open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fihatra (fitsipiteny)

Ny **fihatra**, ao amin' ny haiteny, dia toetran' ny matoanteny mifandraika amin' ny hoe mandray zoina ny matoanteny iray ary firy ny zoina azon' ny matoanteny iray raisina. Ny tarika anarana sy ny tarika mpampiankina tsy maintsy hita dia mamaritra hoe firy ny mpandray anjara ao amin' ny entimilaza iray. Ny singa tsy maintsy takina dia raisina ho mpandray anjara raha tsy isaina na oviana na oviana ao amin' ny lisitry ny mpandray anjara ny singa tsy takina.

Ny fitsipi-pitenenana nentim-paharazana dia manavaka ny matoanteny tsy mihatra, izay tsy afaka mandray zoina mivantana (toy ny matoanteny anglisy *to fall* ("mianjera") sy *to sit* ("mipetraka"), sy ny matoanteny mihatra, izay mandray zoina mivantana (toy ny *to throw* "manipy", *to injure* "mandratra", na *to kiss* "manoroka" ao amin' ny fiteny anglisy). Fiteny maro no manana matoanteny misy zoina roa (matoanteny mihatra indroa) na matoanteny izay azo ampiasaina ho matoanteny mihatra sy matoanteny tsy mihatra (verbs ambitransitive, ohatra, *She walked the dog* ("Mampitsangantsangana ilay alika izy") sy *She walked with a dog* ("Nandeha miaraka amin' ilay alika izy"))

## Jereo koa

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
* Matoanteny mihatra
* Matoanteny tsy mihatra
Baska (vahoaka)

Ny **Baska** dia vahoaka teratany hita indrindra ao amin' ny Firenena Baska, mamakivaky ny atsimo-andrefan' i Frantsa sy ny avaratr' i Espaina. Ny fifindra-monina lehiba ara-tantara dia niteraka diaspôra baska, izay niorim-ponenana indrindra any Amerika Atsimo.Ny ankamaroan' ny Baska dia mipetraka any amin' ny faritany ara-tantara fito ao amin' ny Firenena Baska (20 747 km²) ary mizara eo anelanelan' i Frantsa sy Espaina, eo amin' ny tehezana roan' ny Pyrénées sy eo amin' ny sisin' ny Ranomasimbe Atlantika (Helodranon' i Gascogne).

Tamin' ny taona 2016 dia miteny espaniôla ny 48,6 %, miteny baska sy espaniôla ny 42 %, miteny frantsay ny 6,6 %, miteny baska sy frantsay ny 2,8 %, ary tsy miteny afa-tsy baska ny 0,1 %.

## Jereo koa

* Firenena Baska
* Fiteny baska
Firenena Baska

Ny **Firenena Baska** dia fizaran-tany manana fomban-drazana sy ny kolontsaina ary tantara baska, tany nentim-paharazan' ny vahoaka Baska izay miteny baska ny 28,4 % aminy ary mahatakatra  ny hevitr' io fiteny io ny 44,8 % aminy.

Amin' ny teny baska izy dia atao hoe **Euskal Herria**; amin' ny teny espaniôla: **País Vasco**, fa **Pays Basque** kosa amin' ny teny frantsay.Nantsoina hoe Vasconia tamin' ny Andro Antenatenany ary tena azo inoana fa nantsoina hoe Cantabria tamin' ny andron' ny Rômana, manomboka amin' i Ebro ka hatrany Adour, any amin' ny firenena roa, Espaina indrindraindrindra sy Frantsa, mamakivaky ny farany andrefan' ny Tendrombohitra Pyrénées, ary tondrahan' ny Helodranon' i Gascogne.

## Zazpiak Bat (faritany fito)
*Espaina: 3 Faritany + Navarra:
** Álava (Fiteny baska: *Araba*), Renivohitra: Vitoria-Gasteiz
** Bizkaia (Fiteny espaniôla: *Vizcaya*, baska *Bizkaia*), Renivohitra: Bilbao-Bilbo
** Gipuzkoa (Fiteny espaniôla), baska:*Guipúzcoa*), Renivohitra: Donostia-San Sebastián
** sy Navarra (Fiteny espaniôla), baska:*Nafarroa*
*Frantsa
**Faritany frantsay telo Labourd, Basse-Navarre sy Soule, anisan'ny Pyrénées-Atlantiques.

## Jereo koa
* Fiteny baska
* Baska (vahoaka)
* Traducteur Malagasy-Baska
Bera mainty amerikanina

Ny **bera mainty amerikana** (*Ursus americanus*), dia karazana orsa antonony midadasika any Amerika Avaratra. Io no karazana orsa kely indrindra sy miely indrindra eto amin'ny kaontinanta. Ny bera mainty amerikana dia omnivora, ary ny sakafo dia miovaova arakaraka ny vanim-potoana sy ny toerana misy azy. Amin'ny ankapobeny dia miaina any amin'ny faritra be ala be izy io, saingy handao ala hitady sakafo, ary indraindray dia voasarika amin'ny fiaraha-monina olombelona noho ny fisian'ny sakafo eo no ho eo.
Bera volontany

Ny **bera volontany** ( *Ursus arctos* ) dia karazana orsa lehibe hita manerana an'i Eorazia sy Amerika Avaratra. Anisan'ny faritra misy an'i Rosia, Azia Afovoany, Himalaia, Shina, Kanada, Etazonia, Hokkaido, Skandinavia, Filandy, Balkana, ary ny faritra Karpata (indrindra fa Romania), Iràna, Anatôlia, ary ny Kaokazy.
Bougouni

I **Bougouni** dia tanàna sy kaominina any Maly, renivohitry ny faribolan' i Bougouni ao amin' ny Faritra Bougouni, 170 km atsimo-atsinanan' i Bamako ary 210 km any andrefan' i Sikasso. I Bougouni dia faritra ara-pitantanana faha-11 ao Maly.

Amin' ny teny bambara, ny hoe *bougouni* dia midika hoe "tranobongo kely".

Tamin' ny taona 2022 dia nisy diamondra hita tao an-tanànan' i Bougouni taorian' ny fikarohana nandritra ny volana maromaro nataon' ny orinasa mpitrandraka Samadou Minning, tompon' ny fitrandrahana,
Tapetaka

Ny **tapetaka** dia karazana zavamaniry maromaro ao amin' ny fianakaviana *[[Aponogetonaceae]]*. Atao amin' ny anarana siantifika hoe ***Aponogeton fenestralis*** na **''Aponogeton madagascariensis''.** Zavamaniry anaty rano manana ravina malefaka makarakatra, toa voahetihety.

Zavamaniry misy vodiny toy ny an' ny tongolo ny tapetaka. Ny volana Janoary ka hatramin' ny Marsa ny fe-potoana ialany sasatra.

Rano madio mangarahara, tsy misy poti-javatra mitsingevana, no tiany aniriana. Tsy tokony ho mafana loatra izany rano izany: mety aminy ny mari-pana eo ambanin' ny 25°&nbsp;C sy ny PH somary asidra. Tsara kokoa ho azy ny rano somary mikoriana sy ny tsy fisian' ny ahidrano. Ny raviny marefo dia manana endrika harato, izay mety hahatratra 55 sm ny lavany ary 16 sm ny sakany. Mety hihoatra ny 100 sm ny halavan' ny felam-boniny, fa fohy kokoa rehefa mitombo ao anaty akoaariôma. Ny vondrom-boniny dia misy babiny roa na efatra eo amin' ny 10 sm ny halavany ary rakotra voninkazo fotsy na volomparasy.

Ao amin' ny kolontsaina malagasy dia matetika izy ireny no atao ody famosaviana atao hoe "ody fandika".

## Jereo koa

* *[[Aponogeton]]*
Fanafihan' ny valala

Ny **fanafihan' ny valala**, na **andiam-balala**, dia andiam-bibikely itambaran' ny valala marobe. Ny karazana valala voakasina amin' izany dia ny "valala mpivahiny" (*Schistocerca gregaria*), ny "valala mpifindra monina" (*Locusta migratoria*), ny "valala aostraliana" (*Chortoicetes terminifera*) ary ny *Austracris guttulosa*. Noheverina ho iray amin' ny loza folo nanjo an' i Ejipta ny andiam-balala ka anisan' ny ohatra malaza indrindra momba ny bibikely mpanimba voly.
Litiôma

Ny **litiôma** dia singa simika mitondra ny laharana atômika 3, manana ny famantarana *Li*. Metaly alkalina izy io, avy amin' ny vondrona voalohany amin' ny tabilaon' ny singa simika. Avy amin' ny teny grika hoe *lithos* ("vato") ny anarany.

Ny vihy atômika amin' ny miratoerana marin-toerana roa amin' ny litiôma (6Li sy 7Li) dia anisan' ireo manana angovom-pamatorana ambany indrindra isaky ny nokleôna amin' ny miratoerana marin-toerana rehetra, izay midika fa ireo vihy ireo dia tsy dia marin-toerana loatra raha oharina amin' ny an' ny singa hafa. Izany no mahatonga azy ireo ho azo ampiasaina amin' ny firesahana nokleary sy ny firaisana nokleary. Izany koa no mahatonga ny litiôma tsy dia be loatra ao amin' ny lamin-drafitry ny masoandro noho ny 25 amin' ny singa simika 32 maivana indrindra. Ny litiôma madio dia metaly malemy miloko volondavenona volafotsy ary maivana indrindra amin' ny singa mivaingana. Mivadika harafesina haingana izy io rehefa mifampikasona amin' ny rivotra sy ny rano, ka lasa volondavenona matroka, avy eo haingana mihamainty, avy eo mainty. Tahaka ny metaly alkalina hafa ny litiôma izay tahirizina ao anaty menaka mineraly izy mba hiarovana azy amin' ny rivotra.

Ny litiôma dia ampiasaina amin' ny famokarana vatoaratra sy bateria fitehirizana angovon' aratra azo fahanana na manana zitina ambony (71 %), ampiasain' ny indostrian' ny fitaratra sy ny bakoly ara-teknika (14 %), menaka manokana, amin' ny fanadiovana ny rivotra entin' ny CO2, amin' ny orinasa fanodinana metaly ary ny indostrian' ny fingotra sy termôplastika, ny simia tsara, ary ny famokarana tsama. Ampiasaina amin' ny fitsaboana ny aretin-tsaina; amin' ny fizika nokleary dia ampiasaina hamokarana tritiôma (6Li + n → 4He + 3H) ary deoteriora-na litiôma (6Li2H) no fandrehitra ho an' ny baomba H.

Ambony be ny fiotan' ny litiôma ka tsy misy eo amin' ny tontolo voajanahary afa-tsy amin' ny endrika fangaro iônika. Izy io dia sintomina avy amin' ny vato amin' ny karazana pegmatita, ary koa tanimanga sy amin' ny taharo anaty ranon-tsira. Azo sintomina amin' ny fomba indostrialy amin' ny endrika metaly amin' ny alalan' ny fanahotoana ny sira voarendrika (55 % LiCl sy 45 % KCl, amin' ny hafanana 400 °C).

Ny tahiry litiôma eran-tany voaporofo dia tombanan' ny United States Geological Survey (USGS) ho 22 Mt (megatônina) tamin' ny faran' ny taona 2021, ao anatin' izany ny 42 % any Sily, ny 26 % any Aostralia, ny 10 % any Arzantina, ny 7 % any Sina ary ny 3,4 % any Etazonia; tombanana ho 89 Mt  ny loharanon-karena rehetra fantatra, anisan' izany ny 24 % any Bôlivia, ny 21 % any Arzentina, ny 11 % any Sily, ny 10 % any Etazonia, ny 8 % any Aostralia ary ny 6 % any Sina. Ny famokarana eran-tany dia 100 000 taonina tamin' ny taona 2021, indrindra any Aostralia (55 %), any Sily (26 %), any Sina (14 %) ary any Arzentina (6 %).
Saint-Louis (Senegaly)

I **Saint-Louis**, izay antsoina matetika hoe **Saint-Louis-du-Sénégal**, dia iray amin' ireo tanàna lehibe indrindra ao Senegaly ary, ara-tantara, dia iray amin' ireo tanàna manan-danja indrindra, araka ny asehon' ny fampidirana azy ao amin' ny lisitry ny lova maneran-tanin' ny UNESCO. Miaraka amin' i Gorée sy i Rufisque ary i Dakar dia anisan' ny kaominina efatra niasa tanteraka tao Senegaly izay nandefa solombavambahoaka tany amin' ny Antenimiera frantsay nanomboka tamin' ny taonjato faha-19. I Saint-Louis dia eo am-bavan' ny ony Sénégal, 264 km avaratry ny renivohitry ilay firenena, Dakar, akaikin' ny sisin-tany manefitra amin' i Maoritania.
Modibo Keïta

I **Modibo Keïta** dia mpanao pôlitika maliana, teraka tamin' ny 4 Jiona 1915 ary maty tamin' ny 16 Mey 1977. Nanaiky ny endriky ny sôsialisma afrikana izy. Nesorin' i Moussa Traoré izy tamin' ny alalan' ny fanonganam-panjakana tamin' ny taona 1968.

Teraka sy lehibe tao Bamako i Keïta, dia nanomboka asa ho mpampianatra tamin' ny taona 1936 teo ambany fitondran' ny mpanjanaka frantsay talohan' ny nidirany tamin' ny pôlitika nandritra ny taompolo 1940. Tamin' ny taona 1945 dia niara-nanangana ny Union Soudanaise (US) niaraka amin' i Mamadou Konaté, izay tafiditra tao amin' ny Rassemblement Démocratique Africain (RDA), izy tamin' ny taona nanaraka mba hananganana ny US-RDA. Voafidy tamin' ny toerana maromaro izy, nitombo ny lazany ara-pôlitika tamin' ny taompolo 1950, ary tamin' ny taona 1959 dia lasa praiminisitran' ny Federasiônan' i Malỳ izy, federasiôna tsy naharitra ela teo amin' i Malỳ sy Senegaly. Taorian' ny firodanan' ilay federasiôna tamin' ny taona 1960 dia lasa fanjakana mahaleo tena i Malỳ, ary i Keïta no lasa filoham-pirenen' ilay firenena vaovao.

Amin' ny maha-filoha azy, tsy ela i Keïta dia nametraka ny US-RDA ho antoko ôfisialy tokana, ary nanomboka nampihatra ny pôlitika sôsialista mifototra amin' ny fanindrahindram-pirenena (na nasiônalisma). Teo amin' ny raharaham-bahiny i Keïta dia nanohana ny hetsika tsy momba ny atsy na ny aroa ary nitazona fifandraisana matanjaka tamin' ny Tandrefana na dia teo aza ny fironana sôialista nananany. Panafrikanista malaza izy, nandray anjara lehibe tamin' ny famolavolana ny satan' ny Firaisambe Afrikana sy ny fifampiraharahana momba ny Fifanarahan' i Bamako tamin' ny taona 1963, izay namarana ny Ady Fasika teo amin' i Marôka sy i Alzeria.

Nandritra ny faramparan' ny taompolo 1960 dia nitombo ny tsy fahafaham-po tamin' ny fitondrany noho ny fitotonganan' ny toekarena sy ny famorenana nataony tamin' ny tsy fitovian-kevitra. Nesorina izy tamin' ny fanonganam-panjakana maliana tamin' ny taona 1968 nataon' i Moussa Traoré, izay nandimby azy tamin' ny maha-filoha azy ary nandefa azy tany am-ponja izay nahafatesany tamin' ny taona 1977.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Samory Touré

I **Samory Touré** na **Almamy Samory Touré** na **Almamy Samore Lafiya Touré**, teraka tamin' ny taona 1830 tany Miniambaladougou, ao amin' ny Repoblikan' i Ginea ankehitriny, ary maty tamin' ny 2 Jona 1900 tao Ndjolé any Gabon, izay mpanorina ny Empira Wassoulou, izay empira isilamika tsy naharitra. Mpitondra fivavahana mozilmana ao amin' ny vondrom-poko mandinka izy, mpananao tetikady miaramila. Amin' ny maha mpitondra fivavahana mozilmana lalim-pinoana tao amin' ny sekolin' i Maliki momba ny lalàna ara-pinoana ao amin' ny silamo sonita azy, dia nandamina ny fanjakany ary nanamarina ny fanitarana izany tamin' ny foto-kevitra silamo izy.

Izany empira izany dia nahafaoka ny tapany avaratra sy atsinanan' i Ginea ankehitriny, ny tapany avaratra-atsinanan' i Siera Leôna, ny tapany atsimon' i Maly, ny tapany avaratr' i Kôtidivoara ary ny tapany atsimon' i Borkina Fasô, manodidina ny renivohitra lehibe roa: i Kankan sy i Bissandougou. Nirodana ity empira ity tamin’ ny taona 1898. Tamin’ ny 29 Septambra 1898 i Samory Touré dia nosamborin’ ny kapiteny frantsay Gouraud tao Guélémou any amin' ny tapany andrefan’ i Kôtidivoara ankehitriny.

Nitari-tafika hiady amin' ny fidiran' ny Frantsay sy ny Britanika any Afrika Andrefana efa ho roapolo taona i Samory Touré ka heverina ho mpitarika mainty hoditra farany tsy miankina tao Afrika Andrefana ary iray amin' ireo Afrikana malaza mpanohitra ny fanjanahantany, tamin' ny faran' ny taonjato faha-19. Manamarika ny fahavitan' ny fandresen' ny mpanjanaka an' i Afrika Andrefana ny fisamborana azy.
Tokolera (vahoaka)

Ny **Tokolera** na **Tokolôra** na **Tekrory**, antsoina koa hoe **Haalpolaara** dia vahoaka manana fiaviana sy fiteny folany, any Afrika Andrefana, monina indrindra any amin' ny tapany avaratr' i Senegaly, any amin' ny tapany atsimon' i Maoritania, any Maly ary any Ginea (Dinguiraye).

Na dia aseho matetika ho foko ao amin' ny vondrom-poko Folany aza izy ireo, araka ny filazan' ny mpanoratra maliana Amadou Hampâté Bâ, dia tsy foko fa vondrona ara-kolotsaina smary ranoray, nandray ny finoana silamo ary miteny folany.

Nanangana ny Empira Tokolera midadasika izy ireo tamin' ny taonjato faha-19 teo ambany fitarihan' i Omar Saidou Tall izay nitarika ady ara-pivavahana tamin' ireo vondrom-poko manodidina sy ny tafika mpanjanaka frantsay.

Ny Tokolera dia manana fomban-drazana tsy mifindrafindra fonenana, niorim-ponenana ao amin' ny lohasahan' ny ony Sénégal, ary ny fambolena, ny jono ary ny fiompiana omby no tena asany. Ny fiarahamonina tokolera dia manara-dray, mampirafy ny lehilahy ary misy fizarazaràna ara-tsôsialy hentitra izay ahitana ny fanandevozana sy ny sarangam-poko.

Ny fanavahana ny Tokolera sy ny Folany amin' ny ankapobeny dia noforonin' ny etnôgrafa frantsay tamin' ny taonjato faha-19. Nanavaka ny Tokolera izay heverina ho mpiorim-ponenana tsy mifindrafindra, miaina amin' ny fambolena sy tsy tia Eorôpeana izy ireo andaniny, ary ny Folany  mpifindrafindra monina, mpiompy andiam-biby, malemy paika ary tia fiaraha-miasa ankilany, saingy diso izany fomba fijery mampifanohiera izany.

Miisa 1 587 000 (9,2 %) izy ireo ao Senegaly, 438 000 (9,8 %) ao Maoritania, 225 000 (1,5 %) ao Maly, 47 000 (0,2 %) ao Ginea, ary 17 000 (0,4 %) ao Gambia.

Ny Tokolera dia miteny polaara, izay fitenim-paritry ny fiteny folany, sampana atlantika ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley.
Polaara (fiteny)

Ny **fiteny polaara** dia karazana ao amin' ny fiteny folany, ampiasain' ny vahoaka Folany, indrindra any Senegaly, any Ginea, any Ginea-Bisao, any Gambia, any Maly ary any Maoritania. Ny fiteny polaara dia tenenin' ny sokajin-taona rehetra, amin' ny ankamaroan' ny sehatra. Miteny frantsay sy diôla-fôny ihany koa ny sasany amin' ireo mpiteny polaara ireo. Io fiteny io koa dia ampiasain' ny mpiteny gosilay, mlômpo, saafy, soninke ary kôniagy ho fiteny faharoa.

Fiteny voalohan' ny vahoaka Folany sy Tokolera ao amin' ny lohasahan' ny ony Sénégal, izay fantatra amin' ny anarana hoe Futa Tooro, ary any atsimo sy atsinanana, ny fiteny polaara. Mipetraka any Senegaly, any Maoritania, any Gambia, ary any amin' ny tapany andrefan' i Maly ny mpiteny polaara. Ny mpiteny polaara roa lehibe dia ny vahoaka Tokolera sy Folany.
Afrika Andrefana Frantsay

I **Afrika Andrefana Frantsay** dia federasiôna nampivondrona zanatany frantsay valo tany Afrika Andrefana ao anatina federasiôna tokana teo anelanelan' ny taona 1895 sy 1958. Atao hoe **Afrique-Occidentale française** (**AOF**) izy amin' ny teny frantsay.

Nanaraka dingana maromaro ny fampiraisana an' i Maoritania, i Senegaly, i Sodàna Frantsay (i Maly ankehitriny), i Ginea, i Kôtidivoara, i Nizera, i Haute-Volta (Borkina Fasô ankehitriny) ary i Dahomey (Benîno ankehitriny). Nahatratra 4 689 000 km2 ny velaran-taniny, izay avo fito heny noho ny an’ i Frantsa. Ny renivohiny dia i Saint-Louis (any Senegaly) hatramin' ny 1902, avy eo i Dakar (any Senegaly).

Niorina tany Afrika Afovoany tamin' ny taona 1910 ny fikambanana mitovy amin’ izany, dia i Afrika Ekoatôrialy Frantsay (Afrique-Équatoriale française -- AEF).
Vôlta Ambony (zanatany)

I **Vôlta Ambony** dia zanatany frantsay tao Afrika Andrefana Frantsay naorina tamin' ny 1 Marsa 1919 avy amin' ny fizaràn-tany maromaro namorona an' i Senegaly Ambony sy Nizera ary Kôtidivoara. Atao hoe **Haute Volta** izy amin' ny teny frantsay. Tamin' io taona 1919 io ihany koa no nananganana ny fitaleavam-paritr' i Afrika Andrefana Frantsay tao amin' ny Compagnie française pour le développement des fibres textiles (CFDFT), izay natokana handamina amin' ny fomba tsara kokoa ny fambolena landihazo, dia natsangana tao Bobo-Dioulasso.

Ny anarana hoe *Haute Volta* dia avy amin' ny anaran' ny ony Volta, ilay ony mamakivaky an' ilay faritra ny tapany ambony. Ny mponin' i Vôlta Ambony dia ny atao hoe Vôltaika (*Voltaiques*).

Rava ilay zanatany tamin' ny 5 Septambra 1932 ary ny ampahany tsirairay,  i Sodàna Frantsay sy Nizera, dia notantanan' i Kôtidivora.

Taorian' ny Ady Lehibe Faharoa, tamin' ny 4 Septambra 1947, dia naverina tao anatin' ny sisintany voalohany i Vôlta Ambony ho lasa fizaràn-tany ampitan-dranomasina azy ao anatin' ny Union française. Tamin' ny 11 Desambra 1958 dia naorina indray ho repoblika mizaka tena amin' ny anaran' ny Repoblikan' i Vôlta Ambony (frantsay: *République de Haute-Volta*) ao anatin' ny Communauté française, ary nahazo fahaleovan-tena tanteraka tamin' ny 5 Aogositra 1960. Nandray ny anarana hoe Borkina Fasô (Burkina Faso) i Vôlta Ambony tamin' ny 4 Aogositra 1984.
Federasiônan' i Malỳ

Ny **Federasiônan' i Malỳ** dia federasiôna tany Afrika Andrefana mampiray ny zanatany frantsay any Senegaly sy ny Repoblika Sodaney (na Sodàna Frantsay) nandritra ny roa volana tamin' ny taona 1960. Niorina ho fizaràn-tany manana fizakan-tena tamin' ny 4 Avrily 1959 izy tao anatin' ny Communauté Française ary lasa nahaleo tena taorian' ny fifampiraharahana tamin' i Frantsa tamin' ny 20 Jona 1960.

Roa volana taty aoriana, tamin' ny 19 Aogositra 1960 dia nanetsika ny tafika ny mpitarika ny Repoblika Sodaney tao amin' ny Federasiônan' i Malỳ, ary namaly ny mpitarika an' i Senegaly tao amin' ilay federasiôna tamin' ny fanetsehana ny zandarimaria; niafara amin' ny fifandonana henjana izany, ary nitarika ny fialan' i Senegaly tao amin' ilay federasiôna ny ampitson' iny.

Nanohitra io fandravana io ny manampahefana tao amin' ny Repoblika Sodaney, nanapaka ny fifandraisana ara-diplômasia tamin' i Senegaly, ary nanova ny anaran' ny fireneny ho Malỳ. Nandritra ny fisian' ny Federasiôn' i Malỳ, ny praiminisitra dia i Modibo Keïta, izay lasa filoha voalohany tao Malỳ, ary ny governemantany dia niorina tao Dakar, renivohitr' i Senegaly.
Repoblika Sodaney

Ny **Repoblika Sodaney** no anarana nentin' i Sodàna Frantsay teo aloha nandritra ny volana vitsivitsy, tamin' ny taona 1958 sy 1959, taorian' ny nahazoany ny fahaleovantenany, izay mifanitsy amin' i Malỳ ankehitriny ny fizaràn-taniny.

Nitazona ny sainam-pirenen' i Sodàna Frantsay izay mitovy amin' ny sainan' i Frantsa nefa mitondra "kanaga" amin' ny saron-tavan' ny Dôgôna natokana ho an' ny andriamanitra Amma izy.

## Tantara
Nandritra ny fitsapan-kevi-bahoaka tamin' ny 28 Septambra 1958, izay nanamarika ny fiafaran' i Afrika Andrefana Frantsay (na *Afrique-Occidentale française*, A.-O.F.), dia be dia be (97 %) ny tao Sodàna Frantsay izay nifidy ny fananganana ny Repoblika Sodaney eo anivon' ny Communauté française. Nitambatra tamin’ i Senegaly izy tamin' ny Avrily 1959 mba hamorona ny Federasiônan' i Malỳ.
Moussa Traoré

I **Moussa Traoré** dia miaramila, mpanao pôlitika, mpanao didy jadona maliana izay filohan' i Maly  hatramin' ny 1968 ka hatramin' ny 1991. Raja mbola lietinà izy dia nitarika ny fanonganam-panjakana miaramia ny filoha Modibo Keïta tamin' ny taona 1968. Filoham-panjakana hatramin' ny Marsa 1991 izy rehefa naongana tamin' ny hetsi-bahoaka sy fanonganam-panjakana miaramila izy. Teraka tamin' ny 25 September 1936 izy ary maty tamin' ny 15 September 2020.

Indroa izy no voaheloka ho faty tamin' ny taona 1990, saingy nahazo famotsoran-keloka tamin' ireo fotoana roa ireo ary nafahana tamin' ny 2002. Nijanona ntsy nanao pôlitika intsony izy ary maty tamin' ny 2020.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Amadou Toumani Touré

I **Amadou Toumani Touré** dia mpanao pôlitika maliana. Izy no nanara-maso ny fifidianana nandraisan' ny antoko pôlitika maro voalohany tao Malỳ tamin' ny naha filohan' ny fitondrana tetezamita azy (1991–1992), ary lasa filohan' i Malỳ faharoa voafidy tamin' ny fomba demôkratika  (2002–2012). Taraka tamin' ny 4 Nôvambra 1948 izy ary maty tamin' ny 9 Nôvambra 2020.

I Amadou Toumani Touréno no lehiben' ny mpiambina manokana ny filoha Moussa Traoré (sy ny rezimantan' ny mpilatsaka amin' ny elonaina) rehefa nisy hetsi-bahoaka nanongana ny fitondrana tamin' ny Marsa 1991; nosamborin' ny kôlônely Touré avy eo ny filoha ary nitarika ilay hetsika izy. Izy no nitarika ny fitondrana tetezamita niarahan' ny miaramila sy sivily mitantana izay naharitra herintaona sady nivoahan' ny lalàm-panorenana vaovao sy nanatanterahana fifidianana andraisan' ny antoko maro anjara, avy eo izy dia nanolotra ny fahefana amin' i Alpha Oumar Konaré, izay filoha voafidy amin' ny fomba demôkratika voalohany tao Malỳ, tamin' ny 6 Jona 1992. Nampiakatra an' i Touré ho jeneraly i Konaré.

Folo taona taty aoriana, rehefa nisotro ronono tao amin' ny tafika i Touré, dia niditra tao amin' ny fanaovana pôlitika amin' ny maha sivily ary nandresy tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2002, niaraka amin' ny fifarimbonan' ny mpanohana. Voafidy indray izy tamin' ny taona 2007 ho amin' ny fotoam-pitondrana faharoa sady farany.

Tamin' ny 22 Marsa 2012, fotoana fohy talohan' ny nialany tamin' ny toerany, dia nisy miaramila tsy afa-po tamin' ny fanonganam-panjakana izay nanery azy hiafina. Tao anatin' ny fifanarahana hamerenana amin' ny laoniny ny lamina araka ny lalàm-panorenana ho an' i Malỳ, dia nametra-pialana tamin' ny 8 Avrily i Touré, ary iraika ambin' ny folo andro taty aoriana dia nandeha nisesitany.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Alpha Oumar Konaré

I **Alpha Oumar Konaré** dia mpanao pôlitika sy mpahay tantara maliana. Izy no filohan' i Malỳ hatramin' ny taona 1992 ka hatramin' ny 2002 ary filohan' ny Vaomieran'ny Vondrona Afrikanina (Commission de l'Union africaine) hatramin' ny taona 2008. Izy irery no filoha maliana namarana ny fe-potoam-piasany tamin' ny tetezamita teo amin' ny filoha roa voafidy fa tsy tamin' ny alalan' ny ny fanonganam-panjakana. Teraka tamin' ny 2 Febroary 1946 tao Kayes izy.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Senegaly Ambony sy Nizera

I **Senegaly Ambony sy Nizera** dia zanatany frantsay tao Afrika Andrefana Frantsay, noforonina tamin' ny 21 Ôktôbra 1904 avy amin' i Senegambia sy Nizera. Atao hoe **Haut Sénégal et Niger** izy amin' ny teny frantsay.

Tamin' ny namoronana azy, ny "zantanin' i Senegaly Ambony sy Nizera" dia nahitana ny fizaram-paritr' i Senegaly Ambony, i Nizera Afovoany ary ny fizaram-paritra miaramilan' i Nizera. i Bamako no renivohiny.
Sodàna Frantsay

I **Sodàna Frantsay** dia zanatany frantsay naorina teo amin' ny tanim-pirenen' i Maly ankehitriny, tao Afrika Andrefana Frantsay hatramin' ny taona 1880 ka hatramin' ny 1959, rehefa niditra tao amin' ny Federasiônan' i Maly, ary avy eo tamin' ny taona 1960, rehefa lasa fanjakana mahaleo tena i Maly. Atao hoe **Soudan français** izy amin' ny teny frantsay fa السودان الفرنسي / *as-Sūdān al-Faransī* kosa amin' ny teny arabo.

Ity zanatany ity dia nantsoina tamin' ny fomba ôfisialy hoe Sodàna Frantsay hatramin' ny 1890 ka hatramin' ny 1899 ary avy eo indray hatramin' ny 1921 ka hatramin' ny 1958, ary nanana anarana isan-karazany nandritra ny fisiany. Tany am-boalohany dia naorina ho tetikasa miaramila notarihin' ny tafika frantsay ilay zanatany, saingy tamin' ny tapaky ny taompolo 1890 dia teo ambany fitantanan' ny sivily.

Nisy ny fanavaozana ny fitantanana maromaro tany am-piandohan' ny taompolo 1900 izay nampitombo ny fitantanan-draharaha frantsay momba ny raharaha toy ny fambolena sy ny fivavahana ary ny fanandevozana. Taorian' ny Ady Lehibe Faharoa, ny Rassemblement Démocratique Africain (RDA) notarihin' i Modibo Keïta no lasa hery ara-pôlitika lehibe indrindra nanosika ho any amin' ny fahaleovantena.

I Sodàna Frantsay tany am-boalohany dia nitazona fifandraisana akaiky tamin' i Frantsa ary niditra tao amin' ny federasiôna tsy naharitra ela niaraka tamin' i Senegaly tamin' ny taona 1959, saingy niharatsy haingana ny fifandraisana teo amin' ny firenena roa tonta. Tamin' ny taona 1960 dia nanjary Repoblikan' i Maly (frantsay: *République du Mali*) i Sodàna Frantsay ary nanomboka nanalavitra an' i  Senegaly sy i Frantsa.
Mandé Sidibé

I **Mandé Sidibé** dia mpanao pôlitika sy mpahay toekarena maliana, teraka tamin' ny 20 Janoary 1940 ary maty tamin' ny 25 Aogositra 2009 tao Bafoulabé. Izy no praiminisitr' i Maly teo anelanelan' ny taona 2000 sy 2002, tamin' ny fitondran' i Alpha Oumar Konaré.
Communauté économique des États de l'Afrique de l'Ouest

Ny **Communauté économique des États de l'Afrique de l'Ouest** (**CDEAO**) amin' ny teny frantsay, na **Economic Community of West African States** (**ECOWAS**) amin' ny teny anglisy na **Comunidade Económica dos Estados da África Ocidental** (**CEDEAO**) amin' ny teny pôrtogey, izay azo adika amin' ny teny mlagasy hoe **Vondrona ara-Toekaren' ny Firenen' i Afrika Andrefana**, dia iray amin' ny fikambanana iraisam-pirenenaara-toekarena ao Afrika Andrefana, natsangana tamin' ny 28 May 1975.

Ity rafitra ity dia natao handrindrana ny hetsika ataon' ny firenen' i Afrika Andrefana. Ny tanjony dia ny hampiroborobo ny fiaraha-miasa sy fampidirana amin' ny tanjona amin' ny fananganana vondrona ara-toekarena sy ara-bola ao Afrika Andrefana.
Tamin' ny taona 1990 dia nitarina tamin' ny fitandroana ny fitoniana isam-paritra ny fahefany tamin' ny nananganana ny l*'Economic Community of West African States Cease-fire Monitoring Group*, izay vondrona miaramila mpiditra an-tsehatra izay lasa maharitra nanomboka tamin' ny taona 1999. Ny ECOWAS na CEDEAO ankehitriny dia misy firenena mpikambana miisa 15. Tamin' ny taona 2020 dia mitentina 686 000 tapitrisa dôlara amerikana ny harin-karena faoben' ny firenena mpikambana ao.

Na dia ara-toekarena fotsiny aza ny anjara asany tamin' ny voalohany dia nanjary liana tamin' ny fitandroana ny fandriam-pahalemana koa ny CEDEAO. Fepetra ilaina mba hahatanterahana ny firaisana tokoa izany. Ankoatra izay, ny CEDEAO dia namorona fotodrafitrasa momba ny fitaterana sy ny fifandraisan-davitra.Indreto ny firenena mpikambana ao: Benîno, Borkina Fasô (naato), Gambia, Ganà, Ginea (naato), Ginea-Bisao, Kapvera, Kôtidivoara, Liberià, Maly (naato), Nizera (naato), Nizerià, Senegaly, Siera Leôna ary Tôgô. Mpikambana mpiara-miasa i Maoritania.

I Nizera sy i Maly ary Borkina Fasô dia nanambara fa handao ny fikambanana amin' ny 28 Janoary 2024, fabapahan-kevitra tsy mbola nisy toy izany hatramin' ny nananganana ny ECOWAS, izay niresaka ny amin' ny tsy fahampian' ny fanampiana avy amin' ny fikambanana manoloana ny fampihorohoroana ary miampanga azy io ho eo ambanin' ny lalàna sy ny fahefan' ny firenena vahiny.

## Jereo koa

* Southern African Development Community
* Vondrona Afrikana
Vondrona ara-Toekarena sy ara-Bola Afrikana Tandrefana

Ny **Vondrona ara Toekarena sy ara-Bola Afrikana Tandrefana** dia fikambanana afrikana tandrefana noforonina tamin' ny 10 Janoary 1994 izay manan-tanjona ny hanatratra ny fampiraisana ara-toekarena ny firenena mpikambana, amin' ny alalan' ny fanamafisana ny fahafaha-mifaninana amin' ny hetsika ara-toekarena ao anatin' ny sehatry ny tsena misokatra sy anjakan' ny fifaninanana ary misy tontolo ara-dalàna voasaina sy mirindra.

Atao hoe *Union économique et monétaire ouest-africaine* (UEMOA) izy amin' ny teny frantsay, fa *West African Economic and Monetary Union* ((WAEMU) kosa amin' ny teny anglisy.

Ny UEMOA dia ahitana firenena valo mpikambana: Benîno, Borkina Fasô, Ginea-Bisao (nanomboka tamin' ny 2 May 1997), Kôtidivoara, Maly, Nizera, Senegaly, ary Tôgô.

WAEMU dia manana kaonty miasa iraisam-pirenena 32, miparitaka amin'ny firenena folo sy vola valo samihafa, anisan'izany ny iray ao amin'ny US Federal Reserve.
Fikambanana eran-Tany momba ny Varotra

Ny **Fikambanana eran-Tany momba ny Varotra** dia fikambanana iraisam-pirenena misahana ny fitsipika mifehy ny varotra iraisam-pirenena eo amin' ny samy firenena. Atao hoe *Organisation mondiale du commerce* (OMC) izy amin' ny teny frantsay, fa *World Trade Organization* (WTO) kosa amin' ny teny anglisy, ary *Organización Mundial del Comercio* (OMC) amin' ny teny espaniôla. 

Ny ivon' ilay fikambanana dia ny fifanarahana maro ao amin' ny OMC, nifampiraharaha sy nosoniavin' ny ankamaroan' ny firenena mpivarotra eran' izao tontolo izao tamin' ny Avrily 1994 tany Marrakech ary nankatoavin' ny fivorian' ny Antenimiera.

Ny tanjon' ny OMC dia ny hampiroborobo ny fisokafan' ny raharaham-barotra. Mba hahatanteraka izany dia miezaka ny hampihenana ny sakana amin' ny varotra malalaka (fifanakalozana malalaka), manampy ny governemanta hamaha ny disadisa momba ny varotra ary manampy ny mpanondrana sy ny mpanafatra ary ny mpamokatra entana sy serivisy amin' ny asany.

Nanomboka tamin' ny taona 2001, ny fifampidinihana notarihin' ny OMC dia ny ny natao tao Doha. Na dia tsy masoivoho manokana ao amin' ny Firenena Mikambana aza ny OMC dia mitazona fifandraisana amin' ity farany izy. Ny foiben' ny OMC dia ao amin' ny Centre William-Rappard, any Geneva. Nanomboka tamin' ny 1 Marsa 2021, ny tale jeneraly dia i Ngozi Okonjo-Iweala.
Amadou Haya Sanogo

I **Amadou Haya Sanogo** dia manamboninahitra miaramila maliana izay mpitarika ny fanonganam-panjakana tany Maly tamin' ny 2012 natao amin' ny filoha Amadou Toumani Touré. Teraka tamin' ny taona 1972 na 1973 izy. Nanambara ny tenany ho mpitarika ny *Comité national pour le redressement de la démocratie et la restauration de l’État* (CNRDRE) izy. Voalaza ihany koa fa i Sanogo dia voarohirohy tamin' ny fisamborana sy ny fametraham-pialàn' ny praiminisitra mpisolo toerana Cheick Modibo Diarra tamin' ny Desambra 2012, nitarika ny fanendrena ny mpiasam-panjakana Django Sissoko ho praiminisitra. Araka ny voalazan' ny Human Rights Watch (HRW) dia tafiditra tamin' ny fanitsakitsahana ny zon' olombelona goavana ny tafik' i Sanogo, anisan' izany ny fampijaliana sy ny fanararaotana ara-nofo ary ny fandrahonana ny mpanao gazety sy ny fianakavian' ny miaramila nogadraina.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Ibrahim Boubacar Keïta

I **Ibrahim Boubacar Keïta** dia mpitondra fanjakana maliana, teraka tamin' ny 29 Janoary 1945 tao Koutiala ary maty tamin' ny 16 Janoary 2022 tao Bamako, filohan' ny Repoblikan' i Maly hatramin' ny 4 Septambra 2013 ka hatramin' ny 18 Aogositra 2020.

Praiminisitra izy hatramin' ny taona 1994 ka hatramin' ny 2000 ary filohan' ny Antenimieram-pirenena hatramin' ny 2002 ka hatramin' ny 2007

Voafidy ho filohan' ny Repoblika tamin' ny taona 2013 izy, ary lany indray tamin' ny 2018. Nandritra ny fanonganam-panjakana tamin' ny taona 2020, tao anatin' ny hetsi-bahoaka, dia nosamborin' ny miaramila izy, niaraka tamin' ny praiminisitra Boubou Cissé, ary tomponanadraikitra pôlitika ambony maromaro; ao anatin' izany dia niala amin' ny fitondrana izy noho ny fanerena avy amin' ny tafika.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Assimi Goïta

I **Assimi Goïta** dia miaramila sy mpitondra fanjakana maliana teraka tamin' ny taona 9 11 1983. Izy no filohan' ny *Comité national pour le salut du peuple* nanomboka tamin' ny 19 Aogositra 2020 ka hatramin' ny 18 Janoary 2021 ary lehibem-panjakan' i Maly nanomboka tamin' ny 24 Aogositra hatramin' ny 25 Septambra 2020, taorian' ny fanonganam-panjakana, avy eo filoha lefitry ny Tetezamita nanomboka tamin' ny 25 Septambra 2020. Nijanona ho olo-mahery teo amin’ ilay firenena izy, dia nandray tamin’ ny fomba ôfisialy ny maha filohan’ i Maly azy tamin’ ny Mey 2021, taorian’ ny fanionganam-panjakana vaovao.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Dioncounda Traoré

I **Dioncounda Traoré** dia mpanao pôlitika maliana izay filohan' i Maly vonjimaika hatramin' ny Avrily 2012 ka hatramin' ny Septambra 2013. Teo aloha izy dia filohan' ny Antenimieram-pirenen' i Maly hatramin' ny 2007 ka hatramin' ny 2012, ary minisitry ny Raharaham-bahiny hatramin' ny 1994 ka hatramin' ny 1997. Teraka tamin' ny 23 February 1942 izy.

Izy no filohan' ny *Alliance pour la démocratie au Mali – Parti africain pour la solidarité et la justice* (ADEMA-PASJ) nanomboka tamin' ny taona 2000, ary izy koa no filohan' ny *Alliance pour la démocratie et le progrès* (ADP), firaisan' ny antoko izay nanohana ny fifidianana ny filoha Amadou Toumani Touré fanindroany tamin' ny taona 2007.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Bah N'Daw

I **Bah N'Daw** na **Ba N'Daou** dia miaramila sady mpitondra fanjakana maliana. Izy no lehiben’ ny firenena, amin’ ny maha filohan’ ny Tetezamita azy, nanomboka amin' ny volana Septambra 2020 ka hatramin’ ny volana Mey 2021. Teraka tamin' ny 23 Aogositra 1950 tao San (faritra Ségou) izy.

Manamboninahitra ao amin' ny Tafika ana Habakabaka izy no lasa minisitry ny Fiarovana sy ny Mpiady Tranainy (*ministre de la Défense et des Anciens Combattants*) tao amin' ny governemantan' i Moussa Mara nanomboka tamin' ny 2014 ka hatramin' ny 2015.

Lasa filohan' ny Tetezamita izy rehefa notendren' ny fitondrana miaramila izay nanongana ny filoha Ibrahim Boubacar Keïta nandritra ny fanonganam-panjakana tamin' ny fahavaratryny taona 2020. Na izany aza, i Assimi Goïta no tena mitazona ny fahefana teo amin' ny fitondrana. Valo volana taty aoriana, nandritra ny fanonganam-panjakana vaovao nataon' i Goïta, dia nosamborina niaraka tamin' ny praiminisitra Moctar Ouane i Bah N'Daw, ary niala tamin' ny fitondrana noho ny faneren' ny tafika.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' i Malỳ: Modibo Keïta, Moussa Traoré, Amadou Toumani Touré, Alpha Oumar Konaré, Amadou Haya Sanogo, Dioncounda Traoré, Ibrahim Boubacar Keïta, Assimi Goïta, Bah N'Daw.
Moctar Ouane

I **Moctar Ouane** dia diplômaty sy mpanao pôlitika maliana izay praiminisitra mpisolo toerana tao Maly nanomboka tamin' ny 27 Septambra 2020 hatramin' ny 24 Mey 2021, tamin' ny fitondran' i Bah Ndaw, teo anelanelan' ny fanonganam-panjakana maliana 2020 sy ny fanonganam-panjakana maliana 2021. Teraka tamin' ny 11 Ôktôbra 1955 izy. Izy koa dia efa niasa tao amin' ny governemantan' i Maly tamin' ny naha minisitry ny raharaham-bahiny azy nanomboka tamin' ny May 2004 ka hatramin' ny Avrily 2011.
Ansar Dine

Ny **Ansar Dine** na **Ansar Eddine** dia vondrona mitam-piadiana jihadista salafista naorina sy tarihin' i Iyad Ag Ghali. Nipoitra tamin' ny fiandohan' ny taona 2012 ity vondrona ity, ary anisan'  ny vondrona mitam-piadiana lehibe nandray anjara amin' ny Ady tao Maly. Amin' ny teny arabo ilay fikambanana dia atao hoe أنصار الدين /*ʾAnṣār ad-Dīn*, "Ny Mpiaro ny fivavahana".

Tamin' ny 1 Marsa 2017 dia nitambatra tamin' ny vondrona jihadista maro hafa ny Ansar Dine mba hanangana ny *Groupe de soutien à l'islam et aux musulmans* ("Vondrona Mpanohana ny finoana silamo sy ny Mozilmana") izay nijanona teo ambany fitarihan' i Iyad ag Ghali.

Ity vondrona ity dia tsy tokony hafangaro amin' ilay mitovy anarana aminy, izay hetsika natao ara-dalàna tamin' ny taona 1992, izay milaza ho manana mpanohana miisa 800 000 notarihan' ny mpitory teny Chérif Ousmane Haïdara, filoha lefitry ny Haut Conseil islamique malien ("Filankevitra Ambony Islamika Maliana").
Hetsika ho an' ny maha Tokana sy ny Jihady ao Afrika Andrefana

Ny **Hetsika ho an' ny maha Tokana sy ny Jihady ao Afrika Andrefana** dia fikambanana islamista mpikatroka izay nisaraka tamin' ny Al-Qaida tao Maghreb Islamika izay mikendry ny hampiely ny jihady manerana ny faritra midadasik' i Afrika Andrefana, ary koa mitaky ny fandroahana ny tombontsoan' ny Frantsay rehetra (indrindra fa ny miaramila sy ny loharanon-karena) izay miasa any Afrika Andrefana, izay heverin' izy ireo ho mpanohy ny fanjanahan-tany sy mpibodo.

Atao hoe *Movement for Oneness and Jihad in West Africa* (MOJWA) na *Movement for Unity and Jihad in West Africa* (MUJWA) io fikambanana io amin' ny teny anglisy, جماعة التوحيد والجهاد في غرب أفريقيا / *Jamāʿat at-tawḥīd wal-jihād fī gharb ʾafrīqqīyā* kosa amin' ny teny arabo, ary *Mouvement pour l'unicité et le jihad en Afrique de l'Ouest* (MUJAO) amin' ny teny frantsay.

Voafetra ho any amin' ny faritra atsimon' i Alzeria sy avaratr' i Maly ny asany. Nanohy niaraka amin' ny AQIM ilay vondrona ary nosazin' ny Filankevi-Piarovan' ny Firenena Mikambana tamin' ny taona 2012. Nitambatra tamin' ny Al-Mulathameen an' i Mokhtar Belmokhtar ho lasa vondrona vaovao antsoina hoe Al-Mourabitoun ny ankolafy iray tamin' ny taona 2013.
Al-Qaida ao Maghreb Islamika

Ny **Al-Qaida ao Maghreb Islamika** dia vondrona mitam-piadiana sy fikambanana mpampihorohoro, manana foto-pisainana jihadista salafista, niorina tamin' ny 25 Janoary 2007. Talohan' ny nirotsahany tamin' ny Al-Qaida dia fantatra amin' ny anarana hoe Groupe salafiste pour la prédication et le combat ("Vondrona Salafista momba ny Fitoriana sy ny Ady") izy io, izay vondrona alzeriana avy amin' ny vondrona nisara-bazana amin' ny Groupe islamique armé ("Vondrona Islamika Mitam-Piadiana").

Amin' ny teny frantsay ity fikambanana ity dia atao hoe *Al-Qaïda au Maghreb islamique* (AQMI), fa amin' ny teny arabo kosa dia تنظيم القاعدة في بلاد المغرب الإسلامي / *Tanzim al-Qâ’ida bi-Bilâd al-Maghrib al-Islâmi* ("ny Fikambanan' ny Al-Qaïda ao amin' ny Firenen' i Maghreb Islamika"), ary *Al-Qaeda in the Lands of the Islamic Maghreb* izy amin' ny teny anglisy.

Any Alzeria ny fakan' ilay vondrona nefa ny faritra iasany ankehitriny dia mifanandrify amin' ny faritr' i Sahel, izay manamorona ny efitr' i Sahara any atsimo, ao amin' ny faritra maoritaniana, maliana, borkinabe ary nizeriena. Misy ihany koa ny any Tonizia sy any Libia ary mijanona ao Alzeria any amin' ny tendrombohitra Kabylia.
Opération Serval

Ny ***Opération Serval*** dia hetsika ara-tafika manokana nataon' ny tafika frantsay tany Maly. Natomboka tamin' ny Janoary 2013 sy natao tao anatin' ny fidirana an-tsehatra ara-miaramila tao Maly, nifarana tamin' ny Jolay 2014 izany rehefa natambatra anaty rafitra ao amin' ilay faritra ny hery rehetra nandray anjara tao, izany rafitra itambarana izany dia ny Opération Barkhane.

Ny Opération Serval dia nikendry ny hanohana ny miaramila maliana izay nikatsaka ny hanohitra ny fanafihana nataon' ny vondrona islamista mitam-piadiana maromaro izay nifehy an' i Azawad, izay faritra ao avaratra amin' ilay firenena. Ny tanjon' ity fidirana antsehara ity, araka ny nambaran'ny filoha frantsay François Hollande tamin' ny 15 Janoary 2013, dia ny hisakana ny fandrosoan' ny tafika jihadista mankany Bamako, hiarovana ny renivohitr' i Maly ary hanampy amin' ny famerenana ny tanin' ilay firenena manontolo.
Opération Barkhane

Ny ***Operation Barkhane*** dia hetsika ara-miaramila nataon' ny Tafika Frantsay tao Sahel sy Sahara, miaraka amin' ny fanampiana avy amin' ny tafika mpiara-dia maro, izay natao hiadiana amin' ireo vondrona jihadista salafista mitam-piadiana manerana ny faritra Sahel. Natomboka tamin' ny 1 Aogositra 2014 izany hetsika izany izay nisolo ny Opération Serval sy ny Opération Épervier.

Tafiditra ao anatin' ny paikadin' ny hery ara-tafika efa voatondro ao amin' ilay faritra izany, miaraka amin' ny firenena rehetra any amin' ilay faritra. Nanetsika miaramila an' arivony hanohitra ny vondrona jihadista maro mifandray amin' ny Al-Qaida na ny Fanjakana Islamika izany hetsika izany.

I  Emmanuel Macron, filohan' i Frantsa, dia nanambara tamin' ny 9 Nôvambra 2022 ny fiafaran' ilay hetsika.
Task Force Takuba

Ny **Task Force Takuba** dia hery ara-tafika miasa izay ahitana vondron-tafika manokana avy amin' ny firenena maromaro ao amin' ny Vondrona Eorôpeana. Mipetraka eo ambany fibaikoan' ny Frantsay izy io ary manampy ny tafika maliana amin' ny ady atao amin' ny fampihorohoroana ao Malỳ.

Amin' ny ankapobeny, ny hetsika ataon' ireo vondron-tafika ireo dia miara-miasa amin' ny mpiara-miombona antoka maro ao amin' ny G5 Sahel sy amin' ny *Mission multidimensionnelle intégrée des Nations unies pour la stabilisation au Mali* (na MINUSMA) ary amin' ny mpisehatra iraisam-pirenena hafa amin' ny ady mitam-piadiana ao Sahel izay mampifandona ny firenena ao amin' ilay faritra amin' ny vondrona mitam-piadiana maro, anisan' izany ny vondrona mpampihorohoro iraisam-pirenena.

Indreto ny firenena nandray anjara ao, ankoatry ny Vondrona Eorôpeana: Alemaina, Belzika, Danemarka, Estônia, Fanjakana Mitambatra, Frantsa, Grisia, Hôngria, Italia, Krôasia, Litoania, Nederlandy, Pôrtogaly, Romania, Soeda ary Tsekia. Indreto kosa ny firenena ao amin' ny G5 Sahel:  Borkina Fasô, Malỳ, Maoritania, Nizera ary Tsady.

Tamin' ny 30 Jona 2022 dia namarana ny iraka nataony tao Malỳ nandritra ny fisintonana ny tafika frantsay izay nandray anjara tamin' ny Opération Barkhane ny Task Force Takuba.
Andranomely Atsimo

I **Andranomely Atsimo** dia  firaisam-pokotany malagasy ao amin' ny fivondronan' Ankazobe, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo. Ny isam-poniny dia 6556 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.
Andranomisa

I **Andranomisa** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' Anjozorobe, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo. Ny isam-poniny dia 7692 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.
Vôlôfo (vahoaka)

Ny **Vôlôfo** na **Oôlôfo** dia vondrom-poko ao Afrika Andrefana, any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Senegalysy any Gambia ary any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Maoritania. Any Senegaly, ny Vôlôfo no vondrom-poko lehibe indrindra (39,7 %), raha vitsy anisa izy ireo any an-kafa. Miantso ny tenany ho Vôlôfo izy ireo ary miteny vôlôfo, fiteny ao amin' ny sampana atlantika andrefana amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley. Antsoina koa hoe **Jôlôfo**, **Iôlôfo**, **Valôfo**, **Ialôfo** ary **Ôlôfo** koa ny Vôlôfo.

Tsy mazava ny tantaran' izy ireo tany am-boalohany. Ny fitantarana voalohany indrindra momba ny Vôlôfo dia hita ao amin' ny firaketana an' i Alvise Cadamosto, ilay italiana mpandeha lavitra novatsian' ny Pôrtôgey vola tamin' ny taonjato faha-15, izay nanonona ireo lehibe vôlôfo islamika tsara orina izay nanana mpanolotsaina moeilmana. Ny Vôlôfo dia ao amin' ny Empira Vôlôfo tamin' ny Andro Antenatenany tao amin' ny faritr' i Senegambia.

Ny antsipirian' ny fomban-drazana ara-pivavahan' ny Vôlôfo talohan' ny silamo dia tsy fantatra, ary ny lovantsofina am-bava dia milaza fa mpanaraka ny finoana silamo hatramin' ny mpanjakan' i Jolof mpanorina. Na izany aza, ny porofo ara-tantara navelan' ny manam-pahaizana mozilmana sy ny mpivahiny eorôpeana dia milaza fa ny mpiady sy mpanapaka vôlôfo dia tsy niova ho mozilmana tamin' ny voalohany, na dia nanaiky sy niantehitra tamin' ny mpitondra fivavahana mozilmana ho mpanolotsaina sy mpitantana. Tamin' ny taonjato faha-18 sy taoriany, ny Vôlôfo dia nianjadian' ny jihady mahery setra tany Afrika Andrefana, izay niteraka tsy fitovian-kevitra anatiny momba ny finoana silamo teo amin' ny Vôlôfo. Tamin' ny taonjato faha-19, rehefa nanomboka ady tamin' ny fanjakana vôlôfo ny tafika frantsay mpanjanaka, dia nanohitra ny Frantsay ny vahoaka vôlôfo ary niova finoana ho silamo. Ny Vôlôfo amin' izao fotoana izao dia Mozilmana sofy indrindra ao amin' ny firahalahiana islamika Moridià (*Murīdiyyah*) sy Tijanià (*Tijaniyyah*).

Ny Vôlôfo dia niisa 7 676 940 maneran-tany, ka 7 192 000 tao Senegaly, 258 065 tao Gambia, 230 000 tao Maoritania, ary 60 000 tao Maly. Misy koa ny zanaka am-pielezana any Italia (125 000) sy Etazonia (95 000) sy any Frantsa (71 000) ary any Espaina (50 000).

Ny Vôlôfo, sahama amin' ny vondrom-poko afrikanina tandrefana hafa, dia nitazona rafi-piarahamonina misy ambaratonga henjana sy izay manambady ivelan' ny sarangam-poko misy azy, izay nahitana andriana, mpitondra fivavahana, kasta ary andevo. Nanakaiky ny mpitondra frantsay ny Vôlôfo, niditra tao amin' ny fitantanan-draharahan' ny mpanjanaka, ary nifehy ny kolontsaina sy ny toekaren' i Senegaly hatramin' ny nahazoan' ilay firenena ny fahaleovan-tenany tamin' i Frantsa tamin' ny 4 Avrily 1960.
Bhagavan

Ny teny hoe **Bhagavan** na **Bhagwan** na **Bhagavat** na **Bhagavant** dia anarana ao amin' ny fivavahana indiana ampiasaina hanondroana ny andriamanitra ivavahana. Ao amin' ny hindoisma dia ampiasaina hanondroana ny andriamanitra na ny *avatar*, indrindra ho an' i  Krishna sy i Vishnu amin' ny visnoisma, i Shiva amin' ny sivaisma ary i Durga na Adi Shakti amin' ny saktisma. Ao amin' ny jainisma ilay teny dia manondro ny Tirthankara ary amin' ny bodisma dia manondro ny Buddha (izay atao hoe Siddhartha Gautama). Amin' ny teny sanskrita izany dia atao hoe: भगवान् / *Bhagavān*; fa amin' ny teny paly kosa dia *Bhagavā*, izay indraindray adika hoe "Tompo" na "Andriamanitra".

Any amin' ny faritra maro any India sy Azia Atsimo, ny Bhagavan dia maneho ny atao hoe "Andriamanitra manerana izao rehetra izao" ho an' ny Hindo izay ara-panahy sy ara-pivavahana nefa tsy mivavaka amin' andriamanitra iray manokana.

Ao amin' ny literatioran-tsekoly *bhakti*, io teny io dia matetika ampiasaina hanondroana ny andriamanitra rehetra izay anolorana vavaka. Matetika dia andriamanitra iray manokana no Bhagavan anoloran' ny mpivavaka ny tenany. Ny karazany vavy amin' ny Bhagavān dia Bhagavati. Ho an' ny Hindo sasany, ny teny hoe Bhagavan dia hevitra fotsiny momba an' Andriamanitra tsy misy endrika, tsy lahy tsy vavy.

Ao amin' ny lahatsoratra paly sy sanskrita ao amin' ny bodisma dia ampiasaina hanondroana an' i Gautama Buddha io teny io, izay ilazana azy ho *Bhagavā* na *Bhagavān* (adika amin' ny hoe "Tompo" na "Ilay Voatahy"). Ny teny hoe *Bhagavan* dia hita ao amin' ny lahatsoratra teravada, mahaiana ary tantra.

Le terme *Bhagavān* n'apparaît pas dans les Vedas ni dans les Upanishads. Les anciens textes sanskrit utilisent le terme Brahman pour désigner l'âme suprême, la réalité absolue,. Le mot *Bhagavān* apparaît plus tardivement, on le trouve notamment dans la *Bhagavad Gita* et les *Puranas*.

Ny teny hoe *Bhagavān* dia tsy hita ao amin' ny *Veda* na ny *Upanishad*. Ny soratra sanskrita fahiny dia mampiasa ny teny hoe *Brahman* mba hanondroana ny fanahy faratampony. Ny teny hoe *Bhagavān* dia niseho taty aoriana, indrindra ao amin' ny *Bhagavad Gita* sy ny *Purana*.