open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Umma

Ny ***Umma*** na ***Ummah*** dia ny vondrom-piarahamonin' ny Mozilmana rehetra, na inona na inona firenena niaviany na ny fahefana ara-pôlitika mifehy azy tsirairay sy isan-tokony. Atao hoe أمة / *Umma* izany amin' ny teny arabo.

Ny teny hoe *Umma* na *Ummah* dia avy amin' ny teny arabo hoe أمّة / *umma*, izay midika hoe "vondrom-piarahamonina" na "firenena" — mitovy fototra amin' ny teny hoe أمّ / *umm* izay midika hoe "reny". Ny *Ummat* dia ny firenena, vobndrom-piarahamonin' ireo izay teraka avy amin' ny reny iray ihany.

Mitovy hevitra amin' ny hoe أمة الإسلام / *Ummat al-Islām* ("fiaraha-monina silamo") na *Ummat Islamiyya* ny teny hoe *Umma*, izay midika hoe "ny firenena silamo"; matetika io teny io no anondroana ny fiarahamonina itambaran' ny vahoaka silamo rehetra.

Ao amin' ny tontolon' ny panislamisma sy ara-pôlitika, ny teny hoe *ummah* dia azo ampiasaina mba handikana ny foto-kevitry ny Fiombonan' ny Mpino Silamo (أمة المؤمنين / *Ummat al-Muʼminīn*).

Ao amin' ny Kor'any ny *Ummah* dia matetika manondro vondrona tokana miray finoana ara-pivavahana, indrindra ireo izay tanjonin' ny drafitry ny famonjena avy amin' Andriamanitra.

Tsy mitovy amin’ ny an’ ny teny hoe “*Eglizy*” na "*Fiangonana*" (*ecclesia* amin’ ny teny latina) eo amin’ ny Kristiana ny foto-kevitra entin' ny teny hoe *Umma* (eny fa na dia amin’ ny heviny manondro ny firambaran' ny mpino aza) satria ny Fiangonana na ny Eglizy dia ataon' ny Kristiana hoe "Vatan’ i Kristy Jesoa, Zanak' Andriamanitra. Eto ny *Ummah* dia manana heviny araka olona (ny mpino rehetra) sy ara-pôlitika (ny firenena islamika) ary ara-panahy (vondrom-piarahamonina mozilmana).

Tsy afangaro amin' ny hoe  شعب / *Sha`b*, izay midika hoe "firenana" na "vahoaka manana razambe iraisana na fiaviana ara-jeôgrafia iraisana" koa, ny hoe *Umma*.
Imam

Ny **imam** dia ilay olona mitarika ny vavaka iombonana ao amin' ny môske isaky ny andro Zoma ataon' ny mpino silamo. Izany olona izany dia tsaratsara kokoa raha nahita fianarana momba ny fombafomba sy ny fanao isan' andro ao amin' ny fivavahana silamo. Atao hoe  إمام / *imām* izany amin' ny teny arabo fa امام / *emām* kosa amin' ny teny persana, izay samy midika hoe "mpitari-dalana", "mpialoha lalana". Samy manana ny fiheverany ny imam ny sampana maro ao amin' ny fivavahana silamo.

## Ao amin' ny silamo sonita
Amin' ny Sonita, ny imam dia ny mpino mitarika ny vavaka iombonana. Azo ampitahaina amin' ny asan' ny pastora na mpitoriteny prôtestanta ny asan' ny imam. Koa satria tsy misy ambaratongam-pahefana eo amin' ny samy mpitondra fivavahana ao amin' ny vondrom-piarahamonina sonita, ny imam - farafaharatsiny ara-keviny - dia olon-tsotra nofidin' ny namany ho amin' io andraikitra io noho ny fitiavam-bavaka sy ny fahalalana ara-pivavahana mivelatra ananany. Tsy mihambo hanana fifandraisana manokana amin' Andriamanitra izy. Mety hesorina aminy anefa izany andraikitra izany raha tsy mahavita ny iraka ampanaovina azy izy.

## Ao amin' ny silamo siita
Ho an' ny Siita rehetra, ny imam dia tsy maintsy avy amin' ny foko koraisita (foko niavian' ny mpaminany Mohamady). Raha ny marimarina kokoa dia tsy maintsy taranak' i Ali (zanak' olo-mpiray tam-po sy vinantolahin' i Mohamady) sy i Fatima vadiny (zanakavavin' i Mohamady) izy, afa-tsy ny Kaisanita. I Ali sy i Hassan zanany lahy — ny imam roa voalohany amin' ny Siita — dia eken' ny hetsika siita maro anisa ho imam sy ho kalifa, ka izany dia manome azy roa ireo fahefana roa sosona: ara-panahy sy ara-pôlitika.

### Ao amin' ny Sonita imamita sy ismaemliana
Amin' ny Sonita mino ny fisian' ny imam roambin' ny folo (اثنا عشرية / *Ithnā'ashariyya*), matetika ny imam no mitondra ny anaram-boninahitra hoe *<u>mullah</u>* na *<u>ayatollah</u>* ary noho izany, ny hoe *imam* dia mahazatra kokoa ao amin' ny silamo sonita.

Ho an' ny Siita imamita (na Imamy) sy ny Siita Ismaeliana (na Ismaily), ny imam no mpitondra an' izao tontolo izao araka ny baikon' Andriamanitra. Mitana io andraikitra io izy satria notendren' ny teo alohany araka ny toromarik' Andriamanitra. Araka ny voalazan' ny Imamita sy ny Ismaelita, ny imam dia manana toetra tsy eken' ny Sonita amin' ny ankapobeny afa-tsy amin' ireo mpaminany, toy ny tsy fetezan-diso (*isma*) sy ny fahefana manao fahagagana ary ny fahalalana nomen' i Allah (*ilm*). Mino mantsy izy ireo fa ny Kor'any dia misy dikany miafina na ezôterika (*batin*), sady misy dikany miharihary na ivelany (*zahir*); noho izany dia mampiasa ny fitaovana famakafakana ny *tawil* izy ireo, izany hoe ny fandikana ny hevitra miafin' ny Kor'any, amin' ny alalan' ny fahalalana ananan' ny imam.

### Ao amin' ny Sonita zaidita
Mifanohitra amin' izany kosa ny an' ny Siita zaidita, izay mihevitra fa ny imam dia tsy nomena toetra ambonin' ny an' ny olombelona, ​​​​izy dia mpitarika tsara indrindra sy manam-pahaizana ara-pivavahana indrindra amin' ny androny: ny fahaizana sy ny fitiavam-bavaka ary ny fikatrohana ara-pôlitika ihany no afaka mampivelatra ny fahafahan' ny imam.
Martin

Ny teny **Martin** mety midika:
*Martin Lotera
*Martin Luther King
*Martin Bucer
*Illa Martin
*Mary Martin
*Martin Amis
*Martin Campbell
*Martin Jol
*George Martin
*Martin Guzik
*Martin Straňovský
*Martin Živný
*Martin Keown
*Martin O'Neill
*Martin Hřídel
*Martin Haftmann
*Martin Lanig
*Martin Harnik
*Martin Abraham
*Martin Angha
*Martin Dohlsten
*Martin Pařízek
*Martin Laursen
*Martin Andermatt
*Martin Spanring
*Martin Hurt
*Martin Jørgensen
*Martin Hansson
*Martin Trocha
*Martin Stoll
Robert

Ny teny **Robert** mety midika:
*Robert Bosch
*Robert Dudley
*Robert Dewar
*Robert Altman
*Robert Joffrey
*Robert Sheckley
*Robert Ciranko
*Robert Downey Sr.
*Robert Boyle
*Robert Mitchum
*Robert MacNeil
*Robert Moray
*Robert Gibrat
*Robert Cecil
*Robert Hadfield
*Robert Sibbald
*Robert Maillart
*Robert Plot
*Robert Whitehead
*Robert Plant
*Robert Gibrat
*Robert Sibbald
*Robert Plot
*Robert Whitehead
*Robert Maillart
*Robert Arzumanyan
*Robert Lamartine
*Robert Koch
*Robert Zwinkels
*Robert Hughes
Ferber Enterprises

Noforonina tamin’ny taona 2018 ary miorina any Nosin'i Man, ao Douglas, Ferber Enterprises dia orinasa manana ny fahaiza-manao amin’ny sehatra e-commerce iraisam-pirenena mahabe resaka. 

Voarohirohy tamina fisolokiana maro ny vondrona 

## Tantara
Iray amin’ireo sampana lehibe indrindra ao amin’ny Ferber Enterprises dia hita ao Toliara, Madagasikara, izay manana mpiasa 60 eo ho eo.

Ankoatra ny sampana misy azy any Madagasikara dia manana sampana iray hafa koa ny Ferber Enterprises any Repoblika Tseka, ao Blovice, izay miandraikitra ny fandefasana entana manerantany. Ity sampana ity dia manome antoka fa tonga ara-potoana ny vokatra nikaomandin’ny mpanjifa.

Ankoatra ny sampana misy azy any Madagasikara dia manana sampana iray hafa koa ny Ferber Enterprises any Repoblika Tseka, ao Blovice, izay miandraikitra ny fandefasana entana manerantany. Voarohirohy tamina fisolokiana maro ny vondrona .

### Fisolikina
Ny Ferber Enterprises, orinasa iray mampiseho ny tenany ho multinational miasa amin'ny sehatra isan-karazany toy ny indostria, lozisialy, fifandraisana ary agroforestry, dia tena manafina andiana fisolokiana sy mpiantoka sandoka. Ity tranga ity dia nambaran'ny 60 Million Consumers, fikambanan'ny mpanjifa, izay nanasongadina ny fomba fisolokiana nataon'i Zebrance, iray amin'ireo mpamatsy fiantohana sandoka mifandray amin'ny Ferber Enterprises.
## Loharano
Nosin'i Man

Tontosa tanteraka ao amin'ny ranomasimbe iray ao amin'ny ranomasimbe avaratra-aitra ny Nosin'i Man. Tsy famantarana fa amin'ny ankapobeny amin'ny tany antsoina hoe "Ellan Vannin" sy "Mannin", ny fanamarinana azy. Ity nosy ity dia manana toerana iray amin'ny ankapobeny amin'ny ranomasimbe avaratra-aitra sy ny ranomasimbe avaratra-atsinanana.

Manana filaminana malotoa sy tontolo iainana mahafinaritra izy, ary manamboatra lalana mavesatra hahafahana manampy ny mpiara-miasa aminy. Manome fitaovana tsara sy toerana feno heloka bevava ny Nosin'i Man, toy ny vahona mafana avo lenta, fisotroana vary marina sy sakafo mazava, ary vahoaka tia famitahana.

Ny Nosin'i Man dia mampitombo ny fampiasana an-tanety sy ny fampiasana an-tanety. Ny mpanara-dia dia manana valan-dresaka mahomby, ary misy ny rantsan-tanana sy ny toeram-piasana mifanaraka amin'ny fomba malagasy izay ahafahan'ny olona mahita sy mahita ny asa fanahy Malagasy.

Ny tontolo iainana maro no misy amin'ny Nosin'i Man, miaraka amin'ny lalana fitaterana ara-tsosialy sy fitaterana ara-barotra. Matetika dia misy loko hafa kokoa, toy ny kilasy milamina, izay afaka mampiditrao fahasalamana sy fananana tontolo iainana.

Amin'ny alàlan'ny fihetsikao sy ny fifaninanao, afaka mahita ny herin'ny tany sy ny fitiavan-tanindrazana izay misy ao amin'ny Nosin'i Man. Tontosa mavesatra izay midika ny filaminana sy ny fampandrosoana, izay ahafahana manampy ny firenena.

Ny Nosin'i Man dia tany manokana izay manana lohahevitra mafana momba ny fitiavan-tanindrazana, ny zava-misy sy ny asa fanahy. Izany dia tontosa iray azo tsindraindray ao amin'ny ranomasimbe iray avaratra-aitra, izay ahafahan'ny Malagasy mahita azy amin'ny tsara indrindra amin'ny lalàna sy ny kajy fandraharahana.
Fahefana ny zava-drehetra

Ny **fahefana ny zava-drehetra** dia ny fananana hery sy fahefana tsy manam-petra sy tsy misy fiafarany. Atao hoe **mahefa ny zava-drehetra** na **tsitoha** ny manana izany toetra izany. Amin' ny ankapobeny, ny fivavahana mônôteista dia tsy mahafantatra zavatra mahefa ny zava-drehetra  afa-tsy ny Andriamanitra ny fivavahany. Ao amin' ny filôzôfia ara-pivavahana mônôteista an' ny fivavahana abrahamika, ny fahefana ny zava-drehetra dia matetika tanisaina ho iray amin' ny toetr' Andriamanitra, miaraka amin' ny "fahalalana ny zava-drehetra", ny "fanatrehana amin' ny toerana rehetra", ary "hatsaran-tsitrapo tsy manam-petra".

Ny fisian' ireo toetra rehetra ireo ao amin' ny zavatra tokana dia niteraka adihevitra ara-teôlôjia lehibe, anisan' izany ny olana momba ny ratsy, izany hoe ny fanontaniana hoe nahoana ny andriamanitra toy izany no mamela ny fisian' ny ratsy. Ekena amin' ny filôzôfia sy ny siansa fa tsy azo takarina amin' ny fomba mahomby mihitsy ny fahefana ny zava-drehetra.

Izao ny soratra ao amin' ny Baiboly ahitana ny teny hoe "*tsitoha*": 

"Ary nisy hoatra ny feon' olona maro be, sy tahaka ny firohondrohon' ny ranobe, ary sahala amin' ny fikotrokotroky ny kotro-baratra mafy, reko nanao hoe: Aleloia! fa ny Tompo Andriamanitsika tsitoha no manjaka." (Apôkalipsa 19:6, *[[Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly Masina]]*)
Fahalalana ny zava-drehetra

Ny **fahalalana ny zava-drehetra** dia ny fahafahana mahafantatra amin' ny fomba tsy manam-petra izay zavatra mety ho fantatra na momba inona na momba inona, indrindra ny amin' ny olona iray momba ny eritreritry sy ny fihetseham-pony. Ao amin' ny bodisma sy ny hindoisma sy ny sikisma ary ny fivavahana abrahamika (jodaisma, kristianisma, silamo, sns) dia toetran' Andriamanitra izany. Ao amin' ny jainisma, ny fahalalana ny zava-drehetra dia toetra iray izay azon' ny tsirairay hotratrarina amin' ny farany. Ao amin' ny bodisma dia misy finoana samy hafa momba ny fahalalana ny zava-drehetra ao amin' ny sekoly samihafa.

## Amin' ny sehatry ny fivavahana

### Fivavahana abrahamika
Ao amin' ny abrahalika, ny fahalalana ny zava-drehatra dia toetra manokan' Andriamanitra. Io fiheverana io dia hita ao amin' ny Baiboly, izay iantsoana an' Andriamanitra hoe “Ilay misy”, ankoatry ny fiantsoana azy hafa, izay miaty koa ny fanatrehany amin' ny toerana rehetra sy ny fahefany ny zava-drehetra; hita ao amin' ny Kor'any, izay iantsoana imbetsaka an' Andriamanitra hoe *Al-'Alim* (“ilay mahalala ny zava-drehetra”).*

### Fivavahana hafa
Io fiheverana io koa dia hita:

* ao amin' ny hindoisma, izay iantsoana an' ilay Avo Indrindra hoe "*Sarv-gyaata*" (“mahalala ny zava-drehetra”), *Sarv-samarth* (“mahery indrindra”, "tsitoha", "mahafe ny zava-drehetra") ary *Sarv-vyapt* (“manatrika amin' ny toerana rehetra”);
* ao amin' ny fedrà grika, i Tantalôsy (grika: Τάνταλος / *Tántalos*) dia nanolotra ilay zanany ho sakafon' ny andriamanitra mba hitsapana ny fahalalan' izy ireo.

## Amin' ny sehatry ny filôzôfia
Ny fiheverana ny fahalalana ny zava-drehetra dia nampiasaina amin' ny fanandraman' ny eritreritra isan-karazany, anisan' izany:

* ny "demonin' i Laplace", izay nanazavan' i Pierre-Simon de Laplace ny fahitany ny determinisma (ao amin' ny *Essai philosophique sur les probabilités*);
* Ny paradôksan' i Newcomb, izay misy mpisikidy mahay maminavina ny vokatry ny safidin' ny mpilalao.
* ary amin' ny ankapobeny, ny fahasarotan' ny fampihavanana ny fahalalan' Andriamanitra ny zava-drehetra sy ny safidy malalaky ny olombelona.
Fanatrehana amin' ny toerana rehetra

Ny **fanatrehana amin' ny toerana rehetra** dia ny fahafahana manatrika na aiza na aiza, na amin' ny toerana maromaro miaraka. Ny andian-teny hoe "fanatrehana amin' ny toerana rehetra" dia matetika ampiasaina amin' ny toe-javatra ara-pivavahana izay iheverana izany ho toetran' ny andriamanitra na ny zavamananaina avo indrindra.

Ny fiheverana ny fanatrehan' zavamananaina avo indrindra amin' ny toerana rehetra dia samy hafa ao amin' ny fivavahana samihafa. Amin' ny fivavahana mônôteista toy ny kristianisma sy ny jodaisma dia misaraka Andriamanitra sy izao rehetra izao, nefa manatrika amin' ny toerana rehetra Andriamanitra. Ao amin' ny finoana panteista dia mitovy Andriamanitra sy izao rehetra izao. Ao amin' ny finoana panenteista, Andriamanitra dia miditra amin' izao rehetra izao, nefa manitatra mihoatra izany amin' ny fotoana sy amin' ny habaka.
Hatsaran-tsitrapo tsy manam-petra

Ny **hatsaran-tsitrapo tsy manam-petra** dia fanana sitrapo tsara tsy manam-petra na tsy voafetra. Ny filôzôfa sasany dia niady hevitra fa tsy mety misy, na farafaharatsiny tsy azo inoana, ao amin' ny andriamanitra ny hanana toetra toy izany miaraka amin' ny fahalalana ny zava-drehetra sy ny fahefana ny zava-drehetra, vokatry ny olana momba ny Ratsy. Na izany aza, ny filôzôfa sasany, toa an' i Alvin Plantinga, dia milaza fa azo itokisana ny fiaraha-misin' ireo toetra ireo.

Io andian-teny io dia ampiasaina voalohany indrindra ho voambolana teknika ao amin' ny literatiora akademika momba ny filôzôfian' ny fivavahana, indrindra eo amin' ny sehatry ny olana momba ny Ratsy sy ny valinteny ara-teôdike (momba izany, na dia ao anatin' ny toe-javatra voalaza aza ny andian-teny hoe "fahasoavana tonga lafatra" sy "fahalavorariana ara-môraly" no matetika misy misafidy noho ny fahasahiranana amin' ny famaritana ny tena atao hoe "hatsaran-tsitrapo tsy manam-petra".
Schulz

Ny teny **Schulz** mety midika:
*Helmut Wilhelm Schulz
*Kurt Schulz
*Fritz Schulz
*Werner Schulz
*Karl Schulz
*Christian Schulz
*Bernd Schulz
*Jürgen Schulz
*Willi Schulz
Schmidt

Ny teny **Schmidt** mety midika:
*Helmut Schmidt
*Doke Schmidt
*Bodo Schmidt
*Jens Schmidt
*Bianca Schmidt
*Sophie Schmidt
*Branko Schmidt
*Arno Schmidt
*Frank Schmidt
*Terry Schmidt
*Andreas Schmidt
*Eric Schmidt
*Wilhelm Schmidt
*Luís Eduardo Schmidt
*Hans-Dieter Schmidt
*Willy Schmidt-Gentner
*Paul Schmidt
*Andreas Christoph Schmidt
*Jan Schmidt-Garre
*Simon Schmidt
*Gilbert Schmidt
Medina (Arabia Saodita)

I **Medina** na **Madina**, izay nantsoina taloha hoe **Yathrib**, izay hagasina hoe **Iatriba**, dia tanàna ao Arabia Saodita, renivohitry ny faritanin'i Medina na Madina, ao amin' ny faritr'i Hejaz. Ny Mediniana na Madiniana na Medinoà no mponina ao.

Tao no nonenan'ny mpaminanin'ny finoana silamo, Mohamady, izay nanorim-ponenana tao tamin' ny taona 622 tamin'ny Hijra, araka ny voalazan' ny Kor'any, rehefa avy nahazo baiko avy amin' Andriamanitra hiala an' i Meka, tanàna any amin' ny 430 km miala eo. Tao ihany koa no nahafatesan' ny Mpaminany sy nandevenana azy tamin' ny taona 632. Ao amin' ny Môskean' ny Mpaminany (arabo:  المسجد النبوي / *Al-Masjid Al-Nabawi*) no misy ny fasany sy ny an' ireo kalifa roa voalohany Abu Bakr sy Omar, fa ny olona manan-danja hafa ao amin' ny finoana silamo sisa tavela dia ao amin' ny fasan' i Al-Baqi.
Manana anarana maromaro amin' ny teny arabo ity tanàna ity: 

* *Al-Madīna* (المدينة) “ilay Tanàna”; 
* *Al-madina* 
* *Alcantara* (المدينة المنورة), izy anarany ôfisialy ary midika hoe "ilay Tanàna Mazava";
* *Madīnatu an-Nabî* (ﻣﺩﯾﻨﺔ ﺍﻟﻨﺒﻲ) “ny Tanànan' ny Mpaminany”
* na *Madīnatu Rasûl Allah* (لهو له و دله) "ny Tanànan' ny Irak' Andriamanitra".

I Medina no tanàna masina faharoa amin' ny finoana silamo, aorian' i Meka. Na dia tsy toerana tsy maintsy andalovana amin' ny ''Hajj'' aza io tanàna io dia maro ny mpanao fivahiniana masina avy any Meka no tonga misaintsaina ao, toy izany koa ny mpino maro mandritra ny taona, eo amin' ny fasan' i Mohamady ary mitsidika ny môskea maro ao.

## Jereo koa

* Meka
Siisman' ny roa ambin' ny folo

Ny **siisman' ny roa ambin' ny folo** dia manondro ny vondrona siita izay mino ny fisian' ny imam roa ambin' ny folo. Ity dôgma ity dia niforona tamin' ny taona 874-940, tao anatin' ny rafitry ny fanafenana ny imam faharoa ambin' ny folo. Nifanohitra tamin' ny Golata (*ghulat)* indrindra ny silamo siistan' ny  roambin' ny folo taorian' izay, ny fitaoman' ny motazilisma. Rehefa nandeha ny fotoana, ny siisma dia niova avy amin' ny foto-pisainana ara-pôlitika ho amin' ny firehan-kevitra mahery vaika. Atao hoe اثنا عشرية / *Ithnā'ashariyya* amin' ny teny arabo. 

Izy ireo no maro anisa ao Azerbaijàna, ao Bareina, ao Iràna, ao Iràka, ary mandrafitra ny ampahatelon' ny mponina ao Libanona. Ny siisman' ny roa ambin' ny folo no firehana ôfisialy ao Iràna hatramin' ny nananganan' i Ismail I ny tarana-mpanjaka safavida tamin' ny taona 1501. Ny ankamaroan' ny Siitan' ny roa ambin' ny folo dia manaraka ny jafarisma. Ny Siitan' ny roa ambin' ny folo hafa dia Golata (*Ghulāt*), Alaoita (*ʿAlawīy*), Alevy (*‘Alawīyyah*) na Kizilbasa (*Qezelbāsh*).

83 074 37
Fauvism

Fovizma dia lova manam-pahefana ao amin'ny Fovà (Frantsay amin'ny "biby mena" izany), antsoina ho samy olona niseho tamin'ireo mpiasa moderna tamin'ny taona faha-20 voalohany, izay nanomezana ny vokatry ny fitsipiky ao amin'ny tetika mivantana sy ny maitso matoky ny fepetra voasoratra na ny maroary rehetra nomen'ny Impressionism. Raha ny lohahevitra amin'ny lova Fovizma dia nitsangana tamin'ny taona 1904 sy nampidirina hatrany ny taona 1910, saingy ny fiovana tamin'izany lasa fomba fiasa faha-3 taona fotsiny, 1905-1908, ary nisy roa na telo ny fivoriana.Ireo mpiara-miasa tamin'ny fomba fiasa dia André Derain sy Henri Matisse.

## Mpikambana sy lova
Maty amin'ny Matisse sy Derain, ny mpikambana hafa dia nanamafy tamin'ireo Robert Deborne, Albert Marquet, Charles Camoin, Bela Czobel, Louis Valtat, Jean Puy, Maurice de Vlaminck, Henri Manguin, Raoul Dufy, Othon Friesz, Georges Rouault, Jean Metzinger, Kees van Dongen ary Georges Braque (taorian'izany no natao mpanambady tamin'ny Cubism tamin'ny Picasso).

Ny sary amin'ny Fovizma dia voafaritra amin'ny fampananam-bodi-tsosiala maro sy ny maitso misy, na dia ny toetra misy aza dia voafaritra amin'ny fihetsiketsehana sy ny famahanana ny zava-misy. Fovizma(Fauvism) dia azo antsoina ho fomba fiasa foana avy tamin'ny Post-Impressionism nataon'ny Van Gogh voafaritra amin'ny fampiadiana ny rindrina avy any amin'ny pointillism tamin'ny Seurat ary mpikaroka hafa tamin'ny Neo-Impressionist, amin'ny maha-zava-poana, Paul Signac. Ny fifanarahana hafa nampiray azy dia Paul Cézanne sy Paul Gauguin, izay nanatanteraka fampananam-bodi-tsosiala mafonja tsy feno ny fepetra, indrindra ao amin'ny sary avy any Tahiti, izay nanohizany ny asa amin'ny Collioure tamin'ny taona 1905. Nony tamin'ny taona 1888 dia nilaza Gauguin tamin'ny Paul Sérusier hoe: "Ahoana no mahita ireo hazo ireo ianao? Mena izy ireo. Midira mena ao aminy; ity omby, maro andro izay, farany mavo, afa-ho sady faran'olona; ity hazo mena ity? Midira vermiliona ao." Fovizma dia antsoina ho voalohany amin'ny fampanambadiana, toy ny Expressionism, amin'ny fampiasana maitso tsy mifandray amin'ny famelabelarana. Ny hafa amin'ireo Fovizma dia nanatrika ny mpikaroka amin'ny voanjo sy ny asa tao anatin'ny fampiasana ny fanamby Afrikana sy Oseanika, amin'ny alalan'ny fomba hafa amin'ny fanamby tsy an'ny afovoan'ny tany sy ny fanamby hafa amin'ny tany vahiny sy ny fanamby tany am-boalohany, izay nanome mpikaroka maro hanao fanombohana ny Cubism.
Eskatôlôjia bahay

Ao amin' ny **eskatôlôjia bahay** dia fanoharana ihany ireo eskatôlôjia hita ao amin' ny fivavahana hafa. Ny andron' ny olombelona dia voamariky ny fifanarakaraham-panambaràna miandalana izay ahitana mpitondra hafatra avy amin' Andriamanitra.

Ny fotoana iavian' ny mpitondra hafatra na iraka tsirairay dia heverina ho ny andro fitsarana ho an' ny mpinon' ny fivavahana teo aloha, izay mety misafidy ny hanaiky ny mpitondra hafatra vaovao sady hiditra ao amin' ny *lanitry ny finoana*, na handà ny iraka vaovao ka hiditra ao amin' ny *helon' ny fandavana*.

Ny teny hoe "lanitra" sy "helo" dia manana heviny am-panoharana ilazana ny fandrosoana ara-panahin' ny olona sy fanakekezany na ny fanalavirany an' Andriamanitra. Ny fiavian' i Baha'u'llah mpitondra ny finoana bahay dia manambara ny fahatanterahan' ny fiandrasana eskatôlôjikan' ny finoana silamo sy kristiana ary ireo fivavahana lehibe hafa teo aloha.

## Jereo koa

* Eskatôlôjia jiosy
* Eskatôlôjia kristiana
* Eskatôlôjia silamo
Al-Fātiḥa

*Al Fatiha* – Ny fanokafana no soràta voalohany ao amin' ny Kor'any.

## Votoatiny
# Dera ho an’ i Allah, Tompon’ izao tontolo izao.
# Ilay be fiantrana sy be indra fo.
# Mpanjakan’ ny andro farany.
# Ianao irery ihany no tompoinay ary ianao irery ihany no angatahanay fanampiana.
# Tariho amin’ ny lalana mahitsy izahay.
# Amin’Ilay lalan’ ireo izay nofenoinao ny fahasoavanao.
# Fa tsy amin’ ireo izay niharan’ ny fahatezeranao na amin’ ireo izay ao anatin’ ny fahaverezana.

## Jereo koa

* Soràta: 1. Al-Fātiḥa - 2. Al-Baqara - 3. Ali ʿImrān - 4. An-Nisā - 5. Al-Māʾida - 6. Al-Anʿām - 7. Al-Aʿrāf - 8. Al-Anfāl - 9. At-Tawba - 10. Yūnus - 11. Hūd - 12. Yūsuf - 13. Ar-Raʿad - 14. Ibrāhīm - 15. Al-Hijr - 16. An-Naḥl - 17. Al-Isrā - 18. Al-Kahf - 19. Maryam - 20. Ta ha - 21. Anbiyā - 22. Al-Hajj - 23. Al-Muʾminūn - 24. An-Nūr - 25. Al-Furqān - 26. Aš-Suʿarāʾ - 27. An-Naml - 28. Al-Qaṣaṣ - 29. Al-ʿAnkabūt - 30. Al-Rūm - 31. Luqmān - 32. As-Sajda - 33. Al-Aḥzāb - 34. Sabaʾ - 35. Fāṭir - 36. Yā sīn - 37. Aṣ-ṣāffāt - 38. Sād - 39. Az-Zumar - 40. Ġāfir - 41. Fuṣṣilat - 42. Aš-šūrā - 43. Az-Zuḫruf - 44. Ad-Duḫān - 45. Al-Jāṯiya - 46. Al-Aḥqāf - 47. Muḥammad - 48. Al-Fatḥ - 49. Al-ḥujurāt - 50. Qāf - 51. Aḏ-Dāriyāt - 52. Aṭ-Tūr - 53. An-Najm - 54. Al-Qamar - 55. Ar-Raḥmān - 56. Al-Wāqiʿa - 57. Al-Hadīd - 58. Al-Mujādala - 59. Al-ḥašr - 60. Al-Mumtaḥana - 61. Aṣ-ṣaff - 62. Al-Jumuʾat - 63. Al-Munāfiqūn - 64. Al-Taġābun - 65. Aṭ-Talāq - 66. At-Taḥrīm - 67. Al-Mulk - 68. Al-Qalam - 69. Al-ḥāqqa - 70. Al-Maʿārij - 71. Nūḥ - 72. Al-Jinn - 73. Al-Muzzammil - 74. Al-Muddaṯṯir - 75. Al-Qiyāma - 76. Al-Insān - 77. Al-Mursalāt - 78. An- Nabaʾ - 79. An-Nāziʿāt - 80. ʿAbasa - 81. At-Takwīr - 82. Al-Infiṭār - 83. Al-Muṭaffifīn - 84. Al-Anšiqāq - 85. Al-Burūj - 86. Aṭ-Tāriq - 87. Al-Aʿlā - 88. Al-ġāšiya - 89. Al-Fajr - 90. Al-Balad - 91. Aš-šams - 92. Al-Layl - 93. Aḍ-ḍuḥā - 94. Aš-šarḥ - 95. At-Tīn - 96. Al-ʿAlaq - 97. Al-Qadr - 98. Al-Bayyina - 99. Az-Zalzala - 100. Al-ʿādiyāt - 101. Al-Qāriʿa - 102. At-Takāṯur - 103. Al-ʿAṣr - 104. Al-Humaza

105.                    Al-Fīl

106.                    Qurayš

107.                    Al-Māʿūn

108.                    Al-Kawṯar

109.                    Al-Kāfirūn

110.                    An-Naṣr

111.                    Al-Masad

112.                    Al-Iḫlāṣ

113.                    Al-Falaq

114.                    An-Nās
Paradisa (silamo)

Ny **Paradisa** na ***Jannah***, araka ny finoana silamo, no fonenan' ny olo-marina. Araka ny fanisana iray dia miseho in-147 ao amin’ ny Kor'any io teny hoe "*Jannah*" io. Ny finoana ny any ankoatra dia iray amin' ny fanekem-pinoana enina ao amin' ny sonisma sy siisman' ny roa ambin' ny folo, izay toerana hifalian' ny mino (*Mumin*), fa ny tsy mino (*Kafir*) kosa hijaly ao amin' ny *[[Helo (silamo)|Jahannam]]* (izany hoe ao amin' ny helo). Atao amin' ny teny arabo hoe جَنّة / *janna,* na جَنّٰت / *jannat* (raha maro) ("paradisa", "zaridaina") ny Paradisa. 

Ao amin' ny Kor'any, ny hevitry ny hoe "*paradisa*" dia afaka mampifoha ao an-tsaina ny paradisa tany am-boalohany izay nipetrahan' i Adama, amin' ny fiheverana tena akaiky ny Bokin' ny Genesisy, sy ireo zaridaina izay halehan' ny mpino aorian' ny fahafatesany. Io fiheverana io dia tsy mitovy amin’ ny fiheverana araka ny Baiboly momba ny Paradisa. Tsy hita ao amin' ny jodaisma sy ny kristianisma mantsy ny famaritana mazava tsara toy izany momba ny "jeôgrafian' ny lanitra". Io no "manorina ny fiavahana fototra ao amin' ny eskatôlôjia mozilmana".

Ny Paradisa (*Jannah*) sy ny Helo (*Jahannam*) dia inoana fa misy ambaratonga maromaro: momba ny *Jannah*, arakaraka ny haavon' ny ambaratonga no misy ny zavatra tiana kokoa, fa momba ny *Jahannam* kosa, ny haavon' ny ambaratonga no mahamafy ny sazy omena. Ao amin' ny *Jannah* no avo indrindra ny laza sy ny fahafinaretana, ao amin' ny *Jahannam* ny hamafin' ny fahoriana. Ny traikefa any ankoatra dia voalaza fa ara-batana sy ara-tsaina ary ara-panahy. Ny *Jannah* dia lazaina fa misy zava-mahafinaritra ara-batana toy ny zaridaina, ny vehivavy virjiny tsara tarehy (*[[houri]]*), ny divay tsy misy vokany aorian' ny fisotroana azy, ary fahafinaretana araka an' Andriamanitra. Miovaova arakaraka ny fahamarinan' ilay olona ny valisoa fahafinaretana azony. Matetika ny toetran’ ny *Jannah* no mifanitsy amin' ny an' ny *Jahannam*. Ny fahafinaretana ao amin' ny *Jannah* voalaza ao amin' ny Kor'any dia mifanandrify amin' ny fanaintainana sy ny horohoro ao amin' ny *Jahannam*.

Antsoina hoe fonenan’ i Adama sy Eva talohan' ny nandroahana azy ireo koa ny *Jannah*. Ny ankamaroan' ny Mozilmana dia mihevitra fa ny *Jannah* (toy izany koa ny *Jahannam*) dia miaraka amin' ny tontolo ara-nofo, fa tsy hoforonina aorian' ny Andro Fitsarana. Na dia mety tsy handingana ny sisin-tany mankany amin' ny tontolo any ankoatra aza ny olombelona, ​​​​ny any ankoatra dia mety hisy fiantraikany amin' ny tontolon' ny olombelona.

## Jereo koa

* Paradisa
* Helo
* Helo (silamo)
* Vadin' i Mohamady
Lahatra (silamo)

Ny **lahatra**, izay atao amin' ny teny arabo hoe **قدر** / ***qadar***, amin' ny finoana silamo, dia ny fandaharan' Andriamanitra ny anjara. Satria Andriamanitra mahalala ny zava-drehetra sy mahefa ny zava-drehetra, izay rehetra nitranga sy mitranga ary mbola hitranga ao amin' izao rehetra izao — anisan’ izany ny fitondran-tenan' ny olombelona mpanota — dia tsy hoe fantany fotsiny fa nandidiany. Etsy an-danin' izany anefa, ny olombelona dia tompon' andraikitra amin' ny ataony ka hovalian-tsoa na hosazina mifanaraka amin' izany amin' ny andro fitsarana.

Ny teny arabo hoe قدر / *qadar* dia midika ara-bakiteny hoe "hery" na "tanjaka", saingy adika amin' ny fomba maro isan-karazany: "anjara", "lahatra", "fandaminan' Andriamanitra mialoha", "fanendren' Andriamanitra mialoha", "didin' Andriamanitra", "didin' i Allah", "fandidiana mialoha".

Iray amin' ny fanekem-pinoana enina ao amin' ny silamo sonita ny fanendren' Andriamanitra mialohana (predestinasiôna) na lahatr' Andriamanitra (miaraka amin' ny finoana ny maha tokana an' i Allah, ny boky vokatry ny fanambaràna, ny mpaminanin' ny finoana silamo, ny andron' ny fitsanganana amin' ny maty ary ny anjely).

Koa satria ratsy ny zavatra maro mitranga eto an-tany, amin' ny maha ampahan' ny didin' i Allah izany, dia azo zaraina ho karazany roa ny "sitrapon' i Allah" - ny "sitrapo momba izao rehetra izao" (izay rehetra mitranga, lohahevitra ato amin' ity lahatsoratra ity); ary ny "sitrapo mpanao lalàna", izay andidian' i Allah ny olombelona hatao nefa tsy ataony indraindray (mankato ny lalàna silamo na *[[Sharia]]*).

Ny sekoly silamo sasany tany am-boalohany (kadarià sy motazilisma) dia tsy nanaiky ny fampianarana momba ny lahatra; nanamafy ny Motazilita fa tsy azo eritreretina ny hoe hanasazy ny olona noho izay nandidiany azy Andriamanitra. Tsy tafiditra ao amin' ny finoana dimin' ny silamo siita ny predestinasiôna. Farafaharatsiny, loharano vitsivitsy no mamaritra fa mandà ny lahatra ny silamo siita, ary farafaharatsiny manam-pahaizana iray (Naser Makarem Shirazi) no milaza fa fandavana ny rariny ny finoana ny lahatra mialoha".

## Jereo koa

* Predestinasiôna
* Finoana mozilmana
Vatomena

Ny **vatomena** na **robisy** na **roby** dia vatosoa manana loko mena mavokely hatramin' ny mena midorehitra, karazany mena amin' ny mineraly kôrindôna (ôksida-na viraty **Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>**). Ny vatomena dia iray amin' ny vatosoa fanaovana firavaka malaza indrindra ary tena mateza. Ny vatomena dia anisan' ny vatosoa tena saro-bidy mahazatra, miaraka amin' ny ametista, ny safira, ny emeralda (na emeraoda) ary ny diamondra.

Ny lokony mena dia vokatry ny fisian' ny atôma-na krôma (ny kôrindôna tsy misy krôma dia ny safira), hatramin' ny 2 % eo ho eo. Sokajina ho vatosoa amin' ny fanamboarana firavaka, izay ampiasana azy, ny vatomena. Manana hamafy 9 amin' ny maridrefin' i Mohs ny vatomena. Amin' ny mineraliny, ny manana hamafy avo kokoa dia ny diamondra (10 amin' ny maridrefin' ny Mohs) sy ny lônsdaleita (iadian-kevitra) ary ny môisanita (9,5 amin' ny maridrefin' i Mohs).

Miankina amin' ny lafin-javatra maro ny sandan' ny vatomena: ny habeny, ny lokony, ny fahadiovany ary ny fomba nanapahana azy. Misy singa hafa tafiditra ao aminy (loto) ny vatomena voajanahary rehetra, ny vatomena voatr' olombelona  ihany no mety miseho ho toy ny tonga lafatra. Arakaraka ny tsy fahampian' ny singa hafa ao aminy no mampisy vidiny azy bebe kokoa. Ny vatomena, miaraka amin' ny diamondra miloko, no vato sarobidy afaka mahatratra ny vidiny ambony indrindra.

## Toetrana itrandrahana azy

Any Azia no tena trandrahina ny vatomena ary indraindray koa aty Afrika, any Aostralia ary any amin' ny fanjakana sasany any Etazonia toa an' i Montana sy i South Carolina.

Ny tahiry lehibe dia any Mianmara (na Birmania): 90 % amin' ny famokarana maneran-tany. Misy ihany koa ny any Tailandy, ny any Kambôdia, ny any Vietnamy, ny any Srilanka, ny ao Môzambika ary ny eto Madagasikara.

Ny tahiry lehibe indrindra dia tany Mong Hsu, any avaratra-atsinanana amin' i Mianmara. Ny kristaly avy ao Mong Hsu dia manana loko roa voajanahary: afovoany manopy mainty sy sisiny ivelany mena midorehitra. Any Mogok, any Mianmara ihany koa, dia ahitana manokana ireo vatomena "ram-boromailala" tena tsy fahita firy sy tena sarobidy.

## Jereo koa

* Harena an-kibon' ny tany

* Vatosoa

* Vato sarobidy
* Ametista
* Safira
* Emeralda (na emeraoda)
* Diamondra.
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
*Vatomena
*Berila
*Agata
*Tôpazy

## Metaly
*Volamena
Safira

Ny **safira** dia vatosoa sarobidy, karazan' ny vatosoan' ny kôrindôna na kôrondôma izay mety miseho amin' ny loko maro, afa-tsy ny loko mena (ny kôrindôna mena dia antsoina hoe vatomena na robisy). I i Jacques Louis de Bournon no naneho fa iray ihan ny safira sy ny kôrindôna. Misy ôksida-na viraty (na alominina α-Al2O3) sady ahitana singa bitika maromaro toy ny vy, ny titanina, kôbalta, firaka, krôma, vanadiôma, maneziôma, bôrôna (na bôra) ary silisiôma ny safira.

Ny anarana hoe *safira* dia avy amin' ny teny latina hoe *sapphirus* izay avy amin' ny teny grika hoe σάπφειρος / *sappheiros*, izay manondro ny lapisy-lazoly.

Matetika ny safira no miloko manga ka izany no intsoan' ny Malagasy azy hoe "vatomanga", nefa mety miseho amin' ny loko mavo, volomparasy, volomboasary ary maitso koa. Misy koa ny safira maneho loko maro miaraka. Misy koa ny  kôrindôma mena, saingy antsoina hoe vatomena na robisy ​​fa tsy safira. Ny kôrindôna miloko mavokely dia azo sokajiana ho vatomena ​​​​na safira arakaraka ny toerana misy azy.

Amin' ny ankapobeny, ny safira voajanahary dia asaina sy ampalamaina ho tonga vatosoa sy hanaovana firavaka. Ny safira koa dia azo foronina ao amin' ny labôratoara ho amin' ny tanjona indostrialy na hatao haingon-trano amin' ny bola-na kristaly lehibe.

Noho ny hamafin' ny safira miavaka - 9 amin' ny maridrefin' i Mohs (mineraly fahatelo mafy indrindra, aorian' ny diamondra manana hamafy 10 sy ny môisanita mananan hamafy 9,5) - ny safira dia ampiasaina amin' ny fampiasana sasany tsy momba ny fanainaingoana, toy ny singa mandrafitra bt fitaovana ôptika mampiasa taratra ambanin' ny mena, varavarankely, kristaly ao amin' ny famantaranandro, ary amin' ny mikrôelektrônika.

## Toerana misy tahirin-tsafira

Hita any amin' ny firenena maro ny tahirin-tsafira manga. Ohatra amin' izany i Etazonia sy i Kanada izay manana tahiry vitsivitsy ahitana ilay kôrindôna manga. Na izany aza dia hita indrindra any amin' ny faritra trôpikaly mando io vato io.

Eto Madagasikara (tahirin' i Ilakaka) sy any Srilanka ary any Mianmara (na Birmania) no tena ahitana azy, nefa ahitana azy ny any Sina, ny any India, ny any Brezila, ny any Tailandy ary ny ao Afrika. Ny ankamaroan' ny hita ao Srilanka dia karazana safira izay tsy misy vidiny firy amin' ny toetrany voajanahary, nefa mety hitovy vidy amin' ny safira lafo vidy aorian' ny fikarakarana azy amin' ny hafanana.

Ny faritr' i Kashmir (faritra itambaran' i India sy Pakistàna ary Sina) sy Srilanka no malaza indrindra amin' ny safira manga, mirona mankany amin' ny volomparasy ny lokon' ny safira any Kashmir ary manga mamirapiratra ny any Srilanka.

## Jereo koa

* Harena an-kibon' ny tany

* Vatosoa
* Vatomena (na robisy)
* Diamondra
* Kôrindôna (na kôrondôma)
* Vy
* Titanina
* Kôbalta
* Firamainty
* Krôma
* Vanadiôma
* Maneziôma
* Bôrôna (na bôra)
* Silisiôma
* Lapisy-lazoly
* Môisanita
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Ôksida

Ny **ôksida** dia fitambaran' ny ôksizenina misy singa iray latsaka elektrônegative noho izy, izany hoe ny singa simika rehetra afa-tsy ny fliôro sy ny tenany. Ny teny hoe "ôksida" koa dia manondro ny iôna ôksida O2−. Ny ôksida misy ôksizenina ambany na ambony kokoa noho ny ôksida mahazatra dia antsoina hoe sobôksida na perôksida.

Ny ampahany be amin' ny sosony ambony amin' ny tany dia voaforona amin' ny ôksida. Na dia ireo singa heverina ho madio aza dia matetika mamorona ôksida ety ivelany. Ohatra, ny takelaka viraty (Al) dia mamorona sosona ôksida-na viraty na alominina (Al2O3) manify izay miaro ilay takelaka amin' ny fiforonan' ny ôksida bebe kokoa. Ny herefesina dia vokatry ny fiforonan' ny ôksida.
Manjarano

Ny **manjarano** na **grafita** dia karazana mineraly izay anisan' ny fanova endrika voajanaharin' ny karbônina, sahala amin' ny diamondra, ny lônsdaleita ary ny saôita koa. Endrika kristalin' ny karbônina ny manjarano. Sosona grafenina maro mitambatra no mamorona azy. Ny eva simikany dia **C** nefa ny eny amin' ny natiora dia ahitana soritra hidirôzenina (H), azôta (N), ôksizenina (O), silisiôma (Si), viraty (Al), vy (Fe) na tanimanga mihitsy aza. Miseho eny amin' ny natiora ny manjarano ary izy no endriky ny karbônina mari-toerana indrindra amin' ny fepetra mahazatra.

I Abraham Gottlob Werner, mineralôjista alemàna, no namorona ny teny hoe "grafita" tamin' ny taona 1789, avy amin' ny teny grika hoe γράφω / *gráphô*, izay midika hoe “manoratra”.
Manjarano voatr' olombelona sy voajanahary be dia be no ampiasaina (300 000 taonina isan-taona tamin' ny taona 1989) amin' ny fanamboarana pensilihazo sy menaka fandamana ary lahinaratra. Manova azy ho diamondra ny tsindry sy ny hafanana ambony. Mpampita aratra sy hafanana tsara izy (fa tsy tena tsara).

## Famokarana

Araka ny fanadihadiana nataon' ny United States Geological Survey (USGS) dia nahatratra 1&nbsp;200&nbsp;000 taonina ny famokarana eran-tany tamin' ny taona 2016, ka ny mpanondrana lehibe dia ireto: Sina (780&nbsp;000 taonina), India (170&nbsp;000 taonina), Brezila (80&nbsp;000 taonina), Torkia (32&nbsp;000 taonina) sy Kôrea Avaratra (6&nbsp;000  taonina).

Tsy trandrahana ny manjarano any Etazonia amin' izao fotoana izao, nefa misy toerana fitrandrahana manan-tantara maro ny any ka ao anisan' izany ny any Alabama, ny any Montana, ary ny ao amin' ny Adirondacks any New York. Ny Westwater Resources dia eo amin' ny dingana fampandrosoana amin' ny famoronana orinasa pitari-dalana ho an' ny Coosa Graphite Mine any akaikin' i Sylacauga (Alabama any Etazonia). Ny famokarana manjarano voatr' olombelona  any Etazonia tamin' ny taona 2010 dia 134&nbsp;000 tana ary mitentina 1,07 lavitrisa dôlara.

## Jereo koa

* Solitany
* Etona voajanahary
* Harena an-kibon' ny tany
* Fandrehitra
* Arina (saribao)
* Linita
* Arintany mahazatra
* Dionarintany
* Antrasita
* Fompotra
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Lônsdaleita

Ny **lônsdaleita** dia mineraly izay, miaraka amin' ny diamondra sy manjarano (na grafita), iray amin' ny endrika telon' ny karbônina voajanahary. Ny anarana hoe "*lônsdaleita*" dia avy amin' ny anaran' i Kathleen Lonsdale (1903-1971), izay kristalôgrafa anglisy.

Tamin' ny Febroary 2009, nisy ekipa mpikaroka iraisam-pirenena, notarihin' i Zicheng Pan ao amin' ny Oniversiten' i Shanghai Jiao-tong (Sina), izay nampiseho fa ny lônsdaleita dia mahatohitra tsindry 58 % bebe kokoa noho ny diamondra; na izany aza, ny ny hamafin' ny santionany voajanahary dia ambany kokoa: 7 hatramin' ny 8 amin' ny maridrefin' i Mohs; heverina fa izany dia vokary ny kilema  sy ny loto ao amin' ilay kristaly.
Kimberlita

Ny **kimberlita** dia vaton' afotroa be maneziôma sy vy, be pôtasiôma, karazana peridôtita tsy fahita firy, singa mora mietona (H2O esy CO2).  Matetika ny ao anatiny no ahitana ny diamondra.

Ny anarany dia avy amin' ny anaran' ny tanànan' i Kimberley (ao Afrika Atsimo) izay tanàna naorina ho an' ny fitrandrahana diamondra, izay nahitana sy namaritana voalohany an' ilay karazam-bato. Io tanàna io koa dia nahitana diamondra 83,5 karata (16,70 g) antsoina hoe "Star of South Africa" ("Kintan' i Afrika Atsimo)" tamin' ny taona 1869, ary niteraka firohotana ho amin' ny diamondra sy ny fandavahana toeram-pitrandrahana mivelatra antsoina hoe "Big Hole" ("Lavaka Lehibe").

Teo aloha, ny teny hoe "*kimberlita*" dia nanondroana ny lamprôita misy ôlivinina izay natao hoe "kimberlita II", saingy diso izany.

Miseho ao amin' ny sosona ambony amin' ny tany ny kimberlite, miseho amin' ny rafitra mitsangana, atao hoe "fantsona kimberlita", sy lalambaton' afotroa. Miseho amin' ny endrika tokonana marindrano koa ny kimberlita. Ny fantsona kimberlita no loharano lehibe indrindra amin' ny diamondra trandrahina ankehitriny.

Ny marimaritra iraisana momba ny famaritana ny kimberlita dia izy miforona lalina ao anatin' ny sosona ambony amin' ny tany. Halalina eo anelanelan' ny 150 sy 450 km no iforonany, izay mety ho avy amin' ny fangaron-tsinga tsy fahita firy, ary mipoaka haingana sy amin' ny fomba mahery vaika, matetika miaraka amin' ny etona karbônika (diôksida-na karbônina) be dia be sy singa hafa mora mietona. Io halalina misy ny fitsonihana sy ny fiforonany io no mahatonga ny kimberlita ho mora mampiantrano kristalin-diamondra avy ivelany.
Kôrindôna

Ny **kôrindôna** na **kôrondôma** dia karazana mineraly, endrika kristalin' ny ôksida-na viraty atao hoe alominina nivadika kristaly, manana raikipohy Al2O3 ary indraindray soratana hoe α-Al2O3 raha miaraka amin' ny singa bitika vy, titanina, krôma, manganezy, nikela, vanadiôma ary silisiôma. Mangarahara izy, saingy mety hanana loko samihafa miankina amin' ny fisian' ny loto metaly tetezamita ao amin' ny rafitra kristaliny. Ny kristaly sasany dia mety hahatratra halavana iray metatra. 

Ny anarana hoe "kôrindôna" na "kôrondôma" dia avy amin' ny teny tamily hoe *kurundam* (robisy-safira) (miseho amin' ny teny sanskrita hoe *kuruvinda*). Amin' ny teny frantsay izy dia atao hoe *corindon* fa amin' ny teny anglisy kosa dia *corundum*.

Ny karazana kôrindôna voajanahary sasany dia vatosoa: ny vatomena (na robisy) ​​​​sy ny safira. Mena ny robisy noho ny fisian' ny krôma ao aminy, fa ny safira kosa dia mampiseho loko isan-karazany arakaraka ny metaly tetezamita misy ao aminy. Karazana safira tsy fahita firy, safira padparadscha, dia miloko mavokely-volomboasary.

Ny emery, izay karazana kôrindôna tsy misy vidiny amin' ny maha vatosoa azy, dia ampiasaina betsaka amin' ny indostria, indrindra ho fitaovana fanampalesan-javatra (aratasy fampalesana) sy fanaovana vatoasana, noho ny hamafiny, sy anaboarana fitaovana mahatanty fikikisana fizika na simika na biôlôjika. Io no karazana kôrondôma izay manana endrika toa voan-javatra madinika mainty, ka ny mineraliny dia mifangaro amin' ny manetita na hematita, na hersinita.

Ny kôrondôma madio, na voajanahary na voatr' olombelona, dia manana hamafy 9,0 ao amin' ny maridefin' i Mohs. Izany no mahatonga azy io ho mineraly faharoa mafy indrindra aorian' ny diamondra (izay manana hamafy 10,0). Noho ny hamafin' ny kôrondôma dia mety hikiky ny mineraly hafa rehetra izy. Matetika izy no ampiasaina amin' ny fametahana taratasy fiampalesana sy amin' ny fitaovana lehibe ampiasaina amin' ny metaly sy ny plastika ary ny hazo. Io hamafiny io dia vokatry ny toetra iônikan' ny fatoran' ny alominina.

Fanampin' ny hamafiny dia manana hakitroka 4,02 g/sm3 ny kôrondôma, izay avo tsy araka ny mahazatra amin' ny mineraly mangarahara ahitana singa atômika-na viraty sy ôksizenina.

## Jereo koa

* Viraty (na alominiôma)
* Alominina
Vanadiôma

Ny **vanadiôma** dia singa simika aseho amin' ny alalan' ny eva **V** sy mitondra laharana atômika 23. Metaly tetezamita mora volavolaina sy azo roritina sady mafy ary miloko volondavenona manopy volafotsy izy. Ny endrika metaly dia tsy fahita firy eny amin' ny natiora, nefa rehefa atao ny fanasarahana azy, ny fiforonan' ny sosona ôksida dia somary mahatonga ity metaly ity ho marin-toerana ka mahatohitra ny fiforonan' ny ôksida fanampiny.

Ilay mpahay siansa espaniôla-meksikana Andrés Manuel del Río dia nahita ny taharo-na vanadiôma tamin' ny taona 1801 tamin' ny fitsikerana mineraly vaovao misy firaka antsoina hoe "firaka manja". Na dia nihevitra aza izy tamin' ny voalohany fa ny toetr' ity mineraly ity dia vokatry ny fisian' ny singa vaovao, dia diso hevitra izy taty aoriana noho ny fandresen-dahatra nataon' ny mpahay simia frantsay Hippolyte Victor Collet-Descotils fa io singa io dia krôma fotsiny. Avy eo, tamin' ny taona 1830 dia namokatra klôriora-na vanadiôma i Nils Gabriel Sefström, ka nanaporofo ny fisian' ny singa vaovao, izay nomena anarana hoe "vanadiôma".

Ny anarana hoe *vanadiôma* (*vanadium*) dia avy amin' ny anaran' ny andriamanibavin' ny hatsaran-tarehy sy ny fahavokarana skandinaviana, atao hoe Vanadís (Freyja). Io anarana io dia nifototra amin' ny loko isan-karazany hita ao amin' ny taharo-na vanadiôma.

Ny mineralim-pirak' i Del Rio dia nomena anarana hoe *vanadinita* noho izy nisy vanadiôma. Tamin' ny taona 1867 dia nahazo singa madio i Henry Enfield Roscoe. Hita ao amin' ny mineraly miisa manodidina ny 65 sy ao amin' ny tahirim-pandrehitra an-kibon' ny tany ny vanadiôma voajanahary. 

Vokarina any Sina sy any Rosia avy amin' ny toram-pandrendrahana tsỳ ny vanadiôma. Misy firenena hafa mamokatra izany avy amin' ny manetita mivantana, avy amin' ny vovo-tsolika mavesatra vokatry ny fandorana, na avy amin' ny fitrandrahana oraniôma. Ampiasaina indrindra amin' ny famokarana tsamana tsỳ manokana toy ny fitaovana haingam-piasa vita amin' ny tsỳ, sy ny tsamana viraty sasany ny vanadiôma. Ny taharona vanadiôma indostrialy manan-danja indrindra, atao hoe pentôksida-na vanadiôma, dia ampiasaina ho mpandrisikoto amin' ny famokarana asidra solifiorika. Ny bateria mampiasa vanadiôma hitahirizana angovo dia mety ho fampiharana lehibe amin' ny ho avy.

Be dia be ny iôna-na vanadiôma, izay mety ho poizina, hita ao amin' ny zavamananaina vitsivitsy. Misy poizina antonony ny ôksida-na vanadiôma sy ny sira-na vanadiôma hafa sasany. Ao amin' ny ranomasimbe manokana dia ampiasain' ny zavamananaina sasany ho ivon' ny anzima ny vanadiôma, toy ny vanadiôma brômôperôksidazy ao amin' ny lomotra an-dranomasina sasany.
Lamprôita

Ny **lamprôite** dia vato magmatika avy amin' ny fipoahan' ny afotroa avy amin' ny sosona ambony amin' ny tany be pôtasiôma, miaraka amin' ny sanidinina sy/na leokita (na leosita), ary koa eladrano (mika) flôgôpitika mainty. Manana CaO sy Al2O3 ary Na2O ambany izy, K2O/Al2O3 ambony, MgO antonony, ary betsaka singa tsy mifanaraka.

Miparitaka ara-jeôgrafika ny lamprôita nefa tsy firy ny habetsany. Ny lamprôita dia hita any amin' ny faritra samy hafa taona, manomboka amin' ny Arkhaeana any Aostralia Andrefana, mankany amin' ny Paleôzôika sy Mezôzôika any atsimo amin' i Espaina. Miovaova be ihany ny taonany, manomboka amin' ny Prôterôzôika ka hatramin' ny Pleistôsenina, ny zandriny indrindra fantatra amin' ny ohatra avy any Gaussberg any Antarktika dia 56 000 ± 5 000 taona.
Emeralda

Ny **emeralda** na **emeraoda** dia mineraly, ao amin' ny vondrona silikata, zana-bondrona siklôsilikata, karazana mineraly berila (**Be<sub>3</sub>Al<sub>2</sub>(SiO<sub>3</sub>)<sub>6</sub>**), izay miloko maitso vokatry ny fisian' ny krôma sy vanadiôma ary indraindray ny vy. Ny emeraoda, miaraka amin' ny diamondra, ny safira ary ny vatomena (na robisy), dia iray amin' ny vatosoa efatra mahafeno fepetra ho vato saro-bidy. Ny berila dia manana hamafy 7,5 hatramin' ny 8 amin' ny maridrefin' i Mohs. Ny ankabeazan' ny emeraoda dia misy akora maro avy ivelany nefa voafadrika ao anatiny mandritra ny fiforonan' ilay vatosoa, noho izany dia sokajina ho mahantra amin' ny ankapobeny ny fahatoherany fahavakisana.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Oroka

**Oroka** (*Uruk*), dia tanàna tany amin'ny faritra atsinanan'i Eofrata fahiny. Any amin'ny 58 kilaometatra avaratrandrefan'i Ora fahiny io toerana io, 108 kilaometatra atsimoatsinanan'i Nippur fahiny ary 24 kilaometatra atsimoatsinanan'i Larsa fahiny.
Uruk no karazana tranokala ho an'ny vanim-potoana Oroka. Oroka dia nandray anjara lehibe tamin'ny fananganana an-tanàn-dehibe tany Somera tamin'ny tapaky ny taonarivo faha-4 talohan'i JK. Tamin'ny dingana farany tamin'ny vanim-potoana Oroka manodidina ny 3100 talohan'i JK, dia mety nanana mponina 40,000 ny tanàna, miaraka amin'ny olona 80,000–90,000 monina amin'ny manodidina azy, ka mahatonga azy io ho faritra an-tanàn-dehibe lehibe indrindra eran-tany tamin'izany fotoana izany. Ilay mpanjaka malaza Gilgamesa, araka ny fanisan-taona naseho tao amin’ny lisitry ny mpanjaka somerianina (avy eo SKL), no nitondra an’i Uruk tamin’ny taonjato faha-27 T.K. Ny tanàna dia very ny maha-zava-dehibe azy tamin'ny taona 2000 talohan'i JK tao anatin'ny tontolon'ny tolona nataon'i Babilônia tamin'i Elama, saingy mbola nonenana nanerana ny Akemenida (550–330 talohan'i JK), Seleokida (312–63 talohan'i JK) ary Partiana (227 talohan'i JK ka hatramin'ny 224 talohan'i JK). vanim-potoana mandra-pahatongan'ny farany nilaozana azy taloha kelin'ny na taorian'ny fandresen'ny Silamo tamin'ny taona 633–638.
Aspirinina

Ny **aspirinina** ampiasaina hampihenana ny fanaintainana, ny tazo, ary/na ny fivontosana
koa dia ampiasaina mandritra ny fotoana maharitra mba hisorohana ny aretim-po bebe kokoa, ny fahatapahan'ny ary ny fiakaran'ny rà amin'ny olona atahorana. Ho an'ny fanaintainana na tazo dia manomboka ao anatin'ny 30 minitra ny vokany.
Tenrikiô

Ny **tenrikiô** (japôney:天理 / *tenrikyō*) na **tenrisma** dia fivavahana vaovao japôney izay sady tsy mônôteista tanteraka no tsy panteista, avy amin' ny fampianaran' ny vehivavy niaina tamin' ny taonjato faha-19 antsoina hoe Nakayama Miki, fantatry ny mpanara-dia azy amin' ny hoe "*Oyasama*".

Ny mpanaraka ny tenrikiô dia mino fa Andriamanitry ny Fiaviana, Andriamanitra ao amin' ny Fahamarinana, fantatra amin' ny anarana maro, anisan' izany ny hoe  "Tsukihi", "Tenri-Ō-no-Mikoto" ary "Oyagamisama" (Andriamanitra Ray aman-dreny) dia nanambara fikasan' andriamanitra tamin' ny alalan' i Miki Nakayama amin' ny maha Fitoerana Masin' Andriamanitra ary amin' ny ampahany kely kokoa ny anjara asan' ny Honseki Izo Iburi sy ny mpitarika maro hafa. Ny tanjon' ny tenrikiô eto amin' izao tontolo izao dia ny hampianatra sy hampiroborobo ny "Fiainana feno hafaliana", izay ambolena amin' ny alalan' ny asa fiantrana sy asa fahatsiarovan-tena tanteraka antsoina hoe *hinokishin*.

Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21, ny hetsika lehibe ataon' ny tenrikiô dia tanterahina ao amin' ny Foiben' ny Fiangonana tenrikiô (Tenri, Nara, Japàna), izay manohana fiangonana miisa 16 833 an-toerana ao Japàna, ny fananganana sy fikojakojana ny *oyasato-yakata* ary ireo fikambanam-pandaminana samihafa mifantoka amin' ny vondrom-piarahamonina. Manana mpanaraka miisa 1,75 tapitrisa any Japàna ity fivavahana ity ary tombanana ho 2 tapitrisa mahery eran-tany.