open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarkôfazy

Ny **sarkôfazy** dia vatam-paty, matetika voasokitra amin' ny vato, ary matetika aseho ambonin' ny tany, na dia mety halevina ihany koa aza.

Ny teny hoe sarkôfazy dia avy amin' ny teny grika hoe σάρξ / *sarx* izay midika hoe “nofo”, sy φαγεῖν / *phagein* izay midika hoe “mihinana”; noho izany ny teny hoe *sarkôfazy* dia midika hoe "mihinana nofo", avy amin' ny andian-teny hoe λίθος σαρκοφάγος / *lithos sarkophagos* izay midika hoe "vato mihinana nofo". Io teny io koa dia efa nanondroana karazana vatosokay manokana izay noheverina fa nanamora ny fahapotehan’ ny nofon’ ny faty ao anatiny noho ny toetra ara-tsimian’ ilay vatosokay mihitsy.

Amin' ny maha zavatra momba ny fandevenana azy, ny sarkôfazy dia misy amin' ny kolontsaina sy sivilizasiôna samihafa sy mifanalavitra; noho izany dia toa tsy misy ifandraisany amin’ ny karazana fivavahana manokana izy.
Leô IX

I **Leô <abbr>IX</abbr>**, na **Md Leô <abbr>IX</abbr>** dia papa tao amin' ny Eglizy Katôlika Rômana nanomboka tamin' ny 12 Febroary 1049 mandra-pahafatiny tamin' ny 19 Avrily 1054. I **Bruno von Egisheim-Dagsburg** no anarany vao teraka tamin' ny 21 Jona 1002 tao amin' ny toerana tsy fantatra ao amin' ny Kôntean' i Dabo na ao amin' ny Kôntean' i Eguisheim izay mbola iadian-kevitra, ary maty tamin' ny 19 Avrily 1054 tao Rôma izy.

Avy amin' ny fianakaviana andriana any Alsace i Leô IX. Evekan' i Toul aloha, avy eo voafidy ho papa tamin' ny Desambra 1048, avy eo napetraka teo amin' ny fiketrahan' ny papa tamin' ny 12 Febroary 1049 teo ambany fitarihan' ny emperora Henri III. 

I Leô IX dia heverina ho anisan' ireo papa manan-danja indrindra ara-tantara tamin' ny Andro Antenatenany. Nandray anjara tamin' ny Fisaraham-bazana Lehibe tamin' ny taona 1054, izay heverina ho kihon-dalana nanasaraka tamin' ny fomba ôfisialy ny Eglizy Katôlika sy Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana.

Mpandeha lavitra izy ary niasa mafy ho an' ny fandriampahalemana. Nanamarika ny fiantombohan' ny fanavaozana gregôriana ny fotoana nitondrany. Eken' ny Eglizy Katôlika ho olo-masina izy ka ankalazaina amin' ny fomba litorjika isaky ny 19 Avrily.

## Papa faha-152

## Jereo koa

* Mikaela I Kerolariôsy
Karpiana (vahoaka)

Ny **Karpiana** na **Karpa** dia Dakiana na Geta tamin' ny Andro Taloha izay izay nipetraka tany amin' ny faritra atsinanana amin' i Romania ankehitriny,  ao amin' ny faritra ara-tantaran' i Môldavia ankehitriny hatramin' ny manodidina ny taona 140 taor. J.K. ka hatramin’ ny manodidina ny taona 318 taor. J.K. fara-fahakeliny, sady nikambana tamin' ny singa seltika na jermanika toa ny Bastarna na ny Koady. Atao hoe *Carpi* izy ireo amin' ny teny latina.

## Jereo koa

* Vahoaka jermanika
* Selta
Gregôrio Mpanazava

I **Gregôrio Mpanazava** na **Gregôrio I Mpanazava** no olo-masina nitory ny Filazantsara na Evanjely tany Armenia ary izy no katôlikôsy (*catholicos*) voalohany, mpanorina sy lohan' ny Fiangonana Apôstôlika Armeniana. Teraka tamin' ny taona 257 izy ary maty tamin' ny taona 331. Amin' ny teny armeniana izy dia atao hoe Գրիգոր Ա Լուսաւորիչ / *Grigor Lusavorich*, amin' ny teny grika Γρηγόριος Φωστήρ, amijn' ny teny hebreo גרגוריוס המאיר.

Nanova an' i Armenia hiala tamin' ny zôrôastrisma ho amin' ny kristianisma izy tamin' ny fiandohan' ny taonjato fahefatra (nanomboka tamin' ny taona 301) ka nahatonga an' i Armenia ho firenena voalohany nandray ny kristianisma ho fivavahana ôfisialy. Olomasina ao amin' ny Fiangonana Apôstôlika Armeniana sy any amin' ny fiangonana hafa izy.

## Jereo koa

* Armenia
Tiridatesy III

I **Tiridatesy III**, izay fantatra koa amin' ny hoe **Tiridatesy Lehibe** dia mpanjaka tao amin' ny Fanjakana Arsakidan' i Armenia nanomboka tamin' ny taona 298 ka hatramin' ny 330. Teraka  tamin' ny taona 250 izy ary maty tamin' ny taona 330. Atao hoe Տրդատ Գ / *Trdat III* (Trdat Mets) izy amin' ny teny armeniana.

Tamin' ny taona 301 izy dia nanambara ny fa ny kristianisma ho fivavahan' i Armenia, ka noho izany dia ny Fanjakan' i Armenia no fanjakana voalohany nandray ny kristianisma ho  fivavahana ôfisialy.

## Jereo koa

* Arsakida

* Arsaka I

* Gregôrio Mpanazava
* Fiangonana Apôstôlika Armeniana.
Alamàna (vahoaka)

Ny **Alemàna** dia kônfederasiônam-poko jermanika, indrinda ny Soeva na Soeba, izay niorim-ponenana voalohany tao lalana afovoany sy ambany amin' i renirano Elbe, avy eo nanamorona ny renirano Main na Mein. Ny teny hoe *Alamàna* dia avy amin' ny teny jermanika hoe *all-mann*, izay midika hoe "olona rehetra", "olona isan-karazany" na "olona feno"; amin' ny teny alemà izany dia atao hoe *Alamannen* na *Alemannen*.

Niseho voalohany ao amin’ ny soratra rômana tamin’ ny taona 213 izy ireo. Nandresy sy naka an' i Agri Decumates (teny latina) tamin’ ny taona 260 izy ireo, ary avy eo dia niely tany amin’ ny tany mahafaoka ny tapany amin’ i Helvetia (), amin' i Decumania (ny tanin’ i Baden) ary ampahany amin’ i Sequanaise (Alsace) izay nandray anjara tamin’ ny fampanjakana ny kolontsaina jermanika ireo faritra rômana taloha ireo.

Tamin’ ny taona 496 dia resin’ i Clovis (Franka) ny Alamana, izay nampiditra ny faritaniny tamin' ny fanjakany. Tamin' ny taona 746 dia saika ny andriana alamana rehetra no novonoina tao Cannstatt, ka izany dia inanamafy ny fifehezana' ny Franka an' ilay firenena. Taorian' ny "Fifanarahana tao Verdun" dia tafiditra tao amin' ny tanin' i Frankia Atsinanana ireo tany ireo alohan' ny hahalasa ny fitambaran' izy ireo ho Dokean' i Soabia tamin' ny taonjato faha-10 ka hatramin' ny faha-13.
Fanjakan' i Armenia

Ny **Fanjakan' i Armenia** na **Armenia Lehibe** (raha ampitahaina amin' i Armenia Minora) dia naorin' i Artaksiasy I (*Artaxias <abbr>I</abbr>* na *Artašēs I*), mpanorina ny tarana-mpanjaka Artaksiada, tamin' ny taona 190 tal. J.K.

Atao hoe Մեծ Հայք / *Mets Hayk* izy   amin' ny teny armeniana fa *Armenia Maior* kosa amin' ny teny latina. Indraindray koa izy dia antsoina hoe **Empiran' i Armenia**.

Nahatratra ny fara tampon' ny tanjany ilay fanjakana tamin' ny fanapahan' i Tigrane Lehibe, nefa lasa niadian' ny Rômana sy ny Partiana izany, avy niadian' ny Rômana sy ny Sasanida.

Tamin' ny taonjato voalohany, ny seza fiandrianany dia nifindra tany amin' ny Arsakida, izay nitazona azy io hatramin' izay ka hatramin' ny taona 428, rehefa nanafoanana ny fanjakà-mpanjaka sy ny fanombohan' ny "Marzpanata" na "Marzbanata".

## Jereo koa

* Armenia

## Loharano sy fanamarihana
Etona mampihiboka hafanana

Ny **etona mampihiboka hafanana** dia taharon' etona mitroka ny taratra ambanin' ny mena alefan' ny masoandro ety ambonin' ny tany ka mandray anjara amin' ny fihibohan' ny hafanana. Ny fitomboan' ny firihitr' izy ireo ao amin' ny atmôsferan' ny tany dia iray amin' ny antony mahatonga ny fiakaran' ny hafanan' ny toetany. Ny etona iray dia tsy afaka mandray afa-tsy taratra ambanin' ny mena avy amin' ny atôma telo isaky ny môlekiola, na avy amin' ny atôma roa raha atôma roa samy hafa ireo.

Ireto ny etona voajanahary mampihiboka hafanana:

* ny eton-drano;
* ny diôksida-na karbônina na etona karbônika (CO2);
* ny metanina (CH4);
* ny prôtôksida-na azôta (N2O);
* ny ôzônina trôpôsferika (O3).

Ireto kosa ny etona mampihiboka hafanana vokarin' ny orinasa:

* ny hidirôklôrôfliorôkarbiora isan-karazany, toy ny HCFC-22;
* ny klôrôfliôrôkarbiora isan-karazany (CFC);
* ny hidirôfliôrôkarbiora (HFC);
* ny tetrafliôriora-na karbônina (CF4);
* ny heksaafliôriora-na solifara (SF6) sy ny pentafliôriora-na solifara trifliôrômetila (CF3-SF5);
* ny fliôrôkarbiora sy ny perfliôrôkarbiora isan-karazany.
Gazetiboky

Ny **gazetiboky** dia karazana gazety mivoaka isaky ny tsingerim-potoana, ka izany  tsingerina izany dia iray volana amin' ny ankapobeny, ary miompnana amin' ny sehatra iray manokana, ka mampiavaka azy ny endriny, ny fandaminana azy, ny toetran' ny votoatiny ary ny niandohan' ny mpandray anjara.
Trozona volondavenona

Ny **trozona volondavenona** (*Eschrichtius robustus*) dia trozona mifindra monina eo anelanelan'ny toerana fisakafoana sy fiompiana isan-taona. Mahatratra 14,9 metatra ny halavany, ary mahatratra 41 taonina (90,000 lb) ny halavany ary 55 ka hatramin'ny 70 taona izy io, na dia vehivavy iray aza no tombanana ho 75-80 taona.
Saosisy

Ny **saosisy** dia karazana hena vita amin'ny hena voatoto matetika—matetika henan-kisoa, henan'omby, na akoho amam-borona—miaraka amin'ny sira, zava-manitra ary zava-manitra hafa. Ny akora hafa, toy ny voamaina na ny mofo dia azo ampidirina ho famenoana na fanitarana.
Fiangonan' ny Atsinanana

Ny **Fiangonan' ny Atsinanana** izay atao hoe koa **Fiangonan' i Asiria** na **Fiangonan' i Persia** na **Fiangonan' i Mesôpôtamia** dia iray amin' ireo Fiangonana kristiana voalohany. Araka ny lovantsofina dia ny Apôstôly Tômasy (na Tômà) no nanorina azy. 

Amin' ny teny siriaka dia atao hoe ܥܕܬܐ ܕܡܕܢܚܐ / *Ēdtāʾ d-Maḏenḥā* ireo fiangonana ireo.

Tamin' ny taona 424 no nanambaràny ny fahaleovan-tenany. Nivakivaky matetika io fiangonana io nandritra ny tantarany ka ankehitriny dia maro ny Fiangonana mpandova azy mivantana:

* Ny Fiangonan' ny kônsily roa
** ny Fiangonana Apôstôlika Asirianan' ny Atsinanana
** ny Fiangonana Tranain' ny Atsinanana

* Ny Fiangonana Katôlika Tatsinanana
** ny Fiangonana Katôlika Kaldeana

Ireo Fiangonana atsinanana samihafa an' ny Kristianan' i Masindahy Tômasy ao Atsimon' i India, izay nateraky ny asa lehibe nataon'  ny misiôneran' ny Fiangonan' ny Atsinanana any India, dia mpandova azy koa.

Ny Fiangonana Asiriana na Nestôriana Ôrtôdôksa manana ny foibeny ao amin' ny faritr' i Hakkari (ao Torkia atsinanana) sady maro amin' ireo mpanaraka azy no novonoina nandritra ny fandripahana lehibe tamin' ny Ady Lehibe Voalohany (fandripahana fantatra amin' ny anarana hoe Sayfo na Seyfo); ny faharoa, dia ny Fiangonana Kaldeana, mifandray amin' ny Fiangonana Katôlika hatramin' ny taonjato faha-16, dia ahitana mpino maro ao avaratr' i Iràka ka izy ireo no fiarahamonina kristiana madinika misy mpikambana maro indrindra ao amin' ilay faritra na dia efa nisy zanaka am-pielezana tao efa ho taonjato iray.

Sahala amin' ireo zanaka am-pielezana armeniana, ny fikambanana asirô-kaldeana ôrtôdôksa miray amin' ny Fiangonana katôlika, sy ny Fiangonana siriana ôrtôdôksa (mônôfizita) any atsinanana kokoa, dia misy mpino maro izay miely eran-tany. Ny fikambanana kristiana asirô-siriaka miteny armeniana dia niharan' ny fandripahana talohan' ny Ady Lehibe Voalohany sy nandritra izany sahala amin' ny mpino armeniana. Miparitaka avy ao Atsinanana-Akaiky mankany Amerika Avaratra sy any Skandinavia sy Aostralia ary amin' ny sisa amin' i Eorôpa Avaratra izy ireo.

## Jereo koa

* Kristianisma
* Mônôfizisma
* Nestôrianisma
* Tômasy

## Loharano sy fanamarihana
Henan-kisoa

Ny **henan-kisoa** dia hena avy amin' ny kisoa (*Sus domesticus*). Io no hena be mpihinana indrindra eran-tany, ary misy ny porofo manohana fa nanomboka tamin' ny taona 5000 tal JK any ho any ny fiompiana kisoa.

Azo hanina ny henan-kisoa raha vao avy nandrahoina na aorian' ny fitehirizana azy; manalava ny fotoam-pitehirizana ny vokatra avy amin' ny henan-kisoa ny fanasiana sira. Ohatra amin' ny ampahany amin' ny henan-kisoa azo tahirizina amin' ny fomba manokana ny feny, ny sorony, ny tongony, ny taviny nasiana sira, ary ny saosisy.Ny henan-kisoa no hena be mpankafy indrindra any amin' ny Tontolo Tandrefana, indrindra any Eorôpa Afovoany. Tena malaza koa izy io any Azia Atsinanana sy any Azia Atsimo-Atsinanana (any Azia an-tanibe Atsimo-Atsinanana, any Filipina, any Singaporo, ary any Timôro Atsinanana). Io hena io dia tena sarobidy amin' ny nahandro aziatika, indrindra any Sina (anisan' izany i Hong Kong) sy any India Avaratra-Atsinanana, noho ny taviny sy ny endriny.

Mandrara ny fihinanana henan-kisoa ny fivavahana sy ny kolontsaina sasany, indrindra fa ny finoana silamo sy ny jodaisma, ary fiangonana kristianina telo (ny Advantista sy ny Kristiana Ôrtôdôksa Etiôpiana sy Eritreana, ary ny Kimbangista). Ny antony ara-pahasalamana fahiny angamba no niandohan' ireo fandrarana ireo (ohatra, ny kankam-pisaka). Ireo loza ara-pahasalamana ireo dia fantatra daholo ankehitriny ary efa tsy misy any amin' ny firenena mandroso rehetra amin' ny alalan' ny fitsipika.

## Jereo koa

* Henan' omby
Henan' omby

Ny **henan' omby** dia anaran' ny hena avy amin' ny omby (*Bos taurus*). Azo atao amin' ny fomba samihafa ny fahandroana henan' omby; azo atao ny manapatapaka na ny mitoto (manapotika) ny hena. Misy prôteinina sy vy ary vitaminina B12 ny henan' omby. Sahala amin' ny karazana hena mena hafa dia mety hahavoan' ny homamiadan' ny tsinaibe sy ny tsinaimbody (fa tsy ny lava-body) sy aretin' ny lalandra mpanely ra (avy ao amin' ny fo) ny fihinanana be loatra henan' omby, indrindra rehefa voahodina ny hena. Misy fiantraikany lehibe eo amin' ny tontolo iainana ny henan' omby, satria avy aminy no mahatonga ny fandripahana ala sy ny fandefasana etona mampihiboka hafanana avo indrindra amin' ny vokatry ny fiompiana sy ny fambolena ary ny fanjonoana rehetra.

Nihaza ombidia aorôka (*Bos primigenius*) ny olombelona ​​​​tamin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara, ary namolaka azy hompiana tatỳ aoriana. Nanomboka tamin' izay fotoana izay dia karazana omby maro no nompiana manokana noho ny hatsaran' ny henany na noho ny habetsahan' izany. Ny henan' omby no hena fahatelo be mpihinana indrindra eran-tany amin' izao fotoana izao, aorian' ny henan-kisoa sy ny henanan' akoho amam-borona. Tamin' ny taona 2018 dia i Etazonia sy i Brezila ary i Sina no mpamokatra henan' omby be indrindra.

Mandrara ny fihinanana henan' omby ny fivavahana sy ny kolontsaina sasany, indrindra fa ny fivavahana indiana toa ny hindoisma. Manohitra ny famonoana biby koa ny Bodista, nefa tsy manana foto-pampianarana momba ny sakafo voarara.

## Jereo koa

* Henan-kisoa
Anamamy

Ny **anamamy** dia zavamaniry ahitra misy voniny sy ravina mivelatra. Misy amin' izy ireo ny avy any Amerika, any Melanezia, any Ginea Vaovao ary any Aostralia.

Maro ny anarany ara-tsiansa ka anisan' izany ny hoe ***Solanum americanum*** Mill. sy ny hoe ***Solanum nodiflorum***. Indreto ny anarany hafa amin' ny teny malagasy: *anamamy, anantsatria, anantsindrana, avaizo, bemine* ary *mailo*.

Ity zavamaniry ity dia nentina novolena any amin' ny ankamaroan' ny faritra trôpikaly amin' ny faritr' i Pasifika sy amin' ny faritry ny Ranomasimbe Indiana, anisan' izany i Hawaii, i Indôsina, i Madagasikara ary i Afrika, mety tamin' ny fitondran' ny olona nifindra monina any amin' ireo toerana ireo.

Ny anamamy dia iray amin' ireo karazan-javamaniry miparitaka be indrindra sy miovaova ara-endrika ao amin' ny fizarana *Solanum*. Mety hafangaro amin' ny karazana anamamy hafa ao amin' ny toy ny voanantay (*Solanum nigrum*) izy.

## Jereo koa

* *[[Solanum]]*
Nobiana (vahoaka)

Ny **Nobiana** dia vondrom-poko ara-pitany any Sodàna ankehitriny sy any amin' ny atsimo amin' i Ejipta, izay avy amin' ny mponina voalohany tao amin' ny faritra afovoany amin' ny lohasahan' i Nily, heverina ho iray amin' ny faritra voalohany nipoiran' ny sivilizasiôna. Ny Nobiana dia manana ny tantarany tamin' ny Andro Taloha, talohan' ny Ejipta nanjakan' ny dinastia nifandimby. Miteny ny fiteny nobiana izy ireo, izay ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana. Avy any Sodàna ny Nobiana.

## Jereo koa

* Nobia
* Fiteny nobiana
Fiteny nobiana

Ny **fiteny nobiana** dia vondrona fiteny maromaro mifandray, ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana any Ejipta sy Sodàna, ampiasain' ny Nobiana. Atao hoe : لُغَات نُوبِيّة / *lughāt nūbiyyah* izy ireo amin' ny fiteny arabo.

Taloha ny fiteny nobiana dia nampiasaina manerana ny ampahany be amin' i Sodàna, saingy noho ny fanjakazakan' ny kolontsaina arabo dia voafetra ao amin' ny Lohasahan' i Neily eo anelanelan' i Aswan (ao amin' ny tapany atsimo amin' i Ejipta) sy Al Dabbah izy ireo ankehitriny.

Ny fanasokajiana vao haingana kokoa, toa an' ireo ao amin' ny Glottolog, dia mihevitra fa ny fiteny nobiana dia mamorona fianakaviam-piteny voalohany. Ny fanasokajiana taloha dia mihevitra ny fiteny nobiana ho sampana ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana, tolo-kevitra izay very fanohanana avy amin' ny mpahay teny noho ny tsy fahampian' ny angona fanohanana.

## Jereo koa

* Nobiana
* Nobia
Gidro maitso

Ny **gidro maitso** (*Chlorocebus sabaeus*) dia gidro Tontolo Taloha manana volony maitso sy tanana sy tongotra hatsatra. Ny tendron'ny rambony dia mavo volamena toy ny lamosin'ny feny sy ny volombava takolany. Tsy misy fehin-koditra manavaka eo amin'ny handriny, toy ny karazana *Chlorocebus* hafa.
Fiteny ombondo

Ny **fiteny ombondo** dia fitenin' ny vahoaka ôvimbondo (tsy afangaro amin' ny fiteny kimbondo ampiasain' ny Ambondo na Akoambondo mipetraka any avaratry ny Ôvimbondo) any Angôla. Ao amin' ny fianakaviam-piteny banto ny fteny ombondo sy ny fiteny kimbondo.

Ny fiteny ombondo dia ampiazsain' ny Angôley miisa 5,9 tapitrisa an-trano araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2014, ka noho izany dia io no fiteny banto be mpampiasa indrindra any Angôla.

Nozanahin' ny Pôrtogey nandritra ny taonjato faha-19 ny Ôvimbondo ary nosoratan' ny misiônera pôrtogey (katôlika) sy amerikanina (prôtestanta) ho amin' ny abidy latina ny fiteniny. Namolavola fitsipi-pitenenana momba ny fiteny ombondo izay mbola manankery ihany koa ny misiônera prôtestanta.

## Jereo koa

* **Fiteny ao Angôla**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny kitsôkoe (na fiteny tsôkoe), fiteny lotsazy, fiteny ôvambô.
Fiteny kimbondo

Ny **fiteny kimbondo** dia fiteny ao Angôla, ampiasain' ny Mbondo (na Ambondo) any amin' ny faritra Luanda sy Bengo ary Malange. Ao amin' ny fianakaviam-piteny banto izy io. Angôley miisa 2 tapitrisa no miteny azy io any an-trano araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2014.

Misy zana-poko iraika ambin' ny folo ao amin' ny vondrom-poko mbondo, izay samy manana ny fomba fitenenany io fiteny io avy: ny fiteny ngola, ny fiteny dembo, ny fiteny jinga, ny fiteny bôndô, ny fiteny bangala, ny fiteny sôngô, ny fiteny ibakô, ny fiteny loanda, ny fiteny kibala, ny fiteny libôlô ary ny fiteny kisama.

Tany Luanda renivohitr' i Angôla, ny fiteny pôrtogey tenenin' ny mponina (fotsy, safiotra, mainty ) dia nampiasa teny kimbondo be dia be, hatramin' ny nanorenana ilay tanàna. Ny ampahany amin' ny vahoaka mbondo ao amin' ny faritra Malanje dia namolavola ny fiteniny ho amin' ny fifangaroan' ny teny kimbondo sy ny fiteny pôrtogey izay antsoin' izy ireo hoe *ambaca* - izany no niantsoana azy ireo hoe "*Ambaquistas*".

Ny didim-panjakanan' ny mpanjanatany tamin' ny taona 1919 dia mandrara ny fampiasana ny fiteny rehetra eo an-toerana amin' ny fampianarana an-tsekoly sy amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana. Ity fepetra ity sy ny hafa mikendry ny fampanjakana ny kolontsaia pôrtogey dia nampihena be ny fampiasan' amin'ny mponina an-tanàn-dehibe ny fiteny kimbondo, ka nampahazo laka ny fiteny pôrtogey. Izany tena nisongadina tamin' ny taompolo 1960, ary nitohy na dia taorian' ny fahaleovantena aza.

## Jereo koa

* **Fiteny ao Angôla**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny kitsôkoe (na fiteny tsôkoe), fiteny lotsazy, fiteny ôvambô.
Famantaranandro

Ny **famantaranandro** dia fitaovana manondro sy enti-mandrefy ny fotoana izay matetika milaza ny ora sy ny minitra ary ny segondra amin' ny fomba tsy tapaka.

Ny famantaranandro mekanika dia misy sahazany (toy ny fanjaitra) izay mikisaka manondro ny ora sy ny minitra ary ny segondra mifanarakaraka (misy araka izany ny sahazakely sy ny sahazabe) ary manana tava ipetahan' ny tarehimarika (arabo na rômana) manondro ny ora (1 ka hatramin' ny 12, matetika elanelanin-teboka efatra isaky ny isa roa mifanarakarana mba hanondro ny minitra na ny segondra; indraindray koa manomboka amin' ny 1 ka miafara amin' ny 24, nefa mahalana izany). Mety hitambatra ivo iray ny sahazany telo, na mety hitokana ny an' ny segondra.

Ny famantaranandro elektrônika dia matetika tsy mametraka eo amin' ny tavany afa-tsy ny tarehimarika manondro ny ora sy ny minitra (miampy ny segondra indraindray) elanelanin-teboka roa.

Misy amin' ny famantaranandro ny apetaka amin' ny rindrin-trano, misy ny apetraka ambony latabatra, ary misy ny atao amin' ny haton-tanana.

## Jereo koa

* Tetiandro
* Famantaranandro marani-tsaina
* Famantaranandro entin' onja
* Ora
* Minitra
* Segondra
Tarehimarika arabo

Ny **tarehimarika arabo**, araka ny endri-tsoratra tandrefana (indrindra eorôpeana) ny tarehimarika folo (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0) izay an' ny fomba fanisa indô-arabo. Ny fitsipika mifehy ny fanoratana azy dia teraka tany India tamin' ny fomba fanisana indiana, ary avy eo dia tonga any amin' ny Tandrefana tamin' ny Andro Antenatenany tamin' ny alalan' ny fifandraisana amin' ny Arabo mpahay matematika. Ny endri-tsoratra eorôpeana noho izany dia avy amin' ny endri-tsoratra  ao amin' ny Tontolo Arabo andrefana tamin' ny Andro Antenatenany, izany no niavian' ny anarana hoe "tarehimarika arabo". Amin' izao fotoana izao, io endri-tsoratra arabo io dia ampiasaina ao Maghreb (ka antsoina hoe "tarehimarika *ghûbar*) sy any amin' ny Tandrefana, ary io no mihamanjaka any amin' ny firenena maro eran-tany.

Na izany aza, ny endri-tsoratra ho an' ireo "tarehimarika arabo" ireo dia tsy mitovy amin' ny zokiny, dia ny tarehimarika arabo tatsinanana (ampiasaina amin' ny ampahany amin' ny Tontolo Arabo ivelan' i Maghreb), sy ny tarehimarika indiana. Ireo rehetra ireo dia karazana endri-tsoratra avy amin' ny fomba fanisa indô-arabo.

Satria mety mampifangaro zavatra anarana hoe "tarehimarika arabo" dia misy koa anarana hafa anondroana azy ireo toy ny hoe "tarehimarika ASCII" (an' ny infôrmatika manokana), "tarehimarika eorôpeana", "tarehimarika latina", "tarehimarika tandrefana", "tarehimarika arabo tandrefana", "tarehimarika *ghubār*" na "tarehimarika hindo-arabo".

## Jereo koa

* Tarehimarika rômana
Fiteny tsôkoe

Ny **fiteny tsôkoe** dia fiteny banto ampiasain' ny vahoaka tsôkoe ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy ao Angôla ary ao Zambia. Fantatra koa amin' ny hoe fiteny batsôkoe, tsiôkoe, kiôkô, kiôkoe, kiôka, kiôkô, siôkô, tsiôklôe na tsôkoe io fiteny io.

Anisan' ny fitenim-pirenen' i Angôla io fiteny io. Tombanana ho olona antsasa-tapitrisa no niteny azy tamin' ny taona 1991; mpiteny antsasa-tapitrisa hafa no mipetraka any Kôngô tamin’ ny taona 1990, ary 20 000 teo ho eo tany Zambia tamin' ny taona 2010. Ampiasaina ho fitenim-pifabndraisan' ny samy hafa fiteny (*lingua franca*) any amin' ny tapany atsinanana amin' i Angôla izy io.

## Jereo koa

* **Fiteny ao Angôla**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny tsôkoe, fiteny lotsazy, fiteny ôvambô.
* **[[Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]**: fiteny boja, fiteny frantsay, fiteny iômbe, fiteny kikôngô, fiteny kilega, fiteny kômô, fiteny lendo, fiteny lingala, fiteny logbara, fiteny londa, fiteny mangbeto, fiteny masy, fiteny môngô, fiteny nande, fiteny neerlandey, fiteny ngbaka, fiteny ngbandy, fiteny soahily, fiteny tetela, fiteny tsiloba, fiteny tsôkoe, fiteny zande
* **Fiteny ao Zambia**: fiteny anglisy, fiteny bemba, fiteny kaônde, fiteny londa, fiteny lovale, fiteny lôzy, fiteny nianja, fiteny nsenga, fiteny tônga
Fiteny ôvambô

Ny **fiteny ôvambô** dia vondrom-pitenim-paritra banto ampiasain' ny vahoaka ôvambô any amin' ny tapany atsimo amin' i Angôla sy any amin' ny tapany avaratra amin' i Namibia, ka ny fiteny soratana dia ny fitenim-paritra koaniama sy ny fitenim-paritra ndônga. Atao hoe **fiteny ôsivambo** na ôsioambô koa ity fiteny ity, izay enti-manondro indrindra fitenim-paritra koaniama sy ny fitenim-paritra ndônga ihany koa. Io no fiteny be mpampiasa indrindra any Namibia, indrindra fa ao amin' ireo Ôvambô.

Mifandray akaiky amin’ ny fitenin' ny Hererô sy ny an' ny Himba (fiteny hererô na ôtjihererô) ity fiteny ity. Ny mari-pamantarana miharihary eo amin' ny maha mifakaiky azy ireo dia ny tovona ampiasaina amin' ny anaran' ny fiteny sy ny fitenim-paritra, avy amin' ny prôtô-banto **ki*- (kilasy faha-7, toy ny hita amin' ny anaran' ny fiteny soahily, *kiswahili*), izay nivoatra ao amin' ny fiteny hererô dia hka lasa *otji*- ary amin' ny fiteny ôvambô ho lasa lavitra kokoa hoe *oshi*-.

## Jereo koa

* **[[Fiteny ao Angôla]]**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny kitsôkoe (na fiteny tsôkoe), fiteny lotsazy, fiteny ôvambô.

* **[[Fiteny ao Namibia]]**: fiteny afrikansa, fiteny alemana, fiteny anglisy, fiteny diriko, fiteny hererô, fiteny joǀhôana, fiteny khôe, fiteny koangaly, fiteny koaniama, fiteny kôikôy (na fiteny nama), fiteny ndônga (ôvambô), fiteny pôrtogey
Bajiry

Ny **bajiry** na **bajirà** dia karazana zavamaniry maharitra taona ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]* (voamadinika). Volena hahazoana ny voany azo hanina ity zavamaniry ity. Azon' ny olona sy ny biby fiompy hanina ny voany. Io no ambolena be indrindra amin' ny karazana ampemby sy ampembimbazaha. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Pennisetum glaucum***. Anisan' ny zana-pianakaviana *[[Panicoideae]]*, izay ao amin' ny  fokon-javamaniry *Paniceae* izy.
Fiteny ndônga

Ny **fiteny ndônga** dia fiteny banto ampiasaina ao Namibia sy ao atsimo amin' i Angôla. Manakaiky ny fiteny koaniama ity fiteny ity ary misy mpiteny miisa 807 000 any Namibia tamin' ny taona 2006 ary maherin' ny 263 000 tany Angôla tamin' ny 2000. Indraindray dia antsoina hoe fiteny ôsivambô na ôtjivambô na ôvambô izay manondro ny vondrona misy azy ity fiteny ity.

Nandika ny Baiboly amin’ ny teny ndônga ny misiônera finoà (loterana) antsoina hoe Martti Rautanen; nanoratra tononkalo sy fihirana tamin' io fiteny io koa izy.

## Jereo koa

* **[[Fiteny ao Angôla]]**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny kitsôkoe (na fiteny tsôkoe), fiteny tsôkoe-lotsazy (na fiteny gangela), fiteny ôvambô.

* **[[Fiteny ao Namibia]]**: fiteny afrikansa, fiteny alemana, fiteny anglisy, fiteny diriko, fiteny hererô, fiteny joǀhôana, fiteny khôe, fiteny koangaly, fiteny koaniama, fiteny kôikôy (na fiteny nama), fiteny ndônga (ôvambô), fiteny pôrtogey
Fiteny tsôkoe-lotsazy

Ny **fiteny tsôkoe-lotsazy** na **fiteny ngangela** dia vondrona fiteny banto teneina ao Angôla sy ao Zambia. Ny anarana hoe *ngangela* koa indraindray dia manondro ny iray amin' ireo fiteny ao amin' ity sokajy ity, na ny fifangaroan' izy ireo. Ny hoe *Ngangela* koa dia manondro ny vahoaka mampiasa ireo fiteny ireo, ka amin' ny ankapobeny dia ahitana ny Lovala, ny Lotsazy, ny Mbonda, ary vondrom-poko ara-piteny akaiky hafa.

Ny zana-bondrona amin' ny fiteny ngangela dia misy karazany maromaro na fiteny akaiky: fiteny iaoma, fiteny loimby, fiteny lotsazy, fiteny mboela, fiteny mbonda, ary fiteny niemba, fiteny tsôkoe. Azo tovanana amin' io lisitra io ihany koa ireto fiteny manaraka ireto; fiteny masy, fiteny lovala na loena, fiteny niengô.

## Jereo koa

* **Fiteny ao Angôla**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny tsôkoe, fiteny lotsazy, fiteny ôvambô.
* **Fiteny ao Zambia**: fiteny anglisy, fiteny bemba, fiteny kaônde, fiteny londa, fiteny lovale, fiteny lôzy, fiteny nianja, fiteny nsenga, fiteny tônga
Fiteny lotsazy

Ny **fiteny lotsazy** dia fiteny banto ao Angôla sy ao Zambia. Io no fiteny be mpampiasa ao amin' ny vondrona ngangela. Atao hoe fiteny lokazy na tsilotsazy koa io fiteny io. Ny hoe *ngangela* dia teny noforonin' ny Vimbondo mpivarotra sy ny misiônera tamin' ny taonjato faha-18 mba hiresahana ny foko maromaro nonina tamin' ny faritra atsinanana amin' i Angôla.

## Jereo koa

* **[[Fiteny ao Angôla]]**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny tsôkoe, fiteny lotsazy, fiteny ôvambô.
* **[[Fiteny ao Zambia]]**: fiteny anglisy, fiteny bemba, fiteny kaônde, fiteny londa, fiteny lovale, fiteny lôzy, fiteny nianja, fiteny nsenga, fiteny tônga
Papango mainty

Ny **papango mainty** (*Milvus migrans*) dia vorona mpihaza salantsalany ao amin'ny fianakaviana *Accipitridae*, izay ahitana mpihaza isan'andro ihany koa.
Gangela (vahoaka)

Ny **Gangela** na **Ngangela** (*Ganguela*, *Nganguela*) dia vondrom-poko kely monina any Angôla, saingy hatramin' ny andron' ny fanjanahantany dia efa nampiharina tamin' ny vodrona hafa maromaro tany atsinanan' ny Plateau Bié ny anaran' ity vondrom-poko ity. Ankoatry ny Ngangela, ity sokajy ara-poko ity dia ahitana koa ny Loena (*Lwena* na *Luena*), ny Lovale (*Luvale*), ny Mbonda (*Mbunda*), ny Loimby (*Lwimbi*), ny Kamatsy (*Camachi*) ary ny hafa.

Ireo vahoaka rehetra ireo dia mivelona amin' ny fambolena sy amin' ny fiompiana biby madinika, ary amin' ny fanangonana voankazo sy tantely ary zava-pihinana hafa. Samy manana ny fiteniny ny vondrona tsirairay na dia misy ifandraisany aza izy ireo. Samy manana ny maha-izy ny fiarahamoniny manokana ihany koa ny vondrona tsirairay; tsy misy ny lamina ara-piarahamonina mahafaoka azy rehetra, hany ka tsy azo lazaina ho vondrom-poko iray mizara ho zana-bondrona izy ireo.

Ny vahoaka antsoina hoe "Gangela" dia fantatra ny Pôrtogey nanomboka tamin' ny taonjato faha-17, fony izy ireo nandray anjara tamin' ny raharaham-barotra novolavolain' ireo Pôtogey mpanjanaka tonga voalohany tao Luanda sy tao Benguela izay nisy tamin' izany fotoana izany. Amin' ny lafiny iray, maro amin' ny andevo novidin' ny Pôrtogey tamin' ny mpanelanelana afrikana no avy amin' ireo mponina ireo. Etsy an-daniny, tamin' ny taonjato faha-19 sy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, ny vahoaka "Ganguela" dia nanome savoka, tantely, ivoara ary zavatra hafa ho an' ny varotra taterin' andiam-biby nokarakarain' ny Ôvimbondo ho an' ny Pôrtogey tao Benguela.

Taorian' ny firodanan' ny varotra taterin' andiam-biby (raha ny marina hatramin'ny faran' ny fanjanahantany), ny Gangela dia efa ela no tsy nahaliana ny Pôrtogey. Izany no nahatonga azy ireo tara loatra niharan' ny fibodoan' ny fanjanahantany (ankoatra ny Mbonda) izay tsy dia nisy fanoherana mafy akory.

Nandritra ireo am-polony taona vitsivitsy teo ambany fitondran’ ny mpanjanaka dia tsy niova firy ny fomba fiainan’ izy ireo raha ampitahaina amin’ ny ankamaroan’ ny faritra hafa ao Angôla. Amin' ny ankapobeny dia sady tsy niharan' ny asan' ny misiônera firy izy ireo, na niharan' ny hetra mavesatra na fandraisana ho mpikarama. Ny hany asa fihariana lehibe novolavolain' ny Pôrtogey tao amin’ ny faritra misy azy ireo dia ny famokarana hazo, ho an’ ny orinasa any Angôla na any Pôrtogaly.

Nandritra ny ady amin' ny fanjanahantany, (taona 1961–1974), sy indrindra nandritra ny ady an-trano tao Angôla, ny sasany tamin' ireo vondrona ireo dia nianjadian' izany, na dia voafetra ihany aza ny fandraisany anjara. Vokatr' izany dia maro amin' izy ireo no nialokaloka tao Zambia sy tao Namibia (vitsy kokoa). Efa ho ny antsasaky ny Mbonda no nanorim-ponenana any amin' ny tapany andrefana amin' i Zambia, saingy mitazona ny firaisankinany amin' ny ankapobeny amin' ny alalan' ny fahefana nentim-paharazana ao Angôla sy ao Zambia ity vahoaka ity.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Angôla:  Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Kombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe
Hererô (vahoaka)

Ny **Hererô** dia vahoaka tompontany ao amin' ny faritra atsimo ao Afrika, ao amin' ny vondrom-poko ara-piteny banto, miteny hererô, izay misy olona 320 000 eo ho eo amin' izao fotoana izao.

Ny ankamaroan' izy ireo dia mipetraka any Namibia, ary misy vondrona vitsivitsy any Bôtsoana, izay misahana asa tsy ilana fari-pahaizana loatra toy ny mpiasa amin' ny fambolena any ambanivohitra, na ho mpiasa antrano na mpivarotra amoron-dalana any an-tanàn-dehibe. Any Angôla dia misy vondrona vitsivitsy mitovy amin' ny Hererô, vitsivitsy, izay miaina amin' ny fomba nentim-paharazan' ny mpiompy andiam-biby.

Tamin' ny taona 1904 dia nitsangana nanohitra ny fanjanahan' ny Alemàna ny taniny ny Hererô. Niharan' ny famoretana mahery vaika notarihin' ny jeneraly Lothar von Trotha. Ity jeneraly ity dia namoaka didy famongorana ny Hererô, izany dia nahatonga ny fandripahana ny Hererô. Noho izany, teo anelanelan’ ny taona 1904 sy 1911 dia nihena 80 000 hatramin’ ny 150 000 ny isan' ny Hererô ao Afrika Atsimo Andrefana.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Namibia

* Vahoaka ao Angôla:  Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Kombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe

* Vahoaka ao Bôtsoana
Fiteny hererô

Ny **fiteny hererô** dia fiteny banto ampiasain' ny vahoaka hererô izay, amin' ny ankapobeny, hita any Namibia, nefa koa ampiasain' ny vondrona any Bôtsoana sy any amin' ny faritra mitoka-monina any Angôla. Mitotaly 150 000 ny mpiteny hererô ao. Atao hoe *otjiherero* na *ochiherero* io fiteny io amin' ny fiteny hererô.

Ao Namibia dia mahafaoka ny faritra antsoina hoe Hereroland ny toera,a itenana hererô; izany dia ahitana ny ampahany be amin' ny tapany atsinanana amin' ny faritra Omaheke, ary koa ny faritra Otjozondjupa sy Kunene. Miteny ôtjihimba, fitenim-paritry ny fiteny hererô, ny Himba, izay vahoaka mpihavana amin' ny Hererô. Ao Windhoek renivohitr' i Namibia dia ahitana mpiteny hererô vitsy nefa tsy azo tsinontsinoavina.

Tamin’ ny faran’ ny taonjato faha-19, noho ny fandikana ny Baiboly ho amin’ ny teny hererô nataon’ ny misiônera prôtestanta Gottlieb Viehe (alemana, 1839 - 1901), ny fiteny tenenina dia nosoratana amin’ ny abidy latina nasiam-panovana. Ny mômpera Peter Heinrich Brincker (1836 - 1904), izay nahay io fiteny io, dia nandika asa soratra teôlôjika sy hira maro.

Ny fiteny hererô dia ampianarina any amin' ny sekoly ambaratonga fototra amin' ny maha tenin-dreny sy fiteny faharoa azy, ary taranja fototra ao amin' ny Oniversiten' i Namibia. Ny fiteny herero dia iray amin' ny fitenin' ny vitsy anisa enina ampiasaina amin' ny radiom-panjakana namibianina. I Embo Romambo dia namoaka ny rakibolana hererô izay hany tokana hatramin' izao.

## Jereo koa

* Fiteny ao Namibia
* Fiteny ao Bôtsoana
* Fiteny ao Angôla
Fiteny lovale

Ny **fiteny lovale** na **fiteny lovala** dia fiteny banto ampiasain' ny vahoaka lovale ao Angôla sy ao Zambia. Fiteny ampiasaina amin' ny faritra amin' ny fanabeazana sy ny fitantanan-draharaham-panjakana ao Zambia ity fiteny ity, izay misy mpiteny 168 000 eo ho eo hatramin' ny 2006. Endrika novaina avy amin' ny abidy latina no anoratana ny fiteny lovale. Azo soratana hoe tsilovale, lôvale, lobale, ary loena koa ity fiteny ity. Mifandray akaiky amin' ny fiteny tsôkoe ny fiteny lovale.

## Jereo koa

* **Fiteny ao Angôla**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny tsôkoe, fiteny lotsazy, fiteny ôvambô.
* **Fiteny ao Zambia**: fiteny anglisy, fiteny bemba, fiteny kaônde, fiteny londa, fiteny lovale, fiteny lôzy, fiteny nianja, fiteny nsenga, fiteny tônga
Fiteny koaniama

Ny **fiteny koaniama** na **ôsikoaniama** dia fiteny ôfisialy ao Angôla sy ao Namibia. Fitenim-paritra nampanarahim-penitra avy amin' ny fiteny ôsivambô izy ary ny mpiteny azy dia mifankahazo fiteny amin' ny mpiteny ndônga (na osidônga), ilay hany fitenim-paritra ôsivambô manana endrika soratana manara-penitra.

Nadika ho amin’ ny teny koaniama ny Baiboly kristiana manontolo ary navoakan' ny nataon’ ny *South African Bible Society* ("Fikambanana Mampiely Baiboly any Afrika Atsimo") voalohany tamin’ ny taona 1974 tamin’ ny anarana hoe *Ombibeli*. Namoaka ny Soratra Grika Kristianina (izany hoe ny Testamenta Vaovao)  amin' ny teny koaniama ny Vavolombelon' i Jehovah tamin' ny taona 2019, natao pirinty sy azo vakina an-tranonkala.

## Jereo koa

* **[[Fiteny ao Angôla]]**: fiteny fiôte, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lingala, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny kitsôkoe (na fiteny tsôkoe), fiteny lotsazy, fiteny nianeka, fiteny ôvambô.

* **[[Fiteny ao Namibia]]**: fiteny afrikansa, fiteny alemana, fiteny anglisy, fiteny diriko, fiteny hererô, fiteny joǀhôana, fiteny khôe, fiteny koangaly, fiteny koaniama, fiteny kôikôy (na fiteny nama), fiteny ndônga (ôvambô), fiteny pôrtogey
Himba (vahoaka)

Ny **Himba** na **Ôvahimba** dia vahoaka tompontany any avaratra amin' i Namibia, ao amin' ny ao amin' ny Faritra Kunene (Kaokoland taloha) ary any ampitan' ny ony Kunene any atsimo amin' i Angôla. Tombanana ho 50 000 eo ho eo ny isan' izy ireo. Misy vondrona vitsivitsy sisa tavela amin' ny Ôvato (*OvaTwa*), izay Ôvahimba (*OvaHimba*) ihany koa, fa mpihaza sy mpioty. Amin' ny fitenin' izy ireo (fitenim-paritry ny hererô) dia *OmuHimba* raha tokana fa *OvaHimba* raha maro.

Miavaka amin' ny Herero ny Ôvahimba amin' ny lafiny ara-kolontsaina, izay vahoaka mpifindrafindra monina amin' ny ampahany, mpiompy andiam-biby ary miteny ôtjihimba (*OtjiHimba*), karazan' ny fiteny hererô, izay ao amin' ny fianakaviam-piteny banto ao amin' ny fianakaviambem-piteny nizerô–kôngôley. Ny Ôvahimba dia mpifindrafindra monina amin' ny ampahany noho izy ireo manana teram-pamblena, nefa tsy maintsy mifibdrafindra ao anatin' ny taona arakaraka ny rotsak' orana sy ny toerana misy rano.

Ny Himba no heverina ho vahoaka mpifindrafindra monina sisa farany any Namibia.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Namibia
* Vahoaka ao Angôla
Ksindônga (vahoaka)

Ny **Ksindônga** (*Xindonga*) dia vondrom-poko madinika efatra any amin' ny faritra farany atsimo-atsinanana amin' i Angôla: ny Kosô (*Cusso* na *Mbukushu*), ny Dilikô (*Dilico* na *Dirico*), ny Sambiô (*Sambio*) ary ny Maksikô (*Maxico*). Ny teny hoe *Xindonga* dia teny noforonina ho mari-pamantarana iombonana ho an' ireo vondrona efatra ireo.

Ireo vahoaka ireo dia mipetraka ao amin' io faritra atsimo-atsinanana amin' i Angôla io, izay Faritanin' i Cuando Cubango ankehitriny, miaraka amin' ny vondrona kely hafa, anisan' ny Ôvambô, ny Gangela ary ny Sana. Ny mponina "Ksindonga" dia mivelona amin' ny fambolena sy ny fiompiana biby madinika ary ny fihazana na ny fanjonoana tsindraindray.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Angôla: Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Komby, Ôvambô, Ôvimbondo, Sàna, Tsôkoe
Ôvambô (vahoaka)

Ny **Ôvambô** (*Ovambo*) dia vondrom-poko banto tompontany amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika, indrindra ao Namibia. Izy ireo no vondrom-poko tokana lehibe indrindra ao Namibia, izay mahatratra ny antsasaky ny isan' ny mponina ao amin' io firenebna io. Atao hoe *Aawambo*, *Ambo*, *Aawambo*, na *Ovawambo* koa izy ireo.

Na dia nisy ny ezaka niraisan’ ny misiônera kristiana mba hamongorana izay noheverina ho "fanaon' ny mpanompo sampy" (paganisma), nitazona lafin-javatra maro amin' ny fanaony ara-kolontsaina izy ireo. Hita any amin' ny Faritanin' i Cunene any amin' ny tapany atsimon' i Angôla ihany koa izy ireo, ka antsoina matetika amin' ny hoe "*Ambo*".

Ny Ôvambô dia ahitana foko banto maromaro izay monina ao amin' ilay antsoina hoe Ovamboland taloha. Any Angôla dia vitsy anisa izy ireo, izay eo amin' ny 2 % amin' ny mponina ao Angôla.

Manodidina ny 2 tapitrisa eo ny Ôvambô, ary Loterana (97 %) ny ankamaroany fa vitsy kosa ny mitazona ny finoana nentim-paharazana (3 %).

## Jereo koa

* Vahoaka ao Namibia

* Vahoaka ao Angôla:  Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Hombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe
Boora (vahoaka)

Ny **Boora** no mpisava lalana fotsy hoditra tao Afrika Atsimo, ka ny ankamaroany dia avy amin' ny faritra maro miteny neerlandey any Eorôpa, avy amin' ireo faritany mahaleo tena any Avaratra, nantsoina hoe *Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden*, izany hoe "Repoblikan' ny Faritany Fito Mitambatr' i Nederlandy" (Nederlandy ankehitriny), nefa nisy koa ny avy any Alemaina sy avy any Frantsa.

Tamin’ ny taonjato faha-19 dia nisy koa ny fifindra-monina madinika avy any Nederlandy ho any amin' ny zanatanin' i Goiana Neerlandey (Sorinama ankehitriny). Mbola antsoina hoe *Boeroe's* (tononina hoe [bu:ru:]) ny taranak' ireo mpanjanaka ireo.

Ny teny hoe *Boora* dia fanagasiana ny teny afrikansa hoe *Boer* izay vakina hoe [buːɾ] sady midika hoe "tantsaha", raha manondro maro izy dia lasa hoe *Boere*.

Tamin' ny taonjato faha-20, ny teny hoe *Boora* (*Boers*), izay matetika manondro ny mponina miteny afrikansa any amin' ny faritra ambanivohitra, dia voasoloan' ny teny hoe *[[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanera]]*, izay mahafaoka ny Afrikana Tatsimo fotsy hoditra rehetra, an-tanàn-dehibe na ambanivohitra, izay mana ny fiteny neerlandey na ny fiteny afrikansa ho tenin-dreny.

## Jereo koa

* Afrikanera
* Fiteny afrikansa
* Fiteny neerlandey
* Fiteny hôlandey
* Afrika Atsimo
* Nederlandy
* Hôlandy
Fiteny kôy

Ny **fiteny kôy** na **fiteny hôy** dia fiteny maromaro be mpiteny indrindra ao amin' ireo fianakaviam-piteny tsy banto aty amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika. Noheverina ho sampana iray amin' ny fianakaviam-piteny kôisana izy ireo taloha, ary fantatra tamin' ny anarana hoe "fiteny kôisana afovoany". Na dia tsy heverina ho fianakaviam-piteny azy izao ny vondrona kôisana dia tazonina io teny io hanamoran-javatra.

Ny fiteny hôy be mpampiasa sady fantatra indrindra dia ny fiteny kôikôy (fiteny nama/damara) ao Namibia. Ny sisa amin' ilay fianakaviana dia hita any amin' ny tany efitr' i Kalahari any Bôtsoana. Mitovitovy ihany ireo fiteny ireo ka azon' ny mpampiasa azy ireo ny mifampiresaka tsara eo amin' ny mpiteny kôikôy sy ny mpampiasa ireo fiteny ao Bôtsoana.

Ny fiteny kôy no fiteny kôisana voalohany fantatry ny mpanjanatany eorôpeana ary malaza amin' ny fisian' ny kitika (fanapoahana ny lela), na dia tsy mivelatra toy ny ao amin' ny fianakaviam-piteny kôisana hafa aza. Misy sampana roa voalohany amin' io fianakaviana io, dia ny sampana kôikôy ao Namibia sy ao Afrika Atsimo, ary ny sampana tso-koe (*Tshu–Khwe*) ao Bôtsoana sy ao Zimbaboe. Afa-tsy ny foteny nama dia iharan' ny tsindry avy amin' ny fitenim-pirenena na fiteny amin' ny faritra  toa ny fiteny tsoana (*tswana*) izy ireo.

## Jereo koa

* Fiteny ao Afrika Atsimo
* Fiteny ao Bôtsoana
* Fiteny ao Namibia
Fiteny too

Ny **fiteny too** dia fiteny maromaro mamorona fianakaviam-piteny ao Afrika Atsimo sy ao Bôtsoana. Mizara roa izy ireo izay tsy iadian-kevitra ny fifandraisany na dia tsy mifanakaiky aza. Ny anarana hoe *tuu* dia avy amin' ny anarana ​​iraisan' ny sampana roan' io fianakaviam-piteny io, midika hoe "olona".

Ny fiteny too dia ao amin' ny fianakaviam-piteny kôisana, ary nantsoina koa noho io antony io hoe "kôisana atsimo", teny efa nilaozana ankehitriny. Amin' izao fotoana izao dia tsy heverina intsony ho manana fiaviana iraisana ny fiteny kôisana, fa fiteny maro ao amin' ny sampam-piteny maromaro manana fitoviana ara-drafitra.

## Jereo koa

* Fiteny ao Afrika Atsimo

* Fiteny ao Bôtsoana
Kôikôy (vahoaka)

Ny **Kôikôy** na **Hôihôy** (*Khoikhoi*), izay antsoina hoe **Hôtentôta** (*Hottentot*) koa, dia vahoaka mpiompy andiam-biby any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika.  Antsoina hoe **Kôy** na **Hôy** koa izy ireo. Miantso ny tenany toy izany izy ireo (ara-bakiteny hoe "olona dia olona"), hanavahany ny tenany amin' ny Sana mpihaza mpifanolo-bodirindrina aminy, izay nantsoiny hoe Sankôy (*Sankhoi*).

Angamba noho ny kitika (famoahana feo mipoaka amin' ny lela) mampiavaka ny fiteny kôisana no nanomezan' ny Afrikanera, izay niteny nerlandey, ny anaram-bositra hoe "Hottentots", noho ny fomba fiteniny izay heverina ho miakanakana.

Ny vehivavy kôikôy fanta-daza indrindra dia i Saartjie Baartman, izay nomena anaram-bositra hoe "Venosy Hôtentôta" ary natao fampisehoana ho  an' ireo te hahafanta-javatra.

## Jereo koa

* Fiteny kôy
* Fiteny kôisana
* Afrika Atsimo
* Sàna (vahoaka)
Tsôkoe (vahoaka)

Ny **Tsôkoe** (*Chokwe*) dia vondrom-poko banto ao amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika sy ao Afrika Afovoany. Ao Angôla sy any amin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny Repoblika Demôkratikan’ i Kôngô (avy any Kinshasa ka hatrany Lualaba), ary any amin’ ny faritra avaratra-andrefana amin’ i Zambia no tena ahitana azy ireo. Ireto koa ny anarana ahafantarana azy io: Kiôkô (*Kioko*), Bajôkoe (*Bajokwe*), Tsibôkoe (*Chibokwe*), Kibôkoe (*Kibokwe*), Siôkoe (*Ciokwe*), Kôkoe (*Cokwe*) na Bajôka (*Badjok*).

Misy fizaran-taona roa miavaka mitranga ao amin' ny faritra onenan' ny Tsôkôe: vanim-potoanan' ny orana eo anelanelan' ny volana Ôktôbra sy Avrily, ary vanim-potoana maina mandritra ny fotoana sisa amin' ny taona. Nisy fiantraikany goavana teo amin’ ny fiainana eny ambanivohitra izany toetrandro izany; ny Tsôkôe dia niompy, nihaza, nanjono ary nanorina trano arakaraka ny fiovan' ny fizaran-taona.

Manana karazana zavakanto isan-karazany ny Tsôkkoe ary maro ny santionany mbola hita any amin' ny tranombakoka any ivelany.

Tombanana ho 1,3 tapitrisa eo ho eo ny isan' ny Tsôkoe. Ny fitenin' izy ireo dia matetika antsoina hoe fiteny tsôkôe (na kitsôkoe), izay fiteny banto ao amin' ny sampana benoe-kôngô ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley.

Maro amin' ny Tsôkoe koa no miteny amin' ny fiteny ôfisialin' ny firenena misy azy: ny fiteny anglisy ao Zambia, ny fiteny frantsay ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ary ny fiteny pôrtogey any Angôla.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Angôla: Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Hombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe

* Vahoaka ao amin' ny Repoblika Demôkratikan’ i Kôngô

* Vahoaka ao Zambia
Nianeka (vahoaka)

Ny **Nianeka** na **Nianeka-Hombe** na **Nianeka-Homby** dia vondrom-poko banto maromaro mpamboly sy mpiompy andiam-biby any atsimo-andrefana amin' i Angôla, izay miteny nianeka. Atao hoe *Nhaneca-Humbe* izy ireo amin' ny teny pôrtogey.

Monina ao amin' ny faritanin' i Huíla ny ankamaroan' izy ireo, ary amin' ny ampahany kely ao Cunene sy ao Namibe. Ireo foko ireo dia manambatra ny fiompiana omby amin' ny fambolena izay mikendry kokoa ny fahavitan-tena ara-tsakafo fa tsy ho an' ny varotra. Ny foko tsirairay (moila, handa, kombe, sns.) dia samy manana ny maha-izy azy ara-tsôsialy sy ny toetrany ara-kolontsaina sy ara-piteny, ary tsy heverina ho misy fiombonana feno.

Ny ankamaroan' ny Nianeka-hombe dia nanaraka ny kristianisma, indrindra ny katôlisisma, nandritra ny fanjanahantany. Mandroso miadana ny fidirana an-tsekoly ary mbola eo ambanin' ny salanisam-pirenena. Ny ampahany lehibe dia nandeha niorim-ponenana any amin' ny tanàn-dehibe ka nandao tanteraka na amin' ny ampahany ny fomba fiainana nentim-paharazana.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Angôla: Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Hombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe
Sana (vahoaka)

Ny **Sana** dia vahoaka anisan' ireo manana kolontsaina nentim-paharazana mpihaza sy mpioty any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika, ary izy ireo no vahoaka mbola mitazona ny kolontsaina tranainy indrindra ao amin' io faritra io. 

Efa 44&nbsp;000 taona izao no nisan' ny Sana tao amin' ny faritra misy azy. Ny tanin' ny razambeny dia mamakivaky firenena maro: i Bôtsoana, i Namibia, i Angôla, i Zambia, i Zimbaboe, i Lesôtô ary i Afrika Atsimo.

Ny maha "vahoaka" iray azy dia noho izy ireo manana fomba fiainana mifanohitra amin' ny an' ny mpiompy andiam-biby toa ny Kôikôy sy ny taranaky ny mpifindra-monina vao haingana toa ny Banto sy ny Eorôpeana ary ny Aziatika.

Sahala amin' ny mpiompy andiam-biby Kôikôy (na Hôihôy) dia mampiasa ny fiteny ao amin' ny vondrona kôisana izy ireo, vondrom-piteny tsy misy fifankahazoan' ny mpiteny azy ary miavaka amin' ny fiteny ao amin' ny fianakaviana nizer-kôngôley izay ampiasain' ny maro anisa aty Afrika atsimon' i Sahara. Miteny amin' ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny kôy (na hôy) sy too ary johoana izy ireo na ny razambeny.

Nenjehin' ny Banto sy ny Boora avy eo nailikiliky ny mpanjanatany britanika izy ireo. Any amin' ny taniefitr' i Kalahari no tena onenan' izy ireo. Ny fihazana sy fiotazana izay asa fivelomana nentim-paharazana no sahanin' izy ireo.

Tamin' ny taona 2017, i Bôtsoana dia nonenan' ny Sana miisa 63&nbsp;500 eo ho eo, ka izy no firenena ahitana ny ampahany be indrindra amin' ny vahoaka sana izay mahatratra 2,8 % amin' ny mponina. Ankehitriny dia tsy misy afa-tsy 100&nbsp;000 eo ho eo ny isany.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Namibia
* Vahoaka ao Bôtsoana
* Kôikôy (vahoaka)
* Fiteny sàna