open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mpampiankina

Ny **[[mpampiankina]]** dia teny na andian-teny fohy izay ampiasaina hampifandraisana teny na fehezankevitra roa mba hanehoana ny fifampiankinan' izy ireo ara-pifehezan-teny sy ara-keviteny nefa izy ireo tsy mitovy anjara asa. Ny teny na fehezankevitra ampidirin'ny mpampiakina dia matetika mitana anjara asa fameno milaza antony na vokany na tanjona na fepetra sns. Raha teny no ampiraisina amin' ny alalan' ny mpampiankina dia atao hoe mpampiankin-teny ilay mpampiankina, fa raha fehezankevitra kosa dia atao hoe mpampiankina fehezankevitra ilay mpampiankina.

## Jereo koa

* Sokajin-tenybaisemoi
* Mpisolo
* Matoantenyporno hub
* Anarana
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Reniteny

Ny **[[reniteny]]** dia teny azo sarahina amin' ny namany nefa afaka mahaleo tena sady manana hevitra mazava na dia tsy misy teny hafa milaza ny anjara asany sady tsy natao hilaza ny anjara asan' ny teny hafa koa izy. Ny mifanohitra aminy dia ny zanateny izay teny tsy afaka mahaleo tena sady natao hilazana ny anjara asan'ny reniteny na natao hampifandraisana azy ao anaty tarika na fehezankevitra na fehezanteny. Sokajin-teny maromaro no ahitana reniteny, dia ny anarana, ny mpamari-toetra, ny tambinteny, ny matoanteny, sns. Miovaova arakaraka ny fiteny ny lisitry ny sokajin-tenin'ny reniteny.

Ny mampiavaka ireo teny ao amin' ity vondron-tsokajin-teny ity dia izy ireo maro dia maro, manana halava miovaova, azo foronina, azo soloan' ny mpisolo tena ny sasany aminy.

## Ny anarana
Ny anarana dia teny na andian-teny enti-manondro na milaza zavatra, manana aina na tsy manana aina, hita maso na tsy hita maso, azo tsapain-tanana na tsy azo tsapain-tanana, na toerana na fotoana.

## Ny matoanteny
Ny matoanteny dia teny ampiasaina ao amin' ny fehezanteny na fehezankevitra hilazana asa na toetra na fifandraisana na fisehoan-javatra ka mety miovaova endrika maneho fotoana, fiendrika, filaza, fanehoan-javatra sns.

## Ny mpamari-toetra
Ny mpamari-toetra dia teny ampiraisina amin' ny anarana na atao entimilaza mba hanambaràna ny toetran' ny zavatra tondroina amin' ilay anarana (olona, biby, zavatra sns) na ny toetran' ny zavatra tondroina amin' ny lazaina. Zana-tsokajin' ny mpamaritra ny mpamari-toetra.

## Ny tambinteny milaza fomba
Ny tambinteny dia teny natao hanova na hanampy hevitra ny teny na andian-teny hafa toy ny matoanteny, ny mpamari-toetra, ny tambinteny hafa, ny mpampiankin-teny, ny fehezankevitra, ny fehezanteny sns ka ny hevitra ambarany amin' izany dia mety ny fomba, ny toerana, ny fotoana, ny fahatetehana, ny hamafy, ny antoka, sns.

## Jereo koa:

* Sokajin-teny
* Zanateny
Mpampitohy teny

Ny **[[mpampitohy teny]]** dia teny enti-mampitohy teny na andian-teny roa na maromaro mitovy anjara asa (sady matetika mitovy sokajy) ao amin'ny andian-teny lehibe kokoa na fehezanteny na ny fehezankevitra.

## Jereo koa

* Sokajin-teny
* Mpampiankina
* Mpampitohy fehezankevitra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpahay teny

Ny '''mpahay''' '''teny''' dia mpahay siansa mikaroka momba ny fiteny ka ny taranja haiteny (na haitsikerafiteny) no sehatra iasany.

## Jereo koa

* Haiteny

* Fitsipiteny
Andry (fitsipiteny)

Ny **[[Andry (fitsipiteny)|andry]]** dia teny ampiasaina hampitohizana ny lazaina amin'ny entimilaza tsy matoanteny. Maro ireo fiteny mampiasa andry ka isan'izany ny fiteny frantsay sy ny fiteny anglisy. Ireo fiteny ireo dia mampiasa  matoanteny andry ( *être* ao amin'ny fiteny frantsay fa *be* kosa ao amin'ny fiteny anglisy). Tsy ny fiteny rehetra no ahitana teny misahana anjara asa andry ary misy ireo izay tsy mampiasa azy raha tsy amin'ny lafin-javatra sasany ihany. Tsy voatery ho matoanteny ny andry ao amin'ny fiteny iray.

## Jereo koa:

* Matoanteny
* Mpanampy
* Matoanteny mpanampy
* Matoanteny andry
Matoanteny mitampody

Ny **matoanteny mitampody**, araka ny fitsipiteny, dia matoanteny ahitana mpisolo tena fameno miaraka aminy izay mitovy laharana amin' ny mpisolo tena mitana ny anjara asa lazaina na lafika ao amin' ny fehezanteny misy azy. Io mpisolo tena fameno io dia mety hitana anjara asa fameno zoina mivantana na fameno zoina tsy mivantana izay manondro ny olona na zavatra tondroin' ny teny misahana ny anjara asa lazaina ihany. Indraindray dia tsy ny hevitry ny fitampodian' ny asa ihany no mety ho voiziny fa ny hevitra mitoina na mifanao koa. Mihevitra ny mpanao fitsipiteny sasany dia fa fiendrika na fitodika mahaleo tena ny endri-matoanteny mitampody ka lasa fiteny ny hoe fiendrika na fitodika tampody.  Ny fiteny eorôpeana sasany, toy ny fiteny frantsay, no ahitana ny matoanteny mitampody. Ireto avy ny hevitra na fitodika mety hananan' ny matoanteny mitampody: hevitra mitampody, hevitra mitoina na mifanao, hevitra anoina na iharana ary hevitra manano na mpanao.

## Hevitra ara-pitsipitenin' ny matoanteny mitampody

### Hevitra mitampody
Ny fiteny frantsay sy ny fiteny eorôpeana maro (indrindra ny fiteny avy amin' ny fiteny latina) dia mampiasa mpisolo tena mitovy laharana amin' ny lazaina, nefa tokony hahalaza maro izany mpisolo tena izany.

Ohatra:

*Je <u>me regarde</u> dans le miroir* ("Mijery fitaratra aho"; ara-bakiteny: "Mijery tena ao amin'ny fitaratra aho")

*Pedro <u>se lava</u>*  ("Misasa i Pedro").

Ny fiteny malagasy dia mampiasa ny teny hoe *tena* mba hananterana ny fitampodian' izay atao amin' ny mpanao azy nefa matetika tsy ilaina izany. Ny fiteny anglisy kosa mampiasa ireto mpisolo tena ireto: *myself*, *yourself*, *himself*, *herself*, *itself*, *ourselves*, *yourselves*, *themselves* mba handikana ny fitampodian' ny asa atao amin' ny mpanao azy. 

### Hevitra mitoina
Ny fiteny frantsay dia mampiasa mpisolo tena mitovy laharana amin' ny lazaina, nefa tokony hahalaza maro izany mpisolo tena izany.

Ohatra:

*Ils <u>s'envoient</u> des cadeaux.* ("Mifandefa fanomeana izy ireo")

Ny fiteny malagasy dia mampiasa ny fitodika mpifanao na ny fiendrika mitoina (ahitana ny tsofolka -*if*-) mba handikana io endriky ny matoanteny frantsay io. Mampiasa ny teny hoe *each other* na *one another* ny fiteny anglisy mba handikany ny fifampitoinana. 

### Hevitra anoina
Ny fiteny frantsay dia mampiasa mpisolo tena mitovy laharana amin' ny lazaina.

Ohatra:

*Ce journal <u>se vend</u> au librairie.* ("Amidy ao am-pivarotam-boky ity gazety ity", fa tsy hoe: "Mivaro-tena ...")

*La porte <u>s'est refermée</u> brusquement* ("Nikatona tampoka ny varavarana").

### Hevitra mañano
Ny fiteny frantsay dia mampiasa mpisolo tena mitovy laharana amin' ny lazaina.

Ohatra:

*Elle <u>s'en va</u>* ("Lasa izy")*.*

## Jereo koa:

* Fiendrika

* Matoanteny

* Mpisolo tena
Fiteny islandey

Ny **[[fiteny islandey]]** na **fiteny islandika** dia fiteny jermanika tenenina indrindra ao Islandy izay manao azy ho fiteny ôfisialy. Anisan' ny sampana andrefan' ny fiteny jermanika avaratra ny fiteny islandey izany mitovitovy amin' ny fiteny ferinjiana. Sahala amin' ny fiteny skandinaviana hafa dia avy amin' ny fiteny noroà na norsa tranainy izy.
Sampam-piteny jermanika

Ny **fiteny jermanika** dia sampan' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana izay teraky ny fiteny prôtô-jermanika. Ny vahoaka jermanika, izay nonina tao amin' ny tapany avaratra-atsinanan' ny Empira Rômana taloha, no miteny azy hatramin' izay nisiany. Maro ny zavatra iombonan' ireo fiteny jermanika ireo ka anisan' izany ny fiovam-panonona ny renifeo araka ny fikarohan' i Grim sy Verner; ao koa ny voambolana izay ahitana fototeny tsy indô-eorôpeana.

Ny fiteny jermanika be mpiteny indrindra dia ireo ao amin' ny sampana andrefana, dia ny fiteny anglisy sy ny fiteny alemàna sy ny fiteny neerlandey ary ny fiteny skandinaviana toy ny fiteny soedoà sy danoà ary nôrveziana.

## Fanasokajiana anatiny ny fiteny jermanika
Misalpana roa lehibe ny fiteny jermanika, dia ny fiteny jermanika avaratra sy ny fiteny jermanika andrefana ary ny fiteny jermanika atsinanana.

### Ny fiteny jermanika avaratra
Ny fiteny jermanika avaratra na fiteny skandinaviana dia vondrom-piteny mpihavana akaiky, tenenina ao amin' ny firenena skandinaviana. Olona miisa 20 tapitrisa any ho any no miteny skandinaviana amin' ny maha fitenin-dreny azy. Ny fiteny skandinaviana fantatra indrindra dia ny fiteny nôrveziana (ninôrska sy bôkmaly), ny fiteny danoà,  ny fiteny soedoà, ny fiteny islandey, ary ny fiteny ferôiana.

### Ny fiteny jermanika andrefana
Ny fiteny jermanika andrefana dia ahitana ny fiteny anglisy, ny fiteny frisôna, ny fiteny neerlandey, ny fiteny alemàna, ny fiteny afrikansa ny fiteny idisy.

### Ny fiteny jermanika atsinanana
Ny fiteny jermanika atsinanana dia ahitana ny fiteny gôtika sy fiteny jermanika maro hafa izay tsy misy mpiteny intsony (fiteny maty).

## Jereo koa

* Fiteny ao Eorôpna

* **Fiteny indô-eorôpeana**
** Fiteny anatôliana
** Fiteny tôkariana
** Fiteny baltô-slava
** Fiteny keltika
** **Fiteny jermanika**
** Fiteny helenika
** Fiteny indô-iraniana
** Fiteny italika
** Fiteny albaney sy fiteny armeniana

* Vahoaka jermanika
* Jermania
Fiendrika mañano

Ny **[[fiendrika mañano]]** dia fiendrika ahitana matoanteny ao amin' ny fehezanteny manana lazaina mpanao asa na lazaina manana ilay toetra resahina ao amin' ny matoanteny entimilaza (na vara). Ny fiteny rehetra dia ahitana io fiendrika io.

## Fiendrika mañano ao amin' ny fiteny malagasy
Ao amin' ny fitsipiteny malagasy tranainy izay nalaina tahaka amin' ny fitsipiteny an' ny fiteny eorôpeana (fiteny anglisy sy frantsay) dia iray amin' ny fiendrika na fitodika roa na telo fantatra ny fiendrika mañano. Raha amin' ny filazam-potoana ankehitriny ny matoanteny dia matetika manomboka amin' ny tovona *m*-. 

Tsy mampiasa ny andian-teny hoe "fiendrika mañano" na "fitodika mañano" ny mpanoratra ny haiteny araka anjara asa momba ny fiteny malagasy. Ao amin' ny haiteny araka anjara asa, izay nanitsy ny heverin' ny mpanoratra azy ho zavatra tsy mahafa-po tao amin' ireo fitsipiteny malagasy tranainy, ny izay tokony ho ao amin' ny fiendrika mañano dia voatsinjara ao amin' ny fitodika maro, dia ny fitodika mpanao sy ny fitodika sehatra, ary manampy azy ireo ny fitodika mpampanao sy ny fitodika mpifanao. 

Ao amin' ny fitsipiteny ara-piofohana, izay nanitsy ny heverin' ny mpanoratra azy ho zavatra diso tao amin' ny fitsipiteny araka anjara asa, dia mahaleo tena ny fiendrika mañano sady tsy mahakasika afa-tsy ny matoanteny, ka mitsinjara ara-kevitra amin' ny fitodika atao hoe "fototra", dia ny fitodika mihatra, ny fitodika tsy mihatra, ny fitodika mamoatra ary ny fitodika mitoina. Marihina fa tsy mitovy amin' ny hoe *fiendrika* (izay tsy mahakasika afa-tsy ny endri-teny) ny *fitodika* (izay momba ny hevi-teny).

## Fiandrika mañano ao amin' ny fiteny hafa
Ny fiendrika na fitodika mañano dia mifamaly amin' ny fitodika anoina na iharana ao amin' ireo fiteny hafa araka ny ampianarin' ny fitsipiteny an-tsekoly sy araka ny fiheverana mbola tanan' ireo mpahay teny maro.

Ohatra:

Frantsay: *Le chat mange la souris*. ("Mihinana ny voalavo ny saka")

Anglisy: *The cat eats the mouse*. ("Mihinana ny voalavo ny saka")

Latina: *Feles murem edit*. ("Mihinana ny voalavo ny saka")

### Fiendrika manano ao amin' ny fiteny frantsay

### Fiendrika manano ao amin' ny fiteny anglisy

## Jereo koa

* Fiendrika anoina

* Fiendrika añanovana

* Fitodika atao

* Fitodika iharana
* Fitodika mpanao
* Fitodika sehatra
* Fitodika mpandray
* Fitodika fitaovana
* Fitodika mpamari-toe-javatra
* Fitodika tompon-javatra
* Fitodika tsaraina
* Fitodika mpamari-toe-javatry ny tsaraina
* Fitodika mpamari-toe-javatry ny tompon-javatra
Matoanteny andry

Ny **[[matoanteny andry]]** dia matoanteny ampiasaina hampitohizana ny lazaina amin' ny entimilaza. Maro ny fiteny mampiasa matoanteny andry ka isan' izany ny fiteny frantsay sy ny fiteny anglisy rehefa tsy matoanteny ny teny (loha-tarika) ao amin' ny entimilaza. Ny fiteny frantsay dia mampiasa indrindra ny matoanteny *être* fa ny fiteny anglisy kosa dia mampiasa ny matoanteny *be*. Tsy afangaro amin' ny anjara asa mpanampy ny anjara asa andry. Tsy ny fiteny rehetra no manana matoanteny andry ary misy ireo izay tsy mampiasa azy raha tsy amin' ny lafin-javatra sasany ara-pitsipiteny ihany. Ny fiteny rosiana dia tsy mampiasa matoanteny andry amin' ny fehezanteny amin' ny filazam-potoana ankehitriny sy amin' ny endri-pehezanteny manambara.

## Jereo koa

* Anjara asa
* Sokajin-teny
* Matoanteny
* Mpanampy
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Filaza tsotra (fitsipiteny)

Ny **[[Filaza tsotra (fitsipiteny)|filaza tsotra]]** dia endriky ny teny atao vara na entimilaza (indrindra ny matoanteny amin' ny fiteny maro) izay, amin' ny ankapobeny, entin' ny mpiteny na ny mpanoratra hanehoany fa mifanentana amin' ny zava-misy marina ny votoantin' ny zavatra lazainy. Toetra ara-keviteny ankapobeny ihany anefa izany satria raha tsy manana filaza maro ilay fiteny dia tsy maintsy hampiasa ny filaza tsotra ny mpiteny na ny mpanoratra mba hanehoany ny votoatin' izay lazainy izay fantatra fa tsy araka ny zava-misy. Atao hoe "*mode indicatif*" izy io amin' ny teny frantsay. 

Ao amin' ny fiteny maro tsy manana filaza manokana hanambaràna ny fomba sasany iheverana ny zavatra lazaina dia afaka misolo ireo filaza tsy ananana ireo ny filaza tsotra. Na ireo fiteny manana ireo filaza manokana ireo aza dia mampifandimby ny filaza tsotra amin' ireo filaza ireo raha izany no takin' ny fitsipiteny, ka amin' ny alalan' ny fampiasana rafitra manokan' ny fehezanteny na fampiasana teny natokana hanambaràna ny hevitr' ilay filaza tsy ananana no anatanterahana izany. Noho izany dia afaka manana hevitra maro ny filaza tsotra ankoantry ny hevitra andrasana indrindra.

Toy izany no miseho eo amin' ny fiteny malagasy, izay tsy manana filaza hafa ankoatry ny filaza tsotra sy ny filaza mandidy. Na ny fiteny frantsay izay azo lazaina fa manana filaza maro aza dia mampiasa ny filaza tsotra hanambaràna ny zavatra mampisalasala (jereo ohatra ny fampiasana ny filazam-potoana lasa mivelatra (frantsay: *[[Imparfait de l'indicatif|imparfait]]*) na ny lasan' ny lasa (frantsay: *[[Plus-que-parfait de l'indicatif|plus-que-parfait]]*) hanambaràny ny zavatra nofinofy ao amin' ny fehezankevitra misy fepetra.

## Jereo koa

*Filaza
*Filaza mandidy
* Filaza ifampiankinana 
* Filaza mihonohono
* Filaza mirary

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fiteny bretôna

Ny **[[fiteny bretona]]** dia fiteny seltika ampiasain'ny olona miisa 172 000 ao Britaina ao Frantsa tamin'ny taona 2009. Ao amin'ny vondrom-piteny seltika britonika ny fiteny bretôna. Anisan'ny fiteny atahorana tsy hisy mpiteny intsony  ny fiteny bretôna araka ny tatitry ny UNESCO. Fiteny indô-eorôpeana ny fiteny bretôna.
Fiteny slôveniana

Ny **fiteny slôveniana** na **fiteny slôvena** dia fiteny ao amin' ny vondrom-piteny slava sady zana-bondron' ny fiteny slava atsimo, ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Olona miisa 2&nbsp;000&nbsp;000 any ho any no miteny azy, ka ny ankamaroany dia monina ao Slôvenia nefa misy koa ny any Aotrisy sy any Italia. Fiteny ôfisialin' i Slôvenia ny fiteny slôveniana sady anisan' ny fiteny ôfisialin'ny Vondrona Eorôpeana.

Nitahiry ny toetran' ny fiteny slava tranainy ny fiteny slôvena sady niharan' ny fomban' ny fiteny latina sy ny fiteny alemàna sy ny fiteny italiana ary ny fiteny friolàna. Ny 1/3n' ny voambolan' ny fiteny slôvena dia iraisany amin' ny fiteny serbô-krôatiana.

## Jereo koa

* Fiteny serbô-krôaty (fiteny krôaty, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serba)
* Fiteny bolgara
* Fiteny makedôniana
* Fiteny slôveniana
Fiteny soràba

Ny **[[fiteny soràba]]** dia fiteny slava avaratra-andrefana ao amin'ny foanakaviam-piteny indo-eoropeana. Tenenin'ny olona miisa 45 000 ao Losatsa any Alemaina ny fiteny soràba. Fitenim-paritra ao Alemaina ny fiteny soràba nefa tsy fiteny jermanika. Eo anelanelan'ny fiteny tseka sy poloney ny fiteny soràba sady soratana amin'ny abidy latina nasiam-panamboarana amin'ny alalan'ny mari-tsoratra.
Fianakaviam-piteny banto

Ny **fiteny banto** dia fianakaviam-piteny afrikana izay ahitana fiteny miisa 400 any ho any tenenin' ny olona ao amin' ny firenena manodidina ny roapolo ao amin' ny antsasany atsimon' i Afrika - izany hoe ao amin' ny tapany afovoany sy atsimo ary atsinanan' i Afrika. Zana-bodron' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley ny fianakaviam-piteny banto. Miisa any amin' ny 310 tapitrisa any ho any ny olona mampiasa ireo fiteny banto ireo. Anisan' ny fiteny banto ny fiteny soahily sy ny fiteny zolo ary ny fiteny makoa.

Anisan' ny fiteny banto ireto fiteny tanisaina manaraka ireto:

* fiteny soahily
* fiteny zolo
* fiteny makoa
* fiteny kômôriana
* fiteny fanga
* fiteny kiniaroanda
* fiteny loganda
* fiteny kitoba
* fiteny lingala
* fiteny giha
* fiteny sômaly
* fiteny kikôngô
* fiteny tsiloba
* fiteny kirondy
* fiteny sesôtô

## Jereo koa
**Fianakaviam-piteny ao Afrika**

* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Vondrom-piteny koizàna
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
Fiteny makoa

Ny **[[Fiteny makoa|fiteny makoa]]** dia fiteny banto izay tetenin' ny olona ao Môzambika sy ao Tanzania ary ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô (ao amin' ny distrikan' i Makoa ao amin' ny Faritry ny Lembalemba sy ny manodidina azy). Olona mihoatra ny 4&nbsp;000&nbsp;000 no miteny makoa. Telo ny sampana lehiben' io fiteny io, dia ireto:

* ny fiteny sirima (izay tenenin' ny olona 620&nbsp;000 eo ho eo ao Môzambika ao amin' ny faritanin' i Niassa);

* ny fiteny kôty (izay tenenin' ny olona 78&nbsp;000 eo ho eo ao Môzambika indrindra manodidina an' i Angoche ao amin' ny faritanin' i Nampula);

* ny fiteny lômoe (izay tenenin' ny olona 1&nbsp;500&nbsp;000 eo ho eo ao Môzambika ao amin' ny  faritanin' i Zambezia sy ny tapany atsimon' ny faritanin' i Nampula).

Marihina fa ilay tanànana atao hoe Makoa dia tsy ao Môzambika fa ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô, any amin' ny 600&nbsp;km miala an' i Brazzaville.

## Jereo koa

* Makoa (vahoakan' i Afrika)
* Makoa eto Madagasikara
* Lômoe (vahoaka)
* Fiteny ao Môzambika
* Fiteny ao Tanzania
* Fiteny ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô
Fiendrika añanovana

Ny **[[fiendrika añanovana]]** na '''fitodika mpamari-toe-javatra''' dia fiendrika na fitodika hita ao amin' ny fiteny malagasy araka ny fitsipiteny sy ny haiteny malagasy. Fiendrika fahatelo manaraka ny fiendrika mañano sy ny fiendrika anoina izy. Ny fitsipiteny malagasy tranainy sasany dia tsy mahalala ny fisian' io fiendrika io fa mampiditra izay tokony ho isany ao amin' ny fiendrika anoina.

## Ny fiendrika añanovana ao amin' ny fiteny malagasy

### Ny fiendrika añanovana araka ny fitsipiteny tranainy
Ny fitsipiteny tranainy sasany dia tsy miresaka ny amin' ny fiendrika añanovana. Ao amin' ny fitsipiteny tranainy izay miresaka azy dia fiendrika mahaleo tena sady mifameno sy mifamaly amin' ny fiendrika mañano sy ny fiendrika anoina ny fiendrika añanovana ao amin' ny fiteny malagasy.

### Ny fiendrika añanovana araka ny haiteny ankehitriny
Ny hoe fiendrika añanovana sy ny hoe fitodika mpamari-toe-javatra dia tsy manondro zavatra mitovy tanteraka. Mety ho endrika mifandraika amin' ny fitodika toe-javatra na ny fitodika zoina ny fiendrika añanovana, arakaraka ny firehan' ny haiteny anaovana ny fanadihadiana. 

#### Fiendrika añanovana araka ny haiteny ara-piofohana
Ho an' ny mpahay teny ara-piofohana dia mety hanana hevitra mifandray amin' ny fitodika toe-javatra na amin' ny fitodika zoina ny fiendrika añanovana. 

**1. Fitodika zoina** 

* Fitodika zoina fitaovana: *<u>Ikapohan</u>' ny ankizy ny omby ny kibay*
* Fitodika zoina alalana: *<u>Anenjehan</u>' ny olona lambo ny alika*. 
* Fitodika zoina toerana: *<u>Ijanonan</u>' ny fiara ny eo amoron-dalana*. 
* Fitodika zoina tolorana: *<u>Ivarotan</u>-janako ny fiara ilay mpanan-karena*. 

**2. Fitodika toe-javatra**  

* Fitodika toe-javatra fotoana: *Isakafoanana matetika ny antoandro*.
* Fitodika toe-javatra toerana: *Ananangonany ahitra ny any an-tsaha*.
* Fitodika toe-javatra fomba: *An-katezerana no namaliany ny fanontaniako*.
* Fitodika toe-javatra antony: *Ahazoana entana maro ny fihenam-bidy*.

#### Fitodika toe-javatra ao amin' ny haiteny araka anjara asa
Ao amin' ny haiteny araka anjara asa kosa dia tsy misy ny fanavahana ny fiendrika amin' ny fitodika ka amin' ny ankapobeny ny fiendrika añanovana dia ny fitodika mpamari-toe-javatra ihany, noho ny haiteny araka anjara asa manankina ny fanadihadiany amin' ny endriky ny matoenteny sy ny tsirinteny ary ny isan' ny vaniny ao amin' ny fehezanteny kely indrindra.

Ohatra:

* *<u>Anenjehan</u>' ny olona lambo ny alika.*
* *<u>Ijanonan</u>' ny fiara ny eo amoron-dalana.*
* *<u>Ivarotan</u>-janako ny fiara ilay mpanan-karena.* 

## Jereo koa

* Fiendrika
* Fiendrika mañano
* Fiendrika anoina
Fiteny sesôtô

Ny **fiteny sesôtô** na **fiteny sôtô atsimo** dia fiteny ao amin' ny tapany atsimon' i Afrika. Anisan' ireo fiteny banto ny fiteny sesôtô izay ao amin' ny fianakaviam-piteny nijerô-kôngôley. Ny vahoaka basôtô ao Lesôtô no miteny azy indrindra sady mifandray amin' ireo fiteny sôtô hafa toy ny fiteny setsoana sy ny fiteny sôtô avaratra. Tamin' ny taona 1993 dia niisa 1&nbsp;493&nbsp;000 ny olona miteny sesôtô ao Lesôtô ka mahatratra ny 85&nbsp;%n' ny mponina ao amin' io firenena io izany. Tamin' ny taona 2001 dia niisa 3&nbsp;555&nbsp;186 ny olona miteny sesôtô ao Afrika Atsimo. Iray amin' ireo fiteny ôfisialy iraika ambin' ny folon' i Afrika Atsimo sady iray amin' ny fiteny ôfisialy roan' i Lesôtô ny fiteny sesôtô.

## Jereo koa

* Fiteny ao Afrika Atsimo
* Fiteny ao Lesôtô
Fiteny loganda

Ny **[[Fiteny loganda|fiteny loganda]]** dia fiteny banto tenenina ao Oganda ka miisa any amin'ny 4 tapitrisa any ny mpiteny azy. Fiteny faharoa izy ka manaraka ny fiteny anglisy sady mialoha ny fiteny soahily izy.
Fiteny ferôiana

Ny **[[fiteny ferôiana]]** dia fiteny jermanika ao amin' ny zana-bondrona andrefana ao amin' ny fiteny skandinaviana. Ao amin' ireo nosy Feroe no tena itenenana azy nefa ny Ferôiana ao Danemarka koa dia miteny azy ka manakaiky ny 80 000 ny mpiteny azy. Noho ny tsy fitoviam-panononana misy eo amin' ny fiteny islandey sy ny fiteny ferôiana dia tsy mifankahazo fiteny ny mpiteny ireo fiteny roa ireo nefa mitovy ny fanoratana azy.
Fiteny akadiana

Ny **fiteny akadiana** dia fiteny hamitô-semitika ao amin' ny fianakaviam-piteny semitika, efa tsy misy mpiteny intsony, izay nandray ny vokatry ny fifampikasohany tamin' ny fiteny someriana. Fiteny velona izy tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faha-3 ka hatramin' ny taonarivo voalohany tal. J.K. tao Mesôpôtamia. Avy amin' ny anaran' ny tanàna atao hoe Akady (*Akkad*) izay renivohitry ny fanjakana mitovy anarana aminy. 

Tamin' ny taonarivo faha-2 sy voalohany tal. J.K. dia nisy endriky ny fiteny akadiana roa: ny fiteny babilôniana tao amin' ny tapany atsimon' i Mesôpôtamia (tao Babilônia) sy ny fiteny asiriana tao amin' ny tapany avaratra (Asiria). Nandritra ireo taonjato faramparany nisian' ny fiteny akadiana dia nihavitsy ny mpiteny azy noho izy voasongon' ny fiteny arameana ka nahatonga azy tsy nampiasaina raha tsy tamin' ny sehatry ny asa soratr' ireo manampahaizana tao Babilônia taty aoriana. Amin' ny sora-pantsika no nanoratana ny fiteny akadiana.

Maro ireo asa soratra momba ny fedrà, ny lalàna, ny siansa, ny fifandraisana an-tsoratra, ny tantara, ny tononkalo ary ny hafa koa.

Tsy fitenim-pifandraisana tao Mesôpôtamia ihany ny fiteny akadiana fa nampiasaina koa tamin' ny fifandraisana an-tsoratra tamin' ireo faritra manakaiky an' i Siria sy ny any Atsinanana ary tany Elama. Nandritra ny taonarivo faha-2 tal J.K. izy dia fiteny ifandraisan' ny samy hafa firenena tao Atsinanana Akaiky, indrindra amin' ny fifandraisana ara-diplômasia. Nifampikasoka tamin' ny fiteny maro toy ny fiteny someriana sy ny fiteny horita (na horeana), ny fiteny amôrita (na amôreana), ny fiteny arameana sns ny fiteny akadiana sady naka voambolana maro avy tamin' ireo fiteny ireo.

## Fiteny babilôniana
Ny fiteny babilôniana dia notenenina tao Babilônia nanomboka tamin' ny fiantombohan' ny taonarivo faha-2 tal. J.K. Nampiasain' ny mpanoratra sy tamin' ny sehatra iraisam-pirenena tao Atsinanana Akaiky ny fiteny babilôniana.

## Fiteny asiriana
Ny fiteny asiriana dia notenenina sy nosoratana tao Asiria tamin' ny Andro Taloha sady fantatra noho ny fisian' ny soratra be dia be amin' ireo zava-boaorina sy amin' ny tanimanga fanoratana amin' ny tarehin-tsoratra miendri-pantsika. Ny maha samy hafa ny fiteny asiriana sy ny fiteny babilôniana (samy sampan' ny fiteny akadiana) dia misongadina indrindra amin' ny lafiny fanononana.

## Jereo koa:

* Babilôna

* Fiteny semitika
Filaza mihonohono

Ny **[[Filaza mihonohono|filaza mihonohono]]** na **filaza mampiankina** dia endriky ny matoanteny izay enti-milaza fa ny fahamarinan' ny zavatra lazaina dia miankina amin' ny fepetra ka mety ho fepetra mifanohitra amin' ny zavatra mitranga marina izany. Enti-milaza zavatra tsy azo antoka koa io filaza io.

Ao amin' ny fiteny frantsay sy ny fiteny rômana hafa (nipoitra avy amin' ny fiteny latina) dia entina hilazana asa na toetra miseho amin' ny fotoana tsy voafaritra  aorian' ny fotoana lasa io endrika io ka manampy ny filazam-potoana ao amin' ny filaza tsotra ka atao hoe **filazam**-**potoana** **hoavin' ny** **lasa** (frantsay: *futur du passé* na *futur dans le passé*).

## Jereo koa

*Filaza
*Filaza tsotra
* Filaza ifampiankinana
* Filaza mandidy
* Filaza mirary
*Filazam-potoana hoavy
*Filazam-potoana lasa
*Conditionnel présent - conditionnel passé

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Filaza mirary

Ny **[[Filaza mirary|filaza mirary]]** dia endriky ny matoanteny ampiasaina hilazana ny firariana sy ny fanantenana ary ny faniriana. Hita ao amin' ny fiteny grika taloha, ny persana taloha, ny sanskrity, ny albaney, ny japoney, ny finoa ary ny torka ny filaza mirary.

## Jereo koa

*Filaza
*Filaza tsotra
* Filaza ifampiankinana
* Filaza mihonohono
* Filaza mandidy

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fiteny albaney

Ny **fiteny albaney** dia fiteny indô-eorôpeana avy amin' ireo fiteny balkanika taloha. Olona miisa 10 tapitrisa no miteny azy ka ny antsasak' izany dia monina ao Albania. Miseho amin' ny endrika roa ny fiteny abaney: dia ny fiteny albaney gegy ao avaratry ny Shkumbin sy ny fiteny albaney tôska ao atsimo.

## Jereo koa
**Fiteny indô-eorôpeana**
* Fiteny anatôliana
* Fiteny tôkariana
* Fiteny baltô-slava
* Fiteny keltika
* Fiteny jermanika
* Fiteny helenika
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny italika

* Fiteny albaney sy fiteny armeniana
Fiteny persana taloha

Ny **fiteny persana taloha** dia endrika tranainy indrindran' ny fiteny persana. Isan' ireo fiteny iraniana izy ka zana-bondron' ireo fiteny indô-iraniana sy ny ireo fiteny indô-eorôpeana. Hita ao amin' ireo sora-tsokitra tamin' ny andron' ireo mpanjaka akemenida ny fiteny persana taloha. Ny fiteny persana amin' izao fotoana izao dia tsy avy mivantana amin' ny fiteny persana taloha. Io no fitenim-paritra notenenin' ny olona tao Persepoly izay nasandratry ny mpanjaka Dariosy I ho fiteny filamatra.
Tsinjara asa (fitsipiteny)

Ny **[[Tsinjara asa (fitsipiteny)|tsinjara asa]]** dia ny hevitra fonosin' ny fifandraisan' ny teny iray na ny tarika iray amin' ny entimilaza (na vara) na ny lohatarika ka tsy miankina amin' ny anjara asa tanany ao amin' ny tarika na ny fehezankevitra na ny fehezanteny izany. Ao amin' ny fehezanteny ovaina fiendrika na fitodika dia miova ny anjara asan' ny teny sasany na izy rehetra fa ny tsinjara asany kosa tsy miova.

## Jereo koa

* Anjara asa
* Lazaina
* Fameno
* Sokajin-teny
*Fiendrika
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpanolotra (fitsipiteny)

Ny **mpanolotra** dia teny na andian-teny (sokajin-janateny) ampiasaina mba hilazana ny fisian'ny zavatra vaovao iray na hanehoana ny zavatra iray. Amin'ny fiteny frantsay dia mpanolotra ny hoe *voilà*, *voici*, *il y a*, *il existe*, *c'est* ary *ce sont*. Amin'ny fiteny malagasy dia mpanolotra ny hoe *hoe*, *hoy*, inty ary *aleo*. Tsy ny hevitra entiny ihany fa ny firafetany ao anaty fehezanteny koa no amaritana ny mpanolotra ao amin'ny fiteny iray.
Fanehoan-javatra mifintina sy mivelatra

Ny **fanehoan-javatra mivelatra** sy ny **fanehoan-javatra mifintina** dia fanehoan-javatra ara-pitsipiteny. Ny fanehoan-javatra mivelatra dia iheverana ny ampaham-potoana ao anatin' ny fandrosoan' ny asa ambaran' ny matoanteny. Ny fanehoan-javatra mifintina dia iheverana manontolo ilay asa ambaran' ny matoanteny, raisina avy amin' ny fanombohany ka hatramin' ny fiafarany tsy azo zaraina.

## Fanehoan-javatra mifintina
Ny fanehoan-javatra mifintina dia iheverana hatramin' ny fanombohany ka hatramin' ny fiafarany ny asa na toetra lazain' ny matoanteny. Matetika mifangaro amin' ny fanehoan-javatra efa ny fanehoan-javatra mifintina ao amin' ny fiteny tsy manana marika hanavahana izany.

Amin' ny fiteny frantsay dia ny mari-potoana lasa tsotra (frantsay: *passé simple*) ao amin' ny filaza tsotra no maneho izany.

Ohatra:

* *Le Général de Gaulle vécut 80 ans.* ("Niaina 80 taona ny Jeneraly de Gaulle".)

* *En 1991, l'équipe de France de tennis gagna la coupe Davis*. ("Tamin' ny 1991 dia nahazo ny amboara Davis ny ekipa mpilalao tenisy frantsay.")

## Fanehoan-javatra mivelatra
Ny fanehoan-javatra mivelatra dia iheverana ny ampaham-potoana isehoan' ny asa na toetra lazain' ny matoanteny. Matetika mifangaro amin' ny fanehoan-javatra tsy efa ny fanehoan-javatra mivelatra ao amin' ny fiteny tsy manana marika hanavahana izany.

Amin' ny fiteny frantsay dia ny mari-potoana lasa tsy efa (frantsay: *imparfait*) ao amin' ny filaza tsotra no maneho izany. Ao amin' io fiteny io ihany dia misahana izany koa amin' ny ankapobeny ny mari-potoana ankehitriny (frantsay: *présent*) ao amin' ny filaza tsotra.

Ohatra:

* *Il chantait une chanson*. ("Niventy hira izy").
* *Depuis ce midi il chantait.* ("Nihira izy nanomboka tamin' ny antoandro"). 
* Tsy azo atao ny milaza hoe *Il chantait jusqu'à midi* ("Nihira izy mandra-pahatongan' ny antoandro") satria heverina eto ny fiafaran' ilay fihirana.

## Jereo koa

* Fanehoan-javatra
* Fanehoan-javatra efa sy tsy efa
* Fanehoan-javatra mitohy sy tsy mitohy
* Fanehoan-javatra mifetra sy tsy mifetra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpisolo fotoana

Ny **mpisolo** **fotoana** na **mpisolo** **milaza** **fotoana** dia sokajin-teny ampiasaina hanoloana ireo anarana na tarika anarana matetika mitana anjara asa fameno milaza fotoana toy ny hoe *anio*, *omaly*, *ampitso* sns.

## Jereo koa

* Mpisolo
* Mpisolo toerana
* Tambinteny
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Antokon-kintana

Ny **antokon**-**kintana** dia vondron-kintana hita ho toa mifanakaiky sady ampifandraisin'ny eritreritra araka ny  kolontsaina sy ny sivilizasiôna amin' ny alalan' ny tsipika tsy hita maso ka manome endrika voafaritra. Hatramin' izay nisian' ny tantara dia nampiasain' ny olombelona amin' ny fandrefesana eny amin' ny lanitra sy ety an-tany ny antokon-kintana sady niforonan' ny fedrà maro.

Amin' izao fotoana izao dia nozarain' ny Fiombonana Iraisam-pirenena momba ny Haikintana (frantsay: *Union astronomique internationale* - UAI) ho antokon-kintana 88 ny kintana eny amin' ny lanitra. Ireo rehetra ireo dia nozaraina amin' ny ila-bolan-danitra atsimo sy ny ila-bolan-danitra avaratra ka misy noho izany ny antokon-kintana avaratra sy ny antokon-kintana atsimo.

## Antokon-kintan' ny zôdiaka

### Ny anaran' ny antokon-kintan' ny zôdiaka
Ny antokon-kintan' ny zôdiaka dia ampahany amin' ny antokon-kintana rehetra izay hoatry ny andalovan' ny Masoandro sy ny planeta miaraka aminy. Ireto ny anaran' ny antokon-kintana telo ambin' ny folon' ny zôdiaka amin' ny fiteny latina: *Aries* ("ondrilahy"), *Taurus* ("ombilahy"), *Gemini* ("kambana"), *Cancer* ("foza"), *Leo* ("liona"), *Virgo* ("virjiny"), *Libra* ("mizana"), *Scorpio* ("maingoka"), *Ophiuchus* ("bibilava"), *Sagittarius* ("mpitifitra tsipìka"), *Capricornus* ("tandrok' osy"), *Aquarius* ("mpitondra rano") ary ny *Pisces* ("trondro"). Ny roa ambin' ny folo amin' ireo ihany no tena ampiasaina amin' ny fanandroana, tsy anisany ny *Ophiuchus* ("bibilava")*,* ka izao ny anarany amin' ny fiteny malagasy sy arabo:

### Fotoana andalovan' ny masoandro
Tsy mifanaraka amin' ny fotoana mifanandrify amin' ny evan' ny zôdiaka mikisaka (ilay ampiasain' ny mpanandro tandrefana) ny fotoana andalovan' ny masoandro ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana mitovy anarana amin' ireo eva ireo. Amin' ny ankapobeny dia mandroso iray volana mialoha ny fotoan' ny evan' ny zôdiaka mikisaka raha mitaha amin' ny antokon-kintan' ny zôdiaka.

* Ondrilahy: 19 Avrily - 14 Mey
* Omblahy: 14 Mey - 21 Jona
* Kabana: 21Jona - 21 Jolay
* Foza: 20 Jolay - 10 Aogositra
* Liona: 11 Aogositra - 16 Septambra
* Virijina: 16 Septambra - 30 Oktobra
* Mizana: 30 Oktobra - 23 Novambra
* Maingoka: 23 Novambra - 29 Novambra
* Bibilava:  29 Novambra - 18 Desambra
* Mpitfitra Tsipìka: 18 Desambra - 19 Janoary
* Tandrok' Osy: 19 Janoary - 16 Febroary
* Mpitondra Rano: 16 Febroary - 12 Marsa
* Trondro: 12 Marsa - 19 Avrily.

## Jereo koa

* Tetiandro
* Fanandroana
Filaza isa (fitsipiteny)

Ny **[[Filaza isa (fitsipiteny)|filaza isa]]** dia marika amin' ny teny izay milaza na tokana na maro sns ny zavatra tondroina amin' io teny io na amin' ny teny mifandray aminy. Arakaraka ny fiteny no mety hahitana filaza isa amin' ny sokajin-teny iray ka ny fahita matetika ao amin' ireo fiteny eorôpeana dia ny anarana, ny mpamaritra, ny mpisolo tena ary ny matoanteny tanisaina amin' ny filaza sasany. Ao amin' ny teny misy filaza isa dia miova endrika ilay marika, ka ao ny endrika milaza tokana sy ny endrika milaza maro. Amin' ny fiteny sasany dia misy koa ny endrika milaza telo na milaza efatra aza.

Ao amin' ny fiteny malagasy dia sokajin-teny vitsy no ahitana filaza isa ka anisan' izany ny mpisolo tena (ohatra: *izaho* vs *isika/izahay*) sy ny mpisolo tompon-javatra (ohatra: *anao* vs *anareo*) ary ny mpisolo manondro (ohatra: *io* vs *ireo*).

Ao amin' ny fiteny frantsay dia anisan' ireo sokajin-teny ahitana filaza isa ny anarana (ohatra: *cheval* vs *chevaux*), ny mpamari-toetra (ohatra: *matinal* vs *matinaux*), ny mpisolo tena (ohatra: *je* vs *nous*) ary ny matoanteny (ohatra: *il va* vs *ils vont*).

Ao amin' ny fiteny anglisy dia anisan' ireo sokajin-teny ahitana filaza isa ny anarana (ohatra: *horse* *horses*), ny mpisolo tena (ohatra: *I* vs *we*); tsy maneho filaza isa ny mpamari-toetra ao amin' ny teny anglisy, ny matoanteny koa dia tsy ahitana izany.

## Jereo koa

* Kilahivavy

*Kilasin' anarana

* Endrika araka anjara asa
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Kilahivavy

Ny **[[kilahivavy]]** dia marika amin' ny teny izay matetika, fa tsy voatery, milaza ny mahalahy na mahavavy ny zavatra tondroina amin' io teny io ka lazaina fa amin' ny endrika kandahy na kambavy ilay teny. Tsy voatery ho lahy tokoa na vavy tokoa ny zavatra tondroina amin' ny teny amin' ny endrika kandahy na kambavy. Tsy ny hoe kandahy na kambavy ihany no kilahivavy satria misy ny fiteny ahitana koa ny endrika tsy kandahy tsy kambavy.

Tsy fahita amin' ny fiteny malagasy ny kilahivavy na dia misy teny sasany izay natokana hifampiantsoan' ny samy lehilahy (toy ny hoe *ialahy*) na ny samy vehivavy (toy ny hoe *indriako*). Amin' ny fiteny frantsay dia anisan' ny sokajin-teny ahitana mariky ny kilahivavy ny anarana (ohatra: *maître* vs *maîtresse*), ny mpamari-toetra (ohatra: *beau* vs *belle*), ny mpisolo tena (ohatra: *ils* vs *elles*), ny mpisolo tompon-javatra (ohatra: *mien* vs *mienne*), ny mpanoritra (ohatra: *le* vs *la*). Amin' ny fiteny sasany toy ny fiteny latina dia misy ny endrika tsy kandahy tsy kambavy (ohatra: *optimum* izay mifanohitra amin' ny *optimus* sy *optima* izay kandahy sy kambavy).

## Jereo koa

* Filaza isa

*Kilasin' anarana

* Endrika araka anjara asa
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Anaran' ny azo isaina

Ny **anaran' ny azo isaina** dia zana-tsokajin' ny anarana izay azo faritana amin' ny alalan' ny mpamaritra isa sy/na ny mpamaritra rehetra afaka mandray ny mariky ny filaza isa (milaza tokana na milaza maro sns). Mifanohitra amin' ny atao hoe anaran' ny tsy azo isaina izany.
Fananana aina (fitsipiteny)

Ny **fananana aina**, amin' ny fitsipiteny na amin' ny haiteny, dia toetra na marika amin' ny teny izay matetika milaza ny maha manana aina na tsia ny zavatra tondroina aminy ka misy noho izany ny anaran' ny manana aina sy ny anaran' ny tsy manana aina ary ny mariky ny manana aina sy ny mariky ny tsy manana aina. 

Anaran' ny manana aina ohatra ny anarana ilazana olona (ohatra: *olona*, *vehivavy*, *mpampianatra*) fa anaran' ny tsy manana aina kosa ny anarana ilazana ireo zavatra tsy manana aina tokoa (ohatra: *satroka*, *rivotra*, *vato*).

Arakaraka ny fiteny no anasokajiana ny anarana iray ho an' ny manana aina na an' ny tsy manana aina fa tsy araka ny fahalalana siantifika na ny fahalam-bahoaka azy. Amin' ny fiteny ahitana fampiasana ny mariky ny fananana aina dia mety mandray izany marika izany ny mpamari-toetra sy ny sokajin-teny hafa toy ny mpisolo tena, ny mpamaritra tompon-javatra, ny mpisolo tompon-javatra, sns.
Mahmoud Taleghani

**[[Mahmoud Taleghani|Seyyed Mahmoud Taleghani]]** (Persian: محمود طالقانی‎; 5 March 1911 – 9 September 1979) dia teolojiana mpanavao ny finoana silamo sy mpiaro ny demokrasia sady isan'ireo manana toerana ambony ao amin'ny fitondram-pivavahana ao amin'ny sampana siitan'ny finoana silamo ao Iràna.
Kilasin' anarana (fitsipiteny)

Ny **kilasin' anarana** dia sokajin' anarana manokana fehezin' ny fitsipiteny ao amin' ny fiteny iray sady manana ny marika ahafantarana azy manokana. Akoatra ny fanasokajiana ara-pitsipiteny ny anarana ho kandahy na kambavy, ho anaran' ny manana aina na tsy manana aina, dia misy koa fanasokajina ara-pitsipiteny izay mampiavaka fiteny maromaro. Ny anarana ao amin' ny fiteny misy kilasin' anarana dia mety ho sokajina araka ny sasany amin' ireto toetra tanisaina manaraka ireto:

* manana aina *vs* tsy manana aina (ohatra: *he-she* vs *it*, amin' ny teny anglisy), ahitana ny toy izany ny fiteny ôjiboe;
* misaina *vs* tsy misaina, ahitana ny toy izany ny fiteny tamily;
* lahy *vs* tsy lahy (ohatra: *il* vs *elle*, amin' ny teny frantsay):
* olona *vs* tsy olona (ohatra: *who* vs *which*, amin' ny teny anglisy)
* mafy *vs* malemy
* azo isaina vs tsy azo isaina (ohatra: *many* vs *much* amin' ny teny anglisy)
* sns

Ahitana fampiasana kilasin' anarana, ohatra, ny vondrom-piteny algônkiana, ny vondrom-piteny atapaskana, ny vondrom-pitenin' ny tompon-tany aostraliana, ny vondrom-piteny kaokaziana, ny vondrom-piteny nizerô-kôngôley.

## Jereo koa

* Filaza isa

* Endrika araka anjara asa

* Kilahivavy
Filazam-potoana hoavy

Ny **[[Filazam-potoana hoavy|filazam-potoana hoavy]]** dia endriky ny teny atao entimilaza, indrindra ny matoanteny, izay manondro amin' ny alalan' ny mari-potoana, fa ny fotoana isehoan' ny asa na ny toetra lazaina amin' io entimilaza na matoanteny io dia hiseho aorian' ny fotoana itenenana.

Amin' ny ankapobeny ny filazam-potoana hoavy dia manondro ny fotoana aorian' ny fotoana itenenana sady misaraka mazava tsara aminy. Ny hoavy dia mety hoavy ampitahaina amin' ny fotoana lasa atao fiaingana ka misy ny fiteny manana fomba hanehoany izany hoavy avy amin' ny lasa izany, ka anisan' izany ny fiteny frantsay izay manana ny tao hoe "hoavin' ny lasa" (frantsay: *[[Conditionnel présent|futur du passé]]*) izay mitovy endrika amin' ny filaza mihonohono (frantsay: *[[Conditionnel présent|mode conditionnel]]*).

Ao amin' ny fiteny manambatra ny mari-potoana amin' ny mari-panehoan-javatra dia ahitana ireto filazam-potoana hoavy ireto:

* Filazam-potoana hoavy efa
* Filazam-potoana hoavy tsotra
*Filazam-potoana hoavin' ny lasa

## Jereo koa

*Filazam-potoana
*Filazam-potoana ankehitriny
* Filazam-potoana lasa
* Filazam-potoana tsy hoavy
* Filazam-potoana tsy lasa
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fanehoan-javatra mitohy sy tsy mitohy

Ny **fanehoan-javatra mitohy** dia fanehoan-javatra manondro ny fivoaran' ny asa na ny toetra fa tsy ny fahavitany ka isan' ny fanehoan-javatra tsy efa izy. Ny **fanehoan-javatra tsy mitohy** kosa dia tsy manondro izany ka afaka maneho ny fahavitany sady isan' ny fanehoan-javatra efa.

## Fanehoa-javatra mitohy

### Ao amin' ny fiteny anglisy
Amin' ny fiteny anglisy, ny fehezanteny hoe *He is washing* ("Manasa izy") amin' ny filazam-potona *present progressive* dia ahitana matoanteny amin' ny fanehoan-javatra mitohy izay atao hoe koa fanehoan-javatra mivoatra.

### Ao amin' ny fiteny frantsay
Toraka izany koa ny matoanteny ao amin' ny fehezanteny frantsay hoe *Nous étions en train de manger* ("Misakafo isika/izahay (izao)"). Ny matoanteny amin' ny filazam-potoana lasa tsy efa (frantsay: *imparfait de l'indicatif*) ao amin' ny fehezanteny frantsay hoe *Nous mangions* ("Nisakafo isika/izahay (tamin'izay)") na *Nous étions en train de manger* ("Teo am-pisakafoanana isika/izahay") dia amin' ny fanehoan-javatra mitohy na mivoatra koa.

## Fanehoan-javatra tsy mitohy

### Ao amin' ny fiteny anglisy
Amin' ny fiteny anglisy, ny fehezanteny hoe *He washes* ("Manasa izy") dia ahitana matoanteny amin' ny fanehoan-javatra tsy mitohy izay atao hoe koa fanehoan-javatra tsy mivoatra.

Ny matoan-teny amin' ny filazam-potoana lasa tsotra ao amin' ny fiteny anglisy (*simple past* na *preterit*) hoe *We washed* ("Nanasa isika/izahay") dia manondro ny fanehoan-javatra tsy mitohy na tsy mivoatra.

### Ao amin' ny fiteny frantsay
Ny matoan-teny amin' ny filazam-potoana lasa tsotra ao amin' ny teny frantsay (*passé simple*) hoe *Nous mangeâmes* ("Nisakafo isika/izahay") dia manondro koa ny fanehoan-javatra tsy mitohy na tsy mivoatra.

## Jereo koa

* Fanehoan-javatra
* Fanehoan-javatra efa sy tsy efa
* Fanehoan-javatra mifintina sy mivelatra
* Fanehoan-javatra mifetra sy tsy mifetra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Filazam-potoana ankehitriny

Ny **[[Filazam-potoana ankehitriny|filazam-potoana ankehitriny]]** dia endriky ny teny atao entimilaza (ny matoanteny indrindra) izay manambara amin' ny alalan' ny mari-potoana fa amin' ny fotoana itenenana na amin' ny vanim-potoana diavin' ny mpiteny no itrangan' ny asa na toetra lazain' io entimilaza na matoanteny io.

Amin' ny ankapobeny ny filazam-potoana ankehitriny dia manondro ny fotoana mifanandify na mahafaoka na manakaiky ny fotoana itenenana. Mety hanondro asa na toetra mahazatra izay tsy voatery miseho amin' ny fotoana itenenana koa izy.

Afaka manondro fotoana hoavy koa ny filazam-potoana ankehitriny ao amin' ny fiteny tsy manana filazam-potoana hoavy (ankehitriny *vs* lasa) ka tokony ho "filazam-potoana tsy lasa" no hiantsoana azy. Aafaka manondro fotoana lasa koa ny filazam-potoana ankehitriny ao amin' ny fiteny tsy manana filazam-potoana lasa (ankehitriny *vs* hoavy) ka tokony hantsoina hoe "filazam-potoana tsy hoavy".

Afaka manondro fotoana lasa na ho avy ny filazam-potoana ankehitriny ao amin' ny fehezankevitra ampidirim-pehezankevitra amin' ny filazam-potoana lasa na hoavy raha tsy manana filazam-potoana maneho manokana izany ilay fiteny. Ny fiteny frantsay*,* ohatra*,* dia manova filazam-potoana ka ny *[[Présent de l'indicatif|indicatif présent]]* avany ho *[[Imparfait de l'indicatif|indicatif imparfait]]*.

Ny filazam-potoana ankehitriny ao amin' ny filaza sasany dia mety ho anarany fotsiny. Izany no miseho ao amin' ny atao hoe ankehitriny mihonohono (frantsay: *[[conditionnel présent]]*) ao amin' ny fiteny frantsay izay afaka manondro ny fotoana lasa na ny hoavy koa.

Ao amin' ny fiteny manambatra ny mari-potoana amin' ny mari-panehoan-javatra dia ahitana ireto filazam-potoana ankehitriny ireto:

* Filazam-potoana ankehitriny efa
* Filazam-potoana ankehitriny mitohy
* Filazam-potoana ankehitriny tsotra

## Jereo koa

*Filazam-potoana
*Filazam-potoana hoavy
* Filazam-potoana lasa
* Filazam-potoana tsy hoavy
* Filazam-potoana tsy lasa
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Filazam-potoana tsy hoavy

Ny **[[Filazam-potoana tsy hoavy|filazam-potoana tsy hoavy]]** dia endriky ny teny atao entimilaza (ny matoanteny indrindra) izay manambara amin' ny alalan' ny mari-potoana fa tsy aorian' ny fotoana itenenana no itrangan' ny asa na toetra lazain' io entimilaza na matoanteny io fa amin' ny fotoana ankehitriny na amin' ny fotoana lasa.

Ny fiteny sasany, anisan' izany ny fiteny rokay (fiteny aostrôneziana tenenina any Taiwan), dia tsy manana afa-tsy filazam-potoana hoavy sy tsy hoavy. Amin' ny alalan' ny fampiasana teny hafa no amantarana raha ny fotoana lasa na ny fotoana ankehitriny no resahina ao amin' ny fehezanteny. Marihina fa ahitana fifanoherana toy izany ny fiteny malagasy (amin' ny endriny ôfisialy) araka ny asehon' ny hoe *olona* vs *ho olona*; *vita* vs *ho vita*; sns na dia manana filazam-potoana lasa aza.

## Jereo koa

* Filazam-potoana
* Filazam-potoana ankehitriny
* Filazam-potoana hoavy
* Filazam-potoana lasa
* Filazam-potoana tsy lasa
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Filazam-potoana lasa

Ny **[[Filazam-potoana lasa|filazam-potoana lasa]]** dia endriky ny teny atao entimilaza (ny matoanteny indrindra) izay manambara amin' ny alalan' ny mari-potoana fa alohan' ny fotoana itenenana no itrangan' ny asa na toetra lazain' io entimilaza na matoanteny io.

Amin' ny ankapobeny ny filazam-potoana lasa dia manondro ny fotoana alohan' ny fotoana itenenana sady misaraka mazava aminy. Ny filazam-potoana lasa ao amin' ny filaza sasany dia mety ho anarany fotsiny koa. Izany no miseho ao amin' ny filazam-potoana lasa tsy efa ao amin' ny filaza ifampiankinana (frantsay: *[[subjonctif imparfait]]*) ao amin' ny fiteny frantsay izay afaka manondro ny fotoana ankehitriny na ny hoavy koa.

Ao amin' ny fiteny manambatra ny mari-potoana amin' ny mari-panehoan-javatra dia ahitana ireto filazam-potoana lasa ireto:

* Filazam-potoana lasa efa
*Filazam-potoana lasa tsy efa
* Filazam-potoana lasa mitohy
* Filazam-potoana lasa tsotra
*Filazam-potoana hoavin' ny lasa

## Jereo koa

* Filazam-potoana
* Filazam-potoana ankehitriny
* Filazam-potoana hoavy
* Filazam-potoana tsy hoavy
* Filazam-potoana tsy lasa

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Filazam-potoana tsy lasa

Ny **[[Filazam-potoana tsy lasa|filazam-potoana tsy lasa]]** dia endriky ny teny atao entimilaza (ny matoanteny indrindra) izay manambara amin' ny alalan' ny mari-potoana fa tsy amin' ny fotoana lasa no itrangan' ny asa na toetra lazain' io entimilaza na matoanteny io fa amin' ny fotoana ankehitriny na hoavy.

Ahitana fifanoheran' ny mari-potoan' ny lasa sy ny mari-potoan' ny tsy lasa ny fiteny malagasy (amin' ny endriny ôfisialy) araka ny asehon' ny hoe *eto* vs *teto*; *any* vs *tany*; sns na dia manana mari-potoana fahatelo (hoavy) aza. io fiteny io. Anisan' ny karazam-piteny toy izany ny fiteny anglisy izay tsy ahitana afa-tsy ny mari-potoana lasa (matetika: -*ed*) sy mari-potoana tsy lasa (tsy misy marika manokana misongadina). Ireo lazaina hoe filazam-potoana hoavy (anglisy: *future tense*) dia fitambaran' ny endri-matoanteny tsy mitanisa (*infinitive*) amin' ny matoanteny mpanampy filaza atao amin' ny filazam-potoana "ankehitriny" (*will* na *shall*). Izany dia ahazoana ny fitanisana endri-matoanteny toy izao: *I go,* *I went,* *I will/shall go,* *I would/should go*. Fanampin' izany dia tsy voatery hampiasa ny mpanampy *will* na *shall* na hafa ny fiteny anglisy mba hiresahana momba ny hoavy, ka ny amantarana ny fotoana resahina dia amin' ny alalan' ny tambinteny na fameno milaza fotoana.

Ohatra:

* *I hope he <u>gets</u>* *better tomorrow* ("Manantena ny hihatsarany rahampitso aho") (tsy lasa).

* *I hope he <u>got</u> better yesterday* ("Manantena ny nihatsarany omaly aho") (lasa).

## Jereo koa

* Filazam-potoana
* Filazam-potoana ankehitriny
* Filazam-potoana hoavy
* Filazam-potoana lasa
* Filazam-potoana tsy hoavy
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Filaza tsy mitanisa

Ny **[[Filaza tsy mitanisa|filaza tsy mitanisa]]** dia endriky ny matoanteny tsy miova na tsy dia misy fiovana firy ka matetika afaka mitana ny anjara asa sahanin' ny sokajin-teny anarana.

## Jereo koa

* Filaza
* Filaza tsotra
* Filaza mandidy
* Filaza ifampiankinana
* Filaza mihonohono
* Ova-matoanteny

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny