Testamenta Taloha

Ny **Testamenta Taloha** dia fitambaran' ny boky ao amin' ny Baiboly voasoratra talohan' i Jesoa Kristy. Mampiasa an' io teny io ny Kristiana hanondroany ny tapany voalohany amin' ny Baiboly, izay antsoin' ny Jiosy hoe *[[Tanakh]]*. Fandikan-teny malagasy avy amin' ny teny latina hoe *Vetus Testamentum* sy ny teny grika hoe *Palaià Diathêkê* -- midika hoe "Fanekem-pihavanana Taloha" -- ny teny hoe "Testamenta Taloha". Izy io dia itambaran' ny jodaisma amin' ny ampahany amin' ny kristianisma. Ahitana sokajim-boky efatra lehibe ny Testamenta Taloha: ny Pentateoka (na *Torah*), ny boky ara-tantara, ny bokin' ny olon-kendry, ary ny boky ara-paminaniana, izay mizara ho mpaminany "lehibe" sy "madinika". Ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa dia nampiditra boky deoterôkanônika tsy hita ao amin’ ny Baiboly jiosy sy prôtestanta, izay antsoin' ireto farany hoe apôkrifa. Anisan' ireny lahatsoratra fanampiny ireny ny Bokin' i Tôbia, ny Bokin' i Jodita, ny Bokin' ny Fahendrena, ny Bokin' i Baroka, ny Bokin' i Siraka, ary ny Bokin' ny Makabeo roa.

## Fiforonan-teny
Ny andian-teny hoe *Testamenta* *Taloha* dia fanagasiana ny teny latina hoe *Vetus Testamentum*. Io andian-teny io indray dia fandikàna ny teny grika hoe *Παλαιὰ Διαθήκη* / *Palaià Diathêkê.* Ny hoe *palaià* (grika) sy ny hoe *vetus* (latina) dia samy azo adika hoe "antitra", "taloha" na "tranainy" ary ny hoe *testamentum* (latina) na *diathêkê* (grika) dia midika hoe "fanekena", "fifanarahana", "fanekem-pihavanana". Ny Testamenta Taloha izany dia ny Baibolin' ny Jiosy na Jody, izay antsoina hoe *[[Tanakh]]*. Ho an' ny Kristiana, ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao no mitambatra ho Baiboly.

## Boky ao amin' ny Testamenta Taloha
Misokajy efatra ny boky ao anatin' ny Testamenta Taloha, dia ny Pentateoka (atao hoe koa "Boky dimin' i Mosesy"), ny boky ara-tantara, ny bokim-pahendrena (na bokin' ny Olon-kendry), ary ny bokin' ny Mpaminany. Manampy azy ireo sy mitsinjara amin' izy ireo ny boky sokajina hoe Deoterôkanônika izay tsy tafiditra ao amin' ny *[[Tanakh]]* sy ao amin' ny Baiboly prôtestanta. Marihina fa telo fotsiny ny fizaràna ny Baiboly hebreo fa tsy efatra.
### Ny Pentateoka
Ny boky ao amin' ny atao hoe Pentateoka (avy amin' ny teny grika hoe *pente*: "dimy" sy *teukhos*: "horonana"), izay antsoin' ny Jiosy koa hoe *[[Torah]]* (izany hoe "Lalàna") dia ny *[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]]* (na *Jenezy*), ny *[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]]* (na *Eksaody*), ny *[[Bokin' ny Levitikôsy|Levitikôsy]]*, (na *Levitika*), ny *[[Bokin' ny Nomery|Nomery]]* (na *Fanisana*), ary ny *[[Bokin' ny Deoterônômia|Deoterônômia]]* (na *Deoterônômy*). 

### Ny boky ara-tantara
Ny bokin-tantara na boky ara-tantara dia ny *[[Bokin' i Jôsoa|Jôsoa]]* (na Jôsoe), ny *[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]]*, ny *[[Bokin' i Rota|Rota]]*, ny ''Samoela'' ''voalohany'', ny ''Samoela'' ''faharoa'', ny ''Mpanjaka'' ''voalohany'', ny ''Mpanjaka'' ''faharoa'', ny ''Tantara'' ''voalohany'', ny ''Tantara'' ''faharoa'', ny *[[Bokin' i Ezra|Ezra]]* (na *Esdrasa*) ny *[[Bokin' i Nehemia|Nehemia]]* ary ny *[[Bokin' i Estera|Estera]].* Ny Baiboly katôlika dia ahitana boky fanampiny: ny *[[Bokin' i Tôbia|Tôbià]]*, ny *[[Bokin' i Jodita|Jodita]]* ary ny ''Makabeo'' voalohany sy faharoa izay atao hoe *deoterôkanônika* (izany hoe "boky kanônika faharoa") nefa ataon' ny Prôtestanta hoe *[[Apôkrifan' ny Baiboly|apôkrifa]]* ("miafina").

### Ny bokim-pahendrena
Ny bokim-pahendrena, atao hoe koa Hagiôgrafa, dia ny *[[Bokin' i Jôba|Jôba]]* (na *Jôba*), ny *[[Bokin' ny Salamo|Salamo]]*, ny *[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]]*, ny *[[Bokin' ny Mpitoriteny|Mpitoriteny]]* (na *Kôhelety*), ary *[[Tononkira Fanaperana|Tononkiran' i Sôlômôna]]* (*Tononkira dia Tononkira* na *Tononkira Fanaperana*). Ny Baiboly Katôlika dia mbola ahitana ny *[[Bokin' ny Fahendrena|Fahendren' i Salômôna]]* (na *[[Bokin' ny Fahendrena|Fahendrena]]*) sy ny *[[Bokin' ny Ekleziastika|Siràka]]* (na *[[Bokin' ny Ekleziastika|Ekleziastika]]*) izay boky deoterôkanônika na apôkrifa.

### Ny bokin' ny mpaminany
Ny bokin' ny mpaminany dia misy sokajy roa, dia ny bokin' ny "mpaminany lehibe" sy ny bokin' ny "mpaminany madinika".

#### Mpaminany lehibe
Efatra ny mpaminany lehibe, dia ny *[[Bokin' i Isaia|Isaia]]* (na *Izaia*), ny *[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]]*, ny *[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]]*, ny *[[Bokin' i Daniela|Daniela]]*, manampy azy ireo ny Bokin' ny ''Fitomaniana''. Atao hoe "mpaminany lehibe" izy noho izy nanoratra lava miohatra amin' ny sasany izay atao hoe "mpaminany madinika". Ny Baiboly katôlika dia ahitana koa ny *[[Bokin' i Baroka|Baroka]]* izay boky deoterôkanônika ("kanôna faharoa") na apôkrifa.

#### Mpaminany madinika
Roa ambin' ny folo ny mpaminany madinika, dia ny *[[Bokin' i Hôsea|Hôsea]]* (na *Ôsea*), ny *[[Bokin' i Jôela|Jôela]]*, ny *[[Bokin' i Amôsa|Amôsa]]* (na *Amôsy*), ny *[[Bokin' i Ôbadia|Ôbadia]]* (na *Abdiasa*), ny *[[Bokin' i Jônà|Jôna]]* (na *Jônasa*), ny *[[Bokin' i Mikà|Mika]]* (na Mikea), ny *[[Bokin' i Nahoma|Nahoma]]*, ny *[[Bokin' i Habakoka|Habakoka]] (na Habakòka)*, ny *[[Bokin' i Zefania|Zefania]]* (na *Sôfônia na Tsefania*), ny *[[Bokin' i Hagay|Hagay]]* (na Akjea), ny *[[Bokin' i Zakaria|Zakaria]]* ary ny *[[Bokin' i Malakia|Malakia]]* (na *Malaký*). Atao hoe "mpaminany kely" izy ireo noho izy nanoratra kely.

Ny boky fanampiny ao amin' ny Baiboly kaôlika no ataon' ny Katôlika hoe deoterôkanônika na ataon' ny Prôtestanta hoe apôkrifa ("miafina"). Ireo boky ireo dia tsy hita ao amin' ny Baiboly hebreo (*[[Tanakh]]*) sy ny Baiboly prôtestanta. Manampy azy ireo ny toko fanampiny amin' ny ''Estera'' sy amin' ny ''Daniela''.

## Jereo koa

* Pentateoka - Boky ara-tantara - Bokin' ny mpaminany - Bokim-pahendrena

* Testamenta Vaovao

* Boky apôkrifa

* Deoterôkanônika
* Mpaminany

## Rohy ivelany

*Rahamaky ny Testamenta Taloha amin'ny teny hebreo: tsindrio eto: http://www.tanach.us/Tanach.xml#Home