open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Voahangy

Ny **voahangy** na **perla** dia zavatra boribory kely mahafinaritra voajanahary, karazana vatosoa, vokarin' ny akora (biby) sasany any anaty ranomasina, indrindra fa ny voahangy avy amin' ny masajy na himbato (*[[:fr:Huître|fr]]*) (vondron-karazana *[[Pinctada]]*) sy ny betsimitsitekiteky (*[[Mytilida]]*) sasany. Miforona ho azy ny voahangy rehefa misy zavatra avy ety ivelany tafiditra ao anatin' ilay akora (fasika, katsentsitra, potika ôrganika, sns.). Mba hiarovany tena, ny masajy na ny betsimitsitekiteky dia mamorona harana karbônati-na kalsiôma CaCO3 amin' ny endrika aragônita na kalsita, atao hoe harana (*[[:fr:Nacre|fr]]*), izay mandrakotra tsikelikely an' ilay zavatra tafiditra ao ary dia mamorona voahangy na perla rehefa mandeha ny fotoana.

Misy ny voahangy voajanahary sy ny voahangy novolena ary ny voahangy tsy tena izy (atao hoe sarihangy).

## Ohabolana malagasy

* Indraindray izy dia toy ny voahangy raraka, ary indraindray dia voantay miboridana.
* Mitsororoka, toa voahangy; fa raha raisina, toa tainkintana.
* Ny lohataona toy ny voahangy raraka, fa mahabe torimaso ny malaina.
* Toy ny voahangy: tsy mandry làlana; apetraka, ravaky ny trano; entina, endriky ny dia.
* Voahangy mifidy andriana.

## Jereo koa

* Vakana: tsileondoza - maizinkitro - tongarivo - masombola - tsiambohitrinimanana - atodimpody - atodinosy - famakivola - fanjaibola - fenomanana - fierenana - harenatsimaty - jijikely - lakambazimba - mahafehitena - malaimisaraka - mananjara - manarimbintana - manjakabeantany - marojinja - masondandy - ombalahivola - ranolalina - samalama - samisamy - sarihangy - soamalama - soamanodidina - tafita - tahonanganala - tananorana - tanterakala - tongahasina - tratramborondreo - tsiambandrafy - tsiambanindahy - tsiambanindrafy - tsiatosidahy - tsiatosika - tsilaiby - tsilaitra - tsileomparimbona - tsimandrilalana - tsimarofy - tsimatinarivolahy - tsiribihy - vakambony - vakamiarina - vakampotsy - vakantany - vakantody - velomiriaria - velomody - velonarivotaona - voahangy - voahangindrano - vodilanitra - voniravo - voronosy
Voantay

Ny **voantay** dia bibikely matevin' elatra, mpihinana tay sy manao trano amin' ny tay. Karazam-boangory izy io. Anisan' ny zana-pianakaviana *Scarabaeinae* sy *Aphodiinae* ao amin' ny fianakaviana *[[Scarabaeidae]]* ny ankamaroan' ny karazana voantay. Hita any amin' ny fianakaviana hafa koa ny voantay, toy ny *[[Geotrupidae]]*. Ny fianakaviana *Scarabaeinae* irery dia ahitana karazana 5&nbsp;050 mahery.

## Ohabolana

* Androngolahy milanja voantay: izy milanja ny manga indray no milaza manehi-nify.
* Aza fatra-pitia tsikovoka, fandrao manenji-boantay.
* Borera sy voantay mifampitolona ka ny lohany no amantarana azy.
* Indraindray izy dia toy ny voahangy raraka, ary indraindray dia voantay miboridana.
* Na manga aza ny voantay, tsy mba nisain' ny olona ho tsikovoka akory.
Syngonium

Ny ***Syngonium*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Araceae]]*, teratany any amin' ny ala trôpikaly any amin' ny tapany atsimo amin'i  Meksika, Antilia, Amerika Afovoany ary Amerika Atsimo. Izy ireo dia vahy mafy taho manana haavon'ny 10-20 m na mihoatra any amin' ny hazo. Manana raviny izay miova endrika araka ny dingam-pitomboany izy ireo, ary ny ravin' izay efa lehibe dia matetika mizarazara kokoa noho ny bikan' ny ravin' izay mboka tanora izay hita matetika amin' ny zavamaniry fanao anaty trano.

## Karazana

Indreto ny karazana ao amin' ny araka ny *[[BioLib]]* (16 Avrily 2022)

* *Syngonium angustatum* Schott
* *Syngonium armigerum* (Standl. & L.O. Williams) Croat
* *Syngonium atrovirens* G.S. Bunting
* *Syngonium auritum* (L.) Schott
* *Syngonium castroi* Grayum
* *Syngonium chiapense* Matuda
* *Syngonium chocoanum* Croat
* *Syngonium crassifolium* (Engl.) Croat
* *Syngonium dodsonianum* Croat
* *Syngonium erythrophyllum* Birdsey ex G.S. Bunting
* *Syngonium foreroanum* Croat
* *Syngonium gentryanum* Croat
* *Syngonium harlingianum* Croat
* *Syngonium hastiferum* (Standl. & L.O. Williams) Croat
* *Syngonium hastifolium* Engl.
* *Syngonium hoffmannii* Schott
* *Syngonium laterinervium* Croat
* *Syngonium llanoense* Croat
* *Syngonium macrophyllum* Engler
* *Syngonium mauroanum* Birdsey ex G.S. Bunting
* *Syngonium meridense* G.S. Bunting
* *Syngonium neglectum* Schott
* *Syngonium oduberi* T. Ray
* *[[Syngonium podophyllum]]* Schott
* *Syngonium rayi* Grayum
* *Syngonium sagittatum* G.S. Bunting
* *Syngonium salvadorense* Schott
* *Syngonium schottianum* H. Wendl. ex Schott
* *Syngonium sparreorum* Croat
* *Syngonium standleyanum* G.S. Bunting
* *Syngonium steyermarkii* Croat
* *Syngonium triphyllum* Birdsey ex Croat
* *Syngonium wendlandii* Schott
* *Syngonium yurimaguense* Engl.

## Jereo koa

* *[[Philodendron]]*

* *[[Monstera]]*
* *[[Anthurium]]*
Sadiavahy

Ny **Sadiavahy** dia Malagasy izay heverina ho mpangalatra na mpikomy, arakaraka ny fomba fijery, indrindra tany amin' ny faritra Bara sy Mahafaly. Ny zava nitranga momba ny Sadiavahy dia maneho ny fanoherana ny fanjanahantany tany amin' ny faritra ambanivohitra, any atsimon' i Madagasikara. Tao anatin' ny fifanolanana lalina eo amin' ny Malagasy mpandala ny netim-paharazana sy ny fitondrana frantsay ity hetsika ity, izay naneho ny fanirian' ny Malagasy hiaro ny fivelomany sy ny fomba fiainany. Na dia nitsitokotoko sy tsy misy rafitra nipetraka tsara aza izany dia pejy mahery vaika teo amin' ny tantaran' i Madagasikara izy io, eo anelanelan' ny fikomiam-bahoaka sy ny asan-jiolahy.

## Fiforona-teny
Avy amin' ny teny malagasy hoe *sadia* (izany hoe salaka) sy vahy (zavamaniry mandady na mianika) io teny io. Manana heviny an' ohatra ihany koa io teny io: araka ny nambaran' i Faranirina Esoavelomandroso, dia nitoka-monina sy nivezivezy hatrany tao anaty ala ireo olona ireo, niaraka tamin' ny akanjo feno vovoka, toa vahy volondavenona sy maloto. Ho an' ny mponina tsy nifidrafindra monina dia nilaza fanamavoana sy tahotra io teny io.

## Fikomiana sa asan-jiolahy?
Ny Sadiavahy, amin' ny ankapobeny, dia heverina ho mpitarika ny hetsi-panoherana tany ambanivohitra, izay nitranga teo anelanelan' ny taona 1908 sy 1917. Ny hetran' ny fanjanahantany sy ny fandraisana mpiasa an-terivozona no tena notoherin' ity fikomiana ity — indrindra fa ny fampidirana lehilahy handray anjara tamin' ny Ady Lehibe Voalohany. Teo anelanelan' ny Menarandra, Ampanihy, Ampotaka ary Ambohitsy no nitrangan' izany.

Ny asan' ny Sadiavahy, indrindra fa ny fanafihana tanàna, ny famotehana ny fotodrafitrasa (tariby sy andrin' ny telegrafy) ary ny halatra omby, dia endrika fanoherana ny fanjakazakan' ny mpanjanaka avokoa, na dia antsoin' ny olona sasany hoe "jiolahy" aza. Maro ny olona nalaza tamin' izany: Beantana, Ehelake, Relenja, Tsilongoresy, Hamelo, ary Mahatoritsy (nosamborina tamin' ny 1912).

## Toe-javatra tamin' ny fanjanahantany
Ny fikomiana nataon' ny Sadiavahy tamin' ny 1915 ka hatramin’ny 1917 tany amin' ny faritra atsimo-andrefan' i Madagasikara (faritra Ampanihy, Ambovombe, sns.) dia nanohitra ny hetra mihoa-pampana sy ny fanompoana tsy maintsy atao (asa an-terivozona) ary ny famoretana nataon’ ny mpanjanaka. Niaran' ny famoretana mafy ireo hetsika ireo nandritra ny Ady Lehibe Voalohany; Nogadraina, natao sesitany, na nampanaovina asa an-terivozona ireo mpitarika mpikomy.

## Jereo koa

* Menalamba
* V.V.S

## Loharano sy fanamarihana
Tsiavaliky Célestin

I **Tsiavaliky Célestin** dia profesora sy mpikaroka malagasy izy, indrindra fa tao amin' ny Oniversiten' i Fianarantsoa, ​​izay fantatra noho ny fanoloran-tenany tamin' ny fanabeazana sy ny kolontsaina ary ny pôlitika. Manampahaizana manokana momba ny kolontsaina malagasy momba ny omby izy. Ny profesora Tsiavaliky Célestin dia teraka tao Betioky-Atsimo izy ary maty tamin' ny 10 Aogositra 2019 tao Fianarantsoa teo amin’ ny faha-66 taonany.

## Fianarana sy asa akademika
Mpianatra tao amin' ny Lycée Laurent Botokeky sy tao amin' ny Oniversiten' i Fianarantsoa i Tsiavaliky, avy eo nanokana ny fiainany tamin' ny fampianarana sy ny fikarohana. Izy no nanorina ny Ôlempiady Matematika (Olympiades des mathématiques) teto Madagasikara. Mpahay matematika izy, ary nahazo ny medaly Grand Officier de l’ordre national tamin' ny taona 2015. 

## Fandraisany anjara

### Fandraisana anjara ara-kolontsaina sy ara-piarahamonina
Manampahaizana manokana amin’ ny kolontsaina momba ny omby izy, ka nanangana ny Fondation Tsiavaliky, izay nikarakara Olympiades nanasongadina ny fomba amam-panao malagasy mifandraika amin' ity biby ity. Ireo hetsika ireo dia natao ho sehatra hiresahana momba ny olana ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina, ary nanamafy ny fifandraisan' ny mponina ambanivohitra sy an-drenivohitra.

Nalaza izy tamin' ny maha mpiaro ny vahoaka marefo ao amin' ny faritra niaviany any atsimon' i Madagasikara, sy tamin' ny ady ataony amin' ny fitahirizana ny omby gasy. Anisan’ ny mpahay tantara vitsy nanao fanadihadiana momba ny vono olona tany atsimon’ i Madagasikara tamin' ny 1 Avrily 1971 koa izy.

### Fandraisana anjara ara-pôlitika
Nandray anjara mavitrika tamin’ ny pôlitika malagasy koa i Tsiavaliky Célestin. Mpikambana tao amin’ ny komity mpitantana ny Fihaonambem-pirenena izay natao teny Ivato (fr: *Assises nationales d’Ivato*) , nanohitra ny fandravana ny Antenimieram-pirenena, ka nanohana ny fametrahana ny Antenimiera mpanorina misolo tena ny faritra rehetra eto amin' ny firenena. Nosoritany ny maha zava-dehibe ny fanajana ny fifandanjana eo amin' ny samy faritra amin' ny lafiny pôlitika, ho an' ny fampihavanam-pirenena.

## Ny lova napetrany
Nodimandry tamin' ny 10 Aogositra 2019 tao Fianarantsoa teo amin’ ny faha-66 taonany ny profesora Tsiavaliky Célestin. Fahaverezana olomanga ny fahafatesany, amin' ny maha manam-pahaizana sy mpiaro ny kolontsaina malagasy ary amin' ny maha mpandray anjara fototra amin' ny adihevitra momba ny fampandrosoana ny firenena azy. Ny lova navelany dia velona amin' ny alalan' ny fandraisany anjara amin' ny fanabeazana, ny fanandratana ny fomba amam-panao malagasy ary ny fanoloran-tenany ho an' ny fiarahamonina mirindra sy mihavana kokoa.

## Loharano sy fanamarihana
Numida meleagris

Ny ***Numida meleagris*** dia karazana akanga, ao amin' ny fianakaviana *[[Numididae]]*, izay karazana tokana ao amin' ny vondron-karazana ***Numida***.

## Faritra ahitana azy

Ny akanga dia vorona fahita any atsimon' i Sahara sy any Sahel hatrany Môzambika sy eto Madagasikara. Nanjary tsy fahita firy vokatry ny fihazana tafahoatra izay nitarika ho amin' ny fandringanana azy ny akanga, nanjavona tanteraka tany Afrika Avaratra ity karazan' akanga ity ary tsy hita intsony any Maghreb sy Ejipta. 

Nonina tao amin' ny faritanin' i Nomidia izy taloha - izay nanome azy ny anarany - izay anisan' i Alzeria ankehitriny ary ampahany amin' i Tonizia ankehitriny, saingy vitsy dia vitsy ny firaketana vao haingana ary mety misy ifandraisany amin' ny akanga ompiana. Mety ho velona eny an-tampon' ny Atlasa andrefana any Marôka sy ny manodidina anefa izy io. Ny faritra avaratra indrindra amin' i Afrika ahitana akanga dia ny atsimon' i Tibesti any avaratr' i Tsady ary ny sasany amin' nosin' i Kapvera sasany izay nampidirana azy ireo koa.
Guttera

Ny ***Guttera*** dia vondron-karazan' akanga ao amin' ny fianakaviana *[[Akanga|Numididae]]*. Araka ny fanasokajian' ny *[[International Ornithological Congress]]* ao amin' ny versiona 15.1, 2025 dia indreto ny karazana misy ao:

* *Guttera plumifera* (Cassin, 1857)
* *Guttera verreauxi* (Elliot, 1870)
* *Guttera pucherani* (Hartlaub, 1861)
* *Guttera edouardi* (Hartlaub, 1867)

Ireo karazana ireo dia hita any amin' ny faritra atsimon' i Sahara.

## Jereo koa

* Akanga
* *[[Numida]]*
Ramakararo

**Ramakararo** dia voalaza fa mpanjaka  (na soltàna) voalohan' ny Antemoro, foko tranainy any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara, indrindra ny manodidina an' i Manakara sy Ivato. Indraindray izy dia lazaina fa soltana avy any Atsinanana Afovoany, na avy any Meka mihitsy aza, ary nanorim-ponenana tao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara.

## Mpanorina ny foko Antemoro
Araka ny lovantsofina dia nigadona teo amin’ ny toerana antsoina hoe Abbou Abbe (Ambohabe ankehitriny), izay renivohitry ny fanjakana Antemoro, Ramakararo, anarana izay voalaza fa fanagasiana ny hoe "Sultan Reis-Iman-Orkhan-Hieros". Nametraka firazanana teo an-toerana ity mpitondra ity, ka nampita ny fanjakana tamin-dRalivoaziry zanany, avy eo tamin-dRamosamary, avy eo tamin-dRamarohala, izay anisan’ ny taranaka malaza.

## Lafiny ara-pivavahana sy ara-kolontsaina
Ny Antemoro dia fantatra amin' ny andraikitry ny ombiasy (mpisikidy na mpitsabo nentim-paharazana), ny fahalalany momba ny fanandroana, ny fitsaboana ary ny Sorabe (abidy avy amin' ny abidy arabo). Voalaza fa Ramakararo no nipoiran’ ity vakoka ara-kolontsaina ity, ka ny fampitana izany no namolavola ny maha-izy azy ny Antemoro.

## Literatiora
Boky iray mitondra ny lohateny hoe "*Mpanjaka Antemoro Ramakararo, Hasina sy Rain'ny fanjakana Malagasy*" (milaza an-dRamakararo ho "mpanjaka mpanorina ny foko Antemoro") izay mitantara ny razambeny, mampifoha ny fiaviany manomboka any Kanaana ka hatrany Torkia, nandalo an' i alalan' i Maka (na Meka), ary manasongadina ny toerana misy azy ao amin' ny fahatsiarovana iombonana malagasy amin' ny maha mpihazona ny hasina, fahefana ara-panahy sy ara-pôlitika, azy.

## Lohrano sy fanamarihana
Zazalahindrano

Ny **zazalahindrano** dia zavamananaina anaty rano resahina ao amin' ny angano sy lovantsofina, izay manana loha sy vatana mitovy amin' ny an' ny lehilahy nefa misy rambon-trondro manomboka eo amin' ny andilana. Indraindray ny zazalahindrano dia lazaina horatsy tarehy ary indraindray koa ho tsara tarehy.

## Jereo koa

* Zazavavindrano
Malindi

I **Malindi** dia tanàna ao amin' ny Helodranon' i Malindi, eo ain' ny vinanin' ny ony Athi-Galana-Sabaki, eo amin' ny morontsiraky ny Ranomasimbe Indianina ao Kenià, izay onenan' ny Soahily nanomboka tamin' ny taonjato faha-14. Any amin' ny 120 km avaratra-atsinanan' i Mombasa no misy azy. Ny isan' ny mponin' i Malindi dia 119&nbsp;859 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2019. Io no ivon-tanàna lehibe indrindra ao amin' ny Kôntean' i Kilifi.
Vitsika mpanenona

Ny **vitsika mpanenona** na **vitsika maitso** dia bibikely ao amin'ny fianakavian'ny vitsika (*Formicidae*) an'ny karazana ***Oecophylla***. Mipetraka eny amin'ny hazo ny vitsika mpanenona (arboreal tsy maintsy atao izy ireo) ary fantatra amin'ny fitondran-tenany tsy manam-paharoa amin'ny fananganana akany, izay ahafahan'ny mpiasa manao akany amin'ny fanenomana ravina miaraka amin'ny landy olitra. Ny zanatany dia mety ho tena lehibe misy akany maherin'ny zato mirefy hazo maro ary misy mpiasa maherin'ny antsasa-tapitrisa. Tahaka ireo karazana vitsika maro hafa, ny vitsika mpanenona dia mihaza bibikely kely ary manampy ny sakafony amin'ny tantely be gliosida navoakan'ny bibikely mizana (*[[Hemiptera]]*). Ny mpiasan'ny vitsika mpanenona dia mampiseho ny fizarana habe bimodal mazava, ary saika tsy misy fifanoherana eo amin'ny haben'ny mpiasa madinika sy lehibe. Ny mpiasa lehibe dia eo amin'ny 8–10 mm eo ho eo (0.31–0.39 in) ny halavany ary ny zaza tsy ampy taona eo amin'ny antsasaky ny halavan'ny lehibe. Ny mpiasa lehibe dia mihinana, miaro, mitazona ary manitatra ny zanatany fa ny mpiasa madinika kosa dia mijanona ao anatin'ny akaniny izay ikarakarany ny zanak'omby sy ny bibikely mitovitovy amin'ny ronono ao na akaikin'ny akaniny.
Mombasa

I **Mombasa** dia tanàna seranan-tsambo any amin' ny faritra atsimo amin' i Kenià, ao amin' ny Ranomasimbe Indianina; renivohitry ny Kôntean' i Mombasa izy io. Any amin' ny 440 km atsimo-atsinanan' ny renivohitra Nairobi no misy azy.

I Mombasa dia ahitana ny tanàna tranainy, eo amin' ny nosy kely iray — Mvita — mirefy 14,1 km2 miforona avy amin' ny fihaonan' ny vinanin-dranomasina roa, ary ny morontsirany atsimo-atsinanana dia manamorona ilay ranomasimbe. Ity nosy ity dia voahodidin' ny faritra metrôpôlitanina niforina vao haingana izay mihoatra ny 200 km2, izay nivoatra tao amin' ny tanibe. Ity faritra vaovao ity dia mifandray amin' i Mvita amin' ny alalan' ny tetezana maro sy sambo.

Tamin' ny taona 2009 dia 75&nbsp;153 ny isan' ny mponina tao Mvita ary 939&nbsp;370 ny isan' ny mponina ao amin' ny tangoron-tanàna, ka izany no nahatonga azy ho tangoron-tanàna faharoa lehibe indrindra ao aorian' i Nairobi ao Kenià raha jerena ny isan' ny mponina.
Sahafatra

Ny **Sahafatra**, fantatra amin’ ny anarana hoe **Safatra** koa, dia foko eto Madagasikara monina amin' ny faritra be tendrombohitra ao amin' ny Faritra Atsimo Atsinanana. Ao amin' ny Distrikan' i Vondrozo ao atsimon' i Farafangana no ahitana azy ireo.

## Tsy voatanisa ao amin' ny foko 18
Tsy tafiditra ao anatin' ny lisitry ny foko 18 eto Madagasikara, sahala amin' ny Masikoro sy ny Vorimo, ny Sahafatra, na dia foko miavaka aza izy ireo. Izy ireo dia heverina ho anisan' ny Tanala na Antesaka na Bara.

## Tantara
Nisy taratasy avy amin’ i De Faye tamin' ny taona 1668 izay ahitana filazana momba ny Sahafatra tamin' ny ady teo amin' izy ireo sy ny Antesaka. Anisan' ny foko malagasy tsy nofehezin' ny fitondran' ny Fanjakana Merina ny Sahafatra. Nandray anjara tamin' ny fikomiana tamin' ny mpanjanaka frantsay tamin' ny taona 1904-1905 izy ireo.

## Kolontsaina
Manana fomba amam-panao itoviany amin' ny Malagasy hafa na miavaka ny Sahafatra, toy ny fatidra, izay misy fifanomezana hoditra sy ra, anamafisana ny fatoram-pihavanana sy ametrahana fifampitokisana lalinaeo amin' ny fiarahamonina. Lafiny iray hafa miavaka amin' ny fiarahamonin' izy ireo ny "debaky", izay fampindramam-bola mifototra amin' ny fifampitokisana sy ny fifandraisana eo amin' ny samy olona, ​​izay maneho ny soatoavin' ny firaisankina eo amin' ny fiarahamonina.

## Jereo koa

* Foko eto Madagasikara
* Foko valo ambin' ny folo
* Anjoaty
* Vorimo

## Fanovozan-kevitra

* "Earth‑Shakers of Sahafatra: A Study of the People and Land of Sahafatra, Southeast Madagascar.", CORE. PDF. Notsidihina tamin' ny 28 Jona 2025.
* Hubert Deschamps et Suzanne Vianès, *Les Malgaches du Sud-Est; Antemoro, Antesaka, Antambahoaka, peuples de Farafangana (Antefasi, Zafisoro, Sahavoai, Sahafatra)*, 1959.

## Loharano sy fanamarihana
Vorimo

Ny **Vorimo** dia foko eto Madagasikara, ao amin' ny faritry ny morontsiraka atsinanana. Tsy voatanisa ao amin' ny foko 18 izy ireo na dia manana ny mampiavaka azy aza.

## Faritra misy azy sy fampifangaroana azy
Ny Vorimo dia mponina an-tanety ao amin' ny faritr' i Mahanoro sy Vatomandry any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara. Indraindray izy ireo dia voatonona miaraka amin' ny foko hafa toy ny Betsimisaraka, izay monina amin' ny ampahany be amin' ny morontsiraka atsinanana.

## Fandraisana anjara teo amin' ny tantara sy fanoherana
Nanana anjara toerana lehibe tamin' ny hetsika fanoherana ny fitondran' ny Fanjakana Merina tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy ny fanjanahantany frantsay ny Vorimo. Momba ny fikomiana tamin' ny taona 1895 dia milaza ny loharanom-baovao sasany fa nanomboka tany amin' ny lohasahan' i Mangoro afovoany, tao amin' ny Vorimo no nahitana ny fikomiana voalohany nanaitra indrindra. Ny fikomiana tamin' io vanim-potoana io, anisan' izany izay nandraisan' ny Vorimo anjara, dia matetika fanehiana fanoherana ny Frantsay na fanoherana ny fanjakazakan' ny saranga mpitantana Merina, izay heverina ho mifandray amin' ny fanjanahantany frantsay. Ireo hetsika ireo koa dia nahitana fandavana ny kristianisma mba hiverenana amin' ny fomban-drazana.

## Jereo koa

* Foko eto Madagasikara
* Foko valo ambin' ny folo

* Sahafatra
* Mikea
* Onjatsy
Sherritt International

Ny **Sherritt International** dia orinasam-pitrandrahana kanadiana, miorina ao Toronto, Ontario. Mpitrandraka sy mpanadio nikela sy kôbalta ny Sherritt, nefa miasa amin' ny fitrandrahana arintany sy solika ary etona. Ny Sherritt ihany koa no mpamokatra angovo tsy miankina lehibe indrindra any Kiobà.

## Jereo koa
Pôrselenina

Ny **pôrselenina** dia seramika vokarina avy amin' ny kaôlinina (taniravo) sy vatokaranana ary feldspata. Raha azo amin' ny fandoroana mihoatra ny 1&nbsp;200&nbsp;°C, izy io dia antsoina hoe pôrselenina mafy. Izy io dia ampiasaina voalohany indrindra amin' ny fitaovana fanaovan-tsakafo an-databatra. Ny teknika fanamboarana bakoly dia nahatratra ny fara tampony tany Sina tamin' ny taonjato faha-12, tany Alemaina tamin' ny taonjato faha-18, ary tany Limoges (Frantsa) tamin' ny taonjato faha-19.
Firavaka

Ny **firavaka** dia zavatra atao fihaingoana izay matetika vita amin' ny akora isan-karazany ary amboarina amim-pomba voakaly, ho amin' ny tanjona ara-javakanto, ara-pinoana, ara-piarahamonina, na ara-toekarena, izay apetaka amin' ny vatana na anatin' ny vatana mihitsy aza, na ampiarahina amin' ny akanjo. Izy io dia nampiasain' ny olombelona hatramin' ny vanim-potoana talohan' ny fanoratana ny Tantara ary nanana endrika isan-karazany arakaraka ny kolontsaina sy ny akora ampiasaina ary ny vanim-potoana.

Isan-karazanany ny akora fanamboarana firavaka, anisan' izany ny vato, ny metaly (volamena, volafotsy, sns) ivoara, fitaratra, tanimanga, plastika, sns, Betsaka koa ny tanjona anaboarana azy. Anisan' izany ny kanto toy ny fanatsara ny tarehin' ny olona, ​​ny fanasongadinana ny hatsaran-tarehy na ny fanasongadinana ny faritra sasany amin' ny vatana. Ao koa ny fampiasaian ny firavaka amin' ny finoana: ody, fiaro, vokovoko, sns. Ny firavaka koa dia natao hanavahana ny sata ara-piarahamonina na ny aha anisan' ny vondrona iray, sns. Amin' ny lafiny ara-toekarena dia natao ho fitehirizan-karena sy fanehoana ny fananan-karena koa ny firavaka. 

Ny faritra amin' ny vatana rehetra dia azo ametrahana firavaka, indrindra ny sofina (kavina), ny vozona (fehivozona), hato-tanana (haba na vangovango), rantsantanana (peratra), sns. Mety hampiarahina amin' ny akanjo koa ny firavaka.
Dypsis lutescens

Ny ***Dypsis lutescens*** dia karazana zavamaniry mamony, tokan-dravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]*, izay mahatratra folo metatra ny haavony. Hatramin' ny taona 1995 dia nantsoina hoe *Chrysalidocarpus lutescens* koa ilay karazana, ka tsy mbola nanjavona ny fampiasana an' io anarana io. Indreto ny anarana iantsoana azy amin' ny teny malagasy: **lafahazo**, **lafaza**, **lafohaza**, na **rehazo**. Izy io dia tena fanao haingon-tanàna. Tany am-boalohany dia tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara io karazana io.

Nampidirina tany amin' ny faritra trôpikaly maro izy io: any amin' ny Vondro-nosy Andaman, any Tailandy, any Vietnamy, atsy La Réunion, any Salvadôro, any Kiobà, Poertô-Rikô, any amin' ny Vondronosy Canarias, any amin' ny tapany atsimon' i Florida (Etazonia), any Haity, any amin' ny Repoblika Dôminikanina, any Jamaika, ary any amin' ny Vondronosy Antilia. Any amin' ny faritra manana toetany antonony sy mangatsiaka dia matetika izy io no ampiasaina ho zavamaniry anaty an-trano. 

## Jereo koa

* *[[Arecaceae]]*

* *[[Dypsis]]*

* *[[Chrysalidocarpus]]*
Cereus repandus

Ny ***Cereus repandus*** na ***Cereus peruvianus*** dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Cactaceae]]* (naman' ny raketa) mijoro tahaka ny andry lehibe, mitsangana, misy tsilo, hita any Amerika Atsimo. Ambolena indrindra ho haingo ny *Cereus repandus*, sady manana lanja ara-tsakafo koa. Ny vahoaka Wayuu any amin' ny Saikinosin' i La Guajira ao Kôlômbia sy Venezoelà dia mampiasa io zavamaniry io hanamboarana rairain-trano.

## Jereo koa

* *[[Cactaceae]]*
* Raketa

* *[[Cereus]]*
Cereus

Ny ***Cereus*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Cactaceae]]*, ahitana karazana miisa 33 any Amerika Atsimo. Anisan' ny vondron-karazana voalohany nofaritana ny *Cereus*; miovaova arakaraka ny mpikaroka ny famariparitana.

## Karazana
Ity ny lisitry ny karazana manodidina ny 30 ekena ao amin' ny vondron-karazana *Cereus* araka ny *[[Plants of the World Online]]* (RBG Kew).

* Zana-bondrona *Mirabella*
** *Cereus albicaulis* (Britton & Rose) Luetzelb.
** *Cereus alex-bragae* (P.J.Braun & Esteves) M.Köhler
** *Cereus estevesii* P.J.Braun
** *Cereus mirabella* N.P.Taylor

* Zana-bondrona *Oblongicarpi*
** *Cereus fricii* Backeb.
** *Cereus horrispinus* Backeb.
** *Cereus mortensenii* (Croizat) D.R.Hunt & N.P.Taylor
** *[[Cereus repandus]]* (L.) Mill.

* Zana-bondrona *Ebneria*
** *Cereus aethiops* Haw.
** *Cereus phatnospermus* K.Schum.
** *Cereus saddianus* (Rizzini & A.Mattos) P.J.Braun
** *Cereus spegazzinii* F.A.C.Weber

* Zana-bondrona *Cereus* (sensu stricto)
** *Cereus bicolor* Rizzini & A.Mattos
** *Cereus fernambucensis* Lem.
** *Cereus forbesii* C.F.Först.
** *Cereus gerardi* N.P.Taylor
** *Cereus hexagonus* (L.) Mill.
** *Cereus hildmannianus* K.Schum.
** *Cereus ingens* N.P.Taylor & M.Machado
** *Cereus insularis* Hemsl.
** *Cereus jamacaru* DC.
** *Cereus lamprospermus* K.Schum.
** *Cereus lanosus* (F.Ritter) P.J.Braun
** *Cereus lepidotus* Salm-Dyck
** *Cereus pachyrrhizus* K.Schum.
** *Cereus pierre-braunianus* Esteves
** *Cereus stenogonus* K.Schum.
** *Cereus trigonodendron* K.Schum. ex Vaupel
** *Cereus vargasianus* Cárdenas
** *Cereus yungasensis* A.Fuentes & Quispe

## Jereo koa

* *[[Cactaceae]]*
* Raketa
**[[Opuntia]]*
**[[Brasiliopuntia]]*
**[[Cylindropuntia]]*
Augustin Gérard

I **Augustin Grégoire Arthur Gérard** dia jeneraly frantsay, teraka tamin' ny 21 Novambra 1857 tao Dunkerque ary maty tamin' ny 2 Novambra 1926 tao Château-Gontier. Talohan’ ny Ady Lehibe Voalohany dia izy no lehiben’ ny Etamazôron' i Joseph Gallieni teto Madagasikara (jereo: fandringanana tao Ambiky). Avy eo, nandritra io ady lehibe io, dia komandin' ny andian-tafika faharoa izy nandritra ny ady tao Marne, avy eo ny tafika faha-8 nanomboka tamin' ny 24 Jolay 1915 ka hatramin' ny 5 Novambra 1915, ny tafika voalohany tamin' ny 31 Marsa 1916 hatramin' ny 1 Desambra 1916 ary ny tafina faha-8 tamin' ny 31 Desambra 1916 hatramin' ny 11 Oktobra 1919. Izy no filohan' ny filankevitry ny holafitry ny Grand Orient de France tamin' ny 1921 ka hatramin' ny 1923.
Raboka

Ny **raboka** na **toberkolôzy** dia areti-mifindra vokatry ny bakteria *Mycobacterium tuberculosis*, izay mifindra amin' ny alalan' ny rivotra, miaraka amin' ny famantarana klinika miovaova. Matetika dia mahavoa ny havokavoka izany ary mety hahazo ny taova hafa koa indraindray.
Mike Cahill

**Mike Cahill** dia talen-koronantsary, mpamoaka horonantsary, mpanoratra senariô mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 5 Jolay 1979 

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/05v9zns
Léo-Philippe Samat

I **Léo-Philippe Samat** dia voanjo frantsay reoniôney, anisan' ny mpisava lalana tamin' ny fiorenam-ponenana tany amin' ny faritr' i Menabe eto Madagasikara efa talohan' ny fanjanahantany. Teraka tamin' ny taona 1847 tao Saint-Denis (La Réunion) ary maty tamin' ny 1907 tao Morondava.

## Fahatongavany sy asa nosahaniny
Tonga tao Morondava tamin' ny taona 1868 i Léo-Philippe Samat. Nonina teo akaikin' Andakabe (Morondava) izy ary nanao fambolena sy fiompiana omby. Nambarany fa faritra mahafinaritra sy tena lonaka i Menabe. Mpisahana raharaham-barotra teto Madagasikara izy. Nikarakara fambolena trôpikaly toy ny fary, ny mangahazo, ny akondro, ary koa legioma izay nampidiriny avy any Eorôpa izy.

## Anjara asany tamin' ny fandringanana tao Ambiky
Nanana anjara toerana lehibe izy nandritra ny fanafihan' ny Frantsay ny Fanjakan' i Menabe tamin' ny taona 1897 i Samat. Mpanolo-tsaina ny mpanjaka Toera izy. Izy no nitarika ny miaramila frantsay ho any amin' ny toerana nisy ny Sakalava.  Izy no tompon' andraikitra amin' ny fifandraisana tamin' ny tafika frantsay.. Voalaza fa nitarika ny fahafatesan' ny Sakalava miisa 5&nbsp;000 nandritra ny fanafihana frantsay tany Ambiky sy tany Anosimena izany.

## Fiaraha-monina tamin' ny Malagasy
Nanambady vehivavy malagasy i Léo-Philippe Samat ary niteraka maro, izay nandray anjara tamin' ny fananganana ny fianakaviana Samat eto Madagasikara. Maty tamin’ ny 1906 tany Morondava i Léo-Philippe Samat, teo amin’ ny faha-59 taonany. Mbola misy ny taranany eto an-tanindrazana, indrindra ny any amin' ny faritr' i Morondava. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fampandrosoana ara-toekarena sy ara-tsôsialy ny faritra ity taranaka ity, indrindra fa tamin' ny alalan' ny fiaraha-miasa sy fihavanana tamin' ny fianakaviana lehibe eo an-toerana.

## Jereo koa

* Fandringanana tao Ambiky
* Fanjakan' i Menabe
* Toera

## Loharano sy fanamarihana
Taragny Vignany

I **Taragny Vignany**, antsoina koa hoe **Tarany Vinany**, na **Andriantahoranarivo,** dia mpanjaka malagasy tamin' ny taonjato faha-19, rain' Andriamilafikarivo Toera, mpanjaka farany tao amin' ny Fanjakan' i Menabe. I Taragny Vignany dia zanak' i Kely Sambay na Rakelisambay (maty tamin' ny taona 1837), izay anisan' ny tarana-mpanjaka nalalaza tao amin' ilay faritra.

I Taragny Vignany dia nandimby an-drainy tamin' ny taona 1834. Mpandeha an-dranomasina izy, ka nanao dia lavitra tao Afrika Atsinanana, indrindra fa tatsy Môzambika sy Zanzibar ary Tanzania, mba hitady andevo. Nanana zanakalahy iray antsoina hoe Ingereza koa izy.

Rehefa maty i Taragny Vignany tamin' ny taona 1858, dia mbola kely loatra ny zanany Andriamilafikarivo Toera ka tsy afaka nanjaka, ka ny andriambavy Narova, anabavin' i Taragny Vignany, no nitantana ny fitondrana. Nifarana tamin' ny taona 1860 io fitondrana io rehefa nesorin' ny vahoakany i Narova noho ny fitadiavany prôtektôrata miaraka amin' i Frantsa.

## Jereo koa

* Fanjakan' i Menabe

## Loharano sy fanamarihana
Fandringanana tao Ambiky

Ny **fandringanana tao Ambiky** dia fandringanan' ny tafika frantsay ny mponina tany amin' ny faritry ny Fanjakan' i Menabe, tao Ambiky, tamin' ny taona 1897 ka nahafatesan' ny mpanjaka sakalava Toera sy ny mpitari-tafika ary andriana maro, nandritra ny diabe fampandrian-tany nataon' ny tafika frantsay teto Madagasikara. Nandritra ny fandringanana dia maro ny mpitondra sakalava, anisan' izany ny mpanjaka Toera, izay efa nanambara ny fikasany tsy hiady fa hametraka ny fitaovam-piadiana, no novonoin' ny miaramila frantsay. Namarana tanteraka ny Fanjakan' i Menabe io vonoana olona nataon' ny maramila mpanjanaka io. Taorian' ny fandringanana anefa dia nisy fikomiana faobe nanerana an' i Menabe izay tsy nitsahatra raha tsy tamin' ny taona 1902.

## Fizotran' ilay fandringanana
Tamin' ny alin' ny 29 hifoha 30 Aogositra 1897 no nitrangan' ny fandringanana nandritra ny diabe fampandrian-tany nataon' ny tafika frantsay teto Madagasikara teo ambany fibaikoan' ny jeneraly Gallieni. Nanome baiko ny hanafihana tampoka ny tanànan' Ambiky, renivohitr' ilay fanjakana, i Augustin Gérard, komandin' ny tafika frantsay, na dia efa nanambara ny fikasany tsy hiady sy hanao fifampiraharahana ny mpanjaka Toera. Tamin' izany no namonana ilay mpanjaka sakalava sy nanapahana ny lohany ary nahafaty koa ny mpitari-tafika niaraka aminy (anisan' izany i Vongovongo).

Ny loharanom-baovao avy amin' ny parlemantera (Paul Vigné d'Octon) tao amin' ny Chambre des Députés tamin' ny taona 1900, izay nanameloka ilay vono olona, dia miresaka momba ny fahafatesan' olona 2&nbsp;500 ka hatramin' ny 5&nbsp;000, izay manasongadina ny herisetra mihoa-pampan' ilay hetsika miaramila, sady nanondro an' i Augustin Gérard, komandin' ilay tafika, ho tompon' andraikitra amin' izany. Ny tatitr' i Géardkosa dia nilaza fa miisa 97 ny maty tao an-toerana ary farafahakeliny 150 no naratra tavela tao anaty ala akaikin' Ambiky, ary ankoatr' izany dia voafonja 450 (ny roa ampahatelo amin' izany dia  ankizy sy vehivavy) no mbola teny am-pelantanany.

## Taorian' ilay fandringanana
Taorian' izany vonoana olona izany dia nikomy i Menabe, fikomiana notarihin' i Ingereza, rahalahy sady mpandimby an' i Toera. Nanohitra ny tafika frantsay ny Sakalava tamin' ny taona 1897 ka hatramin' ny 1902.

## Fahatsiarovana
Nalain' ny Frantsay ny karandohan' ny mpanjaka Toera  (na Andriamilafikarivo) ary nalefa tany amin' ny Muséum d'histoire naturelle, izay nitehirizana azy nanomboka tamin' ny taona 1899. Efa ela no nangatahin' ny taranany ny hamerenana izany karandoha (na kabeso) izany aty Madagasikara. Tamin' ny taona 2025 vao tafaverina an-tanindrazana ilay karandoha.

## Jereo koa

* Sakalava

* Fanjakana sakalava
* Fanjakan' i Menabe
* Toera
* Fitampoha

## Loharano sy fanamarihana
TV5 Monde

Ny **TV5 Monde**, izay antsoina hoe **TV5** tany am-boalohany, dia rojom-pahitalavitra iraisam-pirenena miteny frantsay sady miresaka zavatra ankapobeny, naorina tamin’ ny 2 Janoary 1984. Any Paris no misy ny foibeny, ary orinasan-kaino aman-jerim-panjakan' i Frantsa, i Belzika, i Soisa, i Kanada,  i Québec ary i Mônakô no tompony.

Anisan' ny tambajotram-pahitalavitra lehibe indrindra eran-tany telo ny TV5 Monde. Mampita famantarana (signaux) ho an' ny faritra valo samihafa izy, ary koa rojo roa manokana momba ny Art de vivre (Style HD) sy momba ny Tanora (Tivi5monde). Tafiditra ao anatin' ny tambajotra ihany koa ny TV5 Québec Canada, saingy fananan' ny Consortium de télévision Québec–Canada. Amin' ny maha mpandraharaha azy ao amin' ny Organisation internationale de la francophonie (OIF), dia manome sehatra isankarazany maimaim-poana ny TV5 Monde, hoenti-mianatra sy mampianatra teny frantsay.

Mampita amin' ny teny frantsay izy, sady misy dikanteny amin' ny fiteny 13, amin' ny alalan' ny onjam-peo hertsiana, zanabolana, tariby, fahitalavitra IP ary ny tranonkala. Azo jerena ihany koa izy ao amin’ ny trano fandraisam-bahiny, fiaramanidina, fitaterana an-dalamby sy an-dranomasina. Tafiditra amin' ny tokantrano 421 tapitrisa, amin' ny firenena sy fizaràn-tany maherin' ny 200 ny TV5 Monde, izay jeren' ny olona 60 tapitrisa mahery isan-kerinandro tamin' ny taona 2022.
Fandriandambo

Ny **fandriandambo** dia zavamaniry roa samy hafa izay miseho amin' ny endrika hazobotry misy tsilo na kirihitra. Izy ireo dia malaza amin' ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana nentim-paharazana, manome hery manaitaitra, ahafahana manao asa mafy. Any amin' ny faritra atsimo no ahtana azy roa ireo eto Madagasikara:
Avy amin' ny fiheverana azy ireo ao amin' ny kolontsaina malagasy ho fatorian' ny lambo ny anaran' izy ireo.

* *[[Cadaba virgata]]* Bojer (*[[Capparaceae]]*)

* *[[Physena sessiliflora]]* Tul. (*[[Physena|Physenaceae]]*)

## Jereo koa
**[[Cadaba]]*
**[[Physena]]*
Brama (trondro)

Ny **Brama Atlantika** (*Brama brama*), fantatra amin'ny anarana hoe **brama**, dia karazana trondro misy taratra an-dranomasina, brama an'ny fianakaviana Bramidae. Hita any amin’ny Oseana Atlantika sy Oseana Indiana ary Ranomasimbe Pasifika izy io, any amin’ny halalin’ny 1 000 m (3 300 ft).

Ny halavany dia eo anelanelan'ny 40 sy 100 sm (16 sy 39 in). Any Afrika Atsimo, izay hazavan'ny fanjonoana hake. Izay miankina betsaka amin'ny maripanan'ny rano manelanelana, nefa koa misy fiantraikany amin'ny fanehoan-kevitra faharoa avy amin'ny fiankinan-doha amin'ny hakitroky sy ny toetry ny toetry ny tany.
Trondrove

Ny **trondrove** (*Pomatomus saltatrix*) no hany karazana ao amin'ny fianakaviana *[[Pomatomidae]]*. Trondro pelagis an-dranomasina hita eran'izao tontolo izao amin'ny rano mafana sy mafana izy io, afa-tsy amin'ny Oseana Pasifika avaratra.

Ny trondrove dia trondro somary mitovitovy amin'ny habeny, manana rambony midadasika sy miforona. Ny vombony voalohany mitsilopilopy dia mivalona ao anaty lavaka, toy ny vombony. Ny lokony dia manga-maitso volondavenona eo amin'ny ilany ambany sy ny kibony ka lasa fotsy. Ny andalana tokana misy nify ao amin'ny valanoranony tsirairay dia mitovy habe, manana lela antsy ary maranitra. Ny trondrove dia matetika manana habe manomboka amin'ny trondrove fito santimetatra (18 sm) ka hatramin'ny lehibe kokoa, indraindray milanja hatramin'ny 40 lb (18 kg), na dia miavaka aza ny trondro mavesatra noho ny 20 lb (9 kg).

## Jereo Koa
Loossemble

**[[Loona|Loos]]semble** (Koreana: 루셈블; RR: Rusembeul; MR: Rusembŭl) dia vondrona tovovavy Koreana Tatsimo taloha noforonin'ny CTD E&M. Ny vondrona dia misy mpikambana dimy: HyunJin, YeoJin, ViVi, Go Won ary HyeJu. Nanomboka ny 15 septambra 2023 ny tarika, niaraka tamin'ny rakikira kely "*[[Loona|Loos]]semble*" sy ilay tokana "*Sensitive*".

Tamin'ny 29 Novambra 2024, nanambara ny CTDENM fa nifarana ny fifanarahana manokana nataon'i Loossemble tamin'ny marika, saingy nirava tamin'ny farany ny vondrona tamin'ny 30 Novambra 2024, taorian'ny nialan'ny mpikambana ViVi.

## Jereo koa
India Atsinanana Neerlandey

I **India Atsinanana Neerlandey**, izay matetika hafohezina ho **India Neerlandey** no anarana nomen' i Nederlandy ny nosy maromaro nozanahiny tany Azia Atsimo Atsinanana nanomboka tamin' ny taona 1800 ka hatramin' ny Ady Lehibe II. Amin' ny teny neerlandey dia atao hoe *Nederlands-Indië*; fa amin' ny teny indôneziana dia tao hoe *Hindia Belanda*.

Tamin' ny 17 Aogositra 1945 dia nanambara ny fahaleovantenany ara-pôlitika ireo nosy ireo tamin' ny anarana hoe "Repoblikan' i Indônezia". Tsy neken' i Nederlandy izany fahaleovantena izany raha tsy ny 27 Desambra 1949, taorian' ny vanim-potoanan' ny ady mitam-piadiana sy diplaômatika izay antsoin' ny Indôneziana hoe *Revolusi*.

## Jereo koa

* Empira Mpanjanaka Neerlandey
Cucumis melo

Ny ***Cucumis melo*** dia karazan-javamaniry mamony, mandady, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Ny nofony dia manopy mavokely, manitra. Arakaraka ny fahamatoiny no maha mamy kokoa ny nofony. Mahatratra na mihoatra ny 2 kg ny voany. Zavamaniry ahitra maniry isan-taona izy io, teratany aty Afrika intertrôpikaly, ary volena betsaka izy io mba hihinanana ny voany.

Atao hoe "voatango" na "voantango" ny anarany amin' ny teny malagasy, nefa tsy io ihany no zavamaniry atao amin' ny teny malagasy hoe "voatango" na "voantango" fa ao koa ny *[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]* (kôkômbra) sy ny *[[Voajabo|Citrullus lanatus]]* (voanketsihetsy na voajabo na voazavo) ary ny *[[Oreosyce africana]]* (*Cucumis parvifolius* teo aloha, izay tsy manana anarana malagasy afa-tsy voatango na voantango).

Tsy mihodinkodina amin' ny zavamaniry hafa ny tahony, nefa afaka mianika amin' ny tohana amin' ny alalan' ny tangolika tsotra ity zavamaniry ity. Fantatra amin' ny fananana elanelan-tonony fohy ireo izay nisy fiovana mahakasika ny fototarazo. Feno, somary boribory, indraindray ahitana toa voadidididy lalina ny raviny amin' ny ankapobeny. Ny voany dia tena misy tsirony sy mamy ary manitra.

## Jereo koa

* Voatango

* Voajabo

* Korzety
* Voatavo
* Taboara
* Kôkômbra
Voahondro

Ny **voahondro** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny foko *Benincaseae* sy ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Izy ireo dia zavamaniry ahitra maniry isan-taona aty Afrika izay hanin-dravina nandrahoina. Atao hoe ***Cucumis hirsutus*** ny anaran' ity zavamaniry ity ara-tsiansa.

Indreto ny firenena ahitana azy io: Kamerona, Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, Kenià, Tanzania, Roanda, Borondy, Angôla, Zambia, Zimbaboe, Malaoy, Môzambika, Afrika Atsimo, Esoatiny, Bôtsoana ary Madagasikara.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]*
* *[[Cucumis dipsaceus]]*
Oreosyce africana

Ny ***Oreosyce africana*** dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana ***Oreosyce***. Zavamaniry mpianika, teratany aty Afrika atsimon' i Sahara sy eto Madagasikara izy io, manomboka any Bioko sy Kamerona miankandrefana ka hatrany Etiôpia mankany avaratra-atsinanana ary ny Faritanin' i Limpopo any Afrika Atsimo any atsimo.

Atao hoe **voatango** na **voantango** ny anarany amin' ny teny malagasy, nefa tsy io ihany no zavamaniry atao amin' ny teny malagasy hoe "voatango" na "voantango" fa ao koa ny *[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]* (kôkômbra) sy ny *[[Voajabo|Citrullus lanatus]]* (voanketsihetsy na voajabo na voazavo) ary ny ny *[[Cucumis melo]]* (voatangombazaha).

Indreto ny anarana hafa mety hiantsoana azy io ara-tsiansa: 

* *Hymenosicyos* Chiov. (1911)
* *Cucumis cecilii* N.E.Br. (1906)
* *Cucumis membranifolius* Hook.f. (1871)
* *Cucumis oreosyce* H.Schaef. (2007)
* *Cucumis parvifolius* Cogn. ex Scott Elliot (1891)
* *Cucumis subsericeus* Hook.f. (1871)
* *Hymenosicyos bequaertii* (De Wild.) Harms (1924)
* *Hymenosicyos membranifolius* (Hook.f.) Chiov. (1911)
* *Hymenosicyos parviflorus* (Cogn.) Harms (1923)
* *Hymenosicyos subsericeus* (Hook.f.) Harms (1923)
* *Hymenosicyos triangularis* (Cogn.) Harms (1923)
* *Hymenosicyos villosus* (Cogn.) Harms (1923)
* *Oreosyce bequaertii* De Wild. (1921)
* *Oreosyce holstii* Cogn. ex Engl. (1895)
* *Oreosyce parvifolia* Cogn. (1916)
* *Oreosyce subsericea* (Hook.f.) A.Meeuse (1962)
* *Oreosyce triangularis* Cogn. (1895)
* *Oreosyce villosa* Cogn. (1916)
* *Peponia parviflora* Cogn. (1895)
* *Peponium parviflorum* (Cogn.) Engl. (1897)

## Jereo koa
* Voatango
* *[[Cucumis]]*
* *[[Cucurbita]]*
* *[[Lagenaria]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Momordica]]*
* *[[Luffa]]*
* *[[Xerosicyos]]*
* *[[Seyrigia]]*
* *[[Ampelosicyos]]*
Cucumis dipsaceus

Ny ***Cucumis dipsaceus*** dia zavamaniry ahitra mianika, maniry isan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, hita amin' ny toerana mafana sy maina. Ity zavamaniry ity dia teratany any Afrika Atsinanana, indrindra any Sodana, any Ejipta atsimo ary any Etiôpia. Miova avy amin' ny maitso ho mavo ny voan' ilay zavamaniry izay somary lavalava sy betsaka. Misy tsibolo toa tsilo mandrakotra ny voany.

Maro ny fampiasana ny *Cucumis dipsaceus*, toy ny fanaovana azy ho sakafom-biby fiompy, ho fanafody ary ho sakafon' olombelona. Maniry hoazy izy izy nefa misy koa ny efa famboly. Ny zanany sy ny ravin' ilay zavamaniry dia ahandroina miaraka amin' ny kobam-boanjo, na miaraka amin' ny rononom-boanio raha misy. Ny voan' ilay zavamaniry dia ampiasaina amin' ny fitsaboana hampihena fanaintainana.

Nanjary zavamaniry manafika manerana an' i Amerika ny *Cucumis dipsaceus*. Anisan' izany ny any amin' ny nosy maron' i Hawaii, any amin' ny fanjakana maro any Etazonia ary any amin' ny nosy any Amerika Atsimo ihany koa.

## Faritra ahitana azy
Teratany any Afrika Atsinanana, hita voalohany tany Sodàna sy tany atsimon' i Ejipta ary tany Etiôpia ny *Cucumis dipsaceus*. Ambolena any Afrika Atsinanana ary voly ara-barotra any ny *Cucumis dipsaceus*. Ataon' ny olona sakafo any amin' ireo faritra ireo ny ravin' ny *Cucumis dipsaceus* noho ny lanjany ara-tsakafo. Ampiasaina ho fanafody hampihena fanaintainana koa ny voan' ity zavamaniry ity.

Niparitaka any Kenià, any Sômalia, any Tanzania ary any Oganda ny *Cucumis* *dipsaceus*. Hita any India any amin' ny Fanjakan' i Karnataka sy ny Fanjakan' i Tamil Nadu ity zavamaniry ity ary misy porofo maneho fanirian' io zavamaniry io hatrany atsimon' ireo faritra ireo. Tsy voarakitra an-tsoratra ny fomba nielezan' io zavamaniry io, saingy mety ho nohafarana niaraka amin' ny voamadinika.

Niparitaka tany amin' ny nosy sasany sy ny tany sasany any amin' ny ila-bolantany atsinanana koa, izay iheverana azy ho zavamaniry manafika, ny *Cucumis dipsaceus*. Zavamaniry manafika any Hawaii, any amin' ny sasany amin' ny vondronosy Galapagos, any Meksika, any Però ary any Ekoadôra ity karazana zavamaniry ity.

## Toerana tiany aniriana

Zavamaniry ahitra mianika, maniry isan-taona, hita any amin' ny toeram-paniriana samihafa ny *Cucumis dipsaceus*. Maniry any amin' ny faritra mafana sy maina izy io, ary zara raha misy any amin' ny faritra anjakan' ny vondron-javamaniry iva sy matevina. Mifanaraka tsara amin' ny ala voakorontana sy amin' ny faritra nomanina ho an' ny fambolena ny *Cucumis dipsaceus*. Hita amin' ny toerana manana haambo 400-1&nbsp;800 m ity zavamaniry ity. Tsy fahita eny am-poto-tendrombohitra izy nefa fahita matetika kokoa any amin' ny kijana sy any amin' ny ala mahalana kokoa.

## Fampiasana azy
Maro ny fampiasana ny *Cucumis dipsaceus*, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny nahandro sy amin' ny fitsaboana. Ity zavamaniry ity dia matetika angonina avy eny am-paniriany hoazy, nefa ambolena sy otazana ihany koa.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]*
* *[[Voahondro|Cuculis hirsutus]]*
Citrullus colocynthis

Ny ***Citrullus colocynthis*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, zana-pianakaviana *Cucurbitoideae*, foko *Benincaseae*, zana-poko *Benincasinae*. Zavamaniry ahitra maniry maharitra, izay ambolena any amin' ny Lemak' i  Mediterane sy any amin' ny tany mafana izy mba hatao fanafody (ny voany mangidy sy misy poizina) sy indraindray ny voany misy menaka azo hanina. Atao hoe **felitsikiry** na **voandrafy** izy amin' ny teny malagasy.

## Jereo koa

* *[[Citrullus]]*
Vondronosy Galapagos

Ny **Vondronosy Galapagos** dia vondronosy sady faritanin' i Ekoatera (na Ekoadôra) any avaratra-atsinanan' ny Ôseana Pasifika Atsimo, eo amin' ny laharam-pehintany akaikin' ny Fehibe. Any amin' ny 1&nbsp;102 km andrefan' ny morontsirak' i Ekoadôra no misy ny nosy Isabela, izay lehibe indrindra. Mirefy 929 km ny elanelana manasaraka ny kôntinanta amin' i San Cristóbal, nosy farany atsinanana indrindra. Io vondronosy io dia misy nosin' afotroa 40 any ho any izay namorona faritany iray any Ekoadôra nanomboka tamin' ny taona 1832, ary i Puerto Baquerizo Moreno no renivohiny. Ao no misy ny Valan-javaboarim-pirenen' i Galapagos sy ny Tahirin-javaboary an-dranomasin' i Galapagos, izay vakoka maneran-tanin' i UNESCO.
Nosin' afotroa

Ny **nosin' afotroa** na **nosim-bolokano** dia vokatry ny fipoahana misesin' ny afotroa na volkano any anaty ranomasina tany am-boalohany, izay miseho ety ambonin' ny haabon' ny ranomasina ny tampony ka lasa nosy. Rehefa tapitra ny tsingerin' ny fipoahana ary tsy dia lehibe loatra ilay volkano, dia mety hanjavona ilay nosy noho ny fietreny (noho ny fihamangatsiaky ny bolambato na litôsfera) sy noho ny asan' ny ranomasina, aorian' ny fotoana miovaova (volana vitsivitsy hatramin' ny arivo taona maro) arakaraka ny halehibeny.
Cucumis myriocarpus

Ny ***Cucumis myriocarpus*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, mandady na mianika, maniry isan-taona, teratany any amin' ny tapany atsinanan' ny faritra atsimo amin' i Afrika. Zavamaniry ahitra izy io ary misy poizina ny voany.

Izy io dia manana voany kely, boribory, maitso-mavo na misy soritsoritra maitso, isy tsilo malemy, sy voniny mavo madinika ary ravina maitso mavana misy mivilombilona lalina. Maniry amin' ny tany voakorontana sy amin' ny faritra nanaovana tavy na nodiovina izy io, ary afaka maniry amin' ny hamandoan' ny fahavaratra.

Misy poizina ny voany sy ny raviny noho ny fisian' ny kokorbitasinina. Poizina ho an' ny olombelona sy ho an' ny soavaly, ny ondry, ny omby ary ny kisoa ary mifandray amin' ny fahafatesan' ny biby ity zavamaniry ity. Nampiasain' ny olombelona ho fanafody fampandoavana izy io. Misy ny firaketana momba ny fanapoizinana nahazo ny olombelona.

Heverina ho ahidratsy manimba ny *Cucumis myriocarpus* any Aostralia sy any California. Anisan' ny zkarazan-jvamaniry manafika maro any Aostralia izay manimba ny toekarena izy io, ka ny tantsaha no mizaka ny ampahany be amin' ny vokatr' izany.

Matetika ny *Cucumis myriocarpus* no afangaron' ny olona amin' ny *[[Voajabo|Citrullus lanatus]]* any Aostralia, izay ahitana ireo karazana roa ireo. Manana voany kely maro, miafina ao ambanin' ny raviny ny *Cucumis myriocarpus*. Kely noho ny baolina gôlfa ny voany izay maitso nefa mivoatra ho mavo rehefa matoy. Ny *Citrullus lanatus* maniry hoazy no zavamaniry mitovitovy aminy fa lehibe kokoa, izay hita matetika eny amoron-dalana any ambanivohitr' i Aostralia. Matetika ny ankizy any ambanivohitr' i Aostralia no mampiasa ny voan' ny *Cucumis myriocarpus* ho loharanom-pialam-boly, ohatra amin' izany ny fifanipazana azy amin' ny tongotra, na ny famoretana ny voany mba hifampitifirana amin' ny vihiny.

Indraindray dia miara-maniry ny *Cucumis myriocarpus* sy ny *[[Voajabo|Citrullus lanatus]]* (izay samy atao hoe "wild melons") any Aostralia. Samihafa kely fotsiny ny lokony sy ny bika aman'endrik' izy ireo, ary ny ravin' ny *Citrullus lanatus* dia somary vandambandana kokoa noho ny an' ny *Cucumis myriocarpus*. Ny haben' ny voan' izy ireo no fanavahana mazava indrindra: somary lehibe ny an' ny *Citrullus lanatus* maniry hoazy.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]*

* *[[Citrullus]]*
Cucumis anguria

Ny ***Cucumis anguria*** dia karazana zavamaniry mamony dikôtiledôna, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, teratany any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika. Zavamaniry maniry isan-taona, mandady na mianika, izay mety mahatratra 2,5 metatra ny halavany. Ny voany dia salavalava, manana halava 3 - 4 sm, miloko mavo rehefa matoy. Tonga tany Amerika ity zavamaniry afrikanina ity nandritra ny fivarotana andevo ary nambolena tany Antilia, amin' ny endriky ny ovakatazana, ny *Cucumis anguria* var. *anguria*, misy voany tsy mangidy izay hanina toy ny kôkômbra.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]*