Fiarahamonina malagasy

Ny **fiarahamonina malagasy** dia ahitana taratra ny tantaran' ny firenena malagasy sy ny kolontsaina ary ny zavatra iainan' ny Malagasy eto amin' ny taniny. Satria eo am-pihaonan' i Afrika sy i Azia no misy an' i Madagasikara dia manana ny maha-izy azy manokana izay novolavolain' ny kolontsana afrikana, aostrôneziana, arabo, eorôpeana ary indiana ny fiarahamonina malagasy. Nisy vokany lalina tamin' ny rafitra ara-piarahamonina sy ara-pôlitika teto amin' ny Nosy koa ny fanjanahantany frantsay (1896-1960) sy ny fanatontoloana.

Fitambarana-tsinga maro no mamolavola ny fiarahamonina malagasy izay voamariky ny fisian' ny foko samihafa, ny fomban-drazana, ny fiainana ambanivohitra ary ny faharetan' ny Malagasy manoloana ny fahasahiranana ara-tsôsialy sy ara-toekarena. Na eo aza ny olana isan-karazany (fahantrana, tsy fitoviana, tsy fandriam-pahalemana, korontana ara-pôlitika) dia mbola velomin' ny fifamatorana matanjaka mifototra amin' ny fanajana sy ny firaisankina ary ny fomba amam-panao nentim-paharazana ny fiarahamonina malagasy.

## Fiaviana sy foko samihafa
Niorim-ponenana teto Madagasikara ny Aostrôneziana (avy any Azia Atsimo-Atsinanana) tamin' ny taonarivo voalohany, ary avy eo dia tonga ny vahoaka Banto (avy atsy Afrika). Nivoatra teto ny fanjakana matanjaka maro toa ny an' Imerina, ny an' ny Sakalava, ny an' ny Betsimisaraka, sns.

Misy mponina 32 tapitrisa eo ho eo i Madagasikara tamin' ny taona 2024, mizara ho foko lehibe manodidina ny 20, samy manana ny mampiavaka azy ara-kolontsaina sy ara-piteniny ary ara-piarahamonina. Anisan' ireo foko ireo ny Merina, ny Betsimisaraka, ny Betsileo, ny Tsimihety, ny Sakalava, ny Antandroy, ny Antesaka, ny Tanala, ny Mahafaly, sns. Mifandray sady mifanaja araka ny fitsipi-pihavanana manokan' ny fizivana (na ziva) ireo foko ireo nefa misy ihany indraindray ny disadisa eo amin' ny foko roa na maro, indrindra ny mpifanolo-bodirindrina. Misy koa indraindray ny fanavakavahana ara-poko sy ara-pirazanana eny amin' ny fiarahamonina indraindray.

## Kolontsaina

### Soatoavina nentim-paharazna

#### Fihavanana sy ankohonana ary fianakaviana
Miorina amin' ny soatoavina matanjaka ny fiarahamonina malagasy. Anisan' izany ny fihavanana (firaisankina, filaminan' ny fiarahamonina) izay ivon' ny foto-pisainanana malagasy nentim-paharazana sady mifehy ny fifandraisana eo amin' ny tsirairay sy eo amin' ny fianakaviana ary eo amin' ny fiarahamonina.

Eo amin' ny Malagasy dia misy ny ankohonana izay ahitana ny ray aman-dreny sy ny zanany, izay môdely mbola manjaka eto Madagasikara. Ao koa ny fianakaviana izay mivelatra mihoatra ny tokantrano sy ny ankohonana ka ahitana tambajotra midadasika misy ny mpinakavy, ny mpihavana, ary hatramin' ny razamben' ny raibe sy ny renibe. Soatoavina manan-danja ny firaisankina sy ny fifanampiana eo anivon' ny fianakaviana. Zava-dehibe eo amin' ny Malagasy ny fianakaviana: dingana lehibe  amin' ny fahazoana sata feno eo amin' ny fiarahamonina malagasy ny hoe lasa ray na reny. Mahatonga ny fanambadiana hisy heviny ny fahaterahan' ny zaza iray.

#### Fanajana ny zokiolona
Mitoetra ho ivon' ny firindrana eo amin' ny fiarahamonina ny fanajana ny zokiolona (raiamandreny) sy ny mpitondra nentim-paharazana (mpanandro, tangalamena) indrindra any ambanivohitra. Amin' ny ankapobeny dia misy ambaratongam-pahefana ny fiarahamonina malagasy. Miorim-paka lalina ny fanajana ny taona sy ny zokiolona ary ny manam-pahefana, ary misy fiantraikany amin' ny fifandraisana ara-tsôsialy sy amin' ny fandraisana fanapahan-kevitra izany.

#### Sarangam-poko
Mbola hita taratra eo amin' ny toetsain' ny Malagasy ao amin' ny faritra sasany ny fisian' ny sarangam-poko taloha (andriana, taranak' andevo sns).

### Singa ara-kolontsaina hafa

#### Fiteny
Ny fiteny malagasy, izay anisan' ny fianakaviam-piteny aostroneziana, no fitenim-pirenena sy fiteny ôfisialy, izay anisan' ny fototra iorenan' ny firaisam-pirenen' ny Malagasy. Fiteny ôfisialy koa ny fiteny frantsay, indrindra eo amin' ny fitantanan-draharaha sy ny fanabeazana. Saika ny Malagasy rehetra monina eto Madagasikara dia miteny malagasy, ary misy ny fiovaovan' io fiteny io isaky ny faritra.

#### Zavakanto sy taozavatra
Amin' ny lafiny mozika sy dihy dia mampiasa zavamaneno nentim-paharazana isan-karazany ny Malagasy (valiha, kabosy), ary manana karazana mozika toy ny salegy, ny hiragasy, sns. Raha momba ny nahandro kosa dia mifototra amin' ny vary sy ny anana ary hena na trondro ny sakafo malagasy ka hita taratra ao amin' izany ny fanao afrikana sy aziatika ary eorôpeana. Tena mivoatra ny asa tanana (fandrariana, sary sokitra, peta-kofehy, fipaihana vatosoa).

#### Fivavahana nentim-paharazana
Ny ampahany be amin' ny mponina dia manaraka fivavahana nentim-paharazana izay anjakan' ny fivavahana amin' ny razana. Ny razana dia heverina ho mpanelanelana amin' ilay Andriamanitra fara tampony (Zanahary na Andriamanitra) sy ny velona. Ny mpifanarahina amin' ny fomban' ny razana ny fanapahan-kevitra manan-danja amin' ny fomban' ny razana.

#### Kristianisma sy silamo

Manodidina ny 40–45&nbsp;% amin' ny Malagasy no kristianina (Katôlika, Prôtestanta sns).Misy ny manaraka ny finoana silamo, indrindra ny mponina any any avaratra-andrefana. Fanao mahazatra ny Malagasy maro ny mampifangaro ny finoan-drazana amin' ny finoaa kristiana na amin' ny finoana silamo (sinkretisma).

### Fomban-drazana sy fandrosoana

Mbola mitana anjara toerana lehibe ny fomban-drazana hita eo amin' ny fombafomba fandevenana (toy ny famadihana sy ny maro hafa) sy ny fady (momba ny sakafo, ny toerana, ny fitondran-tena sns) ary ny fombam-poko izay mbola tena voahaja, indrindra any ambanivohitra. Na izany aza dia mirona kokoa amin' ny kolontsana tandrefana ny tanora eny an-tanàn-dehibe - indrindra any amin' ny tanàn-dehibe toa an' Antananarivo, Toamasina, Antsiranana, sns - izay indraindray ifandroritan' ny fomban-drazana malagasy sy ny fombam-piainana môderina.

Nisy fiantraikany teo amin' ny fiarahamonina malagasy amin' izao fotoana izao ny fomba fiainana môderina sy ny fivavahana voalamina (indrindra ny kristianisma sy ny silamo), nefa voatahiry ny finoana sy fomba amam-panao nentim-paharazana maro.

### Ny anjara toeran' ny vehivavy

Manana anjara toerana nentim-paharazana lehibe ao amin' ny fianakaviana sy ao an-tokantrano ny vehivavy malagasy. Any amin' ny foko sasany dia afaka mandova, mitantana fananana, na mitarika lanonana lehibe mihitsy aza ny vehivavy. Na izany aza dia mbola mitohy ny olana momba ny fitovian' ny lahy sy ny vavy sy ny fahazoana fanabeazana ary ny fahazoana asa ara-dalàna.

## Toekarena sy pôlitika

### Toekarena sy mponina
Miaina any ambanivohitra ny ankamaroan' ny Malagasy. Na dia mitombo aza ny sehatry ny serivisy dia mbola miankina amin' ny fambolena sy ny fiompiana ihany ny ampahany be amin' ny mponina amin' ny fivelomany. Manodidina ny 70&nbsp;% amin' ny mponina no mivelona amin' ny fambolena (vary, lavanila, kafe) sy ny fiompiana. Manjaka ny fiharian-karena ivelan' ny ara-dalàna (mpivarotra madinika, asa tanana, sns.).

Latsaky ny 15 taona ny ampahany be amin' ny Malagasy. Miovaova be ny sokajin' olona ao amin' ny tokantrano sy ny fomba fiaina eo amin' ny faritra ambanivohitra sy an-tanàn-dehibe.

### Fiainana ara-pôlitika
Ankehitriny dia miasa ny fiarahamonim-pirenena nefa voasembantsemban' ny tsy fahamarin-toerana ara-pôlitika. Mifandimby ny fanantenana demôkratika sy ny krizy pôlitika (fanonganam-panjakana, fanoherana ny voka-pifidianana). Mitana anjara asa lehibe ny fokonolona eo amin' ny fiarahamonina eny amin' ny fokontany.

## Fanamby sy ny olana ankehitriny

Betsaka ny fanamby sy ny olana atrehin' ny fiarahamonina malagasy ka anisan' izany ny tsy fitoviana ara-tsôsialy: olana lehibe ny fahantrana, indrindra ny any ambanivohitra; be lavitra ny mahantra (mihoatra ny roa ampahatelon' ny Malagasy no miaina ambanin' ny tokonam-pahantrana); mivangongo eny an-tanàn-dehibe ny harena (indrindra ao Antananarivo sy ao Toamasina). 

Eo amin' ny lafiny fanabeazana dia mbola maro ny tsy tafiditra amin' ny fampianarana manaraka fenitra. Misy olana ihany koa ny lafiny ara-pahasalamana: tsy ampy ny fotodrafitrasam-pitsaboana any amin' ny faritra maro eto Madagasikara. 

Mitombo haingana ny tanàn-dehibe tsirairay, nefa matetika amin' ny fomba tsy voalamina izany fitomboana izany. Misy ny fifindran' ny mponina avy any ambanivohitra mankany an-tanàn-dehibe, ka miteraka fiovana eo amin' ny rafitra sôsialy izany.

## Jereo koa

* Kolikoly eto Madagasikara
* Fahantrana eto Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana