Fiteny arabo

Ny **fiteny arabo** dia fiteny semitika ampiasaina ao Afrika Avaratra sy any Azia Andrefana. Atao hoe العربية / *al-ʿarabīyah* amin'ny teny arabo izy. Anisan'ny fiteny ôfisialin'ny Firenena Mikambana sy fiteny ôfisialy tokan' ny Liga Arabo io fiteny io. Raha atambatra ny olona miteny arabo eo amin'ny firenena rehetra izay lazaina fa miteny arabo amin' ny fomba ôfisialy, dia eo amin' ny 240 tapitrisa eo ho eo.

Noho ny fisian' ny mpiteny arabo miisa eo anelanelan'ny 448&nbsp;825&nbsp;973 sy 480&nbsp;000&nbsp;000 ​​ao anatin' ny Tontolo Arabo sy ny zanaka ampielezana arabo dia ny fiteny arabo no fiteny semitika be mpampiasa indrindra, eo alohan'ny fiteny amharika (fiteny semitika faharoa be mpampiasa).

Avy amin' ny hery ara-tafiky ny Mozilmana izay tonga nampiely ny fivavahana silamo sy ny finiavan' ny kalifa (izay mibaiko ny mpino) ary ny mpino mampiely ny finoana silamo eran-tany ny fielezan' ny fiteny arabo ankehitriny. Ny boky masin' ny silamo, atao hoe Kor'any, izay nosoratana tamin' ny fiteny arabo,  no manome lanja ny fiteny arabo eo anivon' ny vahoaka mozilmana eran-tany.

Tany amin’ ny Saikinosin' i Arabia no niavian’ ny teny arabo, ka tamin' ny taonjato faha-7 dia lasa fitenin' ny Kor'any sy fiteny litorjika amin’ ny finoana silamo izy. Ny fanitarana ny faritry ny Empira Arabo tamin' ny Andro Antenatenany dia nitarika ny fampanjakana ny kolontsaina arabo, amin' ny ampahany fara fahakeliny, nandritra ny vanim-potoana lava na fohy kokoa tany Afovoany Atsinanana, tao Afrika Avaratra ary tamin' ny faritra sasany tany Eorôpa (Saikanosy Iberika, Sisilia, Kreta, Sipra, faritany izay tsy ahitana azy intsony, ary any Malta, izay mahaforona fanitarana manokana azy ao amin' ny fiteny maltey). Ny Arabo, izay miparitaka ara-jeôgrafia amin' ny kôntinanta maro, aloha no nampiasa ny fiteny arabo, dia miitatra amin' ny vahoaka tsy Arabo, ary lasa anisan'ny fiteny be mpampiasa indrindra eran-tany ankehitriny. Fiteny ôfisialin' ny firenena maherin' ny roapolo sy fikambanana iraisam-pirenena maromaro izy io, ka anisan' ny  amin' ny fiteny ôfisialy enina ao amin'ny Firenena Mikambana.

Misongadina ny tsy fitovian-tsata lehibe eo amin' ny fiteny arabo n' ny haisoratra, izay fiteny ifaneraserana an-tsoratra indrindra, sy ny fitenim-paritra arabo, fiteny am-bava indrindraindrindra. Ny fiteny arabon' ny haisoratra dia ahitana fiteny arabo klasika (talohan' ny Kor'any sy an' ny Kor'any ary taorian' ny Kor'any) ary fiteny arabo mahazatra môderina. Ahitana karazany maro isam-paritra ny fitenim-paritra arabo, izay tsy azon' ny rehetra ifanakaran-kevitra. Ny fitenim-paritra arabo rehetra no atao hoe fiteny arabo tenenina na fiteny arabo isan-toerana.

Ny fototry fielezana ara-kolontsain' ny fiteny arabo dia ny fivavahana silamo sy ny literatiora amin' ny teny arabo ary ny haino aman-jery amin' izao fotoana izao, ao anatin' izany ny fahitalavitra sy ny Internet. Ny findraman' ny fiteny vahiny voambolana avy amin' ny fiteny arabo, anisan' izany ny fiteny rômana toy ny fiteny frantsay, no fototra ara-tantara manan-danja amin' ny fielezan' io fiteny io.

Misy renifeo be dia be (28 amin' ny teny arabon' ny haisoratra) sy zanapeo vitsivitsy (loko telo sy halavana ambaratonga voalohany roa amin' ny fitenin' ny haisoratra, betsaka kokoa amin' ny fitenim-paritra) ny fanononana ny teny arabo. Soratana amin' ny fampiasana ny abidy arabo ny fiteny arabo.

Amin' ny fitsipi-pitenenany dia mampiasa be dia be ny filefitra anatiny ny fiteny arabo. Manaraka ny filaharana fototra "matoanteny-lazaina-iharana" ny fandrafetana fehezanteny ao amin' ny fehezankevitra, ary manarakaraka ny voafaritra ao amin' ny andiana entin' anarana ny mpamaritra.

Ny semantika sy ny stilistika ampiharina amin' ny fiteny arabo, ary koa ny leksikôgrafia izay mandalina ny voambolana sy ahafahabna mampandroso ny rakibolana, no siansa ao amin' ny haiteny izay mifameno amin' ny fandalinana ny fitsipi-pitenenana.

## Fiaviany
Tamin' ny taonjato faha-2, tany amin' ny Saikanosin' i Arabia, no niandohan' ny fiteny arabo. Manolotra ny fiaviana taloha kokoa ihany koa ny lovantsofina: ny mpanjakavavin' i Sebà, Iemena fahiny sy ny fokom-pirenena arabo efa lany tamingana, izay voatonona indrindra amin' izy ireo dia ny fokom-pirenena *ʿĀd* (arabo: عاد) sy *Thamūd* (arabo: ثمود); izay mety ho anisan' ny taranak' i Irama, iray amin' ny zanakalahin' i Sema, zanakalahin' i Nôa; ary nampiasa an' io fiteny io tamin' ny endrika tranainy kokoa (jereo ireo fiteny arabo atsimo taloha). Natao tamin' ny taona 267 ny soratsokitra arabo tranainy indrindra talohan' ny silamo. Mponina tao Taif ny *Abd Daghm* ary izy ireo no voalohany namorona ny soratra arabo.

## Faritra itenenana azy
Ny fiteny arabo dia tenenina any amin' ny firenena arabo any Atsinanana Afovoany, any Iràna (faritany Khuzestan), any Torkia (sisintany tiorka-siriana), any Israely, any amin' ny firenen' i Afrika Avaratra, any Sahara, any Sahel ary amin' ny morontsiraky ny Tandrok' i Afrika. Ny zanaka am-pielezana arabo ihany koa dia miteny arabo.

## Fiteny ôfisialy
Ny fiteny arabo ankehitriny dia fiteny ôfisialy ao amin' ny fanjakana miisa 25, izany dia mametraka io fiteny io ho amin' ny laharana fahatelo aorian' ny fiteny anglisy sy ny fiteny frantsay:

* firenena 22 ao amin' ny Ligy Arabo: Alzeria, Arabia Saodita, Bareina, Kômôro, Jiboty, Ejipta, Emirata Arabo Mitambatra, Iràka, Jôrdania, Kôety, Libàna, Libia, Marôka, Maoritania, Ômana, Palestina, Katara, Sômalia, Sodàna, Siria, Tonizia, Iemena;
* Eritrea;
* Tsady;
* Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika (ankatoavin' ny firenena sasany).

Mampiasa ny fiteny arabo ho fiteny ôfisialy koa, ankoatry ny fiteny sômaly, i Sômalilandy, izay tsy ankatoavin' ny fianakaviambe iraisam-pirenena.

Fanampin' izany dia fiteny avy amin' ny fiteny arabo sisiliana tamin' ny Andro Antenatenany ny fiteny ôfisialin' i Malta, ny fiteny maltey.

Fikambanana iraisam-pirenena maro no manao ny fiteny arabo ho fiteny ôfisialy:

* ny Liga Arabo;
* ny Fikambanam-Piaraha-Miasa Islamika (frantsay: *Organisation de la coopération islamique*);
* ny Firenena Mikambana;
* ny Vondrona Afrikana;
* ny Vondron' i Magreba Arabo.

## Abidy arabo
Abjady ny abidy arabo, izany hoe abidy tsy ahitana afa-tsy renisoratra, izay natao hanoratana ny fiteny arabo sy fiteny hafa koa, ka soratana avy ankavana miankavia. Misy litera miisa 28 hanoratana ny fiteny arabo ity abidy ity.  Atao hoe الْأَبْجَدِيَّة الْعَرَبِيَّة‎ / *al-ʾabjadīyah al-ʿarabīyah*, ("abjady arabo") na الْحُرُوف الْعَرَبِيَّة / *al-ḥurūf al-ʿarabīyah* ny abidy arabo raha amin' ny teny arabo. Tsy manana zanatsoratra hanoratana zanapeo ny abidy arabo fa mari-tsoratra sahala amin' ny teboka na faingo apetraka eo ambony na ambany na aloha na aorian' ny renisoratra no misolo izany.

Miovaova arakaraka ny toerana misy azy ao amin' ny voanteny soratana ny endriky ny litera arabo (misy ny endrika aloha sy anatiny ary aoriana). Misy koa ny fiovana raha soratana mitokana ilay litera. Tsy miseho afa-tsy amin' ny endrika roa anefa ny ankamaroan' ny litera, ka ny voalohany raha soratana mitokana na eo aorian' ny teny, ny faharoa raha eo aloha na afovoan' ny teny. Litera telo no manana endrika efatra miavaka, dia ny ع (*ʿayn*) sy ny غ (*ġayn*) ary ny ه (*hāʾ*).

## Ny karazana fiteny arabo
Ny fiteny arabo dia fiteny miseho amin' ny endrika maro mifandray amin' ny fampiasana azy ireo sy amin' ny fotoana-potoana ary amin' ny toe-javatra misy

### Ny fiteny arabo klasika
Ny fiteny arabo klasika (arabo: العربية الفصحى التراثية / *al-ʿarabiyya al-fuṣḥā at-turāthiyya*) dia fiteny arabo nampiasaina amin' ny literatiora sady malaza izay nampiasaina teo anelanelan' ny taonjato faha-7 sy faha-9, indrindra amin' ny fanoratana asa soratra sy tononkalo talohan' ny silamo, ary lahatsoratra ara-tsiansa sy ara-pilôzôfia ary ara-pivavahana mozimana. Nampiasaina tamin' ny fanoratana lahatsoratra taloha (tononkalo, literatiora abasida, sns.), asa soratra ara-pivavahana, fitsipi-pitenenana klasika. Manankarena voambolana sy manana teny sy fehezanteny saro-drafitra ary manara-penitra be ity karazan' ny fiteny arabo ity. Ohatra amin' izany ny **المعلقات** / *Muʿallaqāt* ("ireo izay nahantona") sy ny tononkalo talohan' ny silamo ary ny asa soratr' i Al-Jāḥiẓ (**الجاحظ**).

### Fiteny arabo koranika
Ny fiteny arabo koranika (العربية القرآنية / *al-ʿarabiyyatu al-qurʾāniyya*) dia endrika iray manokan' ny fiteny arabo klasika, ampiasaina ao amin' ny Kor'any. Izy io dia pôetika sy ntaolontaolo ary indraindray tsy mitovy firafitra amin' ny fiteny arabo klasika taorian' ny Kor'any. Ampiasaina manokana ity fiteny ity amin' ny fivavahana (amin' ny famerenan-teny, amin' ny fandalinana ny Kor'any, atao hoe تفسير / *tafsīr*). Tsy ampiasaina intsony ny voanteny na fandrafetana andian-teny sy fehezanteny sasany, na dia amin' ny fiteny arabo klasika taty aoriana aza.

### Ny fiteny arabo manara-penitra vaovao
Ny fiteny arabo manara-penitra vaovao (العربية الفصحى الحديثة / *al-ʿarabiyyatu al-fuṣḥā al-ḥadīthatu*) dia endrika ankehitrinin' ny fiteny arabo klasika, notsorina sy nohavaozina, ampiasaina amin' ny haino aman-jery, ny boky, ny fanabeazana ary ny kabary ôfisialy manerana ny Tontolo Arabo. Ampiasaina koa izy amin' ny asa fanaovan-gazety, amin' ny filazam-baovao ao amin' ny fahitalavitra, amin' ny fihaonambe, eo amin' ny fitantanana. Toetra mampiavaka azy ny fanajana ny fitsipi-pitenenana klasika nefa mampiasa voambolana vaovao (teknôlôjia, pôlitika, sns.). Tsy fitenin-drazana na fitenin-drenin' na iza na iza ity fiteny ity, nefa azon' ny manam-pahaizana any amin' ny firenena arabo rehetra.

### Fitenim-paritra arabo
Ny fitenim-paritra arabo (العامية / *ad-dārija* na الدارجة / *ad-dārija*) dia fiteny arabo isan-karazana ampiasain' ny olona isan' andro any amin' ny firenena arabo isan-karazany. Ireo dia karazana fiteny arabo isan-toerana niharan' ny tantara sy ny fiteny eo an-toerana ary ny fanjanahantany. Ohatra amin' izany ny *darija* any Marôka, ny *masri* any Ejipta, ny *chami* any Siria, Libanona, Jôrdania ary Palestina, ny *khaliji* any amin' ny Hoala, ny *hassaniya* any Maoritania.

Samy hafa izy ireo ka indraindray tsy mifa kahazo fiteny ny mpampiasa fitenim-paritra arabo samy hafa; ampiasain' ny olona mifankahazara izy ireo ary ampiasaina amin' ny toe-javatra tsy ara-penitra, matetika atao am-bava. Tsy misy na kely ny fandrindrana azy ireo, na dia mihamaro aza ny fampiasana an-tsoratra (indrindra amin' ny tambajotran-tserasera, ny amin' ny tantara an-tsehatra na amin' ny hira).

### Ny fiteny arabon' ny literatiora
Ny fiteny arabon' ny literatiora (العربية الأدبية / *al-ʿarabiyyatu al-adabiyya*) dia ny fiteny arabo klasika na ny fiteny arabo manara-penitra vaovao, arakaraka ny toe-javatra manodidina. Ampiasania izy io amin' ny literatiora an-tsoratra, tantara foeonina am-boky, lahatsoratra andrana. Tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny arabo koranika na ny fitenim-paritra arabo izy io.

## Jereo koa

* Fiteny arabo klasika
* Fiteny arabo soratana ankehitriny
* Fitenim-paritra arabo
* Tontolo Arabo

* Fiteny hebreo

* Fiteny arameana
*Fiteny semitika
*Abidy arabo
*Arabo

## Boky

* T. F. Mitchell, Mpampianatra teny anglisy any amin'ny oniversiten'i Leeds, *Colloquial Arabic*, collection "Teach Yourself Books", Hodder and Stoughton Ltd, London 1962, fanontana faha 10,1980
* Boutros Hallaq, Agrégé de l'Université, *L'arabe pour tous*, collection "Les langues pour tous", Presses Pocket, 1984
* Michel Neyreneuf et Ghalib Al-Hakkak, *Grammaire active de l'arabe*, collection "Les langues modernes", Le Livre de Poche, Paris 1996.
* Thomas Bauer, *Arabic Writing*, article paru dans *The World's Writing Systems*, ouvrage collectif sous la direction de Peter T. Daniels et William Bright, Oxford University Press, 1996.
* Toufic Fahd, *Études d'histoire et de civilisation arabes*, Éditions Isis, 1997,  version en ligne
* Mathieu Guidère, *Arabe grammaticalement correct ! Grammaire alphabétique de l'arabe*, Éditions Ellipses, Paris 2001
* Ghani Alani, *L'Écriture de l'écriture : Traité de calligraphie arabo-musulmane*, éd. Dervy, 2002.
* Régis Blachère et Maurice Gaudefroy-Demombynes, *Grammaire de l'arabe classique*, Maisonneuve et Larose, cinquième édition, 2004.
* Kristen Brustad, Mahmoud Al-Batal, Abbas Al-Tonsi, *A Textbook for Arabic: Part Two*. Georgetown University, Washington, DC, 2005, fanontana voalohany 1997
* Boutros Hallaq, Agrégé de l'Université, Professeur à l'université de la Sorbonne nouvelle Paris III, *Quarante leçons pour parler arabe*, collection "Langues pour tous", Univers Poche, Pocket, Paris 2009
* *Dictionnaire Mounged de poche (français arabe ─* *)*, éditions Dar el-Machreq, dixième édition, Beyrouth.

## Rohy ivelany
* Cours d'Arabe et autres ressources 
* Quelques points de grammaire
* ArabiCollege
* Exemples de prononciation en MP3 
* Origine de l'écriture Arabe
* Association française des arabisants 

## Loharano sy fanamarihana