open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rakibolana an-tranonkala

Ny **rakibolana an-tranonkala** dia rakibolana azon'ny mpamaki-teny tsidihana eo amin'ny tranonkala.

## Rohy ivelany

* wikibolana, rakibolana
Venosy (planeta)

I **Venosy** (marika: ) dia ny fajiry na planeta faharoa mihodikodina manodidina ny Masoandro. Io no ataon' ny Malagasy hoe **Fitarikandro**. Ny halavirany amin' ny Masoandro dia 108 tapitrisa km. Noho ny hatevin' ny sosondrivony sy noho ny fahafahany mitazona hafanana dia eo amin' ny 465&nbsp;°C hatramin' ny 490&nbsp;°C ny mari-pana eo amin' ny trôpôsferan'ilay fajiry. 

Ny tsindry amin' ny faritra ambanin' ny trôpôsfera dia eo amin' ny 92 bar (in-92n' ny tsindrin' ny soson-drivotry ny tany), 95&nbsp;% ny tahan' ny diôksida karbônan' ilay soson-drivotra. Ny herin-kazavany dia eo amin' ny -4,6.

## Rohy ivelany

* Caractéristiques de Vénus sur le site de l'IMCCE
* http://www.dil.univ-mrs.fr/~gispert/enseignement/astronomie/2eme_partie/planetes/Venus.html

## Jereo koa

* Venosy (andriamanibavy)

## Loharano sy fanamarihana
Venezoela

Ny **Venezoela**, na **Repoblika Bôlivarianin' i Venezoela**, dia firenena any avaratra amin' i Amerika Atsimo, izay manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasina Karaiba sy ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika. I Caracas no renivohiny. Manana velarana mirefy 916 445 km² izy. NIisa 28 517 000 ny mponina tao aminy tamin' ny taona 2025.  

Ny vohon' ny tanin' i Venezoelà dia miavaka noho ny fisian' ny faritra voajanahary maromaro: any avaratra sy avaratra-andrefana ny faritra be tendrombohitra, ahitana ny Tandavan-tendrombohitra Andes Venezoeliana (ny tendrombohitra Bolívar no tendro avo indrindra ao amin' ilay firenena, mahatratra 5 007 m). Eo afovoan' ilay firenena no ahitana ny lemaka midadasika izay antsoina hoe *llanos* amin' ny teny espaniôla. Manerinerina any atsimo ny Tangoron-tendrombohitra Guianas, izay faritra amazôniana anjakan' ny ala trôpikaly mikitroka. Lava ny morontsirak' i Venezoela (mihoatra ny 2 500 km). Manana nosy miisa70 eo ho eo i Venezoela. I Orinoco no ony lehibe indrindra ao amin' ilay firenena, izay manondraka ny roa ampahatelon' ny tanim-pirenen' i Venezoela izy. Madrakotra ny antsasa-manilan' ny velaran' i Venezoela ny ala izay misy karazan-kazo maro (hazo palmie, manga, sns.). Maro isan-karazany ny biby: jagoara, rajako, bera (na orsa), serfa, voay, sama, vano, sns. 

Ny katôlisisma no fivavahana be mpanaraka ao Venezoela.

Mifototra amin' ny fitrandrahana solitany ny toekaren’ i Venezoela: isan' ny firenena mpamokatra solitany lehibe indrindra eran-tany ity firenena ity.

Zanatany espaniôla taloha i Venezoelà izay nahaleotena nanomboka tamin' ny taona 1811.

## Jereo koa
* **Tanana lehibe**: Barcelona (Venezoela), Caracas, Ciudad Bolívar, Guanta, Lechería, Maracaibo, Maturín, Puerto La Cruz, Valencia (Venezoela)
* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika

## Rohy ivelany
*  Tranonkala ofisialin' ny governemanta Venezoelianina 
*  Fitondranan' ny Repoblika Venezoelianina 
*
Lisitra ny kabupaten sy ny kota any Indônezia

Ato amin' ity pejy ity misy distrika (*kabupaten*) 400, tanàna (*kota*) 92, kabupaten administrativa ary kota administrativa dimy any Indônezia. Tsy ilay faritany mizaka tena ny distrika.

## Sumatera
### Aceh

### Sumatera Utara

### Bengkulu

### Jambi

### Riau

### Sumatera Barat

### Sumatera Selatan

### Lampung

### Kepulauan Bangka Belitung

### Kepulauan Riau

## Jawa
### Banten

### Jawa Barat

### DKI Jakarta

### Jawa Tengah

### Jawa Timur

### Daerah Istimewa Yogyakarta

## Nusa Tenggara
### Bali

### Nusa Tenggara Barat

### Nusa Tenggara Timur

## Kalimantan
### Kalimantan Barat

### Kalimantan Selatan

### Kalimantan Tengah

### Kalimantan Timur

## Sulawesi
### Gorontalo

### Sulawesi Selatan

### Sulawesi Tenggara

### Sulawesi Tengah

### Sulawesi Utara

### Sulawesi Barat

## Maluku sy Papua
### Maluku

### Maluku Utara

### Papua

### Papua Barat

## Jereo koa

* Indônezia
Arzantina

I **Arzantina** na **Arjentina**, izay atao hoe **Repoblika Arzantina** na **Repoblika Arjentina** dia firenena iray izay mivelatra eo amin' ny faritra atsinanan' ny tanjona atsimon' i Amerika Atsimo. Ny renivohiny dia i Buenos Aires ary ny firenena manodidina azy dia i Silia ao andrefana, i Bôlivia sy i Paragoay ao avaratra, i Brezila sy i Orogoay ao avaratra-atsinanana. Atao hoe ***Argentina*** na ***República Argentina*** ity firenena ity amin' ny teny espaniôla. Ny velarany dia 2&nbsp;791&nbsp;810 km2 ary ny mponiny dia eo amin' ny 46 tapitrisa tamin' ny taona 2022. Tsy manana fiteny ôfisialy i Arjentina nefa ny fiteny espaniôla no fitenin' ny maro anisa.

Manana velaran-tany malalaka midadasika (izay atao hoe *Pampa*) i Arzantina. Ny fambolena no iompanan' ny toekareny. 

Nifandimbiasan' ny firenena eorôpeana maro nozanahina i Arzantina nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-16, ka ny tena naharitra sady farany dia ny Espaniôla. Tamin' ny taona 1806 dia nandroaka ny tafika britanika avy ao an-tanànany ny vahoaka tao Buenos Aires. Izany no fiandohan' ny fizorana mankany amin' ny fahaleovan-tena, fahaleovan-tena azo sy nambara tamin' ny taona 1816. Tamin' ny taonjato faha-20 dia fitondrana entina miaramila nifandimby sy nanjakan' ny jadona no nitantana an' ilay firenena talohan' ny hiverenana indray amin' ny demôkrasia tamin' ny taona 1983.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika

### Rohy Ivelany

* 
*   Tranonkala ofisialy
*  E-Books en Relaciones Internacionales 

### Tsiahy
Loksemborga

i **Loksamborga** dia firenen' ny Vondrona Eorôpeanina eo anelanelan'i Alemaina, i Belzika sy i Frantsa. Ny isa-mponina any Loksamborga dia 493&nbsp;500 tamin' ny Janoary 2009. Anisan' ny firenena namorona ny Vondrona Eorôpeanina sy ny OTAN ny Loksamborga. 

## Renirano
*Mosel

## Jereo koa
**Firenena ao Eorôpa**

Albania - Alemaina -  Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika


### Rohy ivelany

*  Site du gouvernement luxembourgeois
Ariary

Ny **ariary** (MGA, Ar) dia sandam-bola Malagasy miasa ao amin' ny Repoblikan' i Madagasikara, efa niasa tamin' ny andron' ny mpanjaka tamin' ny taonjato faha-19. Taorian' ny nampiasana ny Franc Malagasy (FMG) tamin' ny Repoblika voalohany, dia nampiasaina ny Ariary.

Ny teny hoe *Ariary* dia mety avy amin' ny teny arabo *al rial* izay avy amin' ny teny espaniôla hoe *real*.

## Sandam-bola

*Valeur AR 5080

## Tantara
Ny teny hoe *ariary* dia teny efa misy talohan' ny nahatongavan' ny mpanjana-tany teto Madagasikara. Nanomboka tamin' ny fanjanahantany, ny vola Franc no ampiasaina: frantsay tamin' ny 1896 hatramin' ny nahazohana n'y fahaleovantena, ary Franc malagasy tamin' ny 1860 hatramin' ny 2007. 

Ny franc malagasy dia nifototra tamin' ny ariary, ny iraimbilanja (1 F) dia 1/5 ariary ary 5 F ny ariary iray. Ohatra, rehefa miteny 2 500 F, *dimanjato* (500) [ariary] no tenenina. Niverina nampiasaina indray anefa ny Franc Malagasy tamin' ny Repoblika fahatelo. Rehefa tonga teo amin'ny fitondrana i Marc Ravalomanana ny taona 2002, dia nanapa-kevitra ny hiverina amin' ny Ariary indray, ary tanteraka izany tamin' ny 2004, taona izay nanoloana sy nanontana ny vola taratasy vaovao ampiasaina ankehitriny.

Misy sanda fito (7) ankehitriny ny vola taratasy ampiasaina, dia ny 100 ariary, ny 200 ariary, ny 500 ariary, ny 1000 ariary, ny 2000 ariary, ny 5000 ariary ary ny 10000 ariary.

Miisa sivy (9) kosa ny vola vy: dia ny iraimbilanja (0,2 ariary), ny ventisikorobo (0,4 ariary), ny 1 ariary, ny ariary 2, ny ariary 4, ny ariary 5, ny ariary 10, ny 20 ariary, ary ny 50 ariary.

Nanomboka tamin' ny krizy nisy tamin' ny taona 2009 dia nihen-danja hatrany ny sandan' ny Ariary mitaha amin' ireo sandam-bola vahiny toy ny Euro sy Dôlara.

## Jereo koa

* Toekren' i Madagasikara
* Dôlara
* Euro
Félix Houphouët-Boigny

I **Félix Houphouët-Boigny** (mety teraka **Dia Houphouët** tamin' ny 18 Oktobra 1905 tany N'Gokro (Yamoussoukro) araka ny biôgrafia ôfisialy - maty tamin' ny 7 Desambra 1993) tenenina hoe "*le Sage", "Nanan Boigny", "Nanan Houphoët"* na "*Le Vieux"*, dia rain' ny fahaleovantenan' i Kôtidivoara.
Libia

I **Libia** dia firenena any Afrika Avaratra, izay manana morontsiraka ao amin’ ny Ranomasina Mediteranea, manana velaran-tany mirefy 1&nbsp;757&nbsp;000&nbsp;km². Mpikambana ao amin' ny liga arabo i Libia. Izy no firenena be velarana indrindra aty Afrika. Ny tany efitr’ i Libia dia mandrakotra ny 99&nbsp;%n’ ny tanin’ i Libia. Ny tany sisa azo volena sy misy zavamaniry hohanin’ ny biby fiompy dia ny ampahany manaraka ny morontsiraka (faritra Tripôlitàna sy Kirenaîka). Ity firenena ity dia voafaritry ny ranomasina Mediteranea any avaratra, i Aljeria (982&nbsp;km) sy i Tonizia (459&nbsp;km) any andrefana, i Nizera (354&nbsp;km) sy i Tsady (1&nbsp;055&nbsp;km) any atsimo ary i Sodàna (383&nbsp;km) sy i Ejipta (1&nbsp;115&nbsp;km) any atsinanana.

Ny anarana  hoe *Libia* dia avy amin' ny anarana foko berbera *Libu*, nanome ny anarana grika *Libiyè*.

Atao hoe **[[Libiana]]** ny vahoakan' io firenena io. Ny ankamaroan’ ny mponina ao Libia dia Arabo sady Miozolmana. Ny 2/3n’ ny Libiana dia monina amin’ ireo faritra a-morontsiraka fa ny tany efitra kosa dia onenan’ ireo foko tsy dia miorim-ponenana loatra.

Talohan’ ny fahitana voalohany ny solitany tamin’ ny taona 1958 dia niankina tamin’ ny fambolena sy ny fiompiana ny toekaren' i Libia. Niova izany toe-javatra izany taorian’ ny fahafantarana ny fisian’ ny tahirin-tsolitany voajanahary: miankina amin’ ny fandiovan-tsolitany sy ny taozava-baventy momba ny solitany ny toekaren' i Libia.

Ny fiteny arabo no fiteny ôfisialin' i Libia.

## Tantara

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika

### Rohy ivelany

*  « Rapport du Parlement européen sur les droits de l'homme en Libye  » (tovana PDF, 32 Ko)
*  « Rapport d'Amnesty International sur les droits de l'homme en Libye »
*  « Situation linguistique de la Libye  »
*  Underground "Fossil Water" Running Out  Brian Handwerk, National Geographic, May 6, 2010.
*  Libya turns on the Great Man-Made River Marcia Merry, Printed in the Executive Intelligence Review, September 1991.

**Video**
*  « Libye entre rêve et réalité »
*  « Sooglibya Agence immobilière libyenne  »
Tantaran'i Libia

Momban'ny **tantaran'i Libia** ity pejy ity.

## Ny talohan'ny tantara

* -1 000 000 taona : Tonga tany Afrika avaratra ny Homo erectus
* -40 000 : Nakany eoropa tamin'ny alalan'ny lakandranohon'i Gibraltar ny olona ho tenenina hoe « Olon'i Grimaldi »

## Taona taloha (-2000 - 500)

## Taona ampivoany (500 - 1500)

## Libia Torka

## Libia Arabo

## Libia Italiana

## Tao aorian'ny ady lehibe faha roa

## Jereo koa
### Rohy ivelany
* Fanjanatanin'i Libia
Isaac Newton

I **Isaac Newton**, teraka tamin'ny 4 Janoary 1643 ary maty tamin'ny 20 Martsa 1727, dia olona mpanao matematika, mpanao fizika, mpanao filôzôfia, mpanao alsimia ary mpanao hainkintana anglisy. Fantatra amin'ny teôria momba ny gravitation universelle.

## Tantaram-piainana

### Fahatanorana

Tamin' Isaac Newton niteraka, mbola tsy nampiasa ny tetiandro gregoriana ny fanjakanan'i Angletera. Araka ny tetiandro joliana, teraka tamin'ny 25 Desambra 1642 i Isaac Newton, tao amin'ny tranon'i Woolsthorpe, tsy lavitra an'i Grantham, any amin'i Lincolnshire (Angletera) ; tantsaha ny ray aman-dreniny. Maty telo volana talohan'ny fiterahany ny rainy, ary ny reniny, i Hannah Ayscough dia lasa nivady tamin' olon-kafa tamin'i Isaac mbola telo taona. Nalefa tany amin'ny renibeny izy ary ny dadatoany no nitaiza azy. Tsy dia sambatra izy tamin'ny fahazazany. Tamin'izy dimy taona, nianatra tany amin'ny fianaran'i Skillington izy; ary tamin'izy roa ambin'ny folo taona, nianatra tany amin'ny fianaran'i Grantham.

Nijanona tany ampianarana mandritry ny efa-taona i Isaac Newton, fa nijanona nianatra izy tamin'ny reniny niantso azy mba hakany Woolsthorpe, mba hianatra handrindra ny domaine-ny.

## Teoria siantifika

Tsy manaiky afatsy ny fifandraisana ara-matematika hita tamin'ny fandinihanan'ny zava-misy i Newton.

### haihazavana

Tamin'ny taona 1670 hatramin'ny 1672, mandinika ny refraction ny hazavana i Newton, mampiseho izy fa manome spectre de couleur ny prisma rehefa tifirina jiro fotsy. Ary rehefa mametraka prisma hafa eo aorian'ilay prisma voalohany, dia lasa mitambatra indray ilay loko mba hanome jiro fotsy.

## I Newton any ivelan'ny siansa

## I Newton sy ny alsimia

## Jereo koa
* Gottfried Wilhelm Leibniz
* Tolom-piavotana Kaopernikianina

#### boky elektronika

*  ''Optique de Newton'', tome I sy tome II, eo amin'ny Gallica, dika tamin'ny teny frantsay nataon'i Jean-Paul Marat (1787)
*  ''Principes mathématiques de la philosophie naturelle'', tome I  et tome II , sur Gallica, dika tamin'ny teny frantsay nataon'i marquise du Châtelet
*  *[http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up Opticks, or a Treatise of the Reflections, Refractions, Inflexions and Colours of Light]*, fanontana faha efatra (1730), boky navadika elektronika hita ao amin'ny archive.org
*  ''Philosophiae naturalis principia mathematica''  (1686), fanontana fiavina navadika elektronika.
#### Hafa
*  Isaac Newton mathématicien : les années de formation et les premiers écrits 
* *Exposition abrégée du Système du Monde et explication des principaux phénomènes astronomiques tirée des Principes de M. Newton*, texte de Mme du Châtelet (1759) en ligne et commenté sur BibNum.
*  Isaac Newton sur le site de la Chaire lucasienne 
*  Newton sur l'Encyclopédie de philosophie de l'université Stanford
*  Télescopes à réflexion : Concentrer la lumière par réflexion sur des miroirs

### Tsiahy
Ikala

**Ikala** dia ny anaram-bositra entin'i **[[Helisoa Rabezato]]** amin'ny maha artista malagasy azy. Tamin'ny taona 1966 izy no teraka, tao Antananarivo.
Mpamorona sy mpanamboatra kanto izy, ka miopàna indrindra amin'ny art plastique ny sagan'asany. Mpandravaka matianina (décoratrice professionnelle) koa Ikala. Mamorona sy manoratra tonokalo koa izy. 
Ikala dia voa-isa an'isan'ny mpanankato misoratra ao amin'ny Ministeran'ny Kolon-tsaina Malagasy. 
Eto Antananarivo no monina Ikala ary mandray anjara amin'ny fitaizana ara-panahy ireo zatovo izay manantona azy. Satria Ikala dia anisan'ireo mpanakanto mahatsàpa fa manana adidy amin'ny fitaizàna ara-panahy ny manodidona azy. Mba nahafahany manao izany fampintàna "fahazavàna" izany dia nanao fikarohana manokana izy ary nanao safidy hitondra ny fiainany ivelan'ny andavan'andro mahazatra amin'ny fiainana moderna. 15 taona no niainan'Ikala tao anaty fiainan'artista. 

Fa inona moa no tena nahantonga ity anaram-bosotra hoe Ikala ? Tsotra ihany. Safidîn'i Helisoa R. ity anaram -bosotra ity, izay nomen'ny namany akaiky ka lasa raikitra satria mamehy ny atao hoe vehivavy malagasy, ary koa ho fahatsiaronavana ireo namana izay niara-dia taminy.  

Efa nitety firenena vitsivitsy tany andafin'ny riaka Ikala, nampiranty ny sagan'asany ary koa nampiranty ny harena voajanaharin'i Madagasikara, izay akora tena ampiasainy amin'ny famoahàna ny ainga-panahiny. 

Raha atao ny famaritana dia ny fanomezam-boninahitra ny natiora, ny fihavanana, ny fifankatiavana sy ny fahazavàna (lumière de l'âme) no angovo entin'Ikala mamorona ireo sagan'asany. Izanynrahateo no hafatra entin'ireôsagan'asa ireo.  

Ikala dia anisan'ireo artista nanàja ny lalàna mifehy ny kanto (ethique des artistes) ka na teo aza ny  romoromon'ny andavan'andro, sy ny fahasahiranana samihafa, dia nandà hivarotra ny kanto ivelan'ny sehatra tokony hanaovana izany. 

Ankehitriny, (septembre 2015) dia monina any atsimon'i Frantsa i Ikala. Mbola mandrato fianarana izy na dia efa tonga amin'ny  takariva aza ny taonany. Izany dia nohon'ny faniriana hameno ny fahalàlany mba ahafahany mameno ireo soa tokony ahely amin'ny mpiara-belona, indrindra fa ny tanora malagasy. 

Olompirenena mavitrika i Ikala, na dia tsy anisan'ireo izay atao hoe manao politika aza. Satria tsy miandàny amin'ireo mpanao politikam-pitondrana i Ikala, fa kosa, miezaka manana ny politikan'olombelona. Ny antsoiny hoe "politik'olombelona", dia tsy inona akory fa ny fanaparihàna ny fahazàvana sy ny fitiavana izay maharesy ny maizina indrindra. 

Malagasy rà, sy Malagasy nofo i Ikala, ary Malagasy fanahy indrindra indrindra.
Helisoa Rabezato

**Helisoa Rabezato**, teraka tamin'ny taona 1966, dia artista malagasy. Ao Antananarivo izy no monina. Ikala, no anarana entiny amin'ny maha artista azy. "Art plastique" no taranja manavànana azy. Tao anatin'ny 15 taona dia efa nihoatran'ny 1000 ny tabilao noforoniny ary toy izany koa ny "lampes". 
Miisa eo amin'ny 20 ny fampirantiana manokana nataony (exposition pivée)tamin'ny toerana samihafa, na teto an-toerana na tany ivelan'ny ranomasina. Tao anatin'izany ny niantsoan'ny Mairie de St Pierre azy manokana, hanao fampirantiana tany an-toerna (2005).
Mivovo

Monina, tenin-jatovo izy io ilazana ny hoe mipetraka aiza, mitoetra aiza. Mampitaha ny oloma amin'ny trondro izany, ompiana anaty vovo, ary satria mbola zatovo no miteny dia hoe fitaizana ny trano fa mbola tsy fonenana akory.
Fusui

Ny **kaontian'i Fusui** (扶绥县 ; pinyin : *Fúsuí Xiàn*) dia distrika administrativan'ny faritr'i Guangxi any Sina. Ny tanàna-prefektoran'i Chongzuo ny renivohiny. 

## Jereo koa
* Sina

### Rohy ivelany

*  Tranonkalan'ny Governemanta  - 
*  Tranonkala misy fampahalalàna  -
Farihin' Alaotra

Ny **farihin' Alaotra** (amin' ny fiteny frantsay: *Lac Alaotra*) dia farihy ngeza indrindra eto Madagasikara. Ao amin' ny faritra Alaotra-Mangoro, faritanin' i Toamasina no misy azy, eo amin' ny tapany avaratry ny lembalemba ampovoan-tany. 

## Jereo koa
*Listrin'ny Farihy eto Madagasikara

### Rohy ivelany
*  The GRAP-Lake Alaotra project 
*  Madagascar Pochard is endemic to Madagascar, where it was found historically in the Lake Alaotra basin 
*  Project Alaotra by Madagascar Wildlife Conservation 

## Jereo koa

* Farihin' Alaotra
* Farihin' Ihotry
* Farihin' Itasy
* Farihin'i Kinkony
* Farihin'i Tritriva
* Farihin'i Tsimanampetsotsa
Guangxi

Ny **Guangxi** (广西 / 廣西, Guǎngxī, tsipelina : Kouang-Si) dia faritany mizaka-tenan'ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina. Ny anarany ôfisialy dia Zhuang-n'i Guangxi, fa ampatelon' ny isan' ny mponina any Guangxi fotsiny ny isan' ny olona manan-drazana Zhuang. Any atsimon' i Sina no misy ny faritanin' i Guangxi, ary mizara sisintany amin' i Vietnamy ilay faritany. Tsy mivoatra tahaka ny faritanin' i Guangdong ny faritan' i Guangxi amin' ny lafiny toekarena.

## Jeôgrafia

Any amin' ny tapany atsimon' i Sina no misy ny faritanin' i Guangxi. Mizara sisintany amin' ny faritanin' i Yunnan izy any andrefana, amin' i Guizhou any avaratra, amin' i Guangdong any atsimo atsinanana ary amin' i Vietnamy any atsimo andrefana.

### Tanàna any amin' ny faritanin' i Guangxi

## Jereo koa
* Sina
* Yunnan
* Guangdong
**Faritra mizakatena dimy any Sina:**
* Guangxi
* Môngôlie-Anatiny
* Faritra Mizakatenan' i Níngxià
* Xinjiang
* Faritra Mizakatenan' i Tibet

### Tsiahy
Nanning

**Nanning** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Guangxi ao Sina.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 803788 mponina tamin'ny taona 2012.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Sina
** Guangxi

## Tsiahy
Fiteny antalaotra

Ny **fiteny antalaotra** na **kiantalaotsy**, na **sibosy**, dia fitenim-paritra malagasy an' ny Antalaotra any amin' ny tapany avaratra-andrefana amin' i Madagasikara izay tenenina koa any Maiôty. Endriky ny fiteny kibosy na naman' ity fiteny ity izy io. Tanàna madinika telo no misy ny mponina miteny kiantalaotsy ao Kômôro. Tamin' ny taona 1987 dia niisa 19 000 izy ireo.

## Jereo koa

* Fiteny antambahoaka, antandroy, antankarana, antanosy, antefasy, antemoro, antesaka, bara, betsileo, betsimisaraka avaratra, betsimisaraka atsimo, bezanozano, mahafaly, masikoro, merina, sakalava, sihanaka, tanala, tsimihety, vezo, zafisoro.
* Fiteny kibosy, antalaotra, kibosy kimaôre
* Antalaotra

## Raha handalina

* Gueunier, Noël. 1986. "Lexique du dialecte malgache de Mayotte (Comores)", *Études Océan Indien n°7*, numéro spécial Dico-Langues’O, INALCO, Paris, 369 p.
* Gueunier, Noël. 2004. "Le dialecte malgache de Mayotte (Comores): une discussion dialectologique et sociolinguistique." *Faits de Langues*. 23-24:397-420.
Nify

Ny **nify** dia taova mafy vita amin' ny sokay sady misy mineraly be dia be, ao amin' ny vavan' ny biby manana hazon-damosina, mitsatoka amin' ny valanorano ambony sy ambany, ary ny tena asany dia ny mandray, mihazona, mandrovitra ary mamotika ny sakafo, ary iarovan-tena amin' ny biby mpiremby na amin' ny mpifanandrina.

Ny nify matetika dia miavaka arakaraka ny sakafon' ny karazana izay mamaritra ny bikany, ny isany, ny fipetrany na ny faharetany. Ohatra, ny saka sy ny mitovitovy aminy (*Felidae*) dia manana nify maro ho entina mandrovitra hena, fa ny nifin' ny olombelona kosa dia mifanaraka amin' ny maha tsy mifidy karazan-javatra hohahina azy.

Ny nify dia hita amin' ny kilasim-biby manana hazon-damosina telo misy: ny trondro sy ny biby mandady na mikisaka ary ny biby mampinono, nefa misy vondrona sasany amin' ireo kilasy ireo izay tsy manana nify, fa ny hafa kosa manavao ny nifiny mandritra ny androm-piainany.

## Fiziôlôjia

Anisan' ny taova mafy indrindra ny nify, ny antony mahamafy azy dia ilay karazana bakoly mandrakotra ny faritra ivelany. Mahatanty afo izy ary ampiasaina amin' ny « medecine medico-legale ».

## Karazana nify

1-....(Incisive)
2-Vangy(Canine)
3-Vazana(Molaire)
4-Fara-vazana(Pre-molaire)

## Jereo koa

### Rohy ivelany
* Anatomie dentaire 
* Visions anatomiques de dentures animales  (en anglais)
L'Express de Madagascar

Ny **L'Express de Madagascar** dia orinasa mpamokatra gazety niorina tamin'ny taona 1995.

Isan'ny gazety vokariny ny : 

- L'Express de Madagascar : gazety an-tsoratra mpiseho isan'andro amin'ny fiteny Malagasy sy Frantsay,

- Ao Raha : gazety an-tsoratra mpiseho isan'andro amin'ny fiteny Malagasy,

- L'Hebdo de Madagascar : gazety mpiseho isan-kerinandro amin'ny fiteny Frantsay. 

- Essentielle Madagascar : gazety boky miseho isam-bolana

## Jereo koa
* Gazety
* Lisitry ny gazety ao Madagasikara

### Rohy ivelany
lexpressmada.com
Kilômetatra

Ny **kilômetatra** na **kilaometatra**, izay hafohezina amin' ny hoe **km**, dia ventim-pandrefasan-kalava avy amin' ny metatra. Misy arivo (1&nbsp;000) metatra ny iray kilômetatra: 1 km = 103 m = 1&nbsp;000 m. Ampiasaina amin' ny fandrefesana ny halavan' ny lalana na ny halaviran' ny tanàna io ventim-pandrefesana io.

## Jereo koa

* Kilometatra toradoa

* Kilômetatra
* Hektômetatra
* Dekametatra
* Metatra
* Desimetatra
* Santimetatra
* Milimetatra
* Mikrômetatra
The Rescuers

***The Rescuers*** dia horonantsary amin'ny sarimihetsika amerikana notontosain'i nataon'i Walt Disney Productions, ary nivoaka tamin'ny 22 jona 1977. Ny horonantsary dia mifototra amin'ny bokin'i Margery Sharp.

Ireo olona nampindrana ny feony ho an'io sarimiaina io dia i Bob Newhart, Eva Gabor, Michelle Stacy, Geraldine Page, Joe Flynn, Jim Jordan, John McIntire, Jeanette Nolan, Pat Buttram, ary i Bernard Fox.

Nomena tohy ilay horonantsary tamin'ny 1990, ary ny anaran'ilay tohy dia *[[The Rescuers Down Under]]*.

## Rohy ivelany
* 
*
Matematika

Ny **matematika** dia valam-pahaizana teôrika, amin' ny alalan' ny fizohian-kevitra lôjika aorina amina voa-kevitra toy ny isa, ny endrika, ny rafitra ary ny voatra. Miavaka amin' ny siansa hafa ny matematika amin' ny fijereny manokana amin' ny zava-misy. Ara-tsaina be mihintsy ny matematika. 

Azo sokajiana araka ny antokony ny matematika, tahaka ny fanadihadiana, ny aljebra, ny jeômetria, ny vina. Ao koa ny fanasokajiana ny matematika ho matematika ranoray sy matematika ampiharina. Na dia tsy fantatra mazava aza ny efitra manasaraka azy roa, heverina ho matematika ranoray ny matematika izay tsy ikendrena fampiharana mivantana eo amin' ny fiarahamonina, tahaka ny teôrian' ny isa, ny tôpôlôjia aljebrika, ny teôria kategôria. Matematika ampiharina kosa ny statistika, ny siansan-drindra na *data science*, ny biômatematika, sns. Misy fiantraika mafy ny matematika amin' ny sampam-pahaizana tahaka ny siansan' ny zavaboary, ny injenieria, ny fitsaboana, ny famatsiam-bola, ny kajimirindra. 
Ny matematika dia mikirakira zavatra tsy azo tsapain-tanana ary mampiasa fisainan-tsoa-kevitra, na ilay antsoina hoe *deductive reasoning*, arahim-porofo mampiseho fihenjanan-tsaina; i Eoklida, mpahay matematika grika tao Alekandria no heverina fa namaky sehatra amin' izany fisainana izany. Ny fisainan-tsoa-kevitra dia mametraka famaritana, ankin-kevitra, tolo-kevitra, raikitra, izany hoe tolo-kevitra voaporofo fa marina. 

Ndre malaza aza ny mpanao matematika grika taloha, tsy tokony hadinoina fa Ejypta no nanovoza ndrozy fahalalana. Heverina fa ireo katibo Ejyptianina no nampihofana ireo mpianatra grika izay ankalazaina mafy ankehitriny eo amin' ny matematika.Ny fikajiana ny hadirina sfera, ohatra, izay mamapalaza an' ingahy Arkimedesy dia efa vitan' ireo mpahay Afrikanina Ejyptianina. 
## Tantara
Mety efa nampivelatra ny fahefany amin' ny matematika ny olombelona talohan' ny fisian' ny fanoratana. Hita tany Ishango (ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô) tany fa efa nanana fahefana ara-matematika ny olombelona, efa 20&nbsp;000 taona izay.

## Jereo koa

* Siansa
* Fizika
* Jeôgrafia
* Siansan' ny zavaboary
* Simia

## Rohy ivelany
* 

* 

* 

* 

* 

* Encyclopaedia of Mathematics 

## Loharano
Kaominina any Frantsa

Ny **kaominina** any Frantsa dia fizaràn-tany ara-pitantanan-draharaha, ny fizaràm-paritra kely indrindra any Frantsa. Ny lehiben' ny kaominina dia atao hoe ben' ny tanàna (frantsay: *maire*), satria tanàna iray matetika ny kaominina iray. Ny kaominina dia matetika tanàna na vohitra. Be elanelana ny haben' ny kaominina na amin'ny lafin' ny isam-ponina na amin' ny lafin' ny velarany: ny kaominina mivelatra indrindra izao ohatra dia i Maripasoula (Guyane françcaise) ary ny be mponina indrindra dia ny tanànan' i Paris (izay misy boriborintany miisa roapolo). Misy koa ny kaominina vitsy mponina. Any Frantsa dia ahitana kaominina enina izay lazaina hoe "maty ho an' i Frantsa", tsy ipetrahana mponina intsony, ary manana ben' ny tanàna tendren' ny prefen' ny departemanta. Misy koa ny atao hoe *communes déléguées*.

Tamin' ny 1 Martsa 2008 dia nisy kaominina 36 783 any Frantsa (212 any ampitan-dranomasina) maka ny totaly eo amin' ny firenena frantsay - afa-tsy i Saint-Barthélemy, i Saint-Martin, i Wallis-et-Futuna sy ny zanatany tsy misy olona (Antarktika frantsay, nosy Clipperton).

Tamin' ny 1 Janoary 2009, nisy kaominina 36 686 any Frantsa . Io isa io (36 783) dia antsasaky ny tontalin' ny kaominina anatin' i Vondrona Eorôpeana.

## Rafitra sy anjara asa

Na dia misy fahasamihafana be aza ny isan' ny mponin' ny kaominina frantsay, mitovy daholo ny rafi-pitantanan-draharahany sy ny fahefana omen' ny lalàna azy (afa-tsy i Paris sy i Lyon ary i Marseille, amban' ny lalàna PLM). Ny kaominin' i Alsace-Moselle dia manana ny mahasamihafa azy araka ny lalàna azony tamin' izy lasa alemana tamin' ny taona 1871-1919. Ny kaominina sy ny departementan' i Île-de-France dia manana fitsipika manokana momba ny pôlisy administrativa.

Ny rafi-pitantanana ao amin' ny ny kaominina dia ny filankevitra monisipaly (*conseil municipal*) sy ny ben' ny tanàna (miampy ny ben' ny tanàna lefitra iray na maro). Ny mpikambana ao amin' ny filankevitra dia lany amin' ny alalan' ny fifidianana mivantana andraisan' ny mponina rehetra anjara sady miasa mandritra ny enin-taona. Ny filankevitra monisipaly no mifidy ny ben' ny tanàna, ny anjara asany dia mampihatra ny fanapahan-kevitry ny filankevitra.

## Jereo koa

* Frantsa
* Kaominina
* Kaominina eto Madagasikara
* Vondrom-paritra

### Rohy ivelany

*  L'actualité des communes de France
*  Réseau des communes
*  Recherche les communes de France avec GenCom 
*  Liste des  communes de France (au 1 janvier 2006)
*  Page Collectivités locales du site du ministère des Finances et de l’Industrie (MINEFI)
*  Volet législatif des compétences des communes
*  Volet règlementaire des compétences des communes
*  Villes et communes de France avec lescommunes.com 
*  Annuaire des Mairies et Institutions de France
*  Annuaire Villes et Villages de France
*  Répartition des communes suivant leur population par région au recensement de la population 1999 (Insee)
* Limites administratives des communes d’Île-de-France  sur Google Earth
*  Annuaire des villes et communes de France
*  Guide des villes de France

## Loharano sy fanamarihana
Orana

Ny **orana** dia rano milatsaka avy amin' ny rahona eny amin'ny habakabaka, vokatry ny fiandon' ny evoky ny rahona rehefa mihamangatsiaka ny andro. Ny orana no loharano voalohany ho an' ny ankabeazan' ny tany, satria manome toetra tsara ipetrahan' ny zava-misy sy ny zavamananaina (biby sy zavamaniry). Saingy miverina any an-dranomasina avokoa ny 80 isanjaton' ny orana latsaka. Ho an' ny orana tsy milatsaka eny an-dranomasina dia misy zava-mitranga atao hoe "*virga*" amin' ny teny anglisy, ny *virga* dia orana tsy milatsaka amin' ny tany fa orana lasa evoka alohan' ny fahatongavany eto an-tany. Any amin' ny tany mafana no tena misy izany fisehoana izany. Misy karazany ny orana: ny erika izay orana madinika mifafy amin' ny vanin-taona mangatsiaka (ririnina); ny orampiso izay orana kely tsy mahalena tany na tsy nanorika; ny orambaratra, orana mivatravatra  amin' ny vanin-taona mafana na fotoam-pahavaratra, ny orambatravatra izay orana manila fihavy ny lohataona.

Raha mivaingana ny rano milatsaka avy eny amin' ny habakabaka dia atao hoe havandra na oram-panala.

## Orana artifisialy
Misy ihany koa ny antsoina hoe orana artifisialy, orana foronina amin’ny fomba siantifika, amin’ny alalan’ny teknika antsoina hoe *cloud seeding* (fampitomboana rahona).

### Ahoana no fomba anaovana azy?
Amin’ity teknika ity dia:

* Alefa amin’ny rahona ny akora manokana toy ny silver iodide na sira.
* Ireo akora ireo dia manampy ny vovon-drano ao anaty rahona hiangona.
* Rehefa mavesatra ireo vongan-drano dia milatsaka ho **orana**.

### Inona no antony anaovana orana artifisialy?

* Hiadiana amin’ny haintany
* Hampitomboana ny rano amin’ny tohodrano
* Hanampiana ny fambolena
* Indraindray koa hanalefahana havandra

### Ohatra amin’ny firenena tena mampiasa azy

* Shina
* Arabo Emiraty Mitambatra
* Etazonia

Raha fintinina dia orana vokarin’olombelona amin’ny alalan’ny siansa ny orana artifisialy, fa tsy avy amin’ny fizotran’ny toetr’andro voajanahary fotsiny.

## Jereo koa

* Rano
*Tselatra
*Varatra
*Zavona
*Erika
*Havandra
*Oram-baratra
*Rahona
*Oram-panala
*Ando

### Rohy ivelany
#### Miteny frantsay
* Lahatsoratra momban'ny orana 
* http://illuminati-news.com/china-rain.htm 

## Loharano
Rahona

Ny **rahona** dia teten-drano na ranomandry hita maso, teten-drano mitsangeva eny amin' ny habakabaka. Voatazon'ny hery fanintoanan' ny tany ny rahona mba tsy handositra any amin'ny habakabaka. Ny nefôlôjia fandinihana rahona, dia ratsana hafan'ny toetrandro.

## Filaharana

### Lahatra A (rahona avo haambo : 5 - 15 km)

* Ny **[[cirrocumulus]]** dia rahona misy any amin'ny haambona 5 - 12 km, tahaka ny rahona cumulus hafa. Ny «cumulus » dia midika hoe «convection». Ny cirrocumulus dia teten-drano fa tsy ranomandry ohatra ny cirrus.
* Ny **[[cirrus]]** dia rahona tsy manome orana. Haambona 8 000 metatra.
* Ny **[[cirrostratus]]** dia rahona tsy manome orana tahaka ny cirrus. Haambo 6 000 metatra

### Lahatra B (rahona anivo haambo : 5 - 8 km)

* Altostratus
* Altocumulus

### Lahatra C

* Cumulus (Cu)
** Cumulus humilis
** Cumulus mediocris
* Stratocumulus (Sc)
* Nimbostratus (Ns)
* Stratus (St)

### Lahatra D
### Rahona hafa

## Loko
## Rahona sy toetr'andro

## Fajiry hafa
## Jereo koa

* Rano
* Orana
* Varatra
* Zavona
* Erika
* Havandra
* Rambondanitra
* Oram-baratra
* Rahona
* Oram-panala
* Ando

### Rohy ivelany
#### Miteny frantsay
* [Observation de nuages par [Environnement Canada] ]
* Vidéo sur la formation des nuages 
* Pourquoi les nuages ne tombent-ils pas? explication sur CultureSciences-Phyisque
* http://france.meteofrance.com/content/2008/4/3335-48.pdf 

#### Miteny anglisy

* Australia Severe Weather: cloud classification system
* BadMeteorology's explanation of why clouds form
* Chitambo Clouds – Clouds and other meteorological phenomena  Photographs and info. on different types of clouds.
* Cloud and Weather Photography 
* Monthly maps of global cloud cover, from NASA's Earth Observatory
* Cloud Appreciation Society Aesthetics of clouds
* Clouds-Online.com Cloud Atlas with many photos and description of the different cloud genus 
* A Planetary Order (Terrestrial Cloud Globe)
* Cloud Naming Lesson 
* Cloud photography
* Clouds - when the invisible reveals itself 
* Clouds Gallery  - gallery of clouds (polish site)
* Free Pictures Clouds
* Shuttle Views the Earth: Clouds from Space
* Details of main clould types and sub types
* USA Today Understanding clouds and Fog
Altostratus

Ny **rahona altostratus** dia rahona ao amin'ny sokajin'ny rahona anivo. Ny haambon' ny altostratus dia misy 2 400 m - 6 000 m eo ho eo. Ny Altostratus dia rahona mazavazava kokoa noho ny nimbostratus ary maizimaizina kokoa noho ny cirrostratus. Miampita ny Altostratus ny hazavan' ny masoandro, ary mandrakotra ny lanitra rehetra izy ireny matetika. Mitovy endrika amin' ny rahona stratus ny altostratus.

Mety mampiteraka loza ho an' ny fiaramanidina ny altostratus satria misy ranomandry ny fuselage-n'ny fiaramanidina rehefa miampita ny altostratus. 

Mety misy orana vitsivitsy avy amin' ny altostratus. Sainga virga ny karazan-orana milatsaka, indrindra any amina toerana maina. Eny amin' ny haambo anivo koa izy ireny, fa mety eny ambanimbany kokoa noho ny haambo tokony misy azy ny altostratus noho ny hatsiaka; rehefa mangatsiaka ny andro, dia mety oram-panala na na orana tsotra ny mety milatsaka avy amina altostratus. Ny orana dia misy noho ny lanjan' ilay rahona. Rehefa tafidina ambanimbany kokoa ny rahona, tsy hita intsony ny masoandro.

## Jereo koa

* rahona

### Rohy ivelany

* Clouds-Online.com Cloud Atlas with many photos and description of the different cloud genus 
* National Science Digital Library - Altostratus
Oram-panala

Ny **orampanala** na **oram-panala** dia kristalin-dranomandry izay milatsaka avy eny amin' ny rahona amin' ny endrika bohaboha fotsy sy maivana. Miforona manodidina ny vihim-pivainganana, izay mety ho vovoka na poti-javatra hafa ao amin' ny soson-drivotra (atmôsfera), rehefa mivadiha ho vainga ny eton-drano amin' ny maripana manodidina ny 0° C. Mitsonika ireo kristaly ireo ka mifampiraikitra ka mamorona bohabohan' orampanala, izay mety hanana savaivo mirefy 7 hatramn' ny 10 sm. 

## Jereo koa

* Rano
* Orana
* Zavona
* Erika
* Ranomandry
* Havandra
* Oram-baratra
* Rahona
* Oram-panala
* Ando

### Rohy ivelany

#### Miteny anglisy
*Snow at above freezing temperatures
*Snowpack energy and mass balance  An article that contains detailed analysis of snowpack energy and mass balance.
*United Nations Environment Programme: Global Outlook for Ice and Snow
Havandra

Ny **havandra** dia karazana rotsak' orana miforona any anaty orambe rehefa mando ny rivotra ary rehefa mitsoka mafy ny rivotra miakatra. Kanety ny endrika alainy, ary mety ho 5 milimetatra ka hatramin' ny 10 santimetatra ny savaivon' ilay "kanety". Ny kaody METARn' ny havandra dia GR (*gr*êle).

## Fiaviana

Ny havandra dia miforona ao anaty rivotra mafana sy mando, ary mitsingilahila eo ambonin' ny hafanana ivainganana. Ny rivotra voaainga dia lasa ampoka satria ny hafanan' ilay etona dia midina rehefa miakatra eny ambony araka ny lalàn' ny etona tonga lafatra. Ny rano ambiny dia mamorona ilay rahona ary avy eo mamorona ny orana. Mihitatra hatrany arakaraky ny herin-drivotra miakatra ny hangezan' ny havandra, ary mivaingana avy hatrany izy ireo. Mba hampivaingana ilay ranomandry dia tsy maintsy ao ambanin' ny hafanana ivainganana ny maripanan' ny tete-drano ary tsy maintsy mifandray amina vaonina invainginana. Raha tsy mahita io vaonina ivainginana io izy dia mijanona ho ranoka ary mijanona toy io foana raha mahery ny -39 °C ny maripana, io zavatra io dia afahany mihakatra any an-tapon-drahona.

Rehefa mivaingana any ambonin' ny trôpôsfera (eo ambonin' ny soson-drivotran' ny tany) manan-kafanana latsaky ny -10 °C ny tete-drano, dia lasa vaonina ivainginana izy. Amin' ilay tsindrin' ny etona fiampohan' ny ranomandry latsaky ny an'ny rano ao ambanin' ny 0 °C, ny enton-drano ao anatin' ilay rivotra miakatra izany dia mora midanizina kokoa eo amin' ny vaonina ranomandry noho ny eo amin' ny rano. Ny havandra izany dia miitatra haingankaingana kokoa noho ny tete-drano ao anaty soson-drivotra mando tahaka ny rahon' orambe.

## Jereo koa

* Rano
* Rivotra
* Rivotra mitsoka
* Rivodoza
* Tselatra
* Varatra
* Zavona
* Erika
* Ranomandry
* Havandra
* Tadio
* Rambondanitra
* Oram-baratra
* Rahona
* Oram-panala
* Ando

* orambe

### Rohy ivelany

#### Miteny frantsay
*  Principales tempêtes de grêle au Canada 
*  Photographies de grêle en France sur le site de l'association Infoclimat.
* Association Nationale de lutte contre la grêle
Flip-flop

Ny **flip-flop** (avy amin'ny fiteny anglisy), dia olik'aratra lôjika manana fivoahana roa ary manana fidirana tokana na maro. Ny fivoahana dia mety 0 (tsy misy aratra mande) na 1 (misy aratra mande). Miova arakaraky ny fidirana ny aratra mivoaka.

Ny mahasamihafa ny flip-flop dia izareo mitazona ny toetrany rehefa tsy misy aratra miditra. Tsy ohatra ny varavarana AND, OR, XOR sns.). Rehefa mampiasa flip-flop, miresaka lojika sekansialy (logique séquentielle).

Fototry ny lojika sekansialy ny flip-flop. Satria rehefa manao olik'aratra amin'ny flip-flop, afaka manao mpanisa, rejistra, rejistra misy elanelana sy tahiry.

Ny flip-flop sasany, ampiasaina amin'ny sistema sinkrona (synchrone), dia manana fidirana ho an'ny quartz na famataranandro (soratana « C » avy amin'ny « clock »). Noho izany dia misy ny flip-flop sinkrona sy flip-flop asinkrona. 

Misy karazana flip-flop maromaro : ny flip-flop RS, D (« latch »), ary RSH; asynchrone ny fomba fandehanany. Misy koa karazana flip-flop : D, JK ary T; ny fomba fandehanany dia asinkrona (asynchrone).

## Ny flip-flop asinkrona

### Flip-flop RS

* S (*Set*) : mpanova 1
* R (*Reset*) : mpamerina 0
* q : fivoahana
* q̄ : fivoahana mivadika

### Flip-flop RS miaraka amin'ny varavarana NOR

* S (*Set*) : mpanova 1
* R (*Reset*) : mpamerina 0
* q : fivoahana
* q̄ : fivoahana mivadika

### Latch
Mitovy amin'ny flip-flop D ny latch amin'ny lafin'ny fidirana (manana roa tahaka ny flip-flop D izy), saingy samihafa ny fomba fandehanany.

* Rehefa 0 ny H, mitazona ny toetrany ilay fivoahana, na inona na inona ny aratra misy amin'ny D;
* Rehefa lasa 1 ny C, mitovy amin'ny toetran'ny D ny fivoahana.

* Mandika ny fidirana D ny fivoahana Q rehefa mande ny famataranandro C
* q sy q̄ ny fivoahana, tsy maintsy samihafa foana ny toetran'izy ireo.
* Q ny toetra alohan'ny fiovana
* D ny toetra apetraka amin'ny fidirana D
* X dia toetra 0 na 1

## Ny flip-flop sinkrona

Eto indray, rehefa mihetsika ny famataranandro vao tena miasa ny fidirana. Ireny fidirana ireny dia tenenina hoe sinkrona (amin'ny H) satria mifehy amin'ny famataranantro H ny fidirana sinkrona. Manana fidirana asinkrona koa ny flip-flop sinkrona, ary manana laharam-pahamehana amin'ny fidirana sinkrona ny fidirana asinkrona.

### Flip-Flop JK

fampiriman'ilay flip-flop : Q_{n+1} = J\overline Q_{n} + \overline KQ_{n}

Ny fiavian'ny flip-flop JK dia azavain'i P. L. Lindley, injenieran'ny JPL, anaty takelakana fanamboarana haikoriam-boanaratra EDN. Tamin'ny 13Jiona 1968 ilay takelaka no soratanaa. Ao anatin'ilay takelaka, nanazava i Lindley fa i Eldred Nelson, siantifikan'ny Hughes Aircraft no namorona ny anaranan'ny flip-flop JK.
Haikoriam-boanaratra

Ny **haikoriam-boanaratra** dia anisan'ny sampanan'ny siansa, ny injenieria ary ny teknolojia izay mikasika ny olik'aratra mampiasa mpiorina arak'aratra toy ny tioba termoionika, tirazisitôro, diôda ary olik'aratra aharo (circuit intégré), izay ampiarahana amin'ny ireo mpiorina (composant) fampitohizana mihinan'aratra. Ny fihetsika tsy mizotra (non-linéaire) ny mpiorina ary ny fahafahany mifehy ny fihetsiky ny voanaratra ao amin'ny olik'aratra dia mahafaka ny fampitomboana ara-kerinaratry ny herinaratra izay mitondra fampahalalana.

## Famaritana ny haikoriam-boanaratra

Voalohany indrindra, ny haikoriam-boanaratra da siansa ara-teknika, na siansan'ny injeniera, izay anisan'ny sampananan lehibe indrindra ny fizika ampiharina, ary izay mandinika ary manamboatra firafitra milalao kaika arak'aratra, izany hoe rianaratra na herinaratra, izay mitondra fampahalalana na angôvo.

## Tantara

Tamin'ny taonjato faha-19, noho ny fivoaran'ny fampahalalana mikasika ny fahefan'ny aratra, nanomboka namboarina ireo mpiorina isan-karazany.

Nohakelezina hatrany hatrany ny haben'ny mpiorina arak'aratra, ka azo arao mihasarotra ny olik'aratra.


Image:80486dx2-large.jpg|Mikroprosesaoro Intel 80486, ao anatiny
Image:Xbox 360 white background 2.jpg|Kilalao


## Jereo koa

* Aratra
* Olik'aratra

### Rohy ivelany

#### Miteny frantsay
*  *[http://www.abcelectronique.com/ ABCelectronique]*
*  *[http://www.lelectronique.com/ varavaran'ny haikoriam-boanaratra]*
*  *[http://www.zonetronik.com/ fanaovana sy mpiorina haikoriam-boanaratra]*
*  ''Loharanon-karena amin'ny génie électronique
Miratoerana

Amin'ny fizika molakiolary sy amin'ny simia, tenenina hoe **miratoerana** (amin'ny teny anglisy sy frantsay: *isotope*) ny atoma rehefa mitovy ny isan'ny prôtôna fa tsy ny isan'ny netirôna. Voatondro amin'ny isa atomika **Z** ny isan'ny prôtôna anatina vaonina. Mitovy isa **Z** ny miratoerana roa, fa samihafa ny lanjany **A**. Ny lanja dia tontalin' isan'ny prôtôna sy ny tontalin'ny isan'ny netirôna. Ny mahasamihafa ny lanjan'ny miratoerana dia ny isan'ny netirôna N.

Ny mahasamihafa ny atôma miratoerana dia ny isan'ny netirônany, afatsy rehefa misy ionisation (miova ny isan'ny elektirona)

## Fanoratana

Tononina amin'ny eva ara-tsimiany ny miratoerana, fenoina :

* Amin'ny isa mandanja azy (lanja) A (isan'ny nucléon-n'ilay atôma) apetraka any ambony ankavia, ary
* Amin'ny isa atômika Z apetraka any ambany ankavian'ilay eva.

Ny karbônina 14; soratana \begin{smallmatrix}{}_{\ 6}^{14}\mathrm{C}\end{smallmatrix} sy ny karbônina 12, soratana \begin{smallmatrix}{}_{\ 6}^{12}\mathrm{C}\end{smallmatrix} dia miratoeran'ny singa karbonina. Esorina ny isa atômika, satria miverina miaraka amin'ny eva simika.

Ny miratoerana misy matetika dia ny miratoeran'ny hidirôzenina, soratana tahak'io fomba io :
2H ho an'ny deuterium ary 3H ho an'ny tritium ; azo ampiasaina koa ny eva D sy T araka ny lazain'ny UICPA, fa tsara ampiasaina ihany 2H na 3H satria samy miratoeran'ny hidirozenina izy ireo.

## Toetra

Mitovy ny toetra alain'ny miratoerana satria mitovy ny isan'ny elektirôna sy ny prôtôna.

Saingy izy tsy mitovy lanja (betsaka nohon'ny tokony misy ny isan'ny netirôna), samihafa ny lanja.
Azo sarahina ny atôma tsotra sy ny atôma miratoerana amin'ny alalan'ny centrifugation.

Mety lasa radiôaktiva ny atôma noho ny isan'ny netirôna ao am-baoniny.

## Jereo koa

* Fizika
* Simia
Deuterium

Ny **Deuterium** (eva 2H na D) dia miratoerana natoralin'ny hidirôzenina. Ny vaonina atômikany dia prôtôna irany sy netirôna iany. Ny lanjan'ny deuterium dia 2. Ny deuterium dia hitan'i Harold Clayton Urey tamin'ny 1931, simistan'ny oniversiten'i Columbia, nampahazo azy ny Prix Nobel-na Simia tamin'ny 1934.
Tritium

Ny **tritium** (T na 3H) dia miratoeran'ny hidirôzenina (toy ny deuterium). Ny tritium dia manana prôtôna iray su netirôna roa. 

Ny mahasamihafa azy amin'ny deuterium dia ilay radioactivité ananany, mamoaka sandrahaka beta (β-) izy rehefa mivadika helium 3 (3He)
Ny periôdiny dia 12,32 taona. Ny activité massique-ny dia misy 3,59×1014 Bq/g (soit 1 g = 359 TBq)

## Toetra

### Toetra fizika

Ny lanjan'ny tritium dia 3,0160492. Mifangaro amin'ny rivotra izy rehefa anaty atmosfera ara-dalàna.

### Toetra simika

Rehefa antonontonony ny hafanana sy ny tsindry, rivotra ny tritium (HT na T2). Rehefa misy oksizenina, manome rano misy tritium (rano «tritiée») izy, rehefa misy afo na hafanana ambonimbony (oksidasiona, tahaka ny miratoerana maivana H). Rehefa maina nyrivotra, mivadika rano misy tritiée ny tritium rivotra ; 1 isan-jaton'ny tritium no lasa rano tritée afaka adin-dray, ary mihahaingana arakaraky ny hamandon'ny rivotra ny fivadihany ho rano tritiée.

### Radioaktivitia

Ny tritium dia radioaktifa. 12,32 taona ny antsasa-piainany.

Mivadika helium 3 izy amin'ny fiota :
:{}^3_1\hbox{H}\to{}^3_2\hbox{He}^++\hbox{e}^-+\overline{\nu}_{\hbox{e}}

### Fanaovana

## Ny tritium sy ny taozava-baventy

## Jereo koa

* fizika
* radioaktivitia
* simia

### Rohy ivelany
#### Miteny frantsay
* Fiche de synthèse du CEA sur la radiotoxicité du tritium.
* Guide pratique radioprotection du tritium
* Graphe de retombées de tritium liées aux essais nucléaires atmosphériques des années 1950-60, et  idem pour le canada