay dia **manana adiresy manokana (URL)** ary ahitana rohy mankany amin’ny pejy hafa.
Vaovao

### Vaovao
Ny **vaovao** dia **[[fampahalalana]] vaovao sy zava-mitranga** eny amin’ny fiarahamonina, izay ampitaina amin’ny olona amin’ny alalan’ny **fitaovam-pampahalalana** toy ny **[[gazety]], [[fahitalavitra]], [[radio]]**, na **internet**.
----

### Toetran’ny vaovao tsara
Vaovao tena ilaina dia tokony ho:

* **Vaovao** (tsy tranainy)
* **Marina** (tsy lainga na angano)
* **Mazava** (mora azo sy tsy manjavozavo)
* **Manan-danja** (ilaina ho fantatra amin’ny fiaraha-monina)
* **Maharaka fotoana** (manaraka ny zava-mitranga amin’izao fotoana izao)

----

### Karazana vaovao

# **Vaovao ara-politika** – momba ny fitondrana sy ny raharaham-panjakana.
# **Vaovao ara-toekarena** – momba ny toe-karena, ny vidim-piainana, ny asa, sns.
# **Vaovao ara-tsosialy** – momba ny fiaraha-monina, fianakaviana, kolontsaina.
# **Vaovao amin’ny loza sy zava-doza** – tranga tampoka toy ny lozam-pifamoivoizana, hain-trano, sns.
# **Vaovao mahafaly** – fety, fanambadiana, fandresena, sns.

----

### Loharanon’ny vaovao

* **Mpanao gazety** sy **mpitatitra vaovao**
* **Fampitam-baovao ofisialy** (avy amin’ny fanjakana na fikambanana)
* **Media media** sy **tranonkala**
* **Vavolombelona mivantana**

----

### Anjara asan’ny vaovao

* **Manabe** sy **mampahafantatra**.
* **Manaitra** sy **manetsika** ny olona amin’ny zava-misy.
* **Manamafy** ny demokrasia amin’ny alalan’ny fahalalaham-pitenenana sy fangaraharana.
* **Mampifandray** ny olona sy ny zava-mitranga manodidina azy.