open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sakramentan' ny fanambadiana

Ny **sakramentan' ny fanambadiana** dia iray amin' ireo sakramenta fito ao amin' ny fiangonana katôlika sy ao amin' ny fiangonana ôrtôdôksa. Amin' ny Katôlika, “ny fifanekena ara-panambadiana, izay anorenan’ ny lehilahy iray sy vehivavy iray eo amin’ izy samy izy tokantrano iray ho amin’ ny fiainana manontolo, nalahatra araka ny toetrany voa-Janahary amin’ ny soa ho an’ ny mpivady ary koa ho an’ ny taranaka sy ho an’ ny fanabeazana ny zanaka, dia nasandratr’ i Kristy Tompo eo amin’ ny samy vita batemy, ho amin’ ny hasin’ ny sakramenta”

## Jereo koa
Ny sakramenta ao amin' ny fiangonana katôlika:

* Sakramentan' ny batemy

* Sakramentan' ny Eokaristia
* Sakramentan' ny kônfirmasiôna
* Sakramentan' ny fivalozana sy ny fampihavanana
* Sakramentan' ny fanosorana ny marary
* Sakramentan' ny fanambadiana
* Ôrdinasiôna
Sakramentan' ny filaharana

Ny **sakramentan' ny filaharana** na **ôrdinasiôna** dia fihetsika sy teny araka ny litorjia izay ampidirana ao amin' ny filaharan'  ny mpanao ny asam-pisoronanana kristiana, izay ankalazain' ny eveka. 

Ahitana ôrdinasiôna koa ny ao amin' ny fiangonana anglikana sy ny fiangonana loterana nefa tsy mihevitra azy io ho sakramenta. Ao amin' ny fiangonana katôlika sy ôrtôdôksa dia ny eveka sy ny pretra ary ny diakra no afaka mandray ny sakramentan' ny filaharana.

Amin' ny Katôlika, "Ny Filaharana dia sakramenta izay mahatonga ny fanirahana nankinin’ i Kristy tamin’ ireo apôstôliny hitohy ka ho ampiasaina ao amin’ ny Fiangonana mandra-pahatongan’ ny farandro: ny Filaharana izany no sakramentan’ ny andraiki-panompoana maha-apôstôly. Misy ambaratonga telo izy: ny maha-eveka, ny maha-pretra ary ny maha-diakra."

## Jereo koa

* Ôrdinasiôna
* Fifandimbiasana apôstôlika

Ny sakramenta ao amin' ny fiangonana katôlika:

* Sakramentan' ny batemy

* Sakramentan' ny Eokaristia
* Sakramentan' ny konfirmasiona
* Sakramentan'ny fivalozana sy ny fampihavanana
* Sakramentan' ny fanosorana ny marary
* Sakramentan' ny fanambadiana
* Sakramentan' ny filaharana

## Loharano sy fanamarihana
Batisan-jaza

Ny **batisan-jaza** na **batemin-jaza** dia fampianarana kristiana izay ilazana fa tsy maintsy atao batisa na batemy ny zaza, eny fa na dia ny zaza vao teraka aza. Mifanohitra amin'  ny batisan'ny mino izay mampianatra ny batisa ho tsy tokony hatao afa-tsy amin' ny olona nahavita fanambaràna ny finoany izany. Ny ankamaroan' ny antokom-pivavahana kristiana dia manao batisa ny zaza.  Ny fiangonana katôlika, ny fiangonana loterana, ny fiangonana nohavaozina, ny fiangonana ôrtôdôksa sy ny maro hafa dia manatanteraka fanaovam-batisan-jaza. Izany fanao izanay dia tsipahin' ireo fiangonana prôtestanta sasany, indrindra ny Anabatista, ny Menônita, ny Batista, ny Vavolombelon' i Jehovah ary ny ankamaroan' ireo fiangonana evanjelika.

Teo amin' ny tantara dia nanohana izany fanaovana batisa ny zaza izany i Zwingli ka tsy nifanarahany tamin' ny Anabatista izany, ka nilazany fa tsy misy lalàna mandrara ny fanaovana izany. Nanazava i Zwingli fa ny batisa dia famantarana ny fanekem-pihavanana amin' Andriamanitra, ka misolo ny famorana ao amin' ny Testamenta Taloha.

## Jereo koa

* Batisa ho an' ny maty (môrmônisma)
* Batisan' ny Fanahy Masina
* Batisan' ny mino
Batisa alentika anaty rano

Ny **batisa alentika anaty rano** dia fampianarana sy fombam-pivavahana kristiana momba ny batisa na batemy. Mampahatsiahy ny zavatra niainana amin' ny fanavaozana ara-panahy izany, izay anapahan' ny mino, aorian' ny fahaterahana indray, manapa-kevitra hatao batisa amin' ny fandentehana azy manontolo anaty rano, araka ny fanambaràm-pinoana nataony. Ity fanaovam-batisa ity no endrika isehoan' ny batisan' ny mino, ka ireo fiangonana ara-pilazantsara no tena manao azy.

Araka ny teôlôjiana ara-pilazantsara sasany dia notanterahina tamin' ny alalan' ny fandentehana anaty rano ny batisan' i Joany mpanao batisa sy ny batisa nataon' ireo Apôstôlin' i Jesoa Kristy ary ny batisa tao amin' ny Fiangonana voalohany, araka izay voalaza ao amin' ny Baiboly ny amin' ny fitadiavana toerana misy rano mba hanatanterahana ny batisa. Raha tsy nilaina ny fandentehana anaty rano dia tokony ho nitondra rano ny Apôstôly mba hanaovany batisa. Ny teôlôjiana sasany koa dia manantitra ny voasoratra ao amin' ny Fiazantsara araka an' i Marka izay milaza fa nivoaka avy tao anaty rano i Jesoa Kristy taorian' ny fanaovam-batisa azy. Ankoatra izany dia midika hoe "mandentika" ny matoanteny grika hoe *baptzo* izay hita ao amin' ny Testamenta Vaovao amin' ny teny grika.

Izany batisa izany dia tanterahina amin' ny fandentehana manontolo ao anaty rano ny tenan' ny olona atao batisa, aorian' ny fahaterahana indray sy ny fanambaràm-pinoana nataony. Alentika ao anaty rano ny mino mba ho famantarana ny fahafatesany ara-panahy, ary ny fitsanganany amin' ny maty dia tandindomin' ny fivoahany avy ao anaty rano.

Tamin' ny taonjato faha-16 dia nantanteraka batisa andentehana anaty rano ny vondrona anabatista izay niandohan' ny fiverenana amin' ny batisan' ny mino. Tamin' ny taona maromaro nanaraka ny fanombohan' ny batisma tamin' ny taona 1609 dia izany endriky ny batisa izany no hany endrika tokana azo kena tao amin' ireo fiangonan' io hetsika io. Ny hetsika pentekôtista tamin' ny taona 1906 koa dia nandray izany fomba fanaovam-batisa izany koa.

Ny mpomba ny batisa amin' ny alalan' ny famafazana na fanatetezana rano dia mitantara fa araka ny soratra ara-tantara maro dia notanterahina tamin' ny alalan' ny famafazana na fanatetezana rano koa ny batisa natao tao amin' ny Fiangonana voalohany, ka tsy ny batisa andentehana anaty rano ihany no endriky ny fanaovam-batisa azo ekena.
Fiteny tsiloba

Ny **fiteny tsiloba**, izay antsoina koa hoe **fiteny loba-kasay** na **fiteny kikasay** dia fiteny banto ao Kôngô-Kinshasa izay manana satam-pitenim-pirenena ao amin' ny faritr' i Kasaï. Tenenina ao amin' ireo faritany Kasaï Atsinanana sy Kasaï Andrefana io fiteny io. Miisa any amin' ny 100&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny mpiteny tsiloba, izay monina any Angôla, any Zambia, any Malaoy, any Tanzania, any Roanda, any Môzambika, any Borondy, any Oganda ary any Kenia.

## Jereo koa

* Fiteny ao Angôla
* Fiteny ao Zambia
* Fiteny ao Malaoỳ
* Fiteny ao Tanzania
* Fiteny ao Roanda
* Fiteny ao Môzambika
* Fiteny ao Borondy
* Fiteny ao Oganda
* Fiteny ao Kenia
* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Fiteny ao Borondy

Ny **fiteny ao Borondy** dia ahitana ny fiteny kirondy, ny fiteny frantsay, ny fiteny soahily, ny fiteny anglisy ary fiteny maro hafa. Ny fiteny ôfisialin' i Borondy dia ny fiteny kirondy sy ny fiteny frantsay. Latsaky ny 10 %n’ ny mponina no miteny frantsay, dia ireo avara-pianarana ao Borondy eny an-tanàn-dehibe. Ny fiteny soahily dia fitenim-pampianarana manampy ny fiteny frantsay sy ny fiteny kirondy na dia tsy isan' ny fiteny ôfisialin' i Borondy aza izy. Ny fiteny soahily dia tenenin' ny mpanao raharaham-barotra eny an-tanàn-dehibe. Tamin' ny volana Aogositra 2014 dia nolanin' ny Antenimieram-pirenena borondey fa hatao fiteny ôfisialy fahatelo ny fiteny anglisy, The Burundian government signed the law on November 3, 2014, nefa mbola tsy nataon' ny filoham-pirenena sonia ny lalàna momba izany.

## Jereo koa

* Kolontsaina ao Borondy
Fiteny kirondy

Ny **fiteny kirondy** dia fiteny banto tenenin' ny mponina ao Borondy (11 045 000), any amin' ireo faritra mifanila amin' i Borondy ao Roanda (576 000), ao Tanzania (512 000), ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô ary ao Oganda (246 000). Mitotaly 12 500 000 ny mpiteny kirondy. Ny 97 %n' ny Borondey no miteny kirondy.

Ny fiteny kirondy dia manakaiky ny fiteny kiniaroanda izay tenenina indrindra ao Roanda, sy ny fiteny giha tenenina ao amin' ny tapany andrefan' i Tanzania. Ny Hoto sy ny Totsy ary ny Toà ao Borondy dia samy miteny kirondy avokoa.

## Jereo koa

* Fiteny ao Borondy
* Fiteny ao Roanda
* Fiteny ao Tanzania
* Fiteny ao Oganda
* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Fiteny giha

Ny **fiteny giha** na **fiteny kiha** dia fiteny banto tenenin' ny mponina miisa 990 000 (taona 2001) ao amin' ny tapany andrefan' i Tanzania. Manakaiky dia manakaiky ny fiteny kiniaroanda sy ny fiteny kirondy io fiteny io. Ny Roandey izay nifindra tsy fidiny tany Tanzania, vokatry ny adim-poko, no nipoiran' ny fiteny giha.

## Jereo koa

* Fiteny ao Tanzania
* Fiteny ao Borondy
* Fiteny ao Roanda
Banto (vahoaka)

Ny **Banto** dia vahoaka ao Afrika atsimon' i Sahara miteny amin' ny vondrom-piteny banto, izay ahitana fiteny miisa 450 any ho any. Monina hatrany Kamerona ka hatrany Kômôro sy hatrany Sodàna ka hatrany Afrika Atsimo izy ireo. Ny teny kikôngô hoe *bantu* dia midika hoe "olombelona".

Ireo vahoaka banto, izay vahoaka maro, dia manana rafi-piarahamonina sy rafitra ara-pôlitika samihafa, ka ny singa itambarany dia ny fampiasan' izy ireo fiteny banto.  Araka an' i Joseph Greenberg, ny mpiteny banto dia niely nankany atsimo sy andrefan' i Afrika tany amin' ny 4&nbsp;000  taona lasa izay, niala avy ao amin' ireo lembalemba avo ao Kamerona.

Ireo vahoaka miteny banto ao amin' ny faritra misy hivoka toy ny Kôngô (*Kongo*), ny Iaka (*Yaka*), ny Pende (*Pende*), ny Lele (*Lele*) ary ny Koba (*Kuba*), dia miaina anaty fianakaviana entin-dreny, ny sisa kosa miaina anaty fianakaviana entin-dray. Ireo miaina anaty fianakaviana entin-dreny dia matetika manao fambolena mandehandeha.

Ny lehibe indrindra amin' ireo vondrom-bahoaka banto dia ahitana mponina an-ketsiny, ohatra ny Sôna (*Shona*) ao Zimbaboe (12&nbsp;000&nbsp;000 tamin' ny taona 2000), ny Zolo (*Zulu*) ao Afrika Atsimo (12&nbsp;000&nbsp;000 tamin' ny taona 2005), ny Loba (*Luba*) ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (7&nbsp;000&nbsp;000 tamin' ny taona 2010), ny Sokona (*Sukuna*) ao Tanzania (9&nbsp;000&nbsp;000 tamin' ny taona 2016), ary ny Kikoio (*Kikuyu*) ao Kenia (8&nbsp;000&nbsp;000 tamin' ny taona 2019).  

## Fiteny banto
Ny fiteny banto dia fianakaviam-piteny afrikana izay ahitana fiteny miisa 400 any ho any tenenin' ny olona ao amin' ny firenena manodidina ny roapolo ao amin' ny antsasany atsimon' i Afrika - izany hoe ao amin' ny tapany afovoany sy atsimo ary atsinanan' i Afrika. Zana-bodron' ny fianakaviam-piteny nijerô-kôngôley ny fianakaviam-piteny banto. Miisa any amin' ny 310 tapitrisa any ho any ny olona mampiasa ireo fiteny banto ireo. Isan' ny fiteny banto ireto fiteny tanisaina manaraka ireto:  

* fiteny soahily  
* fiteny zolo  
* fiteny makoa  
* fiteny kômôriana
* fiteny fanga
* fiteny kiniaroanda
* fiteny loganda
* fiteny kitoba
* fiteny lingala
* fiteny giha
* fiteny sômaly
* fiteny kikôngô
* fiteny tsiloba
* fiteny kirondy
* fiteny sesôtô

## Jereo koa

* Fiteny banto

* Vahoaka semitika
* Vahoaka iraniana
* Vahoaka indô-iraniana
* Vahoaka nilôtika
* Vahoaka aostrôneziana
* Vahoaka hamita
* Vahoaka indô-ariana
Nilôtika (vahoaka)

Ny **Nilôtika** dia vahoaka teratany ao amin' ny lohasahan' ny ony Nily izay miteny amin' ny fiteny nilôtika, zana-bondron' ny fiteny nilô-sahariana tenenin' ny olona ao amin' ny tapany atsimon' i Sodàna sy ao Kenia ary ao amin' ny faritra avaratra amin' i Tanzania. Ny vahoaka nilôtika dia mpiompy andiam-bimby.

Amin' ny ankapobeny ny vahoaka nilôtika dia mahafaoka ny vahoaka mampiasa ny fiteny nilô-sahariana niantombohana, ka isan' izany ny Loô (*Luo*), ny Sara (*Sara*), ny Masay (*Massai*), ny Kalenjina (*Kalenjin*), ny Dinka (*Dinka*), ny Noera (*Nuer*), ny Siloka (*Shilluk*), ny Atekera (*Ateker*), ary ny vahoaka miteny maa, izay samy ahitana vondom-poko maro.

Ny Nilôtika no maro an' isa ao amin' ny tapany atsimon' i Sodàna, izay faritra heverina fa niaingan' ny fielezan' izy ireo. Ny Nilôtika no vahoaka maro an' isa manarakaraka ny Banto raha ny ao amin' ny faritry ny Farihy Lehibe no heverina. Izy ireo koa dia maro an' isa ao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Etiôpia.

Ny fandinihana ny foto-tarazo dia toa maneho fa ny vahoaka nilôtika no razana niandohan' ireo vahoaka hafa ao Sodàna. Miavaka amin' ireo mponina hafa ao an-toerana izy ireo noho izy manana foto-tarazo vitsy tsy afrikana. Ny fandalinana dia maneho koa fa nitoka-monina nandritra ny fotoana lava izy ireo sady tsy maka vady avy any ivelany.

## Jereo koa

* Vahoaka semitika
* Vahoaka iraniana
* Vahoaka indô-iraniana
* Vahoaka banto
* Vahoaka aostrôneziana
* Vahoaka hamita
* Vahoaka indô-ariana
Fiteny kikôngô

Ny **fiteny kikôngô** dia fiteny banto tenenin' ireo Kôngô (*Bakôngô* amin' ny teny kikôngô) monina any Angôla (ao amin' ny tapany avaratra sy ao Cabinda), any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (ao amin' ny faritanin' i Kongo Central sy ao Kinshasa), any amin' ny Repoblikan' i Kôngô (ao atsimo-andrefana hatrany Brazzavile) ary any amin' ny tapany atsimon' i Gabôna. Ny fiteny kikôngô, raha ny tena marina, dia vondrom-piteny avy amin' ny fiteny fototra izay miseho amin' ny endrika samihafa arakaraka ny toerana.

## Jereo koa

* Fiteny ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô
* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiteny ao Angôla
* Fiteny ao Gabôna
Valan’aretina COVID-19 ao New York City

**Valan’aretina COVID-19 ao New York City**

Ny tranga voalohan’ny valan’aretina COVID-19 dia voamarina tao New York City (Etazonia) tamin’ny Martsa 2020. Vehivavy iray avy any Iràna, firenena izay efa rakotr’ilay valan’aretina tamin’izany fotoana, tonga tao New York City no nahitana ilay trangan’aretina. Iray volana taorian’izay dia io tanàna io ihany no faritra voalaza fa niroboroboan’ilay valan’aretina be indrindra tao amin’ny firenena. Ny volana Aprily dia efa nihoatra ny tany Sina sy ny tany Fanjakana Mitambatra ary ny tany Iràna ny isan’ny trangan’aretina coronavirus tao amin’io tanàna io. Ary ny volana May kosa dia efa nihoatra ny an’ny firenena hafa rehetra izany isa izany. 

Ny 20 Martsa dia namoaka didy ny biraon’ny governora fa mikatona avokoa ny sampan-draharaha tsy voatsokajy ho tena ilaina rehetra. Ny fitaterana kosa mbola nitohy kanefa feno olona noho ny fihenan’ny isan’izy ireo sy ny fitombohan’ny isan’olona tsy manam-ponenana mitady fialofana any amin’ny seranana ambanin’ny tany. 

Ny volana Aprily dia efa amana hetsiny ny mponina tao New York no very asa ary efa amin’ny lavitrisa ny tombana ny fihenan’ny hetra. Ireo asa kely karama amin’ny sehatry ny fivarotana, fitaterana sy trano fisakafoanana no tena voa indrindra. Ny fihenan’ny vola miditra, ny hetra avy amin’ny fivarotana sy ny fizahan-tany toy ny tranom-bahiny, dia manodidina ny 10 lavitrisa dolara. Ny ben’ny tanàna Bill de Blasio dia nanambara fa rava ny rafitra misahana ny tsy fananan’asa noho ny fitakiana misamboaravoara. Ary mila fanampiana avy amin’ny Fanjakàna mba hanohanana ireo sampan-draharaha fototra.

Ity trangan’aretina ity no loza niteraka fahafatesana be indrindra tamin’ny tantaran’ny tananàn’i New York.

File:MTA Deploys ‘Temperature Brigade,' Testing Heroic Frontline Employees (49754126983).jpg
File:COVID Vaccine (50745583447).jpg
File:Victoria_mask_dummies_jeh.jpg
File:Covid-19 vaccination Seychelles.jpg
File:COVID-19 vaccination Seychelles.jpg

## Loharano
Luis Miguel Sánchez Cerro

I **Luis Miguel Sánchez Cerro** dia miaramila sy mpitondra fanjakana tao Però izay fioham-pirenena indroa tao amin' io firenena io. Filoha izy tamin' ny 27 Aogositra 1930 hatramin' ny 1 Marsa 1930, amin' ny maha fiohan' ny Junta azy taorian' ny fionganan' i Augusto Leguía, avy eo amin 'ny maha lehiben' ny governemanta azy teo am-pitarihana ny antokony, dia ny *Unión Revolucionaria*, izay nivoy ny firehan-kevitra fasista, izay nokasainy hata antoko tokana. Novonoin' ny mpomba ny *Alianza Popular Revolucionaria Americana* (APRA), izay fikambanana notoheriny, izy. Teraka tamin' ny 12 Aogositra 1889 tao Piura izy ary maty tamin' ny 30 Avrily 1933 tao Lima tamin' ny faha-43 taonany.

## Gasy firazanana
I Luis Miguel Sanchez Cerro dia gasy firazanana. Any Però tokoa mantsy dia misy faritany antsoina hoe Piura izay fonenan’ ireo Mangaches (Malagasy) namidy ho andevo nalefa niasa tany Amerika Atsimo. Marihina fa ny anaran’ ny tompony (ny olona nividy azy) no iantsoana ireo Mangaches ireo, izany hoe na dia Malagasy aza ity lehilahy ity dia very ny anarana maha-gasy azy satria ireo ray aman-dreniny (izay mpanompo) dia efa nitondra ny anaran’ ny tompony ka nampita izany tamin’ ny zanany.

Ao amin’ ny faritra avaratr’ io Piura io no ahitàna an’ ilay tanàna atao hoe *La Mangacheria* izay nahaterahan’ i Sanchez Cerro. Any koa dia misy saha iray antsoina hoe "Hacienda Malakasy" izay fonenan’ ireo Malagasy fahagola. Ankehitriny kosa, na dia mbola maro aza ny Mangaches nahatazona ny volo-koditra maha-Malagasy azy, dia efa nifangaro tamin’ ny mponina any an-toerana ny ankamaroany ka nizara ny kolotsainy tamin’ izy ireo. Anisan’ ny vokatr’ izany kolotsaina mifangaro izany ny mozika Tondero.

## Fiainana ara-pôlitika
Nanongam-panjakana i Luis Miguel Sánchez Cerro ka lasa filoham-pirenena tany Però tany Amerika Atsimo tamin’ ny 27 Aogositra 1930 hatramin’ny 1 Marsa 1931. Lany tamin’ ny fifidianana filoham-pirenena indray izy ny 8 Desambra 1931 rehefa nifanandrina tamin’ ny kandidà telo hafa, ka nitondra an’ i Però hatramin’ ny 30 Avrily 1933, andro nahafatesany. Marihina moa fa nisy nitifitra izy tamin’ io andro io, teo amin’ ny faha-43 taonany, ka voatery niova filoham-pirenena i Però na dia tsy tapitra aza ny fe-potoana natokana hiasany.

Notsongoin’ olom-bolo sy mamy hoditra tamin’ ny vahoaka tokoa izy fony fahavelony noho izy safiotra.
Finoanoam-poana

Ny **finoanoam-poana** dia finoana tsy araka ny lalàn'ny saina, izay miorina amin'ny tahotra na ny tsy fahalalana, izay iheverana ny zava-mitranga na ny fihetsika na ny fitenenana sasany ho manana toetra mihoatra ny an' ny zavaboary na toetra masina.

Tamin'ny taonjato faha-16 ny finoanoam-poana dia ilazana ny finoan' ny mpivavaka amin' ny sary (mpanompo sampy), ny fivavahana amin'ny andrimanitra tsy izy. Tamin' ny taonjato faha-18 dia nilazana ny fivavahana rehetra sy ny fitsarana mialoha tsy misy fanadihadiana izany ka nampifanoherina amin'ny saina. Arakaraka ny hevitr' ilay teny dia mety hahafaoka ny fanao na ny finoana ara-pivavahana rehetra izay heverina ho tsy misy dikany na tsy manaraka ny lalàn' ny saina izany. Hatramin' izay nampandroso ny fomba fiasa ara-tsiansa izay, indrindra ny asan' i Popper, dia azo heverina ho manondro izay zavatra tsy araka ny mahazatra andavanandro sady tsy ahitana fomba handavana azy ara-potokevitra ny finoanoam-poana.
Piura

I **Piura** dia tanàna any Pero, renivohitry ny faritr' i Piura. Ity tanàna ity dia 973 km miala an' i Lima renivohitr' i Pero. Izy no tanàna fahenina be mponina indrindra ao Pero. Miisa 421 648 ny mponina ao ary ny hakitroky ny mponina dia 679 mp/km2. Tao Piura no nahaterahan' i Luis Miguel Sánchez Cerro, mpanao pôlitika peroviana izay efa filohan' i Pero.

## Jereo koa
*Lisitra ny tanàna any Pero
Fanalana faditra

Ny **fanalana faditra** na **ala faditra** dia karazana sorona tanterahina mba hanesorana ny zava-dratsy na ny vokatr' izany tsy hihatra amin' ny tena, amin’ ny alalan' ny fitondrana zava-manana aina na tsy manana aina; na amin’ ny alalan’ ny tsy fanaovana na tsy fitondrana na tsy fametrahana ao an-trano na ao an-tanàna zavatra voatondro manokana, arakaraka ny fototry ny zava-dratsy mahazo ny tena.

## Ny faditra tian-kalàna
Ny faditra dia ny zavatra ratsy mahazo na mety hahazo ny tena, izay vokatry ny vintana ratsy na ny zavatra nataon’ ny sasany amin’ ny tena (toy ny mosavy na vorika). Esorina na sorohina amin' ny alalan’ ny fombafomba efa raikitra ny faditra ka izany no atao hoe "ala faditra". Raha mikasika ny vintan-dratsy manokana ny ala faditra dia atao hoe "fanalana vintana". Raha faditra mifandray amin' ny andro ao amin' ny herinandro (Alatsinainy, Talata, sns) kosa no halana dia atao hoe "fanalana faditra andro". Alana faditra na ifadirana ny zavatra ratsy (ohatra: vintan-dratsy) fa ny zavatra tsara kosa (ohatra: vintana tsara) dia isoronana.

Ny fanalana faditra dia tanterahina:

* amin' ny alalan' ny fitondrana zavamananaina (akoho, ondry, zavamaniry, sns) na tsia (tapakazo, rano, tany, vato, vakana, sns);
* na amin' ny alalan' ny tsy fanaovana na tsy fitondrana na tsy fametrahana ao an-trano na ao an-tanàna zavatra voatondro manokana, arakaraka ny fototry ny zava-dratsy mahazo ny tena.

## Ny olona afaka manala faditra
Ny ombiasa sy ny mpanandro no afaka mamaritra mazava ny zavatra ho entina na hatao na tsy hatao mba hanalana ny faditra. Ny olona antsoina hanatanteraka ny fanalana faditra no atao hoe "mpamaditra".

### Fanalana faditra tsy ilana mpamaditra
Raha maivamaivana ny zava-dratsy mahazo ny tena dia tsy voatery itadiavana olona hafa hanatanteraka ny ala faditra fa ny tena ihany dia afaka manatanteraka izany. Misy ny atao hoe "mifaditra ahitra", izay tsy inona fa fakana ravin-kazo na tapaka ahitra na bozaka izay atoraka mandingana ny soroka; tandremana anefa ilay zavatra atoraka mba tsy hilatsaka eo amin' ny aloky ny mpamaditra. Ampiasaina koa ny tapatapaka hodi-kazo na vakivakin-kazo maivana atao hoe "faditr' ovana" na "taha". Rehefa vita ny teny tononina amin' ny razana dia atoraka izany tapa-kodi-kazo na vakivakin-kazo izany ka afaka amin' izay ny faditra.

### Ala faditra tanterahin' ny mpamaditra
Raha tsy mahomby ny ala faditra tsotsotra, na raha lehibe ihany ny zava-dratsy tokony hanaovana faditra, indrindra fa raha ny sain' ilay olona alam-paditra no voa, dia antsoina amin' izany ny  "mpamaditra". Raha mosavy no nahazo ny tena dia ombiasa mahay kokoa noho izay nanao ny mosavy no tokony manala faditra. Ny mpamaditra dia manao ny ala faditra izay androahana ny fanahy ratsy sy iantsoana ny razana, izay atao ankarihary atrehin' olona maro. Mihorakoraka sy miantsa ny mpanatrika.

## Jereo koa

* Fisoronana sy fanalana vintana

* Fanandroana malagasy
* Sikidy malagasy
Ifrity

Ny **ifrity**, **efrity** na **afrity**, araka ny finoan' ny Miozolmana, dia karazam-panahin-demony. Tsy misy ny filazalazana momba ny toetrany ao amin' ireo lahatsoratra kanônikan' ny fivavahana silamo dia hita ao amin' ny finoam-bahoaka ny filazana azy ho manana toetra sahala amin' ny an' ny matoatoa mpanao ratsy, izay mivoaka aorian' ny fahafatesana. Misy koa ny mino fa karazana seitana ihany ny ifrity izay misintona ny herim-piainan' ny olona nisy namono. Fanampin' izany dia tsy mitovy tanteraka amin' ny seitana ny ifrity raha ny fiaviany no heverina. Amin'ny teny arabo dia atao hoe عف / ifrīt *raha milaza tokana,* fa *عفاريت / afārīt* kosa raha mlilaza maro.

## Jereo koa

* Demony
Seitana

Ny **seitana** na **saitana**, araka ny finoan' ny Mozilmana, dia karazana demony. Atao amin' ny teny arabo hoe شيطان‎ / *shayṭān* raha milaza tokana, fa شياطين / *shayāṭīn* kosa raha milaza maro. Mifandray amin' ny teny hoe *satana* ao amin' ny fivavahana kristiana ny hoe *seitana* ka indraindray afaka mifampisolo ny hoe *seitana* sy ny hoe *satana* raha resahina ny finoana silamo. Misy ny fahasamihafana eo amin' ny finoana silamo raha ny amin' ny fiandohan' ny demony no resahina. Ny seitana dia mety ho sokajin-javaboary voaroaka avy any an-danitra, na taranak' i Iblisy (arabo: إِبْلِيس‎ / *Iblis*). Tsy mitovy amin' ny jiny sy ny olombelona ny seitana satria tsy mety maty nefa hofoana rehefa rava izao tontolo izao, ary ny vavaka dia afaka mandevona na mandroaka azy ireo. Tsy mitovy amin' ny jiny na ny olombelona anefa ny seitana satria tsy hahazo famonjena. Misy koa ny finoana ilazana fa miezaka ny hankany an-danitra ny seitana nefa mandroaka azy ireo ny anjely na ny kinta-mitsoriaka. Amin' ny ankapobeny dia tsy mipetraka amin' olombelona ny seitana fa mibitsibitsika fanahiny sady mitaona azy amin' ny lainga sy ny fahotana. Antsoina amin' ny teny arabo hoe *waswās* izy ireo ary afaka miditra ao am-pon' ny olona mba hanaratsy toetra azy, indrindra amin' ny fanomezany azy fihetseham-po mafy toy ny fikorontanan-tsaina mitondra lahelo sy hakiviana na hatezerana.

## Jereo koa

* Satana
* Demony
Mangahazo

Ny **mangahazo** na **kazaha** na **kajaha** na **balahazo** na **mahôgo** dia zavamaniry amin’ ny faritra mafana, avy any Amerika, ao amn' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*. Toy ny hazo kely maniry ny mangahazo ka mety mahatratra 240 sm ny haavony miala amin’ ny tany. Miloko mavo manopy maitso ny voniny. Ny halavan’ ny fakany, izay fihinana (atao hoe vodiny). ***Manihot esculenta*** (na ***Manihot utilissima*** teo aloha) ny anarany ara-tsiansa.

## Fiavian' ny mangahazo sy karazany

### Ny fiavian' ny mangahazo
Ny mangahazo dia zavamaniry avy any amin’ ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany any Amerika, any Venezoela. Nentin’ ny Pôrtogey taty Afrika ny mangahazo ka avy ao izy no niely manerana ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany rehetra sady nihanitombo ny karazany. Niely manerana ny firenena manana toetanin-jana-pehin-tany mando na toetanim-pehiben-tany ny mangahazo taty oriana.

## Fambolena sy fampiasana ny mangahazo

### Fambolena mangahazo

Tsotra ny fambolena mangahazo: atsatoka amin’ ny tany ny tahony ary avaina ny ahitra manodinana azy. Ny fangadiana ny fakany (ny vodiny) dia azo atao enim-bolana aty aoriana. Maniry amin’ ny tany lemaka misy nofon-tanin’ antsanga ny mangahazo. Afaka maniry hatrany amin’ ny haambo 1&nbsp;000 m izy nefa mihena noho izany ny vokatra azo. Ny firenena mpamokatra mangahazo be indrindra maneran-tany dia i Brezila, i Nizeria, i Tailandy, ny Repoblika Demôkratikan’ i Kôngô ary i Indônezia.

### Fampiasana ny mangahazo

Ny fakan’ ny mangahazo izay miendrika varingarina dia fihinan’ ny Indianan’ i Amerika tany aloha. Azo atao sakafo koa ny raviny, indrindra rehefa voatoto (ilay antsoin’ ny Malagasy hoe *[[ravitoto]]*).

Anamboarana zavapisotro mahamamo atao hoe *cachiri* ny ranon’ ny mangahazo any Goiana any Amerika Atsimo. Ny vovoka mangahazo dia ahazoana ny atao hoe *farinha* izay anamboarana mofomamy. Anisan’ ny foto-tsakafon’ ny olona maro any Afrika Andrefana sy aty Madagasikara ny mangahazo. Azo atao koba matsora na marihitra ny mangahazo rehefa avy nokikisana. Azo anamboarana mofo maina na nandrahoina amin’ ny eton-drano mafana koa izy. Any Brezila dia ahandroina atao ilay antsoina hoe *feijoada* ny koba-mangahazo afangaro tsaramaso mainty.

## Toetoetran' ny mangahazo

Mety mahatratra 240 sm ny haavon’ ny mangahazo miala amin’ ny tany. Ny halavan’ ny fakany dia mety mahatratra 91 sm ary ny sakan’ izany dia mety mahatratra 8 sm. Ny mangahazo dia misy poizina (asidra atao hoe manihôtôksinina) izay manjavona rehefa tratran’ ny hafanana mandritra ny fandrahoana azy. Ny tenan’ ny mangahazo mangidy manontolo no ahitana io poizina io, fa ny hoditry ny mangahazo mamy ihany no misy izany.

Ny mangahazo mangidy (*Manihot* *utilissima* na *Manihot esculenta*) dia zavamaniry misy ravina mitapelaka, misy voniny miloko mavo manopy maitso. Ny fakan’ ny mangahazo dia sakafo tsy dia tsara satria be rano sy tsy ampy prôtida sy lipida ary otrikaina (vitaminina). Be mpitady anefa ny mangahazo satria ny 30 %n’ ny lanjany dia tavolo.
## Jereo koa

* *[[Manihot]]*
* Vomanga
* Ovy
*Saonjo
*Fambolena mangahazo
Vomanga

Ny **vomanga** na **bageda** dia zavamaniry mandady, ao amin' ny fianakaviana *[[Convolvulaceae]]*. ***Ipomoea batatas*** no anarany ara-tsiansa. Avy any amin' ny faritra manana toetanim-pehin-tany any Amerika ny vomanga. Eny amin' ny tany fasehina no ambolena azy any amin' ny faritra mafana eto amin' izao tontolo izao.
Ireto koa ny anarany hafa amin' ny teny malagasy: **bageda**, **batata**, **bele**, **bokala**, **kimoky**, **kirangomena**, **mbizo**.
Ambolena indrindra izy io mba hahazoana fakany mibontsina (izay atao hoe vodiny). Azo hanina koa ny raviny. Misy roa karazana ny vomanga famboly, dia ilay karazana mafimafy somary maina sy ilay karazana malemy somary mandranoka miloko mavo. Misy karazana vomanga iray tsy fihinana fa ambolena ampadadina hatao haingon-trano na haingon-tanàna (*Ipomoea pandurata*).

Ny vomanga dia misy tavolo betsaka, izay ampiasaina hanenjanana ny lamba sy ny taratasy, ary ampiasaina amin' ny fanamboarana dity sy amin' ny orinasa mpanadio lamba. Betsaka karôtenina ilay kinonany miloko mavokely sy mavo. Any Etazonia sy any Azia dia atao sakafom-biby ny vomanga notsiratsirahina sy nohamainina.

## Ny toetra bôtanikany

### Ny raviny

Miovaova arakaraka ny kinovany ny ravin' ny vomanga. Mety ho tsotra, minifintsofa, na miendrika fo, indraindray toy ny voadidy lalina izy ireo. Amin' ny ankapobeny izy ireo dia maitso tanora hatramin' ny maitso antitra, somary matevina ary somary misy volovolo amin' ny kinovany sasany. Mifandimby eo amin' ny tahony izy ireo.

### Ny tahony

Zavamaniry mianika na mandady ny vomanga amin' ny alalan' ny tahony izay afaka manorina ny fakany tandrify ny tonony rehefa mikasika ny tany. Mety hahatratra 1 ka hatramin' ny 4 m ny halavan' ny tahom-bomanga, arakaraka ny zavamisy amin' ny fambolena azy. Izy ireo dia ahafahan' ny zavamaniry hanenika ny toerana misy azy sy hamokatra vodiny tandrify ny fakany mipoitra amin' ny taho. Azo ampitomboina taranaka amin' ny voany ny vomanga, nefa amin' ny fambolena dia ny fanaovana tsatoboly no tian' ny mpamboly mba hitazonana ny toetran' ny kinova.

### Ny voniny
Miendrika lantonoara na trompetra ny vonim-bomanga ary matetika volomparasy, fotsy, volomparasy tanora manopy mavokely na manopy manga. Matetika ny vomanga dia mamony volana vitsivitsy aorian' ny fambolena. 

### Ny voany

Misy hodiny mafy ny voan' ny vomanga, maina misy vihiny vitsivitsy mainty na volontany. Zara raha ampiasaina amin' ny fampitomboana taranaka ny vihiny, satria tsy dia azo antoka sady miadana kokoa ny fitsimohany raha oharina amin' ny taho atao tsato-boly.

### Ny fakany sy ny vodiny
Ny vomanga dia manana faka afovoany ikambanan' ny faka madinika maro. Faka miova izay lasa vodiny be tavolo izy ireo. Mivoatra avy amin' ny faka mipoitra avy amin' ny taho izy ireo. Miovaova bika (lavalava, boribory) sy loko (fotsy, mavo, volomboasary, volomparasy ny hodiny) ny vomanga.  Be gliosida, tsiraka, beta-karôteneina (indrindra ny miloko volomboasary), vitaminina C, ary mineraly ny vody vomanga.

## Jereo koa

* *[[Ipomoea]]*

* Mangahazo
* Ovy
*Saonjo
Jirofo (zavamaniry)

Ny **jirofo** na **karafoy** dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Myrtaceae]]*, maniry amin' ny faritra trôpikaly, volena mba hahazoana ny voniny izay antsoina hoe *[[Jirofo (zavamanitra)|jirofo]]* na *karafoy* ihany koa. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Syzygium aromaticum***. Avy any Indônezia ny jirofo. 

## Faritra mety amin' ny fambolena jirofo

Avy any Maluku Utara (Maloko Avaratra) any Indônezia ny jirofo nefa ankehitriny dia volena amin’ ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany mafana sy mando.

**Antontanisan' ny famokarana jirofo (2003-2004)** 

Raha ny eto Madagasikara, dia ny faritra Analanjirofo sy Ambatosoa, ary ireo faritra Atsimo-Atsinanana, Vatovavy, Fitovinany no tena ahitana ny jirofo.

## Toetoetran' ny jirofo

Karazan-kazo madinika ny jirofo, izay misy raviny mahari-mipetaka amin’ ny tahony fa tsy mora mihintsana, sady miendrina atody. *Syzygium aromaticum* no anarany ara-tsiansa. Miendrika kitsoloha ny hazo jirofo ary manana haavo mirefy 12 m hatramin' ny 20 m. 

Ny felam-bonin’ ny jirofo, izay miloko fotsy manopy mavokely, dia mitapelaka kely sady mitangorona ary mamoaka fofo-manitra. Mani-pofona ihany koa ny ravin’ ny jirofo sy ny hodiny.

## Fikarakarana sy fampiasana ny vokatra jirofo
Ahahy amin’ ny masoandro na hafanaina anaty setrok’ afon-kitay ny voan-jirofo ka mamoaka fofo-manitra antonony tsara ampiasaina amin’ ny nahadro. Ahazoana ranony ampiasaina amin’ ny fanamboarana ranomanitra sy savony ny jirofo rehefa avy noterena sy notanehina. Azo ampiasaina amin’ ny fandidiana momba ny nify koa izany satria tsy andrenesana ny manaintaina sady mamono ny mikrôba.

## Anarana ara-tsiansa iantsoana azy

* *Caryophyllus aromaticus* L.
* *Caryophyllus hortensis* Noronha
* *Caryophyllus silvestris* Teysm. ex Hassk.
* *Eugenia aromatica* (L.) Baill. (synonyme ambigu)
* *Eugenia caryophyllata* Thunb.
* *Eugenia caryophyllus* (Spreng.) Bullock & S. G. Harrison
* *Jambosa caryophyllus* (Spreng.) Nied.
* *Myrtus caryophyllus* Spreng.

## Jereo koa

* Jirofo (zava-manitra)

* Kafe (zavamaniry) - Kafe (zava-pisotro)
* Dipoavatra - *[[Piper]]* (dipoavatra maniry)
* Vanila (zavamanitra) - Vanila (zavamaniry)
* Dite (zavamaniry) - Dite (zava-pisotro)
* *[[Syzygium]]*
* *[[Caryophyllus]]*
* *[[Myrtus]]*
* *[[Jambosa]]*
* *[[Eugenia]]*
Dipoavatra (voany)

Ny **dipoavatra** dia voan-javamaniry fanatsarana tsiron-kanina somary mafana avy amin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay vahy. Telo ny karazana dipoavatra fantatra, dia ny dipoavatra mainty (*[[Piper nigrum]]*), izay ahazoana ny dipoavara maitso, fotsy, mena na mainty, sy ny betela (*[[Peper cubeba]]*) ary ny dipoavatra lava (*[[Piper longum]]*), nefa ao koa ny dipoavatra voatsiperifery (*[[Piper borbonense]]*).

## Karazana dipoavatra
Ny karazana vitsivitsy atao hoe *[[Piper nigrum]]* sy *[[Piper cubeba]]* ary *[[Piper longum]]* no fantatra indrindra amin'ny fikarakarana sakafo ka antsoina hoe "dipoavatra". Ao koa ny *[[Piper borbonense]].*

### ''Piper nigrum''
Ny dipoavatra mainty (*Perer nigrum*) dia avy any Malabar any India, izay volena amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany mba hahazoana ny voany mba hanatsarana ny sakafo amin' ny alalan'ny tsirony mafanafana.

### ''Piper longum''

Ny dipoavatra lava (*Piper longum*) dia dipoavatra avy any India, izay maniry hoazy eny antsisin' ny tendrombohitra Himalaya. Mafana kokoa ny tsiron'ny dipoavatra lava sady somay mamimamy nefa tsy mahery tahaka ny dipoavatra mainty.

### ''Piper cubeba''
Ny dipoavatra kobeba (*Piper cubeba*) dia karazana dipoavatra avy any Azia Atsimo-Atsinanana. Mahery kokoa noho ny dipoavatra mainty ny tsirony, ao amin' ny vovoka karỳ (*curry*) no tena ampiasana azy. Azo hanina mivantana amin' ny fitsakotsakoana ny voany ny dipoavatra kobeba ka mamela tsiro toa mangatsiatsiaka ao anaty vava.

### ''Piper borbonense''

Ny dipoavatra voatsiperifery (*[[Piper borbonense]]*) dia karazana dipoavatra hita aty Madagasikara izay maniry hoazy nefa azo ampiasaina hanatsarana ny tsiron-tsakafo.

## Jereo koa

* *[[Piper]]* (dipoavatra maniry)

* Kafe (zavamaniry) - Kafe (voany) - Kafe (zava-pisotro)
* Dite (zavamaniry) - Dite (zava-pisotro)
* Jirofo (zavamaniry) - Jirofo (zavamanitra)
*Vanila (zavamanitra) - *[[Vanilla]]* - *[[Vanilla planifolia]]* *- [[Vanilla pompona]] - [[Vanilla tahitensis]]*
Tomás Luis de Victoria

**Tomás Luis de Victoria** (Ávila, h. 1548 - Madrid, 27 Aogositra 1611) dia pretra katolika, mpitantana fiangonana ary mpamorona polyphonista malaza tamin'ny Renaissance Espaniôla. Izy dia noheverina ho iray amin'ireo mpamorona manana ny lanjany indrindra amin'ny androny, miaraka amina fomba vaovao nanambara ny Baroque ho avy. Ny fitaomana azy dia nahatratra hatramin'ny taonjato faha-20, raha nakan'ny mpamorona ny Cecilianism ho maodely.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Toetanim-pehiben-tany

Ny **toetanim-pehiben-tany** na **toetany ekoatôrialy** dia toetanin' ny faritra manodidina ny fehiben-tany izay mafana sy mando: tsy mihoatra ny 35 °C ny maripana noho ny fietona, nefa tsy maintsy ambonin’ ny 18 °C noho ny fihazonan’ ny rahona ny hafanana. Tsy dia misy fiovany firy ny maripana mandritra ny andro sy mandritra ny taona. Misy fizaràn-taona roa manorana izany faritra izany, dia manodidina ny volana Marsa sy Septambra. Ao amin’ izany faritra izany no ahitana ireo toerana be ala indrindra eto an-tany, dia ny ala any Amazônia any Amerika Atsimo sy ny ala any Indônezia any Azia.

## Jereo koa

* Toetanin-jana-pehin-tany
* Toetany antonony
* Toetanin-tendron-tany
Toetany antonony

Ny **toetany antonony** dia toetany any min'ny faritra eo amin’ ireo fehin-tany salasalany. Miavaka tsara ny fizaràn-taona ka mafana ihany ny fahavaratra ary ny ririnina dia mando. Amin’ ny ankapobeny dia antonony ny maripana   (na ny hafanana na ny hatsiaka) sy ny habetsahan’ ny rotsak' orana. Amin’ ity faritry ny toetany antonony ity no misy ny ankamaroan’ ny mponina eto ambonin’ ny tany.

## Jereo koa

* Toetanim-pehiben-tany
* Toetanin-jana-pehin-tany
* Toetanin-tendron-tany
Toetanin-tendron-tany

Ny **toetanin-tendron-tany** dia toetanin' ny faritra eo anelanelan’ ny faribolan-tendron-tany sy ny tendron-tany. Tsy dia misy firy ny rotsak' orana ary ambany dia ambany ny maripana izay mahalana raha hihoatra ny 0&nbsp;°C. Rakotra ranomandry mandrakariva ireo faritra ireo.
Rakotra ranomandry i Arktika izay ahitana an’ i Goenlandy sy i Siberia any avaratra. Toraka izany koa i Antarktika any atsimo, izay efa nahitana hatsiaka mahatratra -88&nbsp;°C. Mety mahatratra 3&nbsp;000&nbsp;m ny hatevin’ ny ranomandry amin’ izany.

## Jereo koa

* Toetanim-pehiben-tany
* Toetanin-jana-pehin-tany
* Toetany antonony
* Saron-tendro
* Faribolan-tendron-tany
Francisco de Zurbarán

**Francisco de Zurbarán** (Fuente de Cantos, Badajoz, 7 Novambra 1598 - Madrid, 27 Aogositra 1664) dia mpanao hosodoko tamin'ny vanim-potoana Golden Espaniola .
Siberia

I **Siberia** dia faritra midadasika mahafaoka ny tapak’ i Rosia ao Azia, feran’ ny tendrombohitra Oraly ao andrefana, ny Ranomasimbe Arktika ao avaratra, ny Ranomasimbe Pasifika ao atsinanana ary i Sina sy i Môngôlia ary i Kazakstàna ao atsimo. Marikitra ny 13 100 000 km2 ny velarany sady onenan’ ny olona miisa 35 000 000 any ho any. 

## Jereo koa

* Tendron-tany avaratra
* Faribolan-tendron-tany
* Firaisana Sôvietika

### Ireo faritra ara-dafintany ao Azia

* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra

### Fizaràm-paritra hafa ao Azia

* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampahatsinanana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin'i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Arktika

I **Arktika** dia ilay faritra manodidina ny tendron-tany avaratra eto amin' ny tany, izay tafiditra ao anatin' ny faribolan-tendron-tany avaratra sy ny manodidina mikasika io faribolana io. Ao amin' i Arktika manontolo na amin'ny ampahany izany ireto firenena ireto: i Nôrvezy, i Soeda, i Finlandy, i Rosia, i Etazonia (noho ny fisian' i Alaska), i Kanada, i Danemarka (noho ny fisian' i Groenlandy), ary i Islandy.

## Jereo koa

* Antarktika
* Ranomasimbe Arktika
* Ranomasimbe Antarktika
Faribolana Arktika

Ny **faribolan-tendrontany Arktika** na **faribolana Arktika** dia faribolana any amin' ny faritra manodidina sy mahafaoka ny tendron-tany avaratra izay mampisy ny fotoana tsy mampiposaka ny Masoandro amin' ny ririnina sy tsy mampilentika ny masoandro amin' ny fahavaratra any amin' ny faritry ny tendron-tany avarara. 

Ny zorom-pehin-tany mifanindry amin' io faribolana io dia mitovy amin' ny zorom-pitongilanan' ny tezam-pihodinan' ny Tany amin' ny tenany raha mitaha amin' ny tezan-danitra. Ny elanelana ara-joron' ny faribolana Arktika amin' ny tendron-tany avaratra dia 23° 26' 10,3 (tamin' ny volana Janoary 2020). Noho izany, ny zorom-pehin-taniny dia 66° 33' 49,7".

Ireto ny firenena andalovan' ny faribolana Arktika;

* Nôrvezy (mamakivaky nosy maro ilay faribolana, ka isan' izany i Sørnesøya, i Storselsøy ary i Rangsundøya)
* Soeda
* Finlandy
* Rosia
* Etazonia (Alaska)
* Kanada (Yukon,  Territoires du Nord-Ouest,  Nunavut, isan' izany ny nosy Baffin)
* Danemarka (Groenlandy)
* Islandy (Grímsey)

## Jereo koa

* Tendrontany

* Toetanin-tendrontany

* Faribolana Antarktika
* Saron-tendro
* Voambolan' ny jeôgrafia
Faribolana Antarktika

Ny **Faribolan-tendron-tany Antarktika** na **Faribolana Antarktika** dia faribolana any amin' ny faritra manodidina sy mahafaoka ny tendron-tany atsimo izay mampisy ny fotoana tsy mampiposaka ny masoandro amin' ny ririnina sy tsy mampilentika ny masoandro amin' ny fahavaratra any amin' ny faritry ny tendron-tany atsimo. Ny zorom-pehin-tany mifanindry amin' io faribolana io dia mitovy amin' ny zorom-pitongilanan' ny tezam-pihodinan' ny Tany amin' ny tenany raha mitaha amin' ny tezan-danitra. Ny elanelana ara-joron' ny Faribolana Antarktika amin' ny tendron-tany atsimo dia 23° 26' 10,3 (tamin' ny volana Janoary 2020). Noho izany, ny zorom-pehin-taniny dia 66° 33' 49,7".

Saika hita manontolo ao amin' ny Ranomasimbe Antarktika ny Faribolana Antarktika sady mamaritra amin' ny ambangovangony ny endriky ny kôntinenta Antarktika. Manapaka an' ity kôntinenta ity amin' ny toerana maro anefa ilay faribolana:

* ny Tanin' i Enderby;
* ny Tanin' i Wilkes;
* ny Saikanosy Antarktika.

Mamakivaky ireo nosy Balleny sady mandalo akaikin' ny nosy Borradaile eo anelanelan' ireo nosy Young sy Buckle koa ilay faribolana.

## Jereo koa

* Tendrontany

* Toetanin-tendrontany

* Faribolana Arktika
* Saron-tendro
* Voambolan' ny jeôgrafia
Faribolan-tendron-tany

Ny **faribolan-tendron-tany** dia fehin-tany (faribolana) any amin' ny faritra manodidina sy mahafaoka ny tendron-tany izay mampisy ny fotoana tsy mampiposaka ny masoandro amin' ny ririnina sy tsy mampilentika ny masoandro amin' ny fahavaratra.

Misy roa ny faribolan-tendron-tany, dia ny any amin' ny faritry ny tendron-tany avaratra (Faribolana Arktika) sy ny any amin' ny faritry ny tendron-tany atsimo (Faribolana Antarktika). Ny zorom-pehin-tany mifanindry amin' ireo faribolana ireo, na any avaratra na any atsimo, dia mitovy amin' ny zorom-pitongilanan' ny tezam-pihodinan' ny tany amin' ny tenany raha mitaha amin' ny tezan-danitra (na ny zorom-pitongilanan' ny fehiben-tany mitaha amin' ny ekliptika). Ny elanelany ara-joro amin'ny tendron-tany dia 23° 26' 10,3 (tamin' ny volana Janoary 2020). Noho izany, ny zorom-pehin-taniny dia 66° 33' 49,7". Mamaritra amin' ny ambangovangony ny kôntinenta Antarktika ny faribolan-tendron-tany atsimo.

## Jereo koa

* Toetanin-tendron-tany
* Tendron-tany
* Arktika
* Antarktika

* Fehibe
* Zana-pehintany Asorotany

* Zana-pehintany Adijady
* Toetany
* Toetrandro
* Voambolan' ny jeôgrafia
Vokovokomanga Loterana Malagasy

Ny **Vokovokomanga Loterana Malagasy** (na **VLM**) dia fikambanana, atao hoe "sampana velona" ao amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy, ikambanan' ireo izay mifady ny zava-mahadomelina sy manentana ny olona hiala amin' izany. Fikambanana mitaiza ny olona hanalavitra ny zava-mahadomelina izany. Misy rantsana ao anatin' izany sampana izany atao hoe "Taninketsan' ny Vokovokomanga" izay natokana hanabeazana ny ankizy sy ny tanora.

## Jereo koa

* Fikambanana Skoto eto amin'ny Fiangonana Loterana Malagasy
Faritry ny Farihy Lehibe (Afrika)

Ny **Faritry ny Farihy Lehibe** na **Afrikan' ny Farihy Lehibe** dia faritra ao Afrika mahafaoka firenena efatra manamorona ireo Farihy Lehibe ao Afrika Atsinanana. Ireto ireo firenena ireo: i Borondy sy ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy i Oganda ary i Roanda. Ireto kosa ny tena lehibe amin' ireo Farihy Lehibe ireo: ny Farihy Victoria, ny Farihy Tanganyika, ny Farihy Malawi, ny Farihy Turkana, ny Farihy Rukwa, ny Farihy Albert, ny Farihy Moero, ny Farihy Kivu, ny Farihy Édouard, ary ny Farihy Kyoga.

Anarana ara-pôlitika fa tsy jeôgrafika ny hoe *Faritry ny Farihy Lehibe* na *Afrikan' ny Farihy Lehibe*, izay sambany nampiasain' ny mpitety tany britanika  tamin' ny taonjato faha-19, izay niainga avy tao amin' ny onin' i Nily (na Neily), dia i  Richard Francis Burton sy i David Livingstone ary i Henry Morton Stanley.

## Jereo koa

* Afrika Atsinanana
* Firenena ao Afrika
Toetanin-jana-pehin-tany

Ny **toetanin-jana-pehin-tany** na **toetany trôpikaly** dia karazana toetany hita eo anelanelan' ny zana-pehin-tany roa (zana-pehintany Asorotany sy zana-pehintany Adijady) hatramin' ny fehin-tany faha-14 avaratra sy atsimo, izay manana sala-maripana isan-taona tsy latsaky ny 18°&nbsp;C mandritra ny taona.

Tokana ny fizaran-taona be orana, dia amin’ ny fahavaratra. Ambany dia ambany ny rotsak’ orana, izay tsy mihoatra ny 250&nbsp;mm. Ambony dia ambony anefa ny maripana izay mety mahatratra eo anelanelan’ ny 40&nbsp;°C sy 50&nbsp;°C amin’ ny andro, nefa amin’ ny alina dia midina izany hafanana izany ka mety mangatsiaka tokoa. Amin’ ny faritra manandrify ny zana-pehin-tany roa dia misy ny atao hoe antisiklônina izay miteraka toetany mafana dia mafana sady maina tsy misy orana.

Ny tontolo manodidina ahitana dongom-pasika afindrafindran' ny rivotra ao amin' ny faritry ny tany efitr' i Sahara ao atsimo-andrefan' i Libia.

Ny tany efitra mafana eto ambonin’ ny tany dia hita ao amin’ ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany, toy ny ao amin’ ny tany efitr’ i Sahara ao Afrika, ny tany efitr' i Victoria ao Aostralia.

## Jereo koa

* Toetanim-pehiben-tany
*Toetanin-tendron-tany
*Toetany antonony
Mpiandry tsara

Ny hoe ***Mpiandry tsara*** dia voambolana iantsoan' i Jesoa ny tenany (Joa 10.11). Iray amin' ireo teny fito nataon' i Jesoa ahitana ny hoe "*Izaho no*" izay tsy hita afa-tsy ao amin' ny Evanjelin' i Joany sady miresaka am-panoharana ny endrika iray ananan' ny asa fanatanterahana iraka nataony: dia ny hanangona, ny hitarika, ny hitady (izay mania) ary ny hanolotra ny ainy ho an' ny hafa. Andrasany ny ondriny na averiny ny ondry mania.

Atao hoe ποιμήν ὁ καλός  / *poimḗn ho kalós* ny hoe "mpiandry tsara" amin' ny teny grika. 

Ny endrik' io andian-teny "mpiandry tsara" io amin' ny teny frantsay (*bon pasteur*) na anglisy (*Good Shepherd*), izay azony tamin'ny teny latina hoe *bonus* *pastor,* no niandohan'ny fampiasan' ny Kristiana ny teny hoe "pasitera" na "pastora".

Izany fanoharana izany dia nampiharina mandrakariva amin' Andriamanitra ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly, toy izay hita ao amin' ny Salamo 23 ("*Ny Tompo no mpiandry ahy*" na "*Jehovah no mpiandry ahy*") sy ny Ezekiela 34.12 ("*Toy ny fandinidiniky ny mpiandry ny ondriny, amin' ny andro hitsanganany eo amin' ireo ondriny mihahaka no handinidinihako ny ondriko; ary hesoriko izy ireo, hiala any amin' ny tany rehetra efa nielezany tamin' ny andro mandrahona sy manjombona*.") ary ny Isaia 40.11 ("*Toy ny mpiandry ondry hiandry ny andian' ondry izy; handray ny zanak' ondry amin' ny sandriny, hitondra an' ireny eo an-trotroany, ary handroaka moramora ny mampinono.*").

Hita ao amin'ny Testamenta Vaovao ny fanoharana ny amin' ny ondry nania ao amin' ny Evanjelin'i Lioka (Lio. 15.3-7), ary ao amin' ny tenin' i Jesoa hoe "Izaho no mpiandry tsara" ao amin' ny Evanjelin' i Joany (Joa. 10.11-16). Isan' ireo fitenenana nanafintohina ny Jiosy ny filazany ny tenany ho "mpiandry tsara" (Joa. 10.19-21). Oharina amin' ny mpiandry ondry ihany koa i Jesoa ao amin'ny Evanjelin' i Matio (Mat. 2.6; 9.3; 25.32; 26.31), ao amin' ny Evanjelin' i Marka (Mar. 14.27), ao amin' ny Evanjelin' i Joany (Joa. 10.2), ao amin' ny Epistily ho an' ny Hebreo (Heb. 13.20), ao amin'ny Epistily voalohan' i Petera (1Pet. 2.25, 1Pet. 5.4) ary ao amin' ny Apokalipsy (Apo. 7.17).

Ankehitriny, ao amin' ny litorjian' ny fiangonana, ny Alahady fahefatry ny Paska no atao hoe "Alahadin' ny Mpiandry Tsara".

## Jereo koa

* Ondry nania ka hita indray
*Pastora
Ondry nania ka hita indray

Ny fanoharana ny amin' ny "**Ondry nania ka hita indray"** na "**Ondry very**" na "**fanoharana ny amin' ny Mpiandry tsara**" na "**Mpiandry tsara**" dia fanoharana tareterin'ny lovantsofina kristiana ao amin' ny Testamenta Vaovao fa nataon' i Jesoa. Ao amin'ny Evanjelin' i Matio (Mat. 18.12-14) sy ao amin' ny Evanjelin' i Lioka (Lio. 15.3-7) no ahitana io fanoharana io. Hita ao amin' ny Evanjely apôkrifan' i Tômasy koa io fanoharana io ao amin'ny *logion 107*. Azo atao koa ny mampitaha azy amin' izay voasoratra ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin'ny Bokin' i Ezekiela (Ezek. 34.6-12) sy ao amin' ny Bokin' ny Salamo (Sal. 119 sy 176).

Ity fanoharana ity dia niteraka ny fitenenana hoe "ondry veryy" na "ondry mania", izay anondroana, sahala amin'ny "zanaka adala" (na "zanaka mpandany") na "ilay farantsa very", ireo olona izay mania ara-pitondran-tena.

## Jereo koa

* Mpiandry tsara
*Pastora
Bondina Schulze

**Bondina Schulze**  dia mpanao politika (Ben'ny tanàna), teraka ny 1963.

Nantsoina hoe Bondina Kamo izy noho ny fandrobana ny olom-pireneny nandritra ny 30 taona ary nihoatra ny tampony tamin'izany.

Nosamborina izy efa-bolana taorian’ny nandraisany ny toerany satria nanapoizina an’i Marcus Mombauer teo alohany.

## Jereo koa
* Biôgrafia
* Rösrath

## Loharano
KFC Uerdingen 05

**KFC Uerdingen 05** dia klioba baolina kitra matianina ao amin'ny Alemaina. Niorina tamin'ny 1905 ny fikambanana.

Ny ekipa dia efa nandray anjara tamin'ny ligy voalohany tany Alemain. Ny ekipa amin'izao fotoana izao dia milalao amin'ny ligy fahatelo any Alemain. 

Tanana: Uerdingen sy Krefeld ()

## Jereo koa
* Mike Feigenspan

## Rohy ivelany

* www.kfc-uerdingen.de
Rösrath

**Rösrath** tanàna Alemaina.

## Olo-malaza avy ao Rösrath
* Bondina Schulze (* 1963)

## Rohy ivelany

* Ny mpanolotsain'ny tanànan'ny Rösrath 

## Loharano sy fanamarihana