Tongolobe

Ny **tongolobe** na **tongolo** dia karazana zavamaniry misy voniny, maharitra roa taona na mandavan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Amaryllidaceae]]* (fanasokajiana APG III tamin' ny taona 2009) na *[[Liliaceae]]* (fanasokajiana taloha). ***Allium cepa*** ny anarany ara-tsiansa. Efa hatry ny ela izy io no nambolena be dia be hatao anana noho ny vodiny manana tsiro sy fofona mahery na noho ny raviny. Io no legioma tena be mpampiasa indrindra amin' ny sokajy *[[Allium]]*. Fitambaran' ny foto-dravina matevina mifanarona ny vody tongolo.

Ny *Allium* *cepa* dia fantatra noho ny fambolena azy. Tsy fantatra ny endriky ny razambeny tany am-boalohany, na dia efa nisy aza ny faniriany ivelan' ny fambolena any amin' ny faritra sasany. Na maniry roa taona na mandavan-taona aza ny tongolobe matetika, dia matetika no raisina ho maniry isan-taona ary jinjaina amin' ny vanim-potoanan' ny fambolena voalohany.

## Famariparitana

### Ankapobeny

Ny tongolobe dia ahitra, maniry mihoatra ny roa taona noho ny fananany an' ilay vodiny tokana, nefa ambolena isan-taona na isaky ny roa taona (mamony izy amin' ny faha roa taonany). Mahatratra 60 hatramin' ny 100 sm ny haavony.

### Raviny
Maitso ny ravin' ny tongolobe sady miendrika varingarina ary poakaty (izay manavaka an' io karazana io amin' ny tongoloherana sy ny tongologasy, karazana hafa ao amin' ny vondron-karazana *Allium* ihany koa).

### Voniny

Kely ny vonin' ny tongolobe (4 ka hatramin' ny 5 mm ny sakany) sady fotsy na maitso, ary mivondrona anaty ombela boribory eo amin' ny tendron' ny taho. Misy voniny 600 eo ho eo isaky ny ombela. Maneho fifanandrifiana telolafy ny vony: misy ravimbony telo sy felambony telo ary lahimbony enina. Mizara ho efitra telo ny fihary atodinaina tokana.  Amin' ny ovan-karazany sasany, dia vodikely no mipoitra indraindray fa tsy vony. Poakaty ny tahom-bony mahitsy, na dia matevina kokoa aza raha mitaha amin' ny raviny; mihamivohitra  izy io raha manakaiky ny fotony.

### Voany

Kapsily izay misokatra amin' ny valva telo ny voan' ny tongolobe, ary amin' ny ankapobeny dia mamoaka vihim-boa roa avy. Mainty sy misy zorony ny vihim-boa. Misy vihim-boa 250 eo ho eo isaky ny grama. Fohy ny faharetan' ny fahafahana mitsimoka tsara: roa hatramin' ny telo taona.

### Vodiny
Somary lehibe ny vody tongolo izay miendrika atody, boribory na fisaka, manana fonony ivelany toa elabakaka ary miloko fotsy na mavo na mavokely na mena na volomparasy.

## Fampiasana

### Fitsaboana sy fahasalamana

#### Fitsaboana aretina isan-karazany
Izao ny vokatry ny fanadihadiana etnôbôtanika nataon' i Françoise sy i Grégoire Nicollier tany Bagnes (Frantsa) ary navoaka tamin' ny taona 1984: ny ranon' ny tongolobe dia nampiasaina amin' ny hoditra mba hitsaboana ny fanindronan' ny tantely, raha afangaro amin' ny siramamy izy dia atao fanafody hanamaivana ny kohaka, ary raha afangaro amin' ny menaka mahamay dia manasitrana ny aretin-tsofina.

#### Mitsabo ny tsy fahampian' ny vitaminina sasany
Satria mora kokoa ny mitahiry ny tongolobe raha mitaha amin' ny voankazo maro be vitaminina C, dia nampiasain' ny tantsambo hiadiana amin' ny aretin' ny tsy fahampian' ny vitaminina C. Ny vitaminina hafa hita ao amin' ny tongolobe dia ny vitaminina B1, B2, B3 (na PP), B5, A, ary E.

#### Anamaivanana ny diabeta
Ny fihinanana tongolobe dia mampidina ny tahan' ny kôlesterôla sy siramamy (mampihena ny tahan' ny glisemia). Ny singa miasa tompon' andraikitra amin' izany dia heverina fa ny disolfioran' ny alila prôpila sy ny difenilamina.

#### Iadiana amin' ny bakteria sy ny holatra
Mety azo ampiasaina ho antibiôtika sy hamonoana holatra bitika izy noho ny singa mora mietona amin' ny ranon' ny vody tongolo.

### Fanapoizinana

#### Fanapoizinana  mahazo ny olombelona
Raha hanina be dia be ny tongolobe dia mety hanorisory ny hodimando ao amin' ny vavony noho ny fisian' ny singa misy solifara ao aminy. Ny olona mora tohina aminy dia mety hahatsapa fahamaizan' ny vavony na tsy fatomombanan' ny fandevonan-kanina, indrindra fa ho an' ireo izay manana ileôstômia sy ny ankizy tratran' ny trizômia 21.

#### Fanapoizinana mahazo ny biby fiompy
Ankoatra izany, ny tongolobe sy ny faikany dia ampiasaina amin' ny sakafom-biby. Any amin' ny faritra mpamokatra tongolobe (ohatra, California), ny vodi-tongolo tsy ilaina sy ny fakany nariana, toy ny hodiny, na ny vodiny tsy niy nividy aza, dia mahatratra hatramin' ny 20&nbsp;% amin' ny habetsahan' ny vokatra ary avy eo omena ho an' ny biby fiompy. Na izany aza, ny fihinanana tongolobe efa bobongolo, na tongolobe mitsimoka, na betsaka loatra na dia salama tsara aza, dia mety hiteraka fanapoizinana amin' ny alalan' ny fahasimban' ny liomena, izay indraindray mahafaty ny biby fiompy: ny omby sy ny soavaly, amin' ny ampahany kely ny ondry sy ny osy, ary ny gisa sy ny alika ary ny saka rehefa mahazo sakafo misy tongolobe tafahoatra.

Ny tatitra voalohany momba an' io antom-pahafatesana io dia efa tamin' ny taona 1909. Anisan' ny soritr' aretina eo amin' ny biby ny famindra miadana sy miraingiraingy, ny tsy fahazotoan-komana, ny fihenan' ny famerenana mitsako, ary ny fiovan' ny ra ho somary vony amin' ny hodimaso anatiny. Ny biby voapoizina ka mamo dia mampiseho anemia hemôlitika miaraka amin' ny fihenan' ny hematôkrita, ny famaniana ra (hemôglôbinoria), ary ny fiforonan' ny vatana Heinz ao amin' ny liomena. 

Ny singa tompon' andraikitra amin' izany dia mety ho ny disolfioran' alila sy prôpila izay mety miforona avy amin' ny solfôksida S-alkilsisteinina ​​​​izay hita ao amin' ny vody tongolo vaovao.

## Jereo koa

* *[[Allium]]*
** Tongologasy
** Tongoloherana
** Tongolomadinika
** Tongolo raviny

* Dipoavatra
* Sakamalao
* Sakay
* Sakaibe
* Tamotamo
* Voatabia
* Anana
* Legioma