open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny kaikaviana

Ny **fiteny kaikaviana** dia karazan' ny fiteny krôatiana, ampiasaina indrindra any Krôasia, ao amin' ny faritr' i Zagreb sy ny faritr' i Hrvatsko Zagorje. Ny fitenim-paritra nisampana avy aminy dia ampiasaina eo akaikin' ny faritra an-tsisintany miaraka amin' i Aotrisy sy i Hôngria. Amin' ny teny kaikaviana dia fiteny ny hoe *kajkavščina*; amin' ny teny stôkaviana dia *kajkavski* [kǎjkaʋskiː] (raha mpamari-toetra), *kajkavica* na *kajkavština* [kajkǎːʋʃtina] (raha anarana).

Avy amin' ny teny hoe *kaj* /kai/, izay midika hoe "inona" amin' ny teny krôatiana ny anaran' io fiteny io. Ity teny ity raha ny marina dia tsy mitovy amin' ny karazany roa amin' ny fitenim-paritry ny fiteny krôatiana: *što* /ʃto/ amin' ny fiteny krôatiana stôkaviana, *ča* /tʃa/ amin' ny fiteny krôatiana tsakaviana, izay samy midika hoe "inona".

## Jereo koa

* Fiteny slava
* Fiteny slava atsimo

* Fiteny serbô-krôatiana (fiteny krôatiana, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serbiana)
* Fiteny stôkaviana - fiteny kaikaviana - fiteny tsakaviana
* Iogôslavia
* Krôasia
Fiteny tsakaviana

Ny **fiteny tsakaviana** dia iray amin' ny fitenim-paritra krôatiana telo, izay tenenina indrindra ao Istria, nefa koa ampiasaina: ao Kvarner, ao Kvarnerić, ao Pokuplje, ao Gorski kotar, ao Gacka, ao Dalmatia amorontsiraka ary ao amin' ny vondro-nosy Dalmatiana (afa-tsy ny faritra Dubrovnik). Antsoina amin' io anarana io izy noho ny fampiasana ny mpisolo manontany *ča* /tʃa/ izay midika hoe "inona".

Any ivelan' ny sisintanin' i Krôasia ankehitriny, ny Krôatiana ao Aotrisy (Burgenland) dia miteny krôatianan' i Burgenland, izay fitenim-paritra tsakaviana ihany koa. Ny Krôatiana any Slôvakia sy any Hôngria dia mampiasa an' io fiteny io koa. Any amin' ny tapany atsimon' i Italia, ny vahoaka vitsy anisa manam-piaviana krôatiana miorim-ponenana ao amin' ny faritanin' i Molise dia miteny amin' ny fitenim-paritra stôkaviana-tsakaviana mifangaro.

## Jereo koa

* Fiteny slava
* Fiteny slava atsimo

* Fiteny serbô-krôatiana (fiteny krôatiana, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serbiana)
* Fiteny stôkaviana - fiteny kaikaviana - fiteny tsakaviana
* Iogôslavia
* Krôasia
Fiteny slava atsinanana

Ny **fiteny slava atsinanana** dia vondrom-piteny izay mandrafitra zana-pizaràn' ny fianakaviam-piteny slava (miaraka amin' ny fiteny slava atsimo sy ny fiteny slava andrefana), izay ao amin' ny fianakaviambem-piteny indô-eorôpeana. Ny fiteny niraisana izay nampiasaina hatramin' ny taonjato faha-14 dia ny fiteny rosiana antitra. Ny fiteny rosiana, ny fiteny bielôrosiana, ny fiteny rotena na rosina ary ny fiteny okrainiana dia ao amin' ny fianakaviam-piteny slava atsinanana.

## Fitsinjaran' ny mpiteny slava atsinanana

### Fiteny rosiana
Ny fiteny rosiana dia fiteny slava tenenina any amin' ny repoblika tany amin' ny Firaisana Sôvietika taloha. Io no fiteny ôfisialin' i Rosia. Mbola ampiasaina ho fiteny faharoa ao amin' ny repoblika sôvietika maro taloha ny fiteny rosiana. Manana sata ôfisialy any Rosia, any Kazakstana, any Kirgizistana ary any Belarosia ny fiteny rosiana. Noho ny tanjaka ara-tafiky ny Firaisana Sôvietika taloha dia anisan' ny fiteny ôfisiain' ny Firenena Mikambana ny fiteny rosiana miaraka amin' ny fiteny arabo, anglisy, espaniôla, frantsay ary sinoa.
Manana mpiteny 255 tapitrisa ny fiteny rosiana, indrindra any Rosia, any amin' ny Faritra Baltika, any Belarosia, any Okraina, any Môldavia, any Kazakstana ary any amin' ny repoblika sôvietika maro teo aloha.

### Fiteny okrainiana
Manana mpiteny 41 tapitrisa ny fiteny okrainiana, indrindra any Okraina, any Môldavia, any Pôlônia ary any Slôvakia, ary koa any Rosia sy Kazakstana.

### Fiteny rosina
Misy ny milaza fa fiteny mahaleo tena ny fiteny rosina, fa misy koa ny milaza fa endriky ny fiteny okrainiana ihany izy. Manana ny satan' ny fitenin' ny vitsy anisa, indrindra ao Slôvakia ao amin' ny faritr' i Prešov, ity fiteny ity. Misy mpiteny 630&nbsp;230 ny fiteny rosina, any Krôasia, any Tsekia, any Hôngria, any Pôlônia, any Serbia ary any Slôvakia.

### Fiteny belarosiana
Ny fiteny belarôsiana na fiteny bielôrosiana dia tenenina ao Bielôrosia, izay manao azy ho fiteny ôfisialy (miaraka amin' ny fiteny rosiana izay manjaka amin' ny sehatra ara-panjakana an-tanan-dehibe). Misy mpiteny bielôrosiana koa ny ao Pôlônia sy ny ao amin' ny vahoaka mpifindra monina (indrindra any Kanadà). Manana mpiteny 14 tapitrisa ny fiteny belarosiana, indrindra any Belarosia sy any Pôlônia.

### Fiteny roteniana

## Jereo koa

* Fiteny indô-eorôpeana
** Fiteny baltô-slava
*** Fiteny slava
**** Fiteny slava andrefana
**** Fiteny slava atsimo
Fiteny bôsniana

Ny **fiteny bôsniana**, indraindray antsoina hoe **fiteny bôsniaka**, dia iray amin' ny karazany manara-penitra amin' ny fiteny antsoin' ny manam-pahaizana sasany hoe fiteny serbô-krôatiana ary ny hafa - diasistema slava atsimo-afovoany, na fiteny stôkaviana, na sktôkaviana vaovao, na BKMS (bôsniana-krôatiana-môntenegrina-serbiana). Amin' ny fiteny bôsniana izy dia atao hoe *bosanski jezik* ("fiteny bosniana"), *bošnjački jezik* ("fiteny bôsniaka"), *štokavski jezik* ("fiteny stôkaviana"), *standardni novoštokavski* ("stôkaviana vaovao").

Amin' ny fomba fijerin' ny sôsiôlingistika, ny BKMS dia fiteny *Abstand*, izany hoe, fiteny araka ny fomba fijerin' ny haifiteny mampitaha ihany koa, iraisan' ny Bôsniaka, ny Krôatiana, ny Serbiana ary ny Môntenegrina, izay mifototra amin' ny endri-piteny stôkaviana. Avy amin' ny fomba fijery sôsiôlingistka hatrany, ny fiteny bôsniana, ny fiteny krôatiana, ny fiteny serbiana ary ny fiteny môntenegrina dia fiteny ''Ausbau'', izany hoe fiteny noho io fomba fijery io ihany, samy manana ny fenitra manokana, nefa tsy fiteny miavaka amin' ny fomba fijerin' ny haifiteny mampitaha.

Nanomboka tamin' ny taompolo 1990 ny fampanaraham-penitra, taorian' ny nandravana an' i Iogôslavia. Ny manam-pahaizana momba ny fiteny miasa ao dia nikatsaka ny hanavaka ny fenitrany amin' ny hafa, indrindra amin' ny fanondroana ny teny mitovy hevitra avy amin' ny fiteny tiorka sy ny fiteny arabo ary ny fiteny persiana izay misy ao amin' ilay fiteny ho an' ny teny avy amin' ny fiteny slava. Sahala amin' ny karazany hafa amin' ilay fiteny iraisana, ny fiteny bôsniana dia fiteny ôfisialy ihany koa.

## Jereo koa

* Fiteny slava
* Fiteny slava atsimo

* Fiteny serbô-krôatiana (fiteny krôatiana, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serba)
* Fiteny stôkaviana
* Fiteny bolgara
* Fiteny makedôniana
* Fiteny slôveniana
* Iogôslavia
* Bôsnia-Herzegôvina
Gasyplast

Ny **Gasyplast** dia orinasa fanodinana plastika. eto Madagasikara, any Antananarivo. I Riana Raharimanjato no telen' io orinasa io.

Ny hetsika dia ny famokarana PVC, HDPE, fantsona PPR ary fivarotana kojakoja.

Fondation: 2012
ZONE SLITA TANJOMBATO
Antananarivo
Madagascar   (Antananarivo Atsimondrano / Analamanga)

## Tsiahy
Fiteny makedôniana

Ny **fiteny makedôniana** na **fiteny masedôniana** dia fiteny indô-eorôpeana ao amin' ny fianakaviam-piteny slava atsimo. Tahaka ny fiteny bolgariana dia avy amin' ny fivoaran' ny fiteny slava taloha (izay mbola ampiasana ho fiteny litorjika) ity fiteny ity. Amin' ny fiteny makedôniana dia atao hoe македонски / *makedonski* na македонски јазик / *makedonski jazik* izy io.

Tsy misy ifandraisany amin' ny fiteny makedôniana taloha, izay fiteny helenika nampiasaina tao Makedônia taloha, ity fiteny ity, ankoatra ny maha samy ao anatin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana azy ireo. Ny fteny makedôniana no fiteny ôfisialin' i Makedônia Avaratra nanomboka tamin' ny taona 1991,  manana mpiteny roa tapitrisa. Iray amin' ny fiteny ôfisialin' i Iogôslavia nanomboka tamin' ny taona 1945 ka hatramin' ny 1991 izy io.

Ny fiteny makedôniana koa dia ampiasaina any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Grisia, any amin' ny tapany atsinanan' i Albania, any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Bolgaria any amin' ny lohasaha Strouma sy Mesta, ary koa any amin' ny diaspôra lehibe any Eorôpa Andrefana, any Amerika Atsimo ary any Aostralia. Manana ny satan' ny fitenin' ny vitsy anisa ao Albania sy ao Serbia izy fa tsy any Grisia na any Bolgaria. Any Grisia dia antsoina matetika hoe "fiteny slavô-makedôniana" izy, fa any Bolgaria kosa dia heverina ho fitenim-paritra bolgariana. Ny fiteny makedôniana dia soratana amin' ny abidy makedôniana, izay karazan' ny abidy sirilika.

## Jereo koa

* Fiteny slava
* Fiteny slava atsimo
* Fiteny bolgariana-makedôniana
* Fiteny bolgariana
Fiteny slava andrefana

Ny **fiteny slava andrefana** dia vondrom-piteny izay mandrafitra zana-pizàran' ny fiteny slava (miaraka amin' ny fiteny slava atsimo sy ny fiteny slava atsinanana). Anisan' io ny fiteny pôlôney sy ny  fiteny tseky ary ny fiteny slôvaka izay fiteny ôfisialin' i Pôlônia sy i Tsekia ary i Slôvakia.

## Fanasokajiana

Mizara vondrona telo ny fiteny slava andrefana, dia ny vondrona tsekôslôvaka sy ny vondrona sôraba ary ny vondrona lesitika.

### Fiteny tsekôslôvaka
Ny fiteny tsekôslôvaka dia ahitana ny fiteny tseky sy ny fiteny slôvaka. Manana mpiteny 11 tapitrisa ny fiteny tseky, indrindra any Tsekia sy any Slôvakia ary any Aotrisy. Manana mpiteny 5,6 tapitrisa any Slôvakia sy any Etazonia ary any Tsekia ny fiteny slôvaka.

### Fiteny sôraba
Ny fiteny sôraba dia manana mpiteny 100&nbsp;000 izay manana sata voaaro any Alemaina ary mizara ho fiteny roa miavaka: ny fiteny sôraba ambany na fiteny losatiana, tenenina any Brandenburg, sy, ny fiteny sôraba ambony, tsy dia miely patrana loatra, tenenina any Saksônia.

### Fiteny lesitika
Ny fiteny lesitika dia ahitana ny fiteny pôlôney, ny fiteny kasoba, ny fiteny pôlaba, ny fiteny slôvitsa ary ny fiteny silesiana.

* Manana mpiteny 50 tapitrisa ny fiteny pôlôney, indrindra any Pôlônia sy any amin' ny tapany atsimon' i Litoania, ary koa any Belarosia, any amin' ny tapany andrefan' i Okraina, any Tsekia ary any Slôvakia, ary koa any am-pifindrà-monina (Eorôpa Andrefana, Amerika Avaratra).
* Manana mpiteny 100&nbsp;000 ka hatramin' ny 250&nbsp;000 eo ho eo ny fiteny kasobiana, indrindra any amin' ny tapany avaratr' i Pôlônia (izay miteny pôlôney ihany koa) sy any Kanada.
* Ny fiteny slôvintsa (fiteny pômeraniana antitra), izay efa tsy misy mpiteny intsony, nampiasaina tany Pomerania.
* Efa tsy misy mpiteny intsony ny fiteny pôlabiana, izay nampiasaina tany amin’ ny faritra sasany any Alemaina sy any Tsekia (tao amin' ny Lohasahan' i Elbe).

## Jereo koa

* Fiteny indô-eorôpeana
** Fiteny baltô-slava
*** Fiteny slava
**** Fiteny slava atsimo
**** Fiteny slava atsinanana
Fiteny roteniana

Ny **fiteny roteniana** dia vodrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny slava atsinanana, indrindra ny fiteny tamin' ny taonjato faha-15 ka hatramin' ny faha-18 tany amin' ny Dokea Lehiben' i Litoania sy tany amin' ny faritra slava atsinanana ao amin' ny Repoblikan' ny Firenena Roa. Ny fitsinjaràna isam-paritr' ireo karazany ireo, na amin' ny endriny literatiora sy amin' ny maha fiteny andavanandron' ny vahoaka, dia mifanandrify amin' ny fizaràn-tanin' ny fanjakana môderina ao Belarosia sy Okraina. Tamin' ny fiafaran' ny taonjato faha-18 dia nivadika tsikelikely ho karazam-piteny isam-paritra, izay nivoatra ho lasa fiteny belarosiana sy fiteny okrainiana ary fiteny rosina vaovao.

Ity fiteny ity dia tsy afangaro amin' ny fiteny rosina.

Tao amin' ny Empira Aotrisiana sy tao amin' ny Empira Aostrô-Hôngroà, io teny io (alemàna: *ruthenische Sprache*; hongroà: *Rutén nyelv*) dia nampiasaina tsy tapaka (hatramin' ny yaona 1918) ho anarana ôfisialy ho an' ny vondrom-piteny slava atsinanana manontolo ao anatin' ny sisin-taniny.

Olana maro no iadian' ny mpahay teny: fanontaniana isan-karazany mifandraika amin' ny fanasokajiana ny karazany ara-diteratiora sy ny karazany ampiasain' ny vahoaka andavanandro amin' ity fiteny ity; fanontaniana momba ny fifandraisany amin' ny fiteny slava atsinanana môderina, ary ny fifandraisany amin' ny fiteny slava atsinanana taloha (ny fiteny mahazatra nampiasaina amin' i Rosin' i Kiev tamin' ny taonjato faha-10 ka hatramin' ny faha-13).

## Jereo koa

* Fiteny indô-eorôpeana

* Fiteny baltô-slava

* Fiteny slava

* Fiteny slava atsinanana
Fiteny balta atsinanana

Ny **fiteny balta atsinanana** dia vondrom-piteny izay, miaraka amin' ny fiteny balta andrefana efa maty, dia anisan' ny sampana balta ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Ny sampana balta atsinanana dia tsy manana afa-tsy fiteny velona efatra — ny fiteny letôna, ny fiteny latganiana, ny fiteny litoaniana, ary ny fiteny samôgitiana. Ao anatiny koa ny fiteny lôrsiana, ny fiteny semigaliana, ary angamba koa ny fiteny korôniana tranainy.

Ny fiteny litoanianina no fiteny balta atsinanana be mpampiasa indrindra, manana mpiteny 4 tapitrisa maneran-tany, arahin' ny fiteny letôna, manana mpiteny teratany 1,75 tapitrisa, avy eo ny fiteny samôgitiana manana mpiteny teratany 500&nbsp;000, ary farany ny fiteny latgaliana izay manana mpiteny teratany miisa 150&nbsp;000–200&nbsp;000. Fiteny maty kosa ireto manaraka ireto: ny fiteny selôniana sy ny fiteny semigaliana ary ny fiteny korôniana.

## Jereo koa

* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana
** Fiteny baltô-slava
*** Fiteny balta 
**** Fiteny balta andrefana
Fiteny balta andrefana

Ny **fiteny balta andrefana** dia vondrom-piteny balta efa maty izay nampiasain' ny vahoaka balta tandrefana. Ity vondrona ity dia iray amin' ny sampana roa voalohany amin' ny fiteny balta, miaraka amin' ny fiteny balta atsinanana. Vondrom-piteny maty ny fiteny balta andrefana, izay ahitana ny fiteny galindiana (andrefana), ny fiteny prosiana taloha, ny fiteny skalviana, ary ny fiteny sodôviana.

## Jereo koa

* Fiteny indô-eorôpeana
** Fiteny baltô-slava
*** Fiteny balta
**** Fiteny balta atsinanana
Fier

**Fier** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i faritra Fier ao Albania.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 120655 mponina tamin'ny taona 2011.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Albania
** Faritra Fier

## Tsiahy
Fiteny tôrlakiana

Ny **fiteny tôrlakiana** dia fitenim-paritra tetezamita eo anelanelan' ny fiteny serbiana sy ny fiteny bolgariana, izsay samy fiteny slava atsimo. Atao hoe *Torlački* na Торлачки, izy amin' ny teny serbô-krôatiana. Ny mpahay teny serbiana (Aleksandar Belić) dia mihevitra azy io ho anisan' ny diasistema slava atsimo-afovoany. Ny mpahay teny bolgariana (Benjo Tsonev, Stefan Mladenov, sns.) dia mihevitra azy io ho anisan' ny diasistema slava atsimo-atsinanana. Avahana amin' ny fiteny stôkaviana serbô-krôatiana amin' ny alalan' ny efi-piteny "yat *Ѣ*" - avy amin' ny fiteny slava taloha ary ampiasaina amin' ny fiteny makedôniana sy ny fiteny bolgariana koa - izy io.

Ny fiteny tôrlakiana, izay tenenina any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Bolgaria, indrindra fa any amin' ny faritr' i Kyustendil sy ny faritr' i Kraishte, ary koa any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Serbia, ao amin' ny faritr' i Pomoravlje sy ny manodidina an' i Niš, dia tsy manana fenitra akademika manokana ary mihavitsy mpiteny manoloana ny fiteny serbiana manara-penitra any Serbia sy ny fiteny bolgariana manara-penitra any Bolgaria.

## Jereo koa

* Fiteny slava
* Fiteny slava atsimo

* Fiteny serbô-krôatiana (fiteny krôatiana, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serbiana)
* Fiteny stôkaviana - fiteny kaikaviana - fiteny tsakaviana
* Fiteny bolgariana
* Iogôslavia
Andrea Kimi Antonelli

**Andrea Kimi Antonelli** dia Italia teraka ny 25 Aogositra 2006
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i DriverDB.com: https://www.driverdb.com/drivers/andrea-kimi-antonelli
Izao tontolo izao

**Izao tontolo izao**, izay atao hoe **tontolo** na **izao rehetra izao** koa, dia ny fitambaran' ny zava-misy na ny zava-drehetra izay misy. Samihafa ny fiheverana ny atao hoe "izao tontolo izao" arakaraka ny sehatra iheverana azy. Ny fihevitra sasany dia manao izao tontolo izao ho tokana tsy manam-paharoa (mônisma) nefa ny hafa kosa mihevitra fa tsy tokana fa maro ny tontolo (ploralisma). Mihevitra an' izao tontolo izao ho toy ny zavatra tsotra ny sasany, ny hafa kosa manao izao tontolo izao ho toy ny fitambarana saro-drafitra misy ampahany maro.

Amin' ny kôsmôlôjia siantifika dia matetika faritana ho fitambarana manontolon' ny habaka sy ny fotoana na izay rehetra nisy sy misy ary hisy izao tontolo izao na izao rehetra izao. Ny fenômenôlôjia, manomboka amin' ny faravodilanitry ny zavatra miara-misy ankehitriny hatramin' ny  sisin-tanin' izay mety ho traikefa, dia mamaritra izao tontolo izao ho faravodilanitra lehibe indrindra na ny "faravodilanitry ny faravodilanitra rehetra". Ao amin' ny filôzôfian' ny saina, izao tontolo izao dia ampifanoherina amin' ny saina, izany hoe izay asehon' ny saina. Mihevitra an' izao tontolo izao amin' ny fampifandraisana azy amin' Andriamanitra ny teôlôjia, ohatra amin' izany ny fiheverana an' izao tontolo izao ho noarîn' Andriamanitra, na ho mitovy amin' Andriamanitra (panteisma) na ny fiheverana an' izao tontolo izao sy Andriamanitra ho mifampiakina (panenteisma). Ao amin' ny fivavahana dia misy ny fironana hanambany ny tontolo ara-materialy na tontolo tsapan' ny fitaovam-pandrenesana raha mitaha amin' ny tontolo ara-panahy izay katsahina amin' ny alalan' ny fanao ara-pivavahana. Ny fanehoana an' izao tontolo izao sy ny toerana misy ny olombelona ao aminy, toy ny hita amin' ny fivavahana, dia fantatra amin' ny atao hoe fomba fijery an' izao tontolo izao. Ny kôsmôgônia dia sehatra mandalina ny niandohan' izao tontolo izao na ny famoronana izao tontolo izao fa ny eskatôlôjia kosa dia manondro ny siansa na fotopampianarana momba ny fiafaran' izao tontolo izao.

Amin' ny toe-javatra isan-karazany, ny teny hoe "izao tontolo izao" dia manana dikany voafetra kokoa mifandray amin-javatra sasany, ohatra amin' ny Tany sy ny zavamananaina rehetra eo aminy, amin' ny olombelona rehetra na amin' ny sehatra iraisam-pirenena na iraisan' ny kôntinenta. Amin' izany heviny izany, ny tantaran' izao tontolo izao dia manondro ny tantaran' ny zanak' olombelona amin' ny ankapobeny. ary ny pôlitika maneran-tany (na fifandraisana iraisam-pirenena) dia taranja ao amin' ny siansa pôlitika mandalina ny olana mihoatra ny sehatry ny firenena tsirairay na ny kôntinenta tsirairay.
Soatoavina

Ny **soatoavina** dia ny halehiben' ny fananan-danjan' ny zavatra na asa na hetsika iray, izay manao tanjona ny hamaritra ny asa na hetsika tsara indrindra tokony hatao na ny fomba tsara indrindra tokony hiainana, na hamaritra ny maha zava-dehibe ny hetsika samihafa. Ny lamin-tsoatoavina dia finoana madrara sy mandidy hanao; misy fiantraikany amin' ny fitondran-tenan' ny olona na fototry ny hetsika natao am-piniavana ireo lamina ireo. Matetika ny soatoavina fototra dia matanjaka fa ny soatoavina faharoa dia afaka miova. Ny mahatonga ny hetsika ho sarobidy na hanan-danja dia mety hiankina amin' ny soatoavina etikan' ny zavatra ampitomboiny na ahenany na ovany. Ny zavatra misy "soatoavina etika" dia azo antsoina hoe "ny tsara araka etika" na "ny tsara ara-pilôzôfia".

Ny soatoavina dia azo faritana ho safidy malalaka momba ny drafi-ketsika na vokatra mifanaraka amin' ny zava-misy. Noho izany, ny soatoavina dia maneho ny fahatsapan' ny olona ny tsara sy ny ratsy na ny tokony ho izy. Anisan' ny maneho ny soatoavina ny fanomezan-jo mitovy ny olona rehetra, sy ny tokony hiderana ny hatsarana, ary ny tokony hanajana sy hanomezam-boninahitra ny olona. Ny soatoavina dia misy fiantraikany amin' ny toe-tsaina sy ny fitondran-tena ary ireto dia ahitana ny soatoavina araka etika / ara-pitondran-tena, soatoavina ara-potopampianarana / ara-potokevitra (fivavahana, pôlitika), soatoavina ara-piarahamonina ary soatoavina ara-javakanto (estetika). Ny soatoavina dia lazaina fa tonga lafatra ary mahatonga ny olona na ny fitondran-tena manana izany ho mendrika ny hirina na hoderaina.
Filôzôfian' ny lalàna

Ny **filôzôfian' ny lalàna** dia sampan' ny filôzôfia izay mikendry ny handalina ny lalàna sy ny fifandraisany amin' ny lamim-penitra hafa, indrindra ny etika sy ny filôzôfia pôlitika.

Ny sekoly roa lehibe amin' ny filôzôfian' ny  lalàna dia ny an' ny lalàna natoraly sy ny pôzitivisme ara-dalàna. Ho an' ny filôzôfa pôzitivista, ny lalàna dia lamina mifototra amin' ny fahefan' ny fitondrana ara-pôlitika. Manizingizina manokana ny maha zava-dehibe ny lalàna novolavolain' ny Fanjakana izy ireo. Ho an' ny filôzôfa natoralista kosa, ny lalàna dia raiki-tampisaka amin' ny fiainan' ny olombelona ary tsy miankina amin' ny manam-pahefana fotsiny ny fitsipiny. Ohatra, ny zon' olombelona dia mifototra indrindra amin' ny hevitra avy amin' ny filôzôfian' ny lalàna natoraly.

## Jereo koa

* Pôzitivisma
* Natoralisma
Estetika

Ny **estetika** na **filôzôfian' ny zavakanto** dia sampan' ny filôzôfia izay ny mifantoka amin' ny fahatsapana, ny fandrenesana, ny hakanto (eo amin' ny zavaboary na ny zavakanto), na izay mifandray amin' ny atao hoe zavakanto. Ny estetika dia nifanandrify amin' ny sehatra atao hoe "siansa momba ny hakanto" hatramin' ny taonjato faha-18, ary lasa filôzôfian' ny zavakanto nanomboka tamin' ny taonjato faha-19. Ny estetika, ohatra, dia mahakasika sy mifandray amin' ny fihetseham-po ateraky ny zava-kanto (na fihetsika, zavatra), amin' ny fitsarana ilay zava-kanto, amin' izay zavatra manokana na tokana tsy manan-tsahala ao amin' ny fomba fanehoan-kevitra (zavakanto, literatiora, tononkalo, sns.), amin' izay azo faritana ho kanto (fa tsy voatery ho mahasoa sy ho azo ampiasaina).
Fitomaniana

Ny **fitomaniana** dia fanehoana fitarainana feno fitiavana, matetika atao amin' ny mozika na tononkalo na hira. Matetika ny fitarainana dia vokatry ny nenina na ny alahelo na ny fisaonana. Azo tononina tsotra izao ihany koa ny fitomaniana ka ahafahan' ny mpandray anjara mitaraina momba ny zavatra nanenenana na noho ny fahafatesan' ny olona iray, ary matetika miaraka amin' ny taraina na tomany. Ny fitomaniana dia anisan' ny karazan-dahatsoratra tranainy indrindra, ary misy ohatra amin' ny kolontsaina maro.

## Jereo koa

* Bokin' ny Fitomaniana
* *[[Kinot|Kinah]]* (raha tokana) na *[[kinot]]* (raha maro)
Kinot

Ny ***kinot***, izay atao amin' ny soratra hebreo hoe קינות / *qinot*, izay midika ara-bakiteny hoe "fitarainana"; dia lahatsoratra fitomaniana litorjika jiosy, indraindray maka endrika tononkalon'  alahelo. Voasoratra amin' ny teny hebreo ny ankamaroany. Atao hoe ***kinah*** izany raha tokana.

Hita ao amin' ny Baiboly hebreo izy ireo (jereo *[[Bokin' ny Fitomaniana|Bokin' ny Fitomania]]*) izay, tany am-boalohany, dia noforonina ho an' ny olona tsirairay na ho an' ny tanàna, izay mifandray indrindra amin' ny fifadian-kanina amin' ny andro fahasivin' ny volana Av (*Tisha Beav*), izay ahatsiarovana ny fandravana ny Tempoly voalohany sy faharoa tao Jerosalema, ankoatry ny loza hafa nanjo ny firenena jiosy.  Nisy *kinot* hafa noforonina nanomboka tamin' izay, taorian' ny Kroazada, ny fandroahana ny Jiosy, ny Inkizisiôna espaniôla, ary ny *[[Shoah]]*, na dia nisy aza ny fanoherana.

## Jereo koa

* Fitomaniana
Mizy

Ny teny hoe **mizy** na **misy** dia azo ampiasaina ho matoanteny na anarana, arakaraka  ny teny manodidina. Ampiasaina betsaka amin' ny filôzôfia izy io amin' ity tranga farany ity, ka afaka manondro "izay mizy; ny zava-misy, ny fisiana, ny olona iray araka ny fahatsapany anaty". Amin' ny maha matoanteny azy, amin' ny ankapobeny, dia ilazana izay tsapantsika fa misy amin' ny fomba iray na amin' ny fomba hafa amin' ny fahitantsika, na tsapan' ny taovam-pandrenesana izany na azo takarina amin' ny saina. Ny ôntôlôjia dia sampan' ny metafizika izay mandalina ny toetran' ny mizy amin' ny ankapobeny, toy ny fisiana sy ny faharetana ary ny fanjariana (fiovana).

Azo atao ny mamakafaka ny mizy amin' ny alalan' ny fomba fiasa samihafa (araka ny fanavahana klasika, jereo i Parmenida, i Aristôty, i Tômasy avy any Akoino, i Pascal, i Descartes, i Kant, sns.).

* Famakafakana ilay teny (*einai*, *esse*, *sein*, *to be*, *essere*, sns.) dia ahafahana manavaka hevitra fototra roa: ny mizy toy izao sy toy izao, na mizy amin' ny fomba tanteraka.
* Ilay voan-kevitra ihany koa dia azo anavana fanadihadiana mifototra amin' ny kategôria ara-kaiteny isehoany.

Ireo fanavahana farany ireo, ankoatra ny maha famakafakana ara-kaiteny azy, dia mamaritra amin' ny ankapobeny ihany koa ny varan' ny famakafakana metafizika. Ireo dia kategôria izay enti-mamantatra sy mihevitra ny zava-misy ary manao rijan-kevitra momba izany, arakaraka ny fandikana ara-pilôzôfia sy ara-tsiansa samihafa; ireo kategôria ireo ihany koa dia ahafahana manazava ny voan-kevitra izay mbola misavoritaka be ihany.
Fiziana (filôzôfia)

Ao amin' ny metafizika, ny **fiziana** dia manondro "ny maha izy ny zavatra", ny toetrany, izay avahana amin' ny fisiana sy amin' ny toetra mandalo izay an' ilay zavatra amin' ny fomba kisendrasedra tsy maharitra. Ny fiziana no mamaly ny fanontaniana hoe "inona ity ?" momba ny zavara iray. Io teny hoe *fiziana* io no nandikana ny teny latina hoe *essentia*, avy amin' ny matoanteny hoe *esse*, izay nadika amin' ny teny malagasy hoe "mizy", fandikana ny teny grika hoe οὐσία / *ousia*., izay atao amin' ny teny frantsay hoe "*être*" na amin' ny teny anglisy hoe "be".

Ny hoe "fiziana" dia voan-kevitra ivon' ny metafizika, noho izany dia manana tantara lava sy ahitan-javatra isan-karazany izy: novolavolaina voalohany ao amin' ny filôzôfia grika nataon' i Platôna sy i Aristôty, avy eo dia niverimberenana sy nandalo fanavaozana maro mandra-pahatongan' ny filôzôfia ankehitriny, indrindraindrindra tao amin' ny fenômenôlôjian' i Husserl.

## Jereo koa

* Sobstansa (teôlôjia)
* Fisiana
* Mizy
Antrôpôlôjia filôzôfika

Ny **antrôpôlôjia filôzôfika**, indraindray antsoina hoe **filôzôfia antrôpôlôjika**, dia taranja sampan' ny filôzôfia mifandraika amin' ny fanontaniana momba ny metafizika sy ny fenômenôlôjia momba ny maha olombelona. Tsy afangaro amin' ny filôzôfian' ny antrôpôlôjia, izay  fandalinana ny fiheverana ara-pilôzôfia ifotoran' ny asa antrôpôlôjika, ny antrôpôlôjia filôzôfika. Sekolim-pandinihana filôzôfika sy antrôpôlôjika ary sôsiôlôjika niorina tany Alemaina tamin' ny taompolo 1920 sy 1930 ity taranja ity.
Filôzôfian' ny fiteny

Ny **filôzôfian' ny fiteny** dia sampan' ny filôzôfia izay liana amin' ny fiteny, ary indrindraindrindra ny dikany, ny zavatra tondroin' ny teny na ny hevitry ny teny amin' ny ankapobeny, ny fampiasana azy, ny fianarana azy sy ny fizotran' ny fiforonany, ary koa ny fahatakarana azy, ny fifandraisana amin' ny ankapobeny, ary ny fandikan-teny.

Na dia efa nodinihina hatramin' i Platôna sy i Aristôty ary koa tao amin' ny filôzôfian' ny Andro Antenatenany sy klasika aza ny olana filôzôfika ateraky ny fiteny, dia tondroina indrindraindrindra amin' ny hoe filôzôfian' ny fiteny, amin' ny maha sehatra manokana azy, ny filôzôfia analitika (miorina amin' ny lôjika ) izay nandroso tamin' ny taonjato faha-20, indrindra tao amin' ny filôzôfia anglô-saksôna.

Na izany aza, ny filôzôfia kôntinentaly (ao Eorôpa an-tanibe) dia tsy nandao ny sehatry ny fiteny, na dia namolavola fomba fiasa hafa aza, indrindra nianga avy amin' ny voan-kevitry ny hoe fifandraisan' ny saina amin' ny zavatra iantefany (anglisy: *intentionality*) ao amin' ny fenômenôlôjian' i Husser. Ny ôntôlôjia sy ny metafizika ary ny filôzôfian' ny fiteny dia mifamatotra, ary efa hatramin' i Parmenida, noho ny toa anondron' ny lahateny ny zava-misy. Ireo sehatra roa ireo, analitika sy kôntinentaly, dia nifandona, ohatra nandritra ny adihevitra teo amin' i Jacques Derrida sy John Searle na tamin' ny alalan' ny famolavolana teny fanoherana, nataon' i Hubert Dreyfus, tamin' ny fomba fiasa kômpotasiônalista (mampitovy ny fandinihana amin' ny kajy) natolotr' i Jerry Fodor.
Teôlôjia natoraly

Ny **teôlôjia natoraly** na **teôlôjia voasaina** na **fizikô-teôlôjia**, dia karazana teôlôjia izay miezaka ny hanome tohan-kevitra momba ny lohahevitra ara-teôlôjia (toy ny fisian' ny andriamanitra) mifototra amin' ny saina sy ny fahitan' ny siansa, tetikasa manjohy hevitra momba ny fisian' Andriamanitra, aorina amin' ny zava-misy voajanahary voamarim-pisiana, ary amin' ny alalan' ny fisehoan-javatra voajanahary heverina ho maneho ny fisian' ny Andriamanitra, na ny hasaro-drafitry ny zavaboary izay heverina  ho porofon' ny drafitr' Andriamanitra (jereo: fanendren' Andriamanitra mialoha) na ny sitrapon' Andriamanitra, izay mahafaoka ny zavaboary koa.

Izany dia manavaka azy amin' ny teôlôjia miankina amin' ny fanambaràna, izay mifototra amin' ny soratra masina sy/na traikefa ara-pivavahana, ary koa amin' ny teôlôjia transendentaly (ôntôteôlôjia sy kôsmôteôlôjia), izay mifototra amin' ny fanjohian-kevitra alohan' ny fanandramamana. Karazana filôzôfia àry izy io, izay mikendry hanazava ny toetoetran' ny mpanetsika eny an-danitra, na ny andriamanitra isan-karazany, na ny andriamanitra fara tampony, izay tompon' andraikitra amin' ny fihetsehana eny an-danitra. Ny asasoratr' i Aristôty momba ny metafizika dia milaza fa mampiharihary ny tsy maintsy fisian' ny mpanetsika voalohany tsy mihetsika.

Ho an' ny fivavahana mônôteista, izany dia mirakitra indrindra tohan-kevitra momba ny toetran' ny andriamanitra na tsia, ary indrindra ny fisian' ny andriamanitra, amin' ny fampiasana hevitra tsy mifandray amin' ny fanambaràna.

Ny idealy momba ny teôlôjia natoraly dia azo jerena ao amin' ny Testamenta Taloha sy ao amin' ny filôzôfia grika. Ny loharanon-kevitra tany am-boalohany dia avy amin' i Jeremia sy ny Fahendren' i Sôlômôna (taona 50 tal. J.K. any ho any) ary ny dinidinika nosoratan' i Platôna ao amin' ny Τίμαιος / *Timaios*, (taona 360  tal. J.K. any ho any).

I Marko Terentio Varô (116–27 tal. J.K.) dia nametraka fanavahana teo amin' ny teôlôjia pôlitika (anjara asa sôsialin' ny fivavahana) sy ny teôlôjia natoraly ary teôlôjian' ny fedrà. Lasa nampiasaina tao amin' ny fomban-drazana stôika ny voambolana nampiasainy ary avy eo tao amin' ny kristianisma tamin' ny alalan' i Aogostino avy any Hipôna sy i Tômasy avy any Akoina.

## Jereo koa

* Fihoa-draha
* Panteisma
Saraiky (vahoaka)

Ny **Saraiky** dia vondrom-poko ara-piteny indô-ariana teratany any amin' ny faritra atsimo-andrefana ao amin' ny faritanin' i Punjab ao Pakistàna. Foko maro ny niavian' izy ireo ary miteny saraiky punjabi

izay any amin' ny faritra ihaonan' ny tapany atsimo-andrefan' i Punjab sy atsimo-atsinanan' i Khyber Pakhtunkhwa ary avaratra-atsinanan' i Balochistan. I Derajat dia faritan' ny ony Indosy any atsinanana sy ny tendrombohitra Sulaiman any andrefana.

Manaraka fivavahana maro ny Saraiky, na dia mpanaraka ny finoana silamo aza ny ankamaroany. Ny vitsy anisa amin' ny Saraiky dia manaraka ny kristianisma sy ny hindoisma ary ny sikisma. Taorian' ny fahaleovantenan' i Pakistàna tamin' ny taona 1947 dia maro ny Hindoa sy Siky nifindra monina tany India, fantatra amin' ny anarana hoe Moltany, Deraoy ary Baoalpory.

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)

* Indiana (vahoaka)
Kasmiry (vahoaka)

Ny **Kasmiry** dia vondrom-poko ara-piteny teratany sy avy any amin' ny faritry ny Lohasahan' i Kashmir ao amin' ny fanjakan' i Jammu-Kashmir any India. Miteny amin' ny fiteny kasmiry izy ireo, fiteny indô-ariana avy amin' ny vondrom-piteny darda. Ny ankamaroan' ny Kasmiry dia mipetraka ao amin' ny Lohasahan' i Kashmir — heverina ho i Kashmir amin' ny hevitra terin' io teny io, ka tsy tafiditra ao anatin' izany ny faritry ny fanjakan' i Jammu-Kashmir taloha (izany hoe i Jammu, i Gilgit-Baltistan, i Azad Kashmir ary i Ladakh).

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)

* Indiana (vahoaka)
* Fananan' ny Kasmiry firazanana jiosy
Brahoy (vahoaka)

Ny **Brahoy** dia vondrom-poko dravidiana monina indrindra any Pakistàna, ary amin' ny ampahany kely any Afganistàna sy any Iràna. Miteny brahoy izy ireo, izay anisan' ny fianakaviam-piteny dravidiana.

Tena akaiky ny Balotsy, izay nifanakalozan' izy ireo toetra ara-kolontsaina maro, izy ireo. Noho ny fitokana-monin' ny fiten' izy ireo, raha mitaha amin' ny fiteny dravidiana hafa, sy ny fanakekezan' io fiteny io ara-jeôgrafia amin' ny fiteny balotsy, dia betsaka ny teny indrana avy amin' ny fiteny balotsy, Io fiteny io dia soratana tamin' ny abidy persô-arabo.

Ny Brahouis dia hita ao amin' ny faritr' i Merv (Torkmenistàna), ao Sindh (Pakistàna), ao amin' ny faritr' i Zahedan sy Zabol ao amin' ny faritanin' i Sistan-o-Baluchestan (ao Iràna), any amin' ny tapany atsimon' i Afganistàna ary ao Balochistan pakistaney.

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)
* Dravidiana (vahoaka)
Hindkôoana (vahoaka)

Ny **Hindkôoana** na **Hindky** dia vahoaka miteny amin' ny fiteny indô-ariana samihafa izay miara-monina amin' ny Pastona mpifanolo-bodirindrina aminy, indrindra ny mpiteny amin' ny fiteny hindkô isan-karazany izay fitenim-paritry ny fiteny ponjaby andrefana ao Pakistàna. Ny niandohan' io teny io dia manondro fotsiny ny mpiteny amin' ny fiteny indô-ariana fa tsy foko manokana. Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2017, ny fiteny hindkô ao Pakistàna dia ampiasain' ny olona 5 tapitrisa.

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)
Pahary (vahoaka)

Ny **Pahari** dia vondrom-piarahamonina maro samihafa monina ao Jammu-Kashmir izay fehezin' i India sy faritra sasany ao Azad Kashmir tantanan' i Pakistàna izay miteny amin' ny fiteny pahary.

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)

* Indiana (vahoaka)
Borosô (vahoaka)

Ny **Borosô** dia vahoaka any amin' ny lohasaha ny renirano Hunza, any amin' ny tapany avaratr' i Pakistàna, miisa 80 000 eo ho eo. Mozimana ismaily ny ankamaroany ary miteny borosasky. Ny ankamaroan' izy ireo dia mivelona amin' ny fambolena. Antsoina koa hoe **Borosa** ​​na **Honzakotsy** koa izy ireo.

Ny mpahay teny sasany dia mahita fiaviana iraisana eo amin' ny fiteny borosasky sy ny fiteny baska. Ny kisary hazom-pototarazo natao avy amin' ny asan' ilay Pakistaney mpahay fototarazo Qasim Mehdi dia mampiseho fa ny Baska dia akaiky kokoa ny Borosô raha oharina amin' ny vahoaka efatra hafa ao Pakistàna izay nodinihin' ity farany.

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)

* Indiana (vahoaka)
Pakistaney (vahoaka)

Ny **Pakistaney** dia olom-pirenena sy teratanin' ny Repoblika Islamikan' i Pakistàna. I Pakistàna no firenena fahadimy be mponina indrindra, misy mponina maherin' ny 241, 5 tapitrisa, manana mponina mozilmana faharoa betsaka indrindra tamin' ny taona 2023. Manodidina ny 90 % amin' ny mponina no manaraka ny fivavahana silamo sonita. Mozilmana ny ankamaroan' ny Pakistaney (manodidina ny 97 %). Ny ankamaroan' ny Pakistaney koa dia mampiasa fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-iranika (indô-ariana sy zana-pianakaviam-piteny iranika).

Atao hoe پاكِستانى قوم / *Pākistānī Qaum*, izany hoe raha ara-bakiteny "firenena pakistaney" na "vahoaka pakistaney", izy ireo amin' ny teny ordò.

Any Azia Atsimo, io firenena io ihany koa no loharanon' ny diaspôra miely patrana be, izay monina any amin' ny firenena arabo manodidina ny Hoala Persika (Bareina, Kôety, Iràka, Ômàna, Katara, Arabia Saodita, ary Emirata Arabo Mitambatra) ny ankamaroany, tombanana ho 4,7 tapitrisa. Ny ampielezana pakistaney faharoa lehibe indrindra dia monina manerana an' i Eorôpa Avaratra-Andrefana sy Eorôpa Andrefana, izay tombanana ho 2,4 tapitrisa; maherin' ny antsasany amin' io no monina any amin' ny Fanjakana Mitambatra

## Vondrom-poko
Iray amin' ny vahoaka mitombo haingana indrindra eran' izao tontolo izao ny vahoaka pakistaney izay avy amin' ny vondrom-poko isan-karazany, ary ny ankamaroany dia miteny amin' ny fiteny indô-iranika. Amin' ny fijery ara-poko, ny vahoaka indô-ariana dia hita indrindra any amin' ny tapany atsinanan' i faritanin' i Punjab Pakistani, sy ny an' i Sindh, ary ny an' i Kashmir, fa ny vahoaka iraniana kosa no maro anisa ao amin' ny tapany andrefan' ny faritanin' i Balochistan sy ny an' i Khyber Pakhtunkhwa. Ankoatra ireo faritany efatra ireo, i Pakistàna koa dia mitantana fizarà-tany roa ifandirana antsoina hoe Azad Kashmir sy Gilgit–Baltistan; samy ahitana Indô-Ariana maro anisa ihany koa ireo fizaràn-tany roa ireo afa-tsy ny faritr' i Baltistan, izay misy Tibetana maro anisa. I Pakistàna koa dia misy mponina vitsy anisa avy amin' ny vahoaka dravidiana, ny ankamaroany dia avy ao India Atsimo izay niainga any amin' ny fanjakana ara-tantara toa an' i Hyderabad Deccan ary heverina fa ilay fitalbaram-poko maro Mohajiry (ara-bakiteny "mpifindra monina"), izay tonga. tao amin' ny firenena taorian' ny fizaràna an' i India Britanika tamin' ny taona 1947.

Ny vondrom-poko ara-piteny lehibe ao amin' ilay firenena dia ahitana ny Ponjaby, ny Pastona, ny Sindy, ny Saraiky, ary ny Balotsy; miaraka amin' ny Kasmiry, ny Brahoy, ny Hindkôoana, ny Pahary, ny Sinoa, ny Borosô, ny Vahỳ, ny Balty, ny Tsitraly, ary ny foko vitsy anisa hafa.

## Jereo koa

* Indiana (vahoaka)
Sindy (vahoaka)

Ny **Sindy** dia vondrom-poko ara-piteny ao amin' ny faritany pakistanein' i Sindh, izay miteny sindy, izay fiteny indô-ariana. Misy 30 tapitrisa eo ho eo ny Sindy ao Pakistàna, izay 15 % eo amin' ny mponina ao amin' ilay firenena ary 60 % amin' ny an' ny faritanin' i Sindh. Izy ireo no vondrom-poko faharoa na fahatelo betsaka indrindra ao amin' io firenena io, aorian' ny Ponjaby sy na ny Pastona aza.

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)
Vahỳ (vahoaka)

Ny **Vahỳ** dia vahoaka mpifindrafindra monina any Azia Afovoany izay miteny vahỳ, izay fiteny iraniana any Pamir nandray singa betsaka avy amin' ny fiteny tajiky. Hita indrindra ao amin' ny Lalantsara Wakhan ao Afganistàna izy ireo ary koa any Tajikistàna, Pakistàna ary Xinjiang any Sina.

Matetika mifandray amin' ny mponina animista nonina tany Kafiristan ny Vahỳ ka animista na bodista izy ireo taloha. Taorian' ny naharesen' i Kafiristan tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19 dia lasa Mozilmana ny mponina tao, ary nitondra ny anara hoe Nuristan ilay faritra. Nanaraka an' io hetsika io ny Vah**ỳ** ary nandray ny finoana silamo ny ankabetsahany teo anelanelan' ny taona 1875 sy 1900. Amin' izao fotoana izao dia vitsy amin' ny Vahỳ no animista. Mbola misy vondrona bodista vitsivitsy ao amin' ny Lalantsara Wakhan. Nandritra ny fitondran' ny Talibàna tao Afganistàna, tamin' ny taona 1996 ka hatramin' ny 2001, dia tena tsy fahita firy ny fifandraisana tamin' ny Talibàna, indrindra satria nolavin' ity fitondrana ity izy ireo.
Balty (vahoaka)

Ny **Balty** dia vondrom-poko tibetika any amin' ny faritanin' i Gilgit−Baltistan fehezin' i Pakistàna sy ny faritanin' i Ladakh fehezin' i India, indrindra ao amin' ny distrikan' i Kargil izay misy fivangongoana kely kokoa ao amin' ny distrikan' i Leh. Any ivelan' ny faritr' i Kashmir, ny Balty dia miparitaka manerana an' i Pakistàna, ka ny ampahany be amin' ny diaspôra dia monina any amin' ny foibe an-drenivohitra malaza maro toa an' i Lahore sy i Karachi sy i Islamabad ary i Rawalpindi.

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)

* Indiana (vahoaka)
Tsitraly (vahoaka)

Ny **Tsitraly** dia vahoaka indô-ariana monina indrindra ao Pakistàna, ary misy vitsy aminy monina any Afganistàna. Miteny amin' ny karazam-piteny darda, atao hoe fiteny kôvara, izy ireo, ary monina indrindra ao amin' ny distrikan' i Chitral ao Khyber Pakhtunkhwa. Noho ny toerana misy ny Tsitraly, eo amin' ny am-pihaonan' i Azia Afovoany sy Azia Atsimo, dia mampiseho kolontsaina isan-karazany izy ireo, izay miovaova indrindra araka ny fiaviany ara-poko sy ny fianakaviany.

## Jereo koa

* Pakistaney (vahoaka)
Agapornis canus

Ny ***Agapornis canus*** dia karazam-borona kely toy ny boloky, miloko maitso, ao amin' ny fianakaviana *[[Psittacidae]]*.

Indreto ny anarana malagasy ahafantarana azy: **boaiza**, **boezy**, **fodindriaka**, **karaoka**, **karaoke**, **karaoko**, **kariaka**, **kariga**, **karoka**, **kitehoka**, **kitrehoka**, **kitrehoky**, **sarengy**, **sarivaza**, ary **sarivazo**. Anarana ara-tsiansa nahafantarana azy koa ny hoe na ***Psittacula madagascariensis***.

Tsy mitovy ny lahy sy ny vavy fa ny lahy lehibe ihany no misy volondavenona eo amin' ny vatany ambony. Teratany eto Madagasikara izy ireo ary io no hany karazany misy izay tsy teratany ao Afrika. Tsy fahita firy izy io eny amin' ny fambolena ary sarotra ny miompy azy.

## Jereo koa

* *[[Agapornis]]*
* *[[Psittacula]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara
Vorompotsy

Ny **vorompotsy** na **kilandy** na **langoroaomby** na **rainibao** dia karazana vano, ao amin' ny fianakaviana *[[Ardeidae]]*, manana volo anjakan' ny fotsy, hita amin' ny faritra manana toetanin-janapehintany sy ambanin-janapehintany sady mafana. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Bubulcus ibis***. Manambatra an' io karazana io amin' ny vorompotsy tatsinanana (*Bubulcus coromandus*) ny manam-pahefana sasany momba ny fanasokajiana, fa ny sasany (anisan' izany ny International Ornithologists' Union) kosa manasaraka azy ireo. Na dia eo aza ny fitovian' ny volony amin' ny an' ny vorona ao amin' ny vondron-karazana *[[Egretta]]* dia mifandray akaiky kokoa amin' ny vondron-karazana *[[Ardea]]* ny vorompotsy. Tany am-boalohany dia tany amin' ny faritra Azia, Afrika ary Eorôpa no nahitana azy, nivelatra haingana ny fiparitahany ary nahomby tamin' ny fiorinam-ponenana amin' ny ampahany be amin' ny izao tontolo izao izy ireo tamin' ny taonjato faha-20.

Vorona fotsy voaravaka volo izy io amin' ny vanim-potoan' ny fanatodizana. Manao akany miaraka maro ny vorompotsy, matetika eo akaikin' ny rano ary matetika miaraka amin' ny vorona mpirenireny hafa. Tsy misy tafo ny akany, vita amin' ny rantsan-kazo nangonina sy napetraka anaty hazo na hazo madinika. Tia ny toeram-ponenana maina sy malalaka kokoa noho ny karazam-bano hafa ny vorompotsy. Ahitana toerana be ahitra, kijana, tany fambolena, tany mando ary tanimbary voatondraka isam-banintaona ny faritra fonenany itadiavany sakafo. Matetika izy ireo no miaraka amin' ny omby na biby mampinono lehibe hafa, misambotra bibikely sy biby madinika izay manelingelina ireo biby lehibe ireo. Mifindra monina ny sasany amin' ny vorompotsy ary ny hafa kosa miparitaka aorian' ny fiterahana.

Vitsy ny biby mpiremby ny vorompotsy, fa ny vorona na ny biby mampinono dia mety hanafika ny akaniny, ary mety ho maty ny zanany noho ny hanoanana, ny tsy fahampian' ny kalsioma na ny fankorontanan' ny vorona lehibe hafa. Ny vorompotsy dia manana fifandraisana manokana amin' ny omby, ka izany fifandraisana izany dia miitatra amin' ny biby mampinono lehibe hafa mpiraoka ahitra. Ny fiompiana ataon' ny olombelona izay mihamidadasika no heverina ho antony lehibe nahatonga ny faritra misy ny vorompotsy hiitatra tampoka. Esorin’ ny vorompotsy ny kongona sy ny lalitra amin' ny omby ary haniny. Mahasoa an' ilay vorona sy ny omby izany, saingy anisan' ny mandray anjara amin' ny fihanaky ny areti-biby entin' ny kongona.

## Jereo koa

* Takatra
* Vano

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara
Lalam-pirenena faha-4

***Lalam-pirenena faha-4***	 - Antananarivo – Ambondromamy – Mahajanga	(562 km)
Lalam-pirenena faha-7 - (Route nationale 7 (RN7) ):

* Antananarivo
* Ampanotokana (junction to Morarano/Miantso by the RNT 36)
* Andranovelona (PK 45 – water power plant & Buddhist temple)
* Ankazobe – (94 km)
* Ankazosary
* Andranofeno
* Manerinerina 
* Ankarambe
* Mahatsinjo
* Andrioa
* Antanimbary
* Andranobevava
* Beanana
* Maevatanana – 329 km
* Andramy
* Bridge over Betsiboka (renirano) (ony)
* Ambalanjanakomby
* Maromalandy
* Andranomamy
* Mahajamba River – bridge
* Ambondromamy – (junction with RN 6 – 450 km)
* Ankarafantsika National Park National Park
* Mahajanga (562 km)
Langorovalala

Ny **langorovalala** na **langorovoana** na **dangoro** dia karazana vorona, vano, ao amin' ny fianakaviana *Ardeidae*. Izy io dia vorona mpifindra monina any Eorôpa, Afrika Avaratra (hatrany Sahel avaratra), ny roa ampahatelo avaratra amin' i Azia (hatray Himalaya), ary Atsinanana Afovoany (afa-tsy Arabia), ary manao akany any Eorôpa sy Afrika Avaratra, mamitsaka ririnina any Eorôpa Andrefana sy Eorôpa Atsimo. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Ardea purpurea***. Vorona arovana ny langorovalala**.**

## Jereo koa

* Vano
Fiandrivoditatatra

Ny **fiandrivoditatatra** dia karazam-borona mpirenireny, ao amin' ny fianakaviana *Ardeidae*. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Ardeola ralloides*** na **''Ardea comata**.'' Aty Afrika atsimon' i Sahara, any Eorôpa ary any Atsinanana Afovoany no tena misy an' io karazana vano io, nefa ahitana azy koa ny any amin' ny faritra lavitra kokoa any Azia. Mahalana kokoa no ahitana azy any Afrika Avaratra. Manao akany eny amin' ny vinanin-dranomasina, eny amin' ny vinanihefaka, indrindra eny amin' ny faritra misy zavamaniry maniry tsara, tsy miala lavitra ny tontolon' ny anaty rano izy ireo.

## Jereo koa

* Vano
Vorompatsa

Ny **vorompatsa** dia karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *Ardeidae*. Izy io dia mipetraka any amin' ny faritra mafana any Amerika, aty Afrika, any Azia ary any Ôseania. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Butorides striata*** na **''Ardea atricapilla**.'' Izy io dia hita indrindra ao amin' ny tahirin-javaboary Aquicuana, any Bôlivia, akaikin' ny tanànan' i Riberalta ao amin' ny Departemantan' i Beni.

## Jereo koa

* Vano
Vintsy

Ny **vintsy** dia karazana voron-kely ao amin' ny fianakaviana *[[Alcedinidae]]* ao amin' ny flaharana Coraciiformes, izay hita eto Madagasikara sy ao Mayotte ary ao Kômôro. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Corythornis vintsioides***. Matetika izy dia hita eny amoron-drano. Ny fonenany voajanahary dia ala honko any amin' ny faritra manana toetanin-janape-hintany na ambaninin-janapehintany.

Ny vintsy dia nofaritan' ny mpandinika zavaboary frantsay Joseph Eydoux sy Paul Gervais tamin' ny fomba mazava tamin' ny taona 1836 ary nomena anarana hoe ***Alcedo vintsioides***. Mifandray akaiky amin' ilay vorona hafa arao hoe *Corythornis cristatus* izy io, izay miely patrana any atsy Afrika. Iray amin' ny voron-kely mpanjono roa misy eto Madagasikara izy io. Ny iray hafa dia ilay atao hoe marotaina (*Corythornis madagascariensis*).

Roa ny zana-karazan' ny vintsy:

* *Corythornis vintsioides johannae* Meinertzhagen, R., 1924 – Vondro-nosy Kômôro
* *Corythornis vintsioides vintsioides* (Eydoux & Gervais, 1836) – Madagasikara

Mirefy 13 sm ny halavan' ny vintsy ary milanja 16,5 hatramin' ny 22 g. Ny tapany ambony dia manga antitra, ny tapany ambany manja volomboasary ary misy toa satroka manga sy maitso. Mainty ny vavany. Mitovy endrika ny lahy sy ny vavy. Ny volo manga amin' ny karazana *C. v. i johannae* dia hatsatra sy somary manopy maitso kokoa noho ny an' ny *C. v. vintsioides*.

## Jereo koa

* Marotaina
* *[[Corythornis]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Vanofotsy

Ny **vanofotsy** na **langorofotsy** dia karazana vorona mpirenireny, ao amin' ny fianakaviana *[[Ardeidae]]*. Ny anarany aratsiansa dia  ***Ardea alba*** (na ***Egretta alba*** na ***Casmerodius albus*** teo aloha)

Ny vanofotsy no lehibe indrindra amin' ny vano rehetra misy any Eorôpa. Saika nanjavona izy io, noravan’ ny mpihaza sy ny mpamadrika izay nivarotra ny volony lava mba handravaka ny satroky ny vehivavy nanomboka tamin’ ny faran’ ny taonjato faha-19 ka hatramin’ ny fiandohan’ ny taonjato faha-20. Avy eo dia ny fanimbana ny heniheny sy ny ala honko ary ny poizim-bibikely no nanasarotra ny fahavelomany. Voaaro izy io ankehitriny ary mihamaro tsikelikely. Noho izany dia sokajîn' ny IUCN ho tsy atahotrana ho lany tamingana. Mpifindra monina amin' ny ampahany any amin' ny ila-bolantany avaratra izy io.

## Jereo koa

* Vano

* Vorona
* *[[Ardea]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Vanomainty

Ny **vanomainty** na **dangoromainty** dia karazana vano salantsalany hita any Eorôpa Atsimo sy Afrika ary ampahany amin' i Azia. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Egretta gularis*** na ***Ardea gularis***. 

Eny amorontsiraka indrindra no ahitana azy ary miseho amin' ny endrika be volony: volo volombatolalaka manopy volomparasy. Izy io dia heverina ho zana-karazan' ny *Egretta garzetta*. Ny vavany anefa dia matevina kokoa noho ny an' ity farany.

## Jereo koa

* Vano
* *[[Ardea]]*

* Vorona

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**