open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dioscoreaceae

Ny ***Dioscoreaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony tokan-dravin-tsimoka, ao amin' ny filaharana Dioscoreales, manana karazana 715 eo ho eo mitsinjara amina vondron-karazana sivy. Io no fianakaviana misy ny ovy (karazana sasany azo hanina ao amin' ny *[[Dioscorea]]*). Ity zavamaniry ity dia matetika ampiasaina amin' ny fikarakarana ilay sakafo nentim-paharazana ao Afrika Andrefana atao hoe *fufu* na *foufou*.

## Vondron-karazana

Mizara ho vondron-karazana sivy ny *Dioscoreaceae*, dia ireto:

* ny *[[Dioscorea]]* Plum. ex L.

* ny *Stenomeris* Planch.

* ny *Tacca* J.R.Forst. & G.Forst.
* ny *Trichopus* Gaertn.

* ny *Borderea*
* ny *Epipetrum*
* ny *Rajania*
* ny *Stenomeris*

Ny vondron-karazana *Tamus* dia heverina ho tsy izy intsony nanomboka tamin' ny taona 2002. Ny karazany tao aminy dia nampidirina ao amin' ny vondron-karazana *Dioscorea*.

## Jereo koa

* *[[Dioscorea]]*

* Ovy

* Oviala

* Ovy famboly
**Fianakavian-javamaniry hafa:**

* *[[Acanthaceae]]*

* *[[Aizoaceae]]*
* *[[Annonaceae]]*
* *[[Apocynaceae]]*
* *[[Araceae]]*
* *[[Arecaceae]]*
* *[[Asparagaceae]]*

* *[[Asteraceae]],*

* *[[Brassicaceae]]*

* *[[Cannabaceae]]*
* *[[Celastraceae]]*
* *[[Compositae]]* na *[[Compositaceae]]*
* *[[Convolvulaceae]]*
* *[[Cucurbitaceae]]*
* *[[Cyperaceae]]*
* *[[Didiereaceae]]*
* *[[Dioscoreaceae]]*
* *[[Euphorbiaceae]]*

* *[[Fabaceae]]*

* *[[Juncaceae]]*

* *[[Malvaceae]],*
* *[[Mimosaceae]]*

* *[[Moraceae]],*

* *[[Nympheaceae]]*
* *[[Orchidaceae]]*
* *[[Pedaliaceae]]*
* *[[Poaceae]]* na *[[Poaceae|Gramineae]]*
* *[[Rhamnaceae]]*
* *[[Rosaceae]]*

* *[[Rutaceae]]*
* *[[Sapotaceae]]*

* *[[Solanaceae]],*

* *[[Typhaceae]]*
* *[[Ulmaceae]]*
Capsicum

Ny ***Capsicum*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*. Io no anarana iombonan' ny sakay isan-karazany sy ny sakaibe. Ity vondron-karazana ity dia misy karazana 40 ekena, amin' ny anaran-karazana efa ho 200 nofariparitana, teratany any Amerika avokoa izy rehetra, izay miseho amin' ny endrika ahitra na kirihitra. Ahitana indrindra ny *Capsicum frutescens* izay misy ova karazana araka ny tsirony (avy amin' ny malefaka ka hatramin' ny mafana be) ity vondron-karazana ity.

Ny *[[Capsicum annuum]]*, ny *[[Capsicum baccatum]]*, ny *[[Capsicum chinense]]*, ny *[[Capsicum frutescens]]* ary ny *[[Capsicum pubescens]]* no karazana sakay dimy manan-danja indrindra hany ambolena.

Samy manana ny endriny sy ny lokony ary ny habeny ny sakay. Ambolena na maniry hoazy ny sakay any Meksika, any Etazonia, any Amerika Atsimo, any Karaiba ny sakay, nefa niparitaka tay Afrika, tany India, tany Sina ary tany Azia Atsimo-Atsinanana.

## Karazana

Misy karazana maro ny *Capsicum*, ka ny dimy amin' ireo no ambolena betsaka: ny *[[Capsicum annuum]]*, ny *[[Capsicum baccatum]]*, ny *[[Capsicum chinense]]*, ny *[[Capsicum frutescens]]*, ary ny *[[Capsicum pubescens]]*.

* *[[Capsicum annuum]]* L.
* *[[Capsicum baccatum]]* L.
* *Capsicum benoistii* Hunz. ex Barboza
* *Capsicum buforum* Hunz.
* *Capsicum caatingae* Barboza & Agra
* *Capsicum caballeroi* M. Nee
* *Capsicum campylopodium* Sendtn.
* *Capsicum carassense* Barboza & Bianch.
* *Capsicum cardenasii* Heiser & P. G. Sm.
* *Capsicum ceratocalyx* M.Nee
* *Capsicum chacoense* Hunz.
* *[[Capsicum chinense]]* Jacq.
* *Capsicum coccineum* (Rusby) Hunz.
* *Capsicum cornutum* [es] (Hiern) Hunz.
* *Capsicum dimorphum* (Miers) Kuntze
* *Capsicum dusenii* Bitter
* *Capsicum eshbaughii* Barboza
* *Capsicum eximium* Hunz.
* *Capsicum flexuosum* Sendtn.
* *Capsicum friburgense* Bianch. & Barboza
* *[[Capsicum frutescens]]* L.
* *Capsicum galapagoense* Hunz.
* *Capsicum geminifolium* (Dammer) Hunz.
* *Capsicum havanense* Kunth
* *Capsicum hookerianum* (Miers) Kuntze
* *Capsicum hunzikerianum* Bianch. & Barboza
* *Capsicum lanceolatum* (Greenm.) C.V.Morton & Standl.
* *Capsicum leptopodum* (Dunal) Kuntze
* *Capsicum longidentatum* Agra & Barboza
* *Capsicum longifolium* Barboza & S. Leiva
* *Capsicum lycianthoides* Bitter
* *Capsicum minutiflorum* (Rusby) Hunz.
* *Capsicum mirabile* Mart. ex Sendtn.
* *Capsicum mositicum* Toledo ex Handro
* *Capsicum neei* Barboza & X. Reyes
* *Capsicum parvifolium* Sendtn.
* *Capsicum pereirae* Barboza & Bianch.
* *Capsicum piuranum* S. Leiva & Barboza
* *Capsicum praetermissum* Heiser & Smith
* *Capsicum pubescens* Ruiz & Pav.
* *Capsicum ramosissimum* Witasek
* *Capsicum recurvatum* Witasek
* *Capsicum regale* Barboza & Bohs
* *Capsicum rhomboideum* (Dunal) Kuntze
* *Capsicum schottianum* Sendtn.
* *Capsicum scolnikianum* Hunz.
* *Capsicum sinense* Jacq.
* *Capsicum spina-alba* (Dunal) Kuntze
* *Capsicum stramoniifolium* (Kunth) Standl.
* *Capsicum tovarii* Eshbaugh, P.G.Sm. & Nickrent
* *Capsicum villosum* Sendtn.

## Jereo koa

* *[[Solanaceae]]*

* Sakay (*Capsicum* *sp.*)

* Sakaibe (*Capsicum annuum*)
Capsicum annuum

Ny ***Capsicum annuum*** dia karazan-javamaniry roa ravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*, teratany any amin' ny faritra manomboka any Kôlômbia ka hatrany amin' ny faritra atsimo amin' i Etazonia. Amin' ny teny malagasy dia maro samihafa arakaraka ny fitenim-paritra na ny ovan-karazana ity zavamaniry ity: **pilipily** sy **pilopilo** ary **sakaibe**, arakaraka ny habeny. Azo anondroana ny *[[Capsicum frutescens]]* koa anefa ny hoe *pilipily* na *pilopilo*.

Ovan-karazana tsy tena mafana ao amin' ny *Capsicum annuum* ny sakaibe. Ny *Capsicum annuum* no karazana ao amin' ny vondron-karazana *[[Capsicum]]* be mpamboly  indrindra eran-tany, indrindra mba hahazoana voany, izay ampiasaina ho legioma na ho fanatsarana tsiron-tsakafo (ny sakaibe rehetra sy sakay maro), ary indraindray hatao haingo. Be kapsaisinôida, karôtenôida, haro fenôlika, ary vitaminina C sy A, ny voan' ity karazana ity, izay misy fampiharana indostrialy maro vinavinaina hanamboarana fanampin-tsakafo mametra ny fiabon' ny ôksizenia, mamono mikrôba sy viriosy, fanafody mampihena fanaintainana sy firehetana, iadiana amin' ny holatra, vokatra manatsara ny endrika ivelan' ny vatana.

## Ovan-karazana sy vondrona
Indreto ny ovan-karazana sy ny vondrona ao amin' ny *Capsicum annuum*:

* *C. annuum* var. *annuum*
* *C. annuum* var. *glabriusculum*
* *C. annuum* var. *grossum*
* *C. annuum* var. *longum*
* *C. annuum* var. *longum grossum*
* *C. annuum* var. *lycopersiciforme rubrum*
* *Capsicum annuum* var. *bola* (aka var. *ñora*)
* *Capsicum annuum* *'New Mexico Group*'

## Jereo koa

* *[[Capsicum]]*

* Sakay
Mandragora

Ny ***Mandragora*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]* (toy ny voatabia, ny ovy, ny paraky ary ny sakay). Telo hatram' ny dimy ny karazana ao amin' ilay vondron-karazana. Iray na roa amin'  ireo karazana ireo no hita manodidina an' i Mediteranea.

Misy karazana roa na telo hafa hita any atsinanana mankany Sina. Izy rehetra dia zavamaniry mihoatra ny roa taona, manana iaraka fakany lehibe sy ravina mivondrona boribory. Ny voniny tsirairay dia miendrika lakolosy, fotsy ka hatramin' ny voomparasy, misy voany mavo na volomboasary.

Tahaka ny vondron-karazana maro ao amin' ny *Solanaceae*, ny *Mandragora* dia misy alkalôida tena mahery izay mahatonga ireo zavamaniry ireo hisy poizina. Ny fakan' izy ireo manokana dia efa nampiasaina ela tamin' ny fitsaboana nentim-paharazana. Ny *Mandragora* dia tafiditra amin' ny fedrà sy finoanoam-poana maro.

## Karazana

Telo hatram' ny dimy ny karazana ao amin' ny vondron-karazana *Mandragora*.

* *Mandragora autumnalis*,
* *Mandragora caulescens*
* *Mandragora chinghaiensis*
* *Mandragora officinarum*

## Jereo koa

* *[[Solanaceae]]*
Cannabaceae

Ny ***Cannabaceae*** dia fianakavian-javamaniry kely, mamony, roa ravin-tsimoka ao amin' ny filaharana *[[Rosales]]*. Taloha, ny anarany koa dia nosoratana hoe *Cannabinaceae*, *Cannabidaceae*, na *Cannabiaceae*. Amin' izao fotoana izao, ity fianakaviana ity dia ahitana karazana 170 eo ho eo mitsinjara ao  amin' ny vondron-karazana 11, anisan' izany ny *[[Cannabis]]* (rongony) sy ny *Humulus* ary ny *Celtis*. Ny *Celtis* no vondron-karazana lehibe indrindra, misy karazana 100 eo ho eo. Ny mpikambana ao amin' ilay fianakaviana dia zavamaniry mitsangana na mianika, manana voniny tsy misy felambony sy voany maina misy vihim-boa iray. Ny *Cannabis* (rongony) sy *Humulus* no karazana manan-danja indrindra ara-toekarena.

Ankoatra ny fitovian' ny fiavian' izy ireo teo amin' ny evôlisiôna, dia vitsy ny toetra itovian' ny mpikambana ao amin' ilay fianakaviana; ny sasany dia hazo (ohatra: ny *Celtis*), ny hafa dia zavamaniry ahitra (oh: ny *Cannabis*).

## Karazana

Ny *Cannabaceae* dia ahitana ireto vondron-karazana manaraka ireto:

* *Aphananthe* Planch. (5 spp.)
* *[[Cannabis]]*  (3 spp.)
* *Celtis* L. (73–109 spp.)
* *Chaetachme* Planch. (1 sp.)
* *Gironniera* Gaudich. (6 spp.)
* *Humulus* L. (3 spp.)
* *Lozanella* Greenm. (2 spp.)
* *Parasponia* Miq. (5–10 spp.)
* *Pteroceltis* Maxim. (1 sp.)
* *Trema* Lour. (12–42 spp.)

## Jereo koa
**Fianakavian-javamaniry hafa:**

* *[[Acanthaceae]]*

* *[[Aizoaceae]]*
* *[[Annonaceae]]*
* *[[Apocynaceae]]*
* *[[Araceae]]*
* *[[Arecaceae]]*
* *[[Asparagaceae]]*

* *[[Asteraceae]],*

* *[[Brassicaceae]]*

* *[[Cannabaceae]]*
* *[[Celastraceae]]*
* *[[Compositae]]* na *[[Compositaceae]]*
* *[[Convolvulaceae]]*
* *[[Cucurbitaceae]]*
* *[[Cyperaceae]]*
* *[[Didiereaceae]]*
* *[[Dioscoreaceae]]*
* *[[Euphorbiaceae]]*

* *[[Fabaceae]]*

* *[[Juncaceae]]*

* *[[Malvaceae]],*
* *[[Mimosaceae]]*

* *[[Moraceae]],*

* *[[Nympheaceae]]*
* *[[Orchidaceae]]*
* *[[Pedaliaceae]]*
* *[[Poaceae]]* na *[[Poaceae|Gramineae]]*
* *[[Rhamnaceae]]*
* *[[Rosaceae]]*

* *[[Rutaceae]]*
* *[[Sapotaceae]]*

* *[[Solanaceae]],*

* *[[Typhaceae]]*
* *[[Ulmaceae]]*
Cannabis sativa

Ny ***Cannabis sativa*** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cannabaceae]]*. Zavamaniry ahitra maniry isan-taona izy io. Ity zavamaniry ity dia avy amin' ny faritra ekoatôrialy sy trôpikaly ary miavaka noho ny fahery mitombony. Ny famakafakana fototarazo natao tamin' ny taona 2018 dia ahafahana manavaka zana-karazana telo: 

* ny *Cannabis sativa* subsp. *sativa* izay ampiasaina amin' ny indostrialy;
* ny ''Cannabis sativa'' subsp. ''indica'' izay fantatra amin' ny fiantraikany amin' ny saina, ary 
* ny ''Cannabis sativa'' subsp. ''ruderalis''.

Anisan' ny zavamaniry tranainy indrindra novolena izy io. Nahazo alalana indray ny fitrandrahana azy amin' ny fambolena any amin' ny firenena maro, rehefa ambany dia ambany ny tetrahidrôkanabinôla (THC). Ity zavamaniry ity dia fantatra amin' ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana, indrindra ny fisian' ny kanabidiôla (CBD) betsaka. Amin' ny fepetra sasany, ny fivarotana ny vokatra azo avy aminy dia nahazo alalana ho an' ny fahasalamana.

Ny rongony dia nampiasaina tamin' ny sehatra isan-karazany, manomboka amin' ny tambavy sy zava-manitra amin' ny sakafo magrebina ka hatramin' ny fampiharana maro: fanamboarana lamba, fanorenana, kôsmetika, faneferam-peo sy faneferan-kafanana, menaka, tady, lafi-pandriana, fandrehitra, taratasy, sakafon' olombelona, ​​sakafom-biby, fandoro, akora ambatra amin' ny plastika, sns.

Izao ny anarany amin' ny teny malagasy: *ahibola, ahimanga, ahitsandriana, jea, jia, jiajia, mahogo, rongonilahy, rongony, soroma*.

## Jereo koa

* *[[Rongony|Cannabis]]*
* ''Cannabis'' ''indica''
* *[[Cannabis ruderalis]].*

## Loharano sy fanamarihana
Dioscorea alata

Ny ***Dioscorea alata*** dia karazana zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Dioscorea]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Dioscoreaceae]]*, anisan' ny zavamaniry atao hoe ovy, izay fihinam-bodiny. Zavamaniry vahy volena indrindra any Filipina sy any Azia Atsimo-Atsinanana izy io. Miloko volomparasy ny vodiny. Ity zavamaniry ity dia hita any Etazonia, any Amerika Atsimo ary any Sina izay iheverana azy ho zavamaniry manafika.

Ankoatry ny fiantsoana azy amin' ny teny malagasy hoe "ovy" fotsiny ihany, dia indreto koa ny anarana iantsoana azy hafa: **antibavimiavokanina**, **bemako**, **mavondro**, **ovibe**, **ovifantaka**, **ovifohy**, **oviharina**, **ovihary**, **ovikambarina**, **ovikambary**, **ovilava**, **ovimboay**, **ovimena**, **ovirona**, **ovisorokomby**, **ovitanty**, **ovivavy**, **sorokomby**.

## Jereo koa

* *[[Dioscorea]]*
* Ovy (dioscorea)
* Oviala
* Ovy famboly

## Loharano sy fanamarihana
Dioscorea bulbifera

Ny ***Dioscorea bulbifera*** dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Dioscoreaceae]]*. Ity zavamaniry mianika ity, teratany ao Afrika Atsinanana, dia mamokatra zavatra azo hanina mihantona eny ambony nefa tsy voany, toy ny vodin' ny ovy hafa. Niparitaka nanerana ny morontsiraka atsinanan' ny Ranomasimbe Indianina izy io, avy eo tany amin' ny faritra mafana izay nahatonga az y ho zavamaniry manafika. Atao hoe **hofika** izy io amin' ny teny malagasy. Ny ova karazany *Dioscorea bulbifera var. anthropophagorum* dia atao hoe **hofika**, **hofikary**, **hofitra**, **hovika**, **ofaka**, ary **ofikary**. Ireo anarana ireo anefa mety hia,tsoana ny karazana hafa.

Ny anarany ara-tsiansa sasany hafa dia:

* *Dioscorea hoffa* Cordem., 1895
* *Dioscorea lutea* Griseb., 1864
* *Dioscorea sativa* auct. non L., 1753, sensu Thunb., 1784

## Jereo koa
* *[[Dioscorea]]*
* Ovy (dioscorea)
* Oviala
* Ovy famboly

## Loharano sy fanamarihana
Cannabis ruderalis

Ny ***Cannabis ruderalis*** dia karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cannabaceae]]*. Karazana rongony (*[[Rongony|Cannabis]]*) izy io. Mbola iadian-kevitra ihany koa ny fanasokajiana azy, ary heverina ho zana-karazana izy io indraindray (***Cannabis sativa'' subsp. ''ruderalis***). Ity karazany ity dia kely noho ny karazana hafa, zara raha mitombo mihoatra ny 0,61 metatra  ny haavony

Ity zavamaniry ity dia maniry isan-taona, maniry hoazy, teratany any amin' ny faritra andrefana amin' i Eorazia (any Eorôpa Afovoany sy Atsinanana ary any Rosia.), dia alaina indrindra hahazoana tsiraka malambolambo sy mafy, izay kely ny singa mahadomalina ao aminy, tsy toa *[[Cannabis indica]]* sy ny ''Cannabis sativa''.

## Jereo koa

* *[[Rongony|Cannabis]]*

* ''Cannabis sativa''.
* *[[Cannabis indica]]*
Cannabis indica

Ny ***Cannabis. indica*** dia karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cannabaceae]]*, karazana rongony (*[[Rongony|Cannabis]]*), teratany any Azia Afovoany. Misy ny manampahaizana mihevitra azy io ho zana-karazan' ny *Cannabis sativa* (***Cannabis sativa'' subsp. ''indica***). Zavamaniry isan-taona izy io, izay avy any amin' ny faritra be tendrombohitra any amin' ny ftandavan-tendrombohitra Hindu Kush (Afganistana, Pakistana, avaratr' i India). Ity karazana ity dia mifanaraka tsara amin' ny toetanin-tanibe sy somary maina amin' ny faritra niaviany, izay misy rotsak' orana ambany sy fahavaratra tena mafana ary ririnina mangatsiaka.

Ity karazana ity dia fantatra amin' ny fitaboana, indrindra fa ny fahabetsaahan' ny fanabidiôla (CBD) ao aminy. Amin' ny fepetra sasany, indrindra any Frantsa (THC < 0,3 %), ny fivarotana ny vokatra azo avy aminy dia nahazo alalana raha ampiasaina ho an' ny fahasalamana rehefa voarara nandritra ny am-polony taona maro. Izy io dia volena be any Sina, any India, any Nepaly, any Tailandy, any Afganistana ary any Pakistana, ary koa any faritra atsimo sy andrefana amin' i Afrika.

Ireto ny anarany amin' ny teny malagasy: *ahitsandriana, angafo, beanjia, djamala, faneserena, jamala, katrina, manesetsa, maosy, mosy, rongonivavy*.

## Jereo koa

* *[[Rongony|Cannabis]]*
* *[[Cannabis sativa]]*
* *[[Cannabis ruderalis]].*

## Loharano sy fanamarihana
Asiperiza

Ny **asiperiza** dia karazana zavamaniry mamony isan-taona, ao amin' ny vondron-karazana *[[Asparagus]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Asparagaceae|Aspargaceae]]*, teratany any Eorazia. ***Asparagus officinalis*** ny anarany ara-tsiansa. Ambolena be dia be izy io mba hatao anana, ny zanany avy amin' ny taranjany (rizôma) no ampiasaina ho legioma lohataona.

## Jereo koa

* *[[Asparagaceae|Aspargaceae]]*

* *[[Asparagus]]*

* Karazana *[[Asparagus]]* fihinana sasany:
** *[[Asparagus densiflorus|Asparagus densiflorus*]]*
** *Asparagus officinalis*
** *[[Asparagus racemosus]]*
** *[[Asparagus acutifolius]]*
** *[[Asparagus cochinchinensis]]*
Hedera helix

Ny ***Hedera helix*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Araliaceae]]*. Izy io dia teratany any amin' ny ampahany be amin' i Eorôpa sy any amin' ny ampahany amin' i Azia Andrefana. Izy io dia vahy maitso ravina lalandava, mianka, maniry miondinkodina eny amin' ny vatan-kazo, amin' ny rindrina, amin' ny fefy, ao amin' ny zaridaina, amin' ny toerana maitso ary avy ivelan' ny faritra onenana sy amiasain' ny olombelona. Ny *Hedera helix* dia malaza amin' ny maha zavamaniry fanao haingo azy, ary lasa maniry tsara any ivelan' ny faritra niaviany.

## Jereo koa

* *[[Hedera]]*
Frank Farian

**Frank Farian**, (* 18 Jolay 1941 ho *Franz Reuther* tao Kirn, ; † 23 Janoary 2024 tany Miami) dia mpamokatra mozika alemà, mpamoron-kira ary mpihira. Iray amin'ireo mpamokatra mozika alemà nahomby indrindra izy ary nanangana vondrona toa an'i Boney M sy Milli Vanilli.

Namidy maherin'ny 800 tapitrisa maneran-tany ny vokatra nataony.
Boney M

**Boney M.** dia tarika disco novokarin'i Frank Farian izay nahazo fahombiazana iraisam-pirenena, indrindra tamin'ny taona 1970, niaraka tamin'ny hira toa an'i *Daddy Cool*, *Rivers of Babylon* ary *Ma Baker*. 
Boney M. dia namidy rakitsoratra maherin'ny 150 tapitrisa maneran-tany, anisan'izany ireo mpitovo maherin'ny 60 tapitrisa.

## Ireo mpikambana
* Liz Mitchell
* Marcia Barrett
* Maizie Williams
* Bobby Farrell († 2010)
* Reggie Tsiboe
Bobby Farrell

**Roberto Alfonso ''Bobby'' Farrell** (teraka: 6 Oktobra 1949 tao Sint Nicolaas, Aruba;maty: 30 Desambra 2010 tao Saint Petersburg, Rosia) dia mpandihy sy mpihira holandey izay nanjary fantatra tamin'ny 1975 ho mpikambana ao amin'ny tarika Boney M.

## Fiainana
Nipetraka tao amin’ny nosy Aruba niaviany i Farrell mandra-paha-15 taonany. Niasa tantsambo nandritra ny roa taona izy ary nanorim-ponenana tany Norvezy. Avy any izy dia nifindra tany Holandy, ary niasa ho disc jockey, ary nifindra tany Alemaina tatỳ aoriana. Tany Alemaina ihany koa dia niasa tamin'ny maha DJ izy, vao haingana tany Hannover.

Tamin'ny 1975, nokaramain'ny mpamokatra Frank Farian ho mpandihy ho an'ny tarika Boney M. izy ary nandray anjara tamin'ny fahombiazan'ny tarika tamin'ny choreografie dihy mihoa-pampana.

Tamin'ny Desambra 2010, hita faty tao amin'ny efitranony tao amin'ny hotely tao Saint-Petersburg i Farrell teo amin'ny faha-61 taonany nandritra ny fitetezam-paritra. Araka ny tatitry ny autopsie dia noho ny aretim-po no nahafaty azy.

Tafika: Boney M
Sint Nicolaas

**Sint Nicolaas** dia tanàna iray any atsimoatsinanan'ny nosy Aruba any Karaiba, izay an'ny Fanjakana .

Ny tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'ny nosy misy mponina 15.283 eo ho eo dia eo amin'ny 19 kilometatra atsimoatsinanan'ny renivohitra Oranjestad.

## Ny niavian'ny anarana
Nantsoina hoe Nicolas van der Biest (1808–1873) ilay toerana, izay nanana tany midadasika tao ary nikarakara fambolena.

## Indostria
Noho ny fahitana ny menaka manta be dia be ao amin'ny Ranomasin'i Maracaibo any avaratrandrefan'i Venezoela, dia nanangana orinasa mpanadio solika tao Aruba ny *American Oil Company* tamin'ny taona 1920. Naorina tao amin'ny kaominina Sint Nicolaas ilay trano ary nanomboka niasa tamin'ny 1924.
Eugène Cavaignac

**Louis Eugène Cavaignac**,fantatra ihany koa amin'ny hoe *General Cavaignac*, teraka ny 15 Oktobra 1802 (23 Vendémiaire Taona XI) tao Paris ary maty ny 28 Oktobra 1857 tao amin'ny lapan'i Ourne any Flée, dia jeneraly ary mpitondra fanjakana frantsay.

Komandin'ny Zouaves (1840-1845), Governoran'i Alzeria (1848) avy eo Filohan'ny Filankevitry ny Minisitra tompon'andraikitra amin'ny fahefana mpanatanteraka nandritra ny taona 1848, izy dia kandidà tamin'ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny 1848 saingy nodarohan'i Louis Napoléon Bonaparte.
Oranjestad

**Oranjestad** (ara-bakiteny hoe *Tanàna voasary*), renivohitra sy be mponina indrindra amin'ny faritra valo ao Aruba, no misy eo amin'ny morontsiraka atsimoandrefan'ny nosy.
Ny isam-poniny dia 28.658

Sokajy:Tanana ao Aruba
Antilia neerlandey

Ny **Antilia neerlandey** dia faritany nederlaney any ampitan-dranomasina, ara-jeografika ao amin'ny vondronosy Antilia Kely any Karaiba. Nanomboka tamin'ny 1948 ka hatramin'ny 1954 dia faritany mizaka tena izy ireo ary zanatany tamin'ny fifandimbiasan'ny fanjakana mpanjanaka holandey teo aloha. Miaraka amin'ny Lalàna momba ny Fanjakan'i  tamin'ny 1954, ny Antilles Holandy dia lasa firenena hafa ao anatin'ny Fanjakan'i Nederlandy, miaraka amin'i Nederlandy (Eoropeana) sy Sorinama (hatramin'ny 1975).

Aruba dia nandao an'i Antilia neerlandey tamin'ny faran'ny taona 1985 (ho firenena misaraka ao anatin'ilay Fanjakana). Tamin'ny 10 Oktobra 2010, noravana ny fikambanana ara-politikan'ny Antilles Holandy: Curaçao ary Sint Maarten ihany koa dia nahazo fizakan-tena feno tao amin'ny fanjakana, ny faritany sisa dia lasa Kaominina manokan'i Holandy noho ny fangatahan'izy ireo manokana.
Nederl
## Jeografia
Ny Antilia neerlandey tany am-boalohany dia nahitana nosy Karaiba enina misy mponina ary nosy kely tsy misy mponina izay manana velarantany 980 km². Ny nosy sisa tavela taorian'ny nialan'i Aruba tamin'ny 1986 dia manana velarantany 800 km². Raha ara-jeografika dia mizara ho vondrona roa izy ireo mihoatra ny 800 kilometatra miala:

*Ny Nosy ABC, nomena anarana araka ny litera voalohany, izay an'ny Nosy Leeward:
**Aruba (hatramin'ny 1985)
**Bonaire (miaraka amin'i Bonaire kely)
**Curaçao (miaraka amin'ny Curaçao kely)

Ny Nosy SSS, nomena anarana araka ny litera voalohany, izay an'ny Nosy Leeward:
**Saba (miaraka amin'ny Nosy Maitso / *Green island*)
**Sint Eustatius
**Sint Maarten
François Achille Bazaine

**François Achille Bazaine** dia jeeraly fratsay ny zom-pirenen'i  teraka ny 13 Febroary 1811  tao Versailles ary maty ny 23 Septambra 1888 tao Madrid (Espaina).

Niady tany Alzeria, tany Espaina, tany Krimea, tany Italia izy avy eo nibaiko ny tafika frantsay nandritra ny dia nankany Meksika. Napoleon III dia nanao azy ho Marshal an'i Frantsa ary loholona ao amin'ny Fanjakana Faharoa tamin'ny 1864 ho valisoa noho ny fitondrantenany. Izy no malaza indrindra amin'ny tsy fahombiazany amin'ny asany amin'ny maha-komandin'ny Tafik'i Rhine azy ary noho izany dia nandray anjara tamin'ny faharesen'ny Frantsay tamin'ny Ady Franco-Prussian tamin'ny 1870. Nentina teo anatrehan'ny fitsarana miaramila tamin'ny Septambra 1873 izy, ary voaheloka ho faty. Noho ny fangatahan'ny mpitsara izay vao nanameloka azy, ny Filohan'ny Repoblika Mac Mahon dia nanova ny saziny ho roapolo taona an-tranomaizina.

## Ady Franco-Prussian tamin'ny 1870
Tamin'ny 12 aogositra 1870, teo afovoan'ny ady, dia voatendry ho lehiben'ny komandin'ny Tafik'i Rhin i Bazaine, izay resy, niezaka nihemotra nankany Châlons-sur-Marne mba hanatevin-daharana ny tahiry sy hiatrika ny tafika alemà.

Na izany aza, rehefa nanana fahafahana nandrava andian-tafika fahavalo maromaro taorian'ny ady tao Mars-la-Tour tamin'ny 16 Aogositra, dia nanapa-kevitra izy, tamin'ny fahagagan'ny mpiasany, ny hanaisotra ny miaramilany 180.000 ho any Metz, ka namela ny tenany ho tapaka tany Free France ary noho izany dia tao amin'ny tahiriny. Roa andro taty aoriana, ny harivan'ny ady tao Saint-Privat, i Marshal Canrobert dia naniry mafy ary namerimberina nangataka fanampiana tamin'i Bazaine, saingy tsy nahazo izany. Ity farany, raha ny marina, dia tsy mihevitra an'i Saint-Privat ho ady lehibe ary mandà tsy handray anjara amin'ny miaramilany.

## Ny fiampangana famadihana sy ny fitsarana
Ny fihemorana an'i Bazaine raha ny marina dia nanafaka ny tafika alemà nanao fahirano izay nirohotra nankany Orléans mba hiatrika ny hetsika atsanganan'ny tafika repoblikana amin'izao fotoana izao. Ny vesatra ara-moraly amin'ny faharesena dia nomena an'i Bazaine avy eo. 

Manome ny heviny ny birao mpanadihady izay miteraka fananarana maro. Nangataka ny hitondrana azy eo anatrehan’ny fitsarana miaramila ilay olona voakasika. Voaheloka ho faty tamin'ny fanalam-baraka ara-tafika izy noho ny fahaleovantenany tany an-kalamanjana, nitsabo tamin'ny fahavalo ary nanolotra ny tanànan'i Metz.

Afaka nandositra izy ny alin’ny 9-10 aogositra 1874 ary nandositra nankany Espaina.
Padua

**Padua** (italiana *Padova*) dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Padua, ao . Eo amoron’ny Lohasahan’i Po, 30 km any andrefan’i Venezia no misy azy io ary misy mponina 207 502.
Horita

Ny **horita mahazatra** dia Molusca anisan'ny kilasy Cephalopoda. *Octopus vulgaris* ny anarany ara-tsiansa. Anisan' ny karazana horita be mpitia indrindra, ary iray amin'ireo manan-tsaina indrindra. Manomboka amin'ny Atlantika atsinanana izy io, manomboka amin'ny Ranomasina Mediteranea, ny Ranomasina Mainty ary ny morontsiraka atsimon'i Angletera, ka hatrany amin'ny morontsiraka atsimon'i Afrika Atsimo. Izy io koa dia hita any amin'ny Açores, ny Nosy Canarias ary ny Nosy Kapvera.

## Jereo koa

* Angisy
Lana Del Rey

**Lana Del Rey** dia mpihira sy mpamoron-kira mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 21 Jona 1895 tao New York.

Namoaka rakikira studio 10 izy, tamin'ny 2025.

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Tranonkala Ofisialy: https://www.lanadelrey.com/
Cyril Ramaphosa

**Matamela Cyril Ramaphosa** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i , teraka ny 17 Novambra 1952 tao Johannesburg.

Nanomboka tamin'ny Mey 2014 ka hatramin'ny Febroary 2018 izy no filoha lefitry ny Afrika Atsimo teo ambany fitarihan'i Jacob Zuma, ary nanomboka tamin'ny Desambra 2017 izy no Filohan'ny ANC.

Ramaphosa no filohan'ny Repoblikan'i Afrika Atsimo nanomboka tamin'ny Febroary 2018.

Miaraka amin'ny harena 450 tapitrisa dolara amerikana, izy dia heverina ho|faharoa ambin'ny folo Afrikana Tatsimo mpanankarena indrindra (tamin'ny 2015).

## Filhoham-pirenena ny Afrika Atsimo
Fitaovam-pananahana

Ny **fitaovam-pananahana** na **rafi-pananahana** na **taovam-pananahana** ao amin' ny zavamananaina iray, dia rafitra biôlôjika voaforon' ny taova rehetra izay mandray anjara amin' ny fananahana. Ao amin' ny zavamamanaina manana taovam-pananahana dia toetra ara-pananahana voalohany ny taovam-pananahana.

Manatanteraka farafaharatsiny ny asan' ny famokarana selam-pananahana antsoina hoe gameta sy ny asan' ny fadonahana ny taova ao amin' ny rafi-pananahana. Ao amin' ny biby manana hazondamosina (na *[[Biby manana hazondamosina|Vertebrata]]*) ia manampy izany ny fitondrana vohoka sy ny fiterahana (na fahaterahana).

Ao amin' ny biby, ny rafi-pananahana dia mifototra amin' ny gônada, izay fihary mamokatra gameta: fihary atodinaina ho an' ny vavy ary ny atodinakanga na vihy ho an' ny lahy. Taovam-pananahan' ny zavamaniry mamony (*[[Angiospermae]]*) ny voniny.

## Jereo koa

* Sela

* Tambatsela
* Taova
* Fitaovana (biôlôjia)
* Zavamananaina
* Taovam-pananahan' ny vehivavy
* Taovam-pananahan' ny lehilahy
Toni Breidinger

**Antoinette Marie "Toni" Breidinger** dia injeniera teraka ny 14 Jolay 1999.
## Jereo koa
* Biôgrafia
* NASCAR

## Loharano sy fanamarihana

### Rohy ivelany
*
Laisoa

Ny **laisoa** (*Brassica olearacea*) amin'ny endriny tsy voavoly, dia zavamaniry ao amin'ny fianakaviana *[[Brassicaceae]]*. Avy amin'ny karazan-javamaniry mitovitovy amin'izany any amin'ny faritra atsinanan'i Mediteranea ny karazana, izay azo inoana fa nambolena voalohany.
Lehilahy

Ny **lehilahy** dia olon-dehibe lahy. Alohan' ny haha olon-dehibe, ny zaza na ny vanto-jaza lahy dia antsoina hoe zazalahy. Ny fanavahana ny lahy sy vavy amin' ny zazalahy dia fehezin' ny fototarazo SRY ao amin' ny krômôzôma Y. Mandritra ny fahamaotiana, ny hômônina izay manentana ny famokarana andrôzenoina dia miteraka toetra ara-pananahana faharoa izay miteraka fahasamihafana bebe kokoa eo amin' ny lahy sy ny vavy.

Anisan' izany ny ozatra lehibe kokoa, ny haavo, ny fitomboan' ny volo amin' ny tarehy ary ny fatran-tavy ambany ao amin' ny tenany. 

## Ny toetoetrany

### Rafi-pananahana
Ny anatômian' ny lahy dia miavaka amin' ny anatômian' ny vavy amin' ny alalan' ny rafi-pananahana lahy, izay ahitana ny bonga na atodinakanga, ny fantson-tsirinaina lahy, ny prôstaty, ny epididimo, ary ny filahiana. Ny toetra ara-pananahana faharoa dia ny valahana sy valahana tery kokoa, ary ny nono sy lohanono kely kokoa.

### karazana asa matetika ataony
Nandritra ny tantaran' ny olombelona, ​​ny andraikitra nentim-paharazana eo amin'  ny lahy sy ny vavy dia matetika namaritra ny asa sy ny zavatra azon' ny lehilahy atao. Matetika ny lehilahy no voatendry hanao miaramila na voatendry ho amin' ny asa izay manana taham-pahafatesana be. Ao koa ny fikojakokjana fiarakodia, fikirakirana ny informatika, mpamonjy voina, mpandrafitra, dokotera mpandidy, mpamily masinina, ....

### toetra ara-nofo
Matetika, ny lehilahy dia somary lehibe, nofosina kokoa raha oharina amin'ny vehivavy.

Maro ny fampianarana ara-pivavahana mametraka fitsipika ho an’ ny lehilahy, toy ny famorana ara-pivavahana. Ny lehilahy dia aseho be loatra amin' ny maha mpanao heloka bevava sy iharan' ny herisetra.

## loharano
Fananahana

Ny **fananahana** dia dingana biôlôjika izay mamela ny famokarana zavamananaina vaovao amin' ny karazana iray avy amin' izay efa misy taloha tamin' io karazana io. Ankoatry ny fisakafoanana dia anisan' ny anjara asa lehibe iraisan' ny zavamananaina rehetra izany, izay miantoka ny fitohizan' ny karazana izay ho lany tamingana taha tsy misy fananahana.

Mety hiaraka amin' ny fanaparitahana eny amin' ny habaka ny fananahana. Izany dia ahafahan' ny zavamananaina manjanaka toerana vaovao sy mampitombo ny fahafahan'  ny taranaka hitohy.

Ho an' ny mpanoratra sasany dia tokony hatokana ho an' ny fananahana andraisan' ny fitaovam-pananahana anjara ihany ny teny hoe "fananahana". Na izany aza, ao amin' ny literatiora, dia mahafaoka amin' ny ankapobeny ny fananahana misy fandraisana anjaran' ny fitaovam-pananahana sy ny fananahana tsy misy an' izany io teny io.

Ny fananahana, izay heverina ho fantatra tsara eo amin' ny zavamananaina, dia mampametraka fanontaniana maro momba ny evôlisiôna. Miovaova tokoa ny fahatetehan' ny fananahana misy fandraisana anjaran' ny fitaovam-pananahana sy ny tsy misy an' izany arakaraka ny karazana. Ny biôlôjista, raha ny marina, dia mahita fitohizana eo amin' ny fananahana andraisan' ny fitaovam-pananahana anjara sy ny tsy misy an' izany, izay ahitana ny fomba fananahana isan-karazany eo anelanelany rehetra.

Misy ny fiovaovana arakaraka ny toe-javatra, ny zavamananaina tsirairay, ​​​​ny vondron-javamananaina amin' ny toerana iray ary ny karazana (biby, zavamaniry, holatra, bakteria sns), dia misy ny "saram-pananahana", toy ny loharanon-tsakafo sy angovo, izay atokan' ny zavamananaina tsirairay na ny karazana ho an' ny fananahana. Ireo sara ireo dia toa mitana anjara toerana lehibe amin' ny fizotry ny fifantenana voajanahary, izay azo anaovana fanadihadiana amin' ny fampiasana môdely mampitaha ny sarany amin' ny tombony.

Amin' ny tranga sasany dia maty ny zavamananaina efa lehibe rehefa avy namokatra atody be dia be ho tombontsoan' ny taranany (ohatra, ny trondro salmôna aorian' ny fanatodizana). Amin' ny tranga hafa dia mamokatra zanany vitsy ny biby mampinono be vatana, saingy manokana angovo be dia be amin' ny fitaizana sy fiarovana azy ireo, farafaharatsiny eo amin' ny fiandohan' ny fiainan' ireo zanany ireo.
Partido Liberal

Ny **Antoko Liberaly (PL)** (portogey:*Partido Liberal*), fantatra teo aloha amin'ny anarana hoe *Antoko Repoblika (PR)*, dia antoko politika breziliana manana endrika liberaly-conservative, mifanitsy amin'ny ankavanana (miaraka amin'ny antoko afovoany-kavanana) voasoratra ofisialy tamin'ny 2006.

Amin'izao fotoana izao, ny antoko dia manana solombavambahoaka federaly be indrindra ary mitana ny laharana faharoa lehibe indrindra ao amin'ny Kongresy Nasionaly.

*Mpikambana fantatra: Jair Bolsonaro, filohan'i  teo aloha (2019-2023).
Tarcísio de Freitas

**Tarcísio Gomes de Freitas** dia miaramila, injeniera, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 19 Jiona 1975 tao .

Izy no governora faha-64 ao amin'ny fanjakan'i  nanomboka tamin'ny 2023. Izy no minisitry ny fotodrafitrasa tao amin'ny governemanta Jair Bolsonaro.

Ary mpikambana ao amin'ny antoko Republicanos.
Mimosaceae

Ny ***Mimosaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony, ao amin' ny filaharana Fabales. Hazo na hazobotry maniry aty amin' ny faritra mafana izy ireo. Ny fanasokajiana mifototra amin' ny famakafakana filôjenetika amin' izao fotoana izao dia nahatonga ity fianakaviana ity ho lany andro. Ny vondron-karazana ao aminy dia mitovy amin' ny an' ny zana-pianakaviana *[[Mimosoideae]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, indrindra ny vondron-karazana *[[Acacia]]* izay ahitana ny ankamaroan' ny karazana ao aminy.
Moraceae

Ny ***Moraceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony, ao amin' ny filaharana Rosales, izay ahitana karazana efa ho 1&nbsp;400 eo ho eo mitsinjara amin' ny vondron-karazana 40 eo ho eo.

Ny vondron-karazana roa ao amin' ity fianakaviana ity no manana karazany betsaka indrindra dia ny *[[Ficus]]* sy ny *[[Dorstenia]]*. Anisan' ny malaza indrindra ny *[[Ficus carica]]* (aviavimbazaha), ny *[[Ficus benghalensis]]* (fihamy), ny (*[[Morus alba]]* (''hazondandy'') izay hanin' ny bibindandy, ny *[[Broussonetia papyrifera]]*, ny *[[Ampalibe|Artocarpus heterophyllus]]* (ampalibe), *[[Artocarpus altilis]]* (firapay) ary ny *[[Maclura pomifera]]*.

## Vondron-karazana

Ireto ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana *Moraceae* araka ny *[[World Flora Online]]* (WFO) (26 Janoary 2022): 

* *Antiaris* Lesch.
* *Antiaropsis* K. Schum.
* *[[Artocarpus]]* J.R. Forst. & G. Forst.
* *Bagassa* Aubl.
* *Batocarpus* H. Karst.
* *Bleekrodea* Blume
* *Bosqueiopsis* De Wild. & T. Durand
* *Brosimum* Sw.
* *[[Broussonetia]]* L'Hér. ex Vent.
* *Calaunia*
* *Castilla* Cerv.
* *Clarisia* Ruiz & Pav.
* *[[Dorstenia]]* L.
* *Fatoua* Gaudich.
* *[[Ficus]]* L.
* *Helianthostylis* Baill.
* *Helicostylis* Trécul
* *Hullettia* King ex Hook. f.
* *[[Maclura]]* Nutt.
* *Malaisia* Blanco
* *Maquira* Aubl.
* *Mesogyne* Engl.
* *Milicia* Sim
* *[[Morus]]* L.
* *Naucleopsis* Miq.
* *Perebea* Aubl.
* *Poulsenia* Eggers
* *Pseudolmedia* Trécul
* *Pseudomorus* Bureau
* *Scyphosyce* Baill.
* *Sorocea* A. St.-Hil.
* *Streblus* Lour.
* *Toxylon* Raf.
* *[[Treculia]]* Decne. ex Trécul
* *Trilepisium* Thouars
* *Trophis* P. Browne
* *Trymatococcus* Poepp. & Endl.
* *Utsetela* Pellegr.
* *Vanieria*
Nympheaceae

Ny ***Nymphaeaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony, ao amin' ny filaharana Nymphaeales. Ahitra miaina anaty rano sady manana rizôma izy ireo ary hita any amin' ny faritra manana toetany antonony sy toetany mafana eran' izao tontolo izao.

Ity fianakaviana ity dia misy karazana fantatra 70 eo ho eo, izay mitsinjara amin' ny vondron-karazana 5. Ny *Nymphaeaceae*  dia manorina ny fakany amin' ny tany anaty rano, manana ravina sy vony mitsingevana na miakatra eny ambonin' ny rano. Ny raviny dia somary vory (miendrika atody)ary miendrika fo ao amin' ny vondron-karazana *[[Barclaya]]*. Ny ravina ao amin' ny *[[Nymphaea]]* sy ny *[[Nuphar]]* dia boribory, sady misy dimbana mitanamasoandro, fa boribory tsara ao amin' ny *[[Victoria]]* sy ny *[[Euryale]]*.

## Vondron-karazana

Dimy fotsiny ny vondron-karazana ao amin' ny fianakavian-javamaniry *Nymphaeaceae*, dia ireto:

* *[[Barclaya]]*
* *[[Euryale]]*
* *[[Nuphar]]*
* *[[Nymphaea]]*
* *[[Victoria (zavamaniry)|Victoria]]*
Tatamokirana

Ny **tatamokirana** (*Nymphaea lotus*), na **lisy ejiptana**, dia zavamaniry mamony ao amin'ny fianakaviana *[[Nymphaeaceae]]*. Maniry any amin’ny faritra samihafa any Afrika Atsinanana sy Azia Atsimo izy io. Ny tatamokirana dia noheverina fa karazana relijiozy tsy fahita firy any amin'ny rano mafana any Eoropa.
Ampalibe

Ny **ampalibe** dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana *[[Moraceae]]*. ***Artocarpus heterophyllus*** ny anarany ara-tsiansa. 

Ny ampalibe no zavamaniry manana voany lehibe indrindra, mety mahatratra 55 kilao ny lanjany, 90 sm ny halavany, ary 50 sm ny savaivony. Mamoa voa 200 eo ho eo isan-taona ny hazo iray, ka mahatratra 500 eo ho eo isan-taona ny hazo antitra. Voankazo maromaro misy vihiny an-jatony ka hatramin' ny anarivony ny ampalibe, ary ny nofon' ny voany manta dia hanin' ny olona.

Maniry tsara amin' ny faritra iva trôpikaly ny ampalibe ary ambolena be dia be manerana ny faritra mafana eran' izao tontolo izao, indrindra fa any Azia Atsimo ka hatrany Azia Atsimo Atsinanana sy Ôseania.

## Jereo koa

* *[[Artocarpus]]*
Pedaliaceae

Ny ***Pedaliaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony, ao amin' ny filaharana Lamiales. Ity fianakaviana ity dia ahitana ny voamaho na atsingeny (*Sesamum indicum*).

Izy io dia ahitana vondron-karazana 13 sy karazana 70 eo ho eo. Vondron-karazana valo no teratany aty Afrika ary ny vondron-karazana iray, ny farehitra (*[[Uncarina]]*), dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara. Ny vondron-karazana efatra (*[[Sesamum]]*, *[[Josephinia]]*, *[[Pedalium]]* ary *[[Dicerocaryum]]*) dia teratany ao Afrika indrindra nefa misy faritra any atsinanana ihany koa (anisan' izany i Madagasikara, India, Srilanka, ny Vondro-nosy Maley ary ny faritra avaratra amin' i Aostralia).

Ity fianakaviana ity dia manana fomba samihafa fiparitahan' ny vihy sy ny voa izay miovava arakaraka ny karazana. Anisan' izany ny fanaparitahana ny voa na ny vihim-boa misy toa volon-tsora entin' ny tongotry ny biby (ao amin' ny *Dicerocaryum*, ny *[[Harpagophytum]]* ary ny *Josephinia*) na entin' ny volon' ny biby mandalo (*[[Uncarina]]*), ny voa toa manana elatra entin' ny rivotra (*[[Holubia]]* sy *[[Pterodiscus]]*), na ny fiparitahan' ny vihim-boa misy elatra aza (*[[Sesamothamnus]]* sy *[[Sesamum]]*) na amin' ny alalan' ny fitsipazana amin' ny rivotra (*[[Ceratotheca]]* sy *[[Rogeria]]*). Ny fitsipazana amin' ny rivotra dia miseho rehefa misokatra eo an-tampony ny voa nefa mijanona eo amin' ilay zavamaniry, avy eo rehefa mihetsika mahery ny taho, dia lasa tsikelikely ny vihy.

## Vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana:
* *[[Ceratotheca]]*
* *Dewinteria*
* *Dicerocaryum*
* *[[Harpagophytum]]*
* *[[Holubia]]*
* *[[Josephinia]]*
* *Linariopsis*
* *Pedaliodiscus*
* *Pedalium*
* *[[Pterodiscus]]*
* *[[Rogeria]]*
* *[[Sesamothamnus]]*
* *[[Sesamum]]*
* *[[Uncarina]]*
Aizoaceae

Ny ***Aizoaceae***, antsoina taloha hoe ***Ficoidaceae***, dia fianakavian-javamaniry mamony roa ravintsimoka ao amin' ny filaharana Caryophyllales. Ny toerana maina any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika no ahitana azy io. Araka ny filazan' i Watson & Dallwitz, dia ahitana karazana maherin' ny 1&nbsp;000 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 100 mahery ity fianakaviana ity.

## Vondron-karazana
Indreto ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana *Aizoaceae* araka ny *[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]* (30 avr. 2010):

* *Acrodon* N.E.Br.
* *Acrosanthes* Eckl. & Zeyh.
* *Aethephyllum* N.E.Br.
* *Aizoanthemum* Dinter ex Friedrich
* *Aizoon* L.
* *Amphibolia* L.Bolus ex A.G.J.Herre
* *Antegibbaeum* Schwantes ex C.Weber
* *Antimima* N.E.Br.
* *Apatesia* N.E.Br.
* *Aptenia* N.E.Br.
* *Aridaria* N.E.Br.
* *Aspazoma* N.E.Br.
* *Astridia* Dinter
* *Bijlia* N.E.Br.
* *Braunsia* Schwantes
* *Brownanthus* Schwantes
* *Carpanthea* N.E.Br.
* *Carpobrotus* N.E.Br.
* *Carruanthus* (Schwantes) Schwantes
* *Caryotophora* Leistn.
* *Caulipsolon* Klak
* *Cephalophyllum* (Haw.) N.E.Br.
* *Cerochlamys* N.E.Br.
* *Cleretum* N.E.Br.
* *Conicosia* N.E.Br.
* *Conophytum* N.E.Br.
* *Corbichonia* Scop.
* *Corpuscularia* Schwantes
* *Cylindrophyllum* Schwantes
* *Cypselea* Turpin
* *Dactylopsis* N.E.Br.
* *Delosperma* N.E.Br.
* *Dicrocaulon* N.E.Br.
* *Dinteranthus* Schwantes
* *Diplosoma* Schwantes
* *Disphyma* N.E.Br.
* *Dorotheanthus* Schwantes
* *Dracophilus* Dinter & Schwantes
* *Drosanthemum* Schwantes
* *Eberlanzia* Schwantes
* *Enarganthe* N.E.Br.
* *Erepsia* N.E.Br.
* *Esterhuysenia* L.Bolus
* *Faucaria* Schwantes
* *Fenestraria* N.E.Br.
* *Galenia* L.
* *Gibbaeum* Haw. ex N.Br.
* *Glottiphyllum* Haw. ex N.Br.
* *Gunniopsis* Pax
* *Hallianthus* H.E.K.Hartmann
* *Hammeria* Burgoyne
* *Hymenogyne* Haw.
* *Hypertelis* E.Mey ex Fenzl
* *Jacobsenia* L.Bolus & Schwantes
* *Jordaaniella* H.E.K.Hartmann
* *Juttadinteria* Schwantes
* *Lampranthus* N.E.Br.
* *Leipoldtia* L.Bolus
* *Lithops* N.E.Br.
* *Machairophyllum* Schwantes
* *Malephora* N.E.Br.
* *Mesembryanthemum* L.
* *Meyerophytum* Schwantes
* *Monilaria* (Schwantes) Schwantes
* *Mossia* N.E.Br.
* *Namaquanthus* L.Bolus
* *Namibia* (Schwantes) Schwantes
* *Nelia* Schwantes
* *Neohenricia* L.Bolus
* *Octopoma* N.E.Br.
* *Odontophorus* N.E.Br.
* *Orthopterum* L.Bolus
* *Oscularia* Schwantes
* *Peersia* L.Bolus
* *Phyllobolus* N.E.Br
* *Pleiospilos* N.E.Br.
* *Plinthus* Fenzl
* *Polymita* N.E.Br.
* *Prenia* N.E.Br.
* *Psilocaulon* N.E.Br.
* *Rhinephyllum* N.E.Br.
* *Ruschia* Schwantes
* *Saphesia* N.E.Br.
* *Sceletium* N.E.Br.
* *Schlechteranthus* Schwantes
* *Scopelogena* L.Bolus
* *[[Sesuvium]]* L.
* *Skiatophytum* L.Bolus
* *Smicrostigma* N.E.Br.
* *Stoeberia* Dinter & Schwantes
* *Synaptophyllum* N.E.Br.
* *Tetragonia* L.
* *Titanopsis* Schwantes
* *Trianthema* L.
* *Tribulocarpus* S.Moore
* *Trichodiadema* Schwantes
* *Vanzijlia* L.Bolus
* *Vlokia* S.A.Hammer
* *Wooleya* L.Bolus
* *Zaleya* Burm.f.
* *Zeuktophyllum* N.E.Br.

## Jereo koa
* *[[Portulaca]]*
Ulmaceae

Ny ***Ulmaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony, dikôtiledôna, ao amin' ny filaharana Rosales. Ahitana karazany 45 hatramin' ny 200 eo ho eo mitsinjara amin' ny vondron-karazana 7 hatramin' ny 15 izy io. Hazo na hazobotry izy ireo, miparitaka be any amin' ny faritra manana toetany antonony sy amin' ny faritra manana toetany trôpikaly.

Namboarina indraindray ity fianakaviana ity mba hampidirana ny *[[Celtis]]* sy ny namany nefa manondro ny fanadihadiana nataon' ny Angiosperm Phylogeny Group  fa apetraka ao amin' ny fianakaviana *[[Cannabaceae]]* ireo karazana ireo. Misy fanasokajiana mampiditra ny vondron-karazana *Ampelocera* ao aminy.

## Vondron-karazana

* *Ampelocera* Klotzsch 1847 (12 spp.)
* *Hemiptelea* Planch. 1872 (1 sp.)
* *Holoptelea* Planch. 1848 (1 sp.)
* *Phyllostylon* Benth. 1880 (2 spp.)
* *Planera* J.F.Gmel. 1791 (1 sp.)
* *Ulmus* L. 1753 (40 spp.)
* *Zelkova* Spach 1841 (6 spp.)
SpVgg Greuther Fürth

Ny **Spielvereinigung Greuther Fürth**, nohafohezina **SpVgg Greuther Fürth**, hatramin'ny Jona 1996: **Spielvereinigung Fürth** (**SpVgg Fürth**), dia klioba ara-panatanjahantena avy any Fürth, izay fantatra manerana ny firenena indrindra amin'ny departemantan'ny baolina kitra. 

Ny fahombiazana lehibe indrindra teo amin'ny tantaran'ny klioba dia ny anaram-boninahitra tompon-daka alemà telo tamin'ny 1914, 1926 ary 1929 tamin'ny maha SpVgg Fürth.

Ny klioba dia milalao ao amin'ny 2.Bundesliga.

Tanàna: Fürth ()

## Jereo koa
*Bundesliga
*Bundesliga faha-2

## Rohy ivelany
Durioneae

Ny ***Durioneae*** dia fokon-javamaniry ao anatin' ny zana-pianakaviana *Helicteroideae* ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Malvaceae]]* s.l. Ity foko ity dia ahitana vondron-karazana dimy farafahakeliny, anisan' izany ny *Durio*, karazana filamatra.

## Vondron-karazana

* *Boschia*
* *Coelostegia*
* *Cullenia*
* *Durio*
* *Kostermansia*
* *Neesia*
Bombacaceae

Ny ***Bombacaceae*** dia fianakavian' ny hazo trôpikaly, betsaka any Amerika Atsimo. Ahitana karazana miavaka sasany ity fianakaviana ity. Miavaka amin' ny fananany vatana matevina na mivohitra, izay ahafahan' izy ireo mitahiry rano betsaka, ary koa amin' ny tampony mahavariana, mivelatra sady somary fisaka, ny santionany maro. Miangona eo amin' ny tendron-drantsana matevina ny raviny. Lehibe sy manaitra ny voniny misy felany dimy sy lahimbony maro, amin' ny ankapobeny. Misy volo madinika ny hodi-boany, izay indraindray misy elatra. Ahitana karazana 180 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 30 ny *Bombacaceae*.

Fantatra hatry ny ela ho fianakavian-javamaniry mamony na *[[Angiospermae]]* ny *Bombacaceae*. Nifototra tamin' ny vondron-karazana filamatra *Bombax* ny anaran' ny fianakaviana. Toy ny amin' ny anarana bôtanika dia miovaova arakaraka ny fomba fijery taksônômika ny famaritana sy ny satan' ny taksôna maro, ary amin' izao fotoana izao dia nisy ny famindrana ny ampahany be amin' ny fianakaviana *Bombacaceae* taloha ho any amin' ny zana-pianakaviana *[[Bombacoideae]]* ao anatin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]*, ao amin' ny filaharana Malvales.

Nafindra any amin' ny taksôna hafa ny sisa amin' ilay fianakaviana, indrindra any amin' ny fianakaviana vaovao *[[Durioneae|Durionaceae]]*. Na inona na inona toe-javatra misy amin' izao fotoana izao dia maro amin' ny karazana tany am-boalohany tao amin' ny *Bombacaceae* no manan-danja ara-tontolo iainana, ara-tantara, ara-kolontsaina ary ara-toekarena, toy ny *Ochroma*, ny *Bombax ceiba*, ny *[[Adansonia]]* ary ny *Durio*.

## Vondron-karazana
Ny *Bombacaceae* dia ahitana karazana 180 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 30.

* *[[Adansonia]]* L.
* *Aguiaria* Ducke
* *Bernoullia* Oliv.
* *Bombax* L.
* *Catostemma* Benth.
* *Cavanillesia* Ruiz & Pav.
* *Ceiba* Mill.
* *Chiranthodendron* Larreat.
* *Eriotheca* Schott & Endl.
* *Fremontodendron* Coville
* *Gyranthera* Pittier
* *Huberodendron* Ducke
* *Matisia* Bonpl.
* *Neobuchia* Urb.
* *Ochroma* Sw.
* *Pachira* Aubl.
* *Patinoa* Cuatrec.
* *Pentaplaris* L.O.Williams & Standl.
* *Phragmotheca* Cuatrec.
* *Pseudobombax* Dugand
* *Quararibea* Aubl.
* *Scleronema* Benth.
* *Septotheca* Ulbr.
* *Spirotheca* Ulbr.
Dioscorea bemandry

Ny ***Dioscorea bemandry*** dia karazana oviala, zavamaniry tokan-dravintsimoka, mianika sy misy vodiny, nofaritan' i Henri Lucien Jumelle sy i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie. Ny *Dioscorea bemandry* dia anisan' ny vondron-karazana *[[Dioscorea]]* sy ny fianakaviana *[[Dioscoreaceae]]*. Tsy misy ny zana-karazana voatanisa ao amin' ny *Catalogue of Life*. Tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara ity zavamaniry ity, ary ataon' ny olona sakafo ny vodiny, any amin' ny faritra misy ala any atsimo-andrefana.

## Toerana aniriany sy fampiasana azy

### Toerana aniriany
Maniry any amin' ny faritra maina sy be vato any atsimo andrefan' i Madagasikara izy io, ary matetika any amin' ny toerana sarotra idirana. Zavamaniry mianika izy, sady mampiavaka ny faritry ny ala maina na alan-tsilo, izay mihodidina ny kirihitra na ny hazo madinika. Tandindomin-doza ny toerana aniriany voajanahary noho ny fandripahana ala sy ny fanangonana azy tafahoatra.

### Fampiasana azy
Mamokatra vodiny any ambanin' ny tany, izay azo ampiasaina ho sakafo, ity ovy ity. Any amin' ny faritra sasany dia sakafo nentim-paharazana ny vodiny, izay hanina indrindra amin' ny fotoanan' ny tsy fahampian-tsakafo. Mety mitaky fanomanana manokana (toy ny fandrahoana na fandlmana ela) ity ovy ity mba hanesorana ny zavatra mangidy na misy poizina ao aminy.

## Rohy ivelany

* "[Les espèces d'ignames (''Dioscorea'' sp.) dans la sud de Madagascar. Inventaires et aires de répartition 3](http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/04_les_sp_d_ignames.pdf#:~:text=Trente%20deux%20esp%C3%A8ces%20sauvages%20du%20genre%20Dioscorea,(BURKILL%20et%20PERRIER%20DE%20LA%20B%C3%82THIE%201950).&text=Les%20tubercules%20de%20la%20majorit%C3%A9%20de%20ces,en%20bordure%20de%20for%C3%AAts%20(JEANNODA%20et%20al.)", *madarevues.recherches.gov.mg*
* "Dioscorea bemandry", *tropical.theferns.info*
* "Dioscorea bemandry", *www.inaturalist.org* (misy sary)

## Loharano sy fanaùarihana
Fürth

**Fürth** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i  ao amin'ny *Moyen Franconia*. Miaraka amin'i Nürnberg sy Erlangen, izy io no fototry ny faritry ny metropolitan Nürnberg.

Miaraka amin'ny mponina 131.712, io tanàna io no tanàna faharoa lehibe indrindra ao Franconia taorian'i Nürnberg ary tanàna fahenina lehibe indrindra any Bavaria.

## Balina kitra
*SpVgg Greuther Fürth

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Voangibe

Ny **voangibe** (*Citrus × paradisi*) dia hazo voasary subtropika fantatra amin'ny voany somary lehibe, marikivy hatramin'ny semi-mamy, somary mangidy. Ny nofon'ny voankazo dia mizarazara ary miovaova ny loko manomboka amin'ny mavo mavo ka hatramin'ny mena maizina.