open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Makamba

Ny **makamba** na **patsabe** dia biby an-drano, manana vatana lava, folo rantsam-batana (*[[Decapoda]]*), milomano, navondrona taloha tao amin' ny zana-pilaharan' ny *[[Natantia]]*. Tsy manondro vondrona voafaritra mazava ny teny hoe "*makamba*" na "patsabe". Ao amin' ny zafim-pilaharana *[[Caridea]]* sy ao amin' ny zana-pilaharana *[[Dendrobranchiata]]* ny ankamaroan' ireo biby atao hoe "makamba" na "patsabe" ireo. Afaka mandeha amin' ny tongony ny orana sy ny foza, fa ny makamba kosa dia milomano.

## Karazany
Maherin'ny 2&nbsp;000 ny karazana makamba maneran-tany. Misy ny mankamba dia ary misy koa ireo tamana izany hoe ompiana amin' ny dobo, misy koa ny mivelona amin' ny rano mamy sy ny miaina an-dranomasina. Saika ahafahany makamba miaina sy ahitana azy daholo ny ranomasina na ôseana maneran-tany. Tsy fahita firy ny makamba dia. Miavaka noho ny tsirony miharihary kokoa sy ny nofony henjana kokoa izy ireo. Ny ankamaroany dia jonoina aty amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin' ny morontsirak' i Madagasikara, na any Atlantika Afovoany Atsinanana. Ny mankamba  ompiana no be mpanjifa indrindra ka any Azia sy any Amerika Latinina no mpamokatra izy ireny betsaaka. Maro karazana ny makamba, fa ny mazana hita eny amin'ny mpivarotra hazandrano dia ireto karazany telo ireto ihany:

* makamba volon-davenina (miavaka amin'ny habeny kely, milanja grama vitsivitsy monja);
* makamba "bouquet "izay milanja grama am-polony vitsivitsy;
* makamba mpanjaka "gambas", izay mety milanja hatramin'ny an-jatony grama;

Azo hanina mandritra ny taona ny patsa, ary hanina manta na masaka.

## Fitrandrahana

Karazana makamba maro no anaovana fitrandrahana ara-barotra lehibe; nitombo be ny fanjifana makamba eran-tany nandritra ny taompolo 2000. Nitombo be ny makamba ompiana, na an-dranomasina na an-dranomamy, raha oharina amin' ny makamba tsy ompiana. Marihina fa ao anatin' ny *[[Decapoda]]* ny makamba, ny orana, ny drakaka, ny langosta ary ny patsa.

### Makamba eto Madagasikara
Nanomboka tamin' ny taona 1960 no nanomboka nitrandraka ny makamba mipetraka amoron-tsiraka ny teto Madagasikara. Anisany mampiditra vola vahiny maro eto amin' ny Nosy ny fanondranana makamba. Niha maro ny mpampiasa vola nanampaniriana ny hitrandraka, ka nampitombo ny fanjonoana azy. Noho ny fitombon' ny vesatry ny fanjonoana dia misedra olona ara toekarena ny fanjonona makamba eto Madagasikara nanomboka teo anelanelan'ny taona 1990.

## Jereo koa

* Orana (biby)
* Fozan-dranomamy
* Drakaka

## Loharano
Lubumbashi

I **Lubumbashi** dia tanàna ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (RDK), akaiky ny tendro atsimo-atsinanan' io firenena io. Izy no tanàna faharoa na fahatelo ao amin' io firenena io raha ny isan' ny mponina no heverina, ka ny tanànan' i Mbuji-Mayi no mifanianana aminy amin' izany. I Kinshasa no eo alohany. I Lubumbashi no renivohitry ny faritanin' i Katanga talogan' ny taona 2016. Taorian' izy dia lasa renivohitry ny faritanin' i Katanga Ambony izy. Atsoina hoe "renivohitry ny varahina" i Lubumbashi.

Tamin' ny taona 1910 no nanorenan' ny Belza an' i Lubumbashi, izay nanrtsoin' izy ireo hoe *Élisabethville* na *Elisabethstad* (araka ny anaran' i *Elisabeth in Beieren*, mpanjakavavin' i Belzika). Tamin' ny taona 1966 no niantsoana voalohany ny anaran' io tanàna io ho Lubumbashi.

## Jereo koa
*Katanga
Kisangani

I **Kisangani** dia tanàna ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (RDK), izay nantsoina hoe ***Stanleyville*** na ***Stanleystad*** tamin' ny taona 1883 hatramin' ny 1966. Izy no renbivohitry ny faritanin' i Tshopo ao amin' ny tapany avaratra-atsinanan' io firenena io.

## Jereo koa
Kinshasa - Lubumbashi - Kisangani

*Katanga
Katanga

I **Katanga**, hatramin' ny 2015, dia faritany any amin' ny tapany farany atsimo ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô. Mirefy 497&nbsp;000&nbsp;km2. Ny lembalemban' i Katanga dia ahitana tany fiompiana sy fambolena. Ny any atsinanana (Manono) sy ny any any atsimo (Lubumbashi, Kolwezi) ao amin' ny faritany dia ahitana betsaka tahirin-kôbalta, varahina, vy, radiôma, oraniôma ary diamondra. Tamin' ny taona 2015 dia nozaraina ho faritany maro i Katanga: Tanganyika sy Haut-Lomami sy Lualaba ary Haut-Katanga.
Jamaa (fivavahana)

Ny **jamaa** dia sektan' ny kristianisma afrikana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, izay nifototra amin' ny katôlisisma, sady anisan' ireo atao hoe "fiangonana kristiana afrikana tsy miankina". I Placide Tempels, izay pretra fransiskanina flamanda, no nanorina azy. Na dia eken' ny Eglizy katôlika rômanina aza io fiangonana io, sady mandray anjara amin' ny fiainan' ny paroasy aza ny mpino ao aminy, dia mampametra-panontaniana matetika ny fombany izay mihataka amin' ny finoana sy ny fanao katôlika. Midika hoe "fianakaviana" ny teny hoe *jamaa* amin' ny teny soahily.

## Jereo koa

* Kimbangisma

* Kitawala
* Fiangonana kristiana afrikana tsy miankina
Silamo ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô

Ny **silamo ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô** dia tonga tao amin' io firenena io tamin' ny taona 1860, izay nentin' ireo mpivarotra vangin' elefanta sy mpivarotra andevo avy any Afrika Atsinanana. Vitsy anisa ny Mizolmana, izay laharana faharoa aorian' ny Kristiana, raha ny isan' ny mpino no heverina. Tsy fantatra marina ny isan' izy ireo: ny ''Pew Research Center'' dia manambara fa 1,5&nbsp;%n' ny mponina ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô izany, nefa ny *[[World Factbook]]* an' ny CIA (Etazonia) dia milaza fa 10↓% izany. Ny 50&nbsp;% amin' izy ireo dia Sonita fa ny 10&nbsp;% kosa Siita ary ny 15&nbsp;% dia Ahmady.

## Jereo koa

* Kristianisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
*Fivavahana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Bahaisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Katôlisisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô

Ny **katôlisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô** no fivavahan' ny maro anisa ao amin' io firenena io. Tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-16, tamin' ny andro najakan' i Nzinga Mbembe dia lasa fivavaham-panjakana ny katôlisisma, izay nampidirin' ireo Zezoita. Tsy ny Zezoita ihany anefa no nanatanteraka ny asan' ny misionera fa tao koa ny Fransiskanina, ny Dôminikanina, sy ny maro hafa. Ny tantaran' ny katôlisisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô dia mifamatotra amin' ny tantaran' ny fanjanahan-tany aorôpeana. Ankehitriny dia Katôlika ny mponina kôngôley miisa 35&nbsp;000&nbsp;000 any ho any, izany hoe manakaiky ny antsasaky ny isan' ny vahoaka kôngôley (50 %).

## Jereo koa

* Kimbangisma

* Kristianisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô

Ny **Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô** dia tonga tao amin' ity firenena ity tamin' ny taona 1986 ary nitombo haingana, na dia vitsy anisa. Tamin' ny taona 1986 no nahazo fankatoavana noho ny fangatahana nataon' ireo mpikambana izay avy nandranto fianarana tany Soisa sy Belzika ity fiangonana ity. Heverina ho nisy mpino miisa 42&nbsp;689 ny tao amin' io fiangonana io tao amin' ny kôngregasiona miisa 145. Tamin' ny taona 2011 dia nanambara ny hanamboatra ny tempoly kôngôley voalohany ao Kinshasa. Tamin' ny taona 2019 dia nisy mpikambana miisa 68&nbsp;871 ao amin' ny kôngregasiona miisa 211 ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô  (RDK) ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany, ka mahatonga an' io fiangonana ao amin' ny RDK io ho laharana fahatelo manerana an' i Afrika, aorian' i Nizeria sy i Gana. Ankehitriny dia ny fiangonana ao RDK amin' ny no laharana faha-16 maneran-tany amin' ny fitombony 13&nbsp;% isan-taona.
## Jereo koa

* Kristianisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fivavahana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
*Silamo ao amin' ny  Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Bahaisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Bahaisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô

Ny **bahaisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô** dia niorina ao amin' io firenena io taorian' ny taratasy nosoratan' i `Abdu'l-Bahá izay namporisika ny hitondrana io fivavahana io aty Afrika tamin' ny taona 1916. Ny Bahay niorim-ponenana voalohany tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (RDK) dia avy any Oganda tamin' ny taona 1953. Nisy fiangonana ara-panahy bahay an-toerana ao amin' io firenena io dia voafidy tamin' ny taona 1957. Nisy fiangonana miisa 143 ny tao amin' ny RDK. Na dia noroahina aza io fivavahana io ary na nisy ny ady izay nandrotika ny RDK dia nitombo ilay fivavahana ka tamin' ny taona 2003 dia nisy fiangonana miisa 541 voaorina. Araka ny tombana nataon' ny *Association of Religion Data Archives* dia ny bahaisma ao amin' ny RDK no laharana fahadimy manera-tany amin' ny isan' ny mpino (283&nbsp;000) tamin' ny taona 2010.

## Jereo koa

* Kristianisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fivavahana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Silamo ao amin' ny  Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Stonehenge

**Stonehenge** dia tsangambato taloha tao amin'ny Lemak'i Salisbury any Wiltshire, Angletera, roa kilaometatra any andrefan'i Amesbury. Izy io dia misy peratra ivelany misy vato sarsen mitsangana, manodidina ny 4,0 m ny haavony tsirairay avy, ny sakany 2,1 m, ary milanja 25 taonina eo ho eo, ary vato mampifandray mitsivalana. Ao anatiny dia misy peratra manga kely kokoa. Ao anatin'ireo dia misy vato malalaka. Stonehenge mitsangana roa mitsangana mitambatra amin'ny lintel iray. Ny tsangambato manontolo, izay efa rava ankehitriny, dia mitodika mankany amin'ny fiposahan'ny masoandro amin'ny fahavaratra.
Kristianisma aty Afrika

Ny **krisianisma aty Afrika** dia tafaorina tamin' ny taonjato voalohan' ny fivavahana kristiana, indrindra tao Afrika Avaratra nofehezin' ny Rômana. Tamin' ny taona 1910 dia ny 1&nbsp;%n' ny Kristiana no hita taty Afrika, tamin' ny taona 2010 dia nahatratra ny 23&nbsp;% izany. Vitsy anisa ny Kristiana any Afrika Avaratra fa fivavahan' ny maro anisa kosa izy aty Afrika atsimon' i Saharà (63&nbsp;%). Ny kristianisma dia hita aty amin' ny tapany atsimo amin' i Afrika ary saika manerana an' i Afrika Afovoany sy Afrika Atsinanana. Tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-21 dia ny kristianisma sy ny silamo no fivavahana lehibe indrindra aty Afrika. Ny isan' ny Kristiana aty Afrika no mahery mitombo indrindra maneran-tany tamin' ity taonjato faha-21 ity. Izany fitomboana izany dia vokatry ny fielezan' ny kristianisma evanjelika sy ireo fiangonana teratany afrikana izay 36&nbsp;%n' ny mponina aty Afrika atsimon' i Saharà, ka Katôlika ny 21&nbsp;% amin' izany.

## Fivavahana isam-pirenena
Ity ny fafana maneho ny fitsinjaràn' ny fivavahana aty Afrika isam-pirenena tamin' ny taona 2010:

## Ny fiangonana kristiana afrikana tsy miankina
Ny fiangonana kristiana afrikana tsy miankina dia fiangonana manana endrika manokana mampiavaka ny kristianisma aty Afrika, naorin' ny Afrikana aty Afrika, fa tsy naorin' ireo misionera avy any amin' ny kôntinenta hafa. Ny fiangonana teratany afrikana voalohany dia angamba ny antônianisma izay naorin' ny mpaminany vavy Kimpa Vita tamin' ny taonjato faha-18. Nitory ny amin' ny Kristy mainty izy ka ny Tany masiny ("Jerosalema Vaovao") dia i Kôngô. Naka tahaka izany koa ny hafa izay niorina taty Afrika teo anelanelan' ny Ady lehibe roa, nandritra ny fotoana nisian'  ny fitakiana ny fanafoanana ny fanjanahan-tany izay nataon' ireo mpaminany mpanasitrana tahaka an' i William Wade Harris sy i Simon Kimbangu; nisy koa ireo hafa izay teraka avy amin' ny prôtestantisma evanjelika. Araka an' i David Barrett tamin' ny taona 1968 dia miisa 6&nbsp;000 any ho any ireo fiangonana ireo. Tamin' ny taona 2004 dia nahatratra 11&nbsp;500 izany isa izany. Mety tafakatra eo anelanelan' ny anjatony sy iray tapitrisa any ho any ny isan' ny mpino ao amin' izy ireo: ny kimbangisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ny Fiangonana harista ao Kôtidivoara, ny hetsika Aladura avy ao Nizerià ary ny Fiangonana kristianan' i Ziôna avy ao Afrika Atsimo no ohatra amin' izany. Milaza i Pauw fa fara-fahakeliny dia ny 36&nbsp;%n' ny mponina ao Afrika dia manaraka ireo fiangonana ireo.

## Jereo koa

* Bahaisma aty Afrika
* Silamo aty Afrika
* Hindoisma aty Afrika
* Bodisma aty Afrika

## Loharano sy fanamarihana
Silamo aty Afrika

Ny **silamo aty Afrika** dia niorina voalohany tao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Afrika sy tao amin' ny tapany avaratr' ity kôntinenta ity, ary tamin' ny morony avaratry ny faritra atsimon' i Saharà. Manjaka manerana an' i Afrika Avaratra ny silamo, ary saika manjaka tokana ao Afrika Andrefana, ao amin' ny ampahan' i Afrika Afovoany (any Tsady) ary ahitana Mozilmàna vitsy ny aty Afrika tapany Atsimo. Ny 45&nbsp;% amin' ny vahoaka afrikana dia Mozilmana, izany hoe 1/3 amin' ny Mozilmana maneran-tany. Tsy ranoray ny fitsinjaràn' ity fivavahana ity eo amin' ny kôntinenta afrikana: any Afrika Avaratra no ahitana ny 98&nbsp;% amin' ny Mozilmana, nefa manodidina ny 30&nbsp;% izany aty Afrika atsimon' i Saharà. Sonita ny ankamaroan' ny Mozilmana aty Afrika. Ao Tanzania sy ao Nizerià no ahitana Siita vitsy anisa.

## Jereo koa

* Bahaisma aty Afrika
* Kristianisma aty Afrika
* Hindoisma aty Afrika
* Bodisma aty Afrika
Nofy

Ny **nofy** dia fifanarakarahana sary, hevitra, fihetseham-po ary fandrenesana, izay matetika mitranga mandritra ny toriamaso, tsy araka ny sitrapon' ny mpanonofy. Manonofy mandritra ny adiny roa eo ho eo ny olombelona isan' alina, ary ny nofy tsirairay dia maharitra 5 hatramin' ny 20&nbsp;mn. Ny fahitana sary dia miseho saika amin' ny nofy rehetra, ny fandrenesana feo amin' ny 40&nbsp;% hatramin' ny 50&nbsp;% ary ny fitsapana (hafanana, hatsiaka, farokoroko, falama, sns) sy fandrenesana tsiro sy fofona dia amin' ny taha ambany dia ambany. Mateti-pitranga ny fihetseham-po mahery vaika, ka amin' ny ankapobeny dia fihetseham-po tokana toy ny tahotra, ny hatezerana, ny hafaliana no miseho fa tsy fihetseham-po miovaova, tsy toy ny amin' ny fotoana ahatsirovana. Ny ankamaroan' ny nofy dia miendrika tantara tapatapaka mifampidimpiditra, izay ahitana zavatra voatahirin' ny fahatsiarovana, ka miovaova ny sehatra isehoana amin' izany. Nandritra ny tantaran' ny olombelona sy ny sivilizasiôna isan-karazany, ny nofy dia natao fitaovana hialana amin' ny fifehezan' ny fotoana sy ny erana mahazatra, mba hidirana any ivelan' ny tontolo, hihaonana amin' ny razana, amin-janahary, na atao fitaovana anasitranana, amantaran-javatra ary ahazoana fanambaràna.

## Jereo koa

* Fanambaràna ny hevitry ny nofy

* Tsindrimandry
*Fahitana
Torimaso

Ny **torimaso** dia fialan-tsasatry ny tena ao anaty tsy fahatsiarovan-tena momba ny zavatra mitranga amin' ny tontolo ivelan' ny vatana, nefa ny taovam-pandrenesana dia maheno ihany, nefa mihena ny fihenjan' ny hozatra tsikelikely. Ny fifandimbiasan' ny torimaso sy ny fahatsiarovan-tena dia iray amin' ireo tsingerina fototra ao amin' ny biby. Ao amin' ny olombelona dia mandany manakaiky ny iray ampahatelon' ny fotoana ahavelomany ny torimaso. Tsy mitovy amin' ny tsy fahatsiarovan-tena ny torimaso noho ny mbola fisian' ny hetsika hoazy tsinahy sy ny fahafahan' ny olona matory hanokatra ny masony sy hamaly fihetsika rehefa maheno olona miteny sy rehefa misy mikasika ny tena. Ratsy torimaso ny vehivavy sasany mandrintra ny fadimbolana (indroa tsy ampy torimaso noho ny lehilahy) ary ny maro amin' izy ireo mandritra ny fitsaharam-pananahana. Amin' ny ankapobeny, ratsy torimaso kokoa ny olona be taona raha mitaha amin' ny tanora.

## Jereo koa

* Nofy
Tontolon'ny fanahy (spiritoalisma)

Ny **tontolon' ny fanahy**, araka ny spiritoalisma , dia tontolo na faritra onenan' ny fanahy, na tsara na ratsy amin' ny fisehoana ara-panahy isan-karazany. Raha mihevitra ny fiainana anaty ny fivavahana, ny tontolon' ny fanahy kosa dia heverina ho tontolo ivelany ho an' ny fanahy.  Na dia tsy miankina amin' ny tontolo voajanahary aza, ny tontolon' ny fanahy sy ny tontolo voajanahary dia mifandray tsy tapaka. Amin' ny alàlan' ny mediumship, afaka mifampiresaka tsara ireo tontolo ireo. Ny tontolon' ny fanahy dia faritan' ny mpanelanelana avy amin' ny tontolo voajanahary ao anaty trance. 

## Tantara
Tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19 dia nanaiky ny ankamaroan' ny mpanoratra spiritoalista fa ny tontolon' ny fanahy dia "zavatra azo tsapain-tanana" ary toerana misy "spheres" na "faritra". Na dia samy hafa aza ny antsipiriany manokana, ny fanorenana dia nanoro hevitra ny fandaminana sy ny foibe. Mpanoratra tamin' ny taonjato faha-18, i Emanuel Swedenborg, dia nisy fiantraikany tamin' ny fomba fijery ara-panahy momba ny tontolon' ny fanahy. Nofaritany ny andiana spheres concentric tsirairay avy ao anatin' izany ny fikambanan' ny fanahy ara-jeôgrafia amin' ny toerana mitovy kokoa amin' ny tany noho ny theocentric. Mihamihazava tsikelikely sy lasa selestialy ny spheres. Nanampy hevitra momba ny tsy manam-petra, na ny tsy manam-petra amin' ireo sehatra ireo ny spiritoalista. Ankoatra izany, dia nofaritana fa ny lalàna naorin’ Andriamanitra dia mihatra amin’ ny tany sy ny tontolon’ ny fanahy. 

Ny fiheverana ara-panahy iray hafa mahazatra dia ny hoe ny tontolon' ny fanahy dia tsara ary misy ifandraisany amin' ny fikatsahana fahamarinana fa mifanohitra amin' ny zavatra ratsy mitoetra ao anaty "maizina ara-panahy".  Io fiheverana io dia nanatsoaka hevitra toy ny ao amin' ny fanoharana ara-Baiboly ny amin'ny Lazarody sy ny hafa fa heverina fa misy elanelana lehibe kokoa eo amin' ny fanahy tsara sy ratsy noho ny eo amin' ny maty sy ny velona. Ary koa, ny tontolon' ny fanahy dia "The Home of the Soul" araka ny nofaritan' i CW Leadbeater (teôsôfista) izay manoro hevitra fa ho an' ny olombelona velona hiaina ny tontolon' ny fanahy dia traikefa mahafaly, misy dikany ary manova fiainana. 

Na izany aza, dia nilaza i John Worth Edmonds tao amin’ ny asasorany tamin’ ny taona 1853 hoe *Spiritualism* (anglisy): “Ny fifandraisan’ ny olona ara-panahy amin’ ny tontolon’ ny fanahy dia tsy mahafinaritra kokoa noho ny fifandraisany amin’ ny tontolo voajanahary." Nanamafy izy, nanonona an' i Swedenborg tamin' ny alàlan' ny mpanelanelana, fa ny fifandraisana misy eo amin' ny olombelona sy ny tontolon' ny fanahy dia mifamadika ary mety misy alahelo. Na dia amin’ ny farany aza, “mirenireny eny amin’ ny habakabaka” ny lalan’ ny fahatsarana “dia noraisin’ ilay Fanahy izay mihevitra ny fitiavana ho an’ izao tontolo izao mandrakizay mandrakizay.”

## Jereo koa

* Tontolon' ny fanahy

## Loharano sy fanamarihana
Nôôsfera

Ny **nôôsfera** dia hevitra filôzôfika nampandrosoina sy nampalazain' ilay biôsimista rosiana-okrainiana Vladimir Vernadsky, sy ny filôzôfa frantsay ary ny pretra zezoita Pierre Teilhard de Chardin. Vernadsky dia namaritra ny nôôsfera ho toetry ny biôsfera vaovao  ary nofaritana ho "sferan' ny saina" ara-planeta. Maneho ny dingana ambony indrindra amin' ny fivoaran' ny biôsfera ny nôôsfera, ny fivoaran' ny asan' ny sain' ny olombelona ny antony mamaritra azy. 

Ny hoe *nôôsfera* dia avy amin' ny teny grika hoe νόος ("saina") sy σφαῖρα ("sfera"), amin' ny fampitahana ara-boambolana amin' ny "atmôsfera" sy ny " biôsfera".  Ny hevitra anefa dia tsy azo ekena ho an' ny mpanoratra tokana. Namolavola hevitra roa mifandray nefa tena samy hafa ny mpanoratra mpanorina Vernadsky sy de Chardin, ka mifototra amin' ny jeôlôjia ny voalohany, ary ny faharoa amin' ny teôlôjia. Ireo hevitra roa momba ny nôôsfera ireo dia manaiky ny foto-kevitra iraisana izay ilazana fa ny fisainan' ny olombelona sy ny eritreritra siantifika dia namorona, ary hanohy hamorona, ny sosona ara-jeôlôjia manaraka vokatry ny evôlisiona izany. Ampahany amin' ny rojon' ny evôlisiona ity sosona ara-jeôlôjia ity. Ireo mpanoratra ao amin' ny taranaka faharoa, izay maro manam-piaviana rosiana, dia namolavola bebe kokoa ny foto-kevitra vernadskiana, namorona ireo hevitra mifandraika amin' izany, dia ny nôôkenôsisy sy ny nôôkenôlôjia.

## Jereo koa

* Tontolon' ny fanahy
Tobim-pifohazana

Ny **tobim-pifohazana** na **toby masina** na **toby**, eo amin' ny kristianisma malagasy, dia toerana (tanàna na ampahan-tanàna) manokana iasan' ny fifohazana andavanandro ka andraisana ny olona mila fampaherezana maharitra sy ny marary ara-batana na ara-panahy mila fanasitranana mahagaga, amin' ny alalan' ny fitoriana ny anaran' i Jesoa na Jesosy, ny vavaka, ny fametrahan-tanana ary ny fandroahana demonia. Ny mpiandry no misahana izany rehetra izany, dia ireo olona nahazo fampianarana manokana sy nohosorana ho amin' izany asa izany. Tsy ny vatana sy ny fanahy ihany no karakaraina ao fa lafiny ara-tsôsialy hafa koa toy ny fanampiana ny fianakaviana sahirana sy ny fanabeazana ny ankizy. Matetika dia misahana asa fambolena sy fiompiana ivelan' ny toby koa ny mponina ao amin' ny toby mba hahazoana ny fizakan-tena ara-tsakafo. Misy karazany ny toby arakaraka ny fananany na tsy fananana rantsana, ka ao ny tobilehibe ary ao ny zana-toby. Ny zana-toby dia tobim-pifohazana miankina amin' ny tobilehibe sady mandray ny fombany sy ny fampianarany, fa ny tobilehibe kosa dia tobim-pifohazana filamatra, manana ny fombany sy ny fampianarany ary manana zana-toby miankina aminy sady foiben-toeran' ny endrika isehoan' ny fifohazana tsirairay. Anisan' ny zana-tobin' i Manolotrony, ohatra, ny Toby Vatotsara ao Antsirabe, izay niorina vokatry ny fifohazam-panahin-dRajaofera Daniel.

Efatra ny tobilehine malaza eto Madagasikara, dia ny Tobilehibe Soatanàna, ny Tobilehibe Manolotrony, ny Tobilehibe Farihimena ary ny Tobilehibe Ankaramalaza, izay samy manana ny zana-tobiny avy. Ireo tobilehibe voatanisa ireo dia miankina amin' ny iray amin' ny fiangonana ao amin' ny Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara - FFPM).

## Jereo koa

* Prôtestantisma eto Madagasikara
* Kristianisma eto Madagasikara

* Fifohazana Soatanàna
* Fifohazana Manolotrony
* Fifohazana Farihimena
* Fifohazana Ankaramalaza
Kristaly

Ny **vato kristaly** dia akora mivaingana izay manana singa (toy ny atôma, môlekiola, na iôna) voalamina ao anatin' ny rafitra mikrôskôpika mirindra tsara, ka mamorona makarakara kristaly izay miitatra amin' ny lafiny rehetra. Fanampin' izany, ny kristaly tokana vato kristaly dia matetika fantatra amin' ny endriny jeômetrika, misy endrika fisaka amin' ny kristaly manokana.

## Jereo koa

* Metaly

* vatosoa

* Diamondra
* Vatomena
* Safira
* Karbônina
* Maridrefin' i Mohs
* Grafita
* Lônsdaleita
* Kimberlita
* Lamprôita.
IMT Atlantique

**IMT Atlantique** (fantatra ihany koa amin'ny hoe *École Nationale Supérieure Mines-Télécom Atlantique Bretagne-Pays de la Loire* na *École des Mines Télécom Atlantique*) dia sekoly frantsay *Grande École* sy injeniera izay nisokatra tamin'ny 1 Janoary 2017 tamin'ny alàlan'ny fikambanan'ny *École nationale supérieure des mines de Nantes* sy *Télécom Bretagne*.

Ny IMT Atlantique dia iray amin'ireo sekoly ampiharina amin'ny *École Polytechnique*.

## Mpampianatra malaza
* Alain Glavieux, mpahay kajimirindra

## Tsiahy

## Rohy ivelany
* Trano kala
Rudolf Bultmann

I **Rudolf Karl Bultmann** dia teôlôjiana loterana alemàna sy mpampianatra ny Testamenta Vaovao tao amin' ny Oniversiten' i Marburg. Izy dia iray amin' ireo olo-malaza tamin' ny fandalinana ny Baiboly tany am-piandohan' ny taonjato faha-20. I Bultmann, izay mpitsikera malaza ny teôlôjia liberaly, dia niady hevitra amin' ny fomba egzistansialista momba ny Testamenta Vaovao. Ny fomba fiasa hermeneotika momba ny Testamenta Vaovao dia nitarika azy ho mpanohana ny teôlôjia dialektika. Teraka tamin' ny 20 Aogositra 1884 tao Wiefelstede izy ary maty tamin' ny 30 Jolay 1976 tao Marburg any Alemaina. Pastora loterana ny rainy. Nisy fiantraikany tamin' ny mpianany maro teo amin' ny lafiny teôlôjia sy filôzôfia ny fiheverany nandritra ny fampianarany tao amin' io oniversite io, ka isan' izany i Gerhard Krüger.

I Bultmann dia fantatra amin' ny finoany fa ny famakafakana ara-tantara ny Testamenta Vaovao dia sady zava-poana no tsy ilaina, satria ny literatiora kristiana voalohany dia tsy naneho fahalianana firy tamin' ny toerana manokana. I Bultmann dia nilaza fa i Jesoa nisy, nitory, ka maty ny nohomboana no zava-dehibe, fa tsy ny zava-nitranga nandritra ny fiainany. 

I Bultmann dia niantehitra tamin' ny *[[Entmythologisierung]]*, izay karazana hermeneotika manome heviny ireo singa miendrika angano na fedrà ao amin' ny Testamenta Vaovao. Nanamafy i Bultmann fa ny finoana ny kerigma, na ny fanambaràna, ao amin' ny Testamenta Vaovao ihany no ilaina amin' ny finoana kristiana, fa tsy ny zava-misy manokana momba an' i Jesoa ara-tantara.
Hoditry ny tany

Ny **hoditry ny tany** dia akorandriaka manify ety ivelan'ny Tany, ka latsaky ny 1% ny haben'ny tany. Izy io no singa ambony indrindra amin'ny litôsfera, fizarazaran'ny sosona ny tany izay ahitana ny hoditry sy ny tapany ambony amin'ny lamba. Ny litôsfera dia vaky ho takelaka tektonikana izay ahafahan'ny hafanana mivoaka avy ao anatin'ny Tany mankany amin'ny habakabaka.
Ny hafanan'ny hodrity dia mitombo amin'ny halaliny, mahatratra ny soatoavina amin'ny ankapobeny eo anelanelan'ny 100 °C (212 °F) eo ho eo ka hatramin'ny 600 °C (1,112 °F) eo amin'ny sisin-tany misy ny lamba. Mitombo hatrany amin'ny 30 °C (54 °F) ny mari-pana isaky ny kilometatra eo an-toerana any amin'ny tapany ambony amin'ny hoditry.
Hermeneotika

Ny **hermeneotika** dia ny rijan-kevitra (na teôria) sy fomba fiasa momba ny fanaovana hevi-teny, indrindra fa ny fanaovana heviteny amin' ny lahatsoratry ny Baiboly sy amin' ny literatioram-pahendrena ary amin' ny lahatsoratra filôzôfika. Ny hermeneotika dia mihoatra noho ny fitsipika mifehy ny fanaovana heviteny na fomba ampiasaina rehefa tsy mahomby ny fahatakarana eo no ho eo ka ahitana ny fahaiza-manao momba ny fahazoan-kevitra sy momba ny fifandraisana. Nampiharina amin' ny fiolonana, indrindra amin' ny fianarana lalàna sy tantara ary teôlôjia ny hermeneotika. Tamin' ny voalohany, ny hermeneotika dia nampiharina tamin' ny fanaovana fivoasana ny Soratra Masina, avy eo nitarina tamin' ny fanontaniana momba ny fanaovana fivoasana ankapobeny.

Avy amin' ny teny grika hoe ἑρμηνευτική τέχνη / *hermeneutikè* *teknê* "fahaizana momba ny vaofy"; tamin'ny voalohay ny hoe *hermeneuein* dia midika hoe "miteny" na "mamoaka hevitra".

Tany am-piandohana dia nisy karazany roa samy hafa ny hermeneotika, dia: ny lôjika manam-pototra aristôtelisiana (nanomboka tamin' ny *Peri hermeneia* nosoratan' i Aristôty) andaniny, ny fivosana lahatsoratra ara-pivavahana (ny ôrfisma sy ny hermeneotikan' ny Baiboly, ohatra), ary ny hermetisma ankilany.

Mizara zana-taranja maro ny hermeneotika môderna:

* ny hermeneotikan' ny haisoratra (fivoasana ny lahatsoratra sy pôezia);
* ny hermeneotikan' ny lalàna (fivoasana ny loharanon' ny lalàna);
* ny hermeneotika teôlôjika (fivoasana ny soratra masina), anisan' izany ny hermeneotikan' ny Baiboly;
* ny hermeneotika antrôpôlôjika (fivoasana momba ny kolontsaina heverina ho toy ny lahatsoratra);
* ny hermeneotikan' ny tantara (fivoasana ny fijoroana vavolombelona sy ny lahateny momba ny tantara) ary
* ny hermeneotika filôzôfika (fanadihadiana ny fototra iorenan' ny fanaovana fivoasana amin' ny ankapobeny, sy fivoasana atao amin' ny lahatsoratra filôzôfika).
Fiolonana

Ny **fiolonana** na **mahaolona** dia taranja akademika izay mandalina ireo endrika isehoan' ny fiarahamonina sy ny kolontsain' ny olombelona. Amin' izao fotoana izao, ny fiolonana dia voafaritra matetika ho sehatra fianarana ivelan' ny fiofanana amin' ny asa sy ny matematika ary ny siansan' ny zavaboary sy ny siansa sôsialy na siansan' ny fiarahamonina. 

Mampiasa fomba fiasa mitsikera, na manao tombantombana ny fiolonana, ary manana singa ara-tantara manan-danja -- izay miavaka amin' ny fomba fijery ara-panandramana, indrindra amin' ny siansan' ny zavaboary, nefa tsy toy ny siansa, satria tsy manana taranja foibe. Ny fiolonana dia ahitana ny fandalinana ny fiteny taloha sy môderina, ny literatiora, ny filôzôfia, ny tantara, ny arkeôlôjia, ny antrôpôlôjia, ny jeôgrafian' ny mahaolona, ny lalàna, ny fivavahana ary ny zavakanto.

Ny taranja momba ny olombelona toa ny tantara sy ny fandalinana ny vakoka ary ny antrôpôlôjian' ny kolontsaina dia mandalina lohahevitra, izay tsy mampihatra ny fomba fiasa misy fanandramana, fa ny fomba fiasa sy fikarohana misy fampitahana no tena ampiasainy. Ny hermeneotika sy ny fitsikerana loharano no fomba fiasa hafa ampiasaina amin' ny fiolonana.
Siansan' ny zavaboary

Ny **siansan' ny zavaboary** na **siansan' ny natiora** dia siansa andalinana ny tontolo voajanahary, mikasika ny famariparitana sy ny fahalalana ary ny filazana mialoha ny zava-kitranga momba ny zavaboary na natiora, miorina amin' ny porofo avy amin' ny fandinihana sy ny fanandramana.

Ny siansan' ny zavaboary dia azo zaraina ho sampana roa lehibe: ny siansa momba ny aina sy ny siansa fizika. Ny siansa momba ny aina dia fantatra amin' ny anarana hoe biôlôjia na haiaina. Ny siansa fizika dia mizara ho sampana maro: ny fizika, ny simia, ny siansa momba ny tany ary astrônômia. Ireo sampana momba ny siansan' ny zavaboary ireo dia azo zaraina ho sampana manokana kokoa (fantatra ihany koa amin' ny hoe saha). Amin' ny maha ara-panandramana azy, ny siansan' ny zavaboary dia mampiasa fitaovana avy amin' ny siansan' endrika, toy ny matematika sy ny lôjika, manova ny zava-pantatra momba ny natiora ho habe azo refesina izay azo hazavaina ka lasa fanambarana mazava momba ny "lalàn' ny natiora". I Galileo, i Descartes, i Bacon ary Newton dia niady hevitra momba ny tombontsoa amin' ny fampiasana fomba fiasa izay matematika kokoa sy misy fanandramana kokoa.
Antrôpôlôjia

Ny **antrôpôlôjia** dia siansa eo am-pihaonan' ny siansan' ny mahaolona sy ny siansan' ny zavaboary, izay andalinana ny olombelona sy ny vondron' olombelona amin' ny endriny rehetra, na ara-batana izany (araka anatômia, ara-biôlôjia, araka môrfôlôjia, araka-piziôlôjia, araka ny fivoarany, sns), na ara-kolontsaina (ara-piarahamonina, ara-pivavahana, ara-psikôlôjia, ara-jeôgrafia, sns). Avy amin' ny tapa-teny grika roa ny teny hoe *antrôpôlôjia*, dia ny hoe ἄνθρωπος / *anthrôpos*, izay midika hoe "olombelona", sy ny hoe λόγος / *logos*, izay midika hoe "teny", "lahateny", "fandalinana", "siansa". Anisan' ny zana-taranjan' ny antrôpôlôjia ny antrôpôlôjian' ny fiarahamonina (na antrôpôlôjia sôsialy), ny antrôpôlôjian' ny fiarahamonina sy ny kolontsaina (na antrôpôlôjia sôsiô-koltoraly), ny antrôpôlôjian' ny fiteny, ny antrôpôlôjia biôlôjika, ny antrôpôlôjia fizika ary ny antrôpôlôjia arkeôlôjika.
Ôrfisma

Ny **ôrfisma** dia antokom-pivavahana sy fanao ara-pivavahana niainga tany amin' ny tontolo grika sy helenistika taloha, ary koa avy amin' ny Trakiana, mifandray amin' ny asasoratra heverina fa an' ilay pôeta Ôrfeôsy, izay nidina tany amin' ny tontolo ambanin' ny tany sy niverina avy any (araka ny fedrà grika). Ny mpanaraka ny ôrfisma (atao hoe Ôrfika) dia nanaja an' i Diônisôsy (izay nidina tany ambanin' ny tany sy niverina avy any indray) sy Persefôna (izay nidina isan-taona tany ambanin' ny tany sy niverina avy isan-taona). Ny ôrfisma dia faritana ho fanavaozana ny fivavahana diônisiana teo aloha, izay momba ny fivoasana vaovao ny hevitry ny nofy sy famakiana amin' ny fomba vaovao ny angano momba an' i Diônisôsy sy ny fandaminana vaovao ny *Teôgônia*n' i Hesiôdôsy, miorina amin' ny ampahany amin' ny filôzôfia talohan' i Sôkraty. 

Ny ivon' ny ôrfisma dia ny fijaliana sy ny fahafatesan' ny andriamanitra Diônisôsy teo am-pelatanan' ny Titàna, izay fototry ny angano na fedrà iorenan' ny ôrfisma. Araka io fedrà io dia novonoin' ny Titàna ilay Diônisôsy zazakely, voaviravira ary lanin' ny Titàna. Ho valifaty, dia namely ny Titàna tamin' ny varatra i Zeosy, ka nahatonga azy ireo ho lasa lavenona. Avy amin' izany lavenona izany no teraka ny olombelona. Ao amin' ny finoana ôrfika, io fedrà io dia mamaritra ny fananan' ny olombelona toetra roa: vatana (grika: σῶμα / *sôma*), nolovaina tamin' ny Titàna, ary pitik' afon-janahary na fanahy (grika: ψυχή / *psukhḗ*), nolovaina tamin' i Diônisôsy.  Mba hahazoana famonjena avy amin' ny fisiana ara-materialy (atao hoe Titanika), dia tsy maintsy misy ny fanofanana amin' ny mistery diônisiana ary miatrika *teletē*, fombafomba fanadiovana sy fiainanana indray ny fijaliana sy famerenana ny fahafatesan' ilay andriamanitra. Nino ny Ôrfika fa aorian' ny fahafatesana dia hiaina mandrakizay miaraka amin' i Ôrfeôsy sy ireo maherifo hafa. Ireo tsy nahazo ny fiofanana (grika: ἀμύητος / *amúētos*) dia ninoan' izy ireo fa ho teraka mitsingeringerina ao amin' ny vatana mandritra ny fotoana tsy voafetra. 

Mba hitazonana ny fahadiovan' izy ireo amin' ny alalan' ny  firosoana manaraka fombafomba, ny Ôrfika dia niezaka ny hiaina amin' ny fampijalian-tena afaka amin' ny fandotoana ara-panahy, indrindra amin' ny alalan' ny tsy fihinanana afa-tsy zavamaniry miampy tsy fihinanana karazana voamaina sasany.
Tombouctou

I **Tombouctou** na **Timbuktu** dia tanàna sy kaominina any Malỳ, 20&nbsp;km avaratry ny ony Niger. Io tanàna io no renivohitry ny Faritr' i Tombouctou, iray amin' ny faritra valo any Malỳ. Niisa 54&nbsp;453 ny mponina tao tamin' ny taona 2009.

## Jereo koa
Bamako - Gao - Kayes - Kidal - Koulikoro - Mopti - Ségou - Sikasso - Tombouctou
Lôjika

Ny **lôjika** dia sehatra iraisan-taranja izay mandalina ny fitsipika mifehy ny fahamarinan' ny fanjohian-kevitra, ny fanatsoahan-kevitra ary ny fanaporofoana. Ny teny hoe *lôjika* dia avy amin' ny teny grika hoe  λογική / *logikê*, izay nisampana avy amin' ny hoe λόγος / *lógos*, izay midika hoe "saina", "fitenenana", "fanjohian-kevitra".

Ny lôjika tsy arak' endrika dia mikatsaka ny hamaritana n'y ki tohan-kevitra manan-kery tsy arak' endrika, ohatra amin' izany ny fitanisana ny karazam-panjohian-kevitra diso. Ny lôjika arak' endrika dia maneho am-panoharana ny fanambaràna sy lamina tohan-kevitra, mampiasa rafitra arak' endrika toy ny lôjika filaharana voalohany. Ao anatin' ny lôjika arak' endrika, ny lôjika matematika dia mandalina ny toetra ara-matematika momba ny rafitra lôjika arak' endrika, fa ny lôjika filôzôfika kosa dia mampihatra azy ireo amin' ny olana filôzôfika toy ny toetran' ny hevi-teny sy ny fahalalana ary ny fisiana.

Ny rafitra lôjika arak' endrika dia ampiharina amin' ny sehatra hafa, ka ao anatin' izany ny haiteny (izay siansa andalinana ny fiteny), ny siansan' ny fahalalana (izay siansa andalinana ny fandrenesana, ny faranitan-tsaina, ny fiteny, ny fitadidiana, ny fifantohana, ny fanjohian-kevitra, ny fiontanam-po, ny fahatsiarovan-tena, sns) ary ny siansa infôrmatika.

Ny lôjika dia nianarana hatramin' ny Andro Taloha, ka ny fomba fiasa tany am-boalohany dia nahitana ny lôjika aristôtelisiana, ny lôjika stôika, ny *anviksiki* (tao amin' ny filôzôfia hindoa), ary ny môhisma (ao amin' ny filôzôfia sy lôjika sinoa). Ny lôjika arak' endrika môderina dia manam-pototra ao amin' ny asan' ny matematisiana tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 toa an' i Gottlob Frege.
Hermeneotikan' ny Baiboly

Ny **hermeneotikan' ny Baiboly** dia fandalinana ireo foto-kevitra momba ny fanakarana ny hevitry ny lahatsoratra ao amin' ireo bokin' ny Baiboly. Ampahany iray amin' ny sehatra midadasiky ny hermeneotika izy io, izay ahitana ny fandalinana ny foto-kevitry ny fanakaran-kevitra (dika), na ny rijan-kevitra (teôria) na ny fomba fiasa (metôdôlôjia), ho an' ny karazana fifandraisana rehetra, na ampiasana ny fiteny na tsia. 

Na dia misy fifanojoan-kevitra sy fifanakalozana aza ny hermeneotikan' ny Baiboly jiosy sy kristiana, dia manana fomba nifandovana momba ny fanakarana ny hevi-teny miavaka tsara azy manokana izy roa ireo. Ao amin' ny jodaisma, ny hermeneotikan' ny Baiboly dia mampiasa indrindra ny midrasa, izay fomba fiasa anakarana ny tian' ny Baiboly hebreo holazaina sy ny fitsipika maro izay mandrafitra ireo lalàna jiosy (halakà). Ao amin' ny kristianisma ny hermeneotikan' ny Baiboly dia miankina amin' ny foto-pampianarana maro.
Pôezia

Ny **pôezia** dia karazana literatiora miseho amin' ny endrika miovaova, amin' ny ankapobeny soratana amin' ny fampiasana andalan' andininy, nefa azo soratana koa amin' ny lahatsoratra tsotra, sady manome tombony kokoa ny fiantefan' ny endri-teny amin' ny mpihaino na ny mpamaky; manan-kambara bebe mihoatra ny zavatra ambarany mahazatra mantsy ny teny araka ny fisafidianana azy (heviny sy feony) ary ny fandaharana azy (ngadona, refy, sarin-teny, sns). Saro-paritana ny pôezia ary miova isaky ny vanim-potoana izany famaritana izany, ka ny taonjato tsirairay dia mamaritra anjara asa sy fanehoana samihafa, ary manampy an' izany ny fomba fiasan' ny poeta tsirairay araka ny maha izy azy.

Ny teny hoe pôzia dia avy amin' ny teny grika hoe *ποίησις* / *poiesis*, izay avy amin' ny matoanteny hoe *ποιεῖν* / *poiein* izay midika hoe "manao" na "mamorona", ka mahatonga ny pôeta ho heverina ho toy ny mpamorona endrika miteny.

Atao hoe tononkalo ny lahatsoratra ao amin' ny pôzia, izay azo faritana ho "asa soratra misy sarin-teny sy aingam-panahy, vita amin' ny teny mirindra, izay matetika miady roa ny tonom-peon' ny faran' andalany, na mifanararakaraka izany na mifanelanelana".

## Loharano sy fanamarihana
Traky

**Traky** (grika: Θράκη, romanisaina: *Thráki*; Bolgaria: Тракия, rômana: *Trakiya*; Tiorka: *Trakya*) dia faritra ara-jeografika sy manan-tantara any atsimo atsinanan'i Eoropa, izay mizara ho an'i Bolgaria, Gresy ary Torkia ankehitriny. Voafaritry ny Tendrombohitra Balkana eo avaratra, ny Ranomasina Egea eo atsimo, ary ny Ranomasina Mainty eo atsinanana. Anisan'izany ny atsimoatsinanan'i Bolgaria (Traky Avaratra), ny avaratra atsinanan'i Gresy (Traky Andrefana), ary ny faritra eoropean'i Torkia (Traky Atsinanana). Ny sisin-tanin’ilay faritra dia miorina amin’ny faritanin’i Traky romanina; ny tany nonenan’ny Trakiana fahiny dia niitatra tany avaratra ka hatrany Bolgaria Avaratra sy Romania ankehitriny ary tany andrefana hatrany amin’ny faritr’i Makedônia.
Bitro eorôpeana

Ny **bitro eorôpeana** dia karazana bitro teratany any amin' ny Saikanosy Iberiana (anisan' izany i Espaina sy i Pôrtogaly ary ny atsimo-andrefana amin' i Frantsa). Ny anarany ara-tsiansa dia ***Oryctolagus cuniculus***. Nampidirina be dia be tany an-kafa izy io, matetika misy fiantraikany manimba amin' ny zavamananaina eo an-toerana. 

## Jereo koa

* Bitro
* Voalavo
* Totozy
* Kastôro
Dôminika

I **Dôminika** dia firenena nosy ao Amerika Afovoany, anisan' ireo nosy Karaîba. Mirefy&nbsp;754&nbsp;km2 ny velaran-taniny ary i Roseau no renivohiny. Nisy mponina miisa as 71&nbsp;293 tao tamin' ny taona 2011.

Nosy be tendrombohitra niforona avy amin' ny afotroa i Dôminika. Toetanin-jana-pehin-tany ny toetaniny ary ny be dia be ny rotsakorana ka ahafahan' ny ala mikitroka maniry tsara. Andalovan' ny rivodoza matetika io firenena io isan-taona.

Vahoaka mainty hoditra ny ankamaroan' ny mponina ao (90&nbsp;%) izay taranaka andevo avy aty Afrika nentina tao amin' io nosy io tamin' ny taonjato faha-18. Ny fivavahana katôlika no fivavahan' ny maro anisa ao. Miompana amin' ny fambolena, izay tena mety ao aminy ny toekaren' i Dôminika, ka isan' ny vokatra be ao sady aondrana any ivelany ny akondro, ny voasary ary ny kakaô. Nanomboka niroborobo ny fizahan-tany tamin' ireo taompolo 1990. Tamin' ny taona 1978 no nahazoan' i Dôminika ny fahaleovan-tenany ary mpikambana ao amin' ny Commonwealth izy. Atao hoe *Wai'tu kubuli* (izay midika hoe "Lehibe ny vatany") ny anarany amin' ny fiteny kalinagô.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
Grenady

I **Grenady** na **Grenada** dia firenena ao Amerika Afovoany, ao amin' ireo nosy Karaîba, anisan' ny nosy Antilia, izay manana morontsiraka  ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika sy ny Ranomasin' ny Karaîba. Manana velaran-tany mirefy 348,5&nbsp;km2 izy, i Saint George's no renivohiny ary tombanana ho 11&nbsp;454 ny isan' ny mponina tao tamin' ny taona 2018.

Ny tanin' io firenena io dia mahafaoka ny nosy Grenady sy ireo nosy ao amin' ny ilany atsimo amin' ny tangoro-nosy Grenadina, izay nosy avy amin' ny afotroa sady ahitana tendrombohitra avo manerinerina eo anivon' ny havoana sy ny lohasaha. Toetanin-jana-pehin-tany mando ny toetaniny. Any amin’ ny faritra atsimo amin' ny vondronosy Windward Islands (îles du Vent) no misy an' i Grenada. Ny tanim-pireneny dia ahitana ny nosy Grenada sy ny nosy atsimo amin' ny vondronosy Grenadines. Avy amin' ny volkano ny nosy Grenada izay feno tampon-tendrombohitra maranitra izay manerinerina eo anivon’ny manoloana havoana sy ny lohasaha. Ity nosy ity, izay dia manana toetany mafana mando, dia iray amin' ireo nosy maitso indrindra amin’ ireo nosy Karaiba.

Mainty hoditra ny ankamaroan' ny mponina ao Grenady ary ny fivavahana katôlika no arahin' ny maro anisa ao. Any ambanivohitra no tena misy ny mponina.

Mivelona amin' ny fambolena eny ambanivohitra ny ankamaroan' ny mponina, ary miompana amin' izany ny toekaren' io firenena io, indrindra ny akondro, ny voamanitra (na moskada) ary ny kakaô. Miroborobo ny fizahan-tany ao amin' io firenena io.I Colomb no nahita ny nosy Grenada tamin' ny 1498, nandritra ny diany fahatelo nankany Amerika. Indianina avy any Karaiba no nipetraka tao. Ny toeram-ponenana eorôpeana voalohany tao amin' ny nosy dia noforonin' ny Espaniôla, avy eo ny Frantsay sy ny Anglisy. Ela teo ambany fifehezan' ny Britanika i Grenada, nefa nahaleo tena nanomboka tamin' ny taona 1974. Mpikambana ao amin' ny Commonwealth izy io

## Fanamarihana


## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
Repoblika Dôminikana

Ny **Repoblika Dôminikana** dia firenana ao Amerika Afovoany ao amin' ireo nosy Antilia sady manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika sy ao amin' ny Ranomasina Karaîba. I Santo Domingo no renivohiny, ary mirefy 48&nbsp;400&nbsp;km² ny velaran-taniny. Nisy mponina miisa 10&nbsp;499&nbsp;707 tao tamin' ny taona 2018. Atao hoe ***República Dominicana*** izy amin' ny teny espaniôla.

Ao amin' ny tapany andrefana amin' ny nosy Haity no misy ny Repoblika Dôminikana miampy an' ireo nosy manodidina, ka anisan' izany ny nosy Beata sy ny nosy Saona. Ny ampahany sisa amin' ny nosy Haitỳ no misy ny Repoblikan' i Haitỳ. Firenena be tendrombohitra ny Repoblika Dôminikana. Be velarana ihany ny tany lonaka. Rakotra ala ny 45&nbsp;%n' ilay firenena tamin' ny taona 1970 nefa nihena ho 28&nbsp;% izany ankehitriny.

Miompana amin' ny fambolena ny toekaren' ny Repoblika Dôminikana, ka ny volena indrindra amin' izany dia ny fary, ny kafe, ny kakaô, ny paraky, ny vary). Misy ihany koa ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany toy ny volamena sy ny nikela. Trandrahana ihany koa ny hazo ao an' ala.

Ny ankamaroan' ny mponina dia Katôlika. Tamin' ny taona 1844 no nanambaràna ny fahaleovan-tenan' ny Repoblika Dôminikana. Ny fiteny espaniôla no fiteny ôfisialin' ny Repoblika Dôminikana.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
Santa-Kity-sy-Nevisy

I **Santa-Kity-sy-Nevisy** dia firenena ao Amerika Afovoany, ao amin' ireo nosy Antilia, manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasina Karaîba. Mirefy ny velaran-taniny 261&nbsp;km2 ary i Basseterre no renivohiny. Ny tanàna lehibe indrindra dia ny renivohiny. Ny faritr' ora dia -4. Nisy mponina miisa 53&nbsp;821 tao tamin' ny taona 2020. Atao hoe ***Saint Kitts and Nevis*** izy amin' ny teny anglisy.

I Santa-Kity-sy-Nevisy dia fitambaran' ny nosy Saints-Kitts sy ny nosy Nevis. Ireo nosy roa ireo dia avy amin' ny afotroa. Anjakan' ny tendrombohitra anirian-kazo ny tanin' io firenena io. Toetanin-jana-pehin-tany ny toetany ao ka mahatonga ny rotsakorana ho mandavan-taona.

Taranaka afrikana sy eorôpeana ny ankamaroan' ny mponina ao. Miompana amin' ny fambolena ny toekaren' io firenana io. Mandroso koa ny fizahan-tany. Nahazo ny fahaleoavan-tenany i Santa-Kity-sy-Nevisy tamin' ny taona 1983. Mpikambana ao amnin' ny Commonwealth io firenena io. Ny fiteny anglisy no fiteny ôfisialiny.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
Santa-Vinsanta-sy-Grenadina

I **Santa-Vinsanta-sy-Grenadina** dia firenena ao Amerika Afovoany, anisan' ireo Antilia (*Antilles*) sady manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika sy ao amin' ny ny Ranomasina Karaiba. Ny renivohiny dia i Kingstown. Ny tanàna lehibe indrindra dia ny renivohiny. Mirefy 389&nbsp;km2 ny velarany ary niisa 101&nbsp;390 ny mponina ao tamin' ny taona 2020. Ny ankamaroan' ny mponin' i Santa-Vinsanta-sy-Grenadina dia prôtestanta. Ny faritr' ora dia -4. Ny nosy Santa-Vinsanta-sy-Grenadina dia mamorona vondronosy ahitana ny nosy Saint Vincent sy ireo nosy Grenadines. Avy amin' ny volkano ny nosy Saint-Vincent izay vakivakin' ny tandavan-tendrombohitra misy ala avy any avaratra mankany atsimo; ity tandavan-tendrobohitra ity no ahitana ny tampona avo indrindra ao amin' ilay firenena (i Soufrière izay mahatratra 1 234 m, sady volkano mbola velona).

Ny toekaren' ity firenena ity dia miompana amin' ny fambolena.

Nahaleo tena i Santa-Vinsanta-sy-Grenadina nanomboka tamin' ny taona 1979,  ary mpikambana ao amin' ny *[[Commonwealth]]* izy; ny mpanjakan' i Angletera dia soloan' ny governora tena eo an-toerana, fa raha ny fanao no jerena dia praiminisitra no mampihatra ny fahefana sady tompon' andraikitra eo anatrehan' ny Antenimiera.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika