open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zanak' Andriamanitra (kristianisma)

Ny andian-teny hoe **Z''anak' Andriamanitra*** dia anaram-boninahitra omena indrindra an' i [[Jesoa|Jesoa Kristy]] ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]]. Ao amin' ny Testamenta Vaovao dia atao hoe "zanak' Andriamanitra" i [[Adama]] ary indrindra fa i Jesoa Kristy, eny fa na dia ireo mpanara-dia an' i Jesoa dia atao hoe "zanak' Andriamanitra". Ao amin' ny Testamenta Vaovao dia ampiharina amin' i Jesoa matetika ny hoe "Zanak' Andriamanitra". Indroa no nambaran'ny feo avy any an-danitra ho ilay Zanak' Andriamanitra i Jesoa. Milaza ny tenany mivantana na ankolaka ho Zanak' Andriamanitra koa i Jesoa ary misy olona samihafa izay milaza an' i Jesoa ho Zanak' Andriamanitra   . Ity fampiharana an' io anaram-boninahitra io amin' i Jesoa ity dia vokatry ny finoana ny anjara asa maha [[Mesia]] azy, ilay Mpanjaka voafidin' Andriamanitra.

Ny andian-teny hoe Zanak' Andriamanitra" dia tsy tokony hafangaro amin' ny hoe [[Andriamanitra Zanaka]] (grika: *Θεός ὁ υἱός* / *Theos o Uios''), dia ny persôna faharoan' ny Trinite ao amin'ny teôlôjia kristiana. Ny fotopampianarana momba ny Trinite dia manao an' i Jesoa ho Andriamanitra Zanaka, mitovy fiziana (na fomba na maha izy azy na sobstansa) nefa persôna miavaka amin' Andriamanitra Ray (persôna voalohany) sy amin'Andriamlanitra Fanahy Masina (persôna fahatelo).

Ny Kristiana tsy mino ny Trinite dia manaiky ny anaovana an' i Jesoa amin' ny andian-teny hoe "Zanak' Andriamanitra" satria hita ao amin' ny Testamenta Vavao io andian-teny io, fa tsy manaiky ny fiantsoana azy hoe "Andriamanitra Zanaka" izay tsy hita na aiza na aiza ao amin' ny Baiboly.

Tsy mitovy ny fandraisan' ny fiangonana kristina samihafa ny hevitry ny teny hoe "zanak' Andriamanitra" rehefa ampiharina amin' i Jesoa Kristy.

Ao amin' ny fivavahana kristana mino ny Trinite dia manambara ny satan' i Jesoa amin' ny maha zanaka naterak' Andriamanitra Ray azy ny hoe "zanak' Andriamanitra". Ao amin' ny ankamaroan' ny lovam-pampianarana teôlôjika kristiana mampianatra ny Trinite dia manondro ny fifandraisan' i Jesoa, noho ny maha Kristy azy, amin' Andriamanitra Ray ny andian-teny hoe "Zanak' Andriamanita". Vokatry ny fampiasana io andian-teny io ao amin' ny Testamenta Vaovao sy teo amin' ny teôlôjia kristiana voalohandohany izany.

Araka ny Testamenta Vaovao dia ireto avy ireo niantso an' i Jesoa ho Zanak' Andriamanitra:

* ny olona samihafa, isan' izany ireo Evanjelista;
* i Jesoa dia niantso ny tenany hoe "Zanak' Andriamanitra";
* i Jesoa tenany dia nanao an' Andriamanitra ho Rainy;
*Andriamanitra Ray dia nanao an' i Jesoa ho Zanany;
* ny anjely niantso an' i Jesoa hoe "Zanak' Andriamanitra";
* i Satana na ny demony dia niantso an' i Jesoa hoe "Zanak' Andriamanitra";
* I Jesoa dia natsoina hoe "ny Zanaka";
* Andriamanitra niantso hoe "Andriamanitra sady Rain' i Jesoa".

## Jereo koa

* Andriamanitra Zanaka
* Zanak' Andriamanitra

## Loharano
Hositisma

Ny **hositisma** dia hetsika ara-piarahamonina sy ara-pivavahana vokatry ny fampianaran' i Jan Hus. Io hetsika io dia nanohy ny akony teo amin' ny hetsika ara-pivavahana maro amin' izao fotoana izao, dia ny Fiangonana môraviana sy ny Fiangonana hosita tsekôslôvaka. Ny mpanaraka ny fampianaran' i Jan Hus dia atao hoe *Hosita*.

## I Jan Hus
Mpitoriteny hatramin' ny taona 1402 tao amin' ny sapelin' i Bethléem ao Praga i Jan Hus sady nitoriteny niaraka tamin' ny olona hafa koa momba ny fiverenana amin' ny Fiangonana apôstôlika sy ara-panahy ary mahantra. Nihevitra i Jan Hus fa ny fanavaozam-piangonana dia tokony handalo amin' ny fahefan' ny olon-tsotra tsy mpitondra fivavahana. Izany filazana izany dia nisy akony teo amin' ireo andriana ambony izay nahatsapa ny fahafahany haka ny fananan' ny fiangonana.

Nisy koa ny hetsika milenarista niseho, izay niresaka ny alin' ny mpaminany sandoka sy ny antikristy, dia ireo Tabôrita izany. Nihamafy hatrany ny firesahana ny amin' ny fotoana farany, ka maro ireo te hahita indray ny Fiangonana voalohany. I Jan Hus dia nampangain' ny mpampianatra alemàna tao Praga. Ny mpanjaka Venceslas I dia nanohana an' i Jan Hus tamin' ny voalohany, avy eo rehefa niteraka ny fitroarana tamin' ny taona 1412 hanoherana ny fivarotana indolzansa (izay nandraisan' i Venceslas anjara) dia tsy nanohana azy intsony. Voantso tao amin' ny Kônsilin' i Kônstansa tamin' ny taona 1414 mba hanamarina ny zavatra ataony i Jan Hus ka nankao tokoa; naiditra am-ponja izy satria niaiky fa nanao fampianaran-diso, ka nodorana velona tamin' ny taona 1415. Ny mpianany atao hoe Hierônimô avy any Praga izay noheverina fa namerim-pahadisoana dia nodorana koa tamin' ny taona manaraka.

## Jereo koa

* Prôtestantisma
* Tantaran' ny kristianisma
Zorofirarazana

Amin' ny Malagasy, ny **zorofirarazana** na **zoro firarazana** dia ny zoro avaratra-atsinanana amin' ny trano. Omena ny anarana hoe ***Alahamady*** na **zoron' Alahamady** koa io zoro io. Ny teny hoe "firarazana" dia ahitana ny fototeny hoe "rary"; koa noho izany dia zoro "toerana firariana, faniriana, fivavahana" ny zoro avaratra atsinanana. Zoro saro-pady sy masina indrindra ny Alahamady teo amin' ny Ntaolo malagasy sy ho an' ny Malagasy mpandala ny fomban-drazana satria eo no itodihana raha mivavaka amin' Andriananahary sy ny razana ary eo no apetraka ireo zava-masina rehetra. Ary izany no maha loham-bintana sy volana voalohany ny Alahamady amin'ny faritra sasany teto Madagasikara.

Ny zoro firarazana, hoy ny *[[Rakibolana malagasy]]*, dia "ny zoron-trano avaratra atsinanana, izay firarian' ny razana, izany hoe fivavahan' ny razana tamin' Andriananahary fahizay na koa azo raisina hoe firariana na fivavahana tamin' ny razana".

## Jereo koa

* Fanandroana malagasy
* Alahamady
* Alahamadibe
* Fivavahana amin' ny razana

## Loharano sy fanamarihana
Divay

Ny **divay** dia zavapisotro misy alkaola azo avy amin' ny fanotrehana ny voam-boaloboka. Maro karazana ny divay, ka antony maro no miteraka izany, dia ny toerana nanirian' ny voaloboka sy ny karazam-boaloboka ary ny fomba fanotrehana azy. Mety hiloko mena na mavokely na tsy miloko sahala amin' ny rano madio ny voaloboka. Mety ho mamimamy na tsy ahatsapana tsiro mamy mihitsy ny divay. Ny divay sasany mety handroatra be fa ny sasany mety tsy handroatra mihitsy.  Araka ny famaritana eorôpeana dia tsy latsaka ny 8,5 % ny alkaola ao amin' ny divay.

## Jereo koa

* Labiera
Avana

Ny **avana** dia zavtra hita maso eny amin'ny lanitra miankina amin'ny toetrandro miendrika ampaham-paribolana matevina misy faritra maro mirazotra samy manana ny lokony avy amin'ny mena avy aty ivelany mankamin'ny volomparasy any ivelany. Ny fitsinjaran'ny voan'orana ny hazavan'ny masoandro no mahatonga azy sy ny fisian'ireo loko maro ireo.

Araka an'i Issac Newton dia miisa fito ireo loko ireo, dia ny mena, ny volon-daoranjy, ny mavo, ny maitso, ny manga, ny indigo ary ny volomparasy. Ny loko enina dia loko azo avahana tsara. Ny fahafito dia natovan'i Newton mba hampitovy isa ny lokon'ny avana amin'ny isan'ny maripeo ao amin'ny korisampeo fanaovam-peon-kira.

## Jereo koa

* Orana
* Havandra
* Varatra

* Tselatra
Fanandevozana

Ny **fanandevozana** dia zava-manjo ny olona iray na maro tsy manana fahafahana ka lasa fananana, azo trandrahina sy azo amidy amin' ny olona iray hafa sahala amin' ny entam-barotra. Ny andevo, izay faritan' i Aristôty ho sahala amin' ny "fitaovana manana aina", dia tsy mitovy amin' ny mpanompo tamin' ny Andro Antenatenany, na ny olona azo sambo-belona na ny olona miasa an-terivozona, satria very ny maha olona azy eo anatrehan' ny lalàna. Misy ny fitsipika sy ny fomba amam-panao miovaova isam-pirenena sy isaky ny vanim-potoana, izay mamaritra ny antony mahatonga ny olona iray ho lasa andevo na hahatonga azy ho afaka amin' ny fahandevozana, ny famerana ny fahefan' ny tompony, ny fahalalahana kely mba ananany na ny fiarovan' ny lalàna azy, ny fiheverana na tsia ny maha olona manana fanahy azy eo amin' ny lafiny fivavahana, sns. Mahatonga ny andevo ho lasa olona afaka indray, izay mahatonga azy hitovy (na hitovitovy zo) amin' ny olona tsotra, ny fanafahana ny andevo (araka ny sitrapon' ny tompony na araka ny sitrapon' ny manampahefana).

Ny fivarotana andevo tany Atsinanana, anisan' izany ilay fivarotana andevo namakivaky an' i Sahara (fivarotana andevo nataon' ny Arabo), sy ny fivarotana andevo mainty miampita an' i Atlantika no lehibe indrindra amin' ny fomba fitrandrahana ny fanandevozana, noho ny faharetan' ireo fanao ireo (ny voalohany naharitra taonjato iraika ambin' ny folo, ny faharoa naharitra taonjato efatra), sy noho ny hamaron' ny andevo namidiny (olona mahatratra am-polo tapitrisany maro no lasa andevo), ary noho ny fiantraikan' izany ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina ary ara-toekarena, ka hita izany na tao amin' ny faritra mivelona amin' ny fanandevozana na tao Afrika, izay nisy ireo toerana telo lehibe fivarotana andevo: i Tombouctou sy i Gao (samy ao Malỳ) ary i Zanzibar (ao Tanzania).

## Jereo koa

* Fanjanahantany
*Fivarotana andevo
*Andevo (teto Madagasikara)
Lovantsofina

Ny **lovantsofina** dia fampitana mitohy ny singan-kolontsaina iray na maro mandritra ny tantara hatramin' ny zava-mitranga mpanorina na hatramin'ny zava-nitranga tamin'ny fotoana lasa lavitra dia lavitra. Izany lova tsy azo tsapain-tanana izany dia mirakitra ny maha izy azy ny vondron'olona iray, ka mety ho izany no namorona ny foko na vondrom-poko iray. Ny lovantsofina dia fitadidiana ny zavatra izay nisy ka tokony hampitaina amin' ny taranaka mandimby sady hohatevenin'izy ireo. Ny lovantsofina dia mety am-bava na efa voasoratra ihany koa.

Ao amin' ny fivavahana kristiana dia atao hoe *lovantsofina* (hoy ny Prôtestanta malagasy) na *[[lovam-pampianarana]]* (hoy ny Katôlika malagasy) ny fanambaràna mitohy ny Vaovao Mahafaly amin' ny Fiangonana amin' ny alalan' ny fifandimbiasan' ny apôstôly (lovam-pampianarana apôstôlika). Raha mampitovy lanja ny lovam-pampianarana amin' ny Soratra Masina ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa, ny Prôtestanta kosa dia tsy mandray ho tenin' Andriamanitra afa-tsy izay voasoratra ao amin' ny Baiboly (jereo: Sola scriptura).

## Jereo koa:

* Tantara
* Haisoratra
* Fedrà
Ketora

I **Ketora**, ao amin' ny Bokin' ny Genesisy, dia vadin' i Abrahama taorian' ny nahafatesan' i Saraha. Misy lovantsofin' ny raby izay manao an' i Ketora ho i Hagara ihany. Voalaza fa "vadin-tsindranon' i Abrahama" izy (1Tan 1:32). Atao hoe קְטוּרָה / *Ktura*, izay midika hoe "emboka", "manitra", "fahazavana", i Ketora, amin' ny teny hebreo.

## I Ketora sy i Saraha ary i Hagara
I Ketora dia vadin' i Abrahama taorian' ny nahafatesan' i Saraha. Milaza ny lovantsofin' ny Raby fa olona iray ihany i Ketora sy i Hagara. Nanorina trano lay nanoloana ny rahalahiny rehetra izay zanak' i Ketora - izay tsy iza fa i Hagara ihany - Ismaela. Voalaza ao amin' ny Baiboly anefa fa vaditsindranon' i Abrahama i Ketora (1Tant. 1:32).

## Ny zanak' i Ketora sy i Abrahama
Nananan' i Abrahama zanaka enina izy, dia i Zimrana (Tsimrana), i Ioksana (Joksana), i Medana, i Isbaka, ary i Soa. Nalefan' i Abrahama honina any atsinanana hanalavitra an' i Isaaka ireo zanany ireo. Miovaova ny anarana sy ny isan' ny zanak' i Ketora, araka ny hita ao amin' ny Boky voalohan' ny Tantara (1Tant. 1:32). I Isba (na Jisba) sy i Soa no mpanorina ny fanjakan' i Iasbogy sy ny Soko ao avaratr' i Siria.

## I Ketora sy ny bahaisma
Razamben' i Baha'u'llah i Ketora, ao amin' ny finoana bahay, izay mampifandray azy amin' i Abrahama sady ilazan' ny mpino bahay fa mpaminany i Baha'u'llah.

## Jereo koa

* Abrahama
* Isaka
* Saraha
* Hagara

## Loharano sy fanamarihana
Tim Conway

**Toma Daniel** "**Tim**" **Conway**, teraka ny 15 Desambra 1933 tany Willoughby, Ohio, Etazonia maty ny 14 Mey 2019 tany Los Angeles, Kalifornia, Etazonia, dia mpilalao anaty horonantsary.
Harvey Korman

**Harvey Herschel Korman**, teraka ny 15 Febroary 1927 tany Chicago, Illinois, Etazonia maty ny 29 Mey 2008 tany Los Angeles, Kalifornia, Etazonia, dia mpilalao anaty horonantsary.
Tabernakely

Ny **tabernakely**, izay atao hoe koa **tranolain' ny fihaonana**, dia tranolay nisy ny Fiaran' ny Fanekena tamin' ny andron' i Mosesy (na Môizy). Ny nikarakara ny fanorenana azy dia i Beseleela izay notondroin' Andriamanitra tamin' i Mosesy.

Ny teny hebreo ilazana ny tabernakely dia ny hoe משכן / *mishkan,* izany hoe "fonenana" na אוהל מועד / izay midika hoe "tranolay fihaonana". Teo amin' ireo Hebreo dia toerana fanaovana fanompoam-pivavahana ny tabernakely taorian' ny fivoahan' izy ireo avy tany Egipta sy tamin' ny nakan' izy ireo ny tany Kanaana izay tantaraina ao amin' ny Bokin' ny Mpitsara, mandra-pahavitan' ny Tempoly tamin' ny taonjato faha-10 tal. J.K. Avy amin' ny teny latina hoe *tabernaculum* izay midika hoe "tranolay" na "tranotomboka" ny hoe *tabernakely*.

Ao amin' ny Testamenta Taloha dia voalaza fa fonenan' Andriamanitra vonjimaika ny tabernakely sady toerana fihaonany amin' ny vahoakany. Fonenana hita maso eo amin' ny firenena nanao azy ho andriamaniny, araka ny Bokin' ny Eksôdôsy (Eks. 25.8).

## Jereo koa

* Tempolin' i Jerosalema
* Sinagôga
Hiran' i Mosesy

Ny ***Hiran' i Mosesy*** na ***Fihirana nataon' i Mosesy*** na ***Hiran' i Môizy*** dia ilay tononkalo hita ao amin' ny Bokin' ny Deoterônômia (Deo. 32.1-43) ao amin' ny Baiboly izay nivoaka talohan' ny hahafetesan' i Mosesy (na Môizy) teo amin' ny tendrombohitra Nebo. Indraindray dia ny toko faha-32 iray manontolo no atao hoe *Hiran' i Mosesy* na dia ny ampahan' io toko io ihany aza no tena tondroina amin' izany, ny andininy faha-44 hatramin' ny faha-52 dia tsy isan' izany. Araka ny Baiboly dia i Mosesy no namorona an' io tononkira io.

## Jereo koa

* Hiran' i Debôra
Teôfania

Ny **teôfania** dia fisehoan' ny andriamanitra na fisehoan' Andriamanitra izay matetika isehoan' ny fanambaràna ny hafatry ny andriamanitra na ny hafatr' Andriamanitra amin' ny olombelona na fampitandremana azy.

Ny teny hoe *teôfania* dia avy amin' ny teny grika hoe *θεοφάνεια / theophaneia*, izay  avy amin' ny teny hoe *θεός / theos* "andriamanitra" sy ny hoe *φαίνειν* / *phanein* izay midika hoe "miseho", "maneho". Tamin' ny voalohany ny teny hoe *θεοφάνεια* / *theophaneia*, tao amin' ny fivavahan' ny vahoaka grika tamin' ny Andro Taloha dia nilazana ny firavoravoana anehoana ampahibemaso ny sarivongan' ny andriamanitra grika rehetra. Matetika dia tao amin' ny tananan' i Delfôy (grika: *Δελφοί*) no nanatanterahana izany.

Ny fivavahan' ny grika tamin' ny Andro Taloha, ny fivavahana jiosy, ny fivavahana kristiana ary ny fivavahana hindoa dia iresahana ny hoe teôfania.

Tamin' ny andron' ny kristianisma dia nitahiry ny dikany ara-bakiteny hoe "fisehoan' Andriamanitra" ny hoe *teôfania*: ny fanambaràn-tenan' Andriamanitra teo amin' ilay roimemy tsy mety levon' ny afo tamin' i Mosesy (na Moizy) sy ny fahaterahan' i Jesoa (na Jesosy) ary ny fanaovana batisa (na batemy) azy tao amin' ny ony Jordàna dia samy heverina fa teôfania avokoa ao amin' ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao. Amin' izao fotoana izao dia ankalazaina amin' ny andron' ny Epifania ny teôfania.

## Jereo koa

* Epifania

* Kristôfania
Fanekem-pihavanana

Ny **fanekem-pihavanana** dia fanekena ifanaovan' Andriamanitra sy ny vahoakany na amin' ny olombelona rehetra. Ao amin' ny fivavahana abrahamika (jodaisma, kristianisma, silamo, sns) no tena ahitana izany, ka iresahana indrindra ny fanekem-pihavanana tamin' i Abrahama. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe ברית / *berith* ny fanekem-pihavanana. Amin' ny teny grika kosa dia *διαθήκη* / *diathêkê* fa amin' ny teny latina dia *foedus* na *pactum* na *conventum.*

## Fanekem-pihavanana ao amin' ny jodaisma
Ny fanekem-pihavanana hebreo dia manondro ilay fanekena voalazan' ny Baiboly hebreo teo amin' Andriamanitra sy ny Zanak' i Israely. Ny fanombohan' ny fanekem-pihavanana sy ny andinindininy momba azy dia hita ao amin' ny boky dimy voalohany ao amin' ny Baiboly hebreo. Matetika dia atao hoe Lalàn' i Mosesy (na Lalàn' i Môizy) io fanekem-pihavanana israelita io izay atao hoe "Didy 613" (hebreo: תרי"ג מצוות, *taryag mitzvot*, azo adika hoe "didy 613").

## Fanekem-pihavanana ao amin' ny kristianisma
Ho an' ny Kristiana, ny fanekem-pihavanana vaovao dia fivoasana ny voalaza ao amin' ny Bokin' i Jeremia, ao amin' ny Baiboly. Amin' ny ankapobeny dia naorin' Andriamanitra ny fanekem-pihavanana vaovao teo amin' ny fanasana farany nataon' i Jesoa (na Jesosy) tamin' ny mpianany, ka averina na tsahivin' ny Kristiana izany ao amin' ny eokaristia na ny fanasan' ny Tompo, izay mahafaoka koa ny didy vaovao araka ny Evanjelin' i Joany (na Filazantsaran' i Jaona).

## Fanekem-pihavanana ao amin' ny finoana silamo
Ao amin' ny finoana silamo dia hita ao amin' ny boky Kor'any sy ao amin' ireo Hadita maro ny amin' ny fanekem-pihavanana, nefa hafa ny fandraisana izany fa tsy tahaka ny hita ao amin' ny Baiboly, nefa tsy mifanohitra aminy. Ny olombelona na ny zanak' i Adama no omem-boninahitra amin' ny zavaboary rehetra eto an-tany, nefa izany fisondrotam-boninahitra izany dia miteraka andraikitra, araka ny fitsipika voalazan' ny mpahay lalàna mozilmana. Ny fanekem-pihavanana, araka ny fahazoan' ny Mozilmana azy, dia fanekena, fifanarahana eo amin' ny olombelona sy Andriamanitra.
Fanatitra

Ny **fanatitra** dia fanomezana ataon' ny mpino ho an' ny andriamanitra na ho an' ny zavatra ivavahana, na hoan' ny olona na zavatra hafa hanomezam-boninahitra an' ilay na an' ireo andriamanitra ireo na ilay zavatra ivavahana. Maro karazana ny fanaovana fanatitra, ka ao ny fanomezana ho an' ny olona tsy manana, ao ny fametrahana zavatra heverina ho masina eo amin' ny fitoerana masina natokana ho an' ny andriamanitra, ao ny fanomezana zavatra ho fanefana ny voady natao, ao ny fanidinana zavapisotro amin' ny tany na amin' ny toerana iray, ao ny fanaterana lohavokatra ary ao ny fanaovana sorona. Maro ny karazam-pivavahana manao fanatitra, ka anisan' izany ny fivavahan' ny Egiptiana tamin' ny Andro Taloha, ny jodaisma, ny samaritanisma, ny bodisma ary ny kristianisma.

## Jereo koa

* Fanompoam-pivavahana
* Ampahafolon-karena
* Sorona
* Vavaka
Menarana varahina

Ny **menarana varahina** dia sari-menarana vita amin'ny metaly voasokitra izay nataon'i Mosesy na Moizy araka ny nandidian'Andriamanitra, mba hahasitrana ny ferin'ireo nokaikerin'ny menarana tany an-tany efitra. Itoeran'ny fahasoavan'Andriamanitra sy ny fahefany izany menarana varahina izany ka nahasitrana izay mijery azy. Amin'ny teny hebreo dia atao hoe *נחשתן* / *neḥushtān* izany, izay midika hoe "varahina".

Hita ao amin'ny Bokin'ny Nomery (Nom. 21.4-9) sy ny Boky faharoan'ny Mpanjaka (2Mpanj. 18.4) izany tantara izany ary ampahatsiahivina ao amin'ny Evanjelin'i Joany (Joa. 3.14-16) amin'ny fampitahana azy amin'i Jesosy nihantona teo amin'ny hazofijaliana.

## Ny menarana varahina araka ny Baiboly

### Ao amin'ny Testamenta Taloha
Ny menarana varahina tamin'ny andron'i Mosesy

"4 *Ary niala tany an-tendrombohitra Hora izy ka nahazo ny lalana mankany amin'ny [[Ranomasina Mena]] hanodidina ny tany [[Edoma]]; dia kivy ny fanahin'ny olona noho ny lalana*. 5 *Ary niteny nanome tsiny an'Andriamanitra sy Mosesy ny olona ka nanao hoe: Nahoana no nentinao niakatra avy tany Egypta izahay ho faty atỳ an-efitra? fa tsy misy mofo na rano atỳ ary mahamonamonaina ny fanahinay itony mofomofo foana itony.* 6 *Ary Jehovah dia nampandeha ny menaran'afo teny amin'ny olona, ka nanaikitra ny olona ireny; dia nahafatesana be ny olona Isiraely.* 7 *Dia nankeo amin'i Mosesy ny olona ka nanao hoe: Efa nanota izahay, fa efa niteny nanome tsiny an'i Jehovah sy ianao. Ifony amin'i Jehovah izahay mba hanesorany ny menarana aminay. Dia nifona ho an'ny olona Mosesy.* 8 *Ary hoy Jehovah taminy: Manaova menaran'afo, ka ahantòny amin'ny hazo lava, ary izay rehetra voakaikitra dia ho velona, raha mijery izany.* 9 *Dia nanao menarana varahina Mosesy ka nanantona azy tamin'ny hazo lava; ary izay olona voakaikitry ny menarana ka nijery ilay menarana varahina dia velona*." (Nom. 21.4-9)

Nopotehin'i.Hezekia ny menarana varahina nataon'i Mosesy.

"I*zy no nandrava ny fitoerana avo sy namakivaky ny tsangam-baton-tsampy sy nikapa ny Aserahany ary nanorotoro ny menarana varahina izay nataon'i Mosesy; fa ny Zanak'Isiraely efa nandoro ditin-kazo manitra tamin'iny hatramin'izany andro izany aza; ary ny anarany nataony hoe Nehostana*." (2Mpanj. 18.4) 

### Ao amin'ny Testamenta Vaovao
Ny menarana varahina ampitahaina amin'ny Jesosy:

"14 *Ary tahaka ny nanandratan'i Mosesy ny menarana tany an-efitra no tsy maintsy hanandratana ny Zanak'olona*, 15 *mba hanana fiainana mandrakizay izay rehetra mino Azy*. 16 *Fa toy izao izay rehetra mino Azy no nitiavan'Andriamanitra izao tontolo izao : nomeny ny Zanani-lahy Tokana, mba tsy ho very , fa hanana fiainana mandrakizay.*" (Jao. 3.14-16)
Amaleka

I **Amaleka** dia lehilahy iray voalazan' ny Baiboly fa zanak' i Elifaza sy zafikelin' i Esao, araka ny hita ao aminan' ny Bokin' ny Tantara. Lohan' ny fokom-pirenenana edômita atao hoe *[[Amalekita]]* (na *Amalesita*) izy. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe עֲמָלֵק / *Amalek* izy.

I Timna no anaran-dreniny izay anabavin' i Lotàna avy amin' ny fokon' ny Horita (na Horeana) izay nanan-tany fonenana nikambana tamin' i Edôma. Ao amin' ny Bokin' ny Eksôdôsy dia voatantara fa nanafika ny Zanak' i Israely (izay vao avy nivoaka an' i Egipta) tsy amin' antony ny Amalekita. Nandresy ny Amalekita rehefa nidina ny tanan' i Mosesy (na Môizy) izay nitazona tehina, fa ny Israelita notarihin' i Jôsoa (na Jôsoe) kosa no nandresy rehefa nakarina ny tanan' i Mosesy izay notazomin' i Hora sy i Aarôna.

## Ny taranak' i Amaleka
Araka ny Bokin' ny Eksôdôsy dia i Amaleka no filoha mpitarika ny Amalekita izay foko mpivezivezy nanafika ny Hebreo tao amin' ny tany efitr' i Sinay (na Sinaia) raha vantany vao nivoaka an' i Egipta ny Hebreo.

Ao amin' ny Boky voalohan' i Samoela dia notsimbinin' ny mpanjaka Saoly (na Saola) ka tsy novonoina i Agaga taorian' ny fandripahana ny Amalekita rehetra, ka izany dia fanitsakitsahana ny didin' Andriamanitra nampilazaina ny mpaminany Samoela. Izany hadisoana izany dia niteraka ny faharavan' ny fanjakan' i Saoly.

Ao amin' ny Bokin' i Estera, ny Jiosy natao sesitany tamin' ny andron' ny fahababoana tany Babilôna dia niaritra ny fandripahana nataon' i Hamàna zanak' i Hamedata, taranak' i Agaga, mpanjakan' ny Amalekita.

Araka ny jodaisma dia ny Amalekita no môdely amin' ny fahavalon' ny Jiosy. Misy ny mihevitra fa taranak' i Amaleka i Hitler, ary anisan' izany koa ny olona maro tsy tia Jiosy ka maniry mandrakariva ny handripaka ny vahoaka jiosy.

## Jereo koa

* Amalekita
Amalekita

Ny **Amalekita** (na **Amalesita**) dia foko mpifindrafindra toerana resahina ao amin'ny Baiboly, taranak'i Amaleka, izay nivelona tany amin'ny tapany atsimon'i Jodea, eo anelanelan'i Idomea sy ny tany efitr'i Sinay (na Sinai) any Egipta. Araka ny Baiboly dia niady matetika tamin'ny Israelita izay nihevitra azy ho foko voaozona izay ireo. Nandidy an'i Saoly (na Saola) Andriamanitra mba handringana ny Amalekita ka niady tamin'izy ireo sady nandresy azy ireo ny Israelita nefa tsy namono an'i Agaga mpanjakan'ny Amalekita i Saoly. Izany tsy fanajana ny baikon'Andriamanitra izany no nahatonga ny fahataperan'ny maha mpanjaka an'i Saoly ka i Davida no voahosotra handimby azy.

Araka ny Bokin'i Estera dia saika ripaka ny Jiosy tamin'ny fotoan'ny fahababoana tany Babilona noho ny nataon'i Hamàna zanak'i Hamedata taranak'i Agaga mpanjakan'ny Amalekita. 

Araka ny angano arabo talohan'ny niforonan'ny fivavahana silamo dia isan'ireo firenena arabo fito nanjavona ka tsy hita intsony ny Amalekita.

## Jereo koa

* Amaleka
Midiana

I **Midiana** na **Madiana** dia zanaka fahefatr'i Abrahama tamin'i Ketora, dia ilay vehivavy novadin'i Abrahama taorian'ny nahafatesan'i Saraha. I Zimràna sy i Joksàna sy i Isbaka ary i Soa no rahalahiny, araka ny voalazan'ny Baiboly. Atao hoe מִדְיָן / *Midian* izany anarana izany amin'ny teny hebreo. Izy no heverina fa razamben'ny vahoaka atao hoe Midianita na Madianita izay hita ao amin'ny literatiora hebreo.
Asam-pisoronana

Ny **asam-pisoronana** na **raharahan'ny mpisorona** na **fisoronana** dia ny voninahitra sy ny anjara asan'ny mpisorona ao amin'ny karazam-pivavahana maro.
Azazela

Ny anarana hoe **Azazela** dia hita ao amin' ny Tanakh (Baiboly hebreo) sy ao amin' ny soratra apôkrifa sasany ilazana ny anjely potraka iray. Any aminy no andefasana osilahy  hitondra ny fahotan' ny Jiosy mandritra ny fetin' ny Yom Kippur (hebreo: *יוֹם כִּיפּוּר*). Enti-manondro demony tamin' ny Andro Taloha tao amin' ny Kanaanita fahizay izay ninoany fa mitoetra any an-tany efitra io anarana io.

## Fiforonan-teny
Ny teny hebreo hoe עֲזָאזֵל / *Azazel* dia midika hoe "Mampahery Andriamanitra", amin' ny fampiasana ny fototeny hoe *azaz* sy ny hoe *El* izay manondro an' Andriamanitra.

Araka ny loharano hafa dia avy amin' ny teny hoe *azel* izay midika hoe "misintona", "manaisotra" ny hoe *azazel* ka midika hoe "manaisotra manontolo". Ny Septoajinta, izay fandikana amin' ny teny grika ny Baiboly hebreo, dia miombon-kevitra amin' izany. I Gesenius ao amin' ny *Fitsipiteny hebreo* nosoratany dia miolmbon-kevitra amin' io koa. Ny raki-boambolana Strong anefa milaza fa "osilahy mpamita iraka" ny hoe *azazel*.

Ny anarana hoe *Azazel* dia fanovan' ny teny hebreo hoe *Azael* na *Azrael* (hebreo: עֲזַרְאֵל) izay avy amin' ny fototeny hoe *oz* izay midika hoe "hery". Ampiasaina koa ny anarana hoe *Ramiel* (hebreo: רַעַמְאֵל) sy *Gadriel* (hebreo: ) hanondroana io demony io.

## Jereo koa

* Anjely potraka
Rota (Baiboly)

I **Rota** dia vehivavy resahina ao amin'ny Baiboly, indrindra ao amin'ny boky mitondra ny anarany atao hoe Bokin' i Rota. Vehivavy tsy jiosy aza noho ny fiovam-pinoany ho amin' ny fivavahanan' ny Jiosy sy ny fanambadiany ny zanakalahin' i Naômy tamin' ny voalohany sy ny nanambadiany an' i Bôaza taty aoriany ka niterahany an' i Ôbeda, ilay razamben' i Davida. Atao hoe רוּת / *Rut* io anarana io amin' ny teny hebreo.

I Rota dia vehivavy moabita izay nanambady an' i Malôna zanak' i Elimeleka sy i Naômy izay nonina tany Môaba noho ny mosary nahazo ny tanin' i Jodea. I Kikiôna, rahalahin' i Malôna, koa dia nanambady vehivavy môabita atao hoe Ôrfàna. Rehefa maty i Elimeleka sy i Malôna ary i Kiliôna dia nanapa-kevitra hody any Jodea i Rota ka nanaraka ny rafozambaviny tany Betlehema tamin' ny fotoan' ny fijinjana. Nanangona salohim-bary ho an-drafozany izy ka nahita an' i Bôaza, izay lehilahy mpanan-karena tompon' ny tany fambolena sady havan' i Elimeleka. Araka ny torohevitr' i Naômy dia nanakaiky an' i Bôaza izay nanambady azy taty aoriana i Rota. Nandovany fananan' i Elimeleka i Bôaza. Niterana an' i Ôbeda rain' i Jese sady razamben' i Davida mpanjaka i Bôaza sy i Rota.
Bôaza

I **Bôaza** dia lehilahy resahina ao amin' ny Baiboly, ao amin' ny Bokin' i Rota sy ny Boky voalohan' ny Tantara, izay zanak' i Salmôna. Araka ny Evanjelin' i Matio dia i Rahaba no reniny.

Mpanan-karena nanan-tany be tao Betlehema i Bôaza zanak' i Salmôna sy Rahaba. Nanambady vahivavy maty vady atao hoe Rota izy. Hitany tany an-tanimbariny i Rota, talohan' ny nanambadiany azy, raha nanangona salohim-bary. Salohim-bary ho an-drafozambaviny Naomy tamin' ny vadiny taloha izany. Havan' i Bôaza rahateo i Naomy. Niteraka an' i Ôbeda izay voalaza fa rain' i Jese razamben' i Davida mpanjaka izy mivady. 

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe  בועז / B*ō`az* izy. Ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika (Septoajinta), io anarana io dia atao hoe  *Βοόζ* / *Booz*.
Naômy

I **Naômy** na **Nôemy** dia vehivavy resahina ao amin' ny Baiboly, ao amin' ny Bokin' i Rota. I Elimeleka no anaran' ny vadiny. Izy no rafozambavin' i Rota, vehivavy môabita, tamin' ny zanany lahy atao hoe Malôna nefa tsy nanan-janaka taminy sady maty taty aoriana. I Naômy no nanao izay hahatonga an' i Rota sy i Bôaza havan' i Elimeleka hifanambady. Isan' ny fokon' i Benjamina i Naômy. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe נָעֳמִי / *Noʻomi* izy.
Ôbeda

I **Ôbeda** dia lehilahy resahina ao amin' ny Baiboly, ao amin' ny Bokin' i Rota, izay zanaka lahin' i Bôaza sy i Rota. Izy no rain' i Jese razamben' i Davida mpanjaka. Ny Evanjelin' i Matio dia milaza fa razamben' i Jôsefa vadin' i Maria renin' i Jesoa i Ôbeda.
Gôliata

I **Gôliata**, izay atao hoe **Gôliata avy any Gata**, dia ilay lehilahy goavana niady tamin' i Davida mpiandry ondry ka matiny tamin' ny tora-bato amin' antsamontady. Ao amin' ny toko faha-17 ao amin' ny Boky voalohan' i Samoela no ahitana ny tantarany.

## Jereo koa

* Filistina
* Filistina ao amin' ny Baiboly
Filistia

I **Filistia** dia fanjakana naorin'ny Filistina, izay isan'ireo atao hoe "Vahoakan'ny ranomasina", manodidina ny taona 1200 tal. J.K. tao amin'ny morontsiraky ny Ranomasina Mediteranea manodidina ny tananan'i Gaza sy Askelona. Fikambanan-tanàna mahaleo tena ara-politika i Filistia tamin'ny voalohany, avy eo nanjary fanjaka-mpanjaka tamin'ny taonjato faha-11 tal. J.K. Niady tamin'ny Fanjakan'i Israely matetika i Filistia. Atao hoe פלשת / *Pleshet* i Filistia amin'ny teny hebreo.

Ny sisin-taniny ao avaratra dia ny ony Iarkona, ny ao andrefana dia ny Ranomasina Mediteranea, i Joda no ao atsinanana ary i Wadu El-Arish ny ao atsimo. Tanàn-dehibe dimy, izay samy manana ny tompo mpanampaka azy avy, no mitambatra ka niteraka an'i Filistia, dia i Askelona, i Asdoda, i Ekroa, i Gata ary i Gaza ao amin'ny amin'ny tapany atsimo andrefan'ny Atsinanana Akaiky. Ao amin'ny Bokin'i Josoa (Jos. 13.3) ao amin'ny Boky voalohan'i Samoela (1Sam. 6.17) no miresaka izany.

Ireo mpanapaka dimy ny Filistina ireo dia resahina ao amin'ny Baiboly hebreo fa nifanerasera sy niady matetika amin'ireo Israelita mpifanolo-bodirindrina aminy sy ny Kananita ary ny Egiptiana. 

Tsy voaresaka ny amin'ny Filistina taorian'ny famaboan'ny Empira asiriana vaovao ny faritry ny Atsinanana Akaiky (taona 911 - 605 tal. J.K.). Hatramin'izao dia mbola iadian'ireo mpahay tantara hevitra ny fiavian'ny Filistina na avy amin'i Kanaana Taloha na mpifindra monina avy any Afrika Avaratra, avy any Anatolia na avy any Kreta.
Jônatana

I **Jônatana** dia zanak' i Saoly na Saola mpanjakan' i Israely. Ny Boky voalohan' i Samoela dia mitatitra fa nisakaiza tamin' i Davida izy na dia fantany fa voatendry ho mpandimby an-drainy eo amin' ny seza fiandrianana aza i Davida. Matin' ny Filistina an' ady tao Gelbôa niaraka tamin-drainy i Jônatana.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe יְהוֹנָתָן / *Yehonatan* na יוֹנָתָן / *Yonatan* io anarana io.
Natàna (mpaminany)

I **Natàna** dia iray amin' ny mpaminany tao amin' ny lapan' i Davida. Nanakiana an' i Davida izy tamin' ny nakan' i Davida vady an' i Batseba (na Betsabe) vadin' ilay miaramilany hitita na heteana atao hoe Oria, sy ny nanaovany izay hahafaty an' ity tompom-bady ity. Niteraka korontana anatiny izany fahotan' i Davida izany. Ao amin' ny Boky faharoan' i Samoela (indrindra ny 2Sam. 7:2-17 sy 12:1-25) sy ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka ary ao amin' ny Bokin' ny Tantara no ahitana ny asa nataon' i Natàna.

## Fintantarana ao amin' ny Baiboly
Rehefa nandefa an' i Oria, lehilahy hitita, ho any am-bava ady i Davida mba hahafahany hila ny vadiny atao hoe Batseba (na Betsabe) dia tonga hampahatsiahy an' i Davida ny adidiny i Natàna ka nilaza taminy koa ny sazy vokatry ny zava-dratsy nataony: tsy ny zanaka lahin' i Davida voalohany no handova ny seza fiandrianana fa ny ny zanak' i Davida amin' i Batseba, rehefa vita ny ady hanapotika ny fianakavian' ny mpanjaka. Nanohy nanolo-tsaina an' i Davida i Natàna ka nampiomana azy ny amin' ny tetika nataon' i Adônia (Adôniasa) hisomparana an' i Sôlômôna (na Salômôna) raha teo am-pandriana i Davida, ka izany no nahatonga ny fanosorana an' i Sôlômôna ho mpanjaka.

## Jereo koa

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Dalila

I **Dalila** dia vehivavy resahina ao amin'ny Baiboly izay isan'ireo vehivavy nampitondra faisana ny Zanak'i Israely noho izy nasain'ny fahavalon'i Israely, ny Filistina, hamantara ny tsiambaratelon'ny herin'i Samsona izay niraiki-pitia taminy. Ao amin'ny Bokin'ny Mpitsara toko faha-16 no ahitana ny fitantarana ny amin'i Samsona sy i Dalila.

## Ny anaran'i Dalila
Atao hoe דְּלִילָה / *Delilah* io anarana io amin'ny teny hebreo ka midika hoe "mpitari-dalana", fa amin'ny teny arabo kosa dia دلیله / *Dalilah* izay midika hoe "jejojejo". Amin'ny teny grika izy dia atao hoe Δαλιδά / *Dalida.*

## Ny fitantarana ao amin'ny Baiboly
Tao amin'ny lohasahan'i Soreka no nahitan'i Samsona an'i Dalila izay naharaiki-pitia azy. Ny andrianan'ny Filistina fahavalon'i Israely dia nampanantena sekely volafotsy zato sy arivo an'i Dalila raha hitany ny tsiambaratelon'ny hery lehibe nananan'i Samsona. Intelo i Dalila no nangataka tamin'i Samsona ny mba hahalala ilay tsiambaratelo tamin'i Samsona izay nadainga taminy hatranihatrany. Tamin'ny faninefany dia nambaran'i Samsona azy ilay tsiambaratelon'ny heriny izay mitoetra ao amin'ny volony tsy notapahina hatramin'ny fahaterahany noho izy natokana ho nazira ho an'Andriamanitra.

Namadika an'i Samsona amin'izay i Dalila ka naniraka tany amin'ireo andriandahy filistina mba hilaza amin'izy ireo fa efa fantany ny tsiambaratelon'ny herin'i Samsona. Nomen'izy ireo an'i Dalila amin'izay ireo vola nampanantenaina. Nampatorin'i Dalila teo amin'ny lohaliny i Samsona avy eo notapahiny ireo tokom-bolony fito voarandrana. Niala tamin'i Samsona amin'izay ny heriny sy ny fanampian' Andriamanitra azy. Tonga ny Filistina ka nisambotra azy sy nanapotsitra ny masony roa ary nanipy azy tao an-tranomaizina tany Gaza.
Jebosita

Ny **Jebosita** na **Jeboseana** na **Jebosiana** dia vahoaka voaresaka ao amin'ny Baiboly. Ao amin'ny Bokin'ny Genesisy (na Jenezy) (Gen. 10.15-18) dia voalaza fa taranak'i Kanaana, izay zanak'i Noa (na Nôe), izy ireo. Iray amin'ny foko fito avy amin'ny tany Kanaana resahina ao amin'ny Bokin'ny Deoteronomia ny Jebosita ( Deo. 7.1). Ao amin'ny Boky faharoan'i Samoela dia atao hoe Jebosy izy ireo ary voalaza ao fa izy ireo no nanorina an'i Jerosalema sady mponina voalohany tao talohan'ny nahazoan'ny mpanjaka Davida an'io tanàna io tamin'ny taona 1004 tal. J.K. (2Sam. 5.6-10);

Amin'ny teny hebreo dia atao hoe יְבוּסִי / Y*ĕvūsi* na *Yebusi* izy ireo.
Elisa

I **Elisa **na **Elisea** dia mpaminany resahina ao amin' ny Testamenta Taloha***, ***indrindra ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka***.***

Avy amin' ny teny hebreo hoe אלישע**'' / **Elisha'', izay azo adika hoe "Nanampy Andriamanitra", ny anarany.

Tamin' ny fotoana nampisy korontana sy nanapahan' ny mpanjaka nandimby an' i Sôlômôna (na Salômôna) izay nirona tamin' ny fanompoan-tsampy sy tamin' ny fanaranam-po isankarazany no tena niasan' ny mpaminany Elisa sy ny mpaminany Elia izay nananatra ireo mpanjaka ireo ny mba hiverina amin' ny fanompoana an' Andriamanitra ka hiala amin' ny fivavahana amin' ny andriamanitry ny firenen-kafa toa an' i Baala sy i Astarte.

## Fitantarana ao amin' ny Baiboly
Voaresaka fohifohy ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka i Elisa izay notendren' i Elia ho mpianany. Tsy misy filazana an' i Elisa ny toko alohan' ny faha-2 ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka izay mitantara ny nampakarana an' i Elia ho any an-danitra tamin' ny alalan' ny kalesin' afo. Aorian' io ny fitantarana ny asan' i Elisa sy ny fahagagana samihafa nataony hatramin' ny toko faha-9. Tantaraina ao amin' ny faran' ny toko faha-13 ny fahafatesan' i Elisa sy ny fandevenana azy.

Nandimby an' i Elia i Elisa nandritra ny fanjakan' i Jôrama zanak' i Ahaba (na Akaba), mpanjakan' i Israely. Nanatanteraka ny asa maha mpaminany azy i Elisa nanomboka tamin' ny nampakarana an' i Elia tany an-danitra, ka naharitra dimampolo taona izany, tao amin' ny Fanjakan'i Israely, tamin' ny fotoana nanjakan' i Jôrama sy i Jeho sy Jôahaza (na Jôakaza) ary i Jôasy (na Jôasa). Tsy tamin' ny Israelita ihany no nifantohan' ny asany fa tamin' ny vahoaka hafa koa. Maty i Elisa tokony ho tamin' ny taona 800 tal. J.K.

I Elisa sy ny mpanompony, araka ny lovantsofina, dia nisy fotoana nitoerany tanaty zohy tao amin' ny tendrombohitra Karmela mba hanome fampianarana ny mpianany. Hita amin' ny andalana ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka izay milaza fa nankeny amin' ny tendrombohitra Karmela ilay vehivavy Sonamita dia mety manamarina izany lovantsofina izany.

## Jereo koa

* Mpaminanin' i Israely

* Mpaminanin' ny kristianisma
Hazaela

I **Hazaela** dia mpanjakan' i Arama-Damaskôsy (na Arama-Damasy) tamin' ny taona 842 hatramin' ny 805 tal. J.K. Araka ny voalazan' ny Baiboly dia tandapa izy talohan' ny haha mpanjaka azy. Nandritra ny fanapahany dia lasa fanjakana lehibe i Arama-Damaskôsy izay nanapaka ny ampahany lehibe amin' i Siria sy i Palestina. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe חֲזָהאֵל / **'H̱azā'ēl,**' fa amin' ny teny arameana dia חזאל. Amin' ny teny akadiana kosa dia *Ḫaza’ilu.*

## Fitantarana ao amin' ny Baiboly
Ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka no iresahana voalohany an' i Hazaela izay nanirahan' Andriamanitra an' i Elia hanosotra azy ho mpanjakan' i Arama-Damaskôsy (1Mpanj. 19.15). Taona maro taty aoriana dia narary i Bena-Hadada II mpajakan' i Arama-Damaskôsy ka naniraka an' i Hazaela tandapany miaraka amin' ny fanomezana nankany amin' ny Elisa (na Elisea), mpaminany nandimby an' i Elia. Naniraka an' i Hazaela koa i Elisa hilaza amin' i Bena-Hadada fa ho sitrana izy, nefa nambarany an' i Hazaela fa ho faty amin' ny fomba hafa ihany i Bena-Hadada na dia sitrana aza. Ny ampitson' io dia niverina tany amin' i Bena-Hadada tany Damaskôsy i Hazaela ka namono azy ary nandrombaka ny fanjakana.

Nandritra ny 37 taona nanjakany dia nitarika ny Arameana hiady amin' ny tafik' i Jehorama mpanjakan' i Isrely sy ny tafik' i Ahazia mpanjakan' i Jodà izy. Taorian' ny nandreseny azy ireo tao Ramota any Galaada (na Ramota-Gileada) dia afaka nisakana ny fanafihan' ny Asiriana koa i Hazaela ka naka ny ampahan-tanin' i Israely any atsinanan' i Jordana, sy nahazo an' i Gata, tanànan' ny Filistina ary niezaka naka koa an' i Jerosalema (2Mpanj. 12.17-18). Resahina ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka ny nahafatesan' i Hazaela (2Mpanj. 13.24).
Bena-Hadada III

I **Bena Hadada** dia mpanjakan'i Arama Damaskosy na Arama Damasy izay zanaka mpandimby an'i Hazaela. Hita ao amin'ny Boky faharoan'ny Mpanjaka ny fifandimiasan'izy ireo. Nanjaka teo anelanelan'ny taona 796 sy 792 tal. J.K. izy.(2Mpanj. 13:24)

Araka ny Baiboly dia resin'i Joasy mpanjakan'i Israely in-teno i Bena Hadada.
Teglata-Falasara III

I **Teglata Falasara III** na **Tiglata Pilesera** dia mpanjakan' i Asiria tamin' ny taona 745 hatramin' ny 727 tal. J.K. 

## Jereo koa

* Asiria
* Fahababoana tany Asiria
Salmanatsara V

I **Salmanatsara** na **Salmanazara** dia mpanjakan'i Asiria tamin'ny taona 727 hatramin'ny 722 tal. J.K. Mpanjakan'i Babilona koa izy. I Teglat Falasara III na Tiglata Pilesera no rainy sady nodimbiasiny teo amin'ny fanjakana.
Senakeriba

I **Senakeriba** na **Sankeriba** dia mpanjakan' i Asiria tamin' ny taona 705 hatramin' ny 681. Zanak' i Sargôna II izay niara-nanapaka taminy fony fahavelon' io izy.
Nathan Homer Knorr

I **Nathan Homer Knorr** dia filoha fahatelon'ny Watch Tower Bible and Tract Society, ilay fikambanana niova anarana ho Jehovah's Witnesses (malagasy: Vavolombelon'i Jehovah) nanomboka tamin'ny taona 1942. Teraka tamin'ny 23 Avrily 1905 tao Bethlehem any Pennsylvanie. sy maty tamin'ny 8 Jona 1977 tao Wallkill tany New York izy. Niezaka ny hampandroso fatratra ny fikambanan'ny Vavolombelon'i Jehovah i Nathan Knorr tamin'ny nametrahany rafitra matanjaka. Izy no nanomboka ny fomba fiasa mitory mitety trano sy ny fanofanana mpamita iraka (misionera) izay nampitombo isa ny mpikambana teo anelanelan'ny taona 1942 sy 1968.

## Fitarihana

### Fanendrena ho filoha
Voatendry hitondra ny Watch Tower Bible and Tract Society i Nathan Knorr tamin’ny taona 1942. Nanomboka tamin’ny taona 1945 dia tsy azon'ireo Vavolombelon'i Jehovah atao ny mamindra ra na ny amindrana ra nefa azo atao vaksiny indray izy ireo.

### Fandikan-teny vaovao ny Baiboly
Nampanao fandikan-teny vaovao ny Baiboly amin’ny teny anglisy (*New World Translation of the Holy Scriptures*) i Nathan Knorr ka vita tamin’ny taona 1961 izany. Avy amin’izany no nandikana ny Baiboly amin’ny tenim-pirenena hafa rehetra izay ampiasain'ny Vavolombelon'i Jehovah amin'izao fotoana izao. Namoaka fitsipi-pitondran-tena ny fikambanana.

### Faminaniana
Tamin’ny taona 1966 no nilazan'i Nathan Knorr fa amin’ny taona 1975 no hanomboka ny fanjakan’i Kristy. Nihena ny isan’ny mpikambana taorian’ny taona 1975 rehefa tsy tanteraka ny faminaniany.

### Fampihenana ny fahefan'ny filoha
Nanomboka tamin’ny taona 1976 dia nahena ny fahefan’ny filohan’ny fikambanana ka nafindra tamin’ireo Filankevi-pitantanana ny fahefana amin'ny fanapahan-kevitra momba ny zavatra ampianarina sy ny fandaminana ny fikambanana.

## Jereo koa

* William Henry Conley

* Charles Taze Russell
* Joseph Franklin Rutherford
*Nathan Homer Knorr
* Frederick William Franz
* Milton Henschel
* Don Alden Adams
* Robert Ciranko
Ahia

I **Ahia** na **Ahia avy any Silô** dia mpaminany resahina ao amin' ny Baiboly ao amin' ny ''Boky voalohan' ny Mpanjaka''. I Ahia dia anisan' ny fokom-pirenen' i Levy avy any amin' ny tanàna atao hoe Silô. Tamin' ny andron' ny mpanjaka Sôlômôna (na Salômôna) izy no niasa ka tamin' izany izy dia namporisika ny olona hikomy amin' ny mpanjaka. Naminany izy fa i Jerôbôama no handimby an' i Sôlômôna eo amin' ny fanjakana (1Mpanj. 11.29).

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe אחיה השילוני / *Aḥiya HaShiloni* izay midika hoe "Ahia ilay Silônita". Ny hoe אחיה / Ahiya dia midika hoe "Rahalahin' i Yah", izany hoe "rahalahin' i Yahveh.

Ao amin' ny ''Boky voalohan' ny Mpanjaka'' no itantarana ny asan' ny mpaminany Ahia ka faminaniana roa no voatantara ao. Ny faminaniana voalohany dia miresaka ny amin' ny hisarahan' ny Fanjakan' i Israely amin' ny Fanjakan' i Jodà aorian' ny fanapahan' i Sôlômôna (1Mpanj. 11.31). Ny faminaniana faharoa dia ny fanambaràna tamin' ny vadin' i Jerôbôama ny hahafatesan' ny mpanjaka sy ny handravana ny "tranon' i Jerôbôama" (1Mpanj. 14). Ny ''Boky faharoan' ny Tantara'' dia miresaka ihany koa ny amin' ny "faminanian' i Ahia avy any Silô" izay nanambara mialoha ny asan' ny mpanjaka Sôlômôna (2Tant. 9.29).

## Jereo koa

* Mpaminanin' i Israely
* Mpaminanin' ny kristianisma
Fiaran' ny Fanekena

Ny **Fiaran' ny fanekena** dia ilay vata nitahirizana ny Didy folo nomena an' i Mosesy (na Môizy) teo amin' ny tendrombohitra Sinay (na Sinaia), araka ny voalaza ao amin' ny Baiboly (Deoterônômia 10.3-5). Amin' ny teny hebreo dia atao hoe אֲרוֹן הָעֵדוּת / *Aron ha'Edout* izay midika hoe "fiaran' ny fijoroana vavolombelona" na "vatan' ny fijoroana vavolombelona" ny Fiaran' ny fanekana.

Io vata io dia manana endrika kilavalava sady voarakotra volamena. Ny tampony dia misy sarin-kerobima roa, ka heverina ho sahala amin' ny sezafiandrianana, fitoeran' Andriamanitra eto an-tany (Eksôdosy 25.22). Napetraka tao an-tempolin' i Jerosalema ao amin' ilay efitra atao hoe "Masin' ny masina" na "Masina indrindra" ny Fiaran' ny fanekena (1Mpanjaka 8.1-8).
Tetiandro etiôpiana

Ny **tetiandro etiôpiana** dia tetiandro ampiasaina ao Eritrea sy ao Etiôpia. Nifototra tamin' ny tetiandro kôpta ny fandrafetana azy, nefa ampiana andro iray isaky ny efa-taona izy, sahala amin' ny tetiandro joliana, ary manomboka amin' ny 11 Septambra amin' ny tetiandro gregôriana ny taona aminy.

## Tantarany
Sahala amin' ny tetiandro kôpta ny tetiandro etiôpiana izay ahitana volana roa ambin' ny folo misy 30 andro avy miampy dimy na enina andro fanampiny (izay atao hoe volana faha-13), nefa ny anaram-bolana dia amin' ny fiteny amharika. Ny andro fahenina fanampiny dia atovana isaky ny efatra taona amin' ny 29 Aogositry ny tetiandro joliana, enim-bolana alohan' ny andro fanampin' io tetiandro joliana io (amin' ny faran' ny volana Febroary). Noho izany, ny taom-baovao etiôpiana amin' ny voalohan' ny volana Mäskäräm dia ankalazaina amin' ny 11 Septambran' ny tetiandro joliana rehefa atovana ilay andro fahenina. Ho an' ny taon' ny tetiandro gregôriana eo anelanelan' ny 1901 sy 2099 dia mifanandrify amin' ny 11 sy 12 Septambra izany.

Raha manondro daty ny Etiôpiana tany amboalohany dia nampiasa ny Vanim-potoan' ny Fahatongavana ho Nofo, izay namaritra ny datin' ny fahatongavan' i Jesoa ho nofo amin' ny 25 Marsa tamin' ny taona 9 amin' ny fanisan-taona kristiana manaraka ny tetiandro joliana (nosafidin' i Anianôsy avy any Aleksandria tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-5). Ny taona voalohany amin' ny tetiandro tsotra (tsy momba ny fivavahana) dia manomboka fito volana mialoha, amin' ny 29 Aogositra tamin' ny taona 8 amin' ny tetiandro joliana, izany dia niteraka elanelana valo taona amin' ny fanisan-taona gregôriana tamin' ny 1 Janoary hatramin' ny 10 Septambra, avy eo elanelana fito taona ho an' ny taona gregôriana hafa rehetra.

Taloha anefa dia nisy fanisan-taona maro hafa koa nampiasaina. Ny iray amin' izy ireo dia ilay atao hoe *Anno Mundi* ("Taonan' izao tontolo izao"), izay mametraka ny andron' ny famoronana ho amin' ny taona 5492 tal. J.K. Nisy koa ny A*nno martyrum* ("Taonan' ny Martira") izay amin' ny ankapobeny manomboka amin' ny taona 284 amin' ny fanisan-taona kristiana (29 Aogositra 284 amin' ny tetiandro joliana). Nisy fomba roa hafa namaritana ny daty izay fantatra nefa tsy tena nampiasaina ho fomba fanisan-taona feno, dia Taom-Pahasoavana, izay miorina amin' ny tsingerina 532 paska mifanarakaraka, sy ilay fomba afototra amin' ny fitandaharan' efa-taona antsoina amin' ny anaran' ny evanjely kanônika: Matio, Marka, Lioka ary Joany.

## Ny volana ao amin' ny tetiandro etiôpiana
Fiteny geezy

Ny **fiteny geezy** na **gezy**, izay atao hoe **fiteny etiôpiana tranainy** na **fiteny etiôpiana klasika** dia fiteny hamito-semitika ao amin' ny fianakaviam-piteny semita notetenina hatramin' ny taonjato faha-4 ao amin' ny Tandrok' i Afrika ary nipoitra avy ao amin' ireo faritra ao atsimon' i Eritrea sy ao avaratr' i Etiôpia. Ny fiteny geezy dia fiteny ôfisialin' ny Fanjakan' i Aksoma avy eo an' ny Empiran' i Etiôpia. Araka ny fanadihadiana tany aloha dia renin' ny ankamaroan' ny fiteny maro izy io, nefa tsapa ankehitriny fa mitovy tantana amin' ireo fiteny ireo izay niara-nivoatra taminy izy. Soratana amin' ny abidim-baninteny geezy ny fiteny geezy. Atao hoe ግዕዝ / *ge'ez* io fiteny io amin' ny fiteny geezy.

Ankehitriny dia fiteny fototra ampiasaina amin' ny litorjian' ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô etiôpiana sy ny an' ny Fiangonana ôrtôdôka teoahedo eritreana ny fiteny geezy, anisan' ny mampiasa azy koa ny vahoaka jiosy Beta Israely. Ao Etiôpia anefa dia ny fiteny ahmarika (izay fiteny ifaneraseran' ny mponina ao Etiôpia ankehitriny) sy any Eritrea ary ao amin' ny faritr' i Tigray any Etiôpia, ny fiteny tigrinia sy ny fiteny hafa koa dia ampiasaina amin' ny fitorian-teny.

Ny fiteny tigrinia sy ny fiteny tigre dia mety manam-pifandraisana hentitra amin' ny fiteny geezy. Misy anefa ny mpahay teny sasany izay mihevitra fa ny fiteny geezy dia tsy nipoiran' ireo fiteny etiôpiana ankehitriny fa nipoitra amin' ny sampana izay tafasaraka tany aloha kokoa tamin' ny fiteny tranainy izay tsy fantatra fa eritreretin' ny manampahaizana, ary mety azo heverina ho fiteny mitovy tantana sady mitovy fipoirana amin' ny fiteny tigrinia. Ny mpanampahaizana etiôpiana ahitana an-dry Amsalu Akilu dia manantitra ny maha maro anisa kokoa ny anarana nolovana izay tsy niova fanonona sy soratana mitovy na amin' ny fiteny geezy na amin' ny fiteny ahmarika (ary koa amin' ny fiteny tigrinia, na dia vitsy kokoa aza izany).

## Jereo koa

* **Fiteny hamitô-semitika:**
** Fiteny semitika
** Fiteny arabo
** Fiteny arameana
** Fiteny hebreo

* **Fiteny be mpampiasa ao Afrika:**
** Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.

* **[[Fiteny etiôsemitika|Fiteny etiôpika]]:**
** Fiteny geezy
** Fiteny tigrinia
** Fiteny amharika
** Fiteny tigrea
** Fiteny goragea
* Abidy geezy