open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
India Atsinanana (faritra)

I **India Atsinanana**, amin' ny hevitra malalak' io andian-teny io, dia ny tany samihafa any Atsinanana na any amin' ny Ila-Bolantany Atsinanana, indrindra fa ny nosy sy tangoro-nosy ary tanibe hitan' ny Pôrtiogey mpikaroka tany ao amin' ny Ranomasimbe Indiana sy ny manodidina, taoriana kelin' ny nahitana ny Lalalan' i Cape. Amin' ny heviny tery, io andian-teny io dia nampiasaina hanondroana ny Vondronosy Malay, izay ahitana ny Vondronosy Filipina, Vondronosy Indôneziana, i Bôrneô, ary i Ginea Vaovao. Ara-tantara, io andian-teny io dia nampiasaina tamin' ny vanim-potoanan' ny Fahitana Tany Vaovao mba hilazana ny morontsirak' ireo tany ireo, anisan' izany ny Zana-kôntinanta Indiana sy ny Saikinosy Indôsinoa miaraka amin' ny Vondronosy Malay.

Ny hoe "India Atsinanana" dia teny nampiasain' ny Eorôpeana nandritra ny fanjanahantany mba hanondroana ny tany maro any Azia Atsimo sy Azia Atsimo-Atsinanana, izany hoe ny Balotsistàna Iraniana ankehitriny, i Pakistàna, i India, i Nepaly, i Botàna, i Bangladesy, i Birmania, i Srilanka, i Maldiva, i Tailandy, i Malezia, Vietnamy,  i Kambôja, i Laôsy, i Filipina, i Broney, i Singaporo, i Timôro Atsinanana ary i Indônezia (fantatra amin' ny anarana hoe India Atsinanana Neerlandey talohan' ny fahaleovantenany), afa-tsy i Ginea-Vaovao Andrefana, izay anisan' i Melanezia.

Nizara roa i India Atsinanana, ka ny vavan' i Ganges no manasaraka ny ampahany roa: i India Sisganzetika, izay antsoina ankehitriny hoe Azia Atsimo na Zana-kôntinenta Indiana, ary i India Transganzetika, izay antsoina ankehitriny hoe Azia Atsimo-Atsinanana.

Nanomboka nandeha tany amin' ireo faritany ireo ny Eorôpeana tamin' ny taonjato faha-16, tamin' ny vanim-potoan' ny "fahitana tany vaovao".

## Jereo koa

* Vereenigde Oostindische Compagnie

* Compagnie française des Indes orientales
* British East India Company
Tsangambato (kolontsaina malagasy)

Ny **tsangambato**, eo amin' ny kolontsaina malagasy, dia vato lehibe sy lava alevina mijoro ny ampahany kely, izay atao ho fahatsiarovana zava-nitranga na olona maty. Ny olona maty any an-toeran-kafa ka tsy hita taolambalo no anaovana tsangambato, ary ilay olona maty dia mety ho mpiantafika maty an' ady na sokajin' olona hafa. Raha vato voajanahary no nanaovana tsangambato taloha, ankehitriny kosa dia ampiasaina koa ny simenitra sy ny fasika mba hanamboarana tsangambato.

## Eo amin' ny kolontsaina nentim-paharazana
Ny tsangambato dia singa iray eo amin' ny kolontsaina malagasy, izay manana ny lanjany ara-tantara ara-tandindona, izay natao ho fahatsiarovana ny razambe, na ny mpiady maty an' ady lavitra ny tanindrazany ka tsy azo hita faty na tsy azo nentina an-tanidrazana ny fatiny. Ny tsangambato, noho izany, dia marika anehoan' ny Malagasy ny fanajana lalina ny razambeny sy ny razana.

### Fampiasana ny tsangambato
Natao hanomezam-boninahitra sy hamelona ny fahatsiarovana azy ireo maharitra eo amin' ny fiarahamonina ny tsangambato izay miantoka ny fifandraisan' ny tontolon' ny velona sy ny tontolon' ireo izay efa niamboho. Fitaovana amaritana ny tanin' ny razana sy famantarana ny maha mpikambana ao amin' ny foko na zana-poko iray koa indraindray manokana ny fisian' ny tsangambato eo an-tanàna na ny faritra misy ny fiarahamonina iray.

### Endriky ny tsangambato
Mety hanana endrika isan-karazany ny tsangambato, fa amin' ny ankapobeny dia lava sady  mampahatsiahy ny fitsanganan' ny olona izany. Indraindray izy io dia manana endrika voajanahary nefa matetika dia sokitra avy amin' ny vatolampy eo an-toerana, matetika vatorano (granita) na bazalta. Indraidray koa ny tsangambato dia voaravaka amin' ny endrika jeômetrika na sari-javatra hafa misy heviny manokana izay sokirina eny aminy.

### Fombafomba atao mandritra ny fanorenena tsangambato
Anaovana lanonana nentim-paharazana manokana ny fananganana tsangambato, izay fotoana  ivondronan' ny mpiara-monina na ny fianakaviana, mba hanamafisana ny fifandraisana sy hampitana ny soatoavina amin' ny taranaka. Zava-dehibe eo amin' ny kolontsaina nentim-paharazana malagasy ny tsangambato ary mbola hajaina ankehitriny.  Misy ny fombafomba toy ny fanomonoana omby sy ny fanidinana sy fisotroana toaka. Zavatra maro no atao mba hitahirizana sy hanomezan-danja ny tsangambatom-pahatsiarovana ny maty, mba hamelomana mandrakariva ny fahatsiarovana ny razana sy hampita naizany izany lova sarobidy izany amin' ny taranaka.

## Tsangambato môderna

Ankehitriny dia betsaka ny Malagasy manamboatra tsangambato amin' ny simenitra sy ny fasika. Amin' izany dia mety miova ny fombafomba sy ny antony ananganana tsangambato.

## Jereo koa

* Aloalo
* Tsangambato
Tsangambato

Ny **tsangambato** dia vato natsangana ho fahatsiarovana, izay amin' ny ankapobeny lava tsanganana sy tery sakana, indrindra tamin' ny Andro Taloha. Matetika misy soratra na haingo (sary) na izy roa, izay mety azo amin' ny alalan' ny fisokirana (lalina na mivohitra) na fandokoana, ny tsangambato. Noforonina noho ny antony maro ny tsangambato. Ampiasaina amin' ny fandevenana na ho solom-pasana ny tsangambato natao hahatsiarovana ny maty. Nampiasain' ny fitondram-panjakana grika sy rômana fahiny koa ho fanamarihana na ho famantarana ny sisin-tany na ny fananan-tany ny tsangambato vita amin' ny takela-bato. Indraindray dia naorina ny tsangambato mba ho fahatsiarovana ady; ohatra, misy tsangambato maherin' ny enina natsangana teo amin' ny toeram-piadiana tao Waterloo, any amin' ny toerana nisy ady malaza nataon' ny mpandray anjara, ankoatry ny mari-pahatsiarovana hafa.
Hama (Siria)

**Hama** (arabo: حماة‎, (*mimanda*)) dia tanàna eo amoron'ny Reniranon'i Orontes ao afovoan'i , avaratr'i Damaskosy. Io no renivohi-paritany amin'ny distrika mitovy anarana. Io no toerana nisy an’i Hamata, tanàna manan-tantara.

## Tsiahy
Waterloo (Belzika)

I **Waterloo** dia kaominina ao Wallonia, ao amin' ny faritanin' i Walloon Brabant, any Belzika, izay nisy mponina 29&nbsp;706 tamin' ny taona 2011 sady manana velaran-tany mirefy 21,03 km2. Amin' ny teny valôna izy dia atao hoe *Waterlô.* Ao atsimon' i Brussel sy ao avaratra-atsinanan' i Braine-l'Alleud no misy an' i Waterloo. Io no toerana nisy ny Adin' i Waterloo, izay naharesy farany an' i Napoléon Bonaparte tamin' ny taona 1815. Any atsimon' ny sisin-tany ôfisialy ara-piteny eo anelanelan' i Flanders sy i Wallonia no misy an' i Waterloo.

## Jereo koa
*Adin'i Waterloo
Fiteny valôna

Ny **fiteny valôna** dia fitenin' ny Ôily ampiasaina any Belzika sy any Frantsa, ary ahitana mpampiasa azy vitsyny any amin' ny ilany avaratra-atsinanan' ny fanjakana amerikanan' i Wisconsin. Eken' ny Vondrona Frantsain' i Belzika (frantsay: *Communauté française de Belgique*) ho fitenin' ny faritra teratany ity fiteny ity. Ao amin' io vondrona io ity fiteny ity dia fiteny manana velaran-tany be indrindra  amin' ny fiteny rômana teratany (70 hatramin' ny 75&nbsp;% amin' ny faritr' i Wallonie sy amin' ny mponina be indrindra (teo anelanelan' ny 1&nbsp;000&nbsp;000 sy 1&nbsp;300&nbsp;000 tamin' ny taona 1998, fa 360&nbsp;000 kosa tamin' ny taona 2018).

Ny fiteny valôna dia ao amin' ny vondrom-piteny izay ahitana koa ny fiteny pikarda, ny fiteny frankômtey ary ny fiteny lôrena. Manana toetra maromaro iraisana ireo fiteny ireo, anisan' izany ny fidiran' ny singa sasany avy amin' ny fiteny jermanika. Ny fiteny valôna no fiteny be mpampiasa indrindra tao Belzika Rômana hatraty amin' ny Ady Lehibe Voalohany. Nanomboka teo dia nihena be ny fampiasana azy teo amin' ny fiainana andavanandro, ka ny fiteny frantsay no lasa fiteny lehibe indrindra any Wallonie. Fiteny ao amin' ny ampahany rômana amin' ny diôsezin' i Liège teo aloha ny fiteny valôna izay misy karazany efatra lehibe ary endrika manara-penitra iray.

## Jereo koa

* Fiteny indô-eorôpeana

* Fiteny rômana

* Fitenin' ny Ôily
* Fiteny ao Frantsa
* Fiteny ao Belzika
Roa

Ny **roa** dia isa nanahary manaraka ny iray sy eo alohan' ny telo. Soratana amin' ny tarehimarika arabo **2** izy io. Ny "2" dia sady isa no tarehimarika. Nifanarahana fa io no isa tsy azo tsinjaraina kely indrindra sady ankasa. Fototry ny fifanoheran-droa (doalisma) io isa io ka manana heviny ara-pivavahana sy ara-panahy amin' ny kolontsaina maro.

## Kolontsaina

### Ohabolana

* Lahy antitra mampirafy: homan-droa trano vao ranga sofina.
* Tonga amin' ny tsy afa-droa aman-telo.

## Jereo koa

* aotra/zerô - isa/iray/iraika - roa - telo - efatra - dimy - enina - fito - valo - sivy
* folo - roapolo - telopolo - efapolo - dimampolo - enimpolo - fitopolo - valopolo - sivifolo

* zato - arivo - alina - hetsy - tapitrisa - lavitrisa
* Fanisana amin' ny teny malagasy - isa - tarehimarika - mpamaritra isa

## Rohy ivelany

* "Manisa", *motmalgache.org*
Matoury

**Matoury** dia kaominina ao  misy mponina 34 810 (hatramin'ny 1 Janoary 2021) ao amin'ny departementan'i Goiana Frantsay any ampitan-dranomasina any Amerika Atsimo.
Ao Matoury ny seranan-tsambo sy ny seranam-piaramanidina Goiana Frantsay.

## Mponina
Miaraka amin'ny mponina 34 810 (1 Janoary 2021), Matoury dia iray amin'ireo kaominina lehibe indrindra ao Guyana frantsay.

## Tanàna lehibe indrindra
* Cayenne, Matoury, Kourou, Saint-Laurent-du-Maroni, Roura
Roura

**Roura** dia ao amin'ny sokajin'ny kaominina ao Goiana Frantsay;  ary misy mponina 3 409.

Ny kaominina mifanolo-bodirindrina amin'i Roura dia Régina avy any atsinanana mianatsimo, avy eo atsinanana, misesy Saint-Élie, Kourou, Montsinéry-Tonnegrande, Matoury ary farany Rémire-Montjoly.

## Tanàna lehibe indrindra
* Cayenne, Matoury, Kourou, Saint-Laurent-du-Maroni.
Fanasokajiana ny zavamaneno

Ny **fanasokajiana ny zavamaneno** dia azo atao amin' ny fomba samihafa. Ao amin' ny Tontolo Tandrefana, izay manana mozika voasoratra, ny fanasokajiana fampiasa taloha indrindra dia ny an' ny zavamanenon' ôrkestra. Azo atao tanteraka anefa ny manao fanasokajiana amin' ny fomba hafa, ohatra ny akora ampiasaina (metaly, hazo, vato, sns.). Na izany aza, mampiasa ny fanasokajiana Hornbostel sy Sachs (1914) ny asasoratra siantifika amin' ny ankapobeny, toy ny ankamaroan' ny boky fampianarana sy koa ny boky akademika. Manana tombony amin' ny fiezahana handrakotra ny zavamaneno rehetra eto amin' izao tontolo izao ity fanasokajiana ity, fa tsy ny an' ny Tandrefana ihany.

Ao amin' ny ôrganôlôjia (fandalinana ny zavamaneno) dia misy fomba maro fanasokajiana ny zavamaneno. Ny ankamaroan' ireo fomba ireo dia natao manokana ho an' ny vondrona ara-kolontsaina iray manokana ary novolavolaina mba hanomezana izay ilain' ny mozikan' io kolontsaina io. Ny fomba fanasokajiana mifototra amin' ny kolontsaina indraindray dia rava rehefa ampiharina ivelan' io kolontsaina io. Ohatra, ny fanasokajiana mifototra amin' ny fampiasana ny zavamaneno dia mety tsy hahomby rehefa ampiharina amin' ny kolontsaina hafa izay manana ireo zavamaneno ireo nefa  mampiasa azy amin' ny fomba hafa.

Ao amin' ny fandalinana ny mozika tandrefana, ny fomba fanasokajiana mahazatra indrindra dia mizara ny zavamaneno ho amin' ireto vondrona manaraka ireto: zavamaneno misy tadiny (matetika zaraina ho zavamaneno misy tadiny kitihina sy zavamaneno misy handrotra); zavamaneno tsofina (matetika zaraina ho zavamaneno hazo sy zavamaneno varahiny); zavamaneno velezina (zaraina ho zavamaneno velezim-batana sy zavamaneno velezin-tavany; ary zavamaneno elektrônika.

## Fanasokajiana ho karazan-javamaneno telo

### Zavamaneno misy tadiny
Zavamaneno mamoaka feo avy amin' ny fipararetran' ny tadiny iray na maromaro ny zavamaneno misy tadiny. Amin' ny fanasokajiana zavamaneno, ny zavamaneno misy tadiny dia zavamaneno mamoaka feo avy amin' ny tadiny mipararetra rehefa tendrena na velezina na ampanenoina amin' ny handrotra.

### Zavamaneno tsofina
Zavamaneno mamoaka feo noho ny fihovitrovitry ny tsanganan-drivotra avy amin' ny fofonan' ny mpitsoka zavamaneno, na tsofin' ny fitaovana mekanika paosin-rivotra,  ny zavamaneno tsofina.
### Zavamaneno velezina
Zavamaneno mamoaka feo avy amin' ny fikapohana na fikasohana ny apahany amin' ny vatany ny zavamaneno velezina. Ny zavamaneno velezina angamba no zavamaneno voalohany indrindra nampiasain' ny olombelona sady anisan' ny zavamaneno ampiasaina amin' ny ankamaroan' ny karazana mozika. Hita hatrao amin' ny mozika nentim-paharazana ka hatramin' ny mozika klasika izreo zavamaneno ireo.
Itaubal

**Itaubal** (antsoina koa hoe *Itaubal do Piririm*) dia kaominina ao , ao amin'i Amapá. Ny isam-ponina dia 4.836 tamin'ny taona 2014 ary 1.704 km² ny velarantany.
 
Ny sisin-taniny dia ny reniranon'i Amazonia any atsimo atsinanana ary Macapá any atsimo-andrefana, andrefana ary avaratra.

## Jereo koa
* Brazila
** Amapá
*** Amapá, Calçoene, Cutias, Ferreira Gomes, Macapá, Itaubal, Laranjal do Jari, Mazagão, Oiapoque, Porto Grande, Pedra Branca do Amapari, Pracuúba, Santana, Serra do Navio, Tartarugalzinho sy Vitória do Jari

## Tsiahy
Serra do Navio

**Serra do Navio** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Amapá ao amin'ny . Ny isam-poniny dia 5 577 mponina tamin'ny taona 2021 ary 7.713 km² ny velarantany.

## fetra
* Oiapoque any avaratra;
*Calçoene sy Ferreira Gomes any atsinanana;
*Porto Grande any atsimo atsinanana;
*Pedra Branca do Amapari any andrefana.

## Jereo koa
* Brazila
** Amapá
*** Amapá, Calçoene, Cutias, Ferreira Gomes, Macapá, Itaubal, Laranjal do Jari, Mazagão, Oiapoque, Porto Grande, Pedra Branca do Amapari, Pracuúba, Santana, Serra do Navio, Tartarugalzinho sy Vitória do Jari

## Tsiahy
Baía de São Marcos

Ny **Baía de São Marcos** (helodrano) de  dia helodrano ao amin'ny Ranomasimbe Atlantika ao amin'ny fanjakana  any avaratra-atsinanan'i .

Ny helodrano dia vavahadin-drano manodidina ny 100 kilometatra (62 mi) ny lavany ary hatramin'ny 16 kilometatra (9,9 mi) ny sakany. Mahazo renirano maromaro izy io, anisan’izany ny Rio Grajaú sy Mearim ary Pindaré. 

Ny Nosy São Luís dia manasaraka ny Baía de São Marcos amin'ny Baía de São Jose eo atsinanana fotsiny.  Ny nosy São Luís no misy an'i São Luís, renivohitr'i Maranhão.

Misy seranan-tsambo 3 ao amin'io helodrano io.
Tsama

Ny **tsama** na **taharo**, ao amin' ny siansan' ny metaly, dia fifangaroan' ny singa simika maromaro, ka metaly ny singa fototra amin' izany, ary ny an' ny fitao metaly ny toetoetrany.
Ny jay manga

**Ny jay manga** (Cyanocitta cristata) dia vorona passerine ao amin'ny fianakaviana Corvidae, teratany any atsinanan'i Amerika Avaratra.
Sainan'i Afrika Atsimo

Ny **sainam-pirenen'i Afrika Atsimo** dia natao tamin'ny Martsa 1994 ary noraisina tamin'ny 27 Aprily 1994, nandritra ny fifidianana ankapobeny tany Afrika Atsimo tamin'ny 1994, mba hanoloana ny sainam-pirenena teo aloha nampiasaina tamin'ny 1928–1994.
Aardwolf

Ny **Aardwolf** (Proteles cristatus) dia karazana bibikely hyaenida, teratany any Afrika Atsinanana sy Atsimo. Ny anarany dia midika hoe "amboadia tany" amin'ny teny Afrikaans sy Holandey. Antsoina koa hoe manhaar-jackal, amboadia mpihinana termite ary amboadia civet, mifototra amin'ny fahazarany maka akora avy amin'ny fihary aoriana, izay toetra iombonana. ary ny civet afrikana.
Hiena hita

**Hiena hita** (Crocuta crocuta), fantatra ihany koa amin'ny hoe hiena mihomehy, dia karazana amboadia, izay heverina ho hany tokana mbola velona ao amin'ny karazana Crocuta, teratany any Afrika atsimon'i Sahara.
Western Cape

**Western Cape** dia faritany any Afrika Atsimo, miorina eo amin'ny morontsiraka atsimo-andrefan'ny firenena. Io no faritany fahefatra lehibe indrindra amin'ireo faritany sivy manana velaran-tany 129,449 kilometatra toradroa (49,981 sq mi), ary fahatelo be mponina indrindra, izay tombanana ho 7 tapitrisa ny mponina amin'ny taona 2020. Manodidina ny roa ampahatelon'ireo mponina ireo no mipetraka ao amin'ny faritra metropolitan'i Cape Town, izay renivohitry ny faritany ihany koa. Ny Western Cape dia noforonina tamin'ny 1994 avy amin'ny ampahany amin'ny Faritanin'i Cape teo aloha. Ny tanàna roa lehibe indrindra dia Cape Town sy George.
Tain' omby

Ny **tain' omby** dia tain' ny omby sy ny biby mandinika toa azy. Rafitra tontolo iainana kely ao amin' ny Rafitra tontolo iainana an-tsahalava (sahalava, kijana), io tay izay mety hitsiranoka be na kely io (izay manavaka azy amin' ny tain' omby maina) dia sakafo ho an' ny karazana zavamananaina mpihinana tay. Manodina ny singa biôsimika sy simika izay hitany ao anatin' ny tain' omby ireo zavamananaina ireo, amin' ny alalan' ny famadihana izany ho mineraly na amin' ny fomba hafa, mba hamerenana izany indray amin' ny ambaratonga samihafa ao amin' ny rojon-tsakafon' ny mpihinana ao amin' ny filaharana mifanarakaraka.

Ny hoavin' ny tain' omby dia mifamatotra amin' ny toetran' ny biby mamokatra azy (biby dia, biby ompiana, sns.), sy amin' ny toetran' ny zavamananaina mpanodina sy mpanapotika ao amin' ny rafitra tontolo iainana na rafitra tontolo iainan' ny fambolena sy fiompiana. Misy fianakaviana 70 eo ho eo ny voangory mpihinan-tay any Eorôpa Avaratra, izay misy karazany maro isam-pianakaviana. Antsoina koa hoe voangorin-tain' omby ny sasany amin' izy ireo raha jerena ny loharanon-tsakafony. Voangorin-tain' omby koa ilay voangory masin' ny Farao egiptiana.

Na aiza na aiza no namokatra azy, dia anisan' ny hita amin' ny fiainana andavanandro ny tain' omby, indrindra noho ny fampiasana azy aorian' ny fanamainana ho azo atao fandrehitra ahazoana fanafanana, na ny fampiasana azy amin' ny fanorenan-trano, amin' ny ny fambolena sy amin' ny fikarakarana zaridaina, ary koa noho ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana, amin' ny mazia, sns. Any amin' ny faritra sasany eto amin' izao tontolo izao dia mbola ampiasaina ho akora amin' ny fanamboarana tôrsy na biriky tany ny tain' omby.
Ruminantia

Ny **biby mandinika** na ***Ruminantia***, dia zana-pilaharan' ny biby mampinono *Cetartiodactyla*. Mpihinana ahitra izy ireo sady manana vavony miefitrefitra. Ny fandevonan-kaniny alohan' ny vavony dia vita tanteraka na amin' ny ampahany amin' ny alalan' ny fitsakoany ny sakafony indray aty aorian' ny fitelemany azy. Mampiavaka azy ireo koa ny rantsam-batany izay manana rantsan-tongotra roa. Taloha izy ireo dia namorona ny kilasin' ny *Solenodon*, niaraka amin' ny *Tylopoda* (rameva, lamà, sns.). 

Ahitana karazana mifanaraka amin' ny toetany rehetra sy amin' ny toeram-piainana (biôtôpy) maro samihafa ny biby mandinika. Ny tena fantatra dia ny omby, ny ondry, ny osy, ny serfa, ny jirafa ary ny antilôpa.

Toetra mampiavaka ny *Ruminantia* ny "fandinihana", izay tsy inona fa ny fiverenan' ny sakafo avy ao amin' ny vahindrorohany (frantsay: *rumen*) mankany am-bava indray mba hotsakoina sy hofenoina rora. Misy ihany anefa ny biby hafa, atao hoe "mandinika", izay tsy anisan' ny *Ruminantia*, toy ny *Tylopoda* (zana-pilaharana misy ny rameva) na ny *Opisthocomus hoazin* (karazam-borona) ary koa ny *Notoungulata* tamjn' ny Vanim-potoana Fahatelo teo amin' ny Tantaran' ny Tany.

## Fianakaviana sasany ao amin' ny Ruminantia
Indreto ny fianakaviana mbola ahitana karazana velona ao amin' ny zana-pilaharana Ruminantia:

* *[[Giraffidae]]* (karazana roa ao amin' ny vondron-karaazna roa);
* *[[Antilocapridae]]* (karazana ray velona);

* *[[Bovidae]]* (karaznaa 131 velona ao anaty vondron-karazana 51);
* *[[Cervidae]]* (karazana 43 velona ao anaty vondron-karazana 16);
* *[[Moschidae]]* (karazana 4 velona);
* *[[Tragulidae]]* (karazana 4 velona ao anaty vondron-karazana 3).

## Jereo koa

* *[[Tylopoda]]* (rameva, lamà)
Lamà fotsy

Ny **lamà fotsy**, na **lamà** fotsiny, dia karazana ao amin' ny *Camelidae* any Amerika Atsimo, saingy avy any Amerika Avaratra ny fiaviany lavitra, izay nanjavonany tamin' ny Vanim-potoanan' ny Eôkena. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Lama glama***. Efa hatry ny ela no namolahana azy hompina avy amin' ny goanakô. Nanome zana-karazany maromaro avahan' ny volony lava na fohy ny fifantenana nataon' ny mpiompy. Nampiasaina betsaka ho hena sy biby fiompy ao amin' ny kolontsaina Inka hatramin' ny vanim-potoanan' ny Amerika Kôlômbiana ny lamà. Biby mira-miaina ny lamà ary miara-miaina amin' ny karazam-biby hafa toy ny omby.
Voangory masina

Ny **voangory masina** dia karazana bibikely ao amin' ny fianakaviana *Scarabaeidae*. Ny anarany ara-tsiasa dia ***Scarabaeus sacer***. Ity voangory mpihinana tay ity dia manana toetra mahaforona baolina (matetika lehibe lavitra noho izy) amin' ny tain' omby ary mamarimbarina izany mankany amin' ny lavaka fonenany mba hanatodiany. Mivoatra amin' ny alalan' ny fihinanana an' ilay tain' omby  ny olitra.
Fehezan-dalàna

Ny **fehezan-dalàna** dia fitambarana didy aman-dalàna na fitsipika mirindra voafaritry ny vondrona na ny fiarahamonina, na ny asa, na ny fanjakana.
Homs

**Homs** (arabo-siriana: حمص) dia tanàna lehibe ao Syria ary renivohitry ny faritr'i Homs. Any andrefan'i  no misy azy ao amin'ny lohasaha lonaka Nahr al-Asi ary tanàna fahatelo lehibe indrindra ao amin'ny firenena misy mponina manodidina ny iray tapitrisa; Damaskosy sy Aleppo ihany no be mponina.

## Mponina
Tsy fantatra marina ny mponina ankehitriny. 650.000 hatramin’ny 1.200.000 no tombanana

## Tsiahy
Rangun

**Rangun** (ofisialy *Yangon*, anglisy: *Rangoon*) dia tanàna ao Myanmara ary renivohitry ny Diviziona Yangon. Miaraka amin'ny mponina manodidina ny 5.21 tapitrisa ao an-tanàna ary 5.998.000 ny mponina ao amin'ny fitambarana (2013), Yangon no tanàna lehibe indrindra sy foibe indostrialy ao amin'ny firenena. Renivohitr'i Myanmar hatramin'ny 2005 i Rangun; nafindra tany Naypyidaw avy eo ny toeran'ny governemanta.

## Jereo koa
* Myanmara
Olaf Scholz

**Olaf Scholz** dia mpanao politika, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 14 Jiona 1958 tao Osnabrück Izy no praiminisitra fahasivy an'ny Repoblika Federalin' i Alemaina nanomboka tamin'ny Desambra 2021-Desambra 2024.

Izy dia Senatera ho an'ny atitany ao Hamburg tamin'ny Mey ka hatramin'ny Oktobra 2001, Minisitry ny Asa sy ny Raharaha Sosialy ao amin'ny Repoblika Federalin'i Alemaina nanomboka tamin'ny Novambra 2007 ka hatramin'ny Oktobra 2009, Ben'ny tanànan'i Hamburg voalohany tamin'ny Martsa 2011 ka hatramin'ny Martsa 2018 ary avy eo ny Minisitry ny Federaly. Fitantanam-bola sy ara-bola mandra-pifidy azy ho Chancellor Vice Chancellor ao amin'ny Repoblika Federalin'i Alemaina

## Praiminisitr' Alemaina
Tirakitera

Ny **tirakitera** na **traktera** dia fiara natao manokana hanaterana fitarihana goavana amin' ny hafainganam-pandeha miadana, mba hitarihana tranofiara na milina toy ny ampiasaina amin' ny fambolena na fitrandrahana na fanorenana. Amin' ny ankapobeny, io teny io dia ampiasaina hamaritana fiaram-pambolena izay manome tanjaka sy fisintonana raha natao mekanika ny asa fambolena, indrindra (sy tany am-boalohany) fa ny fiasana ny tany, ary ankehitriny ny maro hafa koa. Azo sintonina ao aoriana na apetraka eo ambonin' ilay tirakitera ny fitaovam-pambolena, ary mety hanome loharanon' angovo koa ny tirakitera raha toa ka natao mekanika ilay fitaovana.
Sekely israeliana vaovao

Ny **sekely israeliana vaovao** na **sekely israeliana** dia ny vola apiasaina ao Israely sady ampiasaina koa ho vola ara-dalàna any amin' ny fizaràn-tany palestiniana ao Jôrdania Andrefana sy ao amin' ny Lemak' i Gaza. Ny sekely vaovao dia mizara ho 100 agôra. Efa nampiasaina nanomboka tamin' ny 1 Janoary 1986 ny sekely vaovao rehefa nasolo ny sekely taloha izay nihen-danja tafahoatra amin' ny taha 1000: 1.

Atao hoe שֶׁקֶל חָדָשׁ / *sheqel ẖadash* ity vola ity amin' ny teny hebreo ity vola ity, fa amin' ny teny arabo dia atao hoe  شيكل جديد / *šēkal jadīd,* izany hoe "sekely israeliana vaovao", na שקל ישראלי / *sheqel yisreʾeli* amin' ny teny hebreo, sy شيكل إسرائيلي / *šēkal ʾisrāʾīlī* amin' ny teny arabo, izany hoe "sekely israeliana". Fitambaran' ny litera hebreo voalohany ao amin' ny teny hoe *shekel* (ש‎) sy *ẖadash* (ח‎) ("vaovao") ny mari-pamantarana ho an' ny sekely vaovao ⟨ ₪ ⟩. Rehefa tsy hita amin' ny milina fanoratana ny mari-pamantaran' ny sekely dia ampiasaina ny fanafohezana hoze NIS (ש״ח sy ش.ج).
Halatra omby ao Kenià

Ny **halatra omby ao Kenià** dia fahita indrindra ao amin' ny ilany avaratr' ilay firenena izay faritra tena tsy mandry fahalemana. Efa an-taonany maro izao no nisian' ny halatra omby mifanesisesy, izay mampihorohoro ny mponina sady mahafaty olona an-jatony maro.

## Tantara
Efa hatry ny ela no nisian' ny disadisa any amin' ny ilany avaratra amin' i Kenià. Efa hatry ny ela koa no nirongo fitaovam-piadiana ny Torkana (*Turkana*) sy nampisy ny fangalarana omby tsy an-kijanona.

Miseho eo anelanelan' i Kenià sy i Etiôpia ny fanafihana. Vao haingana kokoa no nandray anjara amin' ny fanafihana angalarana omby ny Bôrana (*Borana*), araka ny lahatsoratry ny BBC. Nandritra ny taona 2005 dia nihamaro ny olona avy any Etiôpia miampita an' i Kenià, ary fahita matetika ny herisetra ao amin' ilay faritra.

Tamin' ny 3 Jolay 2005 dia nanaiky tao amin' ny fivoriana iray ny governemanta keniana fa hanamafy ny ezaka fanesorana ny vahoaka mpiompy andiam-biby any amin' ny faritra avaratra. Ao amin' ny vondrom-bahoaka mpiompy andiam-biby any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i Kenià, sy any ambadika any Sodàna Atsimo, dia ny hahazoana harena ho enti-mampaka-bady no antony lehibe voalaza fa mampitohy ny fangalarana omby. Any amin' ireo faritra ireo dia ny halatra omby no heverina fa hany fomba ahafahan' ny tovolahy maro mahazo ny ho enti-manana amin' ny fampakaram-bady.

## Fanafihana vao haingana
Tamin' ny Avrily 2003 dia olona am-polony maro no maty ary an' arivony no nafindra toerana taorian' ny fanafihan' ny mpangalatra omby keniana tany amin' ny ilany atsinanan' i Oganda. Tamin' ny 12 Jolay 2005 dia olona 61 no maty tao Kenià noho ny fanafihan' ny mpangalatra omby. Tamin' ny 15 Jolay 2005 dia olona mihoatra ny 25 no maty tao anatin' ny roa andro rehefa nanao vela-pandrika sy nangalatra omby ny mpandroba ogandey. Omby maherin' ny 2&nbsp;000 no heverina fa nisy nangalatra tao anatin' ny iray volana. Nilaza ny kômandin' ny tafika iray fa nanomboka ny korontana rehefa nanafika ny ombin' ny foko Bôkôra mpifaninana aminy ny mpiantafika Piàna.

Nilaza ny mpitandro ny filaminana keniana fa nahafaty 18 tamin' ireo jiolahy ireo. Tamin' ny 31 Jolay 2008 dia nahafaty mpiandry omby manodidina ny 30 ny jiolahy tao amin' ny Lohasahan' i Suguta. Nifanenjehan' ny mpiandry omby ny jiolahy izay efa nangalatra ny ombiny, saingy lany bala ny mpiandry omby.

Tamin' ny Aogositra 2009 dia nisy fito ny voarohirohy ho mpangalatra omby ary mpiandry omby 16 taona no maty rehefa nanafika ny tanànan' i Napoi Enatuny ao amin' ny Distrikan' i Turkana Andrefana ny jiolahy. Tamin' ny Septambra 2009 dia olona 31 fara fahakeliny no maty nandritra ny fanafihana an' i Mogurak, Distrikan' i Laikipia Avaratra. Tamin' ny 10 Nôvambra dia olona 10 no maty rehefa nanafika ny tanànan' i Kisima ao amin' ny Kôntean' i Samburu ny mpangalatra omby samboro. Tamin' ny Septambra 2022 dia 11 farafahakeliny no maty nandritra ny fanafihana tao amin' ny Kôntean' i Turkana.

## Jereo koa

* Omby
* Halatra omby
* Halatra omby ao India
* Halatra omby eto Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana
The New York Times

Ny ***The New York Times***, hafohezina amin' ny hoe ***NYT***, dia gazety mpivoaka isan' andro any New York, naorina tamin' ny taona 1851, mivoaka amin' ny teny anglisy, amin' ny teny espaniôla ary amin' ny teny sinoa. Indraindray izy dia antsoina hoe ***The Grey Lady***.

Sampan' ny *New York Times Company* ny *The New York Times*. Iray amin' ny gazety telo be mpamaky indrindra any Etazonia izy, miaraka amin' ny *Wall Street Journal* sy ny *USA Today*. Noho ny kalitaony sy ny fanambaràna zavatra afenina ataony dia matetika izy io no heverina ho gazetiboky amerikana fakana vaovao marina ary nahazo valisoa 130 *Pulitzer Prize* ny fanadihadiana nataony. Izy io koa no gazety amerikana mpivoaka isan' andro manana mpamaky betsaka indrindra any ivelany. Mampiasa mpanao gazety 1&nbsp;700 izy tamin' ny taona 2020 ary i Joseph Kahn no talen' ny famoahan-dahatsoratra. Efa notantananan' ny fianakaviana Ochs-Sulzberger amin' ny alalan' ny Ochs-Sulzberger Family Trust nandritra ny taranaka dimy ity gazety ity hatramin' izao.

Efa tamin' ny nividianan' i Adolph Ochs an' ilay gazety tamin' ny taona 1896 ny teny filamatr' ilay gazety, izay aseho eo amin' ny zoro ambony havia amin' ny pejy voalohany, manao hoe, "*All the News That's Fit to Print*" ("Mendrika Hatonta Pirinty ny Vaovao Rehetra"). Izany dia manambara ny finiavany hiavaka amin' ny gazety mpivoaka isan' andro izay misehatra amin' ny "fanaovan-gazety mavo", toy ny *New York World* sy ny *New York Journal*.

## Jereo koa
Heloka bevava

Ny **heloka bevava** dia fandikan-dalàna lehibe indrindra. Ao amin'ny fanaovan-dalàna amin'ny ankapobeny dia fihetsika heverina ho tsy rariny sady anokanany sazy sahaza azy izany. Ny kriminôlôjia no seha-pandalinana mikatsaka ny famaritana ny heloka bevava. Kriminalistika no iantsoana ny fahalalan'ny pôlisy ikendrena ny hahitana ny olo-meloka.

Ao amin'ny fanasokajiana ataon'ny lalàna frantsay, izay ampiasaina amin' ny ankamaroan' ny rafi-dalàna eorôpeana momba ny heloka bevava, dia endrika fandikan-dalàna henjana indrindra ny heloka bevava, ka amin' io lafiny io izy dia miavaka amin' ny heloka tsotra sy fandikan-dalàna madinika, izay anasaziana ny fandikan-dalàna tsy dia lehibe loatra. Antsoina hoe heloka mahafaty ny heloka bevava saziana amin'ny fanamelohana ho faty.

## Jereo koa

* Lalàna (mitovy fanoratra)
* Lalàna

* Lalàmpanorenana
* Didim-panjakana
* Didim-pitondrana
Patti Hindi

I **Patti Hindi**, izay azo adika ara-bakiteny hoe "**Fehin-kibo Hindy**", dia faritra mahafaoka ny ampahany avaratra, afovoany, atsinanana ary andrefana ao India izay be mpampiasa ny fiteny hindy (sy ny fiteny na fitenim-paritra samihafa izay avondrona ao amin' ity fiteny ity). Indraindray ny hoe Patti Hindi dia ilazana fanjakana indiana sivy izay manao ny fiteny hindy ho fiteny ôfisialy ary manana ny ankamaroan' ny mpiteny hindy, dia i Bihar, i Chhattisgarh, i Haryana, i Himachal Pradesh, i Jharkhand, i Madhya Pradesh, i Rajasthan, i Uttarakhand, i Uttar Pradesh ary i Delhi. Ny mpanoratra mozilmana sasany koa dia miantso azy io hoe "**Fehin-kibo Hindy-Ordo**".
Aziz Orujov

**Aziz Orujov** dia mpanao gazety avy any Azerbaijana. Teraka tamin'ny 3 Janoary 1984 tao amin'ny distrikan'i Barda any Azerbaijan izy.
 
Nanomboka tamin'ny 2001 ka hatramin'ny 2005, dia nahazo mari-pahaizana licence tao amin'ny Fakiolten'ny Asa Fanaovan-gazety ao amin'ny Oniversiten'i Baku. Rehefa nahazo diplaoma izy dia niasa tamin'ny gazety toa an'i Sharg, Millet ary Ayna. 
Tamin'ny 2008, nanangana ny fantsona fahitalavitra Internet Kanal 13 niaraka tamin'i Anar Orujov rahalahiny izy, ary nitantana ny biraon'ny Baku ao Kanal 13.

Nosamborin'ny fitondrana izy tamin'ny 29 Novambra 2024 noho ny fiampangana lainga.
Sorona biby

Ny **sorona biby** dia famonoana ara-pombafomba sy fanaovana fanatitra biby, matetika ao anatin' ny fombafomba ara-pivavahana na mba hampitoniana ny fahatezeran' ny andriamanitra na hihazonana sitraka avy amin' ny andriamanitra. Fahita nanerana an’ i Eorôpa sy tany Atsinanana Akaiky tamin' ny Andro Taloha ny fanaovana sorona biby izay tsy nifarana izany raha tsy tamin' ny nielezan’ ny kristianisma tamin' ny tapany farany amin' ny Andro Taloha, ary mbola mitohy any amin' ny kolontsaina na fivavahana sasany ankehitriny. Tsy fahita firy ny sorona olombelona, ​​amin'  izay nisy azy.

Mety hatao sorona manontolo na amin' ny ampahany ihany ny biby atao fanatitra; mihinana ny ankamaroan' ny ampahany azo hanina amin' ny sorona ary mandoro ny ambiny hatao fanatitra, amin' ny andro firavoravoana ny kolontsaina sasany, toy ny Grika taloha sy ankehiriny. Mandoro ny fanatitra biby manontolo kosa ny hafa, izany no antsoina hoe sorona dorana na fanatitra dorana. Amin' ny ankapobeny, ny biby tsara indrindra na ny ampahany tsara indrindra amin' ny biby no atolotra ho fanatitra.

Tokony hiavaka amin' ny fomba amam-panao ara-pivavahana izay amonoana biby hatao sakafo hohanina ny fanaovana sorona biby amin' ny ankapobeny.

Nandritra ny Revôlisiôna Neôlitika dia nanomboka niala avy amin' ny kolontsain' ny mpihaza ho amin' ny kolontsain' ny mpamboly sy mpiompy ny olombelona tany am-boalohany, izany dia nahatonga ny fielezan' ny famolahana biby hompiana. Ao amin' ny teôria iray aseho ao amin' ny *Homo Necans* dia nilaza i Walter Burkert, manam-pahaizana momba ny fedrà, fa mety nivoatra ho fanohizana ny fombafomba atao amin' ny fihazana tamin' ny Andro Taloha ny sorona biby fiompy, satria nasolo ny biby any anaty ala mba hahazoana sakafo ny biby fiompy.
Izao rehetra izao

**Izao rehetra izao** dia ny fitambaran' ny zava-drehetra misy, voafaritra amin' ny alalan' ny fandinihana ara-tsiansa sy araka ny lalàna fizika.

Mikatsaka ny hahatakatra izao rehetra izao amin' ny fomba fijery siantifika ny kôsmôlôjia, toy ny matiera sy ny angovo rehetra izay mitsinjara amin' ny habaka-fotoana. Mikendry ny hametraka teôria momba ny famoronana na ny fiforonan' izao rehetra izao ambonin' ny fototra ara-pilôzôfia na ara-pinoana kosa ny kôsmôgônia kosa. Tsy manakana ny mpahay fizika maro hanana fiheverana finalista momba an' izao rehetra izao ny fahasamihafan' ireo famaritana roa ireo (jereo ny ainga fototra antrôpika momba ity lohahevitra ity).

Raha tiana ny hampifanaraka ny hetsiky ny galaksia amin' ny lalàna fizika araka ny fahatakarana azy ireo amin' izao fotoana izao, dia azo heverina fa tsy azo atao ny miditra amin' ny alalan' ny  fanandramana afa-tsy amin' ny ampahany kely amin' ny matieran' ny Kôsmôsy, fitambarana matiera mainty ny ambiny. Fanampin' izany, mba hanazavana ny fihafainganan' ny fiitaran' izao rehetra izao, dia tsy maintsy ampidirina ihany koa ny voan-kevitra momba ny angovo maizina. Môdely hafa maro no naroso mba hifanaraka amin' ny fampimirana sy ny fandinihana amin' ny alalan' ny fomba fiasa hafa.
Fomba fiasa siantifika

Ny **fomba fiasa siantifika** dia fitambarana fitsipika ankapobeny mitari-dalana na natao hitari-dalana ny fizotran' ny famokarana fahalalana siantifika, na fandinihana izany, na fanandramana, na fanjohian-kevitra, na kajy teôrika.

Matetika ny teny hoe "fomba fiasa" na "paika voasaina" dia ahitana ny hevitra an-kolaka momba ny maha tokana azy, na eo amin' ny sarambabem-bahoaka na eo amin' ny mpikaroka sasany, izay indraindray mampifangaro azy amin' ny fomba fiasa misy petra-kevitra aman-tsoa-kevitra fotsiny. Ny fandalinana ny fomba fanaon' ny mpikaroka anefa dia maneho ny fisian' ny fomba fiasa sy fitsipi-pifehezana ara-tsiansa samihafa izay mahatonga ny fiheverana momba ny firaisan' ny fomba fiasa ho olana tokoa.

Tsy tokony ho raisina ho fisian' ny samy maka ho azy amin' ny lafiny epistemôlôjia anefa io filazana ny zava-misy io. Manahirana ny fanontaniana momba ny firaisan' ny fomba fiasa, izany anefa tsy mamerina ny fanontaniana momba ny fisian' ny vondrom-pitsipika marobe mifehy ny fomba fiasa izay tsy maintsy arahin' ny mpikaroka eo amin' ny fomba fanaony ara-tsiansa.
Lalàn' Andriamanitra

Ny **lalàn' Andriamanitra** na **lalàn' ny andriamanitra** dia fitambaran-dalàna izay heverina ho avy amin' ny loharano mihoadraha, toy ny sitrapon' Andriamanitra na ny sitrapon' ny andriamanitra - mifanohitra amin' ny lalàna nataon' olombelona na ny lalàna laîka. Araka ny voalazan' i Angelos Chaniotis sy i Rudolph F. Peters dia heverina ho ambony noho ny lalàna nataon' olombelona ny lalàn' Andriamanitra, ​​indraindray noho ny fiheverana fa manana fahefana mihoatra noho ny fahalalan' olombelona sy ny sain' olombelona ny loharano nipoiran' io lalàna io. Mety hanome azy io fahefana lehibe kokoa noho ny lalàna hafa ny mpino ny fisian' ny lalàn' Andriamanitra (na ny lalàn' ny andriamanitra), ohatra amin' ny fiheverana fa tsy misy fahefan' olombelona afaka manova ny lalàn' Andriamanitra.

Araka ny voalazan' i Chaniotis, ny lalàn' Andriamanitra dia miavaka noho izy ireo miseho ho toy ny tsy miovaova. Olana iray mampiady hevitra ny fampidirana ny lalàn' Andriamanitra na ny lalàn' ny andriamanitra ao amin' ny fanakarana, satria manome lanjany lehibe ny fanarahana an-tsakany sy an-davany ilay lalàna ny mpino. Mazàna ny mpanohitra ny fampiharana ny lalàn' Andriamanitra na ny ny lalàn' ny andriamanitra no mandà ny maha avy amin' Andriamanitra fotsiny an' izany sady manantitra fa misy hevitr' olombelona tafiditra ao amin' ilay lalàna. Mamaritra io lalàna io ho an' ny kolontsaina manokana ireto mpanohitra ireto. Mifanohitra amin' izany kosa, tsy marisika ny hampifanaraka ny lalàn' Andriamanitra izay tsy miova amin' ny toe-javatra ara-kolontsaina ny mpomba ny lalàn' Andriamanitra.

Nihevitra ny fisian' ny karazana lalàna telo ny kristianisma tamin' ny Andro Antenatenany: ny lalàn' Andriamanitra (latina: *jus divinum*) sy ny lalàna voajanahary (latina: *jus naturale*) ary ny lalàna nataon' olombelona. Niady hevitra be momba ny sehatra ahafahan' ny lalàna voajanahary miasa ny teôlôjiana, ny filôzôfan' ny Taonjaton' ny Fahazavana kosa namporisika ny fampiasana bebe kokoa ny saina ary nanitatra ny sehatra ahafahan' ny lalàna voajanahary miasa sady nanilika ny lalàn' Andriamanitra tao amin' ny dingana fampanjakana ny sekiolarisma. Miorim-paka ao amin' ny loharanony ny fahefan' ny lalàn' Andriamanitra, noho izany dia zava-dehibe ny niandohany sy ny tantaran' ny fampitana azy.

Mipoitra matetika ny fifandirana eo amin' ny fahatakarana tsy ara-pivavahana momba ny rariny na ny fitondran-tena andaniny sy ny lalàn' Andriamanitra ankilany.

Ahitana ny lalàn' Andriamanitra sy fandikana azy io fanampiny, fanitarana lôjika ary lovam-pampianarana ny ao amin' ny lalàna ara-pivavahana, toy ny Lalàna Kanônika.
Revôlisiôna Indostrialy

Ny **Revôlisiôna Indostrialy** dia dingana ara-tantara tamin' ny taonjato faha-19 izay nanova ny fiarahamonina nanjakan' ny fambolena sy ny fiompiana ary ny taozavatra ho amin' ny fiarahamonina anjakan' ny varotra sy ny indostria. Noho izany, io fiovana io, izay notarihin' ny firoboroboan' ny fitaterana an-dalamby tamin' ny taona 1840, dia nisy fiantraikany lalina teo amin' ny fambolena sy ny fiompiana, teo amin' ny toekarena, teo amin' ny lalàna, teo amin' ny pôlitika, teo amin' ny fiarahamonina ary ny teo amin' ny tontolo iainana.
Raharaham-barotra

Ny **raharaham-barotra** na **varotra** dia asa ara-toekarena izay ividianana sy ivarotana entana sy serivisy, indrindra fa ny fividianana zavatra hamidy indray mba hahazoana tombom-barotra.

Manana ny lalànany manokana, izay angonina ao amin' ny *Fehezan-dalàna momba ny varotra,* sady manana ny fahefana mpitsara eo amin' ny fitrenena na iraisam-pirenena ny raharaham-barotra. Ankoatry ny fahazoana tombony dia hetsika ara-toekarena na matihanina maro toy ny fanabeazana, ny pôlisy, ny kolontsaina, ny fitsaboana, ny fitsarana, ny maritrano, ny fivavahana, sns. dia tsy tafiditra ao anatin' ny sehatry ny raharaham-barotra, fa ao amin' ny sehatry ny lalàna sy fitsarana sivily na momba ny fitantanan-draharaham-panjakana.

Noho ny fisian' ny fitaovam-pampitan-kevitra mahery vaika ananany, ny Fikambanana eran-Tany momba ny Varotra (frantsay: *Organisation mondiale du commerce*,  OMC; anglisy: *World Trade Organization* - *WTO*; espaniôla: *Organización Mundial del Comercio*, *OMC*) dia miezaka manitatra ny sehatra ahafahany miasa sy ny foto-pitsipiny momba ny fahazoana tombom-barotra amin' ny asa tsy ara-barotra rehetra amin' ny fanoherany ny zon' izy ireo hanana lalàna sy soatoavina tsy liana amin' ny fahazoana tombony.
Filôzôfia presôkratika

Ny **filôzôfia presôkratika** dia filôzôfia, tany Grisia fahiny, tamin' ny niandohan' ny filôzôfia tandrefana tamin' ny tamin' ny tapaky ny taonjato faha-6 tal JK ka hatramin' ny taonjato faha-5 tal JK. izany hoe talohan' i Sôkraty (470-399 tal JK) ny ankamaroan' ny filôzôfa tao aminy. Na izany aza, ny mpandinika sasany izay heverina fa presôkratika dia niara-belona tamin' i Sôkraty, toy ny Atômista sy ny Sôfista sasany.
Vitalisma

Ny **vitalisma** dia finoana izay miainga avy amin' ny fihevitra fa ny zavamananaina dia tsy mitovy amin' ny zavatra tsy manana aina satria misy singa tsy ara-batana na fehezin' ny foto-javatra hafa noho ny an' ny zavatra tsy manana aina. 

Raha miresaka mazava tsara ny amin' ny foto-javatra iankinan' ny aina ny vitalisma, dia matetika io singa io no antsoina hoe "pitikafon' aina", "angovo", "*élan vital*" (noforonin' ilay vitalista Henri Bergson), "hery mampiaina", na "*vis vitalis*", izay ampitovian' ny sasany amin' ny fanahy. Tamin' ny taonjato faha-18 sy faha-19 dia noresahin' ny biôlôjista ny momba ny vitalisma, teo amin' ireo izay nieritreritra fa ny mekanikan' ny fizika dia hanazava amin' ny farany ny fahasamihafana misy eo amin' ny manana aina sy ny tsy misy aina, an-daniny, sy ny Vitalista izay nilaza fa tsy azo hazavaina amin' ny alalan' ny dingana mekanika ny fizotran' ny fiainana, an-kilany. Nanolotra petra-kevitra azo sedraina mba hampisehoany ny tsy fahampian' ny fanazavana mekanika ny biôlojista vitalista toa an' i Johannes Reinke, saingy tsy nahomby ho enti-manohana ny vitalisma ny fanandramana nataony. Heverin' ny biôlôjista izao fa notsipahin' ny porofo ara-panandramana ny vitalisma amin' io heviny io, ka noho izany dia heveriny ho teôria siantifika efa nilaozana, na ho pseodôsiansa nanomboka tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20.

Manana tantara lava eo amin' ny filôzôfia ara-pitsaboana ny vitalisma: fomba fitsaboana nentim-paharazana maro no milaza fa vokatry ny tsy fifandanjana eo amin' ny hery mampiaina ny aretina.
Mihoatra ny natoraly

Ny **ambonin' ny ara-boajanahary** na **mihoatra ny natoraly** na **sopernatoraly** dia trangan-javatra na zavatra tsy fehezin' ny lalànan' ny natiora sy tsy azo hazavaina amin' ny alalan' izany, amin' ny fomba voasaina, ka tsy azo halalinina amin' ny alalan' ny fomba fiasa siantifika, na amin' ny fomba fiasa misy fanandramana. Na dia nisy dikany maro aza ny teny hoe "natiora" nanomboka tamin' ny Andro Taloha dia nipoitra tamin' ny Andro Antenatenany ny teny izay adika hoe "ambonin' ny natoraly" ary tsy nisy tamin' ny  Andro Taloha.

Satria tsy misy ny fanazavana, indraindray dia lazaina fa avy amin' Andriamanitra (ohatra, ny fahagagana) na avy amin' ny fandraisana anjaran' ny demonia, na avy amin' ny fanahy (matoatoa, ny tromba), na ny fanao "majika". Ny mpanoratra sasany dia manokana an' io teny io ho an' ny trangan-javatra lazaina fa avy amin' ny antony ara-panahy na avy amin' Andriamanitra toy ny fahagagana, tsy mampiasa izany amin' ny trangan-javatra avy amin' ny antony tsy fantatra tsara nefa ao amin' ny tontolo voajanahary (na natoraly) toy ny psikisma, ny parapsikôlôjia, ny famosaviana na ny spiritisma. Ampiasain' ny Eglizy Katôlika amin' io heviny io ny teny hoe "ambonin' ny voajanahary". Na izany aza, ny trangan-javatra sasany heverina ho ambonin' ny natoraly tany aloha dia tsy heverina ho toy izany intsony, ohatra ny loza voajanahary.

Fahita ao amin' ny literatiora ny lohahevitra sy ny zavaboary mihoatra ny natoraly, indrindra amin' ny karazan-dahatsoratra misy zava-mahagaga.

Aseho ao amin' ny fanaom-bahoaka sy ao amin' ny fivavahana ny sopernatoraly, nefa azo entina anazavana toe-javatra tsy ara-pivavahana koa, toy izay hita amin' ny finoanoam-poana na finoana ny paranôrmaly. Io teny io dia ilazana ny zavatra tsy azo tsapain-tanana satria tsy ara-batana, toy ny anjely, ny demony, ny andriamanitra ary ny fanahy. Tafiditra ao anatin' izany ihany koa ny fahaiza-manao izay heverina fa omen' ny zavatra-manan-tsitrapo toy izany, ao anatin' izany ny mazia, ny telekinezia, ny fitsingevana (*levitation*), ny fahitana mialoha ny hoavy, faminaniana, ary ny fahatsapana tsy amin' ny fitaovam-pandrenesana.

Mihoatra sy mahafaoka ny fivavahana ny sopernatoraly. Fomba fijery izao tontolo izao sopernatoralista manara-penitra (manaiky ny fisian' ny zavatra mihoatra ny natoraly) ny fivavahana, na farafaharatsiny izay fenofeno kokoa noho ny fomba fijery sopernatoralista mitsitokantokana. Fanekena ny sopernatoraly (finoana, fa tsy ny fandikana ny fifandraisan' antony na ny lalàna fizika) ny sopernatoralisma.
Eton-drano

Ny **eton-drano** dia ny endriky ny rano lasa etona, izay anisan' ny toetra telo ara-pizikan' ny rano (no roa hafa dia ny ranoka sy ny vainga) ao anatin' ny bolandrano na hidrôsfera. Azo vokarina avy amin' ny fampietonana na fampangotrahana ny rano na avy amin' ny fampietonana ny ranomandry ny eton-drano. Mangarahara ny eton-rano, toy ny ankamaroan' ny singa ao amin' ny atmôsfera. Amin' ny fepetra mahazatra ao amin' ny atmôsfera dia ateraky ny fietonana ny eton-rano ary miala amin' ny alalan' ny fivaingana. Tsy makitroka mihoatra ny ankamaroan' ny singa hafa ao amin' ny rivotra izy sady mety hitarika amin' ny fiforonan' ny rahona sy ny zavona.
Amboarampeon' ny Tabernakely

Ny **Amboarampeon' ny Tabernakely ao Temple Square** dia amboarampeo any Etazonia izay mikambana amin' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany. Amin' ny teny anglisy izy dia atao hoe ***The''' '''Tabernacle Choir at Temple Square*** sady fantatra teo aloha amin' ny anarana hoe ***Mormon Tabernacle Choir***. Nanao fampisehoana tao amin' ny Tabernakelin' i Salt Lake (anglisy: *Salt Lake Tabernacle*) nandritra ny 100 taona mahery izy io. Ny fandaharana fampaherezam-panahy isan-kerinandro, atao hoe *Music & the Spoken Word*, dia anisan' ny fandaharana an' onjam-peo naharitra ela indrindra eran-tany, nalefa isan-kerinandro nanomboka tamin' ny 15 Jolay 1929. Mandray anjara amin' ny fampielezam-peo amin' ny fahitalavitra, amin' ny fandraisam-peo, amin' ny horonan-tsary maromaro ary manao fitetezam-paritra ao Etazonia sy any ivelany ity antoko mpihira ity. Misy fandaharana mivantana mandritra ny antsasak' adiny isan-kerinandro ao amin' ny Tabernakelin' i Salt Lake City.

Niorina tamin’ ny 22 Aogositra 1847 ity amboarampeo ity, fotoana fohy taorian' ny nidiran' ny mpisava lalana môrmôna tao amin' ny Lohasahan' i Salt Lake. Ireo izay mikasa hiditra ho mpihira ao dia tsy maintsy mpikambana ao amin' ny Fiangonan' ny Olomasin' ny Andro Farany izay mendrika ny hahazo fahazoan-dalana hanompo ao amin' ny tempoly, sady eo anelanelan' ny 25 sy 55 taona eo am-piandohan' ny fanompoana ao amin' ilay amboarampeo, ary mipetraka ao anatin' ny 160 km miala ny Temple Square.

Iray amin' ny amboarampeo malaza indrindra eran-tany ny Amboarampeon' ny Tabernakely. Natao fampisehoana voalohany ho an' ny filoham-pirenena amerikanina izy io tamin' ny taona 1911, ary niseho tao amin' ny fitokanana ny filoha Lyndon B. Johnson (1965), Richard Nixon (1969), Ronald Reagan (1981), George H. W. Bush (1989), George W. Bush (1989). 2001), ary Donald Trump (2017).

Mpihira 360 no mandrafitra azy ary matetika miaraka amin' ny Organ' ny Tabernakely, izay misy fantsom-peo 11&nbsp;623, sy ny Ôrkesitran' ny Temple Square, izay misy mpitendry zavamaneno miisa 110.