Dinôzôro

Ny **dinôzôro** na **dinôzôra** dia vondrona biby mandady (*[[Reptilia]]*) isan-karazany mamorona amin' ny klady ***Dinosauria***. Nipoitra voalohany izy ireo nandritra ny vanim-potoana Triasika, teo anelanelan' ny 243 sy 233,23 tapitrisa taona lasa izay, na dia foto-pikarohana mavitrika aza ankehitriny ny tena fiavian' izy ireo sy ny fotoana nivoarany. Izy ireo no lasa biby manana hazondamosina (*[[Biby manana hazondamosina|Vertebrata]]*) an-tanety nanjakazaka izy ireo taorian' ny zava-nitranga niteraka faharipahana tamin' ny vanim-potoana Triasika–Jiorasika izay niseho 201,3 tapitrisa taona lasa izay; nitohy ny fanjakan' izy ireo nandritra ny vanim-potoana Jiorasika sy Kretase.

Mampiseho ny firaketana fôsily fa dinôzôra misy volom-borona ny vorona, izay nivoatra avy amin' ny *[[Theropoda]]* tany am-boalohany nandritra ny tapany farany amin' ny vanim-potoan' ny Jiorasika, ary izy ireo no hany taranaky ny dinôzôro fantatra fa tafavoaka velona tamin' ny zava-nitranga niteraka fandripahana tamin' ny vanim-potoan' ny Kretase-Paleôzenina tokony ho 66 tapitrisa taona eo ho eo. Noho izany, azo lazaina fa azo zaraina ho "dinôzôro vorona" sy "dinôzôra tsy vorona" izay efa lany tamingana ny dinôzôra izay mamorona ny vondron' ny dinôzôra hafa ankoatra ny vorona.

Miseho amin' ny endrika isan-karazany ny dinôzôra raha ny fomba fijery taksônômika sy môrfôlôjika ary ekôlôjika no heverina. Anisan' ny vondrom-biby maro karazany indrindra amin' ny biby manana hazondamosina (*[[Biby manana hazondamosina|Vertebrata]]*) ny vorona, izay ahitana karazana mbola velona miisa 11&nbsp;000 mahery. Amin' ny fampiasana porofo momba ny fôsily dia namaritra vondron-karazana 900 mahery sy karazana dinôzôro tsy vorona mihoatra ny 1&nbsp;000 ny paleôntôlôgy. Hita amin' ny kôntinanta rehetra amin' ny alalan' ny karazana mbola misy velona (vorona) sy ny fôsily ny dinôzôro. Nandritra ny ampahany be amin' ny taonjato faha-20, talohan' ny nahafantarana fa dinôzôro ny vorona, dia nihevitra ny ankamaroan' ny vondrom-piarahamonina siantifika fa biby miadam-pandeha sy mafana ra ny dinôzôro. Naneho anefa ny ankamaroan' ny fikarohana natao nanomboka tamin' ny taona 1970, fa ny dinôzôro dia biby mavitrika nanana metabôlisma ambony sy nanova amin' ny fomba maro ny toetrany mba hifanaraka amin' ny tontolon' ny fiaraha-miaina. Biby mpihinana zavamaniry ny sasany, ny hafa kosa dia biby mpihinan-kena. Voapoprofo fa manatody avokoa ny dinôzôro, ary toetra iraisan' ny dinôzôro maro, na ny dinôzôro vorona na ny tsy vorona, ny fanaovana akany.

Na dia mandeha amin' ny tongotra roa aza ny razamben' ny dinôzôro, dia maro ny vondrona efa lany tamingana no nahitana karazana dinôzôro mandeha amin' ny tongotra efatra, ary afaka mampifandimby ireo toetra roa ireo ny sasany. Fahita amin' ny vondrona dinôzôro rehetra ny taova manaingo be pitsiny toy ny tandroka na ny vombo, ary nahitana fiovana eo amin' ny karana toy ny fiadiana vita amin' ny taolana sy tsilo taolana eny amin' ny hazondamosina ny vondrona sasany efa lany tamingana. Na dia kely aza ny vatan' ny taranjan-taranaky ny dinôzôro sisa amin' izao androntsika izao (ny vorona) noho ny fampifanarahana ny toe-batana amin' ny sidina, dia maro amin' ny dinôzôro tsy vorona no nanana vatana tena lehibe: tombanana ho nanana halava 39,7 m sy haavo 18 m ny dinôzôro mitongotr' androngo (*Sauropoda*) lehibe indrindra, ary izy ireo no biby an-tanety lehibe indrindra hatramin' izay.

Hita tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19 ny fôsilin' ny dinôzôro voalohany, ary ny anarana hoe "dinôzôro" (izay midika hoe "androngo mahatsiravina") dia noforonin' i Sir Richard Owen tamin' ny taona 1842 mba hanondroana ireo "androngo fôsily lehibe" ireo. Nanomboka tamin' izay dia tena mahasarika mpitsidika tranombakoka maneran-tany ny karan' ny dinôzôro fôsily, ary lasa ampahany maharitra amin' ny kolontsaim-bahoaka ny dinôzôro. Nahatonga ny dinôzôro haseho tsy tapaka ao amin' ny boky sy sarimihetsika malaza indrindra, toa ny *Jurassic Park*, ny vatana goavana ananan' ny dinôzôro sasany, sy ny toetrany toa mahatsiravina sy mahavariana. Niteraka famatsiam-bola lehibe ho an' ny siansan' ny dinôzôro (ao amin' ny paleôntôjôjia) ny firohotan' ny vahoaka tsy an-kijanona mba hijery ireo biby ireo, ary milaza tsy tapaka ny zava-baovao hita momba azy ireo ny fampahalalam-baovao.

Mametraka azy ireo ao anaty klady tokana ny fanasokajiana ny dinôzôro, izay mizara ho klady (filaharana) roa araka ny bikan' ny valahany: *[[Ornithischia]]* sy *[[Saurischia]]*. Tsy ahitana afa-tsy dinôzôro mpihinana zavamaniry izay zarain' ny paleôntôlôgy ho vondrona telo lehibe ny *Ornithischia*: ny *[[Ornithopoda]]* (dinôzôra mandeha amin' ny tongotra roa amin' ny ankapobeny, anisan' izany ny dinôzôra malaza "mivavan-ganagana" *[[Hadrosauridae]]*) sy ny *[[Marginocephalia]]* (dinôzôro misy haingom-bozona sy dongon-taolana eo an-tampon-dohany: *[[Ceratopsia]]* sy *[[Pachycephalosauria]]*) ary ny *[[Thyreophora]]* (dinôzôro mandeha amin' ny tongotra efatra sady misy fiadiana sy tsilo taolana ary takela-taolana eo amin' ny lamosiny sy amin' ny rambony: *[[Ankylosauria]]* sy *[[Stegosauria]]*). Mizara roa miavaka tsara ny *Saurischia*: ny *[[Theropoda]]* (dinôzôro mandeha amin' ny tongotra roa sy dinôzôro mpihinan-kena sy mpihinana trondro rehetra ary dinôzôro misy volom-borona sy dinôzôra manidina (vorona ny ankamaroany) ary ny *[[Sauropodomorpha]]* (amin' ny ankapobeny dai dinôzôro mandeha amin' ny tongotra efatra, lehibe, lava tenda, kely loha ary lava rambo).
## Jereo koa
* Brôntôzôrô
* Pterôdaktila