Volgata

Ny **[[Volgata]]** dia dikan-tenin' ny Baiboly kristiana amin' ny teny latina nataon' i Hierônimo (na Jerôma) teo anelanelan' ny taona 390 sy 405 avy tamin' ny lahatsoratry ny Tanakh (Baiboly jiosy) amin' ny teny hebreo sy avy amin' ny lahatsoratry ny Testamenta Vaovao amin' ny teny fototra grika. Nasolo ny dikan-teny latina maro hafa atao hoe *Vetus Latina* ("Latina antitra", izany hoe "Baiboly latina antitra") izy io satria nadika avy amin' ny Septoaginta (na Septanta), izay dikan-tenin' ny Tanakh amin' ny teny grika, iretsy farany. Tamin' ny fotoanandrony dia nankasitrahan' ny Kristiana kokoa ny Volgata noho izy nadika avy amin' ny teny fototra. Ny Volgata no boky voatontan' i Gutenberg voalohany (taona 1454) izay nahitana andalana miisa 42 isam-pejy.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *Volgata* dia fanagasiana ny teny latina hoe *Vulgata* izay midika hoe "ho an' ny daholobe", "ho an' ny vahoaka" na "miely". Io teny io dia avy amin' ny teny latina hoe *vulgus* izay midika hoe "vahoaka".

## Fandikana ny Testamenta roa
Tamin' ny taonjato faha-4, ny dikan-tenin' ny Baiboly maro voalohany amin' ny teny latina avy amin' ny Baiboly amin' ny teny grika dia nifototra tamin' ny fandikana ara-bakiteny. Ireo no antsoina hoe *Vetus Latina*. Nisy karazany roa izy ireo: dia ny afrikana, izay tranainy indrindra, sy ny eorôpeana. Nanjary nifanalavitra na amin' ny lafiny hatsarany na amin' ny lafiny fahamarinany ireo dikan-teny latina ireo noho ny hamaroan' ny fanaovana sora-tanana; izany no nahatonga ny papa Damaso I (na Damazy) naniraka an' i Jerôma na Hierônimo hanao dikan-teny vaovao azo antoka kokoa. Dimy ambin' ny folo taona mahery no lanin' i Hierônimo hanatontosany ny fandikan-teny nataony.  Nanomboka nanao ny fandikan-teny ny Testamenta Vaovao i Hierônimo tamin' ny taona 382 ary ny Testamenta Taloha tamin' ny taona 385. Vitany tamin' ny taona 405 ny fandikana nataony.

### Fandikana ny Testamenta Taloha
Noho ny fisian' ny fahasarotana teo amin' ny fanakarana ny hevitry ny teny sasany dia nankany Palestina i Hierônimo mba haka hevitra tamin' ny manam-pahaizana jiosy momba ny lahatsoratra hebreo. Faniriany ny hahazoany ny tena marina araka ny lahatsoratra hebreo (*veritates hebraica*) ivelan' ny lova napetraky ny dikan-teny grika sady hahazo lahatsoratra latina manakaiky kokoa ny lahatsoratra masôretika. Nandika ny Testamenta Taloha i Hierônimo tao Betlehema teo anelanelan' ny taona 392 sy 405.

Ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Volgata, izay atao hoe "galikana", satria nampiasaina betsaka tao Galia na Gaola (frantsay: *Gaule*; latina: *Gallia*), dia lazaina fa dikan-teny nataon' i Hierônimo, ka tao Betlehema no nanaovany izany nefa avy amin' ny lahatsoratra grikan' ny Septoaginta (na Septanta) nataon' i Ôrigenesy fa tsy avy tamin' ny teny hebreo; nataon' i Hierônimo efa taty aorian' izany ny fandikan-teny avy amin' ny teny hebreo sady tsy nampiasaina tamin' ny litorjia. Tsy io dikan-teny io no nanjaka na dia taorian' ny fanontana nataon' i Alkoino tao Torôna tamin' ny faran' ny taonjato faha-8.

Tsy nanao ny fandikan-tenin' ny boky deoterôkanônika i Hierônimo (afa-tsy ny Bokin' i Tôbià sy ny Bokin' i Jodita) satria tsy anisan' ny kanônan' ny Baiboly hebreo ireo boky ireo. Tsy izy no nanao ny fandikan-teny latina ny Bokin' ny Fahendrena sy ny Boky voalohany sy faharoan' ny Makabeo ary ny Bokin' i Baroka.

### Fandikana ny Testamenta Vaovao
Nataon' i Hierônimo tao Rôma teo anelanelan' ny taona 383 sy 384 avy amina sora-tanam-piraketana grika ny fandikana ireo Evanjely na Filazantsara ao amin' ny Volgata. Tsy i Hierônimo anefa no nanao ny fandikana amin' ny teny latina ny boky hafa ao amin' ny Testamenta Vaovao. Ny olona niara-belona taminy no heverina fa nanao ny fandikan-teny ireo boky ireo, ka anisan' izany i Rofino Siriana izay olona tena fantatr' i Hierônimo tany Betlehema.

Dikan-teny sahala amin' ny dikan-tenin' ny Baiboly rehetra ny dikan-teny nataon' i Hierônimo. Tsy ny Volgata no dikan-teny nampiasaina taorian' ny nahavitany. Ohatra, amin’ny Lamesa misasakalina dia ny andalana hita ao amin' ny *Codex Bezae Cantabrigensis* (amin' ny fiteny latina sy grika), izay dikan-teny talohan' ny Volgata, no nampiasaina ary mbola ampiasaina ka izao no voasoratra ao: "*Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis*" fa tsy ny an' i Hierônimo izay manao hoe "*Gloria in altissimis Deo, et in terra pax in hominibus bonæ voluntatis*". Nisy fanavaozana nataon' ny Hierônimo tao amin' ny "Rainay" (na "Vavaka nampianarin' ny Tompo") tamin' ny nampidirany ny hoe: "*supersubstantialem panem*" ("mofo tena mahavelona") izay nasolony ny hoe "*quotidianum panem*" ("mofo isan' andro") izay hita tamin' ny dikan-teny tranainy sy amin' izao fotoana izao.

## Ny fandraisana ny dikan-tenin' i Hierônimo tamin' ny androny
Nisy ny tsy nankasitraka ny fampiasana ny lahatsoratra hebreo hanaovana ny fandikan-tenin' ny Baiboly kristiana tamin' ny andron' i Hierônimo, anisan' izany i Rofino avy any Akoilea sy i Aogostino avy any Hipo (na Hipôna) izay nihevitra fa ny tokony harahina dia ny Septoaginta ihany noho izy io efa manjaka tanteraka eo amin' ny fivavahana kristiana hatramin' ny toritenin' i Paoly avy any Tarsosy, sy ny fiangonana nipoitra avy amin' ny tontolo jiosy nandray kolontsaina grika sy jentilisa.

I Leslie Hoppe, mpampianatra momba ny Testamenta Taloha any Chicago, dia milaza ao amin' ny *St Anthony Messenger* fa ny asa nataon' i Hierônimo dia niteraka tsy hafalian' ny maro tamin' ny androny. Ny dikan-teniny dia "nankarary ny sofin' ny mpiara-belona taminy (…) satria ny heviny momba ny fandikan-teny dia hafa noho izay nanan-kery tamin' izany andro izany (…) Ny andrasana tamin' ny mpandika teny dia ny fanaovana ara-bakiteny araka izay tratra (…) tsy nankasitraka ny ezaka nataony ny olon-drehetra. Ny asa nataony dia noheverina ho mamofompofona jodaisma". Ny mpanohitra azy dia niampanga azy ho nanao fandikan-teny sahala amin' ny an' ny mpanao dika vilana sy ny an' ny mpaniratsira an' Andriamanitra ary nilaza fa amin' ny fandikan-teny nataony dia nofoanany ny lova masin' ny Eglizy ka nanaraka ny Jiosy izy.

## Ny dikan-teny latina taorian' ny Volgatan' i Hierônimo
Vao tapitra ny taonjato faha-8 dia nisy kopia maro nihanihataka tamin' ny lahatsoratr' i Hierônimo. I Alkoino, abasin' i Masindahy Martino ao Torôna, araka ny fiangavian' i Karôlômagno, dia nanao asa famerenana ny taloha ka vitan' i Teôdôlfa eveka (na episkôpa) tao Aoreliano izany.

Taty aoriana, tamin' ny taonjato faha-16, noho ny Fanavaozam-piangonana prôtestanta (Refôrmasiôna) nihanahery sy nanome lanja ny fandikan-teny ny Baiboly mivanta amin' ny fiteny andravanandro (alemàna, frantsay, sns) avy amin' ny lahatsoratra fototra hebreo sy grika mba ho azon' ny mpino tsirairay, ny Eglizy katôlika dia nahatsapa fa tokony hohamafisina ny fanambaràna ny fahambonian' ny Volgata: "Ny Sinaody Masina […] dia manapaka sy manambara fa io fanontana tranain' ny Volgata io, izay efa nankatoavina tao amin' ny Eglizy noho ny nampiasana azy ela nandritra ny taonjato maro, dia tokony hoheverina ho marina amin' ny famakian-teny sy ny adihevitra sy ny toriteny ary ny famelabelaran-kevitra imasom-bahoaka". 

### Ny Volgata Siksto-Klementina
Vokatry ny Kônsily natao tao Trento (na Tridento) dia nampitsahatra ny famoahana ny Baiboly volgata nomanin' i Siksto V (na i Felice Peretti) tamin' ny taona 1590 i Klemento VIII sady nanao sonia ny famoahana ny dikan-teny nahitsy tamin' ny taona 1592, izay mifanalavitra amin' ilay Volgata tamin' ny Andro Antenatenany, sady natao mba hifanakaiky amin' ny Baiboly amin' ny teny grika sy hebreo. Izany no atao hoe "Volgata Sikstô-Klementina" izay nanam-pahefana tao amin' ny Eglizy katôlika hatramin' ny Kônsily Vatikàna II.

Tamin' ny taonjato faha-20 dia nanao ny fahambonian' io dikan-teny io ho "araka ny lalàna" ihany ny papa Pio XII: "Raha sitraky ny Kônsily tao Trento ny nanao ny Volgata ho dikan-teny latina tsy maintsy hampiasaina amin' ny maha marina azy", izany dia fantatry ny rehetra fa tsy mahakasika afa-tsy ny Eglizy latina sy ny fampiasany io Soratra io ampahibemaso, nefa tsy mampihena velively (tsy misy fisalasalana na kely ny amin' izany) na ny fahefana na ny lanjan' ny lahatsoratra fototra … Ny fahefana lehibe ananan' ny Volgata na, araka ny fiteny, ny maha tena izy azy, dia tsy namoahan' ny Kônsily didy indrindra noho ny antony ara-pitsikerana, fa kosa noho ny fampiasana azy araka ny lalàna ao amin' ny fiangonana izay nitohy nandritra ny taonjato maro. Manaporofo io fampiasana azy io, raha lazaina ny marina, araka ny maha izy azy sy ny fahazoan' ny Eglizy azy, fa lavitra azy tanteraka ny fahadisoana raha momba ny finoana na ny fomba, ny maha tena izy toy izany dia tsy ho lazaina mialoha hoe ara-tsikera, fa araka ny lalàna”. 

### Ny Volgata Vaovao
Ny fanitsiana farany natao, izay nosoniavin' ny papa Joany Paoly II ka navoaka tamin' ny taona 1979 dia atao hoe "Volgata Vaovao" (latina: *Nova Vulgata*).

## Ny anaran' ny boky ao amin' ny Volgata

### Testamenta Taloha

#### Pentateoka

#### Tantara

#### Fahendrena

#### Mpaminany

### Testamenta Vaovao

#### Evanjely

#### Asa

#### Epistola

#### Apôkalipsy

### Boky apôkrifa

## Jereo koa

* Septoaginta

* Lahatsoratra masoretika
* Baibolin' i Lotera

## Fanamarihana sy tsiahy