Makoa (malagasy)

Ny **Makoa** dia foko malagasy monina ao amin' ny morontsiraka avaratra-andrefana sy amn' ny faritra hafa eto Madagasikara. Miantso azy ireo hoe **Masombika** ny mponina ao ampovoan-tanin' i Madagasikara. Taranak' olona banto (Makoa ao Afrika) namidy ho andevo aty Madagasikara ny ankamaroan' izy ireo, izay nentin' ny mpivarotra andevo avy ao Môzambika nankanty Madagasikara tamin' ny taonjato faha-18.  Amin' ny ankapobeny dia lava kokoa noho ny ankamaroan' ny Malagasy ny Makoa, ka noho izany dia izy ireo no nosafidin' ny mpanjana-tany frantsay hatao pôlisy na miaramila. Na dia miezaka ny hihazona ny maha izy azy manokana aza ny Makoa eto Madagasikara dia matetika mifangaro amin' ny Vezo sy ny Sakalava. Eo amin' ny 1&nbsp;% amin' ny mponin' i Madagasikara ny Makoa.

## Ny mampiavaka ny Makoa
Foko eto Madagasikara ny Makoa (izay antsoina hoe *Masombika* ao Antananarivo sy ny manodidina). Ny ankamaroan' izy ireo dia taranak' olona namidy ho andevo avy amin' ny seranan-tsambo vitsivitsy fanondranana andevo ao amin' ny tapany avaratr' i Môzambika, faritra onenan' ny Makoa afrikana maro. Izy ireo no zanaka am-pielezana niforona farany vokatry ny fivarotana andevo. Indraindray dia sokajina ho zana-pokon' ny Vezo (izay foko ao amin' ny vondrom-poko sakalava) na Sakalava izy ireo, nefa manana ny maha izy azy manokana, dia ny vatany lava sy vaventy ka nampiasan' ny mpanjana-tany frantsay ho pôlisy na miaramila. Akehitriny ny teny hoe *Makoa* dia tsy enti-manondro ny taranaky ny Makoa avy any Afrika ihany fa ireo Malagasy manana fihodirana tena mainty sy matanjaka.      

## Tantara

### Faha mpanjaka
Loharanon-karena lehibe ho an' ny mpanjaka teto Madagasikara ny fivarotana andevo  avy any Môzambika nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 tao amin' ny tapany andrefan' i Madagasikara. Tsy andevo daholo anefa izy ireo fa nisy ny mpifindra monina nitady toeram-ponenana eto Madagasikara noho ny fandosirana ny fivarotana andevo izay nandravarava tao amin' ny morontsiraka atsinan' i Afrika. Ny seranan-tsambo lehibe indrindra ho an' ny raharaham-barotra andevo tao Môzambika dia hita tao avaratra, izay faritra nonenan' ny Makoa, ary na dia tsy Makoa avokoa ny andevo naondrana avy amin' ireo seranana ireo dia nanondroana ny andevo rehetra avy ao amin' io faritra io ny anarana hoe Makoa.

Mpanondrana andevo indrindraindrindra i Madagasikara satria ny mpanjaka dia nivarotra ny Malagasy mpiray tanindrazana aminy izay voasambotra mandritra ny ady sady nisy ny fangalarana olona hamidy ho andevo avy amin' ny tanànan' ny fahavalo, hamidy amin' ny mpivarotra eorôpeana sy arabo. Tamin' ny taona 1819 dia nanafoana ny fanondranana andevo malagasy ny mpanjaka Radama I nanapaka ny Fanjakan' Imerina, izay nanjaka tamin' ny roa ampahatelon' i Madagasikara, araka ny fangatahan' ny Britanika. Tsy nihena anefa ny fitadiavana andevo aty Madagasikara, ka nahatonga ny fivarotana koa ny andevo miasa an-trano hamenoana ny isan' ny andevo nosamborina mandritra ny ady nataon' ny tafika merina tany amin' ny faritra amorontsiraka niaraka tamin' ireo izay naondrana avy any Môzambika. Nitombo izaitsizy vokatr' izany ny fivarotana andevo makoa antsokosoko nandritra ny taonjato faha-19.

Ny tanànan' i Maintirano, izay miorina eo anelanelan' i Mahajanga sy i Morondava eo amin' ny morontsiraka andrefana, dia toeram-pifanakalozana lehibe momba ny fanondranana andevo môzambikana antsokosoko. Nitotaly 650&nbsp;000 any ho any ny Makoa naondrana avy any Môzambika nankaty Madagasikara, ka ny 30&nbsp;% amin' izany dia navarotra indray mankany amin' ny nosy hafa ao amin' ny tapany andrefan' ny Ranomasimbe Indiana.

Tamin' ny 20 Jona 1877 dia namoaka lalàna nanafahana ny andevo makoa rehetra ny piraiminisitra Rainilaiarivony tamin' ny fanapahan' ny mpanjakavavy Ranavalona II. Makoa miisa 150&nbsp;000 any ho any no nafahana tamin' ny faritra fehezin' ny Merina, fa tany amin' ny faritra ivelan' izany kosa dia nitohy ny fivarotana andevo tsy ara-dalàna. Tao Morondava dia nodidian' ny fitondrana merina ny hamotsorana ny andevo makoa, izay nivondrona rehefa nahazo fahafahana ka namorona ny vakin-tanànany tao Morondava sady nanorina tanàna maro any ambanivohitra manodidina an' i Morondava. Nankany Morondava koa mba hiara-monina amin' ny namany nahazo fahafahana ny andevo makoa tany amin' ny faritra tsy nofehezin' ny Merina izay afaka nandositra ny tompony.

Tamin' ny tamin' ny taompolo 1880 dia maro ny Makoa nanatona ny Fikambanana Misiônera Nôrveziana (*Norwegian Missionary Society* - NMS) niasa tao Morondava izay nangataka ny fanampian' ny misiônera mba hampody azy ireo any Môzambika. Tao anatin' ny telopolo taona mahery dia maro ny Makoan' i Morondava izay nanao fandaminana tamin' ny fodiana any Môzambika, tamin' ny alalan' ny fanamboarana sambo sy lakan-drafitra, na tamin' ny alalan' ny fanangonam-bola hiondranana an-tsambo. Manambara ny firaketana nôrveziana fa nisy ny Makoa tafaverina somantsara tany Afrika.

Nitohy ny fanondranana andevo makoa avy amin' ny ampahan' ny morontsiraka andrefana tsy nofehezin' ny Merina, mandra-pahatongan' ny fanjanahan' ny Frantsay an' i Madagasikara tamin' ny taona 1896 izay nandrara ny endri-panandevozana rehetra teto amin' ny Nosy.

### Faha fananjanahantany
Nandritra ny vanimpotoan' ny fanjanahantany dia nahitana taratra ny fifikirana mafy sy maharitra teo amin' ny fomba amam-panao makoa navela tany Môzambika ny fiainan' ny mponina tao amin' ny tanàna madinika makoa maro: ny fiteny, ny dihy, ny mozika, ny sakafo, ny angano ary ny singan-kolontsaina maro dia niseho miharihary. Mpanamboara fanaka, firavaka, vilia, vilany, zavamaneno (indrindra ny amponga) izay mitovy amin' izay hita any Môzambika, ny mponina tao amin' ireo tanàna ireo. Misy fanao ara-kolontsaina makoa izay noraisin' ny mponina sakalava mifanila fonenana aminy, ka isan' izany ny tombokavatsa atao amin' ny trehy sy amin' ny vatana. 

Nosafidin' ny mpanjanatany frantsay hatao pôlisy na miaramila ny lehilahy makoa noho izy ireo lava sy vaventy kokoa noho ny ankamaroan' ny Malagasy. 

### Ankehitriny
Ankehitriny dia tonga lehibe ny tanànan' ny Makoa sy ny vakin-tanànany izay mitahiry ny maha izy azy sy ny mampiavaka azy amin' ny vahoaka malagasy hafa manodidina, nefa efa navelany na efa hadinony ny ankabetsahan' ny fomba amam-panaony. Eo amin' ny 1&nbsp;% amin' ny Malagasy ny Makoa ankehitriny. 

Ankehitriny, ny teny hoe *Makoa* dia tsy enti-manondro ny taranaky ny Makoa avy any Afrika ihany fa ny Malagasy tena mainty fihodirana sy matanjaka koa. 

## Kolontsaina

### Fiarahamonina
Tao amin' ny fiarahamonina makoa taloha dia nisy rafitra nahitana sarangam-poko telo nipoitra tamin' ny fakàny tahaka ny rafitra nisy teo amin' ny foko malagasy hafa. Mandrakariva ny tompon' andevo dia nanendry ny lehiben' ny Makoa, izay notondroina amin' ny anaram-boninahitra hoe *ampanjaka* ("mpanjaka"), sady nanavaka ny andevo manana sata ambony sy ambany. 

### Fiteny
Ny fiteny makoa na emakoa, izay ampiasaina any amin' ny tapany avaratr' i Môzambika, no fitenin' ny Makoa taloha. Nadikan' izy ireo ho amin' ny teny emakoa ny hiran' ny fiangonana sy ny ampahany amin' ny Baiboly rehefa niova finoana ho Loterana ny sasany amin' izy ireo. Misy tahirin-kevitra maromaro amin' ny teny emakoa, izay voatahirin' ny fianakaviana sy ny mpiara-monina, nosoratan' ny Makoa eto Madagasikara. Ankehitriny dia miteny fitenim-paritra amin' ny teny malagasy eo amin' ny faritra misy azy ny Makoa ary tsy misy intsony ny Makoa eto Madagasikara manohy miteny emakoa ho fitenin-dreny.

## Jereo koa
**Ny foko eto Madagasikara**
* Antambahoaka -  Antandroy - Antankarana - Antanosy - Antefasy - Antemoro - Antesaka - Bara - Beosy - Betsileo - Betsimisaraka - Bezanozano - Mahafaly - **Makoa** - Masikoro - Merina - Mikea - Sakalava - Sihanaka - Tanala - Tsimihety - Vezo - Zafimaniry - Zafisoro.
**Ny vahoaka hafa eto Madagasikara**
* Sinoa eto Madagasikara
* Vazaha eto Madagasikara
* Karàna
**Makoa any ivelan' i Madagasikara**
* Makoa (vahoakan' i Afrika)
* Fiteny makoa
* Makoua (tanàna)
**Samihafa**

* Jiosy malagasy
* Môzambika

## Boky azo anovozan-kevitra

* Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). *Madagascar* (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. .

## Loharano sy fanamarihana