open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Utrecht (faritany)

Ny faritanin'i **Utrecht (faritany)**, miaraka amin'ny renivohiny Utrecht, no faritany kely indrindra any . Any Holandy no misy azy io.

Tamin'ny 1 Janoary 2024, ny isam-ponina dia 1.400.187.

Ny faritanin'i Utrecht amin'ny ankapobeny dia ahitana ny tanànan'i Utrecht sy Amersfoort, avaratra andrefana, ary koa ny faritra vitsy mponina. Utrecht dia, ankoatra ny zavatra hafa, ny toeran'ny arseveka holandey sy ny foiben'ny Nederlandse Spoorwegen (NS) (Lalam-by holandey) ary koa ny banky sasany.

## Kaominina
Maastricht

**Maastricht** dia tanàna any . Io no tanàna lehibe indrindra ao amin'ny faritanin'i Limburg ary iray amin'ireo tanàna tranainy indrindra any Holandy.

## Toerana ara-jeografika
Maastricht dia any amin'ny farany atsimoatsinanan'i Holandy eo anelanelan'i Belzika (25km - Liège) sy Alemaina, eo amin'ny andaniny roa amin'ny Maas

## Jereo koa
*Fort Eben-Emael (Belzika - 10km)
Eindhoven

**Eindhoven** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Brabant Avaratra ao amin'ny  misy mponina 246 443.

## Toe-karena
Eindhoven dia toerana manan-danja ho an'ny Philips.

## Tsiahy
Lalan-dranon-kazo

Ny **lalan-dranon-kazo** dia ampahany amin' ny rafi-pitaterana ranon-kazon' ny zavamaniry ao amin' ny vondrona *[[Tracheophyta]]*. Misy lalan-dranon-kazo voahodidin' ny tambatsela mpiaro ny kiran-dravina. Miseho ao amin' ny lalan-dranon-kazo, izay misy amin' ny endrika roa, ny fitaterana ranon-kazo: ksilema sy flôema. Hita ao anaty fehezana na amboara, izay indraindray voahodidin' ny tambatsela mafy sy miaro mamorona ny taho, ireo tambatsela roa ireo. Misy koa ny tambatsela eo anelanelan' ny ksilema sy ny flôema, izay atao hoe kambiôma

Matetika ny ksilema no mitodika mankany amin' ny teza afovoany fa ny flôema kosa manalavitra ny teza afovoany. Ao amin' ny taho na faka dia midika izany fa manakaiky kokoa ny afovoan' ny taho na ny faka ny ksilema fa manakaiky aty ivelany koa ny flôema kosa. Ao amin' ny ravina, ny lafy mankany amin' ny ivo amin' ny ravina dia matetika ny lafy ambony, ary ny lafy mankany ivelany dia ny lafy ambany.

Entin' ny flôema, izay manakaiky kokoa ny lafy ambany, ny siramamy vokarin' ny zavamaniry miaraka amin' ny hazavan' ny masoandro. Mivelona amin' ireo siramamy ireo amin' ny fitsentsefana avy ao amin' ny flôema ny *[[Aphidoidea]]* sy ny *[[Cicadellidae]]* (ahitana ny jorery sy ny mitovitovy aminy). Izany no mahatonga ny *Aphidoidea* sy ny *Cicadellidae* ho hita matetika eo amin' ny lafiny ambany amin' ny ravina fa tsy eo ambony. Mety hiovaova be ny toeran' ny amboaram-pantson-dranon-kazo. Miankina amin' ny haben' ny fantson-dranon-kazo ny amboaram-pantson-dranon-kazo.

## Jereo koa

* Lisitry ny taovan-javamaniry
Almere

**Almere** dia kaominina fahavalo lehibe indrindra ao amin'ny Nederlandy ary kaominina lehibe indrindra ao amin'ny faritanin'i Flevoland. Misy mponina 226 630 ary eo anelanelan'i Amsterdam sy ny renivohi-paritany Lelystad.

## Tsiahy
Andriantsileliky

Ny **Andriantsileliky** na **Andriantsileleke** dia foko nonina tany amin' ny ilany atsimo-andrefan’ i Madagasikara (faritra misy ny Mahafaly) talohan’ ny nahatongavan’ ny Maroserana tamin’ ny taonjato faha-16. Nifindra monina tany amin’ ny faritra ny Maroserana izay notarihin’ ny andriandahy antsoina hoe Olembetsitoto, ary nifehy ny Andriantsileliky tamin’ ny farany. Navela hihazona tombontsoa sy sata manokana anefa ny Andriantsileliky na dia efa ny Maroserana no teo amin’ ny fitondrana.

## Jereo koa

* Mahafaly
Andriamaro (zanahary)

I **Andriamaro** dia zanahary (fanahy na andriamanitra) malaza teo amin’ ny kolontsaina sy ny fivavahan’ ny Maroserana, ary indrindra tao amin’ ny faritra Mahafaly, ary heverina fa niaro azy ireo. Andriamaro dia mifandray akaiky amin’ ny tantara sy ny fanekem-bahoaka ny Maroserana. Voalaza fa izy no nanampy ny Maroserana tamin’ ny fandresena sy tamin' ny fanorenam-ponenany tany amin’ ny faritra misy ny Mahafaly. Tsy fantatra mazava ny fivavahan' i Andriamaro, nefa azo inoana fa nivavahana sy nanaovana sorona ary fombafomba manokana i Andriamaro. Ampifandraisina amin' ny toerana masina na zavatra ilaina main' ny fombafomba ny anarany.

## Jereo koa

* Fivavahan-drazana malagasy
Middelburg (Eastern Cape)

**Middelburg (Eastern Cape)** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Eastern Cape ao amin'ny Afrika Atsimo.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 18164 mponina tamin'ny taona 2012.

## Jereo koa
* Afrika Atsimo
** Eastern Cape

## Tsiahy
Zelandy

**Zelandy** (neerlandey: *Zeeland *) dia faritany ao atsimoandrefan'i . Ny faritany dia ahitana andiana nosy, saikinosy ary ampahany amin'ny tanibe eo amin'ny sisin-tanin'i Belzika, antsoina hoe Zeeuws Vlaanderen. 
Tamin'ny 1 Janoary 2024, ny isam-ponina dia 391.657.

*Middelburg
## Kaominina

## Galerie

Image:20040103 Middelburg Stadhuis.jpg|Hôtel de ville.
Image:20040103 Middelburg Lange Jan en Nieuwe Kerk.jpg|*Lange Jan* et *De Nieuwe Kerk*.
File:Middelburg1.jpg|Gare de Middelbourg.
Image:Oostkerk Middelburg.jpg|*De Oostkerk*.
File:Middelburg, villa Arduin foto1 2011-07-03 11.17.JPG|Villa Arduin.
File:Middelburg, bij de Kuiperspoort foto8 2014-02-23 14,28.jpg|*De Kuiperspoort*.
File:Kloveniersdoelen Middelburg-pjt.jpg|*De Kloveniersdoelen*.
File:Middelburg, molen de Hoop RM29653 IMG 0412 2022-02-27 14.05.jpg|Moulin *De molen de Hoop*.
Enschede

**Enschede** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Overijssel ao amin'ny  misy mponina 161 741. Na izany aza, tsy io no tanàna lehibe ao amin'ny faritra, izay Zwolle.
Gymnospermae

Ny ***Gymnospermae*** dia vondrona zavamaniry misy vihy (*[[Spermatophyta]]*), miboridan-tsirivavy (tsy voahidy anaty fihary atodinaina, tsy toy ny *[[Angiospermae]]*), izay ahitana ny *[[Pinophyta]]*, ny *[[Cycadales]]*, ny *[[Ginkgo]]* ary ny *[[Gnetophyta]]*. Entin' ny ampahany amin' ny ravina mivondrona eo amin' ny rantsana lonaka (atao hoe kitsoloha) izany tsirivavy izany, afa-tsy amin' ny *Ginkgo* sy ny *[[Cycas]]* ary *[[Taxus]]* vavy. Ny vovobony dia ao amin' ny kitso lahy (rantsana mitondra kirany lonaka maro).

Ny teny hoe "*gymnosperma*" dia matetika ampiasaina amin' ny paleôbôtanika mba hanondroana ny zavamaniry misy vihy tsy angiosperma rehetra. Amin' ity tranga ity, mba hamaritana ny vondrona mônôfiletika vaovao ao amin' ny gymnosperma, ny teny hoe ***Acrogymnospermae*** dia ampiasaina indraindray.

Ny ankamaroan' ny *Gymnospermae* dia *Coniferophyta* na *Pinophyta*, toy ny *Abies* (ahitana ny hazokesika), ny *Picea*, ny *Larix*, *Sequoiadendron giganteum*, ny *Pinus*, ny *Juniperus*, ny kipresy *Chamaecyparis* sy *Cupressus*, ny *Taxus*, na ny *Thuja*. *Gymnospermae* ihany koa ny *Cycas* sy ny *Ginkgo*, saingy an' ny *Cycadophyta* sy an' ny *Ginkgophyta*, fa tsy an' ny *Pinophyta*.

## Jereo koa

* *[[Angiospermae]]*
Kyrill I.

**Kirill I** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Rosia teraka ny 20 Novambra 1946 tao Leningrad. Nanomboka tamin'ny 1 Febroary 2009, dia izy no Patriarka tao Moscou sy All Rus ary noho izany dia filohan'ny Eglizy Ortodoksa Rosiana (ROC). Teo aloha izy dia arseveka sy metropolitan'ny diosezin'i Smolensk sy Kaliningrad. Tombanana manodidina ny 4 miliara dolara ny hareny manokana. Tamin'ny fahavaratry ny taona 2022, nametraka sazy an'i Kyrill ny fanjakana sasany noho ny fanohanana ny adin'ny herisetran'i Rosia tamin'i Okraina.

## Jereo koa
*Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana
*Fiangonana Ôrtôdôksa eto Madagasikara
*Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana
*Fiangonana Ôrtôdôksan' i Aleksandria sy Afrika Manontolo
Rio Matapi

Ny Reniranon'i **Rio Matapi** dia renirano breziliana izay mamakivaky ny fanjakan'i Amapá . Mandalo ao amin'ny vondrom-piarahamonina Matapi, ao amin'ny kaominina Porto Grande, ny renirano, ary mikoriana mankany amin'ny Reniranon'i Amazonia, ao amin'ny tanànan'i Santana, izay misy ny seranan-tsambo izay misy ny renirano.
Sumidouro

**Sumidouro** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny .

Ny isam-poniny dia 15206 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2022. Manana velarantany mirefy 2.413,40 km² izy io.

Ny kaominina dia mifanila amin'i Nova Friburgo, Teresópolis, Carmo, Sapucaia  (Rio de Janeiro) ary Duas Barras.
Duas Barras

**Duas Barras** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny . 

530 metatra ny haavony. Ny velarantanin'ilay tanàna dia 379,61 km2
Peter Ier

**Peter Ier** (koa **Petar Ier.**, Serba Петар I Petar I), teraka tamin'ny 11 Jolay 1844, Belgrade ho Petar Aleksandrović Karađorđević ; maty † 16 Aogositra 1921 tao) dia mpanjakan'ny Serbia nanomboka tamin'ny 1903 ka hatramin'ny 1918, ary mpanjakan'i Serbia, Kroasia sy Slovenia. nanomboka tamin'ny taona 1903 ka hatramin'ny 1918.

Izy no rain’i Alexander Ier
Alexander Ier (Iogoslavia)

**Alexander Ier** (Iogoslavia) Karađorđević (serba: *Александар I Карађорђевић*, teraka ny 4 Desambra 1888 tao Cetinje, Montenegro; maty ny 9 Oktobra 1934 tao Marseille, Frantsa. Karađorđević, no Printsy an'i Serbia nanomboka tamin'ny 1914 ka hatramin'ny 1918 ary ny mpanjakan'i Iogoslavia tamin'ny 1921 hatramin'ny 1934. Tamin'ny 1929 dia nampiato ny lalàm-panorenana izy ary nanambara ny didy jadona mpanjaka. Maty tamin'ny fikasana hamono i Alexander.

Zanak’i Peter Ier izy
Fitsarana

Ny **fitsarana** dia vondrona andrim-piarahamonina (pôlisy, tribonaly, fonja, sns.) izay mampanaja fanjakana tan-dalàna. Heverina ho fototra amin' ny fampiharana ny lalànan' ny fahefana mitondra, izay mety ho ara-dalàna na tsia. Natao hanafay ireo izay tsy manaja ny lalàna ny fitsarana, amin' ny alalan' ny sazy mikendry ny hampianarana azy ireo ny lalàna, sy indraindray koa mikendry ny fampampandraisana anjara azy ireo amin' ny fanarenana ny fahavoazana nateraky ny zavatra nataony amin' ny hafa, na amin' ny fananan' olona  manokana na amin' ny fananana iombonana na amin' ny tontolo iainana.
Fanararaotam-pahefana

Ny **fanararaotam-pahefana** dia fandikan-dalàna ataon' ny olona na ny manampahefana na ny fitantanan-draharaha izay mampihatra fahefana amin' ny fomba tsy ara-dalàna, ho amin' ny tanjona hafa ankoatra izay nankinina taminy, mba hahazoany tombontsoa na hanisiany ratsy ny hafa, ka miteraka korontana sy loza eo amin' ny fiarahamonina sy eo amin' ny sehatra tokony hampiharana ny fahefana izany. Anisan' ny fanararaotam-pahefana ny fampiasana tafahoatra ny fahefana avy amin' ny sata ananana na ny fanararaotana ny toeran' ny olona iray ambany fahefan' ny tena mba hahazoana tombontsoa manokana. Ny fanararaotana zo koa dia endriky ny fanararaotam-pahefana.

Azo heverina ho herisetra manimba ny hafa ny fanararaotam-pahefana: herisetra eo amin' ny samy olona izany nefa matetika miafina tsy misy mpahalala firy ary mitranga any amin' ny toerana izay heverina fa tokony hisy fiarovana. Raha tsy mandray fepetra momba ny fanararaotam-pahefana manimba izay efa notaterina taminy amin' ny fomba ôfisialy ny manampahefana iray, dia fandavana hampihatra ny rariny sy fanitsakitsahana ny zo fototra no vokatr' izany.

## Jereo koa

* Herisetra

* Kolikoly
Tsimatimanota

Ny **tsimatimanota** dia tsy fisian' ny sazy, na fatiantoka, na voka-dratsy hafa mahazo ny olona heverina fa nanao fandikan-dalàna na nanao zavatra mitera-pahavoazana ho an' ny hafa na ho an' ny fiarahamonina.

Tonga hoazy ny tsimatimanota rehefa tsy misy ny lalàna, izany no mitranga rehefa tsy hita firy ny fanjakana noho ny toe-draharaha pôlitika tsy milamina. Mety ho ara-dalàna ihany koa anefa izany rehefa misy ny famotsoran-keloka, toa izay mitranga rehefa mivoaka avy amin' ny fotoan-tsarotra ny firenena iray, toy izay nitranga tao Afrika Atsimo tamin' ny nananganana ilay atao hoe *Truth and Reconciliation Commission* ("vaomieran' ny Fahamarinana sy ny Fampihavanana") tamin' ny fiafaran' ny fanavakavaham-bolon-koditra (*[[Apartheid]]*) tao amin' io firenena io.

Mety ho vokatry ny fampitsaharana ny fisahanan' ny fitsarana ny raharaha na endriky ny tsy fandehanan-draharaha ao amin' ny fitsarana (ohatra, ny fampiharana didim-pitsarana teo aloha izay zary lalàna, ny fifanoheran-tombontsoa, ny fandeferana tafahoatra​​, ny kolikoly, ny fitsabahana ara-pôlitika na araka ideôlôjia, sns.).

Ao amin' ny lalàna iraisam-pirenena momba ny zon' olombelona, ​​ny tsimatimanota dia tsy fahafahana mitondra ireo izay nanao heloka tsy manaja ny zon' olombelona ho eny amin' ny fitsarana. Fandavana ny zon' ireo izay niharam-boina mba hahazo rariny sy hahazo onitra izany.

Ny tsimatimanota dia fahita indrindra any amin' ny firenena tsy manana ny kolontsain' ny fanjakana tan-dalàna, na anjakan' ny kolikoly, na ao amin' ny firenena izay ahitana rafi-pitsarana malemy na ao amin' ny firenena izay ahitana mpitandro filaminana arovan' ny lalàna manokana tsy ho azo enjehina eny amin' ny fitsarana. Indraindray dia heverina ho endrika fandavana ny heloka bevava teo amin' ny tantara ny tsimatimanota.

## Jereo koa

* Kolikoly
Kiantranoantrano

Ny **kiantranoantrano** dia ny fironana hanome tombontsoa ​​​​na toerana ho an' ny havana, ny namana akaiky, ny olona iray fiaviana, ny foko na iray fivavahana, na inona na inona fahaiza-manaony na toetrany, amin' ny asa na sehatra iray. Ireo sehatra ireo dia mety hahitana ny raharaham-barotra, ny pôlitika, ny tontolon' ny oniversite, ny fialamboly, ny fivavahana na ny fikarakarana ny fahasalamana. Mitovitovy amin' ny fizahan-tavan' olona ihany noho izany ny kiantranoantrano.

## Jereo koa

* Kolikoly
Tamberin' andraikitra

Ny **tamberin' andraikitra** dia hetsika ataon' ny manam-pahefana sy ny mpitantana hampahafantarana ny zavatra nataony amin' ny vahoaka (eo amin' ny sehatry ny firenena) na vondron' olona (ao amin' ny fikambanana) nanolotra azy ny fahefana. Voan-kevitra fototra eo amin' ny siansa pôlitika sy amin' ny pôlitika ary amin' ny fitantanana ny taberin' andraikitra. Tafiditra ao anatin' izany ny tokony hanaovana tatitra ny zavatra natao sy ny fanapahan-kevitra noraisina ary ny fiantraikan' izany, ary ny fizakana andraikitra amin' ny vokatr' izany rehetra izany.

Manampy amin' ny fisorohana sy ny ady amin' ny kolikoly, amin' ny fanararaotam-pahefana sy amin' ny fahadisoana, ary mampiroborobo ny kolontsain' ny fandraisana andraikitra sy ny fanatanterahana an-tsakany sy an-davany ny tamberin' andraikitra.

Tsy maintsy manazava sy manamarina ny zavatra ataony sy ny fanapahan-keviny noraisiny ny olona na sampan-draharaha tompon' andraikitra. Tafiditra ao anatin' izany ny fanomezana vaovao mazava sy mora azo momba ny zavatra natao sy ny antony nanaovana izany ary ny vokatra azo avy amin' izany. Tafiditra amin' ny tamberin' andraikitra ny fandraisana andraikitra amin' ny vokatry ny zavatra natao sy vokatry ny fanapahan-kevitry ny tena, na tsara izany na ratsy. Midika izany fa eken' ny tena ny maha tompon' andraikitra amin' ny hadisoana ary tokony ho raisina fepetra fanitsiana raha ilaina.

Ny tamberin' andraikitra dia midika ihany koa fa mety hisy ny fanasaziana raha toa ka nisy ny tsy fanaja ny adidy tokony hefaina na ny fitondrantena tsy mendrika. Ireo voka-dratsy ireo dia miova arakaraka ny halehiben' ny fahadisoana ary mety hahitana sazy ara-pifehezana, sazy ara-bola na fanenjehana eny amin' ny fitsarana.

Tena ilaina ny tamberin' andraikitra mba hiantohana ny fitantanana tsara, ny mangarahara, ny fandraisana andraikitra ary ny fahatokisana ny andrim-piarahamonina na andrim-panjakana sy ny fikambanana isan-karazany. Ny tamberin' andraikitra dia mampandroso ny mangarahara amin' ny alalan' ny famporisihana hanome fampahalalana momba ny hetsika sy ny asa natao. Izany dia ahafahan' ny mpandray anjara hahatakatra ny fomba andraisana fanapahan-kevitra sy ny fomba ampiasana ny loharanon-karena. Mba hiantohana ny tamberin' andraikitra dia ilaina ny mametraka rafitra fanaraha-maso mahaleo tena sy mahomby.

## Jereo koa

* Kolikoly
* Fangaraharana
Guaruva

**Garuva** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny . Any avaratratsinanan'ny fanjakan'i Santa Catarina no misy azy io.
 
Eo anelanelan'ny tanàna breziliana roa no misy azy: Curitiba sy Joinville. 
Ny isam-poniny dia 18.484 ary nolalovan'ny BR-101.
Rio Araguaia

Ny Reniranon'i **Araguaia** (*Rio Araguaia*) dia lalan-drano miainga any amin'ny lembalemban'ny faritra Afovoany-Andrefana any , mirefy 2.115 km mamakivaky ny fanjakan'i Mato Grosso, Goiás, Tocantins ary Pará mankany amin'ny faritr'i Bico do Papagaio, izay mihaona amin'ny Rio Tocantins. Miaraka amin'izany, izy io no mahaforona ny dobo hydrographique faharoa lehibe indrindra any amin'ny faritanin'i Brezila, dia ny dobo Tocantins-Araguaia. Ny Araguaia, amin’ny ankamaroan’ny halavany, dia toy ny sisin-tany voajanahary eo amin’ireo fanjakana niampitany, ka tanàna 55 no mandro amin’io renirano io.
Rio Xingu

Ny **Rio Xingu**(*Reniranon'i Xingu*) dia riandrano miakatra amin'ny haavo 600 metatra eo amin'ny fihaonan'ny renirano Rio Culuene sy Rio Sete de Setembro ao amin'ny faritra lembalemba ao amin'ny fanjakan'i Mato Grosso, any amin'ny faritra Afovoany-Andrefana. Avy eo izy io dia mirefy 1 980 km eo ho eo mamakivaky ny fanjakan’i Pará, any amin’ny faritra avaratra, mandra-pivarina any amin’ny Reniranon’i Amazôna any akaikin’ny tanànan’i Porto de Moz.”

"Ity riandrano ity dia mandro ny ampahan'ny roa amin'ireo biôma breziliana manan-danja indrindra sy tandindomin-doza, dia ny Cerrado sy ny Amazonia. Ny ranony dia fototra amin'ny fitazonana ny fahasamihafan'ny zavamananaina amin'ireo tontolo iainana ireo, ary koa amin'ny fampiasana ny mponina amin'ireo tanàna maro lalovany. Anisan'ireo mponina ireo ny vondrom-piarahamonina nentim-paharazana, indrindra fa ny vazimba teratany sy ny mponina amoron-drano.

Naorina teo akaikin'ny tanànan'i Altamira ao , izay toby famokarana herinaratra lehibe indrindra any Brezila, ny Toby famokarana herinaratra ao Belo Monte. Na dia eo aza ny maha-zava-dehibe ny famokarana angovo ao amin'ny faritany nasionaly, niteraka fiatraikany lehibe eo amin'ny lafiny sosialy sy ny tontolo iainana ny orinasa Belo Monte.
Fanjakana tan-dalàna

Ny **fanjakana tan-dalàna** dia foto-kevitra momba ny lalàna sy ny filôzôfia ary ny pôlitika izay mametraka ny lalàna ho ambony noho ny fahefana ara-pôlitika ao amin' ny fanjakana iray, sady mametraka ny tokony hanajan' ny olona tsirairay ny lalàna, na mpitondra izany na na entina. Izany dia fomba iray izay ampiharana lalàna mitovy amin' ny tsirairay, na ny isam-batan' olona na ny fahefam-panjakana, izay mifototra amin' ny fitsipiky ny fanajana ny fenitra ao aminy. Ankehitriny ny hoe fanjakana tan-dalàna dia hamafisina any amin' ny firenena maro. Tsy afa-misaraka amin' ny demôkrasia ny fanjakana tan-dalàna.
Novi Sad

I **Novi Sad** no tanàna faharoa lehibe indrindra ao  taorian'ny renivohitra Belgrade ary renivohitry ny faritany mizaka tena an'i Vojvodina.

Mandry eo amoron’ny reniranon’i Danube no misy azy io.
Rio Paranaíba (Minas Gerais)

I **Rio Paranaíba** dia kaominina ao Brazila, ao amin'i  , ao amin'i  Triângulo Mineiro e Alto Paranaíba,  Patos de Minas.

## Jeografia

Ny velarantanin'ilay tanàna dia  1.353,423 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia  13.093 tamin'ny taona   ; manome ny hakitroka  9 7.
Ny laharam-pehintaniny dia  19 ° 11 ' 38 S  ary ny laharan-jarahasiny dia  19 ° 11 ' 38 W .
Barcelona (Venezoela)

I **Barcelona (Venezoela)** dia renivohitry ny faritanin'i Anzoategui ao . Manana (2010) manodidina ny 620.555 ny mponina ary, miaraka amin'i Puerto La Cruz, Lechería ary Guanta, dia iray amin'ireo faritra metropolitan'i Venezoela..

## Toe-karena
Betsaka ny mpanodina solika miorina ao Barcelona sy Puerto La Cruz

## Tsiahy
Puerto La Cruz

I **Puerto La Cruz** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Anzoátegui ao .

Tanànan'ny mpanjono tany am-boalohany, nivoatra tamin'ny alalan'ny fizahantany ho tanàna misy mponina 220.000 i Puerto La Cruz, ka mahatonga azy io ho iray amin'ireo tanàna mpizahatany lehibe indrindra sy malaza indrindra amin'ny morontsiraka atsinanana manontolo.

## Tsiahy
Maracaibo

Maracaibo dia tanàna seranan-tsambo eo amin'ny Farihin'i Maracaibo any avaratrandrefan'ny firenena any Amerika Atsimo any . Renivohitry ny fanjakan'i Zulia izy io, misy mponina roa tapitrisa mahery ary izy io no ivon'ny faritra metropolitan faharoa lehibe indrindra ao amin'ny firenena aorian'i Caracas ary iray amin'ireo tanàna lehibe indrindra any Karaiba.

## Tsiahy
Valencia (Venezoela)

I **Valencia (Venezoela)**, no tanàna fahatelo lehibe indrindra ao  ary renivohitry ny fanjakan'i Carabobo. Misy mponina 1 860 000 ao.

Ny halavirana mankany Caracas renivohitra dia 180 km.

## Tsiahy
Lechería

I **Lechería**dia renivohitry ny kaominina autónomo Diego Bautista Urbaneja, ao amin'ny Grande Barcelona (Venezoela). Possui uma população de 43 368 habitantes para 2020. Ny endrika errónea é chamada algumas vezes toy ny “Lecherías”.

Tokony ho 230 km miala an’i Caracas.

## Tsiahy
Suape

Ny seranan-tsambo lalina ao **Porto de Suape** dia seranan-tsambo breziliana ao amin'ny fanjakan'i  ary eo anelanelan'ny tanànan'i Ipojuca sy Cabo de Santo Agostinho eo am-bavan'ny renirano Rio Ipojuca any Atlantika, 40 km atsimon'ny tanànan'i Recife.
Callao

I **Callao** (koa: *El Callao*) dia faritra sy tanàna seranan-tsambo any Però izay misy mponina 1 129 854 ary 146,98 km².

## Tsiahy

*Lisitra ny tanàna any Pero
Ciudad Bolívar

I **Ciudad Bolívar**dia renivohitry ny fanjakana Bolívar ao  ary misy mponina 342.280 (hatramin'ny 2011).

Niorina tamin'ny 1764 ilay tanàna.

## Ony
Ciudad Bolívar dia eo amin'ny morontsiraka atsimon'ny Orinoco.

## Tsiahy
Rodrigues Alves

**Rodrigues Alves** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 17.945 mponina tamin'ny taona 2021. Eo ankavanan’ny Reniranon’i Rio Juruá no misy azy io.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Brazila
** Acre

## Tsiahy
Maturín

I **Maturín** dia renivohitry ny fanjakana Monagas ao  ary misy mponina 487.049 (hatramin'ny 2011).

## Tsiahy
Rio Iguaçu

Ny **Rio Iguaçu** (espaniola: *Río Iguazú*) dia renirano mirefy 1.320 km eo ho eo any Amerika Atsimo, izay mamakivaky an'i Arjentina sy Brezila.

Ny reniranon'i Iguaçu manontolo dia mikoriana ao na eo amoron'ny fanjakan'i Paraná, breziliana. Izy io dia miforona amin'ny fihaonan'ny Rio Iraí sy Rio Atuba ao amin'ny distrikan'i Cajuru ao Curitiba.

## Jereo Koa
*Paraná (renirano)
Mandarinina (zavamaniry)

Ny **mandarinina** dia hazo fihinam-boa anisan' ny voasary, ao amin' ny fianakaviana *Rutaceae* izay mamokatra voankazo antsoina hoe mandarinina ihany koa. Atao hoe ***Citrus reticulata*** ny anarany ara-tsiansa. Ny mandarinina dia teny mahafaoka ny zavamaniry isan-karazany sy zavamaniry fihinam-boa any an' ala sy ambolena, anisan' ny vondrona lehibe  indrindra amin' ny hazo fihinam-boa atao hoe voasary (*Citrus*)  izay misy vondrona efatra mahazatra. Ny *C. reticulata* dia niteraka safiotra maro toy ny *C. sinensis* (laoranjy), ny *C. aurantium*, ny *C. limonia* (voasarimakirana Volkamer sy ny Rangpur) , ny *C. madurensis*.

## Jereo koa

* Akondro (maniry)

* Akondro (voany)

* Voankazo
* Manga
* Voasary
* Voasarimakirana
* Laoranjy

* Paoma
* Paiso
Hary Gunarto

**Hary Gunarto** dia mpampianatra sady mpampianatra ao amin'ny Ritsumeikan Asia Pacific Univ., Japana izay avy any Indonezia ary nianatra tany Etazonia.

## Jereo koa
* Biôgrafia

## Rohy ivelany

*Rakibolana Kanji Japoney
Sooretama

**Sooretama** dia tanàna ao amin'ny fanjakany federaly tenan'i  ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 31.278 mponina.

## Jereo koa
* Brazila
** Espírito Santo

## Tsiahy
Recep Tayyip Erdoğan

**Recep Tayyip Erdoğan** (teraka 26 Febroary 1954 tao Istanbul) dia mpanao politika tiorka izay filoha faha-12 sady filohan'i  ankehitriny hatramin'ny taona 2014. Praiminisitra faha-25 izy teo aloha nanomboka tamin'ny 2003 ka hatramin'ny 2014 tao anatin'ny Antoko AKP, (frantsay: *Parti de la justice et du développement*) , izay niara-niorina tamin'ny ben'ny tanànan'i Istanbul tamin'ny taona 1994 ka hatramin'ny 2004.
Fanjakan' i Fiherenana

Ny **Fanjakan' i Fiherenana**, fantatra amin' ny anarana hoe **Fanjakana Masikoro**, dia fanjakana tany amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Madagasikara. Niorina tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-17 ny tarana-mpanjaka Andrevola. Nandroso ilay fanjakana noho ny varotra tamin’ ny fanjakana hafa teto Madagasikara sy tamin' ny mpivarotra eorôpeana. Tamin' ny taonjato faha-19 dia resin' ny Fanjakan' i Madagasikara io fanjakana io.

## Fiavian' ilay anarana
Ny Fanjakan' i Fiherenana dia nahazo io anarany io avy amin' ny ony Fiherenana izay mamakivaky ny faritaniny. Ony lehibe any atsimo-andrefan' i Madagasikara i Fiherenana, izay antsoina koa hoe Fiherena. Manana anjara toerana lehibe eo amin' ny tantara sy ny jeôgrafian' ilay faritra izy io.

## Tantara
Naorin' ny tarana-mpanjaka Andrevola tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-17 ny Fanjakan' i Fiherenana. Avy anmn' ny foko Masikoro, foko any amin' ny ilany atsimo-andrefan' i Madagasikara ity tarana-mpanjaka ity. Nanapaka ny fahefany tamin' ny faritra anelanelan' ny ony Mangoky sy Onilahy ny Andrevola. Nandroso Fanjakan' i Fiherenana noho ny varotra tamin' ny fanjakana hafa teto Madagasikara sy tamin' ny mpivarotra eorôpeana. Ny omby, ny vary, ny katsaka ary ny andevo no tena naondrana. Tamin' ny taonjato faha-19 dia resin' ny Fanjakan' i Madagasikara, izay notarihin' ny mpanjakavavy Ranavalona I, ny Fanjakan' i Fiherenana. Nampidirina tao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara ny Fanjakan' i Fiherenana ary rava ny naha fanjakana mahaleo tena azy.

## Kolontsaina
Niharan' ny kolontsaina afrikana sy malagasy ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Fiherenana. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan' izany ny fanaovana sokitra sy ny fanenomana. Nahafantarana azy ireo koa ny mozika sy dihy nentin-drazana. Niorina tamin' ny fivavahana amin' ny razana, izay fivavahana nentim-paharazana, ny fivavahany.

## Lova
Namela lova lehibe teto Madagasikara ny Fanjakan' i Fiherenana. Nisy fiantraikany teo amin' ny kolontsaina malagasy ny kolontsain' ny fanjakana, indrindra tany amin' ny faritra atsimo-andrefana. Mbola mirehareha amin' ny tantarany sy ny vakokany ny mponina amin' ity faritra ity.

## Jereo koa

* Masikoro

* Fanjakan' i Onilahy

* Fanjakan' i Boina
* Fanjakan' i Menabe
* Fanjakan' Ambongo
Andriampandramanenitra

Andriampandramanenitra dia vazimba izay nitondra sy nifehy teto imerina talohan'i Rangita sy Rafohy. Araky ny lovan-tsofina dia ny loholona na ny olobe na ihany koa ireo zoky olona no neken'ny vazimba hifehy sy hitondra ny fiarahamonina tamin'ny vanim-potoana fahagola. Rehefa tsy teo intsony i Andriampandramanenitra dia ireo taizany (Rangita) no nitondra ny anaran-dray (azo faritana fa tsy nanana zanakalahy izy ka rangita no nisolo azy) ary nanomboka tamin'ny andron-dRangita no vao teraka ny vanim-potoana faha mpanjaka (1500).

Nanangona sy namorona ny lahatsoratra dia Zavona Rakoto
Economist Intelligence Unit

Ny **Economist Intelligence Unit** (**EIU**) dia orinasa britanika ao amin' ny *The Economist Group*. Amin' ny alalan' ny fikarohana sy famakafakana ataony, ny EIU dia manome vinavina mialoha sy torohevitra ho an' ny mpanjifany. Izy io dia manome famakafakana maneran-tany ho an' ny firenena sy ny indostria ary ny orinasa. Ny EIU dia anisan' ny Business International Corporation taloha, orinasa britanika novidin' ny fikambanana reniny tamin' ny 1986. Fantatra indrindra izy io amin' ny tatitra ataony isam-bolana isaky ny firenena, ny vinavina mialoha ataony nasiônaly ho an' ny dimy taona, ny tatitra ataony momba ny loza mety hiseho ao amin' ny firenena, ary ny tatitra ataony momba ny indostria. Mivarotra ihany koa ny fanadihadiana ataony momba ny tsena manokana na sehatra manokana ao amin' ny tsena ilay orinasa. I Robin Bew no talen' ny famoahan-dahatsoratra sy lehiben' ny mpiandraikatra ny toekarena ankehitriny.
Bougainvillea

Ny ***Bougainvillea*** vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana *[[Nyctaginaceae]]*. Atao hoe **laingomena** na **kavotse** ny karazana ao aminy amin' ny teny malagasy. Zavamaniry vahy na hazobotry na hazo izy ireo. Teratany any Brezila, Bôlivia, Paragoay, Peroa ary Arzantina izy ireo. Avy amin' ny anaran' ilay mpikaroka Louis Antoine de Bougainville (1729-1811) ny anaran' ilay zavamaniry, izay noraketiny an-tsoratra ny iray tamin' ny diany.

Tsy voniny na felam-boniny ireo heverina ho izany fa raviny miova loko  (fotsy, mena, mavokely, volomparasy, mavo, sns) eny amin' ny tendron' ny rantsany. Kely sy fotsy ny tena voniny, ary hita eo anelanelan' ireo ravina miloko marevaka ireo. Eo anelanelan' ny 4 sy 22 ny isan' ny karazana ao amin' io vondron-karazana io.

## Lisitry ny karazana

Indreto ny lisitry ny karazana izay miovaova arakaraka ny mpikaroka:

### Araka ny ''The Plant List''
Araka ny *[[The Plant List]]* tamin' ny 25 Septambra 2012 dia misy karazana 18 ny *Bougainvillea*:

* *Bougainvillea berberidifolia* Heimerl , (1901)
* *Bougainvillea buttiana* Holttum & Standl. , (1944)
* *Bougainvillea campanulata* Heimerl , (1913)
* *Bougainvillea glabra* Choisy , (1849)
* *Bougainvillea herzogiana* Heimerl , (1915)
* *Bougainvillea infesta* Griseb. , (1879)
* *Bougainvillea lehmanniana* Heimerl , (1932)
* *Bougainvillea lehmannii* Heimerl
* *Bougainvillea malmeana* Heimerl , (1901)
* *Bougainvillea modesta* Heimerl , (1901)
* *Bougainvillea pachyphylla* Heimerl ex Standl. , (1931)
* *Bougainvillea peruviana* Bonpl. , (1808)
* *Bougainvillea pomacea* Choisy , (1849)
* *Bougainvillea praecox* Griseb. , (1879)
* *Bougainvillea spectabilis* Willd. , (1799)
* *Bougainvillea spinosa* (Cav.) Heimerl , (1889)
* *Bougainvillea stipitata* Griseb. , (1874)
* *Bougainvillea trollii* Heimerl , (1932)

### Araka ny ''Catalogue of Life''

Araka ny *[[Catalogue of Life]]* dia misy karazana 16 ny *Bougainvillea*.

* *Bougainvillea berberidifolia* Heimerl
* *Bougainvillea campanulata* Heimerl
* *[[Bougainvillea glabra]]* Choisy
* *Bougainvillea herzogiana* Heimerl
* *Bougainvillea infesta* Griseb.
* *Bougainvillea lehmanniana* Heimerl
* *Bougainvillea malmeana* Heimerl
* *Bougainvillea modesta* Heimerl
* *Bougainvillea pachyphylla* Heimerl ex Standl.
* *Bougainvillea peruviana* Humb. & Bonpl.
* *Bougainvillea praecox* Griseb.
* *[[Bougainvillea spectabilis]]* Willd.
* *Bougainvillea spinosa* (Cav.) Heimerl
* *Bougainvillea stipitata* Griseb.
* *Bougainvillea trollii* Heimerl
* *[[Bougainvillea × buttiana]]* Holttum & Standl. (*B. glabra × B. peruviana*)

## Jereo koa
Vontakabe

Ny **vontakabe** (*Pachypodium lamerei*) dia karazana zavamaniry mamony ao amin'ny fianakaviana Apocynaceae. Izy io dia tahon'ny indrindra amin'ny alalan'ny vatany, ary avy any amin'ny nosy Madagasikara, any amin'ny morontsiraka atsinanan'i Afrika. Misy tsilo lehibe sy raviny ny ankamaroany eo an-tampon’ilay zava-maniry fotsiny, ary voninkazo lehibe mamerovero. Ny karazana dia lasa iray amin'ireo pachypodium malaza indrindra amin'ny fambolena, izay mora miparitaka sy mitombo.
Leptis Magna

**Leptis Magna**, fantatra amin'ny anarana hafa koa tamin'ny fahagola, dia tanàna nalaza tao amin'ny Fanjakana Rômana teo am-bavan'ny Wadi Lebda any Mediteranea.
Niorina ho fonenan'ny Pônika talohan'ny taona 500 talohan'i JK, ny tanàna dia niaina fanitarana lehibe teo ambanin'ny emperora Romanina Septimio Severo (r. 193–211), izay teraka tao an-tanàna. Taorian'ny fandravana ny legiona teo ambany fitondran'i Gordiano III tamin'ny taona 238, dia nisokatra ho an'ny bemidina ny tanàna tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-3. Naverin’i Diôkletiano ho renivohi-paritany indray ilay tanàna, ary nitombo tao anatin’ny firoboroboana indray izy io mandra-pahatongan’ny Vandala tamin’ny 439. Nampidirina tao amin’ny Empira Atsinanana indray izy io tamin’ny 533, nefa nitohy niharan’ny fanafihan’ny Berbera ary tsy niverina intsony ny maha zava-dehibe azy taloha. Nianjera tamin'ny fanafihana silamo tamin'ny c. 647 ary nafoy avy eo.
Joshua Nkomo

I **Joshua Mqabuko Nyongolo Nkomo** dia revôlisiônera sy mpanao pôlitika zimbaboeana izay filoha lefitr' i Zimbaboe tamin' ny taona 1990 hatramin' ny taona 1999 nahafatesany. Teraka tamin' ny 19 Jona 1917 izy ary maty tamin' ny 1 Jolay 1999. Nanangana sy nitarika ny Zimbabwe African People's Union (ZAPU) izy tamin' ny taona 1961 hatramin' ny nitambaran' io antoko io amin' ny Zimbabwe African National Union (ZANU), antokon' i Robert Mugabe, tamin' ny taona 1987, izay namorona ny Zimbabwe African National Union – Patriotic Front (ZANU–PF) taorian' ny fanerena nataon' ny tafika anatiny antsoina hoe Gukurahundi tany amin' ny ilany andrefan' i Zimbaboe, izay nikendry indrindra ny ZAPU mpanohana ny foko Ndebele.

Mpitarika sendika malaza izy, izay nandroso ka kasa filohan' ny National Democratic Party voarara, ary nogadrain' ny governemantan' ny fotsy hoditra vitsy anisa tao Rôdesia nandritra ny folo taona. Taorian' ny famotsorana azy tamin' ny taona 1974, dia nandray anjara tamin' ny fianjerana an' io governemanta io ny ZAPU, niaraka tamin' ny ZANU mpifaninana aminy, izay niforona tamin' ny taona 1963.

Tamin' ny taona 1983 dia natahotra ny ainy i Nkomo tany am-piandohan' ny Gukurahundi, ka nandositra ny firenena. Taty aoriana tamin' ny taona 1987 dia nanao sonia ny Unity Accord, izay niteraka resabe, izy, sonia nahafahan' ny ZAPU hitambatra amin' ny ZANU mba hampitsaharana ny fandripahana.

Nahazo anaram-bositra maro i Nkomo, toy ny hoe "*Umafukufuku*" amin' ny teny ndebele, "*Father Zimbabwe*" amin' ny teny anglisy, ary "*Chibwechitedza*" ("ilay vato malama") amin' ny teny sôna.
Armação dos Búzios

**Armação dos Búzios** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i Rio de Janeiro ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 40.006 mponina tamin'ny taona 2022.

## Jereo koa
* Brazila
** Rio de Janeiro

## Tsiahy
Ian Smith

I **Ian Douglas Smith** dia mpanao pôlitika rôdesiana, praiminisitr' i Rôdesia (Zimbaboe ankehitriny) tamin' ny 1964 ka hatramin' ny 1979, izay nitarika ny vitsy anisa eo amin' ny fitondran' ny fotsy hoditra hanambara ny fahaleovantenan' i Rôdesia. Teraka tamin' ny 8 Avrily 1919 tao Selukwe, tany Rôdesia Atsimo izy ary maty tamin' ny 20 Nôvambra 2007 tao Cape Town, tany Afrika Atsimo.

Zanaky ny mpifindra monina ekôsey tany Rôdesia izay zanatany britanika i Ian Smith. Mpanamory fiaramanidina mpiady tao amin' ny Royal Air Force izy nandritra ny Ady Lehibe Faharoa tany amin' ny vava ady any Atsinanana Afovoany, nanomboka tamin' ny taona 1941. Nivadika nanao pôlitika izy taty aoriana, ary voafidy ho solombavambahoaka tamin' ny faha-29 taonany, tao Rôdesia Atsimo (1948-1987). Tamin' ny taona 1962 dia nanangana ny Rhodesian Front izy, antoko izay niaro ny fahambonian' ny fotsy hoditra, ary roa taona taty aoriana dia lasa praiminisitry ny zanatany izy.

Tamin' ny taona 1965, rehefa nitaky tanteraka ny fanitarana ny zo ara-pôlitika ho an' ny mainty hoditra ny governemantan' ny Mpiasa any amin' ny Fanjakana Mitambatra, dia manambara ny fahaleovantenan' i Rôdesia Atsimo, izay mitondra ny anarana Rôdesia, i Ian Smith, ka nanapaka ny fifandraisana ara-diplômasia rehetra tamin' ny Fanjakana Mitambatra. Tamin' ny taona 1970 dia nanambara ny fijoroan' ny Repoblika izy. Nandritra ny telo ambin' ny folo taona, teo amin' ny fitarihana fanjakana izay niantoka ny fahamboniana ara-pôlitika sy ara-toekarena ho an' ny 5&nbsp;% amin' ny mponina, dia nanohitra ny sazy ara-toekarena napetraky ny Firenena Mikambana tamin' ilay fanjakana vaovao izy, ary tsy nampahomby ny tolo-kevitra rehetra momba ny marimaritra iraisana amin' ny fidiran' ny mainty hoditra ao amin' ny fitondrana.

Tamin' ny taona 1976, rehefa reraka nanohitra ny ady anaty akata nandritra ny taona maro notarihan' ny mainty hoditra tia tanindrazana notohanan' ny Firaisana Sôvietika, izay nahafatesana olona hatrany amin' ny 30&nbsp;000, sady niharan' ny fanerena avy amin' ny Fanjakana Mitambatra sy i Etazonia, dia nanaiky i Ian Smith tamin' ny farany ny hampiditra minisitra mainty hoditra ho ao amin' ny governemantany ary hamela ny mainty hoditra hanana zo hifidy. Niala tamin' ny maha praiminisitra azy izy taorian' ny fifidianana maro tamin' ny taona 1979, nefa nitana ny toeran' ny lehiben' ny mpanohitra tao amin' ny Antenimieran' i Zimbaboe hatrany amin' ny taona 1987. Nambara ny fahaleovanten' ilay firenena tamin' ny 18 Avrily 1980, ary nitondra ny anarana Zimbaboe i Rôdesia, ka i Robert Gabriel Mugabe no filoham-pirenena. Nandao tanteraka an' i Zimbaboe i Ian Smith tamin' ny taona 2004, taona vitsivitsy talohan' ny nahafatesany.
Fanjakana mahafaly

Ny **fanjakana** **mahafaly** dia anisan' ny vondrona pôlitika nentim-paharazana tany atsimo-andrefan' i Madagasikara. Ny Mahafaly dia nanangana fanjakana kely mahaleo tena maromaro talohan' ny fanjanahantany. Tamin’ ny taonjato faha-19 dia nizara ho fanjakana dimy ny tanin’ ny Mahafaly, ka ireto avy izany:

* ny Fanjakan' i Onilahy;
* ny Fanjakan' i Linta;
* ny Fanjakan' i Sakatovo;
* ny Falonaombe;
* ny Fanjakan' i Menarandra.
Tahirin-javaboary

Ny **tahrin-javaboary** dia karazana faritra arovana, faritan' ny fitsipika sy fomba fiasa isan-karazany ary fitaovana azo tsapain-tanana sy fanaraha-maso an-tsitrapo, izany hoe araka ny fanapahan-kevitry ny tompony (olona na fikambanana na fanjakana), na noho ny fepetra napetraky ny fanjakana na ny vondrom-piarahamonina.

Ny tanjona amin' izany dia ny hitahirizana sy hitantanana ny harena voajanahary miavaka na atahorana ho simba na ho rava. Anisan' izany ny karazana biby sy zavamaniry, ​​na toeram-ponenana lova; ny toe-javatra izay tiana haverina amin' ny laoniny; ny mineraly, ny fôsily (oh: tahiry jeôlôjika any Frantsa); ary ny endri-paritra miavaka manana fisian-javaboary avo lenta na mitondra fampahalalana momba ny tantaran' ny olombelona. Mety ho anisan' izany ny hetsika nentim-paharazana ataon' ny mponina tompon-tany, raha mifanaraka amin' ireo tanjona voalaza etsy ambony ireo (ary raha tsy tahirin-javaboary manontolo no voakasika).

Ny fanasokajiana ny faritra iray ho tahirin-javaboary amin' ny ankapobeny dia mikendry ny fiarovana ny tontolo iainana tsy hiharan' ny asan' ny olombelona izay mety hanimba ny tontolo iainana na hanimba ny karazan-javamananaina (fandotoana iniana na tsy nahy, fandoroana, fitrandrahana, fihazana, sns.). Indraindray, ny mpitantana ihany koa dia miezaka, amin' ny alalan' ny drafitra fitantanana, hametra araka izay mety, ny tranga voajanahary toy ny afo, ny fahafenoan' ny farihy, sns.

Anisan' ny fitaovana enti-miaro ny tontolo voajanahary ny tahirin-javaboary izay mifameno amin' ny endrika fiarovana hafa toy ny valan-javaboarim-pirenena, ny valan-javaboarim-paritra ary ny fitahirizana ny morontsiraka.

Mety hanana lanja ifotony, amin' ny faritra na amin' ny firenena ny tahirin-javaboary. Tsy voatery mifandray amin' ny velarany io fananany lanja io. Misy ny tahirin-javaboary ambanin' ny ranomasina sy ambanivohitra na an-tanàn-dehibe, ary misy ny valan-javaboary an-dranomasina.
Faritra arovana

Ny **faritra arovana** dia toerana voafaritra mazava sy voatokana ary tantanina mba hiantohana ny fiarovana maharitra ny zavaboary sy ny tolotry ny tontolo iainana ary ny soatoavina ara-kolontsaina mifandraika amin' izany.

Saika nanangana faritra arovana avokoa ny firenena rehetra maneran-tany. Fandaharan' asa iraisam-pirenena maro no miaro ny zavaboary sy mamporisika ny firenena rehetra amin' ny fanasokajiana ny toerana ao aminy ho faritra voajanahary.

Nitantana hatrany ny loharanon-karena voajanahary tokoa ny olombelona, nefa tany Etazonia no namoronana ny faritra arovana voalohany tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 talohan' ny nahatonga ny fisahiranana momba ny tontolo iainana ho lasa maneran-tany, tamin' ny faran' ny taompolo 1970, avy eo tany Rio de Janeiro tamin' ny taona 1992 niaraka amin' ny Fifanarahana momba ny Fahasamihafan' ny Zavamananaina (*Convention sur la diversité biologique*, amin' ny teny frantsay, na *Convention on Biological Diversity* - CBD, amin' ny teny anglisy) sy talohan' ny fieezan' ilay hetsika hanerana ny planeta iray manontolo.

## Jereo koa

* Tahirin-javaboary
* Valan-javaboarim-pirenena
* Valan-javaboarim-paritra
*Valan-javaboary an-dranomasina
Loharanon-karena voajanahary

Ny **loharanon-karena voajanahary**, amin' ny ankapobeny, dia akora, zavamananaina, toerana na zavatra misy eo amin' ny natiora, tsy misy nataon' olombelona, ​​ary amin' ny ankamaroan' ny tranga, ampiasaina hanomezana fahafaham-po ny filana (angovo, sakafo, sns.) ho an' ny olombelona, ​​​​ny biby na ny zavamaniry.

Izany dia mety ho:

* akora mineraly fanodina: ranomamy, angom-poti-bato, akora metaly, sns.);
* vokatra avy amin' ny zavamananana dia (oh: hazo, trondro, haza, sns.);
* tontolo iainana voajanahary, loharanon' ny tolotra ara-tontolo iainana (oh : rano, rivotra, tany, ala, honahonam-pompotra, faritra mando, sns.);
* akora ôrganika fôsily (toy ny solika, ny arintany, etona voajanahary, ny linita na fompotra, sns.);
* loharanon' angovo (angovon' ny masoandro, angovon' ny rivotra, sns.);
* ary amin' ny heviny mitatra, ny tolotry ny tontolo iainana (famokarana ôksizenina avy amin' ny fôtôsentezy, ohatra).

Ny toetra marefo, ny tsy fahampian' ny fisiana na ny hakelin' ny fahafahana manavao ny loharanon-karena sasany dia mampiavaka ny loharanon-karena tsy azo havaozina (ohatra ny solika), mifanohitra amin' ny loharanon-karena azo havaozina (ohatra ny biômasy) izay tsy tsy midka hoe mety ritra. Satria mitombo tsy azo ihodivirana ny isan' ny mponina eran' izao tontolo izao sy ny traika ekôlôjikan' ny olombelona, ​​dia lasa olana lehibe ny fitantanana ny loharanon-karena voajanahary.

Araka ny tombatombana amin' izao fotoana izao dia vinavinaina hiakatra 110&nbsp;% ny fampiasana ny loharanon-karena voajanahary amin' ny taona 2050, ka mihena 10% mahery ny ala sy toeram-ponenanan-javamananaina hafa toy ny sahalava manodidina ny 20&nbsp;%. Azo tsapan-tanana ny voka-dratsin' ny fiovan' ny toetany, hiakatra 43&nbsp;% ny famoahana etona mampihiboka hafanana.
Angovon-drivotra

Ny **angovon-drivotra** dia endriky ny angovo azo havaozina vokarin' ny rivotra. Vokarina amin' ny alalan' ny famadihana ny angovon-ketsiky ny rivotra ho angovo mekanika, avy eo ho herinaratra amin' ny alalan' ny fotodrafitrasa natokana ho amin' izany ny angovon-drivotra. izany fitaovana izany dia ahitana lelany mihodinkodina hetsehin' ny herin' ny rivotra, ka manodina milina mpamokatra herinaratra.
Ny angovon-drivotra dia manana tombony maro, anisan' izany ny toetrany tsy mety ritra, sy ny  tsy famokarany etona karbônika firy, ary ny hakelin' ny fandaniana amin' ny fampandehanana azy rehefa tafapetraka ny fotodrafitrasa. Miankina amin' ny toetrandro anefa izany ary mety hiteraka tabataba na fanelingelenana amin' ny maso arakaraka ny toerana misy azy.

## Jereo koa

* Angovo
* Angovo azo havaozina

* Angovo-masoandro

* Angovon-drano
* Angovo fôsily
* Angovo nokleary
* Angovon-javamamanaina
Angovon-drano

Ny **angovon-drano** dia ny angovo azo avy amin' ny hetsiky ny rano, amin' ny endriny rehetra: rian-drano, korian-drano (renirano, ony, sns), korian-dranomasina, famonta, onja. Ny angovon-drano dia tena angovon-kalaky mifandray amin' ny fihetsehan' ny rano toy ny hita amin' ny korian-dranomasina, ny korian-drano, ny famonta sy aka, ny onja na ny fampiasana angovon' elanelana azo avy amin' ny vesatra toy ny an' ny rian-drano sy ny tohodrano.

Io angovo io amin' izao fotoana izao dia avadika ho angovon' aratra, saingy efa ela no nampiasana azy mba hamokarana angovo mekanika, amin' ny alalan' ny fitaovana atao amin' ny teny frantsay hoe "moulins à eau", ary koa mba hahafahana mivezivezy amin' ny alalan' ny fikorianan' ny ony sy ny renirano.

## Jereo koa

* Angovo

* Angovo azo havaozina

* Angovo-masoandro

* Angovon-drivotra
Vatolampy

Ny **vatolampy** dia sosona vato mafy ao ambanin' ny sosona mora mihetsika toy ny tany, ny fasika, na vatokely. Io no fototry ny hero-tany ary mety ahitana karazam-bato isan-karazany, anisan' izany ny niforona avy amin' ny fivaingan' ny magma avy any ambany, ny avy amin' ny fiofohana vokatry ny hafanana sy ny tsindry, na avy amin' ny angon-dilatra.

Amin' ny jeôlôjia dia zava-dehibe ny vatolampy satria manome fanohanana ara-drafitra ho an' ny vohon' ny tany sy ho an' ny fanorenana ataon' ny olombelona. Matetika izy io no hita any amin' ny faritra tsy tena rakotra nofon-tany, toy ny tendrombohitra na ny lalan-drenirano. Amin' ny fitrandrahana sy ny fanorenana dia fototra marin-toerana iorenan' ny trano sy ny lalana ary ny tonelina ny vatolampy.

## Jereo koa

* Vato

* Nofon-tany
Kinga (korian-drano)

Ny **kinga** dia korian-drano madinika sy marivo, manana fikoriana antonony (hatramin' ny 2 m3/s), vatsian' ny loharano voajanahary na manangona rano avy amin' ny sahan-drano. Matetika izy io no sakelidranon-dobo, farihy na renirano. Mety ho maina izy raha sendra haintany satria mety hiova arakaraka ny toetry ny toetany ny loharanony.

## Jereo koa

* Ony

* Renirano
* Sakelidrano
* Loharano
Korian-drano

Ny **korian-drano** dia fandehanan'ny rano an-tanety eo anelanelan'ny loharano iray sy ny vinany iray na ny fihaonany amin'ny korian-drano hafa. Matetika mitohy io fikorianan'ny rano io saingy mety ho tsy hiserana mandritra ny fotoana maharitra. Ny toerana misy an'io fikoriana io dia lakan-drano, amin'ny ankapobeny voajanahary. Mety ho ambanin'ny tany ny korian-drano. Misy korian-drano vitsivitsy tsy manana loharano.

Teny marobe, amin'ny fiteny isan-karazany ao anatin'izany ny fiteny malagasy, no ampiasaina ho enti-manondro karazana korian-drano, anisan' izany ny hoe ony, renirano, kinga.

## Jereo koa

* Dobo
* Farihy
* Ranomasina
Angovon-kalaky

Ny **angovon-kalaky**, ao amin' ny fizika, dia angovo ao amin' ny zavatra iray noho ny fananany hafainganam-pandeha sy lanja. Ny venty fandrefesana azy dia ny *joule* (J). Arakaraky haben' ny lanja ananan' ny zavatra iray sy ny haben' ny hafaingan' ny fihetsehany no mahabe ny angovon-kalakiny. Ao amin' ny mekanika klasika, ny angovon-kalakin' ny zavatra tsy mihodina, manana lanja *m* sy hafainganam-pandeha *v* dia: ***E= (m.v<sup>2</sup>)/2***.

## Jereo koa

* angovo araka aratra
* angovon-taratra
* angovon-toerana
Angovo araka aratra

Ny **angovo** **araka aratra** na **angovon' aratra** dia angovo afindra amin' ny alalan' ny herinaratra, izany hoe amin' ny alalan' ny hetsiky ny fahan' aratra. Tsy endrika angovo tena izy toy ny angovon-kalaky na angovon-toerana izany, fa mpampita angovo, fomba fampitana angovo eo amin' ny rafitra roa ma maro toy ny hafanana na ny lahasa.

Tsy azo tehirizina betsaka ny angovo araka aratra raha tsy efa novana endrika. Fahan' aratra kely ihany no azo tahirizina, amin' ny endrika angovo elektrôstatika (na angovon-toerana elektrôstatika), ohatra ao amin' ny kôndansatera. Mila fitaovana mpanova endrika ny angovo sy fitaovam-pitahirizana ny fitahirizana angovo avy amin' ny famindrana herinaratra, amin' ny endrika angovo simika (ao anaty bateria), angovo mekanika, na angovon-toerana (tohodrano famokarana herinaratra).

## Jereo koa
*Jiro sy Rano Malagasy
*Mpahay fizika
Angovon-taratra

Ao amin' ny fizika, ary indrindra eo amin' ny sehatry ny radiômetria, ny **angovon-taratra**, dia angovo azo avy amin' ny taratra elektrômanetika sy gravitasiônaly. Amin' ny maha angovo azy, ny venty ampiasaina dia ny *joule* (J). Ao amin' ny sampan' ny fizika ankoatry ny radiômetrika, ny angovo elektrômanetika dia tondroina amin' ny litera E na W. Ny teny hoe "angovon-taratra" dia ampiasaina indrindra rehefa mivoaka avy amin' ny loharano ao amin' ny tontolo manodidina ny taratra elektômanetika. Ity taratra ity dia mety ho hita na tsy hitan' ny mason' olombelona.
Chocolates Garoto

**Chocolates Garoto** dia indostrian'ny sakafo breziliana, manana ny foibeny ao an-tanànan'i Vila Velha, fanjakan'i Espírito Santo. Iray amin'ireo mpamokatra sôkôla folo lehibe indrindra eran-tany izy io, ary lehibe indrindra any Amerika Latina. Mamokatra vokatra 70 eo ho eo ny orinasa.