open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deoterô-Isaia

Ny **Deoterô-Isaia** na **Deoterô-Izaia** dia fizaràna faharoa ao amin'ny Bokin' i Isaia (na Bokin' i Izaia) izay heverin'ny mpikaroka fa nosoratana taorian'ny fotoana niainan'i Isaia (na Izaia) mpaminany, ka mahafaoka ny toko faha-40 hatramin'ny toko faha-55. Tsy ny mpaminany Isaia izany no nanoratra azy io. Indraindray dia atao hoe "*Bokin' ny fampiononana an' i Israely"* ity fizaràna lehibe faharoa ao amin'ny Bokin' i Isaia ity.

Hafa noho ny Prôtô-Isaia ity fizaràna ity noho izy miompana indrindra amin' ny fitiavan' Andriamanitra ny olony sy mampanantena azy ireo hasambarana. Misy ampahany efatra atao hoe "*Hiran' ilay Mpanompo"* (Isa. 42.1-9; 49.1-7; 50.4-11; 52.13 – 53.12) izay miresaka ny amin'ny olona iray maha te hidera, izay manaiky ny hiaritra fahoriana hatramin'ny fahafatesana mba hanavotra ny hafa, ny ao amin'ity fizaràna ity.

## Fanoratana
Tsy i isaia no nanoratra ny ity ampahan-dahatsoratra ity fa mpaminany tsy fantatra anarana. Tsy i Asiria intsony no resahina ao fa i Babilôna izay voatonona matetika, torak'izany koa ny mpanjakan’ny Medianita sy Persiana, dia i Kirosy (na Sirosy) ilay nahalavo an'i Babilôna sy nampody ny Jiosy tany amin’ny taniny (Isa. 41.2; 44.28; 45.1) no voaresaka bebe kokoa noho ireo mpanjaka hafa. Noho ireo rehetra ireo dia ekena ankehitriny fa ny mpianatr’i Isaia nandritra ny taonjato maro dia nanangona sy nanazava ary nameno ireo faminaniany. Nosoratana ho an'ireo Jiosy nasesitany tany Babilôna, tokony ho teo antenantenan’ny taonjato faha-6 tal. J.K., ity fizaràna faharoa ity.

Nomena ny anarana nifanarahana hoe "Isaia Faharoa" na "Deôterô-Isaia" ny olona nanoratra ity fizaràna ity, izay tokony niaina tamin'ny faramparan'ny fotoam-pahababoana tany Babilôna tamin'ny taonjato faha-6 tal. J.K. Niditra an-tsehatra tamin'ny asa faminaniana izy teo anelanelan'ny taona 550 sy 538 tal. J.K., izany hoe teo anelanelan'ireo fotoana voalohany nahazoan'ny mpanjaka Kirosy fandresena voalohany sy ny fotoana nandreseny farany an'i Babilôna. Vitsy dia vitsy ny zava-pantatra momba ity mpaminany ity. Misy ihany ny ampahan-dahatsoratra izay heverina fa miresaka an-kolaka ny momba azy (toko faha-40) ary angamba koa ny amin'ny fahoriany, raha toa ka mikasika azy ilay atao hoe "*Hiran'ilay Mpanompo"* (indrindra ireo toko faha-42 sy faha-50 ary faha-53). Miavaka amin'ny fomba fanoratr'i Isaia ny azy satria manetsika ny fo kokoa. Milaza faminaniam-pamonjena maro miendrika tonon-kira izy. Miverimberina matetika amin'ny toerana maro ao anaty boky ireo lohahevitra velabelariny ireo.

## Jereo koa

* Isaia
* Prôtô-Isaia
* Tritô-Isaia
Deoterô-Zakaria

Ny **Deoterô-Zakaria** dia ampahany faharoa ao amin' ny Bokin' i Zakaria ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly, izay manomboka amin' ny toko faha-9 ha miafara amin' ny toko faha-11 na faha-14, sady heverina fa nosoratana taorian' ny fotoana nahaveloman' ny  mpaminany Zakaria. Mety teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-2 tal. J.K. no nanoratana azy.

Ny Bokin' i Zakaria dia fitambarana boky roa na telo samy hafa ka ity faharoa, izay atao hoe Deoterô-Zakaria (toko 9 – 11), sy ny fahatelo atao hoe Tritô-Zakaria (toko 12 – 14) dia nosoratana fotoana ela taty aorian'ny nanoratana ny voalohany. Misy ny manambatra ny toko faha-12 – 14 ao amin'ny Deoterô-Zakaria ka manafoana ny Tritô-Zakaria.

Ny Deoterô-Zakaria dia hafa tanteraka fa tsy mitovy amin'ny tapany voalohan' ny Bokin' i Zakaria, satria tsy ahitana intsony ny anaran' i Jôsoa mpisorona sy ny an' i Zôrôbabela ary ny resaka momba ny fananganana indray an' i Israely. Tsy misy ny fitenenana ny amin' ny fanamboarana ny Tempoly faharoa. Miompana amin' ny lohahevitry ny fiandrasana ny Mesia ny fitambaran' ireo lahatsorara rehetra ireo.

## Fotoana nanoratana
Amin’ izao ireo mpikaroka dia mihevitra fa ny Deoterô-Zakaria dia nangonin' olon-tsy fantatra tamin' ny faran' ny taonjato faha-4 (anelanelan' ny taona 322 – 300) tal. J.K. Ny voasoratra ao amin' ny 9.1-8 dia mifanandrify amin' ny fandresen' i Aleksandra; miresaka ankolaka ny fitondrana babo nataon' i Ptôlemaiôsy I (taona 311) ny andalana 9.11-12; manambara ny fisaraham-bazan' ny Samaritana avy tamin' ny Jiosy (taona 328) ny andalana 11.14.

## Haorina indray i Jerosalema
Ahitana teny faminaniana apôkaliptika misy fitenenana an-kolaka zavatra saro-takarina sady mikasika lohahevitra taloha kokoa ny Deoterô-Zakaria. Ny mafonja indrindra amin' ireo dia ny hiverenan' Andriamanitra, ny handresen' ny Mesia Mpanjaka, ny hananganana indray an' i Israely aorian' ny haharesen' ny fahavalony.

## Jereo koa

* Prôtô-Zakaria
* Tritô-Zakaria
Tritô-Zakaria

Ny **Tritô-Zakaria** dia ampahany fahatelo ao amin' ny Bokin' i Zakaria ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly, izay manomboka amin' ny toko faha-12 ha miafara amin' ny toko faha-14, sady heverina fa nosoratana taorian' ny fotoana nahaveloman' ny mpaminany Zakaria. Mety teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-2 tal. J.K. no nanoratana azy.

Ny Bokin' i Zakaria dia fitambarana boky roa na telo samy hafa ka ny fahatelo, izay atao hoe Prôtô-Zakaria (toko 1 – 8) izay nosoratana tamin' ny andron' ny mpaminany Zakaria, sy ny faharoa atao hoe Deoterô-Zakaria (toko 9 – 11) dia nosoratana fotoana ela taty aorian' ny nanoratana ny voalohany. Misy ny manambatra ny toko faha-12 – 14 ao amin' ny Deoterô-Zakaria ka manafoana ny Tritô-Zakaria.

## Hitondra ny tany rehetra ny Mesian' Andriamanitra
Ity fizaràna ity dia mirakitra lohahevitra apôkaliptika sy eskatôlôjika ka maneho ny voninahitra izay miandry an' i Israely any amin' ny Andro farany noho ny hiavian' ny Mesia, ny ady farany sy ny fandresen' ny fanjakan' Andriamanitra, ny fiandrasana ny fiavian' ny andron' i Iahveh izay hampivitrana indray ny fanekem-pihavanana, ny fanadiovana an' i Jerosalema noho ny fandresen' i Iahveh, ny hivavahan' ny firenen-drehetra amin' ny Andriamanitr' i Israely. Manantira ny mpanoratra fa ny fidirana an-tsehatry ny hery avy any an-danitra ihany ho fomba tokana ahafahana mahazo ny fanafahana amin' ny ziogan' ny firenena jentilisa.

## Jereo koa

* Prôtô-Zakaria
* Deoterô-Zakaria
Arminianisma

Ny **arminianisma** dia firehana teolojika protestanta naorin'i Jacobus Arminius tamin'ny taonjato faha-17. Ny mpanaraka azy dia nantsoina hoe *remontrans* ("mpitsikera"), noho izy ireo nandefa taratasy atao hoa fitsikerana tamin'ireo Fajakan'i Holandy tamin'ny taona 1610. Izany taratasy izany dia maneho ny ezaka tokony handanjalanjana ny foto-pampianaran'ny kalvinisma, amin'ny alalan'ny andininy dimy izay nodinihina tamin'ny Sinoda natao tao Dordrecht.

Ny arminianisma, amin'ny maha fampianaram-pinoana azy, dia novelarin'ny teolojiana maro, ka isan'ireo i Arminius (momba ny arminianisma amin'ny endriny mahazatra) sy i John Wesley (momba ny arminianisma vesleiana) .

Ny andininy dimin'ilay taratasy dia noheverina fa mampiseho ny fiheverana fototra ao amin'ny arinianisma mahazatra. Ny andininy voalohany dia mitsipaka ny predestiona roa sosona (fiainana mandrakizay sy fanozonana mandrakizay), sady manambara fa ny maha olom-boafidy dia tsy inona fa ny fahafantaran'Andriamanitra mialoha izay mino. Ny andininy faharoa dia mitsipaka ny ainga fototry ny fanadiovan-keloka voafetra, izay milaza fa maty ho an'ny olona nofidiny hovonjena ihany i Kristy, ary  milaza fa ny famonjena dia natao ho an'ny rehetra nefa vafetra tokoa ho an'izay mino an'i Jesoa Kristy. Ny fahatelo dia ilaza fa no olombelona dia simba tanteraka, sady tsy afaka ny hamonjy tena amin'ny alalan'ny ezaka ataony tsy miaraka amin'ny fahasoavan'Andriamanitra. Ny fahefatra dia mitsipaka ny fiheverana fa ny fahasoavana dia zavatra tsy azo toherina, fa manambara kosa fa ny olombelona dia manana safidy malalaka ny hanohitra ny fahasoavan'Andriamanitra izay afaka mananpy mialoha. Ny fahadimy dia manolotra hevitra izay milaza fa ny faharetan'ny olomasina dia fepetran'ny finoana an'i Kristy, izany dia nohamafisin'ny remontrants tamin'ny taona 1618.

Maro ny antokom-pinoana krostiana izay nandray ampahany na manontolo izany izany fampianarana arminiana izany, indrindra ny Batista tamin'ny taonjato faha-16, ny Metodista tamin'ny taonjato faha-18, ny Adventista mitandrina ny andro fahafito tamin'ny taonjato faha-19, ary ny Pentekotista tamin'ny taonjato faha-20. Ankehitriny ny arminianisma dia hita ao amin'ireo fiangonaa ireo, indrindra ao amin'ny firehana evanjelika .

## Jereo koa

* Protestantisma

## Loharano sy fanamarihana
Poritanisma

Ny **poritanisma** dia firehana ara-panahy protesnanta, tamin' ny taonjato faha-16 sy faha-17, teo amin' ny Fiangonana anglikana, izay nanohitra ny fanavaozana na fantsiana nataon' i Elzabeta I, ka niezaka ny "hanadio" ny Fiangonan' i Angletera amin' ny fanaon' ny Katôlika nanomboka tamin' ny taona 1559 sy tao New England nanomboka tamin' ny taona 1930, ary nikatsaka marimaritra iraisana eo anelanelan' ny katôlisisma sy ny hevitr' ireo mpanavao fiangonana prôtestanta.

## Jereo koa

* Prôtestantisma
Neô-ôrtôdôksia

Ny **neô-ôrtôdôksia** na **teôlôjia dialektika** dia firehana ara-teôlôjia ao amin' ny prôtestantisma izay nandroso taorian' ny Ady Lehibe Faharoa. Mampiavaka azy ny fanoherana ny fampianaran' ny teôlôjia liberaly tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fanamafisana ny fahefan' ny fampianaran' ny Refôrmasiôna izay nihalefy hery nanomboka tamin' ny taonjato faha-18, indrindra tao Eorôpa Andrefana. Ny teôlôjian' ny pastora soisa roa lahy Karl Barth sy i Heinrich Emil Brunner no santionan' izany teôlôjia neô-ôrtôdôksa izany. Tsy azoazon' izy ireo anefa ny iantsoana azy hoe "neô-ôrtôdôksa" satria tsipahiny ny foto-pampianarana momba ny fandraisana ara-bakiteny ny Baiboly, izay antsoina indraindray hoe "ôrtôdôksia". Ao Etazonia dia i Karl Paul Reinhold Niebuhr no nitarika ny neô-ôrtôdôksia.

## Jereo koa

* Teôlôjia

* Prôtestantisma
* Paleô-ôrtôdôksia
Paleô-ôrtôdôksia

Ny **paleô-ôrtôdôksia** dia firehana ara-teôlôjia prôtestanta tao Etazonia izay nipoitra tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-20 sy tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-21 sady miompana amin' ny fiekem-pinoana nifanarahana vokatr' ireo kônsily ekiomenika sy ny soratr' ireo Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy) talohan' ny fisaraham-bazan' ny Fiangonana (ôrtôdôksa sy katôlika tamin' ny taona 1054, ary katôlika sy prôtestanta tamin' ny taona 1517). Na dia ny finoana iraisana aza no iompanany dia atao hoe *paleô-ôrtôdôksia* io teôlôjia io mba hiavahany amin' ny neô-ôrtôdôksia izay firehana nisy akony lehibe teo amin' ny prôtestantisma tamin' ny tenantenan' ny taonjato faha-20.

## Jereo koa

* Prôtestantisma
* Fiekem-pinoana
* Kônsily
* Rain' ny Fiangonana
Osy

Ny **osy** dia karazam-biby misy nono, mihinana ahitra sady mandinika, iray fianakaviana amin' ny omby izy (*[[Bovidae]]*). ***Capra hircus*** na ***Capra aegagrus hircus*** ny anarany ara-tsiansa. Raha ompiana ny osy amin' ny ankapobeny, dia tsy vitsy ny osidia toy ny hita any Kaokazy, Iràna, Iràka ary Afganistàna. Efa tany alohan' ny taonarivo faha-8 tal. J.K. no nanombohan' ny olona niompy osy. Ompiana ny osy mba hahazoana ny rononony, ny hodiny, ny volony ary ny henany. Mirefy eo amin' ny 60&nbsp;sm hatramin' ny 1&nbsp;m ny osy, arakaraka ny karazany. Misy somotra na ny osilahy na ny osivavy. Afaka miaina amin' ny faritra misy toetany maina sy be tendrombohitra ny osy.

## Kolontsaina

### Ohabolana

* Aza manao toy ny osy; mihambo tena, fa izy ihany.
* Be famangitra toa rambon' osy ka ny lanitra tsy hianjera no tohanana
* Mitonanaka foana toa an-dRafotsibe voadakan' osy.
* Mivadika imaso toa tandrok' osy.
* Ny osy, na mitsangan-tandroka ho omby aza, na mibarareoka ho ondry aza, na maniry somotra ho olona aza, na midingin-drambo ho alika aza, na mitsangani-bovona ho lambo aza, tsy miala, fa osy ihany.
* Ny voliko lanin' ny osy leoko ihany, hoy Rafotsibe, fa ny fidingin' ny rambony no tsy zakako.
* Osivavy maniry somotra : ny lova tamin-dray tsy avela, ny hetra tamin-dreny tsy afoy.
* Osivavy naniry volombava : samy tsy ariana ny fomban-dray sy reny.
* Salaka namatorana osy, ny osy lasa, ny salaka tapaka.
* Sitry mahay vato, osy mahay harana.
* Sokina ve tsy hahay vato ary osy tsy hahay harana?

## Jereo koa

* Omby
* Kisoa
* Ondry
* Soavaly
* Boriky
*Rameva
Kaokazy

I **Kaokazy** na **Kaokazia** na **Kavkazy** na **Kavkazia** dia faritr' i Eorazia be tendrombohitra izay mitandavana eo amin' ny 1 200 km, avy any amin' ny andilan-dranomasin' i Kertch (Ranomasina Mainty) ka hatrany amin' ny saikanosin' i Apcheron (Ranomasina Kaspiana).

Amin' ny teny rosiana dia atao hoe Кавказ / *Kavkaz* i Kaokazy, amin' ny teny jeorjiana dia atao hoe კავკასია / *Kawkasia*, amin' ny teny armeniana dia atao hoe *Կովկաս* / *Kovkas,* amin' ny teny azerbaijaney dia atao hoe *Qafqaz*, amin' ny teny torka dia atao hoe *Kafkas,* amin'ny teny persana dia atao hoe *قفقاز‎*  / *Qafqāz.*

Mizara roa i Kaokazy ka ny iray atao hoe Kaokazy Atsimo na Transkaokazia, izay mahafaoka an' i Jeorjia, i Armenia, i Azerbaijàna ary ny faritr' i Kars any Torkia, ny faharoa atao hoe Kaokazy Avaratra na Siskaokazia, izay ao Rosia (mahafaoka ny Repoblikan' i Karatsaievô-Tserkesia, ny Repoblikan' i Kabardinô-Balkaria, ny Repoblikan' i Ôsetia Avaratra, ny Repoblikan' i Ingosia, ny Repoblikan' i Tsetsenia ary ny Repoblikan' i Dagestàna). Amin' ny lafiny fitantanana dia mahafaoka ny Repoblikan' i Adigea sy ny Krain' i Stavrôpôly ary ny Krain' i Krasnôdara i Kaokazy Avaratra na Siskaokazia.

Ara-jeôgrafia, araka ny efa mahazatra dia heverina fa i Kaokazy no manasaraka an' i Eorôpa ao avaratra amin' i Azia ao atsimo, nefa ny jeôgrafian' i Jeôrjia sy ny an' i Armenia dia manao azy ho faritra eorôpeana ka mametraka ny sisin' i Eorôpa ao Araksa sy amin' ny sisin-tany tiorka. Raha heverina ho eorôpeana i Kaokazy dia izy no tangoron-tendrombohitra avo indrindra ao Eorôpa.

## Jereo koa
**Ny faritra ara-dafintany ao Azia**
* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra
**Fizaràm-paritra hafa ao Azia**
* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampiposahana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin' i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia

* Eorazia
Fiteny jeôrjiana

Ny **fiteny jeôrjiana** dia fiteny ôfisialin' i Jeôrjia izay firenena ao amin' ny faritra afovoan' i Kaokazy, izay anisan' ny fiteny kaokaziana. Amin' ny fiteny jeôrjiana dia atao hoe ქართული ენა / *kartuli ena* io fiteny io. Ny fiteny jeôrjiana dia fitenin-drenin' ny olona miisa 3&nbsp;900&nbsp;000 any ho any ao Jeôrjia (izany hoe 83&nbsp;%n' ny mponina ao amin' io firenena io) sy fitenin' ny Jeôrjiana any ivelany miisa 500&nbsp;000 any ho any (indrindra any Torkia, Iràka, Rosia, Etazonia ary ny sisa amin' i Eorôpa). Fitenin' ny haisoratry ny foko maro monina amin' ny tany jeôrjiana koa ny fiteny jeôrjiana, indrindra ireo miteny fiteny tsy anisan' ny fiteny ao Kaokazy afovoany (fiteny kartveliana) toy ny fiteny svana sy ny fiteny mingreliana ary ny fiteny lazy. Soratana amin' ny abidy misy litera 33 atao hoe *mkhedruli* ny fiteny jeôrjiana vaovao.

Ahitana fiovan' endri-teny araka anjara asa miisa fito, tsy misy fanavahana ny kandahy na ny kambavy, ary ahitana fitanisana matoanteny saro-drafitra ny fitsipiteny jeôrjiana. Ahitana renifeo saro-tononina sy fifanarakarahana renifeo saro-drafitra mampiavaka ny fiteny kaokaziana ny ao amin' ny fiteny jeôrjiana.
Jolene Marie Rotinsulu

**Jolene-Marie Cholock-Rotinsulu** (**Jolene Marie**) (teraka tamin'ny 15 Mey, 1996) dia mpihira pop Indonezia. Izy no mivoaka amin'ny **Miss International Indonesia 2019**.

## Discography
### Musik videos

## Filmography
### Movie

### TV Filme

## Reference

## Rohy ivelany

* Puteri Indonesia Official Website
* Miss International Official Website
* http://www.instagram.com/joleneemarie en Instagram
* http://www.facebook.com/jolene.m.rotinsulu en Facebook
* http://www.twitter.com/joleneemarie en Twitter
* Jolene Maria Jolene Marie IMDb website
Patagônia

I **Patagônia** dia faritra ara-jeôgrafia ao amin' ny telozoro amin' ny tapany atsimon' i Amerika Atsimo izay zarain' ny firenena roa, dia i Silia ao andrefana sy i Arjentina ao atsinanana. Mahafaoka ny tapany atsimon' i Silia (izay atao hoe *Patagônia siliana*) sy ny tapany atsimon' i Arjentina (*Patagônia arjentina*) i Patagônia, izay manana velarana mirefy 800 000 km2 any ho any. Ireo faritra roa ireo dia sarahan' ny Cordillera de los Andes, izay ahitana tendrombohitra, toeran-dranomandry, pampa, alam-paritra manakaiky tendrontany, sisin-dranomasina, nosy sy tangoro-nosy maro. Misy Amerindiana miisa 10 000 any ho any monina ao Patagônia ka anisan' izany ny Mapuches. Anisan' ny faritra vitsy mponina indrindra eran-tany i Patagônia satria 3,8 olona isaky ny km2 ny hakitroky ny mponina (3 ny any Siberia ary 0,46 ny any Alaska). Ny fiompiana atao amin' ny toerana atao hoe *estancias* no tena atao any. Maro mpitsiriritra i Patagônia noho ny fananany harena ara-javaboary.]
Boriky

Ny **boriky** dia biby mitovitovy amin' ny soavaly, ao amin' ny fianakaviana *[[Equidae]]*, izay misy karazany fiompy (*Equus asinus*) fa misy borikidian' i Afrika (*Equus africanus*). Ampiasaina amin' ny fitondrana entana ny boriky fiompy, sahala amin' ny biby mitovitovy aminy toy ny ampondra (izay safiotra avy amin' ny soavalivavy sy borikilahy). Hazaina mba hohanina sy hakana hodiny ny borikidia ka mihalany tamingana izy ireo amin' izao fotoana izao.

## Kolontsaina

### Ohabolana

* Dakam-boriky, ka indray mientana ihany.
* Ny boriky avy no mamely ahy.

## Jereo koa
* Kisoa
* Soavaly
* Omby
* Osy
* Ondry
* Rameva
* Borikidia afrikana
* Ramole
* Ampondra
Mosary

Ny **mosary** na **kere** dia tsy fahampian-tsakafo tafahoatra izay maharitra amin' ny faritra iray manontolo sady mahazo olona maro dia maro fa tsy olona iray na vitsy monja. Antony roa no mahatonga ny kere na mosary. Ny voalohany dia ny loza voajanahary mahazo faritra midadasika izay miseho tampoka ka manimba ny fambolena sy mandringana ny biby fiompy, anisan' izany ny horohorontany, ny haintany, ny fisian' ny andiam-balala ary ny areti-mifindra mahazo ny zavamaniry. Ny faharoa dia vokatry ny asan' ny olombelona toy ny ady ara-tafika sy ny fanimbana ny famokarana ataon' ny mpifanadrina, ny fanaovana fahirano, ny fanaovana ankivy ara-toekarena.

Tratra ny tsy fahampian-tsakafo rehefa latsaky ny 1&nbsp;200 kilôkalôria isan' andro isan' olona, ​​ny salanisa antonony dia 1&nbsp;600 (ankizy) hatramin' ny 2&nbsp;900 kilôkalôria (zatovo). Mety hiteraka fahafatesana izany toe-javatra izany.

## Jereo koa

* Sakafo
Fahafatesana

Ny **fahafatesana** dia fitsaharan' ny aina na tsy fisian' ny aina intsony ao amin' ny zavamananaina lazaina hoe "maty". Izany toetran' ny fahafatesana izany dia isehoan' ny tsy fiverenan' ny firindrana eo amin' ny fiasan' ny vatana izay tokony ho afa-miantoka ny fahavelomana, toy ny fihinanan-kanina, ny fifohan-drivotra, ny fisotroan-drano, sns.

Eo amin' ny sela dia miseho amin' ny alalan' ny fijanonan' ny anjara asa fototra sahanin' ny sela ny fahafatesana. Ao amin' ny zavamananaina maro sela dia mety vokatry ny fahasimban' ny sela izay mitarika amin' ny fahafatesan-tsela aloham-potoana izany, na vokatry ny famerana, na voalahatra mialoha ka miteraka ny famonoan-tenan' ny sela manoloana fisehon-javatra iray mibaiko izany.

Eo amin' ny olombelona kosa, ny fijanonan' ny fo tsy mitepo maharitra alohan' ny hihetsehana indray dia mampametraka fanontaniana ny amin' ny fetra na ny tetezamita eo amin' ny fiainana sy ny fahafatesana. Manoloana io fanontaniana io dia mihevitra ny *Fikambanana maneran-tany momba ny fahasalaman' ny biby* fa ny fahafatesana dia "ny fanjavonana tsy mifodin' ny fiasan' ny atidoha abaribarin' ny fahaverezan' ny fihetsika hoazy ao amin' ny fototry ny atidoha": ity fikambanana ity dia mamaritra ny fahafatesana ho fahafatesan' ny atidoha, fa tsy fitsaharan' ny fitepon' ny fo sy ny fitsaharan' ny fikorianan' ny ra.
Fanahin' ny vatana

Ny **fanahin' ny vatana**, izay atao fotsiny amin' ny teny malagasy mahazatra hoe ***fanahy*** ihany koa, dia fototry ny fahavelomana tsy azo tsapain-tanana, izay manetsika ny vatan' ny zavamananaina (olombelona, biby, zavamaniry sns, arakaraka ny fampianarana sy ny finoana) sy mahatonga azy hanana saina. Maro dia maro ny fanehoana ara-tandindona na am-panoharana ny fanahy, maro toraka izany koa ny zavatra inoana momba azy. Ahitana izany rehetra izany ny ankabeazan' ny sivilizasiôna araka ny hita amin' ny fiheverana ara-pivavahana, ara-pilôzôfia, ara-psikôlôjia, na araka ny angano sy ny fahalam-bahoaka.

## Jereo koa

* Tsy feteza-maty
* Fivavahana amin' ny razana
* Animisma
*Angatra
*Ambiroa
*Fanahy
*Avelo
*Aina
Foto-pampianarana

Ny **foto-pampianarana** dia fitambaran' ny fiheverana ao amin' ny rijan-kevitra apetraky ny mpanoratra na ny vondro-mpanoratra ho marina. Indraindray dia mety ho heverina ho mamitaka sy tsara lahatra ka marina ivelany fotsiny ny foto-pampianarana, na tsy manome fahafahana hiady hevitra fa ekena tsotra izao (dôgmatika), arakaraka ny fiaviany, izay mety ho ara-pivavahana na ara-pedrà. Misy lafiny ara-pirehan-kevitra sady mety mahakasika ny pôlitika, ny lalàna, ny toekarena, ny fivavahana, ny filôzôfia, ny siansa, ny fiarahamonina, ny tafika, sns ny foto-pampianarana.

## Jereo koa

* Rijan-kevitra
* Tenim-pinoana
Rijan-kevitra

Ny **rijan-kevitra** na **rijankevitra** na **teôria** dia vondrom-panazavana na vondron-kevitra mirindra momba ny lohahevitra mazava iray, izay mety hahitana lalàna sy petra-kevitra, notsoahana avy amin' ny fandinihana ny angon-java-mitranga, avy amin' ny fanandramana natao, na notsoahina avy amin' ny fototra matoan-kevitra omena mialoha.

## Jereo koa

* Petra-kevitra

* Matoan-kevitra
* Tsangan-kevitra
Petra-kevitra

Ny **petra-kevitra** na **petrakevitra** dia fehezankevitra na fanazavana izay aroso fotsiny ka tsy lazaina ny mety ho fahamarinany na ny mety ho fahadisoany, hevitra apetraka ka mbola ao amin' ny sehatry ny zavatra mety hisy na ny angambangamba. Rehefa ambara ny petra-kevitra dia azo atao ny mandalina azy, ny misedra azy, ny mampiasa azy, ny miady hevitra ny aminy, ny manao fanandramana hisedrana ny fahamarinany.

Ny petra-kevitra izay ampiasaina nefa tsy natao hosedraim-pahamarinana (noho ny antony ara-pihetseham-po, ara-pivavahana, ara-pôlitika, ohatra) dia atao hoe matoan-kevitra.

## Jereo koa

* Rijan-kevitra

* Matoan-kevitra
* Tsangan-kevitra
Matoan-kevitra

Ny **matoan-kevitra** na **matoankevitra** dia fehezankevitra tsy noporofoim-pahamarinana nefa ampiasaina hanorenana ny fanjohian-kevitra na ny rijan-kevitra matematika.

## Jereo koa

* Petra-kevitra

* Rijan-kevitra
* Tsangan-kevitra
Tsangan-kevitra

Ny **tsangan-kevitra** na **tsangankevitra** na **tezy** dia fanambaràna na fanohanan' ny mpiteny ny lohahevitra resahiny.

## Jereo koa

* Petra-kevitra
* Rijan-kevitra

* Matoan-kevitra
Ondry

Ny **ondry** dia biby fiompy misy nono sady mihinana ahitra ary mandinika izay mifanakaiky karazana amin' ny osy, sady ao amin' ny fianakaviamben' ny karazana omby. Ny ondry dia anisan' ireo biby nompian' ny olona voalohany ary ny iompiana azy indrindra dia ny rononony, ny henany, ny hodiny, sy ny volony. Ny volon' ondry no tsiraka ampiasaina indrindra avy amin' ny biby. Maro karazana ny ondry, ka odry fiompy ny karazany iray ary indridia ny enina amin' ireo izay mbola misy amin' izao. Nanomboka niompy ondry ny olombelona tamin' ny faramparan' ny taonarivo faha-6 tal. J.K. ka ondridia avy any Afovoany Atsinanana (avy any atsimo-atsinanan' i Anatôlia na Zargos) no nompiana voalohany.

Ompiana eran' izao tontolo izao ny ondry sady mitana anjara toerana lehibe tamin' ny sivilizasiôna maro. Amin' izao fotoana izao dia i Aostralia, i Zelady Vaovao, i Sina, i Nizerià, i Patagônia ary ny Fanjakana Mitambatra no faritra mpiompy ondry betsaka indrindra eran-tany. Amin' ny fivavahana maro dia atao sorona ny ondry, indrindra ao amin' ny finoana silamo isaky ny fetin' ny Eid al-Adha (na Eid al Kebir).

## Kolontsaina

### Ohabolana

* Akaro, aidino: toy ny andry ondrin' ilay sarotra.
* Aleo mahia ondry andrasana, toy izay mahia olom-pehezina.
* Amboa homan' ondry, ka ny aina no manefa.
* Anantsinahy sy hen' ondry mahia: tafaray samy kafiry.
* Andevolahy nifahana ondry: tafahaona samy main-dranjo.
* Andriandahin' i Malaza: miantsena, lanjaina; nony mody, milanja ondry
* Andry ondrin' Ikotokely, ka ny maty no ananam-be.
* Angolain' ny fitia rafozana, ka ondry velona no hosoram-panasina.
* Aza atositosika ny ondry botry, fa tsy fantatra izay hanao kambana.
* Aza dia miolika hoatry ny tsinain' ondry; fa aoka mba ho tsotra hoatry ny tsinaim-balala.
* Aza manao halatra ondrin' Imahakà: raha misy mahita, hizahako ny havesany, nony tsy misy mahita dia lasany tokoa.
* Dedaka maty ondry, nefa tsy manome rafozana.
* Hafahafa ohatra ny adin' ondrilahy: akorain-tsy mifampilanja, avela ihany mifamaky loha.
* Hividy ondry hanahirana, nefa ny akoho mody ho azy.
* Izay tsy ampy ketsa, mivezivezy, izay very ondry manara-morona.
* Rafotsibe leon-kofak' ondry: tsy te-hijery zava-misavily.
* Mivadika imaso, toy ny tandrok' ondry
* Ny hofak' ondry no soa misavily, fa ny teny tsy mba soa misavily.
* Ny nenina tsy mba roahina eo aloha, tahaka ny ondry; fa avy manaraka, tahaka ny alika.
* Ny ondry voatsipy taolana, ary ny amboa voatsipy vilona: tao ihany fa nifanolana
* Ny osy, na mitsangan-tandroka ho omby aza, na mibarareoka ho ondry aza, na maniry somotra ho olona aza, na midingin-drambo ho alika aza, na mitsangani-bovona ho lambo aza, tsy miala, fa osy ihany
* Ondry mahia maty anaka: misikin-kamoy hanatavy tena.
* Rafotsibe leom-boanjo: ny tain' ondry avy no andosirana.
* Rafotsibe maty ondry kely, ka misento homana ny atiny.
* Zarazarao ny raharaha: ny tapa-tanana miandry ondry, ny tapa-tongotra mitoto vary.
* Zaza nomen-tanan' ondry ka na soloana hofany aza tsy mety.

## Jereo koa
* Kisoa
* Omby
* Osy
* Boriky
* Soavaly
* Rameva
Fehezankevitra (filôzôfia)

Ny **fehezankevitra**, amin' ny filôzôfia, dia izay ambara ao amin' ny filazana ka azo tehirizina na dia adika amin' ny fiteny hafa aza sady azo omena sandam-pahamarinana, izany hoe azo atao hoe marina na diso.

## Jereo koa

* Petra-kevitra
* Rijan-kevitra
* Fehezankevitra (fitsipiteny)
* Voan-kevitra
Hoalan' i Ômàna

Ny **Hoalan' i Ômàna** na **Ranomasin' i Ômàna** dia hoala ao amin' ny Ranomasimbe Indiana izay mampitohy ny Ranomasin' i Arabia amin' ny Hoala Persika. Ao amin' ny morony avaratra i Iràna, ao atsimony ny soltanatan' i Ômàna ary ao andrefany ny Emirata Arabo Mitambatra. Atao hoe خليج عمان / *Khalyj 'Oman*  amin' ny teny arabo ary خليج مکران / *Khlij-e Makran* amin' ny teny persana.
Bareina

I **Bareina** dia firenena ao Atsinanana Akaiky, ao amin’ ny Hoala Persika, any Azia. Ny renivohiny dia i Manama izay sady tanàna lehibe indrindra ao koa. Mirefy 765,3&nbsp;km2 ny velarany, ary niisa 1&nbsp;501&nbsp;635 ny mponina tao aminy araka ny fanisana natao tamin' ny taona 2021. Ny faritr' ora dia +3. Atao hoe Bareiniana ny vahoaka ao. 

I Bareina dia foronina tangoro-nosy ahitana nosy miisa 33; manodidina ny folo amin' ireo nosy ireo no tsy misy mponina. Ny nosy lehibe indrindra, izay antsoina hoe Bareina (*Bahrein*), dia mifampitohy amin' i Arabia Saodita amin' ny alalan' ny tetezana-fefiloha (atao hoe "Tetezan' ny Fihavanana"). Maina ny toetany any: eo amin’ ny 25&nbsp;°C eo ny sala-maripana isan-taona, nefa mety mihoatra ny 45&nbsp;°C izany. 

Firenena kely velarana i Bareina ka izy no firenena arabo makitroka mponina indrindra (mihoatra ny 1&nbsp;000/km² ny mponina). Ny Arabo no maro anisa ao nefa ahitana mpitady ravinahitra maro koa ao (40&nbsp;%n' ny mponina) avy any amin' ny Zana-Kôntinenta Indiana sy avy any Azia Atsinanana ny ankabetsahan' izy ireo. Mozilmana ny ankamaran’ ny mponina any Bareina. Ny fiteny arabo no fiteny ôfisialy any.

Ny solitany sy ny etona voajanahary no tena miatoka ny toekaren' i Bareina. Maro ny banky miorina ao amin' io firenena io. Ambony dia ambony ny fari-piainan' ny mponina any Bareina.

Fanjakana mahaleo tena niala avy tamin' i Fanjakana Mitambatra (Britanika) i Bareina nanomboka tamin' ny taona 1971. Atao hoe emira ny mpitondra ilay firenena, ka izany no iatsoana azy hoe "emirata".

## Jereo koa
**Firenena ao Azia:**

Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Fivahiniana masina

Ny **fivahiniana masina** dia fandehanana lavitra izay tanterahin' ny mpino mankany amin' ny toerana na tanàna masina, matetika mankany amin' ny toerana tsy fantatra na any ivelan' ny firenena misy azy, ho mariky ny fitiavam-bavaka; mety hitarika ho amin' ny fiovan' ny tena manokana izany. Manao fivahiniana masina ny mpino ao amin' ny fivavahana abrahamika (indrindra ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny silamo) sy ny fivavahana hafa toy ny ao amin' ny hindoisma

## Fivahiniana masina atao amin' ny fivavahana abrahamika

### Fivahiniana masina ataon' ny Hebreo sy Jiosy
Ny vahoaka hebreo koa dia nanao fivahiniana masina mankany Silô sy any Dana (ao Israely ankehitriny) sy any Betela (any Jordania ankehitriny).

### Fivahiniana masina ataon' ny mpino silamo
Ny mpino silamo dia manao fivahiniana masina any Maka any Arabia Saodita ka zavatra tsy maintsy atao indray mandeha amin' ny androm-piainana izany raha misy ny hoenti-manana. Misy koa ny fivahiniana masina ataon' ny mpino silamo mankany amin' ny fasan' ny olo-masina maro. 

### Fivahiniana masina kristiana
Ny fivahiniana masina nataon' ny Kristiana voalohany dia mankany amin' ny toerana niaretan' i Jesoa Kristy ny fijaliany. 

## Fivahiniana masina ataon' ny fivavahana hafa

### Ny Egiptiana sy ny Persiana sy ny Grika ary ny Rômana
Maro ny fivavahana mamporisika ny fanaovana fivahiniana masina ka anisan' izany ny fivavahan' ny Egiptiana tamin' ny Andro Taloha, ny fivavahan' ny Persiana tamin' ny vanimpotoana nivavahana tamin' i Mitra. Ny Grika sy ny Rômana dia nanam-pahazarana mijery mpaminany ka nandeha nanontany ny mpaminany tany Delfa any Grisia, ohatra.

### Fivahiniana masina ataon' ny Hindoa
Ny Hindoa koa dia manao fivahiniana masina mankany Benares (na Varanas).

## Jereo koa

* Fivahiniana masina silamo
Vavaka

Ny **vavaka** dia sady fifandraisan'ny olona (na zavatra hafa afaka livavaka) amin' Andriamanitra (na zavatra hafa azo ivavahana) sy ny teny tononina enti-manatanteraka izany fifandraisana izany. Ny vavaka dia mety hataon'olon-tokana na mety iarahan'olona maro manatanteraka, mety ny fombam-pivavahana no mandidy izany na mety ho tonga hoazy ihany koa, mety ho heno ny vavaka nefa mety ao an-tsaina na an'eritreritra ka mangina tsy heno. Nitana anjara asa lehibe teo amin'ny fivavahan'ny Jiosy tamin'ny Andro Taloha ny vavaka ka ny Tempoly no trano natokana indrindra hanaovana izany. Niampita tamin'ny fivavahana kristiana koa izany fanao izany taty aoriana. Ny silamo sy ny fivavahana maro hafa koa dia manao tonom-bavaka.

## Jereo koa

* Fivavahana
* Fanompoam-pivavahana
* Sorona
* Fanatitra
* Fitokavana
Absôlosiôna

Ny **absôlosiôna** na **famotsoran-keloka**, ao amin' ny kristianisma, dia famelan-keloka omen' Andriamanitra izay mibebaka amin' ny fahotany. Mino ny Kristiana rehetra fa Andriamanitra dia Ray be indrafo, izay mamela ny helok' izay mibebaka, nanao ny absôlosiôna ho sakramenta anefa ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa, izany hoe fombafomba ara-pivavahana izay anomezana antoka ny olona miaiky fahotana fa avelan' Andriamanitra heloka tokoa. Izany no atao hoe sakramentan' ny fampihavanana.

## Jereo koa

* Sakramenta

* Endolzansy

* Fahotana
Antipapa

Ny **antipapa** dia olona nisahana ny andraikitry ny papa sady nitondra ny anaram-boninahitra heo "papa" nefa ny nahatongavany teo amin'io toerana io dia tsy heverin'ny Fiangonana katôlika ho ara-dalàna. Indraindray dia sarotra ny manavaka ny antipapa sy ny tena papa, sahala amin'izay nitranga teo amin'i Leo VIII sy i Benedikto V izay samy nitonon-tena hoe "papa". I Hipolito avy any Roma, izay nifanohitra amin'i  Kaliksto I, no heverina fa antipapa voalohany teo amin'ny tantara.
Joany XXIII (antipapa)

I **Joany XXIII** dia antipapa nandritra ny Fisarahana Lehibe tao Andrefana. Teraka tamin' ny taona 1370 izy ary maty tamin' ny taona 1419. Nitondra ny anaram-boninahitra hoe "papa" izy teo anelanelan' ny taona 1410 sy 1415.

Ny antipapa Joany XXIII no nampanao ny konsily tao Roma tamin'ny taona 1413 izay nanamelohana ny lahatsoratra nataon'i John Wyclif sy i Jan Hus izay nitsikera ny fanaon' ny Fiangonana katolika sady noheverina fa nanao fampianaran-diso. 

Voatery nametra-pialana i Joany XXIII tamin' ny taona 1415 nandritra ny konsily tao Konstanz (frantsay: *Constance*), konsily notantrahina teo anelanelan' ny taona 14114 sy 1418. Nogadraina tao amin' ny tanàna alemàna maro izy hatramin'izay ka hatramin' ny taona 1418. Nihavana tamin' ny papa Martino V izy ka notendrena ho kardinaly-arsevekan' i Tusculum tamin' ny taona 1419.
Siksto IV

I **Siksto IV** dia papa teo anelanelan'ny taona 1471 sy 1484. Teraka tamin'ny taona 1414 izy ary maty tamin'ny taona 1484. Niaro ny zavakanto sy ny asa soratra izy. Nandritra ny fitondrany dia maro ny fifanonganana sy ny fahalovana ara-politika niseho. 

Mbola kely izy dia efa niditra tao amin'ny fikambanan'ny Fransiskana ary voafidy ho jeneraly izy tamin'ny taona 1464. Voatendry ho kardinaly izy tamin'ny taona 1467 nandimby an'i Paoly II. Tamin'ny fitondran'i Siksto IV no nananganana ny lasapely Sikstina ao Vatikàna. Ny fitondram-papa dia nentiny niady ara-tadfika tamin'i Firenze teo anelanelan'ny taona 1478 sy 1480 sady nanohana ny ady ara-tafik' i Venezia tamin'i Ferrare izy teo anelanelan'ny taona 1480 sy 1484. Niezaka nanalefaka ny fanararaotana nataon'ny Inkizisiona izy nefa tsy nahomby.

Ny tetikasa maro ara-politika sy ara-kolontsaina natan'i Siksto IV dia nandany ny heren'ny papa ka heverina ho toy ny tsy nahomby ny fitondrany.

## Papa faha-212
Tasmania

I **Tasmania** na **Fanjakan'i Tasmania** dia fanjakana aostraliana hita any amin'ny 199 km any amin'ny morontsiraka atsimo atsinanan'i Aostralia, izay misaraka aminy amin'ny alalan'ny Andilandranon'i Bass. Ny Fanjakan'i Tasmania dia ahitana ny nosin'i Tasmania sy nosy madinika hafa miisa 334. Ny nosy Tasmania dia manana halava 365 km avy atsimo mianavaratra sy sakany mirefy 306 km avy andrefana miantsinanana. Manana velaran-tany mirefy 68 401 km2 izy. Misy mponina 531 500 ny ao amin'io fanjakana io tamin'ny taona 2018 ka ny antsasak'izany dia ao amin'ny Faritr'i Great Hobart, izany hoe ao amin'ny tanànan'i Hobart (renivohitra) sy i Glenorchy ary i Clarence. Ny toerana misy ny ampahan'ny mponina sisa dia ao Launceston sy Devonport ary Burnie. Ny nosy Macquarie dia fehezin'ny Fanjakan'i Tasmania koa.
Leô X

I **Leô X** dia papa tamin' ny taona 1513 hatramin' ny taona 1521, izay teraka tao Firenze, Italia (frantsay: *Florence*) tamin' ny 11 Desambra 1475 ary maty tamin' ny taona 1521. **Giovanni di Lorenzo de' Medici** no tena anarany. Nohosorana ho diakra izy raha mbola 13 taona monja ary voafidy ho papa tamin' ny faha-37 taonany. Nahay nitantana ny raharaha pôlitika anatiny sy ivelany izy. Izy no afaka nanafoana ny fahaleovan-tenan' ny fiangonana katôlikan' i Frantsa (galikanisma) tamin' ny taona 1516.

Nampanamboariny indray ny Bazilika Masindahy Piera dia nitohy ny fivarotana endolzansy mba hamatsiam-bola ny fanamboarana, ka niteraka fanakianana avy amin' ireo mpanitsy fiangonana toa an' i Martin Lotera tamin' ny taona 1517 izany. Izy ilay papa nanameloka ny fampianaran' i Lotera izay noheverina fa fampianaran-diso (na herezia) sady nanongana azy sy ny mpianany tsy ho isan' ny mpino katôlika tamin' ny taona 1520.

## Papa faha-217

## Jereo koa
Klemento VIII

I **Klemento VIII** dia papa farany tamin' ireo nanohitra ny Refôrmasiôna prôtestanta, nitondra tamin' ny taona 1592 hatramin' ny 1605. Teraka tamin' ny taona 1536 tao Fano any Italia izy ary maty tamin' ny taona 1605. Atao hoe *Clemens <abbr>VIII</abbr>* izy amin' ny teny latina, *Clemente <abbr>VIII</abbr>* amin' ny teny italiana, ary *Clément VIII* amin' ny teny frantsay.  **Ippolito Aldobrandini** no tena anarany. 

Nandalim-pahaizana tany Padova (frantsay: *Padoue*) sy Perugia (frantsay: *Pérouse*) ary Bologna (frantsay: *Bologne*) izy ka lasa pretra sy kardinaly tamin' ny taona 1585 ary voafidy ho papa tamin' ny taona 1592. Tamin' ny naha papa azy dia nampanao fanitsiana ny Baiboly latina Volgata izy.

## Papa faha-231
Klemento IX

I **Klemento IX** dia papa tamin'ny taona 1667 hatramin'ny 1669. Giulio Rospigliosi no tena anarany. Teraka tamin'ny 27 na 28 Janoary 1600 izy ary maty tamin'ny  09 Desambra 1669. Nanelanelana izy tamin'ny adim-pifandimbiasana teo amin'i Frantsa sy i Espaina sy i Angletera sy i Holanda tamin'ny alalan'ny fiadanan'i Aix-la-Chapelle izay nantsoina hoe "Fiadanana klementina".

## Papa faha-238
Fivalozana

Ny **fivalozana** dia fanenenana lehibe noho ny fahotana sy fanapahan-kevitra hanonitra ny hadisoana sy tsy hamerina an' izany intsony, ao amin' ny Fiangonana katôlika sy ny Fiangonana ôrtôdôksa ary ny Fiangonana anglikana no ahitana izany indrindra.

Ao amin' ny Fiangonana katôlika, ny fivalozana dia mikambana ao amin' ny sakramenta, ka ny tanjona amin' izany dia ny famelana ny fahotana: izany no atao hoe sakramentan' ny fivalozana sy ny fampihavanana izay ahitana koa ny fanenenana sy ny fiekem-pahotana.

## Jereo koa

* Endolzansy
Fiteny danoà

Ny **fiteny danoà** dia fiteny jermanika tenenin' ny Danoà indrindra ao Danemarka. Io no fiteny ôfisialin' i Danemarka sy ny Nosy Ferôe (izay mitovy sata amin' ny fiteny ferôiana), sady fiteny ôfisialin' ny Vondrona Eorôpeana. Ny mpiteny nôrveziana dia afaka mahazo ny tian' ny mpiteny danoà sy soedoà holazaina sady ampianarina ho fiteny faharoa io fiteny io any Islandy izay niankina tamin' i Danemarka taloha.

## Jereo koa
**Fiteny jermanika be mpiteny**

* Fiteny anglisy
* Fiteny alemàna
* Fiteny neerlandey
* Fiteny soedoà
* Fiteny danoà
* Fiteny nôrveziana
Cory Booker

**Cory Anthony Booker** dia mpanao politika any Etazonia, loholona (senatera) ao New Jersey. Mpikambana ao amin'ny Antoko Demokratika (Etazonia) izy. Ny rahalahiny dia i Cary Booker II, ary i Cary Booker no rainy. Tamin'ny taona 1969, ny ray aman-dreniny dia niady mafy tamin'ny fanavakavahana tamin'ny alàlan'ny fanerena ny hividy trano any amin'ny faritra izay tsy raisin'ireo mainty hoditra. Naman'i Kirsten Gillibrand izy.

Ny 1 febroary 2019 dia nanambara izy fa hirotsaka hofidiana filoham-pirenena amerikanina 2020. Jimmy Carter manantena izy nihazakazaka..

## References
Fiovam-pisia-maha-izy

Ny **fiovam-pisia-maha-izy** na **transsobstansiasiona** dia fiovan'ny maha-izy ny zavatra iray ho tonga zavatra hafa. Amin'ny Katolika  dia fiovan'ny mofo ho tenan'i Kristy sy ny divay ho ran'i Kristy ao amin'ny eokaristia amin'ny alalan'ny Fanahy Masina ny fiovam-pisia-maha-izy, ka midika izany fa ao amin'ny mofo sy ny divay tokoa i Jesoa Kristy.

Atao hoe μετουσίωσις / *metousiosis* izany amin'ny teny grika, ary *transsubstantiatio* amin'ny teny latina. Ny teny hoe *transsubstantiatio* dia efa nampiasain'ny Fiangonana katolika tamin'ny taona 1215 nandritra ny konsily fahefatra natao tao Latràna sady nohamafisin'ny konsily tao Tridentio. 

Ny fiovam-pisia-maha-izy, ao amin'ny teolojia katolika dia foto-pampianarana ilazana fa amin'ny fanamasinana ny eokaristia dia miova ho tena (nofo) sy ran'i Kristy marina tokoa ny mofo sy ny divay, na dia tsy miova aza ny endrik'ireo singa ireo. Ny tena zava-misy (ny fisia-maha-izy) dia tsy mofo sy divay intsony fa ny tena aman-dran'i Kristy izay miara-misy ao anati'izy ireo sy miaraka amin'izy ireo, izay samy mitahiry ihany ny endriny ivelany. Samy mampianatra zavatra mitovy amin'io ny Ortodoksa sy ny Anglikana nefa tsy mampiasa ny teny hoe *transsubstantiatio* .
Kônsobstansiasiôna

Ny **kônsobstansiasiôna**, araka ny fampianaram-pinoana loterana, dia ny fitehirizan' ny mofo sy ny divay ny maha-izy-azy nefa miara-mikambana amin' ny maha-izy-azy ny tena sy ny ran' i Jesosy Kristy. Izany fampianarana izany, izay nofaritan' i William of Ockham (frantsay: *Guillaume d'Occam*) na i Duns Scots, dia noraisin' i Martin Lotera tamin' ny taona 1520. Avy amin' ny teny latina hoe *consubstatiatio* io teny io. Midika izany fa miaraka amin' ny mpino amin' ny fotoana ankalazana ny eokaristia (na fanasan' ny Tompo) i Kristy. Ny mpianatr' i Lotera atao hoe Melanchton anefa no tena nampiasa io teny hoe *consubstantiatio* io na dia efa tao amin' ny asasoratr' i Lotera ny zavatra tiana holazaina amin' izany.

Misy itoviany amin' ny fampianaran' ny Katôlika momba ny transsobstansiasiôna (na fiovam-pisia-maha-izy) ny kônsobstansiasiôna nefa misy zavatra ifanoherany aminy. Ireo hevitra roa ireo dia samy naorina amin' ny fampianaran' ny filozôfa Aristôty, izay milaza fa ny raha dia foronin' ny singa tsy mifampiankina, izay mety ho tsapan' ny fitaovam-pandrenesana, sy fisia-maha-izy (sobstansa) izay tsy tsapa afa-tsy amin' ny alalan' ny fanahy sady mamorona ny fisiana tena izy. Samy manaiky ny fampianarana ny transsobstansiasiôna sy ny kônsobstansiasiôna fa tsy miova ny singa roa, dia ny mofo sy ny divay, ao amin' ny eokaristia. Mifanohitra amin' ny fampianarana ny amin' ny transsobstansiasiôna anefa ny kônsobstansiansiôna izay ambara fa tsy miova koa ny maha-izy (sobstansan') ny mofo sy ny divay, ny tenan' i Kristy izay misy amin' ny toerana rehetra dia miara-misy "ao sy miaraka ary amin' ny alalan' ny" maha-izy (sobstansan') ny mofo, ary misy "ao sy miaraka ary amin' ny alalan' ny" divay ny ran' i Kristy, noho ny herin' ny tenin' Andriamanitra. 

Oharin' i Lotera amin' ny vy atao ao anaty afo ny kônsobstansiasiôna: miray ao amin' ny vy nohafanaina ny vy sy ny afo, nefa tsy miova ireo zavatra roa ireo.

Nanohitra io fiheveran' i Lotera sy ny an' ny Katôlika io i Zwingli izay milaza fa ny eokaristia dia ahatsiarovana, eo amin' ny fivorian' ny mpino, ny sakafo farany niarahan' i Jesosy amin' ny mpianany izay mampahatsiahy ny soa sy ny fahasoavana rehetra nomen' Andriamanitra antsika amin' ny alalan' i Jesoa Kristy zanany. Manambara koa i Zwingli fa tsy ao anatin' ny mofo sy ny divay ara-batana i Kristy fa ao amin' ny fo sy ny fanahy ary ny fiainan' izay miara-mivavaka ka mifampizara ny mofo sy ny divay.
Kônsily Vatikàna II

Ny **Kônsily faharoa tao Vatikàna** na **Kônsily Vatikàna II** na **Vatikàna II** dia kônsily ekiomenika katôlika, izany hoe fivoriam-ben' ny eveka katôlika. Nosokafan’ ny papa Joany XXIII izy io tamin’ ny 11 Ôktôbra 1962 ary nifarana tamin’ ny 8 Desambra 1965 teo ambany fitarihan' i Paoly VI. Izany dia kônsily ekiomenika faha-21 an' ny Eglizy Katôlika. 

Amin' ny ankapobeny dia heverina ho fisehon-javatra manan-danja indrindra teo amin' ny tantaran' ny Eglizy Katôlika tamin' ny taonjato faha-20 izany, izay maneho ny fisokafany amin' ny tontolon' ny Andro Vaovao sy ny kolontsaina ankehitriny, sady mihevitra ny fandrosoan' ny hairaha sy ny fanomezam-panafahana ny vahoaka maneran-tany ary ny fitomboan' ny fialan' ny zavatra maro amin' ny sehatry ny fivavahana. Ny valiny dia tadiavina amin' ny fiverenana any amin' ny fototry ny kristianisma: ny Baiboly (miorina amin' ny fikarohana vaovao momba ny Baiboly), ny patristika ary ny lovam-pampianarana lava teo amin' ny Eglizy mihoatra ny toeran' ny raiki-tampisaka matetika nolovaina tamin' ny Kôntra-Refôrma (taonjato faha-16). Io kônsily io koa dia manasongadina ny fiavahana manokan' ny Fiangonana isan-toerana sy ny fahasamihafan' ny kolontsaina izay takona ny fampanjakana tokana ny kolontsaina rômana. Ity kônsily ity dia azo nofaritana ho fanehoan-kevitra manohitra ny tsy fihetsehana izay tsy ahafaha-mahita ny zava-misy marina sy ny fanjakazakan' ny lalàna amin' ny aingam-panahy avy amin' ny Evanjely izay lasa toetra nitombo hatrany teo amin' ny katôlisisma nanomboka tamin' ny Kônsily tao Tridentio (1545-1563). Tsy nampoizina ny fizotran' ilay kônsily: nolavina ny fandaharam-potoana efa namboarin' ireo kardinaly tao amin’ ny fitantanan-draharaha rômana, miaraka amin’ ireo lahatsoratra efa saika holanina, ary nandray an-tanana ny fandaharam-potoany avy eo ireo raiamandrenin' ny kônsily. Niadian-kevitra manokana ny momba ny litorjia, ny fifandraisan' ny Eglizy Katôlika amin’ ireo antokom-pinoana kristiana hafa sy amin’ ny fivavahana hafa ary amin’ ny fiarahamonina amin’ ny ankapobeny, niadian-kevitra koa ny lohahevitra mahakasika manokana ny teôlôjia, toy ny fahalalahana ara-pivavahana sy ny Fanambaràna.

Taorian' ny nametrahana ny fahatsiarovana ho maivamaivana teo amin' ny tontolo katôlika anefa, ny vanim-potoana taorian' ilay kônsily dia niavaka noho ny fihemoran' ny katôlisisma izay niseho amin' ny alalan' ny fihenan' ny fiantsoana ho amin' ny asam-pisoronana (ho pretra) sy ny fihenan' ny fankanesana am-piangonana amin' ny Alahady.

Ny kardinaly Ratzinger mihitsy no nilaza toy izao momba ny Kônsily Vatikàna Faharoa, izay nandraisany anjara amin’ ny naha-teôlôjiana azy: “Ezaka fampihavanana ôfisialy ny Eglizy amin’ izao tontolo izao toy ny efa nisy hatramin’ ny taona 1789 izany.”.

## Jereo koa

* Kônsily

* Kônsily ekiomenika
* Katôlisisma

* Kônsily Vatikàna I

## Loharano sy fanamarihana
Andriamanibavy

Ny **andriamanibavy** dia andriamanitra inoana fa tsy lahy fa vavy. Matetika dia mifandray amin' ny hatsaran-tarehy, amin' ny fitiavana, amin' ny maha reny ary amin' ny fahavokarana ny andriamanibavy (toy ny andriamanibavy reny izay nivavahan' ny vahoaka sasany tamin' ny vanimpotoana talohan' ny tantara). Indraindray koa anefa dia ampifandraisina amin' ny resaka ady ara-tafika sy amin' ny famoronana ary amin' ny fahafatesana ny andriamanibavy. Ao amin' ireo fivavahana mivavavaka amin' andriamanitra maro (pôliteista) dia maro ireo andriamanibavy sy ny andriamanidahy ivavahana, izay heverina fa fisiana miavaka sy misaraka amin' izy samy izy. Ireo andriamanitra ireo dia mivondrona anaty panteôna na miahy fari-tany samihafa. Indraindray dia sady lahy no vavy ny andriamanibavy iray. Ny fivavahan' ny Egiptiana taloha, ny fivavahan' ny Mesôpôtamiana, ny fivavahan' ny Kanaanita, ny fivavahan' ny Grika taloha, ny fivavahan' ny Rômana taloha, ny hindoisma, ny taôisma, ny sintôisma, ny fivavahana seltika taloha, ny fivavahana jermaika taloha, ny gnôstisisma, ny fivavahana vikà, sy ny maro hafa koa, dia mino ny fisian' ny andriamanibavy.
Fampijalian-tena

Ny **fampijalian-tena** dia fanao amin'ny famolahan-tena hentitra ara-pivavahana izay ampijaliana ny tena, ka ara-batana izany matetika nefa misy koa ny ara-tsaina, mba handrosoana amin'ny sehatra ara-panahy. Ny hoe fampijalian-tena ara-batana dia fiteny mahazatra ao amin'ny Fiangonana katolika izay anomezana lanjany lehibe izany fanao izany, nefa ao amin'ny ankamaroan'ny fivavahana dia ahitana koa ny fampijalian-tena sy famolahan-tena
Hamandoana

Ny **hamandoana** dia fisian' ny rano na eton-drano ao amin' ny rivotra na ao amin' ny zavatra hafa toy ny lamba, ny mofo, sns. Ao amin' ny rivotra dia azo refesina amin' ny fandrefy hamandoana sady aseho amin' ny isanjato ny habeny.
Haavon-toerana

Ny **haavon-toerana** dia ny elanelan'ny toerana iray amin'ny teboka na velarana iaingana, ity dia ny an'ny ranomasina ifanarahana, izay 0 m (aotra metatra), raha ny toerana eto an-Tany no heverina. Refesina araka izany ny hahavon'ny tendrombohitra iray, ny haavon'ny toerana misy ny tanàna iray, ny toerana misy ny zavatra eny amin'ny habakabaka toy ny rahona, ny lalan'ny fiaramanidina, sns. Mety ho miabo na miiba ny haavon-toerana iray. Miiba ohatra ny hahavon-toeran'ny Ranomasina Maty (-392 m izany hoe: 392 m ambanin'ny "haavon'ny ranomasina").
Jônà (mitovy fanoratra)

Maro ny zavatra antsoina amin' ny anarana hoe ***Jonà***: na ***Jona***:

* Jona: anaram-bolana, izay misy manoratra hoe *Jiona* koa.

* Jôna: mpaminany resahina ao amin' ny Baiboly izay atao hoe *Jônasa* koa.