open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ladina

Ny **ladina** dia zavamaniry ahitra mandady na mianika, maniry isan-taona na mihoatra nefa tsy maharitra an-taonany maro, ary indraindray mety afaka mitsangana ihany. Matetika izy ireo no malefaka sy maitso. Tsy tokony hafangaro amin' ny vahy izany ny ladina. Ny ladim-bahy kosa dia zavamaniry ahitra mandady na mianika izay manomboka lasa misy nofon-kazo eo am-potony. Betsaka ny zavamaniry fanafody na fihinana misy rantsana mandady na mihanika, toy ny karazana sasany ao amin' ny *Cucurbitaceae* (voatavo) izay tafiditra ao anatin' io sokajy io.

## Ohatra

Indreto misy ohatra amomba ny zavamaniry mandadina eto Madagasikara: 

* *[[Alternanthera sessilis]]* (L.) R.Br. ex DC. (*[[Amaranthaceae]]*) -- anamalaza, anambalaza, felikavola, fotsimbarinakoho, kimaroatody, maroatody, pokaty, tsipoapoaka
* *[[Centella asiatica]]* (L.) Urb. (*[[Apiaceae]]*) -- anamanitra, anampetraka, anantahalaka, anantalapetraka, kiladitahalaka, korokorona, loviantsahonantanety, raivolesoka, silabola, talapetraka, viliantsahonantanety
* *[[Commelina benghalensis]]* L. (*[[Commelinaceae]]*) -- tsimativonoina
* *[[Dichondra repens]]* J.R.Forst. & G.Forst. (*[[Convolvulaceae]]*) -- fanarondrimbana, telafoetra
* *[[Ipomoea aquatica]]* Forssk. (*[[Convolvulaceae]]*) -- antarika
* *[[Ipomoea pes-caprae]]* (L.) R. Br. (*[[Convolvulaceae]]*) -- vahedalanda, lalandanjiake
* *[[Oxalis corniculata]]* L. (*[[Oxalidaceae]]*) -- kidiadiamborona, kimamy, kodiadiavorona
* *[[Phyla nodiflora]]* (L.) Greene (*[[Verbenaceae]]*) -- amboalahazo, fitampesamboay
* *[[Tridax procumbens]]* (L.) L. (*[[Asteraceae]]*) -- angamay

## Jereo koa

* Hazo
* Hazobotry
* Kirihitra
* Vahy
* Ladim-bahy
* *[[Alternanthera]]*
* *[[Centella]]*
* *[[Commelina]]*
* *[[Dichondra]]*
* *[[Ipomoea]]*
* *[[Oxalis]]*
* *[[Phyla]]*
* *[[Tridax]]*
Ladim-bahy

Ny **ladim-bahy** dia zavamaniry ahitra mandady na mianika izay manomboka lasa misy nofon-kazo eo am-potony.

## Ohatra

Indreto misy ohatra:

* *[[Abrus precatorius]]* L. (Fabaceae)
* *[[Adenia firingalavensis]]* (Drake) Harms (Passifloraceae)
* *[[Cissus quadrangularis]]* L. (Vitaceae)
* *[[Gouania mauritiana]]* Lam. (Rhamnaceae)
* *[[Gouania pannigera]]* Tul. (Rhamnaceae)
* *[[Ipomoea pes-caprae]]* (L.) R.Br. (Convolvulaceae)
* *[[Xerosicyos danguyi]] Humbert* (Cucurbitaceae)

## Jereo koa

* Hazo
* Hazobotry
* Kirihitra
* Vahy
* Ladina
* *[[Abrus]]*
* *[[Adenia]]*
* *[[Cissus]]*
* *[[Gouania]]*
* *[[Ipomoea]]*
* *[[Xerosicyos]]*
Sargento Lima

**Carlos Henrique de Lima**, fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Sargento Lima** (teraka ny 6 Aogositra 1972 tao Belo Horizonte, ) dia polisy miaramila sady mpanao politika breziliana. 

Tamin'ny fifidianana tamin'ny 7 Oktobra 2018, voafidy ho solombavambahoakan'i  ho an'ny Antenimieram-pirenena faha-19 izy, nisolo tena ny Antoko Liberal Sosialy (PSL). Nanomboka tamin'ny Martsa 2021, dia niaraka tamin'ny Antoko Liberaly (PL) izy.

Niasa tao amin'ny tafika izy tamin'ny 1991, tao amin'ny Bataliona faha-62 tao Joinville.

## Rohy ivelany

## Referansa


]
]
Rio Parnaíba

Ny **Rio Parnaíba** ( *Renirano Parnaíba*) no renirano faharoa lehibe indrindra any avaratra atsinanan'i . Miakatra ao amin’ny Chapada das Mangabeiras izy io, eo amin’ny sisin-tany manasaraka ny fanjakan’i Maranhão, Tocantins, Piauí ary Bahia, ary miampita ny faritanin’i Piauí mandra-pikoriana any amin’ny Ranomasimbe Atlantika, mirefy 1 400 km ary mandray soa ho an’ny kaominina 300 eo amin’ny faritry ny renirano.

Ny Reniranon'i Parnaíba dia tena ilaina amin'ny famatsian-drano ho an'ny mponina, indrindra fa any amin'ireo tanàna any amin'ny faritra semi-maina, ary koa mamatsy rano ho an'ny fanondrahana ny faritra fambolena any amin'ireo fanjakana mandalo azy ary izay faritra fanitarana manan-danja amin'ny sisin-tanin'ny fambolena Breziliana. Mampiasa ny Reniranon'i Parnaíba ny mpamokatra eo an-toerana mba hitaterana entana, satria manana làlam-pandehanana midadasika izy io. Ny ranon'ny Reniranon'i Parnaíba koa dia ampiasaina hamokarana herinaratra ao amin'ny Ozinina Hydroelectric Boa Esperança, any Guadalupe, Piauí."
Les Pavillons-sous-Bois

I **Les Pavillons-sous-Bois** dia kaominina any amin'ny faritra atsinanan'i Paris, Frantsa. Any amin'ny 12.8 km miala ny foiben'i Paris no misy azy.

## Jereo koa
Vitaceae

Ny ***Vitaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka, ahitana karazana 700 hatramin' ny 910 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 17 hatramin' ny 20, ao amin' ny filaharana Vitales (izay tsy manana afa-tsy io fianakaviana tokana io). Izy ireo dia voalohany indrindra vahy na kirihitra, indraindray zavamaniry ahitra na matevina mitahiry rano, maniry any amin' ny ala mandon' ny faritra mafana. Karazana vitsy (ao amin' ny vondron-karazana *[[Ampelopsis]]* sy *[[Parthenocissus]]* ary *[[Vitis]]*) no tsy fahita afa-tsy any amin' ny faritra manana toetany antonony  any amin' ny ila bolantany avaratra na toetany mediteraneana.

## Fanasokajiana

Nametraka an' io fianakaviana io mivantana eo amin' ny fototry ny *Rosidae* ny fanasokajiana filôjenetika APG II (2003) ary ahitana ny karazana 70 amin' ny vondron-karazana *[[Leea]]* izay napetraka taloha tao amin' ny fianakaviana *[[Leeaceae]]*. Nametraka ity fianakaviana ity ao amin' ny filaharana Vitales ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* [21 Janoary 2008], safidy izay nohamafisin' ny fanasokajiana filôjenetika APG III (2009).

## Fanakilasiana

### Lisitry ny vondron-karazana

Inty ny lisitry ny vondron-karazana ao amin' ny *Vitaceae*:

* *Acareosperma* Gagnep.
* *Afrocayratia* J.Wen, L.M.Lu, Rabarij. &  Z.D.Chen

* *[[Ampelocissus]]* Planch.

* *[[Ampelopsis]]* A.Rich. ex Michx.

* *Apocissus* Jackes & Trias-Blasi

* *[[Causonis]]* Raf.
* *[[Cayratia]]* Juss.

* *[[Cissus]]* L.

* *Clematicissus* Planch.

* *[[Cyphostemma]]* (Planch.) Alston

* *[[Leea]]* D.Royen

* *[[Nekemias]]* Raf.

* *Nothocissus* (Miq.) Latiff

* *[[Parthenocissus]]* Planch.

* *Pseudocayratia* J.Wen, L.M.Lu & Z.D.Chen

* *Pterisanthes* Blume

* *Rhoicissus* Planch.

* *[[Tetrastigma]]* (Miq.) Planch.

* *[[Vitis]]* L.

* *Yua* C.L.Li

### Vondron-karazana misy eto Madagasikara
Vondron-karazana maromaro ao amin' ny fianakaviana *Vitaceae* no hita eto Madagasikara. Misy amin' izy ireo ny teratany ary misy ny tsy fahita afa-tsy eto amin' ny Nosy:

* *[[Ampelocissus]]*
* *[[Cayratia]]*
* *[[Cissus]]*
* *[[Cyphostemma]]*
* Leea
* *[[Afrocayratia]]*
* *[[Vitis]]*

## Jereo koa

* Zavamaniry mianika
* Voaloboka (voany)
* *[[Tetrastigma]]*
* *[[Causonis]]*
Xerosicyos danguyi

Ny ***Xerosicyos danguyi*** dia karazan-javamaniry mamony sy mianika, vahy, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, mitahiry rano, nofaritan' i Jean-Henri Humbert tamin' ny taona 1939, izay tsy fahita afa-tsy any atsimo sy atsimo-andrefan' i Madagasikara (indrindra any amin' ny faritra manodidina an' i Toliara). Izy io no karazana filamatra ao amin' ny vondron-karazana *[[Xerosicyos]]*. **Kitsakitsakoba**, **takisakisaka**, **tapisaka** na **taposaka** ny anarany amin' ny teny malagasy. Avy amin' ny teny grika hoe *xeros* ("maina") sy *sicyos* ("kôkômbra") ny anaran' ny vondron-karazana misy azy, izany dia ilazana ny fampifanarahany ny fiainany amin' ny tontolo maina sy ny maha mpikambana azy ao amin' ny fianakaviana *Cucurbitaceae*; ny hoe *danguyi* kosa dia manome voninahitra an' i Paul A. Danguy, bôtanista frantsay. Ny anarana manan-kery dia *Xerosicyos danguyi* Humbert.

## Famatiparitana

### Vatana
Zavamaniry mianika na midina ny *Xerosicyos danguyi*, mahatratra 2,5 ka hatramin' ny 5 m eo ho eo ny halavany any amin' ny toerana voajanahary aniriany. Ny tahony dia miendrika varingarina, matanjaka, minofon-kazo (fa tsy toy ny ahitra), matetika misampana avy eo amin' ny fotony, misy tangolika ahafahany hianika amin' ny tohana manodidina. Afaka mamorona fototra mibontsina izay miantoka ny fitahirizana rano ity karazana ity, toetra iray hita indrindra amin' ireo izay maniry avy tamin' ny voa fa tsy tamin' ny alalan' ny tsatoboly izany.

### Ravina

Mipetaka manaraka tahony ny raviny, izay saika miendrika kapila faribolana, matevina ary mitahiry ranony betsaka, mnana savaivo (na halava) mirefy 1 hatramin' ny 5,5 sm, maitso manopy volafotsy na manopy manga, mampahatsiahy ny endriky ny vola madinika, ny lokony.

### Vony sy voa

Zavamaniry diôika ny *Xerosicyos danguyi*: entin' ny fototra samy hafa misaraka ny vony lahy sy ny vony vavy, ka mitaky ny fisian' ny zavamaniry lahy sy ny zavamaniry vavy mba hampisy voa. Maitso manopy mavo ny voniny izay kely sady mivondrona, amin' ny ankapobeny amin' ny faran' ny ririnina na amin' ny lohataona sy fahavaratra, sady tsy dia miseho loatra. Alohan' ny hisokafan' ny voniny tanteraka dia manana endrika mizoro izy ireo ka mampahatsiahy ny boaty kely vita amin' ny taratasy. Kely sy miendrika atody ny voany izay manja manopy volomboasary rehefa masaka. Maina sy miaty vihim-boa misy elatra aelin' ny rivotra ny voany. Amin' ny ankapobeny dia tsy mamoa ny *Xerosicyos danguyi* nambolena.

## Toeram-paniriany voajanahary
Maniry manomboka amin' ny haambio 0 ka hatramin' ny 1 000 m ny *Xerosicyos danguyi*, any amin' ny fritra maina ka hatramin' ny somary maina: ala trôpikaly maina, faritra be vato, dongom-pasika ary kirihitr' ala tia toetany maina, indraindray hamandoin' ny zavona amorontsiraka. Maniry amin' ny toerana kely tsiron-tany  izy io ary miara-maniry amin' ny zavamaniry hafa izay manome tohanana hianihany mba hahazoany hazavana. Miantoka ny fitahirizana rano ny raviny sy ny tahony matevina, ka mahatonga azy hahazaka ny hain-tany izay mampiavaka ny tontolo karakaina eto Madagasikara.

## Jereo koa

* *[[Xerosicyos]]*
Samuel Eto'o

**Samuel Eto'o**, teraka tamin'ny 10 martsa 1981, tao Nkon, manodidina an'i Yaoundé, Kamerona, dia mpilalao baolina kitra iraisam-pirenena Kameroney.

Nandritra ny asany, nilalao ho mpanafika izy. Nizaka zom-pirenena Espaniola ihany koa izy nanomboka tamin'ny taona 2007.

Filohan'ny Federasiona Baolina Kitra Kameroney (FECAFOOT) izy nanomboka tamin'ny Desambra 2021.

## Jereo koa
Leea

Ny ***Leea*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Vitaceae]]*, zana-pianakaviana *Leeoideae*, (na fianakaviana *[[Leeaceae]]* teo aloha), ao amin'ny filaharana Vitales, izay teratany any amin' ny faritra afovoan' i Afrika, any Azia trôpikaly, any Aostralia ary any Melanezia.

## Lisitry ny karazana

Ny *[[Plants of the World Online]]* dia manaiky ireto karazana 45 manaraka ireto amin' ity tamin' ny 2 Novambra 2025.

* *Leea aculeata* Blume ex Spreng.
* *Leea acuminatissima* Merr.
* *Leea adwivedica* K.Kumar
* *Leea aequata* L.
* *Leea alata* Edgew.
* *Leea amabilis* H.J.Veitch
* *Leea angulata* Korth. ex Miq.
* *Leea asiatica* (L.) Ridsdale
* *Leea coccinea* Planch.
* *Leea compactiflora* Kurz
* *Leea congesta* Elmer
* *Leea coryphantha* Lauterb.
* *Leea curtisii* King
* *Leea cuspidifera* Baker
* *Leea dentata* Craib
* *Leea glabra* C.L.Li
* *Leea gonioptera* Lauterb.
* *Leea grandifolia* Kurz
* *[[Leea guineensis]]* G.Don
* *Leea heterodoxa* K.Schum. & Lauterb.
* *Leea indica* (Burm.f.) Merr.
* *Leea javanica* Blume
* *Leea krukoffiana* Ridsdale
* *Leea longifoliola* Merr.
* *Leea macrophylla* Roxb. ex Hornem.
* *Leea macropus* Lauterb. & K.Schum.
* *Leea magnifolia* Merr.
* *Leea manillensis* Walp.
* *Leea nova-guineensis* Valeton
* *Leea papuana* Merr. & L.M.Perry
* *Leea philippinensis* Merr.
* *Leea quadrifida* Merr.
* *Leea rubra* Blume
* *Leea saxatilis* Ridl.
* *Leea setuligera* C.B.Clarke
* *Leea simplicifolia* Zoll. & Moritzi
* *Leea smithii* Koord.
* *Leea spinea* Desc.
* *Leea suaveolens* Merr. & L.M.Perry
* *Leea tetramera* B.L.Burtt
* *Leea thorelii* Gagnep.
* *Leea tinctoria* Lindl. ex Baker
* *Leea tuberculosemen* C.B.Clarke
* *Leea unifoliolata* Merr.
* *Leea zippeliana* Miq.

### Karazana misy eto Madagasikara
Karazana iray ka hatramin' ny telo no misy eto Madagasikara:

* *[[Leea cuspidifera]]* Baker -- ambohavana, maimbovava, maimbovoava, malambohavana, sadrakidraky, sadrakodrako, sandrakadraka, taindrakidraky, trandrakitro, voakitso, voalomboavana (*Leea guineensis* var. *cuspidifera* (Baker) Desc.)

* *[[Leea spinea]]* Desc -- tsivoningy, voananiny
* *[[Leea guineensis]]* G.Don -- fanamboavanana, mahimboavana, maimbohavana, manombohavana, sadrakidraky, voankazohambana
** *Leea guineensis* f. *orientalis* -- voakitso

## Jereo koa
Afrocayratia

Ny ***Afrocayratia*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Vitaceae]]*, ao amin' ny filaharana Vitales. Ny karazana ao aminy dia hita any amin' ny faritra mafana sy ao atsimon' i Afrika, any Iemena, ao Mayotte ary eto Madagasikara. Nosarahana tamin' ny vondron-karazana *[[Cayratia]]* izay tsy mônôfiletika teo aloha izy io tamin' ny taona 2020.

## Lisitrny ny larazana

* *Afrocayratia debilis* (Baker) J.Wen & L.M.Lu
* *Afrocayratia delicatula* (Willems) J.Wen & Z.D.Chen
* *Afrocayratia gracilis* (Guill. & Perr.) J.Wen & Z.D.Chen
* *Afrocayratia ibuensis* (Hook.f.) J.Wen & V.C.Dang
* *Afrocayratia imerinensis* (Baker) J.Wen & L.M.Lu
* *Afrocayratia longiflora* (Desc.) J.Wen & Rabarij.
* *Afrocayratia triternata* (Baker) J.Wen & Rabarij.

## Jereo koa

* *[[Cayratia]]*
Ivermectine

Fanafody ny **Ivermectine**.   Ampiasaina amin'ny ectoparasites (hao, kongona, kongona) sy endoparasites izy io, indrindra fa ny kankana boribory (nematodes). Amin'ny lafiny simiaka, dia fifangaroan'ny akora simika semi-synthetic roa mitovy be avy amin'ny vondrona avermectin izy io.

Ny Ivermectine dia ampiasaina voalohany indrindra amin'ny fitsaboana biby ho fitsaboana sy fisorohana ny aretina mifindra (parasitosis, helminthiasis) vokatry ny ectoparasites na kankana boribory. Amin'ny fitsaboana olombelona, ​​indrindra any Afrika, fa any amin'ny firenena an-dalam-pandrosoana hafa koa, ny ivermectine dia ampiasaina hitsaboana ny fahajambana amin'ny renirano sy ny elephantiasis.

Tamin'ny taona 2015, ny Loka Nobel amin'ny Fiziolojia na Fitsaboana dia nomena an'i Satoshi Ōmura avy any Japana sy William C. Campbell avy any Etazonia noho ny fampivoarana ny ivermectine.

Nanomboka tamin'ny taona 1981 ny fitsapana ara-pitsaboana. Tamin'ny taona 1987, ny ivermectine dia nekena tamin'ny anarana ara-barotra *Mectizan*. Nanapa-kevitra ny hamoaka maimaim-poana ny Mectizan ho an'ny firenena an-dalam-pandrosoana i P. Roy Vagelos, Tale Jeneralin'ny MSD tamin'izany fotoana izany, noho ny fahombiazany amin'ny fahajambana vokatry ny renirano.

## Karazana asa sy fampiasana
Mahomby amin'ny kankana boribory rehetra (nematodes) ny Ivermectine. Mahomby amin'ny hao, kankana madinika (Psoroptes spp., Sarcoptes spp., Otodectes cynotis, Demodex spp., Knemidocoptes spp., kankana akoho mena, kankana akoho avaratra, kankana akoho kely, sns.), parasy bitro, lalitra mikiakiaka (Dermatobia, Hypoderma), akoho ondry (Melophagus), ary microfilariae.

Mahatohitra ny ivermectine ny kankana kely (cestodes).

## Jereo koa
Causonis

Ny ***Causonis*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Vitaceae]]*; ao amin' ny foko *Cayratieae* izy io ankehitriny. Teratany any Azia trôpikaly sy sobtrôpikaly ka hatrany amin' ny faritra Pasifika atsimo-andrefana ny karazana ao aminy.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[Plants of the World Online]]*:

* *Causonis clematidea* (F.Muell.) Jackes
* *Causonis corniculata* (Benth.) J.Wen & L.M.Lu
* *Causonis eurynema* (B.L.Burtt) Jackes
* *Causonis japonica* (Thunb.) Raf. 
* *Causonis maritima* (Jackes) Jackes
* *Causonis pterita* (Merr.) J.Wen & L.M.Lu
* *Causonis trifolia* (L.) Mabb. & J.Wen

## Jereo koa

* *[[Cayratia]]*
Ampelopsis

Ny ***Ampelopsis*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony, vahy ao amin' ny fianakaviana *[[Vitaceae]]*. Manana felambony dimy misaraka (tsy toy ny an' ny voaloboka ao amin' ny vondron-karazana *Vitis*, izay mitambatra eo amin' ny tendrony) ny vony kelin'  ny karazana ao aminy, ary ny tangolika eny aminy dia mirantsana roa na telo (tsy toy ny an' ny karazana ao amin' ny vondron-karazana *[[Parthenocissus]]*). Ahitana karazana miisa 25 eo ho eo any Sina sy any Amerika Avaratra ny *Ampelopsis*. Avy amin' ny teny grika fahiny hoe: ἅμπελος / *ampelos*, izay midika hoe "voaloboka" ny anarany. Nomena anarana tamin' ny taona 1803 ity vondron-karazana ity.  Hita indrindra any amin' ny faritra be tendrombohitra any amin' ny faritra manana toetany antonony ny *Ampelopsis* ary misy karazana sasany any amin' ny alan-tendrombohitra any amin' ny haambo antenatenany any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly. Zavamaniry an-jaridaina malaza sady ahi-dratsy ny *Ampelopsis glandulosa*.

## Lisitry ny karazana
Inty ny liaitry ny karazana araka ny *[[Plants of the World Online]]*:

* *Ampelopsis aconitifolia* Bunge
* *Ampelopsis acutidentata* W.T.Wang
* *Ampelopsis bodinieri* (H.Lév. & Vaniot) Rehder
* *Ampelopsis chondisensis* (Vassilcz. & V.N.Vassil.) Tulyag.
* *Ampelopsis cordata* Michx.
* *Ampelopsis delavayana* Planch. ex Franch.
* *Ampelopsis denudata* Planch.
* *Ampelopsis glandulosa* (Wall.) Momiy.
* *Ampelopsis humulifolia* Bunge
* *Ampelopsis japonica* (Thunb.) Makino
* *Ampelopsis mollifolia* W.T.Wang
* *Ampelopsis orientalis* (Lam.) Planch.
* *Ampelopsis tadshikistanica* Zaprjagaeva
* *Ampelopsis tomentosa* Planch. ex Franch.
* *Ampelopsis vitifolia* (Boiss.) Planch.
* *Ampelopsis wangii* I.M.Turner

### Karazana nafindra ao amin' ny ''Nekemias''

* *Ampelopsis arborea* (L.) Koehne → *Nekemias arborea*
* *Ampelopsis cantoniensis* (Hook. & Arn.) K.Koch → *Nekemias cantoniensis*
* *Ampelopsis grossedentata* (Hand.-Mazz.) W.T.Wang → *Nekemias grossedentata*

## Jereo koa

* *[[Nekemias]]*
Nekemias

Ny ***Nekemias*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Vitaceae]]*. Teratany any Assam  (India) hatrany amin' ny faritra manana toetany antonony any Azia Atsinanana sy any Malezia andrefana sy afovoany, ary any Etazonia afovoany sy atsinanana.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[Plants of the World Online]]*:

* *Nekemias arborea* (L.) J.Wen & Boggan
* *Nekemias cantoniensis* (Hook. & Arn.) J.Wen & Z.L.Nie (= *N. hypoglauca*)
* *Nekemias celebica* (Suess.) J.Wen & Boggan
* *Nekemias chaffanjonii* (H.Lév. & Vaniot) J.Wen & Z.L.Nie
* *Nekemias gongshanensis* (C.L.Li) J.Wen & Z.L.Nie
* *Nekemias grossedentata* (Hand.-Mazz.) J.Wen & Z.L.Nie
* *Nekemias megalophylla* (Diels & Gilg) J.Wen & Z.L.Nie
* *Nekemias rubifolia* (Wall.) J.Wen & Z.L.Nie

## Jereo koa

* *[[Ampelopsis]]*
Parthenocissus

Ny ***Parthenocissus*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Vitaceae]]* (zana-pianakaviana *Cisseae*, foko *Parthenocisseae*). Zavamaniry mianika izy ireo (araka ny anarany, naorina avy amin' ny teny grika hoe παρθένος / *parthenos*, "virjiny", sy ny teny larina hoe *cissus*, "mianika"). Ahitana karazana 12 eo ho eo teratany any amin' ny faritra Himalaya, Azia Atsinanana ary Amerika Avaratra ity vondron-karazana ity. Maro amin' ny karazana ao aminy no ambolena ho haingon-tanàna, indrindra ny *Parthenocissus* *henryana* sy ny *Parthenocissus* *quinquefolia* ary ny *Parthenocissus* *tricuspidata*.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny vondron-karaazana *Parthenocissus*:

* *Parthenocissus chinensis* C.L. Li
* *Parthenocissus dalzielii* Gagnep.
* *Parthenocissus feddei* (H. Lév.) C.L. Li
* *Parthenocissus henryana* (Hemsl.) Graebn. ex Diels & Gilg
* *Parthenocissus heptaphylla* (Buckley) Britton ex Small
* *Parthenocissus heterophylla* (Blume) Merr.
* *[[Parthenocissus inserta]]* (A. Kern.) Fritsch
* *Parthenocissus laetevirens* Rehder
* *[[Parthenocissus quinquefolia]]* (L.) Planch.
* *Parthenocissus semicordata* (Wall.) Planch.
* *Parthenocissus suberosa* Hand.-Mazz.
* *[[Parthenocissus tricuspidata]]* (Siebold & Zucc.) Planch.

## Jereo koa
Jean Reno

**Jean Reno**, teraka tamin'ny anarana hoe **Juan Moreno y Herrera Jiménez** tamin'ny 30 Jolay 1948 tao Casablanca, zanaky ny mpiasa avy any Sanlúcar de Barrameda sy mpanjaitra avy any Jerez de la Frontera.

Nandositra an'i  nankany Maraoka ny fianakaviany mba handositra ny Francoisma. Tamin'ny faha-12 taonany, dia nalefan'ny fianakaviany nianatra tany Montpellier nandritra ny roa taona izy. Avy eo dia nianatra tany amin'ny sekoly tantara an-tsehatra tany Maraoka izy.

Tamin'ny faha-19 taonany, dia voantso ho miaramila frantsay izy rehefa nahazo zom-pirenena frantsay ny ray aman-dreniny.

Tamin'ny 1981, dia ninamana tamin'ny talen'ny Luc Besson izy ary nahazo andraikitra kely, ary tsy ela dia lehibe kokoa, tao amin'ny sarimihetsika nataon'i Besson. Ny fahombiazany iraisam-pirenena dia tonga tamin'ny 1988 niaraka tamin'ny *Le Grand Bleu* an'i Besson. Noho ny filalaovany ny mpilomano malalaka Enzo Molinari, dia nahazo fanendrena César Award ho an'ny Mpilalao Mpanohana Tsara Indrindra izy.

Izany dia nitarika tolotra andraikitra avy any Hollywood, ary nandray andraikitra lehibe kokoa tamin'ny sarimihetsika amerikana i Reno (ohatra,* Mission: Impossible* niaraka tamin'i Tom Cruise), saingy niverina tsy tapaka tamin'ny sarimihetsika frantsay.

## Jereo koa
Tamenaka (zavamaniry)

Ny **tamenaka** na **voantamenaka** na **voatamenaka** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana samihafa, indrindra ny ao amin' ny vondron-karazana *[[Calopyxis]]* sy *[[Poivrea coccinea|Poivrea]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Combretaceae]]*. Ireto avy ny karazan-javamaniry antsoina amin' io anarana io:

* *[[Combretaceae]]*
** *Calopyxis bernieriana* (Tul.) H.Perrier -- 
** *Calopyxis brevistyla* --  voantamenaka
** *Calopyxis coursiana* H.Perrier -- tamenaka, voatamenaka
** *Calopyxis eriantha* Tul. --  boka, matitihena, tamenaka, temenaka, voantamenaka
** *Calopyxis eriogyna* --  voantamenaka
** *Calopyxis eviscerata* H. Perrier -- tamenaka, voantamenaka
** *Calopyxis oxygonia* -- menakabongo, voantamenaka
** *Calopyxis seyrigii* -- voantamenaka
** *Calopyxis subumbellata* Baker -- mangitohezitra, tamenaka, vakakoana, voantamenaka, voatamenaka
** *[[Combretum grandidieri]]* Drake -- tamenaka
** *Poivrea coccinea* (Sonn.) Thouars -- borosonify, manakobongo, menakabongo, menakibongala, menakibongo, salaitra, salaitsa, salay, tamenaka, tsilaitra, tsilaitsa, tsilaitsy, tsivokindahy, voantamenaka, zanakibongo
** *Poivrea grandidieri* -- boramena, isaka, ringy, salingolahy, sofisofy, voantamenaka
** *Poivrea obscura* (Tul.) H. Perrier -- mandriambobolahifito, salaibe, tamenaka
** *Poivrea villosa* Tul. -- fantsikakolahy, lavanana, mangitohezitra, tamenaka, vahipinty, voantamenaka, voatatrokala, voatotrokala

* *[[Malvaceae]]*
** *Hibiscus grandidieri* Baill. -- tamenaka
** *Sterculia tavia* Baill. -- afotrakora, afotrakoramena, hafontrakora, hafotrakora, hafotrakoramena, tamenaka, tavia, tavy

* Sarcolaenaceae
** *Pentachlaena latifolia* H. Perrier -- ampody, tentindambo, volontsora
*** *Pentachlaena latifolia* subsp. *orientalis* Cavaco ined -- tamenaka

* *[[Vitaceae]]*
** *Cissus auricoma* Desc. -- famakientana, takifitra, takifoky, takifotra, tamenaka, valombohoka, voaloboka, voalobokala

## Jereo koa

* *[[Calopyxis]]*
* *[[Cissus]]*
* *[[Combretum]]*
* *[[Hibiscus]]*
* *[[Pentachlaena]]*
* *[[Poivrea]]*
* *[[Sterculia]]*
Combretum grandidieri

Ny ***Combretum grandidieri*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Combretaceae]]*. Tsy hita afa-tsy eto Madagasikara ny *Combretum grandidieri*, eny amin' ny tontolo iainana mifanaraka amin' ny toetany trôpikaly maina. Antsoina hoe **kapikinala** na **tamenaka** na **voatamenaka** izy io amin' ny teny malagasy. Tamin' ny taona 1903 no voalaza voalohany tao amin' ny *Bulletin du Muséum d'Histoire Naturelle de Paris* izy io. Anarana ara-tsiansa niantsoana azy koa ny hoe ***Calopyxis grandidieri*** na ***Poivrea grandidieri***.

## Famariparitana
Hazobotry mandadina toy ny vahy mianika izay manana halava 10 m mahery ity zavamaniry ity. Mety hitovy endrika amin' ny kirihitra kely izy io raha mbola kely.

### Ravina
Mifanohitra ny raviny, matetika tsy misy volovolo, miendrika fo na sofina kely ny eo am-poto-dravina.

### Vony sy voa
Mamokatra voniny mahavariana mitsitokantokana na mivondrona 10 na 15 eny an-tendron-drantsana mandravina izy io, matetika mena na manopy mavo, mivondrona matevina. Mampiavaka ny vondron-karazana *[[Combretum]]*: ny voany izay pepa misy elatra (matetika miisa efatra) izay misy vihim-boa afovoany. Manamora ny fanaparitahan' ny rivotra azy ny fisian' ny elatra.

## Faritra sy toeram-paniriany voajanahary
Tsy misy afa-tsy eto Madagasikara, ity karazana ity, indrindra fa any amin' ny faritra atsimo sy atsimo-andrefana izay manana toetany somary maina. Maniry indrindra any amin' ny ala maina sy eny amin' ny hivoka ary amin' ny faritra trôpikaly manana fizaràn-taona sasany maina izy io. Anisan' ny iharan' ny tsindry tsy voafehy ity zavamaniry ity any amin’' faritra sasany toa ny any Analamazaotra na any Zahamena.

## Toetra sy fampiasana azy
Manana toetra mahasoa maro ny *Combretum grandidieri*. Ampiasaina amin' ny fitsaboana ny aretim-pivalanana sy ny aretin' aty (tazovony, olan' ny afero) ary ny aretin' ny aretim-pisefoana ny tambavy avy amin' ny fitanehana ny raviny na ny hodiny. Malaza koa izy io amin' ny fitsaboana tsy fahalevonan-kanina. Ny vokatra azo avy amin' ny fandomana an' ilay zavamaniry ao anaty metanôla dia hita fa mamono bakteria ka afahaha miady amin' ny otrikaretina isan-karazany, sady mamono holatra bitika (indrindra iadiana amin' ny *Candida albicans*). Any amin' ny faritra sasany dia ampiasaina ho mpanaitaitra na hiadiana amin' ny havizanana ny hodiny.

## Jereo koa

* *[[Combretum]]*
* *[[Calopyxis]]*
* *[[Poivrea]]*
* Tamenaka na voatamenaka
* *[[Combretum micranthum]]*
World Checklist of Vascular Plants

Ny ***World Checklist of Vascular Plants*** (**WCVP**) dia angon-drakitra an-tserasera momba ny taksônômian' ny  zavamaniry. Maneho ny marimaritra iraisana maneran-tany amin' ny karazana zavamaniry misy lalan-dranon-kazo fantatra rehetra izy io, ao anatin' izany ny zavamaniry mamony (*[[Angiospermae]]*), kônifera (*[[Pinophyta]]*), ny ampanga (*[[Ampanga|Filicophyta]]*) ary volombato (*[[Volombato|Bryophyta]]*).

Mikendry ny hanome loharano maharitra sy voatahiry ny *WCVP*. Ny *[[Royal Botanic Gardens, Kew]]* no mitantana azy io namin' ny fampifanarahana ny anarana siantifika ao amin' ny *[[International Plant Names Index]]* (IPNI) sy ny ny taksônômian' ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP). Ity versiona beta ity dia tsy mampiseho afa-tsy anarana izay ao amin' ny IPNI sy ao amin' ny WCVP. Hita ao ny fianakavian-javamaniry efa feno sy nohavaozin' ny manampahaizana ivelany sy anatiny, ary koa ny fianakavian-javamaniry izay an-dalam-pamolavolana sy an-dalam-panavaozana. Mikendry ny haneho ny marimaritra iraisana eran-tany momba ny taksônômian' ny zavamaniry ny *WCVP* mba hahafantarana ny taksônômia navoaka farany sady mampiditra ny hevitry ny mpahay taksônômia manerantany.

Manome anarana sy taksônômia fototra ho an' ny tranokalan' ny *[[Plants of the World Online]]*, izay tantanin' i Kew ihany koa ny WCVP. Nanomboka tamin' ny taona 2023 dia mandefa ny mpitsidika any amin' ny tranokalan' ny *Plants of the World Online* ny tranokalan' ny WCVP.

Manasa ny mpitsidika haneho hevitra momba ny votoatiny sy ny fomba fampiasana an' ilay tranokala beta koa ny *WCVP*.

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: *[https://powo.science.kew.org/ wcvp.science.kew.org]*
Tribulus

Ny ***Tribulus*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Zygophyllaceae]]*, ao amin' ny filaharana Sapindales na Zygophyllales (araka ny fanasokajiana APG III), ary hita any amin' ny faritra manana toetany sy tany samihafa eran-tany eo anelanelan' ny fehintany 35°At sy 47°Av. Ny karazana fantatra  indrindra dia *[[Tribulus terrestris]]* (bakakely na hisatsy), izay karazan-javamaniry sy ahidratsy miparitaka be. Zavamaniry maharitra ny ankabetsahan' ny karazana ao amin' ny *Tribulus*, fa maniry isan-taona kosa ny sasany any amin' ny faritra manana toetany mangatsiaka kokoa. Mifanohitra sy mitambatra ny raviny. Tonga lafatra (sady lahy no vavy) ny voniny izay manana felam-bony dimy mitovy, ary ny bibikely no miantoka ny famindrana vovobony.

## Lisitry ny karazana

Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[BioLib]]* (9 Okt 2025):

* *Tribulus adelacanthus* R.M.Barker
* *Tribulus arabicus* Hosni
* *Tribulus astrocarpus* F.Muell.
* *Tribulus bimucronatus* Viv.
* *[[Tribulus cistoides]]* L.
* *Tribulus cristatus* C.Presl
* *Tribulus echinops* Kers
* *Tribulus eichlerianus* K.L.Wilson
* *Tribulus excrucians* Wawra
* *Tribulus forrestii* F.Muell.
* *Tribulus hirsutus* Benth.
* *Tribulus hystrix* R.Br.
* *Tribulus incanus* Hosni
* *Tribulus kaiseri* Hosni
* *Tribulus longipetalus* Viv.
* *Tribulus macrocarpus* F.Muell. ex Benth.
* *Tribulus macropterus* Boiss.
* *Tribulus megistopterus* Kralik
* *Tribulus micrococcus* Domin
* *Tribulus minutus* Leichh. ex Benth.
* *Tribulus mollis* Ehrenb. ex Schweinf.
* *Tribulus occidentalis* R.Br.
* *Tribulus parvispinus* C.Presl
* *Tribulus pentandrus* Forssk.
* *Tribulus platypterus* Benth.
* *Tribulus ranunculiflorus* F.Muell.
* *Tribulus spurius* Kralik
* *Tribulus suberosus* H.Eichler ex R.M.Barker
* *Tribulus subramanyamii* P.Singh, G.S.Giri & V.Singh
* *[[Tribulus terrestris]]* L. - bakakeky na hisatsy
* *Tribulus zeyheri* Sond.

## Jereo koa

* Bakakeky
Bakakely

Ny **bakakely** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana *[[Zygophyllaceae]]* sy *[[Asteraceae]]*, dia ireto izany:

* *[[Acanthospermum hispidum]]* DC. (*Asteraceae*) -- bakakely, fatika: ahitra maniry isan-taona avy any Amerika Afovoany sy Atsimo, izay niparitaka amin' ny faritra trôpikaly maro, matetika lasa ahi-dratsy manana voa misy tsilo aparitaky ny biby.
* *[[Xanthium spinosum]]* L. (*Asteraceae*) -- bakakely: ahitra maniry isan-taona avy any Amerika Atsimo, miparitaka any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly, fantatra amin' ny tahony misy tsilo misampana telo sy ny voa misy tsilo mora aparitaky ny biby; heverina ho ahidratsy manafika eny an-tanimboly, ary mety mahafaty ny biby fiompy noho ny poizina ao aminy.

* *[[Tribulus terrestris]]* L. (*Zygophyllaceae*) -- bakakely, hisatsa, hisatsy: ahitra mandady maniry isan-taona, teratany any amin' ny faritra manana toetany antonony any amin' ny Tontolo Taloha, mipaitaka any amin' ny faritra mafana sy maina, ny raviny mifanohitra ary ny voany misy tsilo, ahidratsy eny amin' ny tanimboly sy eny an-kijana, sady ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana.

## Jereo koa

* *[[Acanthospermum]]*
* *[[Tribulus]]* 
* *[[Xanthium]]*
Global Compositae Database

Ny ***Global Compositae Database*** (**GCD**) dia angon-drakitra an-tserasera momba ny zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*, antsoina koa hoe *[[Compositae]]*, izay fianakaviana lehibe indrindra amin' ny zavamaniry mamony (*[[Angiospermae]]*) raha jerena ny isan' ny karazana. Izy io dia fenoin' ny *The International Compositae Alliance* (TICA), tambajotran' ny mpahay siansa manerantany natokan-tena ho an' ny fandalinana ny *Asteraceae*. Natomboka tamin' ny taona 2019 tao amin' ny *[[Vlaams Instituut voor de Zee]]* (VLIZ), na *Flanders Marine Institute*, nandimby ny ***Global Compositae Checklist*** (GCC), izay efa nisy hatramin' ny 2009. Izy io dia zanaka rejisitran' ny *[[World Register of Marine Species]]*, izay ampidirina ao amin' ny *[[Global Biodiversity Information Facility]]* (GBIF) sy ao amin' ny *[[World Flora Online]]* ihany koa ny angona avy ao aminy.

## Votoatiny
Misy kisary hazo taksônômikan' ny taksôna ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]* ity tranokala ity sady misy pejy iray ho an' ny taksôna tsirairay, pejy izay manolotra fanasokajiana misonga (*Classification*) avy amin' ny fanjakana *[[Plantae]]*, ny anarana marinan' ilay taksôna, ny anarana voalohany (*Orig. Anarana*) sy ny anarana mitovy zavatra tondroina (*Synonymised names*), ny taksôna mijotso (*Direct children*), ny toeram-paniriana voajanahary (*Environment*: an-dranomasina,  an-dranomamy, an-tanety), ny famariparitana voalohany (*Original description*), ny zava-misy ao amin' ny faritra itsinjarany (*Documented distribution*), fanamarihana manazava momba ny fisafidianana ny anarana (*Notes*) ary ny loharano manamarina ireo safidy ireo (*Sources*).

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy:  *[https://www.compositae.org/gcd/index.php www.compositae.org]*
Inspetor Alberto

**José Alberto Bastos Vieira Junior**, fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Inspetor Alberto** (malagasy: *Inspektera Alberto*), teraka ny 20 Janoary 1961 tao Fortaleza, dia  inspektera polisy sy mpanao politika breziliana, mpanolotsainan'ny tanàna ao Fortaleza amin'izao fotoana izao. Voafidy tamin'ny taona 2020 izy ary voafidy indray tamin'ny taona 2024.

Mpikambana ao amin'ny Antoko Liberaly izy.

## Jereo koa
Vlaams Instituut voor de Zee

Ny ***Vlaams Instituut voor de Zee*** (**VLIZ**) na ***Flanders Marine Institute*** amin' ny teny anglisy, dia ivon' ny fandrindrana sy ny fampiroboroboana ny fikarohana siantifika an-dranomasina any Flanders, naorina tamin' ny taona 1999 ary miorina ao Ostend (Belzika). Manohana fandaharan' asa fikarohana izy io, mitantana ny angon-drakitra sy fotodrafitrasa an-dranomasina, ary misahana ny fampifandraisana ny mpahay siansa, ny mpanapa-kevitra avy amin' ny daholobe ary ny mpandray anjara eny amin' ny morontsiraka.
World Register of Marine Species

Ny ***World Register of Marine Species*** (**WoRMS**) dia angon-drakitra an-tserasera izay mikendry ny hanome lisitra momba ny anaran' ny zavamananaina an-dranomasina. Heverina ho tompon' andraikitra mahefa maneran-tany momba ny taksôna an-dranomasina izy io, izay havaozin' ny manam-pahaizana ambony amin' ilay sehatra.

## Rohy ivelany
Tranonkala ôfisialy:  *[https://www.marinespecies.org/ www.marinespecies.org]*
Vondron-dravimbony

Ny **vondron-dravimbony** dia ny fitambaran' ny ravimbony rehetra eo amin' ny vonin-javamaniry. Miaro ny vony izay an-dalam-pivoarana izy io. Manana vondron-dravimbony miendrika fantsona manodidina ny felambony ny vonin' ny karazana maro ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*.

## Jereo koa

* Lisitry ny taovan-javamaniry
Bannach

I **Bannach** dia kaominina ao , ao amin'i fanjakana federaly 

Ny halavirana mankany an-drenivohitra (Belém): 868 km

Kaominina manamorona ny sisin-tany: Ourilândia do Norte,  Redenção, Pau-d'Arco ary Rio Maria
Christiaan Barnard

**Christiaan Neethling Barnard** (teraka 8 Novambra 1922, tao Beaufort West, ; maty 2 Septambra 2001, Paphos, Sipra) dia mpandidy fo Afrikana Tatsimo ary mpisava lalana amin'ny sehatry ny famindrana fo.

Tamin'ny 3 Desambra 1967, ekipa famindrana fo Afrikana Tatsimo notarihin'i Christiaan Barnard no nanao ny famindrana fo olombelona voalohany eran-tany tao amin'ny Hopitaly Groote Schuur any Cape Town. Ilay marary, *Louis Washkansky*, dia tafavoaka velona tamin'ny fandidiana nandritra ny 18 andro.

Tamin'ny taona 2004, i Barnard dia laharana faharoa aorian'i Nelson Mandela ao amin'ny lisitry ny Afrikana Tatsimo 100 Lehibe Indrindra Hatramin'izay. Noheverina ho angano izy hatramin'ny taona 1960, tsy tany Afrika Atsimo ihany.

## Jereo koa
Johnny Maycon

**Johnny Maycon Cordeiro Ribeiro** dia teraka ny 11 Mey 1985 tao Nova Friburgo, dia mpanao politika breziliana, ben'ny tanàna ao amin'ny tanànan'i Nova Friburgo nanomboka tamin'ny taona 2020.

Voafidy indray izy tamin'ny Oktobra 2024 tamin'ny vato 67.634 tamin'ny vato manankery 104.069.

## Jereo koa
Hiiumaa

i **Hiiumaa**, ary nosy iray any avaratr'i Ranomasina Baltika, andrefan'i Tallinn i Hiiumaa. Mirefy 965 km² eo ho eo izy io, ary izy no nosy faharoa lehibe indrindra any .

I Hiiumaa no nosy lehibe indrindra ao amin'ny Faritra Hiiu (antsoina koa hoe Hiiumaa na Hiiu Maakond amin'ny teny Estoniana), izay ahitana ihany koa ny nosy Kassari (19 km²) any atsimo sy ireo nosy kely maro.

## Jeografia
I Hiiumaa no faritra be ala indrindra any Estonia. Eo amin'ny 60% eo ho eo amin'ny nosy no misy ala.

## Galerie

Kopu lighthouse.JPG|Leuchtturm Kõpu
Malvastechapell.jpg|Kapelle von Malvaste
Talo Tammelan kylässä.JPG|Altes Bauernhaus in Tammela
Sorven museo.JPG|Museum von Sõru
Tahkunan majakka.jpg|Leuchtturm Tahkuna


## Jereo Koa
*Saaremaa
Felipe Duarte

**Felipe Gabriel Duarte** (teraka ny 15 Febroary 1973, São Paulo) dia mpanao politika breziliana, mpikambana ao amin'ny antoko Progressistas (PP).

Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022, voafidy ho solombavambahoakan'i Bahia izy.

## Jereo Koa
Raimundinho Da Jr

**Raimundo Ramos de Andrade**, fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Raimundinho da JR** (teraka ny 9 Septambra 1961 tao Ubaitaba), dia solontenan'ny fanjakana voafidy ho an'ny fanjakan'i , izay mifandray amin'ny Antoko Liberaly (PL).

## Tantaram-piainana
Voafidy ho solontenan'ny fanjakana tamin'ny taona 2022 izy.

## Jereo Koa
Vitor Azevedo

**Vitor Viana Paranhos De Azevedo** (teraka ny 5 Mey 1979 tao Vitória da Conquista), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Vitor Azevedo**, dia mpitantana dokam-barotra breziliana sady mpanao politika avy ao amin'ny fanjakan'i , izay mifandray amin'ny Antoko Liberaly.

Amin'izao fotoana izao dia miasa amin'ny fe-potoam-piasany voalohany amin'ny maha-solontenan'ny fanjakana azy ao Bahia izy, toerana izay nifidianana azy tamin'ny taona 2022.

## Jereo koa
Vanila

Ny **vanila** dia mety ho:

* ilay zava-manitra fanao amin' ny zava-pihinana tiana ho manitra (jereo: vanila (fifinto)) avy amin' ny voan' ny zavamaniry toy ny *[[Vanilla planifolia]]* sy ny *[[Vanilla tahitensis]]* ary ny *[[Vanilla pompona]]*.
* ny karazan-javamaniry voalaza etsy ambony, ao amin' ny vondron-karazana *[[Vanilla]]* sy ao amin' ny fianakaviana *[[Orchidaceae]]* izay tena be mpamboly eto Madagasikara sy any an-toeran-kafa mba hahazoana io zavamanitra io (jereo: *[[Vanilla planifolia]]*);
* ary ny karazan-javamaniry sasany ambolena mba hahazoana koa io zava-manitra io, toy ny *[[Vanilla pompona]]*.

Tsy ireo ihany anefa no iray vondrona amin' ny vanila famboly eto Madagasikara fa betsaka (Jereo: ''Vanilla -'' Karazana misy eto Madagasikara).

## Jereo koa

* *[[Vanilla]]*
* vahitramalona na vahinamalona
Vaitramalona

Ny  **vaitranamalona** na ny **vahinamalona** dia karazan-javamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Vanilla]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Orchidaceae]]*, izay samy maniry eto Madagasikara, atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *[[Vanilla decaryana]]* sy *[[Vanilla madagascariensis]]*. Indreto koa ny anarana mety hiantsoana azy ireo: **amalona**, **vahatramalona**.

Anisan' ny ampiasaina hanaitra ny fahatairana ara-nofo be mpitady indrindra eto Madagasikara ireo vahy roa tsy misy raviny fa misy tahony be nofony ireo. Miteraka fitomboana lehibe amin' ny lanjan' ny tobin-dranontsiry na tobin-dranonaina ny singa azo avy amin' ny tahony, izay nomena voalavo lahy vositra. Toa mifandray amin' ny fisian' ny singa sterôida na zavatra mitovy amin' izany, izay mampitombo nofon-kozatra ny fiasan' ireo vahy roa ireo. Tsy misy poizina hita ny fanadihadiana natao amin' ireo zavamaniry roa ireo.

## Jereo koa

* *[[Vanilla]]*

* Vanila

## Loharano
Ipomoea pes-caprae

Ny ***Ipomoea pes-caprae*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Convolvulaceae]]*. Izy io dia vahy mandady izay manjanaka ny tapany ambony amin' ny tora-pasika any amin' ny faritra trôpikaly. Zavamaniry fahita indrindra amin' ny morontsiraka trôpikaly izy io, indrindra amin' ny tora-pasika manify. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe  **lalanda**, **lalandandriaka**, **lalandanjiake**, **vahedalanda**, **lalandana**, **vahindalandana**. Maro ny karazana ao amin' ny *[[Ipomoea]]* no antsoina amin' ny anarana mitovy amin' ireo voatanisa ireo.

## Famariparitana

### Taho sy faka

Vahy maniry maharitra taona maro ny *Ipomoea pes-caprae*, izay manana taho misy zorony sady mandady eo ambonin' ny fasika, manana halava 5 ka hatramin' ny 30 m. Mifikitra amin' ny fasika izy io amin' ny alalan' ny faka mipoitra avy eo amin' ny tonony. Afaka madrakotra matevina ny toerana misy azy izy io ka manampy amin' ny fitazomana ny tany.

### Ravina

Tsotra sy matevina ny raviny mibikan' atody na salavalava: mitovy amin' ny kitron' osy ny endriny. Amin' ny tara-masoandro mahery, ny raviny dia miforitra kely manaraka ny kirany afovoany mba hampihenana ny fietona.

### Vony

Mavokely misy pentina volomparasy ny vondrom-pelambony miendrika lantonoara, mirefy 5 hatramin' ny 6 sm ny savaivony. Misokatra mandritra ny iray andro ny vony.

### Voa
Kapsiola boribory ny voany, izay manana savaivo mirefy 10 hatramin' ny 15 mm, misy kitranotrano miloko manja 4, samy misy vihim-boa iray avy. Manana halava eo anelanelan' ny 6 sy 7 mm ny vihim-boa.

## Ekôlôjia

Hita manerana ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly ny *Ipomoea pes-caprae*. Eo amin' ny tapany apbony na ny tampon' ny tora-pasika any amin' ny faritra mafana any amin' ny Ranomasimbe Atlantika sy ny Ranomasimbe Indiana ary ny Ranomasimbe Pasifika no ahitana azy io, ary manome ohatra tsara momba ny fiparitahana amin' ny alalan' ny ranomasina. Anisan' ny karazana zavamaniry voalohany nanjanaka ny faritra simba any amin' ny tany mafana ny *Ipomoea pes-caprae*, tahaka ny *[[Melanthera biflora]]* sy ny *[[Portulaca oleracea]]*, ary ny *[[Digitaria ciliaris]]*.

## Fampiasana
Any Antilia, ny fakany dia ampiasaina alona mba hitsaboana kibo manotika sy ny tazo. Any La Réunion, ny fitanehana ny raviny no ampiasaina mba hitsaboana famamaivay, ny rohana, ary zihinofo; ny raviny tanora notorotoroina dia ampiasaina hanamora ny fisintonana ny tsilon' ny sokindriaka. Any amin' ny firenena maro, ny *Ipomoea pes-caprae* dia fanafody ho an' ny famaivay, fanotiky ny kibo, angatra, ary fanaintainana.

Nasehon' ny mpikaroka breziliana fa manana fiasa mampihena ny fahatsapana fanaintainana lehibe ny vokatry ny fandomana amin' ny metanôla ny taho na ny ravina. Nahafantarana ny fisian' ny sterôida, ny terpenôida, ny alkalôida, ny flavônôida, ary ny glikôsidan' asidra matavy, antsoina hoe peskaprôsida A, B, E, I-IX., ny fandinihana fitôsimika savaranonando.

## Jereo koa

* *[[Ipomoea]]*
* Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Ipomoea''
* *[[Ipomoea biloba]]*
* *[[Canavalia obtusifolia]]*
Melanthera biflora

Ny ***Melanthera biflora*** na ***Wollastonia biflora*** dia karazana zavamaniry mamony malaky mitombo, ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]* avy amin' ny faritra Indô-Pasifika. 

## Faritra sy toerana tiany aniriana
Zavamaniry tia tany masira izy io ary be dia be any amin' ny faritra trôpikaly Indô-Pasifika. Amin' ny ankapobeny dia hita any amin' ny faritra amorontsiraka sy any amin' ny nosy maro izy io. Maniry eny amorontsiraka, akaikin' ny torapasika sy amin' ny sisin' ny ala honko, na eny amin' ny tehezan-kavoana misy ahitra sy eny ny sisin' ala ity zavalaniry ity. Toy ny ny *[[Portulaca oleracea]]* sy ny *[[Ipomoea pes-caprae]]* ary ny *[[Digitaria ciliaris]]* koa ny *Melanthera biflora* izay anisan' ny karazana zavamaniry voalohany manjanaka ny toerana simba any amin' ny faritra mafana.

## Famariparitana

Maniry mihoatra ny roa taona ny *Melanthera biflora*. Mety hahatratra 2 m ny haavon' ny tahony sady mirona ho hazobotry, mitady fanohanana avy amin' ny zavamaniry hafa na tany mikintoana mba hamoronana vondrona matevina izy io. Miendrika volom-borona ny raviny izay manana sisiny somary mifanery. Kely sy mavo ny voniny, izay manana savaivony 8-10 mm. Miendrika loha makitroka ny voany.

## Anarana
Be dia be ny anarana mety hahafantarana azy io:

* *Acmella biflora* (L.) Spreng.
* *Adenostemma biflorum* (L.) Less.
* *Buphthalmum australe* Spreng.
* *Eclipta scabriuscula* Wall.
* *Niebuhria biflora* (L.) Britten
* *Seruneum biflorum* (L.) Kuntze
* *Spilanthes peregrina* Blanco
* *Stemmodontia biflora* (L.)
* *Stemmodontia canescens* (Gaudich.)
* *Verbesina aquatilis* Burm.
* *Verbesina argentea* Gaudich.
* *Verbesina biflora* L.
* *Verbesina canescens* Gaudich.
* *Verbesina strigulosa* Gaudich.
* *Wedelia argentea* (Gaudich.) Merr.
* *Wedelia biflora* (L.) DC.
* *Wedelia canescens* (Gaudich.) Merr.
* *Wedelia chamissonis* Less.
* *Wedelia glabrata* (DC.) Boerl.
* *Wedelia rechingeriana* Muschl.
* *Wedelia strigulosa* (Gaudich.) K.Schum.
* *Wedelia tiliifolia* Rechinger & Muschl.
* *Wollastonia biflora* (L.) DC.,,
* *Wollastonia canescens* DC.
* *Wollastonia glabrata* DC.
* *Wollastonia insularis* DC.
* *Wollastonia scabriuscula* DC. ex Decne.
* *Wollastonia strigulosa* (Gaudich.)
* *Wollastonia zanzibarensis* DC.

## Jereo koa

* *[[Melanthera]]*
* *[[Wollastonia]]*
* *[[Melanthera scandens]]*
Portulacaceae

Ny ***Portulacaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka; ao amin' ny filaharana *[[Caryophyllales]]*. Zavamaniry ahitra izy ireo, maniry isan-taona na maharitra an-taonany, amin' ny ankapobeny dia misy volovolo sy be nofo, manana raviny tsotra sy feno, vony mitokana na mivondrona, hita manomboka amin' ny faritra antonony ka hatrany amin' ny faritra mafana, indrindra any Amerika sy amin' ny ilany atsimo amin' i Afrika.

Ao amin' ny fanasokajiana klasika izy io dia misy karazana 500 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 19 ka hatramin' ny 21. Ao amin' ny fanasokajiana APG III, dia vondron-karazana maro no nafindra any amin' ny *[[Montiaceae]]*, *[[Didiereaceae]]*, *[[Anacampserotaceae]]* ary *[[Talinaceae]]*, ka mahatonga ny fianakaviana mônôfiletika ary tsy misy afa-tsy ny vondron-karazana *[[Portulaca]]*.

## Lisitry ny vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (2 Sep 2010) sy ny *[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]* (2 Sep 2010) :

* *[[Portulaca]]*

Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[DELTA Angio]]* (4 Mey 2010):

* *Amphipetalum*
* *Anacampseros*
* *Baitaria*
* *Calandrinia*
* *Calyptridium*
* *Calyptrotheca*
* *Ceraria*
* *Cistanthe*
* *Claytonia*
* *Grahamia*
* *Lenzia*
* *Lewisia*
* *Montia*
* *[[Portulaca]]*
* *Rumicastrum*
* *Schreiteria*
* *Silvaea*
* *Talinella*
* *Talinopsis*
* *Talinum*

Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]]* (4 Mey 2010):

* *Calandrinia* Kunth
* *Calyptridium*
* *Cistanthe* Spach
* *Claytonia* L.
* *Lewisia* Pursh
* *Montia* L.
* *[[Portulaca]]* L.
* *[[Portulacaria]]* Jacq.
* *Spraguea*
* *Talinopsis* Gray
* *Talinum* Adans.

## Jereo koa

* *[[Montiaceae]]*
* *[[Didiereaceae]]*
* *[[Anacampserotaceae]]*
* *[[Talinaceae]]*
Digitaria ciliaris

Ny ***Digitaria ciliaris*** dia karazan-javamaniry ahitra mamony, tokan-dravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*. Bozaka maniry isan-taona any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly izy io. Tena fahita any amin' ny saha voavoly sy amin' ny tany kotra ary amoron-dalana. Matetika izy io dia ahidratsy ao amin' ny fambolena anana sy voamadinika. Amn' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **ahitafoaka**, **mamakihoho** na **marorantsana**.

## Faritra sy toerana aniriany

Zavamaniry matanjaka avy any Azia ny *Digitaria ciliaris*, nefa koa hita manerana ny faritra trôpikaly rehetra amin' ny planeta, ary koa any amin' ny faritra antonony. Ity bozaka ity dia karazana manafika izay heverina ho ahidratsy any amin' ny firenena sasany, anisan' izany i Sina sy i Meksika ary i Etazonia.

Maniry haingana any amin' ny toerana toy ny dongom-pasika amorontsiraka, henihenin-dranomasina, ary lemaka ambolena palma (*[[Arecaceae]]*). Tahaka ny *[[Portulaca oleracea]]* sy ny *[[Ipomoea pes-caprae]]* ary ny  *[[Melanthera biflora]]* ny *Digitaria ciliaris* izay aisan' ny karazana voalohany manjanaka ny tontolo simba na novaina any amin' ny faritra trôpikaly amin' ny planeta.

## Famariparitana

Maniry isan-taona ity bozaka ity, mety hahatratra 1 m ny haavony saingy matetika dia fohy kokoa. Eo amin' ny tonony ny fakany ary ny tahony dia mamokatra zanany (solofo) izay ahafahan' ilay zavamaniry hitombo haingana ary hamorona vondrona makitroka manana savaivo manodidina ny 1 m sy haavo 50 sm. Mahitsy na mahitsy mibikan' atody ny raviny izay manana halava hatramin' ny 15 sm, sady mihatery mankany amin' ny tendrony. Eo an-tampon' ny taho lava, matetika lava kokoa noho ny ravina, ny vondrombony izay misy salohy roa ka hatramin' ny sivy mirefy 5 hatramin' ny 10 sm.

## Fambolena vilona
Natao ho an' ny biby fiompy ny *Digitaria ciliaris* satria ahitra be otrikaina amin' ny fizaràn-taona mafana izy io. Tian' ny *Digitaria ciliaris*, ny fandonahana misy azôta izay mampitombo azy hatramin' ny 3 m, ary mila mifanolo amin' ny  vilon' ny fizaran-taona mangatsiaka.

## Jereo koa

* *[[Digitaria]]*

## Loharano