open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fondrana

Ny **fondrana** dia ny vodin' ny vatan' akondro.

## Taozavatra
Tetehina izy io, ahahy, dorana rehefa maina, tantavanina, aharo amin' ny aika (*[[Indigofera tinctoria]]*, sns) sy ny beravina (*[[Crotalaria Soltiana]]*, sns) mba handokoana ny landy ho mainty.
Folo

Ny **folo** dia isa nanahary manaraka ny sivy sy eo alohan' ny iraika ambin' ny folo. Tarehimarika roa no anehoana azy: **10**. Ny folo no fototry ny rafitry tafolo, izay mahazatra indrindra enti-milaza isa amin' ny fiteny sy ny soratra. Folo ny isan' ny rantsan-tanan' ny olombelona.

## Kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Asan' ilay kamo: indroa ambin' ny folo no milatsaka an-tsaha vao misy kely ambolena.
* Aza mahalala folo ho an-tena, nefa tsy mahalala iray ho an' olona.
* Haren-kiadiana voamena, ka no handaniana vola folo!
* Sodi-drofian-dRainilaizafy: midina, lany vola folo; miakatra, lany fatotra aman-pondrana.
* Tsy mety raha natositosika handeha, fa nony lasa natao folo hafatra.

## Jereo koa

* aotra/zerô - isa/iray/iraika - roa - telo - efatra - dimy - enina - fito - valo - sivy
* folo - roapolo - telopolo - efapolo - dimampolo - enimpolo - fitopolo - valopolo - sivifolo

* zato - arivo - alina - hetsy - tapitrisa - lavitrisa
* Fanisana amin' ny teny malagasy - isa - tarehimarika - mpamaritra isa

## Rohy ivelany

* Andriamihaja Solonavalona, "Fanisana vaovao", *tenymalagasy.org*
* "Manisa", *motmalgache.org*
Aika

Ny **aika** dia anarana ankapobeny iantsoana zavamaniry ampiasaina amin' ny fandokoana (*[[Indigofera]]* sy *[[Crotalaria]]*) ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. Atao hoe *aika* koa ny *[[Sida rhombifolia]]* izay ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]*.

* *[[Indigofera tinctoria]]* L.,
* *[[Indigofera anil]]* L., 
* *[[Indigofera erecta]]* Eckl. & Zeyh.
* *[[Indigofera suffruticosa]]* Mill.
* *[[Crotalaria striata]]* A. Braun

## Jereo koa

* Engitra
* ''Sida'' (zavamaniry)
Sida rhombifolia

Ny ***Sida rhombifolia*** dia karazana zavamaniry roa ravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]*, zana-pianakaviana *Malvoideae*, teratany any amin' ny faritra mafana ao amin' ny Tontolo Tranainy. Izy ireo dia zavamaniry ahitra na kirihitra izay manana haavo 2 m. 

Ity karazany ity dia hita any amin' ny faritra mafana ary saika hita any amin' ny firenena rehetra aty Afrika trôpikaly sy any Azia Atsimo. Ambolena mba hahazoana tsiraka izy io aty Afrika, any India, any Aostralia ary any Amerika.

Indreto ny anarana iantsoana azy io amin' ny fiteny malagasy: **aika**, **kasindahorina**, **kisindahorina**, **kisindahoro**, **kitsindahoro**, **sandroky**, **sindahoro**, **sindahorona**, **singahory**, **tsimaitofangady**, **tsimatipangady**, **tsindahoro**, **tsindahorona**, **tsindahory**.
## Jereo koa
*Sida (zavamaniry)
Bombacoideae

Ny ***Bombacoideae*** dia zana-pianakaviana ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]*. Hazo trôpikaly izy ireo. Ny vondron-karazana filamatra dia ny *[[Bombax]]*.

## Vondron-karazana

* *[[Zaha|Adansonia]]* L. (zaha)
* *Aguiaria* Ducke
* *Bernoullia* Oliv.
* *[[Bombax]]* L.
* *Camptostemon* Mast.
* *Catostemma* Benth.
* *Cavanillesia* Ruiz & Pav.
* *Ceiba* Mill.
* *Chiranthodendron* Sessé ex Larreat.
* *Eriotheca* Schott & Endl.
* *Fremontodendron* Coult.
* *Gyranthera* Pittier
* *Hampea* Schltdl.
* *Howittia* F. Muell.
* *Huberodendron* Ducke
* *Marcanodendron* Doweld
* *Neobuchia* Urb.
* *Ochroma* Sw.
* *Ochromeae* Horan.
* *Pachira* Aubl.
* *Patinoa* Cuatrec.
* *Pentaplaris* L. O. Williams & Standl.
* *Phragmotheca* Cuatrec.
* *Pochota* Ram. Goyena
* *Pseudobombax* Dugand
* *Rhodognaphalon* (Ulbr.) Roberty
* *Scleronema* Benth.
* *Septotheca* Ulbr.
* *Spirotheca* Ulbr.
Indigofera

Ny ***Indigofera*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, roa ravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, ao amin' ny filaharana Fabales. Manana karazana mihoatra ny 750 eo ho eo izy io, ary saika any amin' ny faritra mafana no aniriany; misy karazana vitsivitsy tonga any amin' ny faritra manana toetany antonony any Azia Atsinanana. 

Matetika ny zavamaniry ao amin' ny vondrona *Indigofera* dia hazobotry, ary vitsivitsy ny hazo madinika manana haavo 5-6 m, fa ny sasany kosa dia zavamaniry ahitra. Manana ravina mety mihintsana ny ankamaroany. Misy zana-pelana 5 ka hatramin' ny 31 ny raviny. Eo amin' ny 3 ka hatramin' ny 25 sm ny halavany. Kely ny voniny, mamorona vondrona manana halava 2 hatramin' ny 15 sm. Sakafo ho an' ny olitra amin' ny karazana lolo (*[[Lepidoptera]]*) sasany ireo zavamaniry ireo, anisan' izany ny samoinan' ny *Agrostis segetum*.

## Ny karazana ''Indigofera''

Tamin' ny Avrily 2025, ny *[[Plants of the World Online]]* dia nanaiky karazana 760 mahery eran-tany. Indreto ny karazana voafantina:

* *Indigofera astragalina* DC.
* *Indigofera australis* Willd.
* *Indigofera candicans* Aiton
* *Indigofera cassioides* Rottler ex DC.
* *Indigofera cloiselii* Drake
* *Indigofera cordifolia* B.Heyne ex Roth
* *Indigofera decora* Lindl.
* *[[Indigofera arrecta]]* Hochst. ex A. Rich.
* *Indigofera galegoides* DC.
* *Indigofera glaucescens* Eckl. & Zeyh.
* *Indigofera hendecaphylla* Jacq.
* *Indigofera heterantha* Wall. ex Brandis
* *Indigofera hilaris* Eckl. & Zeyh.
* *Indigofera himalayensis* Ali
* *Indigofera hirsuta* L.
* *Indigofera howellii* Craib & W.W.Sm.
* *Indigofera kirilowii* Maxim. ex Palibin
* *Indigofera linifolia* (L.f.) Retz.
* *Indigofera marmorata* Balf.f.
* *Indigofera miniata* Ortega
* *Indigofera nephrocarpoides* J.B.Gillett
* *Indigofera nummulariifolia* (L.) Livera ex Alston
* *Indigofera pendula* Franch.
* *Indigofera rothii* Baker
* *Indigofera sokotrana* Vierh.
* *Indigofera spicata* Forssk.
* *[[Indigofera suffruticosa]]* Mill. na *[[Indigofera anil]]*
* *Indigofera szechuensis* Craib
* *[[Indigofera tinctoria]]* L.
* *Indigofera tsiangiana* Metcalf

## Jereo koa
* Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Indigofera''
Acrida

Ny **Acrida** dia vondron-karazana valala ao amin' ny fianakaviana *[[Acrididae]]*. Ny vondron-karazana dia misy karazana 40 eo ho eo izay hita aty Afrika, any Eorôpa, azy Azia, any Amerika Avaratra, any Hawaii ary any Aostralia. Ny bibikely amin' ity karazana ity dia tsy mifidy zavatra hohanina ary bibikely mpanimba fahita amin' ny voly maro.

## Karazana

# *Acrida acuminata* Stål, 1873
# *Acrida anatolica* Dirsh, 1949
# *Acrida bara* Steinmann, 1963
# *Acrida bhoramdevi* Gupta & Chandra, 2018
# *Acrida bicolor* (Thunberg, 1815)
# *Acrida cinerea* (Thunberg, 1815)
# *Acrida confusa* Dirsh, 1954
# *Acrida conica* (Fabricius, 1781)
# *Acrida coronata* Steinmann, 1963
# *Acrida crassicollis* Chopard, 1921
# *Acrida crida* Steinmann, 1963
# *Acrida curticnema* Liu, 1981
# *Acrida exaltata* (Walker, 1859)
# *Acrida excentrica* Woznessenskij, 1998
# *Acrida exota* Steinmann, 1963
# *Acrida formosana* Steinmann, 1963
# *Acrida fumata* Steinmann, 1963
# *Acrida gigantea* (Herbst, 1786)
# *Acrida granulata* Mistshenko, 1951
# *Acrida gyarosi* Steinmann, 1963
# *Acrida herbacea* Bolívar, 1922
# *Acrida hsiai* Steinmann, 1963
# *Acrida incallida* Mistshenko, 1951
# *Acrida indica* Dirsh, 1954
# *Acrida kozlovi* Mistshenko, 1951
# *Acrida liangi* Woznessenskij, 1998
# *Acrida lineata* (Thunberg, 1815)
# *Acrida madecassa* (Brancsik, 1892)
# *Acrida maxima* Karny, 1907
# *Acrida montana* Steinmann, 1963
# *Acrida oxycephala* (Pallas, 1771)
# *Acrida propinqua* Burr, 1902
# *Acrida raipurensis* Gupta & Chandra, 2018
# *Acrida rufipes* Steinmann, 1963
# *Acrida shanghaica* Steinmann, 1963
# *Acrida subtilis* Burr, 1902
# *Acrida sulphuripennis* (Gerstaecker, 1869)
# *Acrida testacea* (Thunberg, 1815)
# *Acrida tjiamuica* Steinmann, 1963
# *[[Acrida turrita]]* (Linnaeus, 1758) - **karazana filamatra** (as *Gryllus turritus* L.)
# *Acrida ungarica* (Herbst, 1786)
# *Acrida willemsei* Dirsh, 1954
Acrida turrita

Ny ***Acrida turrita*** dia karazana valala (*[[Caelifera]]*) hita any Maghreb sy any amin' ny faritra maro manodidina an' i Mediteranea.
Acridini

Ny **Acridini** dia fokom-bibikely ao amin' ny zana-pianakaviana *[[Acridinae]]*, ao amin' ny fianakaviana valala *[[Acrididae]]*. Izy io dia nofaritana voalohany ho *Truxalis Conicus* tamin' ny 1781.

## Vondron-karazana

* *[[Acrida]]* Linnaeus, 1758 (widespread in Old World & Australasia)
* *Acridarachnea* Bolívar, 1908 (Africa) monotypic:
** *Acridarachnea ophthalmica* Bolívar, 1908
* *Caledia* Bolívar, 1914 (Australia) monotypic:
** *Caledia captiva* (Fabricius, 1775)
* *Calephorops* Sjöstedt, 1920 (Australia) monotypic:
** *Calephorops viridis* Sjöstedt, 1920
* *Cryptobothrus* Rehn, 1907 (Australia, synonyms *Austrobothrus* Sjöstedt, 1921, *Exobothrus* Sjöstedt, 1936) monotypic:
** *Cryptobothrus chrysophorus* Rehn, 1907

* *Froggattina* Tillyard, 1926 (Australia) monotypic:
** *Froggattina australis* (Walker, 1870)
* *Keshava (insect)* Gupta & Chandra, 2017 (India)
** *Keshava barnawaparensis* Gupta & Chandra, 2017
** *Keshava jugadensis* Gupta & Chandra, 2017
** *Keshava shishodensis* Gupta & Chandra, 2017
* *Perala* Sjöstedt, 1921 (Australia) monotypic:
** *Perala viridis* Sjöstedt, 1921
* *Rapsilla* Sjöstedt, 1921 (Australia) monotypic:
** *Rapsilla fusca* Sjöstedt, 1921
* *Schizobothrus* Sjöstedt, 1921 (Australia) monotypic:
** *Schizobothrus flavovittatus* Sjöstedt, 1921
SSV Ulm 1846

Ny **SSV Ulm 1846** Football e. V.,na SSV Ulm 1846 raha fintinina, dia klioba baolina kitra avy ao amin'ny tanànan'i Ulm swabiana.

Ny lokon'ny klioba dia mainty sy fotsy. Ny klioba dia milalao ao amin'ny Bundesliga faha-2.
Ruhr

Ny **Ruhr** dia reniranon ao  dia 219,3 km ny lavany, havanana ary atsinanan'ny reniranon'i Rhin any Nordrhein-Westfalen  () ary misy velarantany 4485 km².

## Tantara sy Toe-karena
Ny faritra Ruhr (alemà: *Ruhrgebiet*) dia nahazo ny anarany avy amin'ny Ruhr. Nanomboka teto ny indostrian'ny faritra, satria ny Ruhr dia novolavolaina ho lalana fitaterana azo zahana ho an'ny sambo Ruhr tamin'ny taonjato faha-18. Nipoitra eny rehetra eny akaikin'ny renirano ny serin'ny arina ary nidina lalina kokoa mianavaratra. Eraka teo akaikin'i Duisburg mankany Rhin.
Vevey

I **Vevey** dia tanàna ao amin'ny fivondronan'i Vaud, ao . I no renivohitry ny distrikan'i Riviera-Pays-d'Enhaut.

Ny tanàna eo amin'ny morontsiraka avaratratsinanan'ny  Farihin'i Geneva dia foibe ara-barotra lehibe taloha ary nahazo tombony tamin'ny taonjato faha-19 tamin'ny firoboroboan'ny indostria sy ny fizahan-tany, izay mbola andry lehibe amin'ny toekarena ankehitriny. Nanjary fantatra ho foiben'ny Nestlé S.A. koa i Vevey.

## Jeografia
Ny tanànan'i Vevey dia 383 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina. M., 18 kilometatra atsimoatsinanan'ny renivohitra kantonaly Lausanne ary enina kilometatra avaratrandrefan'i Montreux.

## Jerea koa
**Soisa
*Lisitra ny tanàna any Soisa
Arivo

Ny **arivo** dia isa nanahary manaraka ny sivy amby sivifolo sy sivinjato ary alohan' ny iraika amby arivo. Amin' ny tarehimarika arabo izy dia soratana hoe **1000**. Ny arivo arivo dia mitovy amin' ny iray tapitrisa (106).

## Jereo koa

* aotra/zerô - isa/iray/iraika - roa - telo - efatra - dimy - enina - fito - valo - sivy
* folo - roapolo - telopolo - efapolo - dimampolo - enimpolo - fitopolo - valopolo - sivifolo

* zato - arivo - alina - hetsy - tapitrisa - lavitrisa
* Fanisana amin' ny teny malagasy - isa - tarehimarika - mpamaritra isa

## Rohy ivelany

* "Manisa", *motmalgache.org*
Lausanne

I **Lausanne** dia tanàna lehibe any  . Kaominina politika izy io ary renivohitry ny kanton'i Vaud ary renivohitry ny distrikan'i Lausanne. Any Soisa miteny frantsay (Romandie) eo amin'ny Farihin'i Geneva io tanàna io ary misy mponina 144.160, no tanàna fahefatra lehibe indrindra any Soisa taorian'i Zürich,Geneva ary Basel.

## Jerea koa
**Soisa
*Lisitra ny tanàna any Soisa
Farihin'i Geneva

**Farihin'i Geneva** (tsipelina any ,  sy : *Genfer See* na *Genfersee*),  frantsay: **Léman** na **lac Léman**), no farihy lehibe indrindra any  sy .

Eo amin'ny sisin-tany manasaraka an'i Soisa andrefana sy ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes frantsay no misy azy.

*Velarana: 581,3 km²
*Haavo ambony indrindra: 310 m
*Halavany: 72 km
Gossypieae

Ny **Gossypieae** dia fokon-javamaniry ao amin' ny zana-pianakaviana *[[Malvoideae]]* ao amin'ny fianakaviana *[[Malvaceae]]*. Anisan' izany ny landihazo (*[[Gossypium]]*). Izy io dia miavaka amin' ny *Hibisceae* noho ny firafitry ny tsaika sy ny fananany fihary tsy manam-paharoa izay  afaka manamboatra ny fandoko gôsipôly.

## Vondron-karazana

* *Cephalohibiscus* Ulbr.
* *Cienfuegosia* Cav.
* *Gossypioides* Skovst. ex J.B. Hutch.
* *[[Gossypium]]* L.
* *Hampea* Schltdl.
* *Kokia* Lewton
* *Lebronnecia* Fosberg
* *Thepparatia* Phuph.
* *Thespesia* Sol. ex Correa
Plants of the World Online

Ny ***Plants of the World Online*** na **POWO** dia angona bôtanika an-tserasera avoakan' ny Kew Gardens. Natomboka tamin' ny volana Marsa 2017 izy io, ka ny tanjona faratampony dia ny "hahafahan' ny mpampiasa miditra amin' ny fahalalana momba ny zavamaniry misy vihim-boa (*[[Spermatophyta]]*) fantatra eran' izao tontolo izao amin' ny taona 2020".

Nifantola amin' ny zavamaniry lehibe indrindra aty Afrika Trôpikaly ilay tetikasa tamin' ny voalohany, indrindra fa ny *Flora Zambesiaca* (zavamaniry ao amin' ny lemak' i Zambezi), ny zavamaniry any Afrika Andrefana trôpikaly, ary ny zavamaniry aty Afrika Atsinanana trôpikaly. Nanomboka tamin' ny taona 2023, ny tranonkala *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) sy *[[World Checklist of Vascular Plants]]* (WCVP) teo aloha dia natodika any amin' ny tranokala *Plants of the World Online*.

Ity farany ity dia loharano amin' ny lafiny taksônômia ho an' ny *[[World Flora Online]]* momba ny zavamaniry misy lalan-dranon-kazo ary manome azy koa ny famaritana môrfôlôjika. Ny POWO dia noforonin' ny bôtanista Rafaël Govaerts.

## Jereo koa

* Catalogue of Life
* National Center for Biotechnology Information
* The Plant List

## Rohy ivelany
Tranonkala: (en) powo.science.kew.org
Clitoria

Ny ***Clitoria*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, vahy, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, (zana-pianakaviana *[[Faboideae]]*) maniry indrindra amin' ny faritra mafana, izay ampitsaihin' ny bibikely. Miendrika lolo ny vonin' ny zavamaniry ao aminy. Karazany miisa 178 no voafaritra nefa 60 mahery ihany no ekena.

## Karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny *Clitoria* araka ny *ITIS* (8 Febroary 2012):

# *Clitoria fairchildiana* R.A. Howard
# *Clitoria falcata* Lam.
# *Clitoria fragrans* Small
# *Clitoria heterophylla* Lam.
# *Clitoria laurifolia* Poir.
# *Clitoria mariana* L.
# *Clitoria ternatea* 
L.Tamin' ny Jona 2021, ny *[[Plants of the World Online]]* dia nanaiky ireto karazana manaraka ireto:

# *Clitoria amazonum* Mart. ex Benth.
# *Clitoria andrei* Fantz
# *Clitoria annua* J.Graham
# *Clitoria arborea* Benth.
# *Clitoria arborescens* R.Br.
# *Clitoria australis* Benth.
# *Clitoria brachycalyx* Harms
# *Clitoria brachystegia* Benth.
# *Clitoria canescens* Pittier ex Fantz
# *Clitoria cavalcantei* Fantz
# *Clitoria cearensis* Huber
# *Clitoria chanondii* Chuakul
# *Clitoria cordiformis* Fantz
# *Clitoria cordobensis* Burkart
# *Clitoria coriacea* Schery
# *Clitoria dendrina* Pittier
# *Clitoria densiflora* (Benth.) Benth.
# *Clitoria epetiolata* Burkart
# *Clitoria fairchildiana* R.A.Howard
# *Clitoria falcata* Lam.
# *Clitoria flagellaris* (Benth.) Benth.
# *Clitoria flexuosa* Fantz
# *Clitoria fragrans* Small
# *Clitoria froesii* Fantz
# *Clitoria glaberrima* Pittier
# *Clitoria guianensis* (Aubl.) Benth.
# *Clitoria hanceana* Hemsl.
# *Clitoria hermannii* Fantz
# *Clitoria heterophylla* Lam.
# *Clitoria humilis* Rose
# *Clitoria irwinii* Fantz
# *Clitoria javanica* Miq.
# *Clitoria javitensis* (Kunth) Benth.
# *Clitoria juninensis* Fantz
# *Clitoria kaessneri* Harms
# *Clitoria kaieteurensis* Fantz
# *Clitoria lasciva* Bojer ex Benth.
# *Clitoria laurifolia* Poir.
# *Clitoria leptostachya* Benth.
# *Clitoria linearis* Gagnep.
# *Clitoria macrophylla* Wall. ex Benth.
# *Clitoria magentea* Fantz
# *Clitoria mariana* L.
# *Clitoria mexicana* Link
# *Clitoria monticola* Brandegee
# *Clitoria moyobambensis* Fantz
# *Clitoria mucronulata* Benth.
# *Clitoria nana* Benth.
# *Clitoria nervosa* Herzog
# *Clitoria obidensis* Huber
# *Clitoria pendens* Fantz
# *Clitoria pilosula* Wall. ex Benth.
# *Clitoria plumosa* Fantz
# *Clitoria polystachya* Benth.
# *Clitoria pozuzoensis* J.F.Macbr.
# *Clitoria sagotii* Fantz
# *Clitoria selloi* Benth.
# *Clitoria simplicifolia* (Kunth) Benth.
# *Clitoria snethlageae* Ducke
# *Clitoria speciosa* Cav.
# *Clitoria steyermarkii* Fantz
# *Clitoria stipularis* Benth.
# *Clitoria ternatea* L.
# *Clitoria triflora* S.Watson
# *Clitoria tunuhiensis* Fantz
# *Clitoria woytkowskii* Fantz
Tracheophyta

Ny ***Tracheophyta*** na ***Tracheobionta***, dia fizaràn' ny zavamaniry (*[[Plantae]]*) misy lalan-dranon-kazo, izay ahitana:

* ny likôfita na *Lycopodiopsida* (*Lycopodiales* sy *Selaginella*);
* ny *Monilophyta* (ampanga (na *[[Filicophyta]])* sy *Equisetum*);
* ny *[[Spermatophyta]]*: ahitana ny *[[Gymnospermae]]* (*[[Pinophyta]]*, *Cycadales*, *Ginkgo*, *Gnetophyta*.) sy ny *[[Angiospermae]]* (zavamaniry mamelana).

Ny tena mampiavaka ny *Tracheophyta*  dia ny fisian' ny fakany sy ny fisian' ny fantsona mpitatitra (flôema sy ksilema misy trakeida, izay niavian' ny anarana hoe *Tracheophyta*) miantoka ny fivezivezen' ny ranon-javamaniry. Ny *Polysporangiophyta* dia zavamaniry niseho tamin' ny vanim-potoana Ôrdôvisiana, izay zavamaniry voalohany fantatra fa misy lalan-dranony. Ny World Flora Online (WFO) (22 Janoary 2024) dia manambatra ireo zavamaniry misy lalan-dranony izao ao amin' ny fanjakana ***Pteridobiotina***.
Spôrôfita

Ny **spôrôfita** dia dingana ao amin' ny tsingerin' ny fananahan' ny zavamaniry izay mamokatra spôra (mikrôspôra na mety ho makrôspôra), izay miparitaka na tsy miparitaka.

## Jereo koa

* Gametôfita
Gametôfita

Ny **gametôfita** dia endrika fiomanana amin' ny fananahana ara-pitaovam-pananahana eo amin' ny gameta lahy sy vavy (fitsaihana), izay singa fototra amin' ny tsingerin' ny fananahana ao amin' ny zavamaniry maro. Izy io dia zavamananaina vokatry ny fitsimohan' ny spôra sady famokarana gameta, io zavamananaina io dia endrika mandalo fotsiny ary tsy mitovy amin' ny zavamaniry-reny.

## Jereo koa

* Spôrôfita
Fonom-bihy (bôtanika)

Ao amin' ny bôtanika, ny **fonom-bihy** dia tambatsela samihafa mamorona fono manodidina ny taova isan-karazany, indrindra ny tsirivavy sy ny vihy.

## Jereo koa

* Spôrôfita
* Gametôfita
Cycadales

Ny ***Cycadales*** dia filaharan-javamaniry ao amin' ny *[[Gymnospermae]]* izay ahitana karazana 350 eo ho eo. 

Manana toetra ara-batana mitovy amin' ny ampanga (*Filicophyta*) izy ireo ary manana mitovitovy amin' ny ravina palmie (*[[Arecacea]]*), ary matetika no afangaro amin' ny palmie, na dia heverina ho havan' ny kônifera (*Pinophyta*) aza izy ireo.

I Barthélemy Charles Joseph Dumortier (1797-1878) no namaritra ity filaharana ity. Mitsinjara amina fianakaviana roa: ny *Cycadaceae* sy ny *Zamiaceae* ity filaharana ity.

## Jereo koa

* *[[Pinophyta]]*
* *[[Ginkgo]]*
* *[[Gnetophyta]]*
Gnetophyta

Ny ***Gnetophyta*** dia fizaràna ao amin' ny vondron-javamaniry misy lalan-dranon-kazo (*[[Tracheophyta]]*), na kilasin' ny ***Gnetopsida*** araka ny fanasokajiana vaovao. Zavamaniry minofon-kazo tsy misy fantsona mpamokatra rezinina izy ireo, ary ny fôsily tranainy indrindra aminy dia tamin' ny vanim-potoana Permiana (-270 tapitrisa taona). Izy ireo no hany zavamaniry ao amin' ny *[[Gymnospermae]]* misy nofo toy ny an' ny zavamaniry roa ravin-tsimoka.

Mifanakaiky amin' ny *[[Pinales]]* na *[[Pinaceae]]* izy ireo, na dia noheverina ho vondrona rahavavin' ny *[[Angiospermae]]* aza nandritra ny fotoana ela, izay niaraka namorona aminy ny vondrona mônôfiletika *[[Anthophyta]]*.

Manana toetra maromaro mitovy amin' ny zavamaniry mamony tokoa izy ireo, saingy vokatry ny fifanojoan' ny evôlisiôna izany (ohatra: ny fiarovana ny spôrôfila amin' ny fono braktealy na ny fisian' ny ksilema manana fantsona mpitatitra marina, sns.).

Fanampin' izay, hita fa tsy tena mitovy amin' ny "fahalonahana roa sosona" ao amin' ny *Gnetales* ny fahalonahana roa sosona ao amin' ny *Angiospermae*. Amin' ity farany ity, ny gameta iray dia manome ny zigôty (sela azo amin' ny fitambaran' ny tsiry lahy sy vavy) miaraka amin' ny ôôsfera ary ny gameta iray hafa dia manome, miraka amin' ny nokley an-tendro, tambatsela tahiry ho an' ny vihy: ny albiomena. Fa ao amin' ny *Gnetales* kosa, ny gameta lahy roa dia hitambatra amin' ny nokleo akaiky indrindra (ao amin' ny vondron-karazana *Gnetum*) mba hanome zigôty roa. Koa satria prôembriôna iray ihany no afaka miforona isaky ny vihy, dia ho faty ny zigôty fanampiny ka dia tsy hisy tambatsela tahiry ho an' ny vihy. Izany no antony tsy dia iresahana fahalonahana roa sosona.

Noho izany, ny fiheverana fa ny *Gnetales* sy *Angiospermae* dia vondrona rahavavy dia tsy dia misy lanjany loatra.

## Jereo koa

* *[[Pinophyta]]*
* *[[Cycadales]]*
* *[[Ginkgo]]*
Ginkgo

Ny ***Ginkgo*** dia vondron-karazan-javamaniry tsy misy voniny, ao amin' ny fianakaviana *Ginkgoaceae*. Ny vondron-karazana *Ginkgo* dia heverina fa niseho tamin' ny vanim-potoana Paleôzôika. Raha ny marina dia hita amin' izao vanim-potoana izao indrindra, ny fôsily tena akaiky ny karazana ankehitriny *[[Ginkgo biloba]]*. Nisy karazany maromaro izy io avy eo, fa iray ihany no tavela (*Ginkgo biloba*).

## Karazana

* † *Ginkgo abaniensis (2004)*
* † *Ginkgo adiantoides (Heer, 1874)*
* † Ginkgo ananievii (1992)
* † Ginkgo angusticuneata (1960)
* † Ginkgo antartica (1898)
* † Ginkgo apodes (Zheng & Zhou, 2004)
* † Ginkgo australis (Drinnan & Chambers, 1986)
* † Ginkgo aviamnica (Anderson & Anderson, 1989)
* † Ginkgo baieraeformis (Czier, 1998)
* *[[Ginkgo biloba]]*
* † Ginkgo bonesii (Barghoorn & Prakash, 1962)
* † Ginkgo capillata (Kiritchkova & Kostina, 2004)
* † Ginkgo celebris (Kirithkova, 1985)
* † Ginkgo chilinensis (Zhang, 1980)
* † Ginkgo chlonoviae (Nosova & Golovnev, 2014)
* † Ginkgo cordilobata (Schweityer & Kirchner, 1995)
* † Ginkgo coriacea ( Florin, 1936)
* † Ginkgo cranei (Zhou, Quan & Liu, 2012)
* † Ginkgo cuneifolius (Czier, 1998)
* † Ginkgo curvata (Chen & Meng, 1988)
* † Ginkgo dahlii (Manum & Bose, 1991)
* † Ginkgo dayanensis (Zhang, 1980)
* † Ginkgo delicata (Samylina, 1967)
* † Ginkgo denmarkensis (Anderson & Anderson, 1989)
* † *Ginkgo digitata (Heer, 1874)*
* † Ginkgo dissecta (Musteo, 2002)
* † Ginkgo dutoitii (Anderson & Anderson, 1989)
* † Ginkgo ferganensis (Brick ex Sixtel, 1960)
* † Ginkgo florinii (Samylina, 1967)
* † Ginkgo gardnerii (Florin, 1936)
* † Ginkgo ginkgoidea (Yang, Friis & Zhou, 2008)
* † Ginkgo gomolitzkyana (Nosova, 2012)
* † Ginkgo hamiensis (Wang & Sun, 2017)
* † Ginkgo heeri (Doludenko & Rasskazova, 1972)
* † Ginkgo hermelinii (Nathorst ex Hartz, 1896)
* † Ginkgo horelensis (Kirithkova & Batjaeva, 1992)
* † *Ginkgo huttonii (Heer, 1876)*
* † Ginkgo ingentiphylla (Meng & Chen)
* † Ginkgo insolita (Samylina, 1991)
* † Ginkgo iranicus (Czier, 1998)
* † Ginkgo issykkulensis (Genkina, 1966)
* † Ginkgo jiayinensis (Quan, Sun, & Zhou, 2010)
* † Ginkgo kamtschatica (Budants, 1983)
* † Ginkgo kokinensis (Gomolitzky, 1971)
* † Ginkgo lanceoloba (Kiritchkova, 1969)
* † *Ginkgo yimaensis (Zhang & Zhou, 1989)*
* † Ginkgo sibrica (Heer, 1876)

## Jereo koa
* *[[Pinophyta]]*
* *[[Cycadales]]*
* *[[Gnetophyta]]*
Anthophyta

Ny ***Anthophyta*** dia vondrona zavamaniry parafiletika manana rafi-pananahana mitovy amin' ny voninkazo. Ity vondrona ity, izay noheverina ho klady taloha, dia nahitana ny *[[Angiospermae]]* – zavamaniry misy voninkazo ankehitriny, toy ny raozy sy ny bozaka – ary koa ny *[[Gnetophyta|Gnetales]]* sy ny *Bennettitales* efa lany tamingana.

Ny fandinihana amin' ny antsipiriany momba ny môrfôlôjia sy môlekiola dia mampiseho fa tsy mônôfiletika ilay vondrona. Ny *Angiospermae* dia nisaraka tamin' ny *[[Gymnospermae]]* manodidina ny 320-300 tapitrisa taona.

Ny fikarohana vao haingana sasany dia nampiasa ny teny hoe *Anthophyta* mba hamaritana vondrona vinavinaim-pisiana izay ahitana ny *Angiospermae* sy ny karazana zavamaniry efa lany tamingana (miaraka amin' ny soso-kevitra isan-karazany ahitana ireto vondrona manaraka ireto farafaharatsiny: *Glossoptérida*, *Corystospermaceae*, *Petriellales*, *Pentoxylales*, *Bennettitales* ary *Caytoniales*), fa tsy ny *Gnetales*.
Loulé

**Loulé** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Algarve ao amin'ny , eo amin'ny 16 kilometatra avaratr'i Faro.
Asclepias

Ny **Asclepias** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]]*, mamondrona karazana mihoatra ny 140 voahadihady.

## Lisitry ny karazana

Inty ny lisitry ny karazana araka ny Integrated Taxonomic Information System (ITIS):

* *Asclepias albicans* S. Wats.
* *Asclepias amplexicaulis* Sm.
* *Asclepias angustifolia* Schweig.
* *Asclepias arenaria* Torr.
* *Asclepias asperula* (Dcne.) Woods.
* *Asclepias brachystephana* Engelm. ex Torr.
* *Asclepias californica* Greene
* *Asclepias cinerea* Walt.
* *Asclepias connivens* Baldw.
* *Asclepias cordifolia* (Benth.) Jepson
* *Asclepias cryptoceras* S. Wats.
* *[[Asclepias curassavica]]* L. -- fanoromena, kitseakanalika, montafara, treniombilahy
* *Asclepias curtissii* Gray
* *Asclepias cutleri* Woods.
* *Asclepias emoryi* (Greene) Vail
* *Asclepias engelmanniana* Woods.
* *Asclepias eriocarpa* Benth.
* *Asclepias erosa* Torr.
* *Asclepias exaltata* L.
* *Asclepias fascicularis* Dcne.
* *Asclepias feayi* Chapman ex Gray
* *Asclepias fructicosa* L. (Syn de *Gomphocarpus fruticosus*)
* *Asclepias glaucescens* Kunth
* *Asclepias hallii* Gray
* *Asclepias hirtella* (Pennell) Woods.
* *Asclepias humistrata* Walt.
* *Asclepias hypoleuca* (Gray) Woods.
* *Asclepias incarnata* L.
* *Asclepias involucrata* Engelm. ex Torr.
* *Asclepias labriformis* M.E. Jones
* *Asclepias lanceolata* Walt.
* *Asclepias lanuginosa* Nutt.
* *Asclepias latifolia* (Torr.) Raf.
* *Asclepias lemmonii* Gray
* *Asclepias linaria* Cav.
* *Asclepias linearis* Scheele
* *Asclepias longifolia* Michx.
* *Asclepias macrotis* Torr.
* *Asclepias meadii* Torr. ex Gray
* *Asclepias michauxii* Dcne.
* *Asclepias nivea* L.
* *Asclepias nummularia* Torr.
* *Asclepias nyctaginifolia* Gray
* *Asclepias obovata* Ell.
* *Asclepias oenotheroides* Cham. & Schlecht.
* *Asclepias ovalifolia* Dcne.
* *Asclepias pedicellata* Walt.
* *Asclepias perennis* Walt.
* *Asclepias physocarpa* (E. Mey.) Schlechter (na *Gomphocarpus physocarpus*)
* *Asclepias prostrata* Blackwell
* *Asclepias pumila* (Gray) Vail
* *Asclepias purpurascens* L.
* *Asclepias quadrifolia* Jacq.
* *Asclepias quinquedentata* Gray
* *Asclepias rubra* L.
* *Asclepias rusbyi* (Vail) Woods.
* *Asclepias scaposa* Vail
* *Asclepias solanoana* Woods.
* *Asclepias speciosa* Torr.
* *Asclepias sperryi* Woods.
* *Asclepias stenophylla* Gray
* *Asclepias subulata* Dcne.
* *Asclepias subverticillata* (Gray) Vail
* *Asclepias sullivantii* Engelm. ex Gray
* *[[Asclepias syriaca]]* L. na *[[Asclepias cornuti]]* (Decaisne) -- fandemy
* *Asclepias texana* Heller
* *Asclepias tomentosa* Ell.
* *Asclepias tuberosa* L.
* *Asclepias uncialis* Greene
* *Asclepias variegata* L.
* *Asclepias verticillata* L.
* *Asclepias vestita* Hook. & Arn.
* *Asclepias viridiflora* Raf.
* *Asclepias viridis* Walt.
* *Asclepias viridula* Chapman
* *Asclepias welshii* N. et P. Holmgren
Aníbal Cavaco Silva

**Aníbal António Cavaco Silva** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 15 Jolay 1939 tao Boliqueime tao amin'ny kaominina Loulé, (Algarve)

Izy no filohan'i Portugal nanomboka tamin'ny 2006 ka hatramin'ny 2016.

## Fampianarana sy asa matihanina
Cavaco Silva dia zanaky ny mpiasan'ny tobin-tsolika avy amin'ny tanàna kely iray ao Algarve ary lehibe tao anatin'ny toe-javatra tena tsotra.
Rehefa avy nanatrika sekoly ara-barotra izy dia nianatra toekarena, nanao ny raharaha miaramila tany Mozambika ary avy eo nampianatra toekarena sy toekarena politika tany Lisboa. Taloha kelin'ny Revolisiona Carnation, nandeha tany York tany Angletera izy ary nahazo ny diplaomany tao momba ny *Taxes and the Oil Crisis*.

Nampianatra tao amin’ny Oniversite Katolika any Portugal sy ny Oniversite Vaovaon’i Lisboa izy avy eo

## Praiminisitra Portogaly 1985–1995
Praiminisitra teo amin'ny firenena izy nanomboka ny 6 Novambra 1985 ka hatramin'ny 28 Oktobra 1995. Nahavita nahazo ny maro an'isa tanteraka tao amin'ny Parlemanta Portogey indroa izy. Folo taona ny fe-potoam-piasany no lava indrindra teo amin'ny tantaran'ireo praiminisitra voafidy tamin'ny fomba demokratika tany 

## Filoha hatramin'ny 2006
Tamin'ny 20 Oktobra 2005, nanambara ny firotsahany hofidiana amin'ny fifidianana filoham-pirenena i Cavaco Silva tamin'ny 22 Janoary 2006, izay nandresy tamin'ny fihodinana voalohany tamin'ny 50,6%

## Fe-potoana faharoa nanomboka tamin'ny 2011
Nohamafisina tamin'ny toerany i Cavaco Silvas tamin'ny 23 Janoary 2011. Nahazo ny 53% amin'ny vato rehetra izy.

## Filohan'i Portogaly
Acokanthera

Ny ***Acokanthera*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]]*., ao amin' ny filaharana Gentianales, teratany ao Afrika Atsinanana, izay ahitana karazana misa dimy. Hazobotry sy hazo madinika izay mamokatra lateksa fotsy izy ireo. Misy heterôsida kardiaka, indrindra fa ny oabainna, ny karazana rehetra, ary noho izany dia tena misy poizina. Nampiasaina hamokarana poizina amin' ny zana-tsipìka izy ireo.

## Lisitry ny karazana

Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[The Plant List]]* (4 Febroary 2018):

* *Acokanthera laevigata* Kupicha
* *Acokanthera oblongifolia* (Hochst.) Benth. & Hook.f. ex B.D.Jacks.
* *Acokanthera oppositifolia* (Lam.) Codd
* *Acokanthera rotundata* (Codd) Kupicha
* *Acokanthera schimperi* (A.DC.) Schweinf. (= *Acokanthera abyssinica*)

## Jereo koa

* *[[Carissa]]*
Blyttia

Ny ***Blyttia*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]]*.

## Karazana

* *Blyttia arabica* Arn.
* *Blyttia fruticulosum* (Decne.) D.V.Field
* *Blyttia lyellii* Endl.
* *Blyttia spiralis* (Forssk.) D.V.Field & J.R.I.Wood

## Jereo koa

* *[[Vincetoxicum]]*
Carissa

Ny ***Carissa*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]],* ao amin' ny filaharana Gentianales. Hazobotry na hazo madinika izay hita any amin' ny faritra sobtrôpikaly sy trôpikaly aty Afrika sy any Aostralia ary any Azia izy io. Hatramin' ny vao haingana dia anaran-karazany 100 eo ho eo no voatanisa, fa ny ankamaroan' izy ireo dia nafindra ho amin' ny satan' ny anarana mitovy hevitra na nafindra ho any amin' ny vondron-karazana hafa, toy ny *[[Acokanthera]]*.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny *Carissa*:
* *Carissa andamanensis* L. J. Singh & Murugan
* *[[Carissa bispinosa]]* (L.) Desf. ex Brenan
* *[[Carissa boiviniana]]* (Baill.) Leeuwenb.
* *[[Carissa carandas]]* L.
* *Carissa congesta* Wight
* *Carissa haematocarpa* (Eckl.) A. DC.
* *Carissa hirsuta* Roth
* *Carissa inermis* Vahl
* *Carissa laxiflora* Benth.
* *[[Carissa macrocarpa]]* (Eckl.) A. DC.
* *Carissa opaca* Stapf ex Haines
* *Carissa ovata* R. Br.
* *Carissa paucinervia* A. DC.
* *Carissa pichoniana* Leeuwenb.
* *Carissa salicina* Lam.
* *Carissa scabra* R. Br.
* *[[Carissa spinarum]]* L. = *[[Carissa edulis]]* (Forsk.) Vahl
* *Carissa tetramera* (Sacleux) Stapf

### Karazana tao taloha

* *Acokanthera oblongifolia* (Hochst.) Codd (= *Carissa* *oblongifolia* Hochst.)
* *Acokanthera schimperi* (A.DC.) Benth. & Hook.f. ex Schweinf. (= *Carissa* *schimperi* A.DC.)

### Karazana misy eto Madagasikara

Indreto ny karazana misy eto Madagasikara:
* *[[Carissa boiviniana]]* 
* *[[Carissa carandas]]*  
* *[[Carissa macrocarpa]]*
* *[[Carissa pichoniana]]* 
* *[[Carissa spinarum]]*

## Jereo koa

* *[[Acokanthera]]*
Urceola

Ny ***Urceola*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]]*.

## Karazana

# *Urceola brachysepala* Hook.f. - Borneo, Java, W Malaysia, Sumatra, Philippines
# *Urceola densiflora* (Oliv.) D.J.Middleton & Livsh. – Peninsula Malaysia (Penang) and Sumatra
# *Urceola elastica* Roxb. - Borneo, Java, W Malaysia, Sumatra
# *Urceola huaitingii* (Chun & Tsiang) D.J.Middleton - Guizhou, Guangdong, Guangxi, Hainan
# *Urceola javanica* (Blume) Boerl. - Borneo, Java, Maluku, Sumatra, Sulawesi, New Guinea
# *Urceola laevigata* (Juss.) D.J.Middleton & Livsh. – China (southern Yunnan and southern Guangxi), Indochina, and Malesia
# *Urceola laevis* (Elmer) Merr. - Palawan, Sabah, Sulawesi
# *Urceola lakhimpurensis* (S.K.Srivast. & Mehrotra) Karthik. & Moorthy - Assam
# *Urceola latifolia* (Pierre ex Spire) D.J.Middleton - Laos, Thailand, Vietnam
# *Urceola lucida* (A.DC.) Benth. & Hook.f. ex Kurz - Myanmar, Thailand, W Malaysia, Sumatra
# *Urceola malayana* D.J.Middleton - Cameron Highlands of W Malaysia
# *Urceola micrantha* (Wall. ex G.Don) D.J.Middleton - Fujian, Guangdong, Guangxi, Hainan, Sichuan, Taiwan, Tibet, Yunnan, Ryukyu Islands, Assam, Bangladesh, Bhutan, Arunachal Pradesh, Nepal, Cambodia, Laos, Thailand, Vietnam, Myanmar, W Malaysia
# *Urceola minutiflora* (Pierre) D.J.Middleton - Cambodia, Laos, Thailand, Vietnam
# *Urceola napeensis* (Quint.) D.J.Middleton - Laos, Thailand, Vietnam, Guangdong, Guangxi
# *Urceola polymorpha* (Pierre ex Spire) D.J.Middleton & Livsh. – Cambodia, Laos, Thailand, and Vietnam
# *Urceola polyneura* (Hook.f.) D.J.Middleton & Livsh. – southern Myanmar, Thailand, Peninsular Malaysia, Sumatra, and Borneo
# *Urceola quintaretii* (Pierre) D.J.Middleton - Laos, Vietnam, Guangdong, Guangxi
# *Urceola rosea* (Hook. & Arn.) D.J.Middleton - Cambodia, Laos, Thailand, Vietnam, Laos, W Malaysia, Java, Sumatra, Fujian, Guangdong, Guangxi, Guizhou, Hainan, Hunan, Sichuan, Taiwan, Yunnan
# *Urceola torulosa* Hook.f. - W Malaysia, Sumatra, Borneo
# *Urceola tournieri* (Pierre) D.J.Middleton - Yunnan, Nepal, Bhutan, Assam, Laos, Myanmar, Thailand, Vietnam
# *Urceola xylinabariopsoides* (Tsiang) D.J.Middleton - Hainan, Vietnam
Leptadenia

Ny ***Leptadenia*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]]*, nofaritana voalohany tamin' ny taona 1810. Teratany aty Afrika izy io, anisan' izany i Madagasikara, ary koa any amin' ny faritra atsimo-andrefan' i Azia sy any amin' ny Zana-kôntinenta Indiana.
.
Arakaraka ny karazana dia mety ho hazo madinika,  hazobotry, na vahy ny *Leptadenia* izay matetika misy lateksa. Matetika ireo karazana ireo no maro dia maro rantsana. Kely dia kely na maharitra ny raviny.
Misy karazany 6 ka hatramin' ny lihoatra ny 20 ny *Leptadenia*, arakaraka ny loharano.

## Karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny *Leptadenia*:

* *[[Leptadenia albida]]* (Schinz) Bruyns – Angôla sy Namibia ary Cape Provinces
* *[[Leptadenia arborea]]* (Forssk.) Schweinf. - Sodàna, Etiôpia
* *[[Leptadenia gossweileri]]* (C.Norman) Bruyns – Angôla
* *[[Leptadenia jasminiflora]]* (Decne.) Bruyns – Repoblika Demôkratikan' i Kôngô hatrany Afrika Atsimo
* *[[Leptadenia hastata]]* (Pers.) Decne. na *[[Leptadenia lanceolata]]*
* *[[Leptadenia lancifolia]]* (Schumach. & Thonn.) Decne. - Afrika Trôpikaly
* *[[Leptadenia madagascariensis]]* Decne. - Madagasikara (mojy, taratarika, tarikarika, taritarika, vaheronto, vahirano, vahironto, vahirontovavy)
* *[[Leptadenia pyrotechnica]]* (Forssk.) Decne. - Aljeria hatrany India
* *[[Leptadenia reticulata]]* (Retz.) Wight & Arn. - Madagasikara (vahirontolahy), Zana-Kôntinenta Indiana, Mianmara, ary Kambôdia
* *[[Leptadenia viminea]]* (Wight) Bruyns – Himalaya andrefana sy afovoany ary India

Nampidirina tao taloha nefa nafindra vondron-karazana (*[[Genianthus]]*, *[[Periploca]]*) ireto karazana manaraka ireto: 
* *Leptadenia elliptica* Blume na *[[Genianthus ellipticus]]* (Blume) Bakh. f.
* *'Leptadenia visciformis* Vatke na *[[Periploca visciformis]]* (Vatke) K. Schum.

## Jereo koa
* *[[Genianthus]]*
* *[[Periploca]]*
Sarotro

Ny **sarotro** dia "Aro orana vita amin' ny tsihy roa izay samy avitrana eo amin' ny lavany iray sy sakany iray ka ny sakany mivitrana no manarona ny loha; ny sarotro dia ampiasain' ny mpiandry omby indrinda ataony kapaotin' orana".

## Loharano sy fanamarihana
Andrijivka

**Andriivka** (Okrainiana *Андріївка*) dia tanàna iray ao amin'ny , ao oblast Donetsk misy mponina 50 eo ho eo.

Eo amin'ny lalamby Kharkiv–Horlivka no misy ilay tanàna, 11 kilometatra atsimon'ny foiben'ny distrikan'i Bakhmut ary 56 kilometatra avaratry ny afovoan'i Donetsk.

Nandritra ny fanafihana an'i Okraina, nosamborin'ny tafika Rosiana ilay tanàna tamin'ny faran'ny Novambra 2022 ary nafahan'ny tafika Okrainiana tamin'ny 15 Septambra 2023.

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Chernobyl, Cherson, Donetsk, Kharkiv, Lugansk Melitopol, Odessa, Sevastopol, Zaporizhia
Jiafotsy

Ny **jiafotsy** dia tsiraky ny ravin-drofia tena misaraka tsara. Jiafotsy na **lamba jiafotsy** koa ny anaran' ny lamba vita amin' ireo tsiraka ireo. Tsy fanao ny mandoko azy, ka izany no iantsoana azy hoe "fotsy", izany hoe, tsy miloko.
Kremenchuk

**Kremenchuk** (okrainiana: *Кременчук*) dia tanàna ara-barotra sy indostrialy Okrainiana any atsimon'ny faritra afovoan' Oblasta Poltava izay misy mponina 220.000 eo ho eo.

Any amin'ny 300 km atsimoatsinanan'i Kyiv no misy azy eo amin'ny andaniny roa amin'ny Dniepr.

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Chernobyl, Cherson, Dnipro, Donetsk, Kharkiv, Lugansk Melitopol, Lviv, Odessa, Sevastopol, Zaporizhia
Makiivka

**Makiivka** (okrainiana: *Макіївка*, *Dmytriivsk* taloha (okrainiana: *Дмитріївськ*)) hatramin'ny 1931, dia tanàna indostrialy ao amin'ny faritr'i Donetsk, atsinanan'i , 15 kilometatra atsinanan'i Donetsk.

Makiivka dia foibem-pitrandrahana metaly sy fitrandrahana arintany ao amin'ny Donetsk Basin, miaraka amin'ny orinasa mavesatra sy orinasa coking manohana ny indostrian'ny vy sy arina eo an-toerana. Nosamborin'ireo mpisintaka mpomba ny Rosiana ilay tanàna tamin'ny 2014 tamin'ny fiandohan'ny ady tao Donbass ary voabodo an'i Rosia amin'izao fotoana izao.

## Galleria

File:Vrbgtuyu.jpg|Flowers on the main street of Makiivka
File:Makeevka 075.jpg|Makiivka Institute of economy and humanitarian sciences
File:Makeevka 082.jpg|City hall
File:Makeevka 086.jpg| headquarters in Makiivka
File:Panoramio - V&A Dudush - 3 июня 2010.jpg|Teatralna (Theatre) street
File:Vfertg.jpg|Central part of the city
File:Федоренко. mnew20.jpg|Steelworkers' Palace of culture in Makiivka
File:Makeevka 112.jpg|Pioneers' palace
File:Hotel Orion.JPG|Hotel Mayak (Lighthouse in English)

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Chernobyl, Cherson, Dnipro, Donetsk, Kharkiv, Kremenchuk, Lugansk Lviv, Melitopol, Mykolaiv, Lviv, Odessa, Sevastopol, Sumy, Vinnytsia, Zaporizhia
Vorskla

Ny **Vorskla** (Okrainiana sy Rosiana): *Ворскла*) dia sakelidrano havia amin'ny Dniepr any amin'ny faritra iva Eoropeana Atsinanana izay mirefy 464 km ny halavany ary 14 700 km² ny velarantanin'ny rano.

## Renirano
Avy any amin'ny tendrony andrefan'ny Ridge Rosiana Afovoany akaikin'i Ivnya, avaratra andrefan'ny renivohitr'i Belgorod, renivohitr'i . Avy amin'ny loharano no mikoriana any atsimo andrefana mankany , miaraka amin'ny banky havanana manapaka lalina any amin'ny Plateau Poltava eo afovoany. Ao amin'ny faritr'i Poltava, ny Vorskla dia mikoriana mankany amin'ny Dniepr, izay voahidy mba hamorona ny Kamyansk Reservoir.

## Jereo koa

* Dniestr
* Bug Atsimo
* Bug Andrefana
* Donets
*Dniepr
* Seret
Vinnytsia

**Vinnytsia** (okrainiana: *Вінниця*) dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Podolia ao . Izy io no foibem-pitantanan'i Vinnytsia Oblasta sy Vinnytsia Raion ary misy mponina 368,000 eo ho eo tamin'ny Oktobra 2019.

Ny tanàna dia fonenan'ny oniversite maro, andrim-panjakana ara-kolontsaina, indostria isan-karazany,  ny seranam-piaramanidina Vinnytsia sy ny fitantanan-draharaha ho an'ny tafika an'habakabaka Okrainiana 

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Chernobyl, Cherson, Dnipro, Donetsk, Kharkiv, Kremenchuk, Lugansk, Lviv, Makiivka, Melitopol, Odessa, Sevastopol, Sumy, Zaporizhia
Ternopil

**Ternopil**na **Tarnopol** (okrainiana: *Тернопіль* ,poloney: *Tarnopol*), dia tanàna iray any andrefan'i , eo amoron'ny Reniranon'i Seret.

Ny isam-ponina dia 225.004 tamin'ny taona 2022. Iray amin'ireo lehibe indrindra any amin'ny ilany andrefan'ny firenena ilay tanàna.

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Chernobyl, Cherson, Dnipro, Donetsk, Kharkiv, Kremenchuk, Lugansk Lviv, Melitopol, Mykolaiv, Lviv, Odessa, Sevastopol, Sumy, Vinnytsia, Zaporizhia
Seret (renirano)

Ny **Seret** (okrainiana: *Серéт*) dia sakeli-drano ankavian'ny Dniestr izay mamakivaky ny Faritra Ternopil any . Mirefy 248 kilometatra ny halavany ary 3,900 kilaometatra toradroa ny velaran-tany misy azy. Ny tanànan'i Ternopil, Terebovlia ary Chortkiv dia mipetraka eo amoron'ny renirano.

## Tantara
Ny sasany tamin'ireo ady nandriaka indrindra tamin'ny  Ady Lehibe I dia nitranga teo amoron'ny Seret.

* Bug Atsimo
* Bug Andrefana
* Donets
* Dniepr
Kehl

**Kehl** dia tanàna ao amin'ny faritra andrefan'i  ao amin'ny Rhin tandrifin'i Strasbourg; Mitovitovy ny elanelana eo amin'i Karlsruhe (75 km) any avaratra sy Freiburg im Breisgau (80 km) any atsimo.

Kehl dia mifandray amin'i Strasbourg amin'ny zotra tram.
## Ony
*Rhin

## Jereo Koa
* Strasbourg
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Vodin-javamaniry

Ny **vodin-javamaniry** dia taho na faka mibontsina amin' ny zavamaniry sasany izay ampiasainy ho fitaovam-pitahirizana otrikaina hataony sakafo amin' ny fotoana tsy mampisy izany. Ity taova fitahirizana ity dia miantoka ny fahaveloman' ilay zavamaniry mandritra ny vanim-potoanan' ny ririnina na amin' ny vanim-potoanan' ny hain-tany, ary matetika miantoka koa ny fampitomboan-taranaka tsy amin' ny alalan' ny tsirilahy sy tsirivavy.

## Karazana vodin-javamaniry

Ny taova niova ho vodin-javamaniry dia mety ho: 

* ny faka: karaoty, dalià, vomanga;
* ny taho ambanin' ny tany (rizôma): ovimbazaha, karazana samihafa ao amin' ny vondron-karazana *[[Dioscorea]]* fantatra amin' ny anarana hoe *[[Ovy (dioscorea)|ovy]]*, ny karazana sasany ao amin' ny fianakaviana *[[Orchidaceae]]* (ohatra *Orchis morio*), ny *Pastinaca sativa*, ny *Smallanthus sonchifolius*, ny *Iris* (vondron-karazana), ny *Hemerocallis fulva*, karazana sasany ao amin' ny vondron-karazana *Sagittaria*, sns;
* ny fototry ny taho: nave (*Brassica rapa* subsp. *rapa*), ny *Brassica napus* subsp. *rapifera*, ny *Brassica oleracea* var. *gongylode*, ny *Apium graveolens var rapaceum*, ny zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana *Cyclamen*;
* ny faka mitambatra amin' ny taho: ny betiravy (*Beta vulgaris* subsp. *vulgaris*), ny radia (*Raphanus sativus*).

Ny ankamaroan' ny vodin-javamairy dia any ambanin' ny tany, fa ny an' ny Dioscorea bulbifera dia mihantona.

## Jereo koa

* Ovy (dioscorea)
Ovy (dioscorea)

Ny hoe **ovy** dia anarana mahafaobe omena ny zavamaniry sasany misy vodiny ao amin' ny vondron-karazana *[[Dioscorea]]*, fianakaviana *[[Dioscoreaceae]]*, indrindra ireo azon' ny olombelona  hanina. Omena io anarana io koa ny karazan-javamaniry sasany amin' ny tenim-paritra malagasy sasany. Atao hoe *tokambody* koa izy ireo raha tsy mamokatra afa-tsy vodiny tokana. Ny karazana hafa amin' ity vondron-karazana ity, toy ny *[[Dioscorea communis]]*, dia manana vodiny misy poizina ary tsy tokony hatao hoe "ovy".

Ny ovy ao amin' ny vondron-karazana *[[Dioscorea]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Dioscoreaceae]],* dia zavamaniry ahitra mandady, misy karazany maromaro. Maniry any amin' ny faritra trôpikaly rehetra eran' izao tontolo izao (aty Afrika sy any Azia ary any Amerika).

Ambolena any amin' ny faritra manana toetany mafana sy antonony ny ovy sasany mba hihinanana ny vodiny misy tavolo, Ny vodiny dia azo atao legioma. Ahitana karazana ovy betsaka ny eto Madagasikara.

## Ny ''Dioscorea'' famboly sy fihinana

### Ny famboly maneran-tany

* *[[Dioscorea alata]]* L.
* *Dioscorea polystachya* Turcz.
* *[[Dioscorea bulbifera]]* L.
* *Dioscorea cayenensis* Lam.
* *Dioscorea convolvulacea* Schltdl. & Cham.
* *Dioscorea dumetorum* (Kunth) Pax
* *Dioscorea esculenta* (Lour.) Burkill
* *Dioscorea hispida* Dennst.
* *Dioscorea japonica* Thunb.
* *Dioscorea nummularia* Lam.
* *Dioscorea oppositifolia* L.
* *Dioscorea pentaphylla* L.
* *Dioscorea rotundata* Poir. Io no tena ambolena ankehitriny.
* *Dioscorea trifida* L.f.

### ''Dioscorea'' fihinana eto Madagasikara
Maro ny kararazan-javamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Dioscorea]]* izay mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovy" na "ovi-" eto Madagasikara. Ny tena mitondra ny anarana hoe "ovy" any amin' ny faritra tena ahitana azy dia ireto: ny *[[Dioscorea alata]]* (volena) sy ny *[[Dioscorea maciba]]* (maniry hoazy) ny *[[Dioscorea acuminata|Dioscorea acuminata.]]*

Indreto koa ny karazana hafa izay tsy mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovy" na "ovi".

## Jereo koa

* *[[Dioscorea]]*
* Ovy famboly
* Oviala

## Loharano sy fanamarihana
Patricio Aylwin

**Patricio Aylwin Azócar** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 26 Novambra 1918 tao Viña del Mar ary maty ny 19 Aprily 2016 tao Providencia Ny Demokraty Kristiana no filoha voafidy tamin'ny fomba demokratika voalohany tao Silia taorian'ny fitondran'i Augusto Pinochet tamin'ny 1990 ka hatramin'ny 1994.

## Filhoham-pirenena Silia

## Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Lucía Hiriart viuda del asesino. Ny zanany dia Lucía Pinochet, Augusto Pinochet Hiriart. 
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/014d3
Ricardo Lagos

**Ricardo Froilán Lagos Escobar**' dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 2 Martsa 1938 tao Santiago de Chile.
Izy no filohan'i Silia nanomboka ny 11 martsa 2000 ka hatramin'ny 11 martsa 2006

## Filhoham-pirenena Silia
Ovy famboly

Ny **ovy famboly** dia zavamaniry misy vodiny, anisan' ny *[[Dioscorea]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Dioscoreaceae]]*. Tsy ny karazana fihinana rehetra ao amin' ny *Dioscorea* no famboly. Maniry any amin' ny faritra trôpikaly eran' izao tontolo izao (aty Afrika sy any Azia ary any Amerika) ny ovy famboly.

Ambolena any amin' ny faritra manana toetany mafana sy antonony ny ovy sasany mba hihinanana ny vodiny misy tavolo, izay azo atao legioma koa.

## ''Dioscorea'' famboly

### Ovy famboly manerana izao tontolo izao

Ahitana karazana 600 eo ho eo eran-tany ny vondron-karazana *Dioscorea*. Amin' io isa io anefa dia ampahany kely ihany no tena ambolena betsaka hatao sakafon' olombelona. Amin' ny ankapobeny dia tombanana fa misy karazany folo eo ho eo ny *Dioscorea* heverina fa ambolena maneran-tany. Amin' ireo dia manan-danja kokoa ny sasany eo amin' ny toekarena.

* *[[Dioscorea alata]]*: hita indrindra any Azia, any Karaiba ary eto Madagasikara;
* *[[Dioscorea rotundata]]*: ny manan-danja indrindra any Afrika Andrefana.
* *[[Dioscorea cayenensis]]*: tena manan-danja ihany koa any Afrika Andrefana, izay matetika heverina ho naman' ny *Dioscorea rotundata*.
* *[[Dioscorea esculenta]]*: Aany Azia no tena ambolena ary misyeto Madagasikara.
* *Dioscorea dumetorum*: ambolena aty Afrika, saingy matetika mila fanomanana amin' ny fanesorana ny mangidy na ny poizina.
* *[[Dioscorea bulbifera]]*: ambolena hahazoana ny "vodiny" mihantona, hita ao Afrika sy any Azia.
* *[[Dioscorea trifida]]*: ambolena any Amerika Latina sy any Karaiba.
* *Dioscorea opposita*: Any amn' ny faritr' i Azia manana toetany antonony (Sina, Japàna).
* *Dioscorea polystachya* (matetika misafotofoto na heverina ho mitovy amin' ny *Dioscorea* *opposita*).
* *Dioscorea nummularia*: hita any Ôseania (Ginea Vaovao, Vanoato)
* *Dioscorea pentaphylla*: any Azia (India, Filipina, Indônezia)
* *Dioscorea transversa*: any Aostralia
* *Dioscorea japonica*: any Japàna sy Sina

### Ovy famboly eto Madagasikara

Eto Madagasikara dia karazana *Dioscorea* vitsy no ambolena, ankoatra ny karazany maniry hoazy maro azo hanina. Ny karazana ambolena indrindra dia:

* ny *[[Dioscorea alata]]*: Io no karazana ambolena be indrindra eto Madagasikara ary hita amin' ny endrika maro.

* ny *[[Dioscorea esculenta]]*: Aambolena ihany koa, matetika miaraka amin' ny *Dioscorea alata* anaty zaridaina.
* ny *[[Dioscorea bulbifera]]*: na dia vitsy mpihinana noho ny roa teo aloha aza izy io, dia ambolena ihany koa ary azo ampiasaina ho fanampin-tsakafo na fanafody.
* ny *[[Dioscorea rotundata]]* (na ''Dioscorea'' ''cayenensis''): miloko fotsy na mavo, somary mamovoka kokoa.

## Jereo koa
* *[[Dioscoreaceae]]*
* *[[Dioscorea]]*
* Ovy (dioscorea)
* Oviala