open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nomerika

### Nomerika
Ny teny hoe **nomerika** dia manondro **[[teknolojia]] sy [[fitaovana]] mifandray amin’ny angona voahodina amin’ny endrika isa (bit)**, izay ampiasaina amin’ny **solosaina, finday, internet, ary fitaovana elektronika** hafa.

Io no iantsoana matetika ny tontolon’ny **raharaha ara-teknolojia** amin’ny vanim-potoana maoderina.
----

### Inona avy no ao anatin’ny nomerika?
Ny sehatra nomerika dia ahitana:

* **Fampiasana [[solosaina]]** (ordinateur)
* **Tambajotra sy internet**
* **Fampiharana sy rindranasa (logiciels, applications)**
* **Fitaovana finday sy tablette**
* **Fandraharahana amin’ny aterineto** (e-commerce, e-learning, e-gouvernement)
* **Aterineto sy tambajotra sosialy**

----

### Antony maha-zava-dehibe ny nomerika

* **Manamora ny fifandraisana** sy fifaneraserana lavitra.
* **Manatsara ny fianarana** amin’ny alalan’ny fitaovana manam-pahaizana (ordinateur, internet).
* **Manamora ny asa** amin’ny sehatra maro (banky, fitsaboana, fitantanana).
* **Mampivelatra ny toekarena** sy manokatra asa vaovao (toa ny asa anaty aterineto, informatika).

----

### Ohatra amin’ny fampiasana ny nomerika

* **Mpianatra** mampiasa tablette hianarana.
* **Mpandraharaha** mampiasa tranonkala hivarotana vokatra.
* **Fanjakana** mampiasa e-gouvernement amin’ny fanomezan-taratasy amin’ny alalan’ny internet.
* **Olona** mampiasa tambajotra sosialy hifandraisana.

----

### Fanamby amin’ny nomerika

* **Fahazoana fitaovana sy fidirana amin’ny internet** (tsy mitovy amin’ny faritra rehetra).
* **Fanabeazana nomerika** (fampianarana ny olona hanana fahaiza-manao amin’ny teknolojia).
* **Fiarovana amin’ny aterineto** (fiarovana angona, zava-miafina, sy fisorohana hosoka).

----Ny tontolo **nomerika** dia **tena manan-danja amin’ny fiainana ankehitriny**, satria manampy amin’ny **fampandrosoana, fanavaozana,** ary **fampifandraisana** ny olona sy ny rafitra manerana izao tontolo izao
Eris Rabedaoro

I **Eris Rabedaoro** dia mpikaroka sy mpanoratra ary mpampita ny kolontsaina malagasy, fantatra indrindra amin' ny sanganasany momba ny fanorona sy ny sikidy ary ny esôterisma malagasy.

## Ny zavatra ataony

### Mpikaroka momba ny kolontsaina nentim-paharazana
Nandinika momba ny fanorona nandritra ny 27-28 taona farafahakeliny izy (nanomboka tamin' ny taona 1991). Heveriny ho "sary tonga lafatr' izao rehetra izao" ity lalao ity, mampiditra ny lalàna fototra rehetra momba ny fizika sy ny matematika ary ny psikôlôjia. Izy no voasokajy ho "grand maître" amin' ity lalao nentin-drazana malagasy ity. Nanoratra boky momba izany, toy ny *Fanorona : le livre des dieux* sy *La Cabbale des Fanorona* izy. Mikatsaka ny hampiroborobo izany vakoka malagasy izany sy hamadika izany ho fitaovana azo ampiasaina amin' izao fotoana izao.

### Mpanoratra
Namoaka asasorata maro izy, anisan' izany ny *Fanorona : le livre des dieux* (navoaka voalohany tamin' ny taona 2010, navoaka fanindroany tamin' ny taona 2013 tany ho any), boky fampidiran-dresaka manambatra ny fitsipika sy ny filôzôfia ary ny ara-panahy ao amin' ny fanorona; ao koa ny *Choisir sa vie*, asasoratra vita vao haingana noresahina tamin' ny resadresaka niompana amin' ny fampitana ny kolontsaina malagasy amin' ny alalan' ny fanorona. Mpanoratra tantara foronina malagasy, indrindra ny tantara foronina momba ny siansa (*science-fiction*) izy.

### Esôterisma sy ny sikidy amam-panandroana
Nivahiny tao amin' ny podcast *Storytown* tamin' ny Nôvambra 2024 izy, nizara ny fitiavany fanorona ny sikidy, ny zavamaniry fanao fanafody (raokandro) ary ny filôzôfia malagasy.

I Eris Rabedaoro dia mpitsabo amin' ny alalan' ny angovo. Resahiny ny mety ho fiantraikan' ny fahatairana ara-pihetseham-po amin' ny fahafinaretana sy ny fahasalamana, ary ny fomba ahafahan' ny *tantra* manampy amin' ny fitsaboana aretina sasany.  Mafana fo amin' ny kolontsaina malagasy sy ny tantaran' i Madagasikara ary ny lova navelan' ny razana izy..

### Mpanentana ara-kolontsaina
Nikarakara hetsika toy ny "Herinandron' ny Fanorona" (amin' ny volana Jona) izy, mba hanasongadinana ny lafiny ara-pamantarana sy ara-tsiansan' ny fanorona – jeômetria, astrôfizika, tantara – mandritra ny fampirantiana sy ny fihaonambe.

### Mpandala ny nentin-drazana
Maneho hevitra momba ny fomba amam-panao ara-kolontsaina ihany koa izy, toy ny fombafomba mifototra amin' ny andro nahaterahana sy ny fijerena vintana amin' ny divay, indrindra amin' ny tontolo  Antemoro.

## Jereo koa

* Fanorona
* Sikidy malagasy
* Taom-baovao malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Henry III (Angletera)

**Henry III (Angletera)**, teraka 1 Oktobra 1207 - 16 Novambra 1272), fantatra koa amin'ny anarana hoe Henry of Winchester, dia Mpanjakan'i , Tompon'i Irlandy, ary Duke of Aquitaine nanomboka tamin'ny 1216 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny 1272.

izy no zanaky ny Mpanjakan'i John.

Tamin'ny 1230, ny Mpanjaka dia nanandrana ny handresy indray ny faritanin'i  izay an'ny rainy taloha, fa ny fananiham-bohitra dia lozabe.

## Mpanjakan'Angletera

## Jereo koa
Stephen, King of England

**Stephen** (*1092 na 1096 - 25 Oktobra 1154 tao Dover, Kent), antsoina matetika hoe *Stephen of Blois*, dia mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny 22 Desambra 1135 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny 1154. Count de Boulogne jure uxoris izy nanomboka tamin'ny 1125 ka hatramin'ny 1147 ary ny Duke de Normandie dia nanomboka tamin'ny 1135 ka hatramin'ny 1144. zanak'olo-mpiray tam-po sy mpifaninana, ny Empress Matilda, izay zanany lahy, Henri II, no nandimby an'i Stephen.

## Mpanjakan'Angletera

## Jereo koa
Lohateny

### Lohateny
Ny **lohateny** dia **[[teny]] na andian-teny** napetraka **eo an-tampon’ny lahatsoratra, boky, na asa soratra iray** mba hanome **famaritana fohy sy manintona** ny votoatiny.

Matetika, ny lohateny dia:

* **Mampahafantatra** ny zavatra horesahina.
* **Manintona** ny sain'ny mpamaky.
* **Manome famintinana** ny votoatin'ny lahatsoratra.

----

### Karazana lohateny:

# **Lohateny mahitsy** – milaza mivantana ny votoaty.   *Ohatra:* *"Ny tantaran’i Madagasikara"*
# **Lohateny manaitra** – natao hisarihana, mety misy fanontaniana na teny misafotofoto.   *Ohatra:* *"Iza marina moa i Radama I?"*
# **Lohateny manazava** – mitondra fanazavana fohy.   *Ohatra:* *"Ny kolontsaina Malagasy: Tantara sy fivoarana"*

----

### Anjara asa amin’ny Wikipedia :
Ao amin'ny Wikipedia, ny lohateny dia manampy amin’ny :

* **Fikarohana** mora sy haingana.
* **Famoronana rohy (liens)** mankany amin’ny pejy hafa.
* **Fandaminana ny pejy** amin’ny fomba manara-drafitra.
Mike Tyson

I **Michael Gerard Tyson** na **Mike Tyson** dia teraka tamin'ny taona 30 Jona 1966 tao Brooklyn, New York, Etazonia. Ireto no fiantsoan'ny olona azy : Iron Mike, Kid Dynamite, Lehilahy mahery indrindra eto ambonin'ny Tany.

## Fahazazana sy taranaka
Teraka tao amin’ny fianakaviana mahantra tao Brooklyn, New York i Mike Tyson. Tsy niara-nitoetra taminy ny rainy, ary maty ny reniny raha mbola 16 taona monja izy. Tanora niaina tao anaty herisetra sy heloka bevava i Tyson. 

## Asa aman-draharaha amin'ny ady totohondry

* Nanomboka ho matihanina: Tamin’ny 1985, feno 18 taona
* Sokajy: Lanja mavesatra
* Toetra: Mahery vaika, haingam-pihetsika, manan-kery

Tamin’ny taona 1986, feno 20 taona monja, lasa tompon-daka tanora indrindra amin’ny lanja mavesatra i Tyson rehefa nandresy an’i Trevor Berbick.

Tamin’ny 1987, natambany ny anaram-boninahitra WBC, WBA, ary IBF, ka lasa tompon-daka iraisam-pirenena.

Nandritra ny taona 1990, very amin’i James "Buster" Douglas i Tyson, tamin’ny resy lehibe tsy nampoizina .

## Fahaverezana sy olana
Tamin’ny 1992, voaheloka i Tyson noho ny fanolanana, ary nigadra 3 taona. Niverina nanao ady izy taorian’ny famotsorana azy tamin’ny 1995, saingy nihena ny fahombiazany. Tamin’ny 1997, nandritra ny ady tamin’i Evander Holyfield, dia namiravira ny sofin’i Holyfield izy, ka natao fanalana azy avy hatrany.

## Loharano
RIAMBOLA MITIA

I **Riambola Mitia** dia mpanoratra malagasy, mpanoratra tononkalo sy tantara amin' ny onjampeo.
## Ny karazana asasoratra sy lohahevitra
### Tononkalo sy finoana
Nanangona tononkalo maromaro izy, tamin’ny fiaraha-miasa tamin’ny mpanoratra toa an-dry Solofo José sy namorona ny “Vatofototra” ho an’ny Sandratra (2013).

Io ihany koa no namoaka lahatsoratra toy ny “Fesiboky: Solika fandrehitra sa poizina ho an’ny literatiora?” (2016).
### Tantara an-tsehatra sy amin' ny onjam-peo
Namoaka tantara an-tsehatra toy ny Trimofoloalina (seho ATUM, taona 1970). Mpanoratra tantara an’onjam-peo maro koa izy, anisan’izany: 
*Ikotofetsy sy Imahaka
*Adin’Izily
*Mikatsaka ny fiadanana
*Herin'ny vola
*Homana ihany

### Tantaram-pirenena sy sombin-tantara
Nanao boky fampitahana izy: *Harem-pirenena*, niaraka tamin’i E. D. Andriamalala, ary sombintantara iray mitondra ny lohateny *Raborizano*, nivoaka tamin’ny gazety *Lakroa* (1971) .
### Tantara foronina
*Somambisamby (1976) — tantara foronina nahazo ny loka voalohany tamin’ny fifaninanana Ranto 95 (Sokajy tantara foronina, Oniversiten’i Madagasikara).
*Boky mitovy anarana, mirakira 280 pejy, nivoaka tamin’ny Faribolana Sandratra sy Ranjasoa Publishing.

## Anjara asa amin’ny fampielezana sy hetsika

Matetika izy no mpandray anjara, mpikarakara, ary mpamaky tononkalo amin’ny hetsika literatiora, toy ny famoaham-boky sy seho eo amin'ny sehatry ny kanto.
Efa nitarika “Paotsatroka” ho an’i ILAY (Louis D. Relaisaholimanana), izay nifototra tamin’ny fitondrana voninahitra tamin’ny fampisehoana mitsitaitaona ny asany sy tonony.
## Fomba famoronana sy tanjona
Malaza amin’ny fanetren-tena sy ny fomba fisainany lalina, miantso ny hafa hanohy ny literatiora malagasy amin-kitsim-po; mihevitra ny fiteny malagasy ho mila arovana sy ampanjakaina amin’ny famoronana vaovao.
Antony ny fampiasana ny voambolana malagasy vahiny mba hampivelarana sy hamelomana ny literatiora — nampiditra teny toy ny hoe “finday” izy ohatra.
M. Pokora

## M.Pokora

Mathieu Tota no tena anarany,  teraka tamin'ny 26 septambra 1985 tao Strasbourg,amin'nysehatra maha-mpanao zava-kanto azy, dia fantantra amin'ny anarana hoe: M.Pokora, izy dia mpamoron-kira, mpanoratra hira, mpihira, mpamokatra mozika, mpandihy ary mpilalao sarimihetsika frantsay. Tamin'ny taona 2003, izy no nandresy tamin'ny fandaharana "Popstar" andiany fahatelo, niaraka tamin'ny tarika "Linkup". Taorian'ny famoahana ny raki-kira  voalohany, ny tarika mitondra ny lohateny hoe"Notre étoile",  dia nanapa-kevitra izy, fa hanohy irery  amin'ny maha mpihira sôlô azy, navoakany ny ny raki-kira sôlô voalohany tamin'ny novambra 2004.

Hatramin'izay, efa namoaka raki-kira studio folo izy, ary ny farany mitondra ny lohateny hoe:"Andrénaline". Ankoatra izany, dia namoaka ihany koa ny raki-kira telo mivantana.

Izy no nandresy tamin'ny fandaharana andiany voalohany:" Danse avec les stars", tamin'ny taona 2011, ary tamin'ny taona 2014 izy dia lasa mpitsara tao anatin'ity fandaharana ity tamin'ny andiany fahadimy. 

Tamin'ny taona 2016, lasa mpitsara tamin'ny :" The voice kids" andiany fahatelo ihany koa izy, ary nandresy tamin'izany ho mpanazatra an'i Manuela  Diaz. Tamin'ny taona 2017, lasa mpitsara tamin'ny "The voice*: la plus belle voix*" andiany fahenina izy, ka nandresy indray niaraka tamin'ny mpianany Lisandro Cuxi.  

I Matt dia mpanakanto nahazo loka betsaka indrindra  tamin'ny NRJ Music Awards: loka eny amby folo amin'ny iraika amby roapolo fanendrena.

## TANTARANY

### Fahazazana sy fianarana
Matthieu Tota dia teraka tamin'ny 26 septmbra 1985. André Tota ny Rainy, mpilalao baolina kitra razambe poloney. Ny Reniny dia i Brigitte Tarz. Avy amin'ny diaspora poloney ny razambeny amin'ny lafin'ny raim-pianakaviana, izay tonga avy any Krakow nankany  Lorraine tamin'ny taona 1930 mba hiasa  tany amin'ny fitrandrahana vy. Raha ny fianakaviana amin'ny lafin'ny Reniny kosa dia avy amin'ny andiana miaramila nisy hatramin'ny ela.

Manana rahalahy iray izy,Julien Tota, izay nampahafantatra azy tamin'ny mozika tamin'ny alalan'ny raki-kira Bad an'i Michael Jackson ary lasa iray amin'ireo mpitendry mozika niaraka taminy tamin'ny mozika.

Rehefa niaraka tamin'ny ekipan'i Strasbourg ny Rainy, dia tany Alsace no nahaterahan'i Matthieu tamin'ny 1985.

Nianatra tao amin'ny sekoly ambaratonga fototra: Fréres de la Doctrine Chrétienne ao Strasbourg izy, avy eo tany amin'ny Kolejy Paul-Emile Victor au Mindaulsheim, ary tany amin'ny Lycée profesionnel Aristide Briand ao Schiltighiem, ao avaratr'i Strasbourg.

## LOHARANO
1.http://fluctuat.premiere.fr/Musique/News/Probleme-de-Matt-3189970

2.NRJ Music Awards : quel artiste détient le record de trophées glanés durant cette cérémonie

3.M. Pokora : Son vrai nom est Mathieu Tota

4.https://fr.vikidia.org/wiki/M._Pokora

5.https://fr.wikipedia.org/wiki/M._Pokora
Edward III (Angletera)

I **Edward III (Angletera)** (*13 Novambra 1312 - 21 Jiona 1377), fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe *Edward of Windsor* talohan'ny nidirany, dia Mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny Janoary 1327 mandra-pahafatiny tamin'ny 1377. Nalaza noho ny fahombiazany ara-tafika sy tamin'ny famerenana indray ny fahefan'ny mpanjaka izy taorian'ny fitondran'i Edward II (Angletera) rainy izay nanimba sy tsy araka ny tokony ho izy. Edward III dia nanova ny Fanjakan'i Angletera ho iray amin'ireo hery ara-tafika mahery vaika indrindra any Eoropa. Ny fitondrany naharitra dimampolo taona no iray amin'ireo lava indrindra teo amin'ny tantara anglisy, ary nahita fivoarana lehibe teo amin'ny lalàna sy ny governemanta, indrindra ny fivoaran'ny Parlemanta anglisy, ary koa ny faharavan'ny Fahafatesana Mainty. Velona ela ny zanany lahimatoa, Edward the Black Prince, ary nandimby ny zafikeliny Richard II

## Mpanjakan'Angletera
Dadju

## DADJU

 Dadju Djuna Nsungula no tena anarany, fa Dadju no no ahafantaran'ny maro azy. Teraka tamin'ny 2 may 1991, tao Bobigny. Mpihira, mpanao rap ary mpilalao sarimihetsika frantsay-kongoley izy. 

Avy amin'ny fianakaviana iray manan-talenta izy: ny rainy, Djanana Djuna, mpihira tao amin'ny tarika "Viva La Musica de Papa Wemba". Ny rahalahany   Gims, mpihira sy mpanao rap ihany koa. 

Nandray anjara tamin'ny sarimihetsika "Ima", notarihan'i Nils Tavernier ihany koa izy.  

## TANTARANY

### Fahazazana sy fiandohana
Dadju dia teraka tamin'ny 2may 1991 tao Bobigny, any Seine-Saint-Denis, avy amin'ny Ray aman-dReny manana fiaviana Kongoley any Kinshasa. Lehibe tao amin'ny renivohitr'i Marcel-Cachin any Romainville izy. Anisany nivoaka tamin'ireo zaza efatra amby folo mianadahy izy, izay tsy isalasalana fa misy amin'izy ireo mpihira tahaka azy ihany koa. 

Hatramin'ny fahazazany, dia niaina tao anatin'ny zavakanto sy mozika i Dadju, niaraka tamin'ny Raibeny, **mpitendry** mozika sy ny Rainy mpihira tao amin'ny tarika "Viva lLa Musica", tarihin'i Papa Wemba, ary ny reniny no nampahafantatra azy ny hira nentin-drazana avy any Afrika Atsimon'i Sahara sy ny mozika ara-pivavahana.

## ASANY

## •Fanombohana
Nanara-dia ny zokiny lahy Gims, nanapa-kevitra izy fa hiditra amin'ny sehatry ny mozika ihany koa. Nanomboka tamin'ny mozika "tampoka" izy, raha niaraka matetika ilay zokiny lahy Gims ( Fantatra amin'ny anarana hoe: Maître Gims) tany amin'ny studio. Nanapa-kevitra ity zokiny lahy ity avy eo ny hanao hira miaraka aminy. Tena tian'ireo manodidina azy izany , ka dia namporisika azy hanomboka ny asany amin'ny sehatra matihanina amin'ny mozika.

## •The Shin Sikaï (2012-2016)
Tamin'ny taona 2012, nanao ny sonia fifanarahana  tamin'ny Wati B i Dadju, izay label mitovy amin'ilay an'ny rahalahany Gims, tamin'izany fotoana izany  dia efa tena tompon'ny lazany niaraka tamin'ny tarika Sexion d'Assaut.

Ao anatin'ity label ity, dia nihaona tamin'i Abou Tall izy, niaraka namorona tarika taminy, satria mifanaraka tsara ny feony amin'ny rap an'i Tall. Nanomboka niara-niasa tamin'ny taona 2012 i Dadju sy Abou Tall, tamin'ny alalan'ny famoahana horonan-tsary "freestyle" tao amin'ny internet mitondra ny lohateny hoe: "Le noveau monde". Manonona ny tontolo vaovao ao amin'ny tantara manga  "One peace " ny anaran'ny tarika, satria mpankafy manga izy roa tonta.

Ankoatra izay , nandray anjara tamin'ny hira niaraka tamin'ny  Big Ali sy ireo mpanakanto hafa tao amin'ny Wati B izy, tamin'ny hira mitondra ny lohateny hoe Watibigali, ka nahatonga azy ho fantatry ny be sy ny maro.

## LOHARANO

1.https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju

2https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju 

3.Le chanteur franco-congolais Dadju, entre parole vive et cœur tendre

4.https://www.arabnews.fr/node/239611/culture￼￼

5.Sexion d'assaut#L'Apogée (2011–2012)

6.The Shin Sekaï
Agrippina ilay zandriny

**Iulia Agrippina ** (teraka ny 6 Novambra, 15 na 16 AD[1] tao Oppidum Ubiorum, (=Köln androany); maty tamin'ny 59 AD, tany Kampania), matetika antsoina hoe *Agrippina La Jeune* (latina: *Agrippina Minor*) mba hanavahana ny reniny, dia zanakavavin'i Germanicus sy Agrippina Loholona ary mpikambana ao amin'ny Juliostylaudian-C. Anabavin'i Kaligola, renin'i Néron, ary vadin'i Klaodio Emperora izy.

Family
I Agrippina no fahafito tamin’ireo zanak’i Germanicus Julius Caesar sy Vipsania Agrippina, fara fahakeliny, sivy, izay antsoina koa hoe *Agrippina Loholona*.
Arkadios

**Flavius ​​​​Arcadius** (grika:** Arkadios** *Ἀρκάδιος*] ; * manodidina ny 377 tany Hispania; † 1 Mey 408 tany Kônstantinôpôlisy) dia emperora ny tapany atsinanan'ny Empira Romana teo anelanelan'ny 395 sy 408 ary noho izany dia heverina ho mpitondra voalohany tao amin'ny Empira Romana na Bizantioma voalohany.
Leo I (emperora)

**Leo I** (grika: Λέων , *Leōn*); * 401 – 18 Janoary 474), fantatra koa amin’ny hoe “The Thracian” (latina: Thrax), dia emperora romana tatsinanana nanomboka tamin’ny 457 ka hatramin’ny 474.

Teratany Dacia Aureliana akaikin'ny *Thrax* manan-tantara izy. Indraindray izy dia nomena anarana hoe *Lehibe* (latina: Magnus), angamba mba hanavahana azy amin'ny zafikeliny zandriny lahy sy ny mpiara-miasa aminy augustus Leo II (emperora) izay nanjaka teo anelanelan'ny 473 sy 474.

Ny zanany dia Zeno
Michael I (emperora)

**Michael I Rhangabes** (grika: Μιχαὴλ Αʹ ὁ Ραγκαβές; (*ca. 770 – † 11 Janoary 844) tao amin'ny nosy Proti akaikin'i Kônstantinôpôlisy) dia emperora bizantina nanomboka tamin'ny 811 ka hatramin'ny 813.

Nanendry ny zanany lahy i Theophylactus sy Staurakios ho emperora mpiara-miasa aminy i Michael I.

Zava-dehibe ny nanomezan’i Michael ny anaram-boninahitra emperora an’i Charlemagne tamin’ny 812.

Nanafika miaramila i Michael ary resy tamin’ny fomba hentitra tamin’ny Adin’i Versinikia tamin’ny 22 Jona 813. Nihamafy ny fanerena an’i Michael; Taorian’ny nambaran’ny miaramilany ho emperora an’i Leo V (emperora) ilay Armeniana tamin’ny Jolay 813, dia niala an-keriny i Michael ary nankany amin’ny nosy Proti ho moanina, ary nipetraka tsy nisy fanelingelenana mandra-pahafatiny tamin’ny 844.
Leo V (emperora)

**Leo V** ilay Armeniana, (grika: Λέων; latina: Leon), (* 775; † 25 Desambra 820), dia emperora bizantina nanomboka tamin’ny 813 ka hatramin’ny 820.

## Fiainana
Leo V dia jeneraly teo ambany fitondran’ny emperora Nicephorus I (emperora) sy Michael I. Taorian'ny niavaka an'i Leo V tamin'ny fanompoana an'i Michael I nandritra ny fampielezan-kevitra tamin'ny Arabo tamin'ny 812, dia nasaina nitarika fampielezan-kevitra hanohitra ny Bolgaria tamin'ny 813 izy.

Nandao an'i Michael izy tamin'ny ady tao Adrianople, nanararaotra ny tsy fahafaham-pon'ny miaramila, ary nitarika fikomiana nahomby tamin'i Michael I sy Theophylactus zanany lahy.

Nanamarina ny fitondrany i Leo tamin'ny alalan'ny fandreseny miverimberina teo amin'ny Bolgaria, izay nanandrana nanao fahirano an'i Kônstantinôpôlisy (814–817) tsy nahomby.
Tamin'ny 816 dia nanao fifanarahana fandriampahalemana nandritra ny telopolo taona niaraka tamin'ny Bolgara Khan Omurtag (nanjaka 814–831) izy, ka niantoka ny fandriampahalemana teo amin'io sisin-tanin'ny imperial io amin'izao fotoana izao.
Khan Omurtag

**Omurtag** (maty 831) dia Khan an'ny Bolgaria nanomboka tamin'ny 814 ka hatramin'ny 831.

## Fiainana
Ny rain'i Omurtag dia Khan Krum khan Bolgaria. Taorian'ny nahafatesan'i Krum, dia nandimby azy nandritra ny fotoana fohy ireo rahalahiny, antsoina hoe *Dukumos* sy *Ditzeugos* amin'ny loharanon'ny Bizantina.

Azo inoana fa taorian'ny 814, dia nisy famaizana henjana natao tamin'ny mponina Kristiana Bizantina monina ao amin'ny faritanin'i Bolgaria.
Ady Rosiana-Tiorka (1877-1878)

Ny **Ady Rosiana-Tiorka** tamin'ny 1877–1878, fantatra ihany koa amin'ny hoe **Ady Rosiana-Otomana** tamin'ny 1877–1878, dia ady ara-tafika teo amin'ny Fanjakanana,  ary , ary ny Empira Otomana.

Tao amin'ny faritanin'i Bolgaria ankehitriny no tena nitrangan'ny ady ary nifarana tamin'ny fandresena ho an'i Rosia, izay 20 km teo ho eo avy eo Kônstantinôpôlisy ny miaramilany tamin'ny fiafaran'ny ady.

Ny Ady Rosiana-Tiorka tamin'ny 1877–1878 no ady farany teo amin'ireo firenena lehibe eoropeanina talohan'ny Ady Lehibe Voalohany.

Miaramila antsasa-tapitrisa mahery no niady tao amin’ny kianja filalaovana ady roa teo amin’ny andaniny roa amin’ny Ranomasina Mainty. Naharitra ela kokoa noho ny Ady Franco-Prussian tamin'ny 1870-1871 ny ady ary nampiasa ny sasany amin'ireo fitaovam-piadiana maoderina indrindra tamin'izany fotoana izany.
Ady Rosiana-Japoney

Nanomboka tamin'ny Febroary 1904 ny **Ady Rosiana-Japoney** tamin'ny fanafihan'ny Empira Japoney ny seranan-tsambon'i Port Arthur ary nifarana tamin'ny faharesen'ny Fanjakana Rosiana tamin'ny fahavaratry ny taona 1905 taorian'ny adin'ny ady lafo vidy.

Ny Fifanarahana tao Portsmouth tamin'ny 5 Septambra 1905, nifampiraharaha tamin'ny fanelanelanana amerikana, dia nanisy tombo-kase ny fandresena manan-danja voalohany nataon'ny fahefana aziatika tamin'ny fahefana lehibe Eoropeana tamin'ny andro maoderina.

## Antony Ady
Ny anton'ny ady dia ny fifandrafiana teo amin'ny empira roa ho an'ny fahefana tany Manchuria sy Korea.

## Adin'i Tsushima
Tamin'ny Oktobra 1904, ny Rosiana Baltika Fleet dia nomena anarana hoe "Second Pacific Squadron" ary nalefa tany Pasifika teo ambany baikon'ny Admiral Zinovy Petrovich Rozhestvensky. Ny iraka nampanaovina azy dia ny hanamaivanana ireo andian-tsambo natao fahirano tao Port Arthur. Nandritra ny dia dia nihaona tamin'ny Squadron Pasifika Fahatelo teo ambany fitarihan'ny Admiral Nikolai Nebogatov tao amin'ny Bay Cam Ranh izy io.

Ny iraka taorian'ny nianjeran'i Port Arthur dia ny hametraka ny fahefan'ny tafika an-dranomasina ao amin'ny Pacific Theater of War avy any Vladivostok.

Mba hahatratrarana izany, dia nandeha sambo maherin'ny 18.000 kilaometatra ny sambo rosiana, nanodidina an'i Afrika sy nanamboatra arintany, anisan'izany ny tany Diego-Suarez.

Nisy sambo mpiady 36 ny ekipa Rosiana, anisan'izany ireo sambo mpiady maoderina indrindra tao amin'ny tafika an-dranomasina Rosiana tamin'izany fotoana izany: Knyaz Suvorov, Borodino, Imperator Alexander III, ary Oryol.

Ny Japoney, teo ambany fitarihan'ny Amiraly Tōgō, dia nitarika andiana sambo mpiady dimy, anisan'izany ny Mikasa, sambo mpitaingin-tsoavaly folo, mpitaingina maivana folo, mpandrava 21, sambo torpedo 43, ary sambo fanampiny hafa.

## Ny ady

Ny marainan’ny 27 May 1905, dia hitan’ny fiaramanidina mpitsikilo japoney teo amin’ny andilan-dranomasin’i Korea akaikin’ny Nosy Tsushima ilay sambo Rosiana. Noho ny hafainganam-pandehany sy ny akorandriaka ambony dia afaka nifehy ny ady hatrany am-piandohana ny Japoney.
Ny sambo mpiady Rosiana Suvorov, Borodino, Alexander III, ary Oslyabya dia rendrika tao anatin'ny ady tamin'io hariva io ihany. Nisy sambo hafa rava na noteren’ny Japoney nitolo-batana nandritra ny alina sy ny maraina.

Ny Ady Ny sambo sisa, miaraka amin'ny mpiasa 6000 eo ho eo, dia nitolo-batana tamin'ny sambo Japoney ny marainan'ny 28 May 1905.

## Ny vokatra sy ny vokany
Taorian'ny ady tao Port Arthur sy ny faharesen'ny Rosiana tao Mukden sy ny ady tao Tsushima, nanaiky ny tolotra fanelanelanana avy amin'ny filoha amerikana Theodore Roosevelt ny Tsar. Tamin'ny 5 Septambra 1905, dia nosoniavina tao amin'ny Tobin-tsambo Naval Portsmouth ny fifanarahana tao Portsmouth. Nanolotra an'i Liaoyang sy Port Arthur i Rosia, nanolotra ny tapany atsimon'i Sakhalin ho an'i Japana, ary nandao an'i Manchuria. Nijanona tao anatin'ny faritry ny fahefan'i Japana àry i Korea.
Basta lion

## Basta Lion

Basta Lion dia mpihira, mpanoratra hira ary mpanatontosa Malagasy amin'ny tarika reggae, dancehall ary afrobeat, malaza amin'ny fampifangaroana mozika Malagasy nentim-paharazana sy gadona maoderina, ary amin'ny tononkira mikasika ny fiainana sy ny fiarahamonina.

## Fanombohana

Nanomboka ny asany tamin'ny taona 2015 ary avy hatrany dia hita fa manana feo sy fomba miavaka eo amin'ny sehatra ny mozika izy. Ny nampiavaka azy tamin'ny maro dia ny fampifangarony ny mozika nentim-paharazana Malagasy sy ny gadona maoderina avy any ivelany.

Teraka sy lehibe tany Mahajanga i Basta Lion. Talohan'ny nidirany teo amin'ny tontolon'ny mozika https://open.spotify.com/intl-fr/artist/0QhsKMpgJqVMX95TI4yvFE, dia mpilalao baolina kitra izy ary nanana nofinofy ny ho lasa matihanina amin'izany sehatra izany. Niova anefa ny fiainany rehefa nifindra fonenana tany Nosy Be, Hell-Ville izy. Tany no nifanena tamin'i Rijade izy, ary io fihaonana io no nanova ny làlany ho lasa mpihira ankafizan'ny maro amin'izao fotoana izao.

## Asa

Fantatra amin'ny feony mampiavaka sy ny fahaizany mampifangaro karazan-kira maro i Basta Lion, indrindra fa ny  sy ny reggae. Na izany aza, nisy fotoana nampiaiky volana ny maro izy tamin'ny fanandramany ny mozika "vakodrazana sakalava", izay naneho ny fahaizany mifanaraka amin'ny gadona nentim-paharazana Malagasy.

## Diskografia

Namoaka hira maro i Basta Lion nandritra ny asany. Anisan'ireo hira malazahttps://en.wikipedia.org/wiki/Music_of_Madagascar sy nahazoana laza:

* *Jamais*, 2021
* *Werawera*, 2021
* *Colombian*, 2024

Niaraka niasa tamin'ny mpanakanto maro hafa ihany koa izy, toa an'i Rycia ("Ankilanao") sy Stéphanie ("Fly") ary Tribal Kush izay ahitana gadona reggae avy any Jamaika ("Colombian").

## Loharano

* Studio Sifaka. "Basta Lion: Le jeune prince du dancehall malgache." Studio Sifaka. Nangonina tamin'ny 10 Jona 2025. 
* Spotify. "Basta Lion." Spotify Artist Profile. Nangonina tamin'ny 10 Jona 2025.
* Apple Music. "Basta Lion." Apple Music. Nangonina tamin'ny 10 Jona 2025.
* Wikipedia. "Music of Madagascar." Wikipedia, English Edition. Nangonina tamin'ny 10 Jona 2025

## Hitrandraka betsaka kokoa

### Articles connexes
* Musique malgache
* Salegy
Ady amin'ny fahaleovan-tena any Ekosy (1296-1357)

Ny **Ady amin'ny fahaleovan-tena any Ekosy** (anglisy: *Wars of Scottish Independence*) dia ny ady lava teo anelanelan'i  sy , izay naharitra tamin'ny fanelingelenana fohy nanomboka tamin'ny 1296 ka hatramin'ny 1357. Nandritra io vanim-potoana io, ny mpanjaka anglisy  Edward I, Edward II ary Edward III.

*Ny ady voalohany (1296-1328) dia nanomboka tamin'ny fanafihana anglisy tany Ekosy tamin'ny 1296
*Ny ady faharoa (1332-1357) dia nanomboka tamin'ny fanafihana an-tsehatra tamin'ny teny anglisy tamin'ny 1332 ary nifarana tamin'ny 1357

Tamin'ny faran'ny ady roa, nanohitra ny toerany ny Ekosy, ho fanjakana mahaleo tena.

## Jereo koa
Philippe III (Frantsa)

**Philippe III (Frantsa)** (*1 Mey 1245 - 5 Oktobra 1285), (frantsay: Philippe, le Hardi), izay mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny 1270 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny 1285 tao Perpignan

Ny rainy, Louis IX (Frantsa), dia maty tany Tunis; valomandritra ny Croisade fahavalo.. Nody tany Frantsa i Philippe, niaraka taminy, ary mpanjaka voahosotra tamin'ny vanim-potoana tamin'ny 1271.

## Voalohandohan'ny fiainana
Philipe III dia teraka tao Poissy tamin'ny 1 Mey 1245, Zanakalahy faharoa an'ny Mpanjaka Louis IX (Frantsa) any Frantsa.
Sega

**Sega** dia, miaraka amin'i maloya, ny karazana mozika lehibe an'ny Mascarenes : Maorisy, Nosy La Réunion ary Rodrigues, ary koa i Seychelles, Agaléga, Saint-Brandon, ny Nosy Chagos sy ny hafa any amin’ny Ranomasimbe Indianina .

Maloya, izay avy amin’ny Sega ao amin’ny Nosy La Réunion, no mandihy be amin’ny valahana. Sega dia tsy mitovy amin'ny Maloya. Sega dia antsoina koa hoe Moutia any Seychelles. Ny fampiharana ny Sega ao amin'ny Nosy La Réunion dia tafiditra ao amin'ny 'Inventaire du patrimoine culturel immatériel français nanomboka tamin'ny taona 2020, na dia saika tsy nisy mozika novokarina hatramin'ny fiandohan'ny taona 2000 aza.

Ho an'ny tsirairay amin'ireo nosy ireo dia tsy mitovy ny sega. Ohatra, ny Rodriguan sega dia ahitana karazana mozika roa samy hafa:

* ny *amponga sega*, tena haingana ary matetika afrikanina
* ny *segakordeon*, izay misy ny akordona diatonika manome fikasihana musette .
Khan Kardam

**Khan Kardam **(Bulgarian: Кардам) no mpitondra (khan) an'i Bolgaria nanomboka tamin'ny 777 ka hatramin'ny 803. Izy no nandimby an'i Khan Telerig, izay natao sesitany tamin'ny taona 777. I *Sigebert de Gembloux* anefa no hany loharanom-baovao fantatra momba izany.

Tahaka ireo mpitondra Bolgara hafa tamin'io vanim-potoana io, dia vitsy no fantatra momba ny fiainan'i Khan Kardam.

Tombanana ho antony voajanahary no nahafaty azy. Tamin'ny 803, Khan Krum no nandimby azy teo amin'ny seza Bolgara.
Khan Krum

**Khan Krum** (maty tamin'ny 13 Aprily 814 tao Kônstantinôpôlisy) dia Khan tao amin'ny Fanjakana Bolgara Voalohany tamin'ny 803 ka hatramin'ny 814. Izy no nandimby an'i Khan Kardam teo amin'ny seza fiandrianana.
Injeniera

Injeniera (fr. ingénieur ← avy amin'ny lat. ingenium - fahaiza-manao, faharanitan-tsaina)

**Injeniera**, amin'ny maha-mpanazatra ny injeniera, dia matihanina iray izay mamorona, mamolavola, manorina, mikojakoja ary mizaha rafitra sarotra tahaka ny milina sy ny fitaovana hafa maro samihafa . Izy ireo dia mikendry ny hanatanteraka ny tanjona sy ny fepetra ilaina eo am-pandinihana ny fetra apetraky ny fampiharana, ny fitsipika, ny fiarovana ary ny vidiny.   Ny teny hoe *injeniera* ( latinina ,  ny niandohan'ny Ir. amin'ny anaram-boninahitra injeniera any amin'ny firenena toa an'i Belzika, Holandy ary Indonezia) dia avy amin'ny teny latinina  ("mamorona, mamolavola") sy  (“fahaizana”).   Ny fepetra fototra amin'ny injeniera matihanina manana fahazoan-dàlana dia matetika ahitana ny mari-pahaizana licence efa-taona amin'ny fitsipi-pifehezana injeniera, na amin'ny sehatra sasany, ny mari-pahaizana maîtrise amin'ny fitsipi-pifehezana ara-teknika miampy efatra ka hatramin'ny enin-taona amin'ny fanao matihanina amin'ny mpiara-mianatra (miafara amin'ny tatitra momba ny tetikasa na thesis) ary ny fandehan'ny fanadinana board engineering.

Ny asan'ny injeniera dia mamolavola ny fifandraisana misy eo amin'ny fikarohana siantifika sy ny fampiharana azy ireo amin'ny filan'ny olombelona sy ny orinasa ary ny kalitaon'ny fiainana.
Louis IX (Frantsa)

**I Louis IX**, fantatra amin'ny anarana hoe "The Prud'homme, dia mpanjakan'i , teraka tamin'ny 25 aprily 1214 tamin'ny Poissy ary maty tamin'ny 25 Aogositra 1270 tany Carthage. Efa ho 425 taona mahery izy, nanomboka tamin'ny 1226 ka hatramin'ny nahafatesany.

Noheveriny ho Olomasin'ny fiainany nandritra ny androm-piainany, noravan'ny fiangonana katolika tamin'ny 1297 izy.

Ny mpanjakan'i Frantsa, izy no zaza fahefatra na fahadimy ary Zanaka faharoa fantatra amin'ny mpanjaka Louis VIII (Frantsa)
Louis VIII (Frantsa)

**Louis VIII** dit *Le Lion*, teraka tamin'ny 5 septambra 1187 tany Paris, ary maty tamin'ny 8 Novambra 1226 tao Montpensier (Auvergne), mpanjakan'i  ka hatramin'ny 1226 ka hatramin'ny 1226, valo ambin'ny folo.

Zanaky ny Mpanjaka Philippe II izy, izay antsoina hoe "Philippe Auguste" (1165-1223)
Rima Hassan

**Rima Hassan Moubarak** (teraka tamin'ny 28 aprily 1992 tany Nayrab, Aleppo, Siria) dia mpamipihorohoro frantsay sy mpanao politika frantsay ao *La France Insoumise* (LFI). Tamin'ny Jona 2024 dia voafidy tamin'ny parlemanta eropeana izy

Mila ampahany amin'ny j.l.Méchantcon io.
Eric Zemmour

**Eric Zemmour**, teraka ny 31 aogositra 1958, mpanao gazety, mpanoratra, mpanao politika frantsay, polemikan'ny ankavanana.

Nahazo diplaoma tamin'ny *Institut d'études politiques de Paris* izy, ary nanomboka tamin'ny asa an-gazety tamin'ny alàlan'ny gazety *Figaro* tamin'ny 1986 ka hatramin'ny taona 1986 ka hatramin'ny 1994.

Antoko: Reconquête
Ranon'ampango

## '''Inona no atao hoe ny ranon’ampango na ranovola?'''
Ny ranon’ampango na ranon'apango na ranovola dia zava-pisotro nentim-paharazana malagasy. Antsoina hoe "ranon'ampango" satria ranon'ilay ampango dia tsy inona akory fa ilay ambim-bary miraikitra amin'ny vilany. Natao ihany koa hoe "ranovola" noho izy maka lokom-bolamena antitra. Ny ranon'ampango dia raisina toy ny zava-pisotro nasionaly. Izy io tokoa mantsy dia fisotron'ny malagasy mandritry ny fotoana fisakafoanana.

## '''Ahoana ny fomba fanamboarana azy?'''
Toy izao no fomba ahazoana ranon'ampango manitra sy matsiro :

# Rehefa masaka ny vary dia loharana hiala ao anaty vilany. Ho hita avy eo fa misy ambim-bary miraikitra amin'ny fanambanin'ny vilany. Izany dia avela ho maimay kokoa (somary dorana).
# Tapohana rano ny vilany arakarak'izay fatra ilaina.
# Avy eo dia apangotrahana io rano io mba hifangaro tsara no sady ahazo ny tsiron'ny vary maina.
# Tsihifina tsy hanaraka ny rano ilay ambim-bary na apango ary aroso mafana na mangotraka.

## '''Inona ny tsirony?'''
Ny ranon’ampango dia manana ny tsiron'ilay vary may somary mangidy kely anefa dia maivana sy matsiro ao ambava. Ny fofony  manitra mamerovero no tena mampiavaka ny ranon'ampango. Haroso ny mpihinana izy io mba tsy hampihika azy ary tsy omena maimaim-poana mba hampazoto homana ny mpanjifa any amin'ireo toeram-pisakafoana malagasy.

## '''Loharano'''
Làlana nasionaly faha-4 (RN 4 Madagasikara)

## Famaritana
Ny RN4 na làlam-pirenena laharana faha efatra dia iray amin’ireo làlana lehibe eto Madagasikara, mampifandray ny renivohitra **[[Antananarivo]]** amin’ny faritra avaratra-andrefan’ny nosy, indrindra indrindra amin’ny tanànan’ny seranan-tsambo **[[Mahajanga]]**. Làlana stratejika izy ity izay manamora ny fitaterana avy any an-drenivohitra mankany amin’ny morontsiraka avaratra-andrefana, faritra manan-danja amin’ny varotra, fambolena ary fizahan-tany.

Mandalo tetezana manan-danja roa izy io eny an-dalana : ny tetezana Betsiboka sy ny tetezana Kamoro.

Avy any atsimo makany avaratra:

* Antananarivo
* Ampanotokana (miampita RN 36 )
* Andranovelona
* Ankazobe
* Ankazosary
* Andranofeno
* Manerinerina
* Ankarambe
* Mahatsinjo
* Andrioa
* Antanimbary
* Andranobevava
* Beanana
* Maevatanana
* Andramy
* Tetezana Betsiboka
* Ambalanjanakomby
* Maromalandy
* Andranomamy
* Pont de la Kamoro (ny)
* Ambondromamy - (miampita ny N 6 sy 33b )
* Parc National Ankarafantsika
* Mahajanga
Henry I (Angletera)

**Henry I (Angletera)** (1068-1 Dezambra 1135), fantatra koa amin’ny hoe *Henry Beauclerc*, dia mpanjakan’i  nanomboka tamin’ny 1100 ka hatramin’ny nahafatesany tamin’ny 1135. Izy no zanaka fahefatra tamin’i William  the Conquerer.

## Mpanjakan'Angletera

### Rohy ivelany
William II (Angletera)

**William II (Angletera)**, ( 1057 - 2 Aogositra 1100) dia Mpanjakan'i  nanomboka ny 26 Septambra 1087 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny 1100

## Mpanjakan'Angletera

### Rohy ivelany
Andriana (teny mitovy fanoratra)

Ny teny hoe **andriana** dia mety hanondro:

* *[[Andriana (Apiaceae)|Andriana]]*, vondron-karazan-javamaniry mamomy eto Madagasikara;
* *[[Andriana (bibikely)|Andriana]]*, vondron-karazam-bibikely velona eto Madagasikara;
* Andriana, ny sarangam-poko ambony indrindra tamin' ny vanim-potoan' ny mpanjaka teto Madagasikara.
Aratra sakaloha

Ny **Aratra sakaloha** na **Malapteruridae** dia fianakavian'ny *[[Siluriformes]]*. Ity fianakaviana ity dia ahitana karazana roa, *Malapterurus* sy *Paradoxoglanis*, misy karazany 21. Karazam-biby maromaro amin'io fianakaviana io no manana fahafahana mamokatra herinaratra, mitondra taitra hatramin'ny 350 volta avy amin'ny taova elektrikany. Any amin'ny tropikan'i Afrika sy ny Reniranon' i Nily no ahitana trondro elektrônika. Mazàna aratra sakaloha sy mpihinam-boankazo ny trondro paty elektrika.
Louis XIII (Frantsa)

**Louis XIII**  (* 27 septambra 1601 - 14 Mey 1643) dia mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny 1643 mandra-pahafatiny tamin'ny 1643 sy ny mpanjakan'i Navarre (toa an'i Louis II) tamin'ny 1610 ka hatramin'ny 1620, rehefa natambatra tamin'ny satroboninahitra frantsay ny satrobonin'i Navarre.

Fotoana fohy talohan'ny nahaterahany fahasivy dia lasa mpanjakan'i Frantsa i Louis XIII sy Navarre taorian'ny namonoana an'i Henry IV.
 
## Mpanjakan'i Frantsa
Andriana (bibikely)

Ny ***Andriana*** dia vondron-karazana bibikely, ao amin' ny filaharana *[[Orthoptera]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Tetrigidae]]*. Tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara ny karazana ao amin' ity vondron-karazana ity.

Araka ny *Orthoptera Species File* (29 Jona 2018) dia ireto ny karazana ao amin' io vondrona io:

* *Andriana hancocki* (Bruner, 1910)
* *Andriana intermedia* Devriese, 1991
* *Andriana pyramidata* Rehn, 1929
* *Andriana tertia* Günther, 1974
Orthoptera

Ny **Orthoptera** dia filaharana ao amin' ny kilasin' ny *[[Insecta]]* (bibikely). Manana elatra mahitsy manaraka ny vatany ireo biby ireo. Misy karazana 22&nbsp;000 eo ho izy ireo. Mihinana zavamaniry ny ankamaroan' ireo karazana ireo, na dia maro aza no mpiremby (mihinana biby hafa). Ity filaharana ity dia mizara ho zana-pilaharana roa: dia ny *[[Ensifera]]* (izay ahitana ny angely sy karazana valala mpitsambikina sasany) sy ny *[[Caelifera]]* (ahitana ny valala mpanidina). Avy amin' ny teny grika roa hoe ὀρθός */ orthós* izay midika hoe "mahitsy" sy πτερά */ pterá* izay midika hoe "elatra" ny teny hoe *Orthoptera*.Manana fiofohana tsy feno ny bibikely ao amin' io filaharana io, ary mamoaka feo amin' ny fikosohana ny elany amin' ny tongony na amin' ny elany hafa. Eo amin' ny tongony anoloana ny sofin' ny angely ao amin' ny *Ensifera* sy ny mitovitovy aminy, fa eo amin' ny ampahany voalohany amin' ny kibony kosa ny an' ny valala ao amin' ny *Caelifera* sy ny mitovitovy aminy. Mampiasa fihararetra ireo zavamananaina ireo mba hitadiavana ny namany. Afaka mampiforitra ny elany ny valala sy ny *Orthoptera* hafa (izany hoe mpikambana ao amin' ny *[[Neoptera]]* izy ireo).

## Fanasokajiana

### Fanasokajiana ivelany
Ny *Orthoptera* dia filaharana ao amin' ny reni-filaharana *Polyneoptera*, ao amin' ny zafin-kilasy Neoptera, ao amin'ny zana-kilasy *[[Pterygota]]*, ao amin' ny kilasy *[[Insecta]]*, ao amin' ny zana-pisampanana *[[Hexapoda]]*, ao amin' ny fisampanana *[[Arthropoda]]*, ao amin' ny fanjakana *[[Biby|Animalia]]*.

### Fanasokajiana anatiny

Araka ny *[[Orthoptera Species File]]* (17 Mey 2012) dia ireto ny zana-pilaharana ao amin' ny Orthoptera:
* *[[Caelifera]]*;
* *[[Ensifera]]*;
* *Titanoptera* †.

#### ''Caelifera''

Toy izao ny fanasokajiana anatiny ao amin' ny *[[Caelifera]]* izay mampiseho ny zafim-pilaharana sy ny fianakaviambe:

* **Caelifera**
** Acrididea
*** Acridoidea
*** Eumastacoidea
*** Locustopsoidea†
*** Pneumoroidea
*** Pyrgomorphoidea
*** Tanaoceroidea
*** Tetrigoidea
*** Trigonopterygoidea
** Tridactylidea
*** Dzhajloutshelloidea†
*** Regiatoidea†
*** Tridactyloidea

#### ''Ensifera''

Toy izao ny fanasokajiana anatiny ao amin' ny *[[Ensifera]]* izay mampiseho ny zafim-pilaharana sy ny fianakaviambe:

* **Ensifera**
** †Elcanidea
*** †Elcanoidea
*** †Permoraphidioidea
** Gryllidea
*** Grylloidea
*** Gryllotalpoidea
** †Oedischiidea
*** †Oedischioidea
*** †Triassomantoidea
*** †Xenopteroidea
** Tettigoniidea
*** Hagloidea
*** †Phasmomimoidea
*** Rhaphidophoroidea
*** Schizodactyloidea
*** Stenopelmatoidea
*** Tettigonioidea
*** Fianakaviambe *Incertae sedis*
** Zafim-pilaharana *incertae sedis*
*** †Gryllavoidea

## Jereo koa
* Valala
* Angely
Kitapo

Ny **kitapo** dia fitaovana entina mitahiry sy hitondrana entana. Vita amin’ny akora isan-karazany toy ny **lamba**, **hoditra**, **plastika**, **taratasy**, na **akora voajanahary**, ny kitapo dia ampiasaina isan'andro amin’ny fiainana andavanandro, amin’ny toeram-piasana, fianarana, fivarotana, na amin’ny fialam-boly.

#### Tantaran’ny Kitapo
Tamin’ny andron’ny fahiny dia efa nampiasa kitapo tamin'ny endriny tsotra ny olombelona, toy ny poketra vita amin'ny hoditra na kofehy. Nivoatra izany niaraka amin’ny fandrosoan’ny akora sy ny filàna. Ankehitriny, misy ihany koa ny kitapo manara-penitra amin’ny endrika sy lamaody.

#### Kitapo sy Tontolo Iainana
Amin’ny taonjato faha-21, lasa adihevitra lehibe ny fampiasana **kitapo** **na arona plastika**, noho ny fiantraikany amin’ny **tontolo iainana**. Maro ireo firenena no manentana hampiasa **kitapo** **na arona azo averina** na vita amin’ny akora mora simba.

#### Amin’ny kolontsaina sy lamaody
Ankoatra ny asany amin’ny fitondrana entana, ny kitapo koa dia lasa **fitaovana ara-kolontsaina** sy **fanehoana lamaody**, indrindra eo amin’ny sehatry ny lamaody iraisam-pirenena.

#### Jereo koa

* Tontolo iainana
* Akora fanamboarana
* Fitaovana fitaterana
Fifidianana

Ny **fifidianana** dia fomba **demokratika** ampiasain'ny vahoaka hisafidianana solontena, mpitondra, na hanapaka hevitra amin’ny raharaham-panjakana sy fiarahamonina. Izy io dia **zotra ara-politika** sy ara-dalàna izay ahafahan'ny olom-pirenena maneho safidy amin’ny fomba mangarahara sy malalaka.

#### Tanjona sy Zava-kendrena
Ny tanjon’ny fifidianana dia ny:

* Hanendrena olona amin’ny toerana ambony amin’ny fitondrana (filoham-pirenena, solombavambahoaka, ben'ny tanàna, sns.).
* Hanapaka hevitra amin’ny lalàna na fanovana lalampanorenana (amin’ny alalan’ny fitsapan-kevi-bahoaka).
* Hanehoan’ny vahoaka ny safidiny amin’ny fomba mivantana.

#### Karazana Fifidianana
Misy karazany maro ny fifidianana arakaraka ny rafitra sy toerana iasany:

* **Fifidianana filoham-pirenena**: hisafidianana ny filohan’ny Repoblika.
* **Fifidianana parlemantera**: hanendrena solombavambahoaka ho any amin’ny Antenimiera.
* **Fifidianana monisipaly**: amin’ny sehatra ifotony, hisafidianana ben'ny tanàna sy mpanolotsaina.
* **Fitsapan-kevi-bahoaka** (referendum): hanapahana hevitra manan-danja amin’ny lalàna na fepetra manokana.

#### Fomba sy Fandaminana
Ny fifidianana dia tanterahina araka ny lalàna mifehy azy ao amin’ny firenena tsirairay. Ny fikambanana manara-maso sy mandamina ny fifidianana dia afaka ho:

* **Vaomiera misahana ny fifidianana** (toy ny CENI eto Madagasikara).
* **Mpandinika iraisam-pirenena**, izay manara-maso ny fahamarinan’ny latsabato.

Fitaovana ampiasaina amin’ny fifidianana:

* Lisitra mpifidy
* Kara-pifidianana
* Bilaon-tsafidy sy vata fandatsaham-bato

#### Fifidianana sy Demokrasia
Ny fifidianana dia **fototra iorenan’ny demokrasia**. Manome hery ny vahoaka haneho hevitra sy hanova mpitondra araka ny safidiny. Mifanandrify amin’izany, ilaina ny **fahadiovan’ny fifidianana**, **fahafahana maneho hevitra**, ary **fanajana ny safidin’ny maro an’isa**.

#### Olana sy Fanamby
Misy ihany koa ireo fanamby atrehin’ny fifidianana:

* Kolikoly sy hosoka
* Tsy fahalalan’ny vahoaka ny zony sy andraikiny
* Fisian’ny fanilikilihana ara-politika
* Tsy fisian’ny mangarahara 

### Jereo koa

* Demokrasia
* Lalàmpanorenana
* Solontena voafidy
* CENI (Vaomiera misahana ny fifidianana eto Madagasikara)

### Rohy ivelany

* Fifidianana (Wikipedia amin’ny teny Anglisy)
* Democracy and Elections – International IDEA
Alvaro Uribe Vélez

**Álvaro Uribe Vélez** (teraka tao Medellín , 4 Jolay 1952) dia mpisolovava, mpandraharaha, ary mpanao politika Kolombiana.
Izy no Filohan'i  nanomboka ny 7 Aogositra 2002 ka hatramin'ny 7 Aogositra 2010.

Antoko: *Centro Democrático*(Colombia)

## Filohan'i Kolombia
Zon'ny mpamorona

Ny **zon'ny mpamorona** dia ny fitambaran' ireo zo sitrahan'ny mpamorona sy ny mpandova azy amin'ireo sangan'asany. Izy io dia mametra ny fitsipikanfampiasana ireo sangan'asan'ny mpamorona iray, na amin'ny asa soratra, na mozika, na haino aman-jery, na haino vaky jery, na famoronana lamaody, na famoronana horonan-tsary sns.

## Tantarany
Ny zon'ny mpamorona dia niforona tany Eorôpa, niarakaraka tamin'ny fivelaran'ny trano printy sy ny fananganana ny fanontana boky. Talohan'ny taonjato faha-15, mbola tsy dia nahafantatra loatra ny momba ny fizakamanana ara-indostria sy ny zon'ny mpamorona ny olona. Ingahy Bartole (1313-1356), mpampianatra sady mpahay lalàna italiana, dia efa nametraka fa tsy azo ampiasaina ny marika ahafantarana ny asa iray na ny marika ahafantarana ny mariboninahitra miaramila raha tsy mahazo alalana. Misy ihany koa ny sary tsy azo ampiasaina raha tsy miaraka amin'ny dikany mazava tsara, ohatra hoe ny olona manana fazahoan-dalana hivarotra fanafody ihany no mahazo mametaka sarin'ny lakroa manjelatra miloko maitso eo am-baravarany. Tamin'ny taona 1709 no nanan-kery voalohany ny zon'ny mpamorona, nantsoina hoe "lalàna mahakasika ny sarivongan'ny Anne".

## Lalàna voalohany mahakasika azy
Tamin'ny volana oktobra 2012, ny lalàna voahitsy momba ny fizakamananana tao Japana fa mahavoasazy ny fitrohana (frantsay: *téléchargement*) sy ny fandikana DVD hoan'ny tena manokana.

## Fetran'ny zon'ny mpamorona arakaraky ny firenena

## Loharano
Arthur George Tansley

Sir **Arthur George Tansley** dia bôtanista mizaka ny zom-pirenena Fanjakana Mitambatra (UK), teraka tamin'ny 15 aogositra 1871 ary nodimandry tamin'ny 25 novambra 1955. Izy no namorona ny voambolana hoe  écosystème [fr] tamin'ny taona 1935 izay adika tamin'ny teny malagasy hoe rohivoary, sy ny voambolana hoe écotope [fr] tamin'ny taona 1939. Iray amin'ireo mpanorina ny Fikambanana Haitontolo iainana britanika (*British Ecological Society*) koa izy ary tonian'ny *Journal of Ecology* nandritra ny roapolo taona.

Nampahafantatra ny fisainan'i Sigmund Freud izy tamin'ny alàlan'ny lahatsorany mitondra ny lohateny hoe *The New Psychology and its Relation to Life* (1920), izay iray amin'ireo boky nampiroborobo voalohany ny hevitr'i Freud sy i Jung . Izy no nanao fitantarana nidera ny zavabitan'i Freud tamin'ny fahafatesan'io rangahy io.

## Ny fahatanorany sy fanabeazana nodiaviny
Mpandraharaha nahomby  i George Tansley, rain'i Arthur Tansley izay naniry ny hampianatra rehefa avy nianatra tao amin'ny Kolejin'ny Lehilahy Miasa na Working Men's College tamin'ny faha-19 taonany. Nampianatra an-tsitrapo io rainy io, nisotro ronono tamin'ny taona 1884. Nanambady an'i Amelia Lawrence io rainy io tamin'ny taona 1863 ary nanan-janaka roa : Maud, narahin’i Arthur 7 taona tatỳ aoriana, tamin’ny taona 1871  .

Tsikaritry ny iray amin'ireo mpiara-miasa amin'ny rainy, izay mpampianatra an-tsitrapo koa, ny fahalianan'i Tansley siansa, nosoritsoritany tamin'izany fa "bôtanista ikoizana sy mavitrika" i Arthur. Rehefa nanatrika ny sekoly fanomanana izy ny faha-12 ka hatramin'ny faha-15 taonany, dia niditra tao amin'ny Highgate School. Tsy nahafa-po azy ny fampianarana siansa tao, izay noheveriny ho "tsy ampy mihitsy", ka nisoratra anarana tao amin'ny Fakiolten'ny Siansa Biolojika tao amin'ny University College tao Londra izy tamin'ny taona 1889 izay nahababo azy tamin'ny tarakevitr'i Ray Lankester sy F. W. Oliver. Nankao amin'ny Trinity College, Cambridge i Tansley tamin'ny taona 1890. Niverina tany amin'ny University College tao Londra indray izy avy eo ho mpanampy an'i Oliver, ary nohazoniny hatramin'ny taona 1907 izany toerana izany. Tao anatin'izany fotoana izany no nahazoany ny mari-pahaizan'ny Trinity College tamin'ny taona 1894.

## Lalana nodiavina arakasa
Mpampianatra-mpikaroka tao amin'ny University College tao Londra i Tansley  nanomboka tamin'ny taona 1893 ka hatramin'ny taona 1907. Nandray ny toerana ho mpampianatra feno tao amin'ny Oniversiten'i Cambridge izy tamin'ny taona 1907. Raha sarotra ny nampianatra tany amin’ny oniversite nandritra ny Ady Lehibe Voalohany, dia nampiasaina tao amin’ny Minisitera mitantana Bala i Tansley. Niala tamin'ny asany tao Cambridge izy tamin'ny taona 1923 ary nandany herintaona tany Vienne nianatra psikôlôjia teo ambany fitarihan'i Sigmund Freud. Rehefa niverina tany Grande-Bretagne izy tamin’ny taona 1924, dia voatendry ho filohan’ny Komity misahana ny Zavamanirin'ny Ampira Britanika. Voatendry ho Profesora Sherardiana momba ny Bôtanika tao amin'ny Oniversiten'i Oxford izy tamin'ny taona 1927, toerana nohazoniny mandra-pisotroany ronono tamin'ny taona 1937.