open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vilnius

**Vilnius** dia renivohitr'i Litoania. Tamin'ny fanisana tamin'ny taona 2000, ny isam-poniny dia 569.902 mponina (2021).

Vilnius no toeran'ny Arsidiôsezin'i Katolika Romana ao Vilnius ary, miaraka amin'ny Oniversite Vilnius naorina tamin'ny 1579, dia iray amin'ireo tanàna oniversite tranainy indrindra any Eoropa.

## Toerana
Ao amin'ny faritra be havoana misy ala any atsimoatsinanan'i Litoania eo am-bavan'ny Reniranon'i Vilnia sy Neris, eo amin'ny 40 km miala ny sisintanin'i Belarosiana no misy ny tanàna.

## Tanàna ao Litoania
Alytus - Klaipėda - Kaunas - Šiauliai

## Rohy ivelany
Ankolafy

Ny **Ankolafy** dia Fitongilanana amina hevitra izato na izaroa. Hevitra na olona na finoana na ... Ny akondro rehefa maro faniry dia voatery tsy maintsy mizara fitongilanana (atsimo, avaratra, atsinanana, andrefana) fa tsy afa-miara-mijoro mahitsy intsony.
Moramanga

**Moramanga** dia firaisam-pokotany malagasy ao amin'ny fivondronan'i Moramanga, Faritra Alaotra-Mangoro Faritanin'i Toamasina. Ny isam-poniny dia 57084 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-distrika dia 314. Moramanga ihany koa no renivohitra faha roa ao aminy faritra Alaotra Mangoro zany hoe izy no renivohitry n'y disitrika Moramanga. VID_20250418_172254.mp4

Moramanga dia andalovany lalampirena faha roa  izay mapitohy an' Antananarivo sy Toamasina sy fihandohany lalam-pirenena faha 44 izay mapitohy an'i Moramanga sy Ambatondrazaka. 

Moramanga ihany koa dia toerana lalovan'i lalaamasinina izay mapitohy Antananarivo sy Toamasina sy lalm-by makany Ambatondrazaka. 

Izy dia saika lemanaka avokoa ka didinina tendrombohitra Andrefana sy Atsinana izay mihaavo eo 980 m .

Ny disitrika an'i Moramanga dia manana fivondronana 26 manodinana azy ny taona 2020. 

Moramanga ihany koa no renivohitry foko Bezanozano. Ny disitrika Moramanga ihany koa no misy io foko Bezanozano io. 

Kolo-tsaina sy tantara 

Moramanga dia isany nimpoirany fifanorena taminy androny fanjahan-tany teto madagasikara.Izany hoe nanomboka tao Moramanga no fihetsiketsehina taminy fanoherana ny mpanjan-tany .  

## Renirano
* Mangoro sy Samarirana.

## Fiangonana
* FJKM - Fiangonan'i Jesoa Kristy eto Madagasikara
* FLM - Fiangonana Loterana Malagasy
* Eglizy Katôlika 
**Diôsezin' i Moramanga
* FFPM
* Fiangonana Miara Manompo Moramanga
* EEM Eklesia Episkopaly Malagasy (Anglican Church of Madagascar)
* Fiagonana Rhema Terre de Sel

## Tanàna rahavavy
* - Sainte-Suzanne any La Réunion

## Jereo koa
*Ambatovy (orinasa)
*MADAGASCAR: PROFIL URBAIN DE MORAMANGA

## Rohy ivelany
﻿
Bakelita

**Bakelita** dia marika zavatra iray natao tamin'ny rezinina fôrmaledehida fenôly azo amafisana amin'ny alàlan'ny hafanana, ny naomenklatiora ofisialiny dia anidiriora pôliôksibenzilmetilenglikôly *(anhydrure de polyoxybenzylméthylèneglycol)*, zavatra hitan'i Leo Baekeland tamin'ny 1907-1909, simista amerikanina avy any Belzika. Ny Bakelita dia ao amin'ny sokajin'ny fenôplasta, rehefa namboarina tamin'ny fiota simika (*polycondensation*) ny fenôly sy ny fôrmaldehida (fôrmôly) napetraka tamin'ny tsindry sy hafanana ambony, matetika miaraka amina mpameno toy ny vovo-kazo.

Io ny plastika voalohany vita pôlimera noforonina. Nampiasaina noho ny toetrany tsy mampita aratra sy matanty hafanana izy amin'ny fanamboarana telefaonina, radiô, fitaovana fanaovana lakozia, firavaka ary kilalao.
Pôlistirenina

Ny **Pôlistirenina** (*PS* raha afohezina) dia pôlimera -(CH2-CH(Ph))n, azo avy amin'ny pôlimerizasiôna ny mônômera ny stirenina CH2=CH-Ph.

## Tondro

Ny polistirenina fototra, tenenina hoe Polistirenina vatosonga, dia zavatra mafy sady mora vaky, mety  voaloko na tanterankazavana. Ny tondro mekanikany sy ara-kafananany dia mety ho voaova amin'ny fanampiana plastifiant na biotadienina (fingotra) mba afahana manao pôlistirenina tenenina hoe choc.

Ny pôlistirenina dia zavatra mora avadika, amin'ny alàlan'ny fampitsitsirana na extrusion ohatra.

Amin'ny lafin'ny fampiasana, fantatra amin'ny lafiny mora vaky izy miaraka amin'ny loko fotsy eo amin'ny faritra voageja. Ny fomba famantarana azy haingana dia mandozo ary mba hijery ny afo, ny setroka ary ny fofony ; zavatra tsy tokony atao noho ny tôksisite ny etona mainty sy ny fofony.

## Sentezy

Ny pôlistirenina dia foronina amin'ny polimerizasiona ny stirenina. Aotôklavy izy eo ary ny fiota simikany dia mamoaka pôlistirenina.



Ny PSE na polistirenina naitatra dia namboarina amin'ny alàlan'ny fanangaroana etona sy PS vatosonga. Alohan'ny fahatairana ho an'ny lamaka ôzônina, nampiasaina ny freôna, etona KFK (na CFC : Klôrôfliôrôkarbiura), nosoloina tamin'ny biotanina na pentanina tamin'ny taona 1990.
Ambotaka

**Ambotaka** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Manakara, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 11100 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21006 ary ny kaodin-distrika dia 210

## Vokatry ny fambolena
Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia <5%.
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia canne a sucre.
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia cafe.
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia vary.
Ny isan'omby dia 670.
Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary.
Ny entana lafo vidy indrindra dia girofle.
99 ny mponina no miasa tany.
0 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana.

## Ara-tsosialy
Ahitana fikambanan-tantsaha ao.

## Fotodrafitrasa
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.

## Fitaterana
Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara maivana base.
Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 22 ora.
Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 26 ora.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 85000 Fmg.
Misy fikambanan'ny mpampiasa lalan-tany ao.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 92500 Fmg.

## Fahasoavana
6 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra.
80 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra.
Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 7 volana.
4 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena.
10 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

## Endri-javatra

## Olana
Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1.
Tapaka in-2 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001.
Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina.
Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina.
1 no isan'ireo mpamono olona tratra tanatin'ny taona 1999-2001.

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Horohorontany any Yushu tamin'ny 2010

Ny **horohorontany tamin'ny taona [[2010]] tany Yushu** dia horohorontany nitranga tao amin'ny faritan'i Qinghai (faritany tibetanina) tao amin'ny faritanin' Yushi tamin'ny 14 Aprily 2010 tamin'ny 7 ora 49, ora tany an-toerana. Ny herin'ilay hororohontany dia eo anelanelan'ny 6,92 (USGS, EMSC) sy 7,1 Mw.

Ny tsinjarafintina ho an'io loza io tamin'ny 17 Aprily dia olona maty miisa 2 039, olona maratra 12 315 ary trano maromaro potika. Ny afovoan'ilay horohorontany dia ao amin'ny tanànan'ny Rima (日瑪村) ao amin'ny kaominin'i Shang Laxiu (上拉秀鄉) any amina faritany lavitra ary be vato, eo akaikin'ny faritan'ny faritra mizaka-tenan'i Tibeta, 30 kilometatry ny tanànan'ny Gyêgyu, sezan'ny distrikan'i Yushu, ay 240 kilometatry miala avy ao Qamdo.
Ao amina havoana tibetana tsy dia be mponina izy, toerana matetika voakasiky ny horohorontany. 

## Jereo koa
* Repoblika Entim-bahoakan'i Sina
** Faritan'i Qinghai

### Tsiahy
Novell

**Novell** (NASDAQ : **NOVL**) dia mpanao rindrankajy ho an'ny sistema malaza ho an'ny système d'exploitation réseau NetWare nalefa tamin'ny 1983 ho an'ny solosaina (taloha ny orinasa dia nitondra ny anarana Novell Data Systems ary nanamboatra solosaina novarotana miaraka amin'ny système d'exploitation CP/M).

## Jereo koa

### Rohy ivelany

*  http://www.novell.com
*  http://forge.novell.com : Novell Forge, site web collaboratif pour le développement de projets Open Source
*  Novell Open Audio  - Podcast officiel de la communauté Novell
*  NovellBlog.com 
*  Novell Users International
*  Forum francophone d'échanges dédié aux produits NOVELL
Cydonia Mensae

**Cydonia Mensae** dia vohontany marsianina (Mensa) eo amin'ny 33°35'N 13°00'W. Anisan'ny ohatra pareidôlia io vohontany io.

Tamin'ny 25 Jolay 1946, tamin'ny fihodinany faha 35 manodidon'ny Mars, ny zanabolana (orbiteur) Viking 1 dia nisidina teo ambonin'ny laharam-pehintany faha 41 avaratra. Teo no nangalana ny tarehin'ny Mars anisan'ny malaza indrindra ankehitriny. Nisy fotoana nolazaina fa fanorenana artifisialy io. Ary hatr'izay ny sary vaovaon'ny tarehin'ny Mars nalain'ny saondy Mars Global Surveyor dia mamoaka sary tsaratsara kokoa an'i Cydonia Mensae ary naneho fa vohitra voakaoka fotsiny io.

Ao amin'ny faritry ny Cydonia eo akaikin'ilay tarehy malaza, any atsimo andrefany, dia misy vohitra mitovy endrika amina rirakitso manana lafy dimy. Nasehon'ny DiPietro sy Monelaar, ary nahazo anarana D&M noho izany.

## Jereo koa

### Rohy ivelany
*  Fanoritana ilay faritra Eo amin'ny sehatry ny ESA

#### Miteny frantsay
*  reportage sur le visage de Cydonia  réalisé par l'ESA et publié sur science.gouv.fr
*  L’histoire du visage de Mars et des rumeurs échafaudées autour des curiosités géologiques du site de Cydonia sur Nirgal.net, le site de Phillipe Labrot
Eorôpa Andrefana

I **Eorôpa Andrefana** dia faritra mamondrona ireo firenena mikasika ny morontsiraka atlantika, izany hoe ireo firenena eo amin' ny faritra andrefana amin' i Eorôpa. Ny misy azy dia eo anelanelan' ny Ranomasimbe Atlantika sy i Eorôpa Avaratra, i Eorôpa Atsimo, i Eorôpa Afovoany.

Amin' ny lafiny ara-tantara, i Eorôpa Andrefana dia ireo firenena nanana fifandraisana diplômatika tamin' i Etazonia nandritry ny Ady Mangatsiaka, fa naitatra izy mba ho tafiditra ao ny firenena tsy momba ny anty na ny aroa toa an' i Soisa; manomboka mifafa izany sary izany tamin' ny fanitarana ny Vondrona Eorôpeanina.

Ireto avy ireo firenena isan' i Eorôpa Andrefana: i Alemaina, i Aotrisy, i Belzika, i Danemarka, i Espaina, ny Fanjakana Mitambatra, i Finlandy, i Frantsa, i Irlandy, i Islandy, i Italia, i  Liktenstaina, i Loksemborga, i Nederlandy, i Norvezy, i Pôrtogaly, i Soeda, ary i Soisa. 

## Jereo koa

### Ireo faritra ao Eorôpa

* Eorôpa Afovoany
* Eorôpa Afovoany sy Atsinanana
* Eorôpa Atsinanana
* Eorôpa Andrefana
* Eorôpa Avaratra
* Eorôpa Avaratra-Atsinanana
* Eorôpa Avaratra-Andrefana
* Eorôpa Atsimo
* Eorôpa Atsimo-Atsinanana
* Eorôpa Atsimo-Andrefana

## Rohy ivelany
* Eoropa andrefana eo amin' ny Wikivoyage
Kilimandjaro

I **Kilimanjaro** na **Kilimandjaro** dia tendrombohitra any avaratra atsinanana ao Tanzania zay foronin' afotroa telo efa maty: i Shira any Andrefana, manan-kaabo 5 149 m ary i Kibo (tenenina hoe kibô) ny tena tanora indrindra amin' ireo telo ireo, eo anelanelan' ny tendro Uhuru, manan-kaabo 5 891,8 m, ny tendrombohitra avo indrindra any Afrika. Ankoatran' io tondro io, i Kilimanjaro dia fantatra amin' ny ranomandriny any an-tampony am-pihemorana nandritra ity taonjato faha-21 ity ary mety hanjavona tanteraka afaka folo na efapolo taona. Ny orampanala no anisan' ny antony, fa ny fandringanana ny ala koa no anisan' ny anona. Na dia natsangana tamin' ny 1973 aza ny valan-javaboahary, mihakely hatrany hatrany ny fehin'ala. Ny lalana mora indrindra mankany an-tampon' ilay tendrombohitra dia ny lalana Lemosho mandritra ny 8 andro. 
## Jeografia

### Etimôlôjia sy tôpônimia

Ny anarana anononana ilay tendrombohitra dia soratana hoe *Kilimandjaro* amin' ny fiteny frantsay ary *Kilimanjaro* amin' ny fiteny anglisy. Amin' ny fiteny maa, ny anarany dia *Ol Doinyo Oibor* midika hoe "tendrombohitra fotsy". Ny anarany ankehitriny dia nalaina avy amin' ny fiteny soahily *Kilima Njaro* tamin' ny 1860.

### Toe-tany
### Zavamisy sy zavamaniry

## Tantara
## Mponina sy fomba
## Ny Kilimanjaro ao amin'ny kolontsaina
Sômalia

I **Sômalia** na **Repoblika Federalin' i Sômalia** dia firenena ao Afrika Atsinanana, ao amin' ny tandrok' i Afrika,manana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Indiana. Manana velarana mirefy 637&nbsp;700&nbsp;km² itynfirenena ity ary izara sisin-tany amin' i Jiboty any avaratra-andrefana izy, amin' i Kenia any atsimo-andrefana ary amin' i Etiôpia any andrefana. Ny Ranomasimbe Indiana no ranomasina mamaritra azy avy ao atsinanana. I Mogadiscio no renivohiny ary miisa 9&nbsp;558&nbsp;666 ny mponina ao aminy araka ny fanisana natao tamin' ny taona 2008. Atao hoe **Sômaliana** ny vahoakan' ity firenena ity.

Atao hoe الصومال‎ / *aṣ-Ṣūmāl* na جمهورية الصومال الفدرالية / *Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fideraaliya* ny anarany amin' ny teny arabo, fa *Soomaaliya* na *Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya* kosa izany amin' ny teny sômaly.Be tendrombohitra ny tapany avaratra. Ny faritra sisa rehetra dia lembalemba izay midina mianatsimo hatrany amin' ny tany lemaka any amin' ny morontsiraky ny Ranomasimbe Indiana. Somary maina ny toetany, afa-tsy ny ao atsimo izay manana toetanin-jana-pehin-tany. Manodidina ny 28&nbsp;°C ny sala-maripana, nefa mety midina hatrany amin' ny 0&nbsp;°C izany ao amin' ireo faritra be tendrombohitra, ary mety tafakatra any amin' ny 47&nbsp;°C amin' ny faritra amorontsiraka. Mahalana ny filatsahan' ny orana izay tsy hita raha tsy amin' ny volana Marsa sy Avrily ary Mey. Manjaka noho izany ny haintany.

Saika ny vahoaka sômaliana manontolo no ao amin' ny vondrom-poko sômaly. Mitovy fiteny sady samy manaraka ny fivavahana silamo izy ireo ary itoviany koa ny kolontsaina.

Nanjakan' ny ady an-trano teo amin' ny foko ao aminy i Sômalia nanomboka tamin' ny taona 1991 ka nanimba ny toekarena sy niteraka mosary izany. Miompana amin' ny fambolena sy ny fiompiana izany toekarena izany.

Zanatany britanika sy italiana i Sômalia izay nahazo ny fahaleovaan-tenany tamin' ny taona 1960. Ny fiteny sômaly sy ny fiteny arano no fiteny ôfisialy any Sômalia.

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
## Rohy Ivelany

## Tsiahy
Menaka

Ny **menaka** zava-matavy sy maisatra izay lasa ranoka rehefa azon' ny hafanana manodidina, izay tsy mety mifangaro amin' ny rano sady maivana kokoa noho ny rano, avy amin' ny biby, ny zavamaniry, ny mineraly na noforonin' olombelona.

Ny menaka dia samihafa amin' ny tavy, ohatra ny paty, rehefa ampiasaina amin' ny fomba ara-dalana. Any amin' ny tany mangatsiatsiaka, ny menaka sasantsasany, indrindra ny menaka ranoka, dia mety mivaingana rehefa mangatsiaka ny andro.

## Fiforonan-teny

Ny teny hoe *menaka* dia avy amin' ny fototeny malaiô-pôlinezianina andrefana hoe *minyak*, izay lasa nivadika hoe *menaka* amin' ny teny malagasy.

## Laro
Ny menaky ny zavamaniry dia vita amin' ny asidra matavy ary ny menaky ny biby dia vita amin' ny estera gliserinina samihafa.

Ny menaka sakafo, avy amin' ny zavamaniry na avy amin' ny biby. Izy ireo dia amboarina any amin' ny mpanao menaka, matetika amin' ny alalan' ny fipotsirana ny vihim-boa mitera-menaka.

Ny menaka esansialy dia alaina amin' ny alalan' ny fananihiana (*distillation*), noho ny havitsiny ao amin' ny zavatra nangalana azy. Matetika ampiasaina any amin' ny ranomanitra izy na any amin' ny kôsmetika.
Ny menaka mineraly dia fangaro hidirôkarbiora. Any Etazonia, ny solitany dia lazaina fa menaka, izy io dia mety avy amin' ny fananihiana ny arintany na ny sista misy molanga (frantsay: *schiste bitumineux*). Matetika ampiasaina amin' ny mekanika izy.

Ny menaka môtera dia ampiasaina ho an' ny môtera mampiasa hidirôkarbiora.
Distrikan' i Nosy Varika

Ny **Distrikan' i Nosy Varika** dia distrika iray ao amin' ny Faritra Vatovavy, ao atsimo-atsinanan' i Madagasikara. Ny isan' ny kaominina ao amin' io distrika io dia 18. Ny renivohitry ny distrika dia i Nosy Varika. Indreto ny kaominina ao amin' ny Distrikan' i Nosy Varika:

## Kaominina
18 Kaominina, 250 Fokontany:

* Ambahy
* Ambakobe
* Ambodiara
* Ambodilafa
* Ambodirian I Sahafary
* Ampasinambo
* Andara
* Androrangovola
* Angodogodona
* Antanambao
* Befody
* Fanivelona
* Fiadanana
* **[[Nosy Varika]]**
* Sahavato
* Soavina Est
* Vohilava
* Vohindroa
* Vohitrandriana

## Renirano
Sakaleona

## Jereo koa
Ireo distrika ao amin' ny Faritra Vatovavy:

* Distrikan' Ifanadiana
* Distrikan' i Mananjary
* Distrikan' i Nosy Varika
Washington

**Washington** dia faritany mizaka tena any avaratra andrefan' Etazonia. Any avaratra izy voafaritry ny faritany kanadianin'ny Kolombia Britanika, voafaritry ny Idaho any atsinanana, ny Oregona any atsimo ary ny ranomasimbe Pasifika any andrefana. Aza afangaroana ny faritany mizaka-tenenan'i Washington sy ny Renivohitra ara-pederalin' Etazonia (Distrikan'i Columbia), any atsinanan' Etazonia, avy amin'ny anaran'ny filoha amerikana volaohany George Washington.

## Tantara

Talohan'ny nahatongavan'ny eoropeana tao, ny amorontsiraka Pasifika dia nopetrahan'ny foko teratany maromaro manana kolontsaina samihafa, miaina amin'ny fanjonoana ny trozona sy ny salmôna (saumon). Fantatra amin'ny lakany sy ny totem-ny izy ireo ankehitriny.

Ny kapteny espaniona don Bruno de Heceta dia nahita ilay faritany tamin'ny 1775 ary nilaza fa an' Espaina daholo ny tany rehetra hitany hatrany amin'ny zanatany Rosy any avaratra (Alaska). Tamin'ny 1778, ny mpizahantany James Cook dia nandeha hatreo amin'ny Tanjona Flattery, eo am-pidiran'ny detroit-n'ny Juan de Fuca, fa io detroit io dia tamin'ny 1789 vao nodihinana akaiky, dia tao aoriana novangian'ny espaniola sy ny britanika George Vancouver, tamin'ny 1792.

Araka ny fifaneken'i Nootka tamin'ny 1790, ny faritany any Avaratra andrefana dia misokatra ho an'ny trappeur sy ny mpizahantany britanika sy amerikana. Ny kapteny Robert Gray, nanome ny anarany an'ny kaontian'i Grays Harbour, dia nahitan'ny vavaranon'ny Columbia, ary nomeny an'ilay renirano ny anaran'ny sambony, ny *Columbia*. Ny mpanjanatany voalohany tonga tao amin'ny faritan'i Washington dia i Lewis sy Clark, nahita ilay faritany tamin'ny alàlan'ny tongotra. 

## Jereo koa

### Rohy ivelany

*  Site officiel de l'État de Washington 
*  Site officiel touristique de l'État de Washington
Kambôdia

I **Kambôdia**, na **Kambôja**, na **Fanjakan' i Kambôdia**, na **Fanjakan' i Kambôja** dia firenena any Azia Atsimo-Atsinanana, miisa 15 tapitrisa ny Kambôjianina (na Kmera). Ny renivohiny dia i Phnom Penh.

Atao amin' ny fiteny kmera hoe *Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea*, na *Srok Khmer* midika "firenen' ny Kmera" ity firenena ity.

I Kambôdia dia ny firenena nandimby ny Empira Kmera hindoista sy bodista nanjaka tao Indôsina eo anelanelan' ny taonjato faha 10 sy ny taonjato faha 14. I Kambôdia dia mizara sisin-tany amin' i Tailandy any andrefana sy any avaratra-andrefana, miaraka amin' i Laôsy any avaratra-atsinanana ary miaraka amin' i Vietnamy any atsinanana sy any atsimo-atsinanana.

Ny olom-pirenenan' ilay firenena dia mitondra ny anarana hoe Kambôjiana na Kambôdiana na Kmera noho ny foko kmera maro anisa ao Kambôdia. Ny ankabeazan' izy ireo dia manaraka ny fivavahana bodista teravada. Misy koa ny mozilmana ary ao amin' ny foko Cham ny ankabeazany, ary misy koa ny kristianina avy amin' ny vahoaka monina any atsinanana.

## Jeôgrafia

I Kambôdia dia firenena any Azia Atsimo-Atsinanana, voahodidin' i Tailandy, i Laôsy ary i Vietnamy. Ny velarantaniny dia 181 035 km2, ary ny morontsirany manan-kalava 443 km dia mivoaka eo amin' ny Hoalan' i Tailandy. Manana tangorom-bohitra telo izy: ny tangorom-bohitry ny Elefanta, ny Kardamôma (Cardamomes) ary ny Dong.

Ny renivohiny, Phnom Peng, dia eo amin' ny renirano Mekong, eo amin' ny hefany. Ny loharanon' i Mekong dia any Tibeta ary miampita ny Kambodia alohan' ny Vietnamy Atsimo, eo izy no mirotsaka ao amin' ny Ranomasin' i Sina. Ny farihiny ngeza indrindra dia ny farihy Tonle Sap, manana velarana miovaova arakaraky ny fotoana: 300 km² rehefa amin' ny andro maina, ary 10 000 km² rehefa amin' ny fotoan' ny orana.
## Jereo koa
**Firenena ao Azia:**

Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Fiteny cia-cia

Ny **fiteny cia-cia** (API : ), dia fiteny aostrônezianina tenenina manodidin'ny tanànan'i Bau-Bau any amin'ny Nosy Sulawesi, any Indonezia. 

## Demografia

Tamin'ny 2005, nisy olona valo alina teo ho eo no mahay miteny cia-cia. Mampiasa ny fiteny malay na fiteny wolio, fiteny mitovitovy amin'ny fiteny cia-cia. Tsy dia ampiasaina be intsony izao ny fiteny wolio noho izy mampiasa ny fanoratana arabo, kanefa ny fiteny indonezianina dia ianarana any am-pianarana miaraka amin'ny abidy latina.

## Fanoratana

Ny fiteny cia-cia taloha dia nosoratana tamina abidy mitovitovy amin'ny fanoratana Jawi, nanana anarana hoe Gundul, mifototra amin'ny abidy arabo fa miampy litera dimy ho an'ny renifeo, fa tsy misy litera ho an'ny zanapeo.

## Tsiahy
Hefaka

Ny **hefaka** na **vinanihefaka** dia karazana vavarano iray mitranga rehefa mirotsaka any anaty ranomasina na farihy ny renirano.

## Jereo koa
* Renirano
* Vavarano

* Voambolan' ny jeôgrafia

### Rohy ivelany
#### Amin'ny teny frantsay

* Menaces sur les deltas  numéro 121 de la revue *[[Hérodote (revue)|Hérodote]]*
* De l’importance des liens géographie physique/géographie humaine pour comprendre les risques de submersion des deltas surpeuplés  article de ce numéro par Sylvie Fanchette, géographe à l'Institut de recherche pour le développement
Fampisehoana Oniversaly 2010

Ny **Expo 2010** tany sina (sinôgrama notsorina : *2010年上海世界博览会* pinyin : *2010 nián shánghăi shìjiè bólănhuì*) dia Fampisehoana Oniversaly any Shanghai, any Sina, manomboka amin'ny 1 Mey hatramin'ny 31 Oktobra 2010. Voafidin'ny Birao iraisam-pirenen'ny ekpo ny tanànan'ny Shanghai tamin'ny 2002 mba 
handray io fampisehoana oniversaly io.

## Famisavisana

Ny lohahevitr'ilay fampisehoana dia : *« Better City, better live »* amin'ny teny anglisy na *« 城市，让生活更美好 »*(pinyin : *chéngshì ràng shēnghuó gèng mĕihăo*) amin'ny teny sinoa. Ny logon'ny expo dia ilay sinograma 世 (*shì*) misika «tontolo» novaina mba haneho olona telo miaraka, miaraka amin'ny daty 2010. Ny maskôty Haibao (海宝) dia manana endriky ny sinôgrama 人 midika « olombelona » (pinyin : *rén*).

Ny toerana misy ilay fampisehoana dia eo anelanelan'ny tetezana Nanpu sy Lupu, mandava ny renirano Huangpu, eo anivon'ny Shanghai. Ny Velarany dia 5,28 . Ny tetibola dia 30 miliara renminbi, ary 70–100 tapitrisa eo ho eo ny isan'ny mpitsidika andresana, io ankehitriny no fampisehoana oniversaly ngeza indrindra tamin'izay misy. Tamin'ny 23 Septambra 2009, firenena sy fikambanana iraisam-pirenena 242 no nanamafy ny fandraisan'anjarany amin'ny fampisehoana oniversalin'i Shanghai

## Jereo koa
### Rohy ivelany

*  sehatra ofisialin'ny expo2010 
*  Page d'Expo Museum consacrée à l'Expo 2010
Fehibe

Amin' ny jeôgrafia, ny **fehibe** na **fehiben-tany** dia fehintany iray, 10&nbsp;002 km miala amin' ny tendrontany avaratra na atsimo.

Ny fehibe dia marika manasaraka ny ila bolantany avaratra sy ny ila bolantany atsimo. Ny laharam-pehintan' ny fehibe dia zero. Izy io koa dia faribolana, ny faribolana ngeza indrindra mijadona amin' ny laharan-jara hasina.

Laharam-pehintany faha-0 ny fehibe. 40&nbsp;075 km ny halavany. 10&nbsp;002 km ny halavirany amin' ny tendrontany. Ny tena toerana misy ny fehibe dia miovaova kely tsindraindray. Mijadona amin' ny teza fihodinan' ny Tany ny lemaky ny fehibe.

## Halavana

Ny tanan' ny Tany, raha refesina avy eo amin' ny fehibe, dia mirefy 6&nbsp;378&nbsp;140 m araka ny Fikambanana Iraisam-Pirenena momba ny Hainkintana, ary noafohezin' ny Firaisana Jeôdezika sy Jeôfizika Iraisam-Pirenena ho 6&nbsp;378&nbsp;137 m izany taty aoriana, io izao no sanda ampiasain' ny foibe jeôdezika WGS 84. Ao amin' ireo môdely ireo, ny halavan' ny fehibe dia 2π ampitomboiba amin' ny halavan' ny  tanan' ny Tany, manome valiny 40&nbsp;065&nbsp;035,535 m ho an' ny voalohany ary 40&nbsp;065&nbsp;016,686 m ho an' ilay faharoa (nohafohezina hatramin' ny milimetatra).

## Vokatra ara-kainkintana

Mandritry ny taona iray dia mandalo eo amin' ny zenitan' ny fehibe indroa ny Masoandro, mandritra ny ekinôksa amin' ny volana Marsa sy amin' ny volana Septambra. Ny hafaingam-pilentehan' ny Masoandro eo amin' ny faritra manodidina ny fehibe mandritra ny ekinôksa dia anisan' ny haingana indrindra eto an-tany.

Ny halavan' ny andro amin' ny teôria dia adiny roa ambin' ny folo, fa noho ny "réfraction" ny soso-drivotra, miova kely fotsiny ny faharetana.

## Ny toetanim-pehiben-tany

Mafana sy mando ny toetanim-pehiben-tany na toetany ekoatôrialy izay hita manodina ny fehiben-tany: tsy mihoatra ny 35&nbsp;°C ny maripana noho ny fietona, nefa tsy maintsy ambonin’ ny 18&nbsp;°C noho ny fihazonan’ ny rahona ny hafanana. Tsy ny faritra rehetra andalovan' ny ekoatera anefa no manana toetany ekoatôrialy fa faritra sasantsasany ihany. Tsy dia misy fiovany firy ny maripana mandritra ny andro sy mandritra ny taona. Misy fizaràn-taona roa manorana izany faritra izany, manodidina ny volana Marsa sy Septambra. Ao amin’ izany faritra izany no ahitana ny toerana be ala indrindra eto an-tany, dia ny ala any Amazônia any Amerika Atsimo sy ny ala any Indônezia any Azia.

## Jereo koa

* Tendron-tany
* Faribolan-tendron-tany
* Zana-pehintany
* Zana-pehintany Asorotany

* Zana-pehintany Adijady
* Laharan-jara hasina
* Laharam-pehintany
* Toetany
* Toetrandro
* Voambolan' ny jeôgrafia
Baise

**Baise** dia (百色 ; pinyin : Bǎisè) dia tanàna any andrefan'ny faritany mizaka-tenan'i Guangxi any Sina.

## Jereo koa

### Rohy ivelany

*  Sehatry ny governemanta
Yulin (Guangxi)

Yulin (amin'ny fiteny sinoa 玉林;; pinyin: Yùlín) dia anisan'ny tanàna prefektiora 14 ao amin'ny faritany mizaka-tenan'i Guangxi, any Sina.

## Fandraharahana

**City**:
* Beiliu (北流市)

**Districts**:
* Yuzhou (玉州区)
* Distrikan'i Fumian (福绵管理区)

**Counties**:
* Rongxian (容县)
* Luchuan (陆川县)
* Bobai (博白县)
* Xingye (兴业县)

## Demografia

Ny Mionisipaliten'i Yulin dia miisa 5,9 tapitrisa mponina eo ho eo, fa ny tanàna (samihafa amin'ny mionisipalite) dia miisa 8 hetsy mponina monja. Ny ankabeazan'ny mponina miaina ao dia avy amin'ny foko Han (fito amin'ny valo hetsy misy) ; ny foko sasany, toy ny Zhuang sy ny Miao mitambatra dia miisa iray hetsy.
Rômanizasiôna Yale

Ny **Rômanizasiona Yale** indray dia ny sistema efatra noforonina nandritry ny Ady lehibe faharoa ho an'ny olona militera amerikana. Norômanizeny ny fiteny efatra tenenina ao Azia Atsinanana : ny fiteny mandarina, ny kantoney ary ny fiteny koreana sy ny fiteny jeponey. Na dia izany, ny romanizasiona efatra dia tsy misy fifandraisana ary ny litera any anatin'ny romanizasiona teny iray dia mety tsy mitovy fanononana amin'ny romanizasiona ny teny hafa.
Izy dia ampiasaina any Etazonia mba hampianatra ireo teny aziatika ireo ho an'ny mpianatra, fa ankehitriny izy maizina ary tsy ampiasain'ny akademiam-piteny. Mampianatra fiteny mandarina, ohatra, dia mampiasa ny Hanyu Pinyin. Ny McCune-Reischauer, nialohan'i Yale, dia nanjaka tao amin'ny rômanizasiôna koreanina hatry ny taona maro ary voasolo ny rômanizasiôna naverina tsikelikely izy, noho izy tsy mampiasa diakritika.
Tafondro

Ny **tafondro** dia fitaovam-piadiana vita amin' ny fantsona vy matevina. Izy io dia natao hanipy bala mavesatra: bola vato, vy na vy anidina

Fitaovam-piadiana nampasaina hatry ny taonjato faha-14 ny tafondro. Ny hamotehana trano na handratrana olona maro amin' ny alalan' ny fanisiana bala maromaro no tanjona amin' ny fampiasana azy matetika amin' ny ady. Ankehitriny dia ampiasaina  ny tafondro rehefa lasibatra lavitra no hokendrena.Ankehitriny dia betsaka ny karazana tafondro ampiasaina: misy ny tafondro manipy bala be mipoaka (*obus* amin' ny teny frantsay), ary misy ny *mortier* ahafahana mamely lasibatra lavitra sy ahafahana mitifitra haingankaingaka kokoa noho ny *obusier*.

Loharanon-doto amin' ny tany miady ny fanamboarana tafondro, noho ny metaly misy poizina ao anatin' ny bala, sy noho ny fandrehetana misy merkiora ary noho ny bala simika napiasaina mandritra ny Ady Lehibe Voalohany.

## Jereo koa

* Basy
* Baomba
* Bala
* Dinamita
* Balan-tafondro

## Rohy ivelany
*  Histoire de technique de l'artillerie et de ses projectiles
Sinôgrama notsorina

Ny **sinôgrama notsorina** na soratra sinoa notsorina dia anisan'ny fomba fanoratana ny fiteny sinoa. Izy ireo dia ampiasaina ao amin'ny Repoblika entim-bahoakan'i Sina sy any Singapaoro. Izy ireo dia samihafa amin'ny sinograma nentindrazana ampiasaina any Hong Kong, Macao, Taiwan ary any Japana (hijery ny lahatsoratra kanji ho an'ny fampiasana ny sinôgrama amin'ny fiteny japoney).

Ny sinograma notsorina dia tenenina hoe 简化字 (簡化字) ou 简体字 (簡體字) ; hanyu pinyin : *jiǎnhuàzì na *jiǎntǐzì''.

## Tantara

Tamin'ny 1909, i Lu Feikui, mpanoratra ao amin'ny Jiaoyu Zazhi (Gazetin'ny Fianarana) dia namoaka hevitra momban'ny « soratra manana endrika malaza » (俗体字) ao anaty famelabelaran-kevitra nivoaka tanatin'ny magazine-ny. 
Tamin'ny 1922, i Qian Xuantong dia namoala fomba valo fanatsorana ny soratra sinoa. Avy amin'io ny fanatsorana ofisialy no hivoaka.

Tao aorian'izay, nolazaina fa manakana ny modernizasiônan'ny sina ny soratra sinoa (nentindrazana), amin'ny fivoaran'ny haisoratra ary manakana ny mponina hahay hanoratra.

Tamin'ny fahahtongavan'ny kômonisa, nisy ny refôrma momban'ny soratra. Ny tanjon'izy io dia nanamora ny fanoratana ny sinôğrama mba hanamora ny fianarana azy ary mamorona abidy ara-drafipeo mifototra amin'ny litera latina, ny hanyu pinyin, mba hanolo tsikelikely ny fanoratana logografika.

Tamin'ny 28 Janoary 1956, navoaka ny lisitra voalohany misy ny lisitry ny soratra notsorina. Izy io dia manana fizarana telo :

* Ao amin'ny voalohany dia misy sinograma 230 mifototra amin'ny fanatsorana nataon'ny vahoaka ;
* Ao amin'ny faharoa dia misy 285 sinograma natolotra, mbola iadin-kevitra hatramin'izao ;
* Ao amin'ny fahatelo dia misy 54 fiaron-tsinograma natolotra, mbola iadin-kevitra ankehitriny ;

zh-tw:簡體字
zh-cn:简化字
Vy

Ny **vy** dia singa simika, manana eva Fe (fanafohezana ny teny latina hoe *Ferrum*) ary manana isa atômika 26. Io no zavatra ferômanetika tena fantatra sy tena hita matetika indrindra amin' ny fiainana andavanandro. Ny vy tsotra dia metaly malemy (mbola malemy noho ny viraty), fa raha asiana loto kely fotsiny izy (roa na telo isan-jaton'ny lanja totaliny), dia lasa mafimafy kokoa: raha afangaro amin' ny metaly hafa izy na amin' ny karbônina, dia lasa mbola mafy be noho ny vy madio.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy
* Aza matahotra ny tanan-kiempaka ka manolotra ny vozon-kavesa-by.
* Hianao no angady nananana, vy nahitana, ka sarotra atao rainazy.
* Manao vy very ny ainy.
* Ny vy tsy mba mikotrana irery.
* Tantanam-by sy tsofa vy: havana mpanajary havana.
* Vinanto tsy manam-bary maina: tsy vinanto fa vy nahantona.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
*Varahina
* Viraty
* Volamena
* Volavelona
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Viraty

Ny **viraty** na **alominiôma** dia zavatra simika manana eva **Al** (avy amin' ny teny latina hoe *Aluminium*) sy manana isa atômika 13. Ny viraty dia zava-dehibe eto an-Tany satria viraty ny 1,5 %n' ny lanja tontaliny.

Ny viraty dia metaly mangirangirana ary malemy. Fantatra amin' izy sarotra harafesina ary amin' ny hamaivany.

Izy io anefa dia mora harefesina fa amin' ny rivotra iainana. Ny faritra mikasika ny rivotra iainana dia mivadika tsikelikely ho ôksida viraty (Al2O3) miaro ny sisan' ny metaly ary miverina haingana raha ohatra ka kikisana, izy mivadika harafesina io dia tenenina hoe "protection cinétique" fa tsy "protection thermodynamique" satria mora harafesina ihany ny viraty.

Ny viraty dia alaina avy amin' ny baoksita, akora mineraly misy ôksida misy rano angalana ny aliomina. Azo alaina avy amin' ny nefelina, ny leosita, ny silimanita, ny andalozita ary avy amin' ny moskôvita koa izy.

Ny viraty dia ampiasain' ny indostria anaovana zavatra maro samihafa ary zava-dehibe izy ao amin' ny toekaren' ny tany. I Sina dia mpamoaka viraty lehibe, eo alohan' ny Amerika Avaratra (Etazonia sy Kanada).

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
*Varahina
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy

## Rohy ivelany

*  Informations de marché, sur le site de la Conférence ds Nations unies pour le commerce et le développement 
*  Alu-Scout - La plateforme interactive d`information et d’échange du domaine de l`aluminium 
*  Micrographies comparant la surface brillante et la surface mate du papier aluminium 
*  aluMATTER - un site web librement accessible qui vise à fournir des outils de formation en ligne innovants et interactifs relatifs à la science et aux technologies de l’aluminium
*  Site de l’Institut pour l’histoire de l’aluminium (IHA).
* Iconothèque de l'aluminium de l'IHA.
*  un dossier pluridisciplinaire sur l’aluminium
*  Caractérisation de l’aluminium par Henri Sainte-Claire Deville (1854), article analysé sur le site BibNum.
*  Le brevet Héroult d’électrolyse de l’aluminium (1886) en ligne et analysé sur le site BibNum.
*  Fonderie non ferreux diffuse en ligne des informations techniques et économiques sur les alliages d'aluminium.
*  Institut international de l’aluminium, avec données mensuelle de production par zone géographique.
* WebElements.com – Aluminium
* Electrolytic production
* World production of primary aluminium, by country
* Price history of aluminum, according to the IMF
* History of Aluminium (from the website of the International Aluminium Institute) 
* Emedicine - Aluminium
Estônia

I **Estônia** na ny **Repoblikan' i Estônia** dia firenena  ao Eorôpa Avaratra (na Eorôpa Avaratra-Atsinanana raha ny marina kokoa), isan' ireo atao hoe Firenena Balta na Fanjakana Baltika (miaraka amin’ i Letônia sy i Litoania).  Amin' ny fiteny estôniana: dia atao hoe *Eesti Vabariik* izy. I Tallinn no renivohiny. Mizara sisin-tany amin' i Rosia ao atsinanana sy amin' i Letônia ao atsimo izy. Ao andrefany no misy ny Ranomasina Baltika, izay manasaraka azy amin' i Soeda, fa ny Helodranon' i Finlandy kosa no manasaraka azy amin' i Finlandy ao avaratra. Ny fiteny ôfisialin' i Estônia dia ny fiteny estôniana, izay fiteny nibeazan' ny 69&nbsp;%n' ny mponina ao amin' io firenena io, sady fitenin' ny 82&nbsp;%n' ny mponina tompon-tany sy vahiny.

Firenena manana vohon-tany lemaka midadasika i Estônia. Ny 25 %n ny velarany dia farihy sy honahona. Ralotra ala  ny 50 %n’ ny taniny.

Rosiana ny 30 %n’ ny mponina any Estônia.

Ny Esta no vahoaka voalohany nonina tao amin’ ny faritra misy an’ i Estônia nanomboka tamin’ ny taonjato voalohany taor. J.K., araka ny fiazan’ ilay mpahay tantara atao hoe Tacite. Tsy dia misy zava-pantatra firy ny tantaran’ i Estônia hatramin’ ny fananiham-bohitra nataon’ ireo Danoà tamin’ ny taonjato faha-11 ka hatramin’ ny faha-14. Nifandimby nifehy an’ ilay faritra amin’ izay ny mpitaingin-tsoavaly Teotônika jermanika sy ny Liga Hanseatika ary ny Soedoà hatramin’ ny fiantombohan’ ny taonjato faha-18 any ho any. Nofehezin’ ny Rosiana i Estônia tamin’ ny taona 1721. Nipoitra tamin’ ny fiandohan’ ny taonato faha-20 ireo hetsika mpanindrahitra tanindrazana. Nahazo ny fahaleovan-tenany ilay firenena tamin’ ny taona 1917 nefa lasa repoblika sôsialista sôvietika (tamin' ny Firaisana Sôvietika) hatramin’ ny taona 1991 izay nahazoany indray ny fahaleovan-tenany ka nanaovany lalàm-panorenana vaovao sady nidirany tao amin’ ny Firenena Mikambana. Niditra ho mpikambana tao amin’ ny Vondrona Eorôpeana i Estônia tamin’ ny 1 Mey 2004.

## Nosy
* Saaremaa, sy Hiiumaa

## Jereo koa
**Firenena ao Eorôpa**

Albania - Alemaina -  Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.

## Firenena Baltika
*Litoania
*Letônia

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Stockholm

**Stockholm** dia tanàna renivohitr'i Soeda. Ao no misy ny governemanta sy ny antenimieran'i Soeda ary ny lapa ipetrahan'ny mpanjaka Charles XVi Gustave.

Ny tanànan'i Stockholm (*Stockholms stad*) na "kaominin'i Stockholm" (Stockholms Kommun) dia miaraka amin'ny 829 417 mponina, ny ngeza indrindra amin'ny mionisipalite soedoa 290. Ny *[[Stockholm Be]]* miaraka amin'ny 1 252 020 mponina, dia tanàna ngeza indrindran'i Soeda ; ny kaontian'i Stockholm dia miisa 2 tapitrisa mponina.

Ny tanànan'i Stockholm dia eo amin'ny amorontsiraka andrefan'ny Ranomasina Baltika, ary izy io dia natsangana teo am-bavaranon'ny farihy Mälar. Noho izany izy dia tononina koa hoe *Venise any Avaratra*, solonanarana omena an'i Bruges any Belzika, an'i Saint-Petersboourg any Rosia ary any Amsterdam any Nederlandy.

## Jereo koa
* Soeda - Göteborg - Malmö
Fandoro fôsily

Ny **fandoro fôsily** dia fandoro avy amin' ny fôsilin' ny fatin' ny biby sy ny an' ny zavamaniry niaina teto ambon' ny tany: solitany, etona natoraly na arintany. Ny fandoro fôsily dia misy eto an-tany fa saingy vitsy sy tsy mihavao anatin' ny fiainan' ny olombelona.

Ny **angovo fôsily** dia angovo alaina avy amin' ny fandoro fôsily. Tsy firy izy ireo eto an-tany raha oharina amin' ny angovo sasany azo havaozina toy ny angovon-drivotra, ny angovo hidirôlika sns. Rehefa dorana ny fandoro fôsily dia manome etona mampihiboka hafanana.

## Fiforonana
Nandritry ny vanim-potoana jeôlôjika, latsaky ny 1 % amin' ny zavamananaina (biômasy) monja no tototra any ambanin' ny tany; na nipetraka any amin' ny fanamban' ny farihy sy ny ranomasina. Nilentika any amban' ny tany izy ireo ary niova ho kerôzenina, ary avy eo lasa fandoro fôsily: solitany, etona voajanahary na arintany.

## Tantara

Nandritra ny taonjato faha-20 sy faha-21, ny fampiasana ny fandoro fôsily dia nahafahan' ny fivoarana ara-taozava-baventy nitranga manerana ny tany. Noho izany, lasa fanamby ho an' ny olombelona sy ho an' ny taonjato faha-21 ny fanakelezana ny famoahana etona karbônika (CO2). Tamin' ny taona 2000, ny 88 % amin' ny angôvo voalohany lany dia avy amin' ny fandoro fôsily. Ary 25 lavitrisa taonina CO2 isan-taona no lasa eny amin' ny soson-drivotra, ary izany dia avy amina loharano maro samihafa (indrindra ny fiarakodia).

## Jereo koa

* Angovo
Angovon' ny masoandro

Ny **angovon' ny masoandro** dia angôvo avy amin' ny taratry ny masoandro tonga eto amin' ny Tany. Mampisy ny fihetsehan' ny rano sy ny rivotra ary ny fôtôsentezy ataon' ny zavamaniry mba hahafahan' ny biby miaina ny angovon' ny masoandro eto an-tany. Fototry ny angovo rehetra misy eto an-tany izany ny angovon' ny masoandro, afatsy ny angovo nokleary sy ny jeôtermia ary ny angovon' ny famonta. Mampiasa ny angovon' ny masoandro ny olombelona mba hamadika azy ho lasa karazan' angovo hafa: angovo ara-tsakafo, angovon-ketsika, angovon-kafana, aratra na biômasy. Matetika ny andian-teny hoe "angovon' ny masoandro" no ampiasaina mba hanondroana ny angovon' aratra na ny angovon-kafana azo avy aminy.Eny amin' ny habakabaka dia azo ampiasaina ny angovon' ny voankazavana, amin' ny alalan' ny lay ohatra.

## Harena natoraly ny masoandro

Avy amin' ny fiempo nokleary mitranga ao anatiny ny angovon' ny masoandro. Miparitaka manerana ny tontolo izany amin' ny alalan' ny fipariahana elektrômanetika – voankazavana.

Ny angovon' ny masoandro azo eo amin' ny faritry ny bolantany dia miankina amin' ny:
* angovo avoakan' ny masoandro (fiovana ara-potoana)
* fisian-drahona (zavona, rahona sns.), lehibe eo amin' ny fehibe noho ny any amin' ny faritra anelanelan' ny trôpika.
* ny laharam-pehintany, ny fotoana, ny ora mampiova ny haavon-toeran' ny masoandro ary noho izany ny angovo isaky ny metatra toradroa, ary koa ny fisian-drahona any amin' ilay faritra.

Amin' ny ankapobeny, ny Tany dia mahazo angovo 170 tapitrisa GW, ka ny 122 amin' izany no lasany ary averiny any amin' ny habakabaka ny ambiny. Noho izany, ny angovo lanin' ny Tany dia 3&nbsp;850 zettajoule (1 ZJ = 1021 J); raha oharina amin' ny angovo vokatra amin' ny sasany 3 ZJ no alain' ny fôtôsentezy, 2,2 ZJ no alain' ny rivotra, 0,5 ZJ no vokarin' ny olombelona ary 0,06 amin' io no avy amin' ny aratra.

Tsara toerana ho an' ny fakana angovon' ny masoandro ny toerana misy tany efitra, tsy dia be rahona ary eo amin' ny faritra anelanelan-trôpika. Ny ankabeazan' ny tany efitra, akaikin' ny toeran' ny mandroso, dia mihinana angovo ary manana ny teknika fangalana ny angovon' ny masoandro; noho izany any amin' ny faritra maro dia misy tetikasa mihalehibe momba ny fanaovana aratra amin' ny alalan' ny angovon' ny masoandro. Ny tena lehibe amin' ireo dia ny any amin' ny tany efitr' i Mojave (California), mamoaka tanjaka 354 MW.

## Fomba fakana ny angovon' ny masoandro

Efa misy ny fomba fakana ny angovon' ny masoandro ary manatsara izany foana ny orinasa ankehitriny. Amin' ny fomba fakana ny angovon' ny masoandro, azo avahana ny *masoandro pasiva,* ny masoandro *fôtôvôltaika* ary ny *masoandro termika*.

## Jereo koa

* Angovon-drano

* Angovon-drivotra
Tallinn

**Tallinn** dia renivohitr'i Estonia. Tamin'ny fanisana tamin'ny taona 2022, ny isam-poniny dia 437.811 mponina.

Hatramin'ny 24 Febroary 1918, dia nantsoina tamin'ny fomba ofisialy hoe *Reval* ilay tanàna.

## Tantara

Ny niandohan'i Tallinn dia niverina tany amin'ny trano mimanda hazo (eo amin'ny Havoanan'i Toompea ankehitriny) sy toby fiantsonan'ny varotra Estonianina, naorina tamin'ny tapaky ny taonjato faha-11.

### Anarana
Ny anarana alemana sy danoà hoe Reval dia avy amin'ny anarana Estonianina amin'ny faritra kely manan-tantara, izay ny afovoany dia ny tanàna, ary noforonina voalohany ho an'ny lapa sy ny tanàna taty aoriana nataon'ny Danes sy Alemà (Estoniana koa Rävälä, taorian'ny Henri avy any Letonia Revele. , taorian’ny bokin’i Waldemar -Revælæ). Ny anarana estonianina Tallinn dia avy amin'ny 'tani linna' ary midika hoe *trano mimanda danoà*.

### Fitondrana danoà
Tamin'ny 1219, ny Mpanjaka Danemark Waldemar II dia nandresy ny lapa Estonianina taloha (Battle of Lyndanisse) tao Toompea, nanorina azy io ary nanomboka nanangana fiangonana katedraly ho an'ny evekan'ny Estonianina, suffragan, izay notendren'i Danemark tamin'ny 1167 teo amin'ny fiainany. asa misionera Arsevekan’i Lund.

### Reval sy ny Ordinatera Teutonic
Noho ny fanampian'ny Ordinatera Teutonic, ny mpanjaka danoà dia namoaka ny fianianan'izy ireo tamin'ny fianianan'izy ireo ny Estonianina tamin'ny 1346 ary nivarotra ny zony tany amin'ny faritra avaratr'i Estonia tamin'ny Ordinatera Teutonic.

### Fiarovana ny fahefana Soeda sy Rosia
Ny vanim-potoana sisa tavela tamin'ny fitondran'ny didy dia nampiavaka ny fifandirana anatiny sy ivelany mandra-pandresen'i Moscow ny Ordinatera Teutonic tao Livonia nandritra ny fananihany tamin'ny 1558–1561. 
Reval dia nitodika tany Soeda ho hery fiarovana, izay nanomboka ny fitondrana Soedoà tao an-tanàna izay naharitra hatramin'ny Ady Lehibe Avaratra tamin'ny 1710.

Tamin'ny 1561 dia lasa soedoà ilay tanàna nandritra ny Ady Livonianina.
Vokatry ny Ady Lehibe Avaratra, Reval dia nianjera tamin'i Rosia nandritra ny fahirano an'i Reval tamin'ny 1710.

### Taorian'ny Pesta
areti-mifindra Tamin'ny 1710 Reval dia 2 000 monja ny mponina.

## Repoblika Estonia 1918–1940
Tamin’ny 24 Febroary 1918, dia nambara ny Repoblika mahaleotena an’i Estonia; ilay tanàna, antsoina ankehitriny hoe Tallinn, dia lasa renivohitr’i Estonia mahaleo tena.
Milina fanoratana

Ny **milina fanoratana** dia milina afahana manoratra taratasy amin'ny alàlan'ny lohavy voaprinty. Ny endriny dia klavie manana bokotra maromaro manoro ny soratra hoprintiana eo ambon'ny taratasy rehefa tsindriana ilay bokotra.

Ny milina fanoratana dia nampiasaina hatran'ny faran'ny taonjato faha 19 hatramin'ny fisian'ny solosaina sy ny rindrankajy mikasika ny biraotika, matetika ampiasaina ankehitriny.

Ny milina fanoratana no ampiasain'ny mpanoratra rehefa manoratra boky nandritry ny taona maro. Nanomboka tamin'i Mark Twain (mpanoratra ny *Fiainana eo amin'ny Mississipi* sy *[[Tom Sawyer]]*) tamin'ny taona 1870, ary mitohy amin'ny mpanoratra manerana ny tany amin'izao fotoana izao.

## Tantara

Ny milina fanoratana voalohany dia noforonin'ny olom-pirenena anglisy Henry Mill tamin'ny 1714, mba afahan'ny jamba manoratra.

Ny Amerikanina aeveo no tena namorona milina fanoratana : manomboka amin'ny « The Typographer » noforonin'i William Austin Burt nametraka brevet tamin'ny 23 Jolay 1829, ny « The Writing Ball » (Bola fanoratana) tamin'ny 1870 noforonin'i Rasmus Malling Hansen., ny milina fanoratana elektrika voalohany noforonina tamin'ny 1914, ny Bolan' IBM tamin'ny 1961 ary ny *Powerbook 145* milina fanoratna voalohany misy efa-joro. 

Voasolon'ny klavien'ny solosaina ny milina fanoratana tety aoriana.

## Milina fanoratana mekanika

Ny milina fanoratana voalohany dia milian mekanika, tsy misy solosaina na aratra mandalo. kodia miady mify sy fanoitra, vimiaina fotsiny no miasa. Ny litera iray dia voaprintsy eo ambonina singam-by tenenina hoe lohavy, apetraka eo ambony tahona vy na tahona enjana. Rehefa manindry bokotra iray ny mpampiasa azy dia mikisaka kely any ankavanana na mankany ankavia (arakaraky ny fomba fanoratana : mankany ankavanana ny soratra arabo, ary mankany ankavia ny soratra latina sy ny ankabeazan'ny fomba fanoratana) ny fiankinan'ny taratasy mba ahafahan'ny litera manaraka misoratra tsara any ankavia (soratra arabo) na any ankavanan'ny (soratra latina) soratra voaprinty teo alohany. Mihetsika koa ny riba mba ho voaprintsy tsara ny soratra manaraka.

Ary rehefa tonga any amin'ny faran'ny andalana, ahetsika ny fanoitra ahafahan'ny resaoro miverina ary mampihodina ny rolao makany ambany mba hankany amin'ny andalana manaraka. Mitranga amin'ny milina fanoratana elektrika ny tao novisavisaina teo ambony ; amin'ny alàlan'ny fanindriana bokotra manokana mampihodina ny rolao (mba ahafahana miprinty eo amin'ny andalana manaraka) ary mampiverina ny rolao, ny taratasy ary ny riba any amin'ny tombok'ilay andalana.
Ny vondrona taratasy-rolao-riba dia tenenina hoe sariô (avy amin'ny teny frantsay *chariot*), ary ny bokotra naao io fandehanana any amin'ny andalana manaraka io dia tenenina hoe "fiverenana sariô" na "retour chariot". Iavian'ny fanafohezina RC na CR (*Carriage Return*), midika ho an'ny mpamorona rindrankajy, fiverenana any amin'ny tomboky ny andalana na fitsambikinana anfalana (Line Feed) ankehitriny.

## Jereo koa
* Milina
* Solosaina

### Rohy ivelany
*  Histoire
*  Association nationale des collectionneurs de machines à écrire et à calculer mécaniques (ANCMECA), France
Helsinki

**Helsinki** (sv: **Helsingfors**) dia renivohitr'i Finlandy. Tamin'ny fanisana tamin'ny taona 2010, ny isam-poniny dia 584,420 mponina.