open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roger Blench

I **Roger Marsh Blench** dia britanika, mpahay teny sy etnômozikôlôga ary antrôpôlôga momba ny fampandrosoana. Manana M.A. sy Ph.D avy amin' ny Oniversiten' i Cambridge izy ary miorina ao Cambridge any Angletera. Manao fikarohana sy mamoaka boky ary manao asan' ny mpanolo-tsaina izy. Teraka tamin' ny 1 Aogositra 1953 izy.

I Blench dia fantatra amin' ny fahalianany sy fandraisany anjara lehibe amin' ny haiteny momba ny fiteny aty Afrika sy momba ny fiteny ao Azia Atsimo-Atsinanana, ny antrôpôlôjia, ny etnômozikôlôjia, ny etnôbôtanika, ary sehatra mifandraika amin' izany. Nanao fikarohana lehibe momba ny fianakaviam-piteny nigerô-kôngôley sy nilô-sahariana ary afrôaziatika izy, ary koa momba ny vondrom-piteny aronasaly any India. Fanampin' izany dia namoaka boky sy lahatsoratra betsaka momba ny fifandraisan' ny haiteny sy ny arkeôlôjia i Blench. I Blench amin' izao fotoana izao dia mandray anjara amin' ny tetikasa maharitra handraiketana an-tsoratra ny fiteny ao Nizerià afovoany. Naneho ny ahiahiny momba ny fiompiana biby fiompy an-tany midadasika any Nizeria ihany koa izy.

Niara-niasa tamin' ny profesora Kay Williamson, izay maty tamin' ny Janoary 2005, i Blench ary tompon' andraikitra amin' ny Fondation Educational Kay Williamson ankehitriny, izay natao hamoahana ny voka-pikarohana tsy navoakan' i Kay Williamson sy hampiroboroboana ny fandalinana  ny fiteny ao Nizerià.

Nanao fikarohana sy fanombanana momba ny hetsika fampandrosoana iraisam-pirenena maneran-tany ihany koa i Blench, amin' ny maha mpanoro hevitra sy mpiara-miasa amin' ny fikarohana ao amin' ny Overseas Development Institute any London azy.
Fiangonana Velon' Andriamanitra

Ny **Fiangonana Velon' Andriamanitra** dia iray amin' ny vondrona sabatariana maromaro niforona taorian' ny nahafatesan' i Herbert W. Armstrong, rehefa nisy fiovana lehibe ara-potopampianarana (niteraka korontana sy fisaratsarahana) tao amin' ny Fiangonan' Andriamanitra Maneran-Tany (*Worldwide Church of God* - WCG) taloha nandritra ny taompolo 1990. Atao hoe ***Living Church of God*** (LCG) izy amin' ny teny anglisy. Taorian' ny nanesorin' ny filankevi-pitantantanan' ny Fiangonan' Andriamanitra Maneran-tany (*Global Church of God* - GCG) ny mpanorina azy, Roderick C. Meredith, dia nanohy nanangana fikambanana vaovao izy tamin' ny 1998. Io fiangonana io dia iray amin' ireo vondrona Fiangonan' Andriamanitra Sabatariana maro samihafa izay nipoitra avy amin' ny Fiangonan' Andriamanitra Maneran-tany teo aloha, izay fantatra ankehitriny amin' ny anarana hoe Grace Communion International (GCI). Manodidina ny 11 300 ny isan' ny mpikambana ao amin' ny LCG any Etazonia ary manodidina ny 5 000 amin' izany isa izany no mpikambana iraisam-pirenena. Avy amin' ny fikambanan' ny LCG dia vondrona fanampiny maromaro no nisara-bazana nandritra ny taona maro, izay samy notarihin' ny mpitarika LCG teo aloha.
Apôkalipsin' i Baroka

Ny **Apôkalipsin' i Baroka** dia asasoratra jiosy pseodepigrafika na apôkrifa roa samy hafa nosoratana tamin' ny faramparan' ny taonjato voalohany sy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-2 taor. J.K., taorian' ny nandravan' ny Rômana an' i Jerosalema tamin' ny taona 70, na dia nolazaina fa i Baroka ben Neriah (taonjato faha-6 tal. J.K.) no nanoratra azy ireo.

* ny Apôkalispsy siriakan' i Baroka na Boky faharoan' i Baroka izay nomena anarana noho ny zava-misy fa ny ampahany be dia mbola hita ao amin' ny sora-tanana siriaka
* Ny Apôkalipsy grikan' i Baroka na Boky fahatelon' i Baroka izay hita betsaka indrindra ao amin' ny sora-tanana grika

## Jereo koa

* Bokin' i Baroka
* Boky fahefatr' i Baroka na Paralipômenan' i Jeremia
Niassa

**Faritanin'i Niassa** (portogey : província de Niassa ) dia iray amin'ireo faritany iraika ambin'ny folo ao . Ny renivohiny dia ny tanànan'i Lichinga .

## Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 129.056 km2. Manamorona ny avaratra amin’i Tanzania izy io; any atsinanana ny faritanin'i Cabo Delgado, any atsimo ny faritanin’i Nampula (faritany) sy Zambézia, any andrefana amin'ny Farihy Nyassa.

## Distrika
Ny faritanin'i Niassa dia mizara ho distrika 15 amin'ny:
*Distrikan'i Cuamba
*Distrikan'i Lago
*Distrikan'i Lichinga
*Distrikan'i Majune
*Distrikan'i Mandimba
*Distrikan'i Marrupa
*Distrikan'i Maúa
*Distrikan'i Mavago
*Distrikan'i Mecanhelas
*Distrikan'i Mecula
*Distrikan'i Metarica
*Distrikan'i Muembe
*Distrikan'i N'gauma
*Distrikan'i Nipepe
*Distrikan'i Sanga

## Kaominina
*Cuamba
*Lichinga
*Metangula

## Jereo koa
* Mozambika
** Niassa
**Lichinga

## Tsiahy
Kalam

Ny ***Ilm al-kalam*** (كلام) na ***ilm al-lahut***, izay matetika nohafohezina amin' ny hoe ***kalām***, dia fandalinana ny finoana sy ny teôlôjia silamo (عَقِيدَة /*[[ʿaqīdah]]*), izay miezaka mitady ny foto-kevitra ara-teôlôjia amin' ny alalan' ny dialektika sy ny fanohanan-kevitra voasaina. Indraindray dia heverina ho  **teôlôjia silamo** na **teôlôjia mozilmana** ity taranja ity, izany hoe ny fampiasana lahateny voasaina momba ny zava-masina momba an' Andriamanitra.

Azo faritana ho siansa mandalina ny foto-pampianarana lehibe momba ny finoana silamo (أصول الدين / *[[usūl al-dīn]]*) koa ny *Kalām*, izay miezaka manaporofo ny maha marina ireo foto-pampianarana ireo, na manohitra ny fisalasalana momba azy ireo. Milaza ny manam-pahaizana sasany fa ny *kalām* dia teraka noho ny filàna ny fametrahana sy ny fiarovana ny foto-kevitry ny finoana silamo hanoherana ny mpisalasala ara-pilôzôfia.

Zava-dehibe ny manamarika fa miova ny famaritana ny *kalām* arakaraka ny fotoana sy ny zava-misy ary ny olona nampiasa azy io. Midika hoe "lahateny", "kabary", "teny", na "fitenenana" ny teny hoe *kalām*. Maro ny fiheverana ny mety ho antony niantsoana an' io taranja io toy izany tany am-boalohany; anisan' izany ny adihevitra lehibe indrindra amin' ity taranja ity, niseho tamin' ny taonjato faharoa sy fahatelo taorian' ny Hijra, momba ny hoe "Tenin' Andriamanitra" (*Kalām Allāh*), araka ny voambara ao amin' ny Kor'any, izay toetra mandrakizain'  Andriamanitra, ka miezaka mamantatra raha noforonina izany "teny" izany na tsy noforonina.

Antsoina hoe *mutakallim* (*mutakallimun*, raha maro) ny manam-pahaizana momba ny *kalām* izay asa izay tsy mitovy amin' ny an' ny filôzôfa sy mpahay lalàna silamo. Avy amin' ny fakana tahaka ny filôzôfia grika izany fomba fiasa izany nefa niezaka ny *mutakallimun* mba hiavahany amin' io taranja io, ary eken' ny sekoly sasany milaza ho ao amin' ny sonisma (indrindra fa ny motazilisma sy ny asarisma). Ny *kalam* dia mikatsaka ny hamaly fanontaniana momba ny teôdikea, ny eskatôlôjia, ny antrôpôlôjia, ny teôlôjia apôfatika, ny safidy malalaka (*qadar*), ary ny fampitahana ny fivavahana.
Dābbat al-Arḍ

Ny **Dābbat al-Arḍ** (arabo: دَابَّة الأَرْض‎) dia zavaboary resahina ao amin' ny Kor'any, sorata faha-27 (*An-Naml*) andininy faha-82 ary mifandray amin' ny andro fitsarana. Io teny io dia azo adika ara-bakiteny hoe "Bibidian' ny Tany".

Noho izany antony izany dia matetika ny Bibidian' ny Tany no lazaina ao amin' ny asasoratra eskatôlôjika fa famantarana ny andro fitsarana manakaiky ny "fiposahan' ny masoandro any andrefana". Tsy manome tsipiriany momba ny toetoetran' ily Bibidia ny Kor'any, fa ny fanaovana heviteny isan-karazany no nampifandray azy amin' ny Bibidia voalaza ao amin' ny Bokin' ny Apôkalipsy ao amin' ny Testamenta Vaovao na amin' ny biby goavam-be avy amin' ny fedrà tiorka.

Misy hadita vitsivitsy ihany koa milaza fa io bibidia io dia hanisy marika eo amin' ny handrina sy eo amin' ny oron' ny olona, ​​ny marika eo amin' ny handrina dia mety maneho fa mpino ny olona iray ary ny marika eo amin' ny orona dia hilaza izany tsy mpino.

## Jereo koa

* Eskatôlôjia silamo
Vanim-potoana mesianika

Ny **vanim-potoana mesianika**, ao amin' ny fivavahana abrahamika, dia vanim-potoana ho avy izay hanjakan' ny Mesia eto an-tany ary hitondra fiadanana sy firahalahiana ho an' ny rehetra, tsy misy ratsy. Amin' ny teny hebreo izany dia atao hoe יְמוֹת הַמָּשִׁיחַ. Maro no mino fa hisy tokoa ny vanim-potoana toy izany; misy milaza azy io ho fahatanterahan' ny "Fanjakan' Andriamanitra" na "izao tontolo izao ho avy". Mino ny Jiosy fa mbola ho avy izany olona  izany, fa ny Kristianina sy ny Mozilmana kosa dia mino fa i Jesoa Kristy izany.
Sahih al-Bukhari

Ny ***Sahîh Al-Bukhari*** dia iray amin' ny fanangonana hadita enina lehibe ary bokin' ny sonà nangonin' ny manam-pahaizana persiana Muhammad al-Bukhari (taona 810–870) manodidina ny taona 846. Atao hoe ***Sahih-ul Jami*** na ***Sahih al Jami*** koa izy io. Heverin' ny Mozilmana sonita ho boky azo itokisana indrindra aorian' ny Kor'any, ary iray amin' ny loharano telo tena marina momba ny hadita talohan' ny *[[Sahih Muslim]]* sy ny *[[Al-Muwatta]]* an' ny imam Mâlik. Atao hoe صحيح البخاري / *Ṣaḥīḥ al-Bukhārī* izy io amin' ny teny arabo. Ny teny hoe صحيح / *sahih* dia midika hoe "marina".

Iray amin' ny boky sarobidy indrindra amin' ny silamo sonita aorian' ny Kor'any ny *Sahih al-Bukhari*, miaraka amin' ny *Sahih Muslim*. Ireo boky roa ireo dia ao anatin' ny *Kutub al-Sittah*, izay angona hadita sonita enina momba ny momba ny mpaminany silamo Mohamady. Miisa 7 563 eo ho eo ny fitantarana hadita voatsinjara amin' ny toko miisa 97 ao aminy.

Ny anarana niandohan' io asasoratra io dia الجامع المسند الصحيح المختصر من أُ مور رسولي الله صله صله صله صله صله صله صله صله صله سله صله صله صله صله وسله وأيامه / *Al-Jami Al-Musnad Al-Sahih Al-Mukhtasar Min Umur Rasul Allah Sallá Allah Alayhi Wa-Sallam Wa-Sunanihi Wa-Ayyamihi*, izay midika hoe "Ny fanangonana marina (*sahih*) nohafohezina miaraka amin' ny *[[isnad]]* avy amin' ny raharahan' ilay Iraka, ho aminy anie ny fiadanana, sy ny lovantsofina ary ny androny".

Loharanom-pahalalana lehibe izy io, raha tsy loharano voalohany, amin' ny eskatôlôjia sy ny fehezan-didim-pitsarana silamo. Io no niavian' ny ankamaroan' ny fitsipika silamo malaza, ary indraindray mampiady hevitra, toy ny fanaovan' ny vehivavy saron-doha.

## Jereo koa

* *[[Kutub al-Sittah]]* – fanangonana enina manan-danja indrindra ao amin' ny silamo sonita
* *[[Sahih Muslim]] –* anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sahih al-Tirmidhi]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan ibn Majah]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan Abu Dawud]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan al-Sughra]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Fath al-Bari]] –* fanaovana heviteny hajaina indrindra amin' ny *Sahih al-Bukhari*
* Ibn Hajar al-Asqalani – mpahay hadita tamin' ny taonjato faha-15 ary mpanoratra ny *Fath al-Bari*
* Muhammad al-Bukhari – mpanoratra ny *Sahih al-Bukhari*
* Muslim ibn al-Hajjaj – mpanoratra ny *Sahih Muslim* ary mpianatr' i Muhammad al-Bukhari
* Eskatôlôjia silamo
Sahih Muslim

Ny ***Sahih Muslim*** (atao amin' ny teny arabo hoe صحيح مسلم‎ / *Saḥīḥ Muslim*) dia iray amin' ny angona hadita enina lehibe indrindra amin' ny silamo sonita ary bokin' ny Sonà. Nosoratan' ny imam Muslim ibn al-Ḥajjāj (taona 821-875) tamin' ny taonjato faha-9 izy io rehefa nandeha tany amin' ny Saikanosin' i Arabia, tany Iràka, tany Ejipta ary tany Siria.

Antsoina koa hoe *Al-Musnadu Al-Sahihu bi Naklil Adli* koa izy. Iray amin' ny boky sarobidy indrindra ao amin' ny silamo sonita izy io aorian' ny Kor'an, miaraka amin' ny *[[Sahih al-Bukhari]]*. Heverin' ny Sonita ho  fanangonana hadita faharoa tena marina (*ṣaḥīḥ*) aorian' ny *Sahih al-Bukhari* izy. 

Ny sasany indraindray aza dia nankasitraka kokoa ny asan' ny imam Muslim noho ny *[[Jâmi'us-Sahih]]* an' i al-Bukhari. Ny imam Muslim dia manazava fa amin' ny hadita telo hetsy izay nangoniny nandritra ny dimy ambin' ny folo taona dia 9 200 ihany no noheveriny ho tena marina.

Ny *Sahih Muslim* dia misy fitantarana hadita eo amin' ny anelanelan' ny 5 500 sy 7 500 voatsinjara amin' ny boky 56. I Kâtip Çelebi (maty tamin' ny taona 1657) sy i Siddiq Hasan Khan (maty tamin' ny taona 1890) dia samy nanisa fitantarana 7 275. Nanoratra i Muhammad Fuad Abdul Baqi fa misy fitantarana miisa 3 033 izany raha tsy isaina ny famerimberenana.

I Mashhur ibn Hasan Al Salman, mpianatr' i Al-Albani (maty tamin' ny taona 1999) dia nanorina tamin' io isa io, nanisa fitantarana miisa 7 385, izay raha mitambatra amin' ny folo ao amin' ny teny fampidirana, dia mahatratra 7 395. Nanoratra teny fampidirana amin' ny fanangonana haditany i Muslim, izay nanazavany ny antony nisafidianany ny hadita nofidiny ho tafiditra ao amin' ny *Sahih* nataony.

Ny *Sahih Muslim* koa dia anisan' ny *[[Kutub al-Sittah]]*, izay fitambarana angona enina lehibe amin' ny hadita sonita momba ny mpaminany silamo Mohamady. Izy io dia ahitana fitantarana hadita eo amin' ny 7 500 eo ho eo izay notsinjaraina amin' ny boky miisa 56.

## Jereo koa

* *[[Kutub al-Sittah]]* – fanangonana enina manan-danja indrindra ao amin' ny silamo sonita

* *[[Sahih al-Bukhari]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*

* *[[Sahih al-Tirmidhi]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan ibn Majah]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan Abu Dawud]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan al-Sughra]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Fath al-Bari]] –* fanaovana heviteny nohajaina indrindra amin' ny *Sahih al-Bukhari*
* Ibn Hajar al-Asqalani – mpahay hadita tamin' ny taonjato faha-15 ary mpanoratra ny *Fath al-Bari*

* Muhammad al-Bukhari – mpanoratra ny *Sahih al-Bukhari*
* Muslim ibn al-Hajjaj – mpanoratra ny *Sahih Muslim* ary mpianatr' i Muhammad al-Bukhari

* Eskatôlôjia silamo
Kutub al-Sittah

Ny ***Kutub al-Sitta*** (atao amin' ny teny arabo hoe ٱلْكُتُب ٱلسِّتَّة / *al-Kutub al-Sitta*, midika hoe "ny boky enina") dia boky enina mirakitra angona hadita (teny na asa nataon' ny mpaminany silamo Mohamady) natambatry ny manam-pahaizana mozilmana sonita enina tamin' ny taonjato faha-9, tokony ho taonjato roa taorian' ny nahafatesan' i Mohamady. Indraindray izy ireo dia antsoina hoe ***al-Sihah al-Sittah***, izay midika hoe "ny enina tena izy".

Ny boky fahenina dia iadian-kevitra ao amin' ny fanangona-didy solon-dalàna sonita. Izy ireo dia navondrona amin' ny fomba ôfisialy voalohany sy nofaritan' i Ibn al-Qaisarani tamin' ny taonjato faha-11, izay nanampy ny *[[Sunan ibn Majah]]* ho ao anaty lisitra. Indrindraindrindra, ny Malikis sy i Ibn al-Athir dia mihevitra ny *[[al-Muwatta]]* ho boky fahenina. Noheverin' ny manam-pahaizana sasany ho boky fahenina koa ny *[[Sunan al-Daraqutni]]*.

Ny anton' ny *Sunan Ibn Majah* dia noho izy mirakitra hadita maro izay tsy tafiditra ao anatin' ny dimy hafa, fa ny hadita rehetra ao amin' ny *al-Muwatta*' dia hita ao amin' ny boky *Sahih* hafa.

## Ny lanjany
Ny Mozilmana sonita dia mihevitra ny fanangonana hadita lehibe enina ho zava-dehibe indrindra, na dia miovaova aza ny filaharan' ny maha azo itokiana azy ireo eo amin' ny *madhhab* (sekolin-dalàna):

# ny *[[Sahih al-Bukhari]]*, nangonin' ny imam Bukhari (maty tamin' ny taona 870), ahitana hadita miisa 7 563 (misy famerimberenana, manodidina ny 2 600 raha tsy misy famerimberenana);
# ny *[[Sahih Muslim]]*, nangonin' i Muslim b. al-Hajjaj (maty tamin' ny taona 875), ahitana hadita miisa 7 500 (misy famerimberenana, manodidina ny 3 033 raha tsy misy famerimberenana);
# ny *[[Sunan al-Sughra]]*, nangonin' i al-Nasa'i (maty tamin' ny taona 915), ahitana hadita miisa 5 270 (misy famerimberenana);
# ny *[[Sunan Abu Dawud]]*, nangonin' i Abu Dawud (maty tamin' ny taona 888), ahitana hadita miisa 5 274  (misy famerimberenana);
# ny *[[Sahih al-Tirmidhi]]*, nangonin' i al-Tirmidhi (maty tamin' ny taona 892), ahitana hadita miisa 4 400 (misy famerimberenana, 83 ihany no raha tsy miverimberina);
# ny *[[Sunan ibn Majah]]*, nangonin' i Ibn Majah (maty tamin' ny taona 887), ahitana hadita miisa 4 341 (misy famerimberenana).

Ny roa voalohany, izay matetika antsoina hoe *Sahih Roa* ho famantarana ny maha azo itokiana azy, dia mirakitra hadita eo amin' ny fito arivo raha tsy isaina ny famerimberenana, araka ny voalazan' i Ibn Hajar.

## Jereo koa

* Sonà (*Sunna*)
Sunan al-Sughra

Ny ***Sunan al-Sughra***, (arabo: السنن الصغرى */ al-Sunan al-Ṣughrā*), fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe ***Sunan al-Nasa'i*** (arabo: سنن النسائي */ Sunan al-Nasāʾī*), dia iray amin' ny *[[Kutub al-Sittah]]* (hadita enina lehibe), ary nangonin' i al-Nasa'i (taona 829 – 915). Ny Sonita dia mihevitra io fanangonana io ho fahatelo manan-danja indrindra amin' ny fanangonana hadita enina lehibe (*[[Kutub al-Sittah]]*). *Al-Mujtaba* ("ilay voafantina") dia manana hadita eo amin' ny 5 270 eo ho eo, anisan' izany ny fitantarana miverimberina, izay nofidin' ilay mpanoratra tamin' ny asa lehibeny, *As-Sunan al-Kubra*.

Ao anatin' ny *Kutub al-Sittah* dia heverina ho boky tena azo antoka momba ny hadita (tantaran' i Mohamady) taorian' ny *Sahihayn* (ny *[[Sahih al-Bukhari]]* sy ny *[[Sahih Muslim]]*) nataon'ny ankamaroan' ny manam-pahaizana momba ny hadita.

## Jereo koa
* *[[Kutub al-Sittah]]* – fanangonana enina manan-danja indrindra ao amin' ny silamo sonita

* *[[Sahih al-Bukhari]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sahih Muslim]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*

* *[[Sahih al-Tirmidhi]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan ibn Majah]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan Abu Dawud]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Fath al-Bari]] –* fanaovana heviteny nohajaina indrindra amin' ny *Sahih al-Bukhari*
* Ibn Hajar al-Asqalani – mpahay hadita tamin' ny taonjato faha-15 ary mpanoratra ny *Fath al-Bari*

* Muhammad al-Bukhari – mpanoratra ny *Sahih al-Bukhari*
* Muslim ibn al-Hajjaj – mpanoratra ny *Sahih Muslim* ary mpianatr' i Muhammad al-Bukhari
Dajjal

Ny **Dajjal** na **Al-Masih ad-Dajjal** dia olona ratsy resahina ao amin' ny eskatôlôjia silamo izay hilaza ny tenany ho ilay Mesia nampanantenaina ary avy eo dia milaza ny tenany ho Andriamanitra, miseho alohan' ny andro fitsarana araka ny fitantarana eskôtôlojia silamo. Atao hoe ٱلْمَسِيحُ ٱلدَّجَّالُ / *al-Masīḥ ad-Dajjāl*, izany hoe "Mesia mpamitaka" na "Mesia sandoka" izy amin' ny teny arabo. Ny teny hoe *Dajjal* dia tsy voatonona ao amin' ny Kor'any, fa voatonona sy voalaza ao amin' ny hadita. Mifandraika amin' ny Antikristy ao amin' ny kristianisma ny Dajjal izay voalaza fa hipoitra any Atsinanana, na dia miovaova aza ny toerana misy azy arakaraka ny loharanom-pahalalana  samihafa.

Ny Dajjal dia haka tahaka ny fahagagana nataon' i Jesoa, toy ny fanasitranana ny marary sy ny fananganana ny maty, ny farany dia natao tamin' ny fanampian' ny demony. Olona maro toy ny mpanenona sy ny mpanao ody ary ny zanaky ny fijangajangana no hofitahiny.

## Jereo koa

* Eskatôlôjia
* Madhi
* Isa
Fahoriana lehibe

Ny **fahoriana lehibe**, araka ny eskatôlôjia kristiana sy an' ny fivavahana abrahamika sasany, dia vanim-potoana noresahin' i Jesoa tamin' ny toriteny nataony teo amin' ny Tendrombohitra Ôliva ka nilazany izany ho famantarana hitranga amin' ny andro farany. Amin' ny teny grika izany dia atao hoe θλῖψις μεγάλη / *thlîpsis megálē*.

Ao amin' ny Apôkalipsy 7:14, ny hoe "ny fahoriana lehibe" (grika taloha: τῆς θλῑ́ψεως τῆς μεγάλης / *tês thlī́pseōs tês megálēs*) dia iresahana momba izany vanimpotoana noresahin' i Jesoa izany. Mampiasa ny teny hoe "fahoriana" (grika: θλίβω / *thlibô*) ny Matio 24:21 sy 29 ao amin' ny toe-javatra milaza ny fahorian' ireo izay voagejan' ny fahirano sy ny loza ateraky ny ady.

Izany dia famantarana ny andro farany izay hialoha ny parosia (izany hoe ny fiavian' i Kristy fanindroany) sy ny fiavian' ny Fanjakan' Andriamanitra eto an-tany.

## Jereo koa

* Eskatôlôjia
Sahih al-Tirmidhi

Ny ***Sahih al-Tirmidhi*** (arabo: صحيح الترمذي / *Saḥīḥ al-Tirmidhī*), izay atao hoe koa ***Sunan al-Tirmidhi***, dia hadita natambatry ny manam-pahaizana mozilmana al-Tirmidhi. Nanomboka nanangona hadita izy taorian' ny taona 864/5 ary nahavita izany tamin' ny 9 Jona 884. Anisan' ny *[[Kutub al-Sittah]]* an' ny silamo sonita, matetika no voasokajy ho azo itokiana ilay boky. Ny *Sahih al-Tirmidhi* dia mirakitra hadita miisa 4 330 (eo ho eo amin' ny 4 400 ankehitriny), ary nozaraina ho toko dimampolo — niadian-kevitra ny fizaràny ho boky 46.

## Jereo koa

* *[[Kutub al-Sittah]]* – fanangonana enina manan-danja indrindra ao amin' ny silamo sonita

* *[[Sahih al-Bukhari]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sahih Muslim]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan al-Sughra]] – anisan' ny Kutub al-Sittah*

* *[[Sahih al-Tirmidhi]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan ibn Majah]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan Abu Dawud]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Fath al-Bari]] –* fanaovana heviteny nohajaina indrindra amin' ny *Sahih al-Bukhari*
* Ibn Hajar al-Asqalani – mpahay hadita tamin' ny taonjato faha-15 ary mpanoratra ny *Fath al-Bari*

* Muhammad al-Bukhari – mpanoratra ny *Sahih al-Bukhari*
* Muslim ibn al-Hajjaj – mpanoratra ny *Sahih Muslim* ary mpianatr' i Muhammad al-Bukhari
Sunan ibn Majah

Ny ***Sunan Ibn Mājah*** (arabo: سُنن ابن ماجه) dia iray amin' ireo fanangonana hadita enina lehibe (*[[Kutub al-Sittah]]*). Ity *sunan* ity dia nosoratan' i Ibn Majah (teraka tamin' ny taona 824, ary maty tamin' ny taona 887). Ahitana hadita miisa 4 341 voatsinjara amin' ny boky (*kutub*) miisa 32 ary mizara ho toko (*abwāb*) miisa 1 500 izy io. Misy hadita 1 329 eo ho eo no tsy hita afa-tsy ao, fa tsy ao amin' ireo asasoratra kanônika dimy hafa. Manodidina ny 20 amin' ireo lovantsofina voarakitra ao no nambara ho sandoka tatỳ aoriana; toy ny momba ny fahamendrehan' ny tsirairay, ny fokom-pirenena na tanàna, anisan' izany i Qazvin izay  tanàna niavian' i Ibn Majah.

## Jereo koa

* *[[Kutub al-Sittah]]* – fanangonana enina manan-danja indrindra ao amin' ny silamo sonita

* *[[Sahih al-Bukhari]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sahih Muslim]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan al-Sughra]] – anisan' ny Kutub al-Sittah*
*

* *[[Sahih al-Tirmidhi]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan ibn Majah]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan Abu Dawud]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Fath al-Bari]] –* fanaovana heviteny nohajaina indrindra amin' ny *Sahih al-Bukhari*
* Ibn Hajar al-Asqalani – mpahay hadita tamin' ny taonjato faha-15 ary mpanoratra ny *Fath al-Bari*

* Muhammad al-Bukhari – mpanoratra ny *Sahih al-Bukhari*
* Muslim ibn al-Hajjaj – mpanoratra ny *Sahih Muslim* ary mpianatr' i Muhammad al-Bukhari
Sunan Abu Dawud

Ny ***Sunan Abi Dawud*** (arabo: سنن أبي داوود / *Sunan Abī Dāwūd*) dia fanangonana hadita sonita (mitatitra ny teny sy ny asan' ny mpaminany silamo, Mohamady) tamin' ny taonjato faha-9 nataon' i Abu Dawud al-Sijistani (taona 817-888). Iray amin' ireo angona hadita enina lehibe (*[[Kutub al-Sittah]]*) izy io.

Nilaza i Abu Dawud fa tsy marina ny hadita sasany ao amin' ny bokiny, izay mampiavaka azy amin' ny fanangonana hadita *[[Sahih al-Bukhari]]* sy *[[Sahih Muslim]]*. Nanangona hadita miisa 50 000 ny mpanoratra, saingy 4 800 monja no tafiditra ao anatin' ity fanangonana ity.

Heverin' ny Sonita ho fahefatra amin' ny filaharana manan-danja amin' ny fanangonana hadita enina lehibe ity fanangonana ity, aorian' ireo *sahihayn* sy ny *sunan* nataon' i An-Nasa'i.

## Jereo koa

* *[[Kutub al-Sittah]]* – fanangonana enina manan-danja indrindra ao amin' ny silamo sonita

* *[[Sahih al-Bukhari]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sahih Muslim]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*

* *[[Sahih al-Tirmidhi]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan ibn Majah]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan Abu Dawud]]* – anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* *[[Sunan ibn Majah]] – anisan' ny Kutub al-Sittah*
* *[[Fath al-Bari]] –* fanaovana heviteny nohajaina indrindra amin' ny *Sahih al-Bukhari*
* Ibn Hajar al-Asqalani – mpahay hadita tamin' ny taonjato faha-15 ary mpanoratra ny *Fath al-Bari*

* Muhammad al-Bukhari – mpanoratra ny *Sahih al-Bukhari*
* Muslim ibn al-Hajjaj – mpanoratra ny *Sahih Muslim* ary mpianatr' i Muhammad al-Bukhari
Fath al-Bari

Ny ***Fatḥ al-Bārī*** na ***Fath'ul Bārī*** (arabo: فتح الباري / *Fatḥ al-Bārī*, izay midika hoe "Fanomezan' ny Mpamorona") na ***Fatḥ al-Bārī fī Sharḥ Ṣaḥīḥ al-Bukhārī*** dia fanaovana heviteny marobe sy lava be  nataon' i Ibn Hajar al-'Asqalani (1372-1449) momba ny fanangonana hadita sonita *[[Sahih al-Bukhari]]* na *[[Sahih al-Bukhari|Sahih-ul Jami]]* nataon' i al-Bukhari. Sanganasany io sady io no hevitenin' ny hadita malaza indrindra. Voalaza fa nila 25 taona i Ibn Hajar vao nahavita ny azy.

Iray amin' ny asa fototra ataon' ny Mozilmana sonita izy io, izay milaza fa ny *Sahih-ul Jami* no loharano azo antoka indrindra, aorian' ny Kor'any, araka ny fitsipiky ny siansa momba ny hadita. Manodidina ny roapolo ny famakafakana ny *Sahih al-Bukhari*, ka amin' izy ireo dia ny *Fath'ul Bâri* no tena be mpankasitraka indrindra.

Ny asasoratra izay mifaninana aminy eo amin' ity laharana ity ao amin' ny Hanafita dia ny *Umdat ul Qari* nataon' i Badruddine Ayni (maty tamin' ny taona 1444). Amin' ny maha Safiista azy, i Ibn Hajar Al-Asqalani dia manao heviteny sasantsasany momba ny fombam-pivavahana hanafita izay mifanohitra amin' ny hadita sasany notateriny. Ny adihevitra eo amin' ireo manam-pahaizana roa ireo dia nalaza noho ny halalin' ny lohahevitra sy ny tanjaky ny adihevitra ary ny fifanajana misy eo amin' izy roatonta.

## Jereo koa

* *[[Kutub al-Sittah]]* – fanangonana enina manan-danja indrindra ao amin' ny silamo sonita

* *[[Sahih al-Bukhari]],* anisan' ny *Kutub al-Sittah*
* Ibn Hajar al-Asqalani

* Muhammad al-Bukhari – mpanoratra ny *Sahih al-Bukhari*
Famakafakana

Ny **famakafakana** na **egzezezy** (avy amin' ny teny grika hoe ἐξήγησις / *eksếgêsis*, "fanazavana"), amin' ny filôlôjia, dia fandalinana sy fitsikerana lahatsoratra. Ny tanjony dia ny hamantatra izay tian' ny mpanoratra holazaina amin' ny mpamaky azy. Ny fikasana sy ny votoatiny ary ny rafitry ny lahatsoratra dia tsy maintsy hazavaina ary atao ho azon' ny mpamaky.

Ny famakafakana malaza indrindra dia izay natao ho an' ny mpanoratra tamin' ny Andro Taloha, toa an' i Hômera, i Platôna, i Ôrigenesy na i Aristôty. Amin' ny fiteny andavanandro anefa dia ampiasaina eo amin' ny sehatry ny fivavahana io teny io, satria ny andinin' ny soratra masina, toy ny Baiboly sy ny Kor'any, dia iadian-kevitra kokoa noho ny hafa. Ny egzezezy koa dia azo ampiharina amin' ny fanakarana ny lahatsoratra momba ny lalàna.

## Jereo koa

* Famakafakana ny Baiboly

* Famakafakana ara-tantara aman-tsikera
* Famakafakana kanônika
Durrës

**Durrës** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i faritra Durrës ao Albania.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 175110 mponina tamin'ny taona 2011.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Albania
** Faritra Durrës

## Tsiahy
Ibn Hajar al-Asqalani

I **Ibn Hajar al-ʿAsqalani** (arabo: إبن حجر العسقلاني‎) na **Ibn Hajar** dia mpahay lalàna safiita sy teôlôjiana sonita tamin' ny taonjato faha-14 sy faha-15. Manampahaizana manokana amin' ny sehatry ny hadita izy ka notendreha ho "**Amir al-Mu'minin fi al-Hadith**" amin' ny siansa momba ny hadita. Ny anarany hoe *al-Asqalani* dia mifandray amin' ny tanànan' i Ashkelon ​​izay niaviany. Teraka tamin' ny taona 1372 izy ary maty tamin' ny 2 February 1449. Ny anarany feno dia i **Al-Hafiz Shihab ud-din Abul-Fadl Ahmad ibn Ali ibn Muhammad** (arabo : الحافظ شهاب الدين ابوالفضل احمد إبن علي إبن محمد).

I Ibn Ḥajar dia manam-pahaizana silamo klasika izay nanokana ny androm-piainany amin' ny fadravonana farany ny siansa momba ny hadita. Nanao asasoratra miisa 150 eo ho eo momba ny hadita, ny tantara, ny tantaram-piainana, ny famakafakana, ny tononkalo ary ny didy zary lalàna safeita izy, ary ny tena sarobidy indrindra dia ny heviteny nataony momba ny *[[Sahih al-Bukhari]]*, mitondra ny lohateny hoe *[[Fath al-Bari]]*. Izy dia fantatra amin' ny anaram-boninahitra hoe **Hafiz al-Asr**, **Shaykh al-Islam**, ary **Amir al-Mu'minin fi al-Hadith** ("mpitarika ny mpino amin' ny hadita").

## Jereo koa

* *[[Sahih al-Bukhari]]*
* *[[Fath al-Bari]]*
Al-Muwatta

Ny ***Al-Muwaṭṭaʾ*** (arabo: الموطأ, "lalana voahitsaka tsara") na ***Muwatta Imam Malik*** (arabo: موطأ الإمام مالك) nangonin' i Imam Malik ibn Anas (taona 711–795) tamin' ny taonjato faha-8, dia iray amin' ireo fanangonana hadita voalohany indrindra, izay ahitana ny lohahevitra momba ny lalàna silamo. Ny *Al-Muwatta* izay asaoratra malaza indrindra nataon' i Malik, no asasoratra momba ny lalàna voalohany nampiditra sy nanambatra ny hadita sy ny *fiqh* (afa-tsy ny *musnad* nataon' i Zayd ibn Ali).

Ny *Al-Muwatta* dia sanganasa momba ny didy zary lalàna silamo (*fiqh*). Io no heverina ho ny boky tranainy indrindra momba ny lalàna silamo sy ny hadita miaraka amin' ny Kor'any, loharano fototry ny *fiqh*.

Ny *Al-Muwatta*, miaraka amin' ny *Sahih al-Bukhari* sy ny *Sahih Muslim* ary ny *Musnad* an' i Imam Ahmad, dia anisan' ny lahatsoratra fakana tsiahy lehibe momba ny hadita. Ity asasoratra ity dia ahitana  hadita miisa 1 720. Ireo dia nalamina araka ny lohahevitra notsinjaraina amina toko 61.

## Jereo koa

* *[[Kutub al-Sittah]]*
* *[[Sahih al-Bukhari]]*
* *[[Sahih Muslim]]*
Sunan al-Daraqutni

Ny ***Sunan al-Daraqutni*** (arabo: سنن الدارقطني), dia bokin' ny hadita (tantaran' i Mohamady) nangonin' ny Imam Al-Daraqutni (taona 918–995). Ny fitambaran' ny hadita ato amin' ity boky ity dia miisa 4 836 araka ny voalazan' i al-Maktaba al-Shamila. Ao anatin' ity boky ity i al-Daraqutni dia ninia nanangona ireo hadita jheverina fa *Moudu* ("noforonina") sy *Dhaif* ("malemy" amin' ny fitantarana). Ankoatra izany, i al-Daraqutni dia nilaza hadita *sahih* ("azo itokiana") ihany koa.

## Jereo koa

* *[[Kutub al-Sittah]]*
* *[[Sahih Muslim]]*
* *[[Sahih al-Bukhari]]*
Al-Tirmidhi

I **Al-Tirmidhi** dia manam-pahaizana silamo, ary mpanangona hadita avy any Termez na Tirmidh (Khorasan tany am-boalohany sy ao Ozbekistàna ankehitriny), teraka tamin' ny taona 824 ary maty tamin' ny 9 Ôktôbra 892. Izy no nanangona ny hadita ao amin' ny *[[Sahih al-Tirmidhi|Sunan al-Tirmidhi]]* izay atao hoe koa *Sunan al-Tirmidhi*, na *al-Jami` as-Sahih*, na *Jami` at-Tirmidhi*. izay anisan' ireo fanangonana hadita kanôkina ao amin' ny sonisma. Atao hoe **Imām at-Termezī**/**Tirmidhī**, koa i **Al-Tirmidhi** fa ny anarany feno dia **Abū ʿĪsā Muḥammad ibn ʿĪsā as-Sulamī aḍ-Ḍarīr al-Būghī at-Tirmidhī** (arabo: أبو عيسى محمد بن عيسى السلمي الضرير البوغي الترمذي; ), amin' ny teny persiana ny anarany dia ترمذی / *Termezī*.

Izy koa no nanoratra ny *Shama'il Muhammadiyah* ihany koa izy (fantatra amin' ny anarana hoe *Shama'il at-Tirmidhi*), izay fitambarana hadita momba ny olona sy ny toetran' ny mpaminany silamo Mohamady. At-Tirmidhi koa dia nahay tsara ny fitsipi-pitenenana arabo, nankasitraka ny sekoly tao Kufa mihoatra ny tao Basra noho ny fitehirizan' ny teo aloha ny tononkalo arabo hatao loharano voalohany.

## Jereo koa

* Muhammad al-Bukhari
* Al-Tabari
* Muslim ibn al-Hajjaj
* Al-Nasa'i
* Abu Dawud al-Sijistani
* Ibn Majah

* Al-Tirmidhi
Al-Tabari

I **Al-Tabari** dia manam-pahaizana silamo sonita, mpahay tantara arabo-persana, mpamakafaka, mpahay lalàna, ary teôlôjiana avy any Amol, Tabaristan, any Iràna ankehitriny. Amin' ny teny arabo dia ٱلطَّبَرِيّ / **al-Ṭabarī** no anarany ary أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ / **Abū Jaʿfar Muḥammad ibn Jarīr ibn Yazīd al-Ṭabarī** ny anarany feno. Teraka tao Armol ao Tabaristan, tamin' ny taona 839 izy ary maty tao Bagdad tamin' ny 16 febroary 923. Anisan' ireo olo-malaza indrindra tamin' ny Andro Volamen' ny fivavahana silamo i al-Tabari izay malaza amin' ny asasoratra ara-tantara sy ny fahaizany amin' ny famakafakana ny Kor'any (*tafsir*). Nanao asasoratra momba lohahevitra isan-karazany izy, anisan' izany ny tantaran' izao tontolo izao, ny tononkalo, ny haivoambolana, ny fitsipiteny, ny etika, ny matematika ary ny fitsaboana. Anisan' ny sanganasany malaza sy manan-danja indrindra ny *[[Tafsir al-Tabari]]*, izay heviteny amin' ny Kor'any, sy ny tantara *[[Tarikh al-Tabari]]*.

Nanaraka ny sekolin' ny safeisma i Al-Tabari nandritra ny folo taona teo ho eo talohan' ny namolavolany ny fivoasany ny lalàna silamo. Ny fahatakarany izany dia sady be pitsiny no niavaka, ary, araka izany, dia nanohy namolavola ny heviny sy ny eritreriny momba ny raharaha momba ny lalàna hatramin' ny fifaran' ny fiainany izy.

Ny sekolin-dalànana (*madhhab*) notarihin' i Al-Tabari dia nroborobo teo amin' ny manam-pahaizana (*ulama*) sonita nandritra ny taonjato roa taorian' ny nahafatesany, talohan' ny hanjavon' izany amin' ny farany. Nantsoina hoe Sekoly Jariri (*Jarîriyya*) izany.

## Jereo koa

* Muhammad al-Bukhari
* Al-Tabari
* Muslim ibn al-Hajjaj
* Al-Nasa'i
* Abu Dawud al-Sijistani
* Ibn Majah
* Al-Tirmidhi
Al-Nasa'i

I **Al-Nasāʾī** dia mpanangona hadita malaza, avy ao amin' ny tanànan' i Nasahorasan ankehitriny. andro Torkmenistàna), ary ny mpanoratra ny *As-Sunan*, iray amin' ny angona hadita enina eken' ny Mozilmana sonita. Ny anarany feno dia أبو عبد الرحمن أحمد بن شعيب بن علي بن سنان بن بحر الخراساني النسائي / **Abū ʿAbd al-Raḥmān Aḥmad ibn Shuʿayb ibn ʿAlī ibn Sinan ibn Baḥr ibn Dīnar al-Khurasānī al-Nasāʾī**. Avy amin' ny *As-Sunan al-Kubra* ("ny *Sunan* lehibe") no nosoratany ny endrika nohafohezina *Al-Mujtaba* na *[[Sunan al-Sughra]]* ("ilay *Sunan* fohy"). Amin' ny boky dimy ambin' ny folo fantatra fa nosoratany dia ny enina no momba ny siansan' ny hadita. 
I An-Nassa'i dia teraka tao Nisa ao amin' ny faritany abasidan' i Khorasan (Torkmenistàna ankehitriny) manodidina ny taona 829. Tamin' ny fahadimy ambin' ny folo taonany izy dia nanomboka nandeha nitady fahalalana nankany Baghlan izay naha mpianatr' i Qutayba ibn Sa'id azy. Avy eo dia nifindra tany Hejaz, Ejipta, Iràka ary Sham izy, ary maty tamin' ny 28 Aogositra 915 taorian' ny daroka nataon' ny mpankafy an' i Mu'awiya tao amin' ny môske lehibe omeiada tao Damaskôsy. Ny mpampianatra azy dia i Ishaq Ibn Rahwayh, i Abu Dawud, i Hisham ibn Ammar.

## Jereo koa

* Muhammad al-Bukhari
* Al-Tabari
* Muslim ibn al-Hajjaj
* Al-Nasa'i
* Abu Dawud al-Sijistani
* Ibn Majah

* Al-Tirmidhi
Abu Dawud al-Sijistani

I **Abu Dawud al-Sijistani** dia mpanangona hadita teraka tao Sijistān any Iràna ankehitriny. Izy no mpanoratra ny iray amin' ireo angona hadita enina malaza ao amin' ny sonisma, ny *Sunan Abī Dāwud*. Teraka tamin' ny taona 817 izy ary maty tamin' ny taona 888. Ny anarany feno dia **Abū Dāwud Sulaymān ibn al-Ash‘ath ibn Bashīr al-Azadī al-Sijistānī** (arabo: أبو داود سليمان بن الأشعث الأزدي السجستاني).

Avy amin' ny fokom-pirenena lehibe Azd ao Iemena izy, ary teraka tao Sistan (Sistan na Sakastan, atsimo atsinanan' i Iràna ary atsimon' i Afganistàna) tamin' ny taona 817. Nikatsaka ny siansa momba ny fivavahana silamo izy ka nandeha tany Iràka, Ejipta, Siria, Arabia, Khorasan, Nishapur ary any Merv, ary voalaza fa nanangona hadita maro avy amin' ny manam-pahaizana lehibe indrindra, ary nalaza ho nanam-pahalalana sy ny tia vavaka.

Tena liana tamin' ny lalàna izy koa vokatr' izany dia mifantoka indrindra amin' ny hadita momba ny lalàna ny fanangonana nataony. Avy amin' ny hadita 50 000 eo ho eo no nifantenany hadita 4 800, izay nampidirina tao amin' ny sangan asany *[[Sunan Abu Dawud|Sunan Abī Dāwud]]*, izay mifototra amin' ny fisedrana fitokisana ambony kokoa - araka ny lovantsofina sonita. Nanoratra boky manodidina ny 21 tamin' ny fitambarany izy.

## Jereo koa

* Muhammad al-Bukhari
* Al-Tabari
* Muslim ibn al-Hajjaj
* Al-Nasa'i
* Abu Dawud al-Sijistani
* Ibn Majah

* Al-Tirmidhi
Ibn Majah

I **Ibn Majah** dia manam-pahaizana mozilmana, fantatra indrindra amin' ny maha manam-pahaizana momba ny hadita (*muhaddith*) azy. Iray amin' izany ny fanangonana hadita atao hoe *[[Sunan ibn Majah]]* ary iray amin' ny angona hadita enina lehibe momba ao amin' ny finoana silamo. Ny anarany feno dia **Abu Abdallah Muḥammad bin Yazīd bin Mājah al-Qawzini** **ar-Rab'i** (arabo : أبو عبد الله محمد بن يزيد بن ماجه الربعي القزويني). Teraka tamin' ny taona 824 izy ary maty tamin' ny taona 887).

## Jereo koa

* Muhammad al-Bukhari
* Al-Tabari
* Muslim ibn al-Hajjaj
* Al-Nasa'i
* Abu Dawud al-Sijistani
* Ibn Majah

* Al-Tirmidhi
*
American Broadcasting Company

**American Broadcasting Company (ABC)** dia tambajotra fahitalavitra sy radio amerikana an'ny The Walt Disney Company. Niorina tamin’ny 1943 izy io. Ao New York no misy ny foibeny.
CBS

**Columbia Broadcasting System (CBS)** dia tambajotra fahitalavitra sy radio amerikana an'ny Paramount Global. Niorina tamin’ny 1927 izy io. Ao New York no misy ny foibeny.
NBC

**National Broadcasting Company (NBC)** dia tambajotra fahitalavitra sy radio amerikana an'ny NBCUniversal (Comcast). Niorina tamin’ny 1926 izy io. Ao New York no misy ny foibeny.
Fox Broadcasting Company

**Fox Broadcasting Company (FOX)** dia tambajotra fahitalavitra amerikana an'ny Fox Corporation. Niorina tamin'ny 1986 i Rupert Murdoch. Ao New York no misy ny foibeny.
Telemundo

**Telemundo** dia tambajotra fahitalavitra amerikana an'ny NBCUniversal (Comcast) Niorina tamin'ny taona 1984. Ao Miami no misy azy.
Tafsir al-Tabari

*Ny *'Tafsīr al-Ṭabarī*** ([[Fiteny arabo|arabo]]: تفسير الطبري) dia ''[[tafsir]]'' [[Sonisma|sonita]] nataon' ilay manam-pahaizana persiana [[Al-Tabari|Muhammad ibn Jarir al-Tabari]] (taona 838–923). Ny lohateny feno dia ***Jāmiʿ al-bayān ʿan taʾwīl āy al-Qurʾān**' (arabo: جامع البيان عن تأويل آي القرآن, izay midika hoe "Fanangonana fanambaràna momba ny fandikana ny Andininy ao amin' ny Kor'any".

Avy hatrany dia nahazo laza lehibe izy io ary nitazona ny lanjany eo amin' ny manam-pahaizana hatramin' izao. Io no heviteny lehibe indrindra amin' ny Kor'any izay mbola ananana amin' ny endriny voalohany.

Tahaka ny tantara nosoratany, ny *tafsir* nataon' i al-Tabari dia misongadina noho izy io feno sy ny fanononana loharano maro izay matetika mifanipaka. Nadikan' ny andiana manam-pahaizana avy any Transoxania amin' ny teny persiana ilay boky araka ny fanirahan' ny mpanjaka samanida, Mansur I (961–976).

## Jereo koa

* *[[Tarikh al-Tabari]]*
Aya

Ny ***aya*** (arabo: آية / ʾāya?) na ***ayat*** (arabo: آيات / ʾāyāt) raha maro, dia "andininy" ao amin' ny Kor'any, iray amin' ny fanambaràna samy hafa halava izay mandrafitra ny toko (*[[sura]]* na *[[surah]]*) ao amin' ny Kor'any ary voamarika amin' ny isa. Ny teny hoe *aya* dia midika hoe "famantarana", "fahagagana" na "didy", izay teny ao amin' ny Kor'any izay manondro famantarana mahagaga ary, indraindray, ampahany amin' ny lahatsoratra. Araka ny fanao mahazatra taty aoriana dia manondroana andinin-tsoratra masina ao amin' ny Kor'any ny *aya*.

Io teny io no nampiasain' ny mpanoratra ny lahatsoratry ny Kor'any mba hanondroana ireo andalan-tsoratra masina ireo ho "famantarana mahagaga" sy hanehoana ny Kor'any ho Soratra Masina. Efa hita ao amin' ny sora-tanana tranainy ny fizaràna ny soratra koranika ho andininy; tsy mifanitsy amin' ny fizaràna misy ankehitriny izany.

Io teny io koa no ampiasain' ny Kristiana miteny arabo mba hanondroana andinin-teny ao amin' ny Baiboly.

Ao amin' ny sahan-kevitry ny Kor'any ny teny hoe *aya* dia midika hoe "porofo", "famantarana" na "fahagagana", ary amin' ny finoana silamo dia mety manondro zavatra hafa ankoatry ny andininy ao amin' ny Kor'any, toy ny adidy ara-pivavahana (*āyat taklīfiyyah*) na trangan-javatra any an-danitra (*āyat takwīniyyah*). Ao amin' ny Kor'any dia resahina ao amin' ny andininy maromaro toy ny:تِلْكَ آيَاتُ ٱللَّٰهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِٱلْحَقِّۖ فَبِأَيِّ حَدِيثٍۭ بَعْدَ ٱللَّٰهِ وَآيَاتِهِۦ يُؤْمِنُونَ

"Ireo no *āya* an' i Allah izay tononinay ho anareo amin' ny fahamarinana. Koa inona no kabary hinoan' izy ireo aorian' Andriamanitra sy ny āya-ny?"

— Kor'any 45;6 

## Jereo koa

* Soràta
Fitoerana masina

Ao amin' ny antrôpôlôjian' ny fivavahana, ny **fitoerana masina** amin' ny ankapobeny dia tranobe na toerana voatokana (amin' ny alalan' ny "fanamasinana") na lasa masina, noho ny fifandraisany amin' ny andriamanitra na amin' ny mihoa-draha.

Noho izany, io toerana io dia voarara indraindray tsy hidiran' ny olona ivelan' ilay fivavahana na ny olona tsy anisan' ny mpitondra fivavahana, ary tsy mahazo miditra ao afa-tsy ny olona "nohamasinina", mpitondra fivavahana (matetika antsoina hoe "mpisorona" na "pretra"), fa tsy toy ny tempoly mahazatra izay aorina mba ho toerana azo idirana indrindra ho an' ny mpino tsy an-kanavaka, fa tsy hoe fotsiny ho an' ny olona voatokana. Noho izany, ny fitoerana masina dia matetika mifandray amin' ny fivahiniana masina. Ny fitoerana masina koa dia mety hahitana sisan-javatra navelan' ny olo-masina na sisa tamin' ny vatany.

Ao amin' ny fiangonana na tempoly, ny fitoerana masina dia ny faritra misy ny alitara na ôtely sy ny fanehoana an' ohatra an' Andriamanitra, izay antanterahana ny fombafomba masina. Ny fitoerana masina dia tsy tokony hafangaro amin' ny toerana natokana ho an' ny moanina - ho an' ny fihirana amin' ny fanompoam-pivavahana - na ny mpitondra fivavahana. Ao amin' ny fiangonana kely dia iray ny fitoerana masina sy ny toerana atokana ho an' ny mpiventy hira.

Ny fivavahana manangana toeram-pivavahana ,atao ho fanoloran-tenan' ny besinimaro, izay antsoina matetika hoe fitoerana masina, dia ahitana:

* ny Fiangonana kristiana, toy ny Fiangonana Anglikana, ny Eglizy Katôlika ary ny Eglizy Ôrtôdôksa (ny ankamaroan' ny Fiangonana prôtestanta dia nanohitra ny fanompoam-pivavahana amin' ny olo-masina);
** ao amin' ny fombam-pivavahana bizantina, ny fitoerana masina dia manondro manokana ny ampahany amin' ny fiangonana ao ambadiky ny ikônôstasisy, tsy hitan' fijerin' ny mpino;
* ny hindoisma;
* ny bodisma;
* ny sintôisma: any Japàna, ny fitoerana masina sintôista dia toerana masina natokana ho an' ny andriamanitra na misy vakoka masina na zavatra hajain' ny mpino;
* ny silamo;
* ny katarisma.

## Jereo koa
* Alitara
* Môskea
* Tabernakely
* Tempoly
Tranon' i Davida

Ny **Tranon' i Davida**, izay atao hoe **Taranak' i Davida** na **Tranon' ny mpanjkan' i Israely**, dia manondro, ao amin' ny jodaisma sy ny kristianisma, dia ny tarana-mpanjaka sy mpitarika lehibe teo amin' ny tantaran' ny Jiosy, manomboka any amin' ny mpanjaka Davida izay tantaraina ao amin' ny Baiboly. Atao hoe  בֵּית דָּוִד‎ / *Bēt Dāvīḏ* ("Tranon' i Davida") izany amin' ny teny hebreo.

Ao amin' ny jodaisma dia mifototra amin' ny lahatsoratry ny Baiboly hebreo izany ary nandritra ny taonjato nifandimby dia mifototra amin' ny lovantsofina taty aoriana. Ao amin' ny kristinisma kosa, ny Testamenta Vaovao dia manao tetiarana mandalo an' i Maria sy i Jôsefa hatrany amin' ny Jesoa na Jesosy.

Araka ny Baiboly, i Davida, izay avy ao amin' ny fokom-pirenen' i Jodà, no mpanjaka fahatelo tao amin' ny Fanjakan' i Israely sy ny an' i Jodà mbola nitambatra. I Sôlômôna no nandimby azy taty aoriana. Taorian' ny fahafatesan' i Sôlômôna dia tsy nanaiky ny fitondran' ny taranak' i Davida ny fokom-pirenena folo any avaratra ka nandà an' i Rehôbôama zanak' i Sôlômôna, fa nifidy an' i Jerôbôama ho mpanjaka ary nanangana ny Fanjakan' i Israely. Ny fokom-pirenen' i Jadà sy ny an' i Benjamina any atsimo kosa dia nitoetra ho mahatoky tamin' ny Tranon' i Davida, ary ny fanjakany dia lasa fantatra amin' ny anarana hoe Fanjakan' i Jodà. Ny mpanjaka nifandimby tao Jodà, afa-tsy i Atalia, dia voalaza fa taranaka mivantana avy amin' i Davida. Nirodan' ny Empira Neô-Babilôniana io fanjakana io tamin' ny taona 587/586 tal. J.K. Ny Hasmôneana, izay nametraka ny fanjakany tao Jodea na Jodia tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. dia tsy heverina ho manam-pifandraisana amin' ny taranak' i Davida na amin' ny fokom-pirenen' i Jodà.

Ao amin' ny jodaisma sy ny kristianisma, ny Tranon' i Davida no ny ra izay ananan' ny Mesia hebreo taranaka avy amin-dray. Ao amin' ny eskatôlôjia jiosy, ny Mesia dia mpanjaka jiosy ho avy izay hipoitra avy amin' ny Tranon' i Davida sady andrasana ny fanapahany ny vahoaka jiosy mandritra ny Andro Mesianika sy ny tontolo hoavy.
Andro Mesianika

Ao amin' ny fivavahana abrahamika, ny **Andro Mesianika** (hebreo: יְמוֹת הַמָּשִׁיחַ / *yemot haMashiach*) dia vanim-potoana hoavy eto an-tany izay hanjakan' ny Mesia ary hitondra fiadanana sy firahalahiana ho an' ny rehetra, tsy hahitana ratsy na kely aza. Maro no mino fa hisy tokoa ny vanim-potoana toy izany; misy milaza azy io ho fahatanterahan' ny "Fanjakan' Andriamanitra" na ny "Tontolo hoavy". Mino ny Jiosy fa mbola ho avy io olona io, fa ny Kristiana sy ny Mozilmana kosa dia mino fa i Jesoa Kristy izany Mesia izany.

## Jereo koa

* Eskatôlôjia
* Mesianisma
Ny Olana Telo Vatana

***Ny Olana Telo Vatana*** (lohateny am-piandohana : teny sinoa tsotra :三体 ; teny sinoa nentim-paharazana :三體; API / sán tʰì / ) dia tantara foronina siantifika nosoratan'i Liu Cixin, mpanoratra sinoa. Io boky io no voalohany amin'ny telomboky mitovy lohateny hoe Ny Olana Telo Vatana. Izay no mitohy amin'ny ny boky hoe Ny Ala Maizina dia ilay boky hoe Ny Maty tsy ho Maty. Tsahivin'ny lohateniny ny olana ''N-''vatana amin'ny fisika. Tsy misy fandikana amin'ny teny malagasy.
Fampirafesana

Ny **fampirafesana** dia karazam-panambadiana izay ahitana olona iray manambady roa na mihoatra, izany hoe fananana vady maro. Lazaina fa mampirafy ny lehilahy manambady vehivavy vehivavy maro, nefa misy koa ny fampirafesan' ny vehivavy lehilahy maro. Ny fanomezan-dalana ny hanana vady maro ao amin' ny firenena iray dia tsy midika fa izany no tena fanao ao amin' io firenena io. Ao anatin' ny fiarahamonina anjakan' ny fampirafesana dia manana vady tokana (raha ny fahita fa tsy araka ny lalàna) ny 60 ka hatramin' ny 80&nbsp;% amin' ny tokantrana. Mifanohitra amin' ny fampirafesana ny fanambadiana tokana. Any amin' ny firenena maro dia tsy manaiky afa-tsy ny fanambadiana tokana ihany ny lalàna, tsy afaka manambady afa-tsy olona tokana ny olona iray, ary tsy ara-dalàna ny fanambadian' ny olona mbola tsy nisara-bady ara-dalana, satria mitovy amin' ny fanitsakitsaham-bady.

Ny fiarahamonina samihafa eto an-tany dia tsy mitovy, ao ny manaiky ny fananana vady maro, ao ny mandrara izany. Ao amin' ny fiarahamonina mamela na mandefitra ny fananana vady maro dia ny fampirafesana vehivavy no karazam-pampirafesana ekena amin' ny ankamaroan' ny tranga. Ao amin' ny kolontsaina izay mampihatra ny fampirafesana, matetika no mifandray amin' ny sarangam-piarahamonina sy ny sata ara-toekarena sy ara-tsôsialy ny fielezan' izany eo amin' ny mponina. Ny fanambadiana vehivavy maro no fahita indrindra ao Afrika Andrefana sy ao Afrika Afovoany, izay ahitana firenena heverina ho anjakan' ny fampirafesana indrindra eto an-tany dia i Borkina Fasô, i Maly, i Gambia, i Nizera ary i Nizerià.

## Karazana fampitafesana

## Fampirafesana sy lalàna

## Fampirafesana sy fivavahana

## Fampirafesana sy kolontsaina

## Jereo koa

* Fanambadiana
* Tokantranomaso
* Fanitsakitsaham-bady
Ôrientalisma (siansa)

Ny **ôrientalisma** na **ôrientôlôjia** dia taranja siantifika izay manan-tanjona ny fandalinana ny fiteny sy ny sivilizasiôna tatsinanana, indrindra amin' ny lafiny ara-tantara, ara-kolontsaina, ara-javakanto, ara-pivavahana ary ara-piteny. Anisan' ny singa azo tanisaina ny japanôlôjia, ny sinôlôjia, ny tibetôlôjia, ny indôlôjia, ny asiriôlôjia, ary ny ejiptôlôjia koa aza. Ny taranja hafa dia eo am-pihaonan' ireo kolontsaina maro ireo, toy ny donhoangôlôjia.
Mpifindrafindra monina

Ny **mpifidrafindra monina** dia olona na vahoaka manana fomba fiaina izay ahitana ny fifindrafindrana mitsingeringerina noho ny antony samihafa. Misy vondron' olona mpifindrafindra monina isan-karazany, toy ny mpihaza sy mpioty, ny mpiompy mifindrafindra monina, ny mpivarotra mifindrafindra, ary ny mpifindrafindra monina isam-pizaran-taona.