open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mpivady

**Mpivady**

Ny **mpivady** dia olona roa mifamatotra amin’ny fifandraisana ara-pitiavana sy ara-dalàna, matetika amin’ny alalan’ny fanambadiana, ka miara-monina sy mizara andraikitra eo amin’ny fiainana andavanandro. Ao anatin’ny fiaraha-monina maro, ny mpivady no fototry ny fianakaviana, ary manan-danja amin’ny fitohizan’ny taranaka sy ny fanorenana fiarahamonina mirindra.

## Famaritana
Amin’ny ankapobeny, ny mpivady dia lehilahy sy vehivavy (na indraindray olona mitovy fananahana arakaraka ny lalàna sy kolontsaina) izay nifanaiky hiara-hiaina sy hifanohana ara-batana, ara-tsaina ary ara-bola. Ny fifandraisan’izy ireo dia mety ho voamarina ara-dalàna amin’ny fanambadiana, na mety ho fifanarahana ara-piaraha-monina sy ara-kolontsaina.

## Toetra sy andraikitry ny mpivady
Ny mpivady dia manana andraikitra iombonana amin’ny:

* Fitantanana ny tokantrano sy ny vola
* Fikarakarana sy fanabeazana ny zanaka
* Fampandrosoana ny fahasalamana ara-tsaina sy ara-pihetseham-po
* Fifanohanana amin’ny fotoan-tsarotra sy fotoam-pifaliana

Ny fifampiresahana, ny fifanajana, ary ny fahatokisana dia heverina ho fototra iorenan’ny fiainan’ny mpivady maharitra.

## Fomba fijery ara-kolontsaina
Miovaova arakaraka ny kolontsaina sy ny finoana ny fomba fijery momba ny mpivady. Any amin’ny kolontsaina sasany, ny fanambadiana dia raisina ho adidy sy andraikitra lehibe eo anivon’ny fianakaviana sy ny fiaraha-monina. Any amin’ny hafa kosa, ny safidy manokana sy ny fitiavana no asongadina kokoa amin’ny fananganana mpivady.

## Lafiny ara-dalàna
Amin’ny lafiny ara-dalàna, ny mpivady voaambady dia mahazo zo sy adidy manokana, toy ny:

* Zo amin’ny fananana iombonana
* Adidy amin’ny fanohanana ara-bola
* Zo sy adidy amin’ny fanabeazana sy fikarakarana ny zanaka

Miankina amin’ny lalàn’ny firenena tsirairay anefa ny antsipirihan’ireo zo sy adidy ireo.

## Olana mety hitranga
Toy ny fifandraisana rehetra, mety hisy olana atrehin’ny mpivady, toy ny tsy fifankahazoana, olana ara-bola, na fahasamihafan’ny fomba fijery. Ny famahana olana amin’ny alalan’ny fifampiresahana sy ny fanajana no fomba mahazatra hanamafisana ny fifandraisana.

## Anjara toerana eo amin’ny fiaraha-monina
Ny mpivady dia singa fototra amin’ny fananganana fiaraha-monina mirindra sy maharitra. Amin’ny alalan’ny fitiavana, ny fanabeazana ny taranaka, ary ny fifanohanana, dia mandray anjara lehibe amin’ny fampandrosoana ara-tsosialy sy ara-toekarena ny mpivady.

## Fehiny
Ny mpivady dia rafitra manan-danja eo amin’ny fiainana manokana sy eo amin’ny fiaraha-monina. Izy ireo no ivon’ny fianakaviana, ary ny faharetan’ny fifandraisany dia miankina amin’ny fitiavana, fifanajana ary fahavononana hifanohana amin’ny toe-javatra rehetra eo amin’ny fiainana.
René de Rolland Urbain Lylyson

**René de Rolland Urbain Lylyson** dia loholona teo aloha (2016-) sady jeneraly malagasy.

Minisitry ny Fandrindrana ny Fampiasana ny Tany sy ny Serivisy momba ny Tany izy amin'izao fotoana izao.

Nomelohina higadra herintaona an-tranomaizina ilay senatera sady lehiben'ny milisy paramilita teo aloha tao amin'ny fitondrana tetezamita tarihin'i Andry Raojeolina, araka ny didy fisamborana navoakan'ny Fitsarana Heloka Bevava ao Antananarivo ny Talata 14 Febroary 2017.

Efa ho valo volana izay no nandosirany.

## Jereo koa
Costaceae

Ny ***Costacaceae*** dia fianakavian-javamaniry tokan-dravin-tsimoka amin' ny filaharana Zingiberales, izay ahitana karazana 100 ka hatramin' ny 200 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 4 hatramin' ny 7. Ahitra maniry mihoatra roa taona izy ireo, misy taranja (rizôma) ary maniry amin' ny tany na mihantona amin' ny zavamaniry hafa (epifita), any amin' ny faritra trôpikaly.

## Lisitry ny vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) (22 Avr. 2010) sy ny *[[NCBI]]* (22 avr. 2010):

* *Chamaecostus* C.Specht & D.W.Stev. (2006)
* *Cheilocostus* C.Specht (2006)
* *[[Costus]]* L. (1753)
* *Dimerocostus* Kuntze (1891)
* *Monocostus* K.Schum. (1904)
* *Paracostus* C.Specht (2006)
* *Tapeinochilos* Miq. (1869)

Inty ny lisitry ny vondron-karazana *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (22 Avr. 2010):

* *Cheilocostus* C. Specht
* *Chamaecostus* C. Specht et D. W. Stevenson
* *[[Costus]]* L.
* *Dimerocostus* O. Kuntze
* *Monocostus* K. Schumann
* *Paracostus* C. Specht
* *Tapeinocheilos* Miquel
Heliconiaceae

Ny ***Heliconiaceae*** dia fianakavian-javamaniry tokan-dravin-tsimoka, ao amin' ny filaharana Zingiberales. Ahitana karazana 80 hatramin' ny 200 eo ho eo ao amin' ny vondron-karazana tokana *[[Heliconia]]* izy io. Izy ireo dia ahitra maniry mihoatra isan-taona avy any amin' ny faritra trôpikaly. Amin' ny karazana sasany, ny famindrana vovobony dia ataon' ny karazam-borona ao amin' ny *Trochilidae*. Teratany any Amerika trôpikaly ny ankamaroan' ny karazany fantatra, fa ny sasany kosa teratany any amin' ny nosy sasany any Pasifika andrefana sy any Maluku (Indônezia). Karazana *Heliconia* maro no hita any amin' ny ala trôpikaly amin' ireo faritra ireo. Voalaza ho marefo na tsy ampy angon-drakitra ny ankamaroan' ny karazana ao amin' ny Lisitra Menan' ny IUCN momba ny karazana atahorana ho lany tamingana. Karazana maromaro no ambolena be dia be hatao haingo, ary ny sasany dia maniry tsara any Florida sy any Gambia ary any Tailandy.

## Lisitry ny vondron-karazana

Tokana ihany ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana *Heliconiaceae*:

* *[[Heliconia]]*
Musaceae

Ny ***Musaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony ao amin' ny filaharana Zingiberales, any amin' ny faritra mafana any Azia, ao Afrika, eto Madagasikara, ary Aostralia, ary maniry tsara any Amerika Afovoany. Amin' ny ankapobeny izy ireo dia ahitra lehibe misy vatany miforona avy amin' ny fitambaran' ny foto-draviny rehetra. Tamin' ny taona 2016, ny fianakaviana Musaceae dia nahitana karazana 91 farafahakeliny izay mitsinjara amin' ny vondron-karazana 3. Izy no fianakavian' ny akondro (*[[Akondro (zavamaniry)|Musa]]*) izay mamokatra voan' akondro.

## Lisitry ny vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) (22 Avr. 2010) sy ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (17 Mey 2010):

* *[[Ensete]]* Bruce ex Horan. (1862)
* *[[Musa (zavamaniry)|Musa]]* L. (1753)

Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]* (4 Aogositra 2010):

* *[[Ensete]]* Horan.
* *[[Musa (zavamaniry)|Musa]]* L.
* *[[Musella]]* Wu ex H.W.Li

## Jereo koa
* *[[Ravinala|Ravenala]]*
Lowiaceae

Ny ***Lowiaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony tokan-dravin-tsimoka, ao amin' ny filaharana Zingiberales. Tafiditra ao anatiny ny zavamaniry tao amin' ny vondron-karazana *Lowia* sy *Protamomum* teo taloha. Ahitana karazana 15 ao amin' ny vondron-karazana tokana *[[Orchidantha]]* izy io. Izy ireo dia ahitra, tsy misy tahony, maniry mihoatra ny roa taona, misy taranjany (na rizôma)**,** mampahatsiahy ny ôrkide, any amin' ny faritra trôpikaly, avy any Sina sy Malezia.

## Lisitry ny vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) (22 Avr. 2010) sy ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (16 Mey 2010), ny *[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]* (22 avr. 2010) ary ny *[[DELTA Angio]]* (22 avr. 2010) :

* *[[Orchidantha]]* N.E.Br., Gard. Chron., n.s. (1886)
Marantaceae

Ny ***Marantaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony tokan-dravin-tsimoka, ahitana karazana 400 hatramin' ny 530 nozaraina amin' ny vondron-karazana 28 hatramin' ny 30, ao amin' ny filaharana Zingiberales. Izany no mamaritra azy ho anisan' ny fianakaviana be karazana indrindra ao amin' ny filaharany. Zavamaniry ahitra na vahy, misy taranja (na rizôma) izy ireo, indraindray maniry eny ambonin' ny zavamaniry hafa (epifita). Hita any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly ny karazana ao aminy, any amin' ny ala trôpikalin' ny faritra iva aty Afrika sy any Azia ary any Amerika. Hita any amin' ny faritra trôpikaly any Amerika ny ankamaroan' ny karazana (80&nbsp;%), arahin' ny an' i Azia (11&nbsp;%) sy ny an' i Afrika (9&nbsp;%). Matetika izy ireo no antsoina hoe fianakavian'ny zavamaniry am-bavaka ary fantatra ihany koa amin'ny famelabelarana fanindroany faharoa. Anisan' io fianakaviana io ny vondron-karazana *Goeppertia* sy *Calathea* ary *[[Maranta]]* izay misy karazana ambolena ho haingon-trano noho ny raviny lehibe, anisany ny karazaana *[[Maranta arundinacea]]* (tavolovazaha na vilonala).

## Lisitry ny vondron-karazana

Inty ny lisitry ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana *Marantaceae*:

* *Afrocalathea*
* *Ataenidia*
* *Calathea*
* *Cominsia*
* *Ctenanthe*
* *Donax*
* *Halopegia*
* *Haumania*
* *Hylaeanthe*
* *Hypselodelphys*
* *Ischnosiphon*
* *Koernickanthe*
* *[[Maranta]]*
* *Marantochloa*
* *Megaphrynium*
* *Monophrynium*
* *Monophyllanthe*
* *Monotagma*
* *Myrosma*
* *Phacelophrynium*
* *Phrynium*
* *Pleiostachya*
* *Sanblasia*
* *Saranthe*
* *Sarcophrynium*
* *Schumannianthus*
* *Stachyphrynium*
* *Stromanthe*
* *Thalia*
* *Thaumatococcus*
* *Trachyphrynium*
Megathyrsus

Ny ***Megathyrsus*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony tokan-dravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, ao amin' ny filaharana Poales, teratany aty Afrika atsimon' i Sahara sy ny Saikinosy Arabo, izay misy karazany roa.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) (4 Jona 2022):

* *[[Megathyrsus infestus]]* (Andersson) B.K.Simon & S.W.L.Jacobs (na ) -- 
* *[[Megathyrsus maximus]]* (Jacq.) B.K.Simon & S.W.L.Jacobs (na *Panicum maximus*) --  famoa, fantaka, tsimparefare, tsimparifary, tsiparefare, veromena, verotsanga

## Jereo koa

* *[[Panicum]]*
Zingiberales

Ny **Zingiberales** dia filaharan-javamaniry ahitana zavamaniry mamony tokan-dravin-tsimoka. Ahitana karazany 2&nbsp;600 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 68 ity filaharaa ity. Filaharana tokana aman-tany ny Zingiberales na dia ahitana fahasaihafana ara-drafitr' endrika aza ny zavamaniry ao aminy, izay fantatra fa toy izany hatramin' ny ela. Matetika izy ireo dia zavamaniry ahitra lehibe manana rafi-paka misy taranja (na rizôma) sady tsy misy taho an-drivotra afa-tsy rehefa mamony.
Misy fianakaviana valo izay heverina ho azo atambatra ho vondrona roa tsy ôfisialy, izay miavaka noho ny tsy fitovyian' ny isan' ny lahimbony lonaka, ny Zingiberales. Ny vondrona atao hoe "vondrona akondro", izay misy fianakaviana efatra (*[[Musaceae]]*, *[[Lowiaceae]]*, *[[Strelitziaceae]]*, ary *[[Heliconiaceae]]*), no niseho voalohany ary nomena io anarana io noho ny ravin' ny zavamaniry ao aminy izay lehibe sady mitovy endrika amin' ny an' ny akondro. Taty aoriana dia nisy "vondrona sakamalaho" izay mônôfiletika, ahitana ny fianakaviana efatra sisa (*[[Zingiberaceae]]*, *[[Costaceae]]*, *[[Marantaceae]]* ary *[[Cannaceae]]*). Ity filaharana ity, izay misy karazana fôsily, dia heverina fa nipoitra tamin' ny tapany voalohany amin' ny Vanim-potoana Kretase teo anelanelan' ny 80 sy 120 tapitrisa taona lasa izay, izay azo inoana fa tany Aostralia, ary nisaraka haingana, ny fianakaviana araka ny fantatra ankehitriny izay dia niforona tamin' ny faran' ity vanim-potoana ity (66 tapitrisa taona).

Hita manerana ny faritra trôpikaly rehetra ny Zingiberales ary misy tsinjara toerana sasany aniriany mankany amin' ny faritra manana toetany antoniny sy sobtrôpikaly. Miantehitra amin' ny bibikely ny famindrana vovobony ao amin' izy ireo, miaraka amin' ny vorona sy biby madinika.

## Lisitry ny fianakaviana

Ao amin' ny fanasokajiana klasikan' i Cronquist (1981) sy ao amin' ny fanasokajiana filôjenetika APG II (2003) ary ao amin' ny fanasokajiana filôjenetika APG III (2009) dia misy fianakaviana valo mitovy io filaharana io, dia ireto izany:

* *[[Cannaceae]]* (ahitana ny ambaradeda (*Canna indica*))
* *[[Costaceae]]* (ahitana ny *Costus speciosus* sy *Costus afer*)
* *[[Heliconiaceae]]* (ahitana ny *Heliconia rostrata*, *Heliconia psittacorum*)
* *[[Lowiaceae]]* (ahitana ny *Orchidantha borneensis*)
* *[[Marantaceae]]* (ahitana ny tavolovazaha (*Maranta arundinacea*))
* *[[Musaceae]]* (ahitana ny akondro (*Musa*))
* *[[Strelitziaceae]]* (ahitana ny ravinala (*Ravenala madagascariensis*))
* *[[Zingiberaceae]]* (ahitana ny sakamalao (*Zingiber officinale*))
Fitovoana

ny fitovoana dia dingana iray lalovany zanak' olombelona.Mahatonga fahatairana  eo @ fitiavana indrindra fa@ firaisana ara-nofo
Adansonia gregorii

Ny ***Adansonia gregorii*** dia karazana zavamaniry mamony roa ravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Bombacaceae]]* araka ny fanasokajiana klasika, na ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]* araka ny fanasokajiana filôjenetika APG III. Teratany any amin' ny faritra kely any avaratra andrefan' i Aostralia (Western Australia sy Northern Territory) ity karazana ity. Atao hoe *Adansonia* *gibbosa* koa izy io.

## Toerana tiany aniriana

Tsy hita raha tsy any Aostralia ny *Adansonia gregorii*, any amin' ny faritr' i Western Australia (Kimberley) sy any atsinanana mankany amin' ny Northern Territory. Io no hany reniala na za hita any Aostralia. Misy rijan-kevitra isan-karazany momba ny fomba nahatongavan' ilay hazo any Aostralia, ary mitovy ny fototarazon' ny *Adansonia* *gregorii* sy ny an' ny ''Adansonia'' ''digitata'', havany aty Afrika. Afaka maniry tsara avy any amin' ny haambon' ny ranomasina ika hatramin' ny haambo 300 m eo ho eo izy io, ary matetika hita any amin' ny ala malalaka sy faritra be vato, na koa any amin' ny alam-baratraza koa.

## Famariparitana

### Vatana

Toy ny amin' ny reniala hafa dia mora fantatra amin' ny vatany mibontsina, izay mamorona, manome endrika tavoahangy an' ilay hazo, ny *Adansonia gregorii*. Mirefy 5 hatramin' ny 15 m ny haavon' ny *Adansonia gregorii*, matetika 9 hatramin' ny 12 m, ary misy vatany lehibe miendrika tavoahangy manana savaivo mahatratra 5 m. Manana toetra miavaka ny hodiny, satria afaka mitazona marika voasoratra mandritra ny fotoana maharitra, mihoatra ny zato taona.

### Ravina
Zavamaniry manintsan-dravina mandritra ny vanim-potoana ririnina maina ny *Adansonia* *gregorii* ary mamoaka ravina vaovao sy voniny fotsy lehibe eo anelanelan' ny Desambra sy Mey, hatramin' ny 75 mm ny halavany.

### Vony

Misokatra ny vonin' ny  amin' ny alina, ary misy vondron-dravimbony manaa halava mirefy eo amin' ny 6 sm. Malambolambo be ny faritra anatiny. Ny samoina *Agrius convolvuli* no miantoka ny famindrana vovobony ao amin' ny *Adansonia* *gregorii*.

### Voa

Miloko volontany mainty, misy hodiny mafy sy tsy misokatra hoazy ny voan' ny *Adansonia gregorii*. Miovaova ny bikany, boribory na miendrika atody, ary amin' ny ankapobeny dia kely kokoa noho ny voan' ny karazana reniala aty Afrika. Misy nofony fotsy izay manodidina vihim-boa maro miendrika tsaramaso ny ao anatin' ilay hodiny mafy.

## Jereo koa

* *[[Adansonia]]*
Adansonia grandidieri

Ny ***Adansonia grandidieri*** dia karazana zavamaniry mamony roa ravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Bombacaceae]]* araka ny fanasokajiana klasika, na ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]* araka ny fanasokajiana filôjenetika APG III. Io no lehibe indrindra sy malaza indrindra amin' ny karazana reniala enina eto Madagasikara. Ity hazo ity dia tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara, sady atahorana ho lany tamingana noho ny fidiran' ny fambolena ao amin' ny faritra aniriany. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **renala**, **reniala**, **renibeala** na **vonoa**.

## Famariparitana

### Vatany

Manana vatana goavam-be, miendrika varingarina, matevina, mahatratra 3 m ny savaivony, rakotra hodiny malama sy miloko volondavenona manopy mena ny *Adansonia grandidieri*. Mety hahatratra 25 ka hatramin' ny 30 m ny haavony. Fisaka sy misy rantsana lehibe marindrano ny tampon' ny vondron-draviny.

### Ravina

Miendrika felan-tanana, matetika misy zana-pelandravina 9 ka hatramin' ny 11 ny ravin' ny *Adansonia grandidieri*. Io no hany karazana reniala misy zana-pelandravina miloko maitso manopy manga ary rakotra bolobolo miendrika kintana.

### Vony
Mitranga mandritra ny vanin-taona maina ny vony, manomboka amin' ny volana Mey ka hatramin' ny Aogositra, alohan' ny hisehoan' ny ravina. Mitsangana, boribory ary volontany matroka ny tsimo-bony. Ny vony dia voaforon' ny ravimbony 5 (indraindray 3) izay miolaka ary miolana eo am-pototry ny vony. Mitambatra eo amin' ny fotony ka mamorona fantsona misokatra manana halalina eo amin' ny 1 sm ny ravimbony. Fotsy sy mihavony rehefa mihaantitra ary manana halava hatramin' ny 20 mm sy sakany 4 mm eo ho eo ny felambony. Ny vony dia manana fantsona fotsy afovoany (fantson-dahimbony) izay mahatratra halava 16 mm ary foronin' ny fitambaran' ny tahon' ny lahimbony. Manana halavany mirefy hatramin' ny 6,5 sm sy misandrahaka avy eo an-tampon' ny fantson-dahimbony ny tahon-dahimbony miisa 600 hatramin' ny 700 tsy mitambatra. Misy fihary tokana be volovolo ao anatin' ny fantson-dahimbony.

### Voa

Lehibe sy maina ary boribory na miendrika atody ny voa izay misy hodiny mafy manana hatevina 2 hatramin' ny 4,5 mm ary rakotra bolobolo mivolombolamena matevina ny voa. Ny vihim-boany dia manana halava 12 hatramin' ny 20 mm sy miendrika tsaramaso mifono ao anatin' ny nofony azo hanina.

## Faritra sy toerana aniriany
Hita any atsimo andrefan' i Madagasikara, eo anelanelan' ny farihin' Ihotry (akaikin' i Morombe) sy Bereboka ny  *Adansonia grandidieri*. Ity karazana reniala ity dia naniry tany amin' ny ala maina sy manintsan-dravina, indrindra teo akaiky renirano na farihy misy rano isan-taona. Amin' izao fotoana izao anefa dia any amin' ny tany malalaka sy misy fambolena na tany simba no tena ahitana azy.

## Jereo koa

* *[[Adansonia]]*
Prenzlau

I **¨Prenzlau** dia tanàna any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Brandenbourg*). Misy, 18.928 ny olona velona.

## Jereo Koa
* Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Adansonia perrieri

Ny ***Adansonia perrieri*** dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Bombacaceae]]* araka ny fanasokajiana klasika, na ny ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]* araka ny fanasokajiana filôjenetika. Tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara ity hazo ity sady atahorana ho lany tamingana. Karazana hazo maninatsan-dravina ny *Adansonia perrieri* izay tsy fahita raha tsy any amin' ny faritra avaratra amin' i Madagasikara. Atao hoe **za** na **bozy** izy io amin' ny teny malagasy nefa misy karazany telo ny reniala hita any amin' ny faritra avaratra amin' i Madagasikara, izay samy atsoina amin' ny hoe "bozy".

## Faritra sy toerana aniriany
Toerana 10 ihany no ahitana azy ka anisan' izany ny faritra arovana Ankarana, Ampasindava, Loky Manambato ary ny Tendrombohitra Ambre. Maniry any ivelan' ny faritra arovana anefa ny ankamaroany. Misy fotony vitsivitsy ny toerana tsirairay ka ny betsaka indrindra dia misy fotony 43. Tombanana ho latsaky ny 250 ny isan' ny fotony efa ela naniriana ary mitohy ny fihenan' ny velaran' ny faritra aniriany noho ny afo sy ny fitrandrahana ala hanaovana arina sy ny hahazana hazo harafitra, na ny fandrindringanana ala mba hanaovana fitrandrahana harena an-kibon' ny tany. Nosokajin' ny IUCN ho tandindomin-doza ity karazana ity.

## Famariparitana

### Vatana
Hazo antonony na hazo lehibe ny *Adansonia perrieri*, mahatratra 30 m ny haavony, hita any amin' ny ala trôpikaly maitso lalandava ary singa manan-danja any amin' ny ala maina manintsan-dravina. Somary varingarina ny vatany ary malama sy volondavenona ny hodiny.

### Ravina
Hazo manintsan-dravina ny *Adansonia perrieri,* misy ravina mandritra ny vanim-potoana mando (Novambra ka hatramin' ny Avrily) fa tsy misy ravina kosa amin' ny vanim-potoana maina. Miendrika felan-tanana ny ravina eny amin' ny hazo efa ela niainana, misy zana-pelana 5 ka hatramin' ny 11. Mety hahitana ravina tsotra ny rantsana sasany. Mitranga arakaraka ny habe taona ary miandalana ny fiovana hanana ravina misampantsampana. Ny ravim-poto-tangozan-dravina dia telozoro na lava mahitsy ary manana halava mahatratra 15 mm sady maharitra fa tsy malaky mihintsana.

### Vony
Misy vony lehibe sy mahatalanjona ny *Adansonia perrieri*. Miseho miaraka amin' ny ravina na mialoha ny ravina ireo vony ireo, manomboka amin' ny Novambra ka hatramin' ny Desambra. Mipoitra eo akaikin' ny tendron-drantsana eo am-poto-dravina izy ireo (matetika iray na indraindray roa). Misokatra manodidina ny takariva ao anatin' ny segondra vitsy monja (hita maso) ny vony, ary mety lonaka mandritra ny 15 ora raha be indrindra ary malazo ny ampitso maraina.

### Voa

Lehibe ny voan' ny *Adansonia perrieri*, mahatratra 25 sm ny halavany, miendrika atody. Masaka izy ireo amin' ny Oktobra sy Novambra. Misy hodiny ivelany mafy manana hatevina 8 hatramin' ny 9 mm izy ireo ary misy vihim-boa miendrika tsaramaso anaty kitranotrano maina sy nofosana. Mitsingevana ireo vihim-boa ireo ary mety hiparitaka amin' ny alalan' ny fitsinkafonany manaraka ny renirano.

## Jereo koa

* *[[Adansonia]]*
Adansonia suarezensis

Ny ***Adansonia suarezensis*** dia karazana hazo mamony roa ravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Bombacaceae]]* araka ny fanasokajiana klasika, na ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]* araka ny fanasokajiana filôjenetika. Anisan' ny karazana reniala valo izy io. Atahorana ho lany tamingana ity karazana teratany eto Madagasikara ity. Amin' ny teny malagasy izy io dia iatao hoe **bozy**, **vonoa** na **za**.

## Fanoritsoritana

### Vatana

Hazo lehibe mahatratra haavo 25 m ny *Adansonia suarezensis*. Varingarina manana savaivo hatramin' ny 2 m ny vatany. Malama sy mivolondavenona manopy volontany ny hodiny izay maneho sosona ambany maitso manao fôtôsentety. Maniry marindrano eny ambonin' ny vatany ny rantsany fohy sy matevina izay mamorona tampona mivelatra marindrano.

### Ravina
Miendrika felan-tanana manana zana-pelana 6 ka hatramin' ny 9 ny raviny maitso manopy mavo, malama sady manintsana. 

### Vony

Miseho aorian' ny fihintsanan' ny ravina ny voniny fotsy lehibe, izay lasa volontany manopy mena rehefa antitra. Misokatra izy ireo amin' ny takariva ary tapitra amin' ny mangiran-dratsy ny fotoana fandonahana azy. Ataon' ny ramanavy mpihinana voankazo ny famindrana vovobony. Miseho amin' ny faran' ny volana Mey ka hatramin' ny fiandohan' ny volana Jolay ny vony.

### Voa

Masaka amin' ny Novambra ny voany mikirozaroza sy lavalava izay mety milanja hatramin' ny 1 kilao.

## Faritra aniriany sy ekôlôjia

Maniry ao amin' ny tendro avaratr' i Madagasikara akaikin' ny helodranon' Antsiranana ny *Adansonia suarezensis*. Ahitana azy io koa ny eo anelanelan' ny Tahirin-javaboarin' Ankarana sy ny Tahirin-javaboarin' Analamerana ao amin' ny Alan' i Mahory. Ny alan-kazo manintsan-dravina any amin' ny faritra misy vatosokay no toeram-paniriany mahazatra, saingy maniry ao anaty kirihitrala voakorontana koa izy.

Mahery fofona ny vonin' ny *Adansonia suarezensis*, mamokatra mamim-bony be dia be ary tsidihin' ny tantely sy ny lolo mpivoaka alina ary ny vorona soimanga (*Cinnyris*), nefa tsy misy amin' izy ireo ny lehibe mba hiantoka ny famindrana vovobony. Amin' ny vanim-potoana tsy mampisy ny voany dia mihinana mamim-bony ny ramanavy *Eidolon dupreanum* ary voamarika fa mitsidika ny vonin' ny *Adansonia* *suarezensis* sy ny an' ny *Ceiba pentandra* (kapoaka). Ity karazana ramanavy ity dia heverina fa mpamindra vovobony lehibe ho an' ireo zavamaniry ireo.

## Sata
Mitanisa ny *Adansonia* *suarezensis* ho tandindomin-doza ("Endangered") ao amin' ny Lisitra Mena momba ny karazana atahorana ho lany tamingana ny IUCN. Kely mantsy ny fihavaozana voajanahary hita afa-tsy ny ao amin' ny Alan' i Mahory, ary vitsy ny fototra *Adansonia* *suarezensis* sady mizarazara ny toerana misy azy ireo. Mihena ny isany, satria misy ny mikapa ny hazo hanaovana fanorenana an-tanàn-dehibe, hanaovana toeram-pambolena sy hatao toerana firaohan' ny biby fiompy na tapahina hatao kitay sy arina. Tsy mbola fantatra ny biby malagasy manaparitaka ny vihim-boan' ity hazo ity.

## Jereo koa

* *[[Adansonia]]*
Biocenosis

Ao amin'ny ekolojia, ny **biocenosis** (na **biocoenosis** ) dia fitambaran'ny zavamananaina miara-miaina amin'ny habaka ara-tontolo iainana iray ary koa ny fikambanany sy ny fifandraisany . Miaraka, mamorona tontolo iainana biotope sy biocenosis.

Ny ekolojia matetika dia ahitana karazana maromaro, ny biocenosis dia mety misy karazany maro :

* *phytocenoses*, izay manambatra karazana zavamaniry ,
* *zoocenoses*, izay manambatra karazana biby ,
* *microcenoses*, izay manambatra ny zavamiaina bitika (teny mbola tsy fahita firy ; anglisy *microcenosis* na *microcenosis* na *microcoenosis* )
* *mycocenoses*, izay ahitana ireo holatra ,
* *pedocenoses*, izay manondro biocenose amin'ny tany .

Mahaforona tontolo iainana manokana ny tany ambolena: ny agroecosystem ; miresaka momba ny *agrobiocenosis* ihany koa izahay mba hanondroanany biocenosis amin'ny faritra toy izany.

## Voambolana
Ny teny hoe *biocenosis* dia noforonina sy nampidirin'ilay alemà biocenosis Karl August Möbius tamin'ny taona 1877 ary nampidirina tao amin'ny literatiora siantifika, raha nianatra momba ny oyster izy rehefa avy nanamarika fa, amin'ireo biby ireo, toy ny amin'ny hafa, ny rafitry ny fianarana dia tokony hapetraka amin'ny ambaratonga tsy amin'ny karazana iray fa amin'ny karazana rehetra izay miara-miaina amin'ny toerana iray.

Ny biocenosis dia tsy mitovy amin'ny biota satria misy ny famaritana ny firafitry ny karazana sy ny harenany manokana.

## Fampandehanana
Ny biotope sy ny biocenosis dia mifandray tsy tapaka ; mahaforona tontolo iainana izy ireo. Ny fetra ara-batana sy ara-nofo amin'ny biocenosis dia ny an'ny mponina mitovy izay lazainy. Ny fiovan'ny mponina dia mifanitsy amin'ny fiovan'ny biocenosis , voamarika ao anatin'ny fe-potoana ampy.

## Fandalinana
Ny fandalinana ny biocenoses dia ataon'ny ekolojia. Izany dia asa sarotra amin'ny tontolo iainana sarotra (indrindra ny tropikaly), ary koa amin'ny tontolo an-dranomasina  .

Mba hamaritana ny biocenosis, ny ekolojia dia liana amin'ny *ambaratonga ambony* ( biome, ecozone ), sy ny *ambaratonga ambany* ao aminy izay ohatra ny fikambanan'ny zavamaniry ( phytosociology ), ny niche, ny guild, ny tambajotra tropika, sns.

Liana amin'ny zana-drafitra ihany koa izy, toy ny fifandimbiasan'ny tsy misy hazon-damosina manjanaka hazo maty, faty, zavamaniry maty, sns.

Ny biocenoses sy ny fivoarany spatio-temporal dia manana sanda bioindicator ; ohatra, afaka manasongadina ny fandotoana na ny vokatra voalohany ateraky ny fiovan'ny toetr'andro izy ireo.

## Fanamarihana sy references


## Jereo koa

### Lahatsoratra mifandraika
Vipsania Agrippina

**Vipsania Agrippina** (teraka tamin'ny taona 14 talohan'i JK; maty tamin'ny 18 Oktobra 33 taorian'i JK tao Pandateria), izay matetika antsoina hoe *Agrippina maior* (*Agrippina Zokiny*), dia mpikambana tao amin'ny tarana-mpanjaka Julio-Claudian ary renin'ny Emperora Romana Kaligola.

## Jereo koa
Valan-javaboarin'ny Teratany Xingu

Ny **Valan-javaboarin'ny Teratany Xingu**, dia faritany teratany breziliana, izay heverina ho lehibe indrindra ary iray amin'ireo tahiry malaza indrindra amin'ny karazany eto amin'izao tontolo izao. Fanjakana: Mato Grosso.

## Tantara
Noforonin'ny Filoha breziliana Jânio Quadros tamin'ny taona 1961 ity valan-javaboary ity, izay faritany teratany voalohany neken'ny governemanta federaly tamin'ny fomba ofisialy.

Vazimba teratany 16 no mipetraka ao amin'ny valan-javaboary: Aweti, Ikpeng, Kaiabi, Kalapalo, Kamaiurá, Kuikuro, Matipu, Mehinako, Nahukuá, Kisêdjê, Trumai, Wauja, Yawalapiti ary Yudjá.

Mifanohitra amin'ny tanànan'i Canarana, Paranatinga, São Félix do Araguaia, São José do Xingu, Gaúcha do Norte, Feliz Natal, Querência, União do Sul, Nova Ubiratã ary Marcelândia ny tanin'ny vazimba.

## Jereo koa
*Rio Xingu
*Mato Grosso
São José do Xingu

**São José do Xingu** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i Mato Grosso ao amin'ny Brazila.

Any atsimo atsinanan'ny Valan-javaboarin'ny Teratany Xingu 

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 5.964 mponina.

## Jereo koa
* Valan-javaboarin'ny Teratany Xingu
* Brazila
** Mato Grosso

## Tsiahy
Legioma taho

Ny **legioma taho** dia tahon-javamaniry azo hanina toy ny legioma, na ambonin' ny tany izany na ambanin' ny tany izay niova fiasa toy ny vodin-javamaniry sy taranja (rizôma). Na dia miraikitra amin' ny ravina aza ny tangozan-dravina, dia matetika ny fanasokajiana mahazatra, indrindra fa ny an' ny FAO, no mampifandray azy io amin' ity sokajy ity mba hanavahana azy amin' ny legioma faka sy ny legioma voa. Matetika ny fakàna ny taho ambonin' ny tany dia mifidy ny taho tanora noho ny halemeny, fa ny taho ambanin' ny tany kosa dia alaina noho ny tahirin-tsakafo miangona ao aminy. Ireo legioma ireo dia manome tsiro miavaka, ary misy rano betsaka izay manamora fanesorana ny poizina any anaty vatana. Betsaka tsiraka mahasoa ho an' ny fandevonan-kanina izy ireo sady betsaka antiôksida sy mineraly toy ny vy sy pôtasiôma, ary koa ny vitaminina A sy C ary K.

## Tahon-javamaniry fanao legioma

### Taho ambonin' ny tany
* *Apium graveolens* (*[[Apiaceae]]*) --  selery 
* *Asparagus officinalis* (*[[Asparagaceae]]*) -- asperza
* *Bactris gasipaes* (*[[Arecaceae]]*) --
* *Bambusa vulgaris* (*[[Poaceae]]*) -- volo
* *Beta vulgaris* subsp. *vulgaris* (*[[Amaranthaceae]]*) -- betiravy
* *Brassica oleracea* var. *gongylodes* (*[[Brassicaceae]]*) -- soaravy
* *Brassica oleracea* var. *italica* (*Brassicaceae*) -- brôkôly
* *[[Cocos nucifera]]* (*Arecaceae*) --  dafo, kamba, kijavo, nio, voanio
* *Cynara cardunculus* var. *cardunculus* (*[[Asteraceae]]*) --
* *Euterpe oleracea* (*Arecaceae*) --
* *Phyllostachys edulis* (*Poaceae*) -- 
* *Rheum rhabarbarum* (*[[Polygonaceae]]*) --

### Taho ambanin' ny tany

* *[[Colocasia esculenta]]* (*[[Araceae]]*) -- saonjo
* *[[Tamotamo|Curcuma longa]]* (*[[Zingiberaceae]]*) --  gingisy, gingiza, tamotamo, vogotany
* *[[Dioscorea alata]]* (*[[Dioscoreaceae]]*) -- bemako, ovimena
* *[[Solanum tuberosum]]* (*[[Solanaceae]]*) -- ovimbazaha, ovivory
* *[[Tacca leontopetaloides]]* (*[[Taccaceae]]*) -- maronkony
* *Xanthosoma sagittifolium* (*Araceae*) -- (zavamaniry mitovitovy amin' ny saonjo)
* *[[Sakamalao|Zingiber officinale]]* (*Zingiberaceae*) --  sakamalao, sakamalaokely, sakarivo

## Jereo koa

* Legioma
* Legioma faka
* Legioma maina na voamaina
* Legioma maitso
* Legioma ravina na anana
* Legioma voa
* Legioma vony
Decorsea

Ny ***Decorsea*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Faboideae]]*, teratany any amin' ny faritra trôpikaly ao Afrika Atsinanana sy amin' ny tapany atsimon' i Afrika manomboka any Tanzania ka hatrany Namibia sy Afrika Atsimo ary eto Madagasikara, ahitana karazana enina.

## Lisitry ny karazana

Araka ny *[[The Plant List]]* (6 Novambra 2018) sy ny *[[Plants of the World Online]]* (Aogositra 2023):

* *Decorsea dinteri* (Harms) Verdc. -- Namibia
* *Decorsea galpinii* (Burtt Davy) Verdc. -- Afrika Atsimo
* *[[Decorsea grandidieri]]* (Baill.) M.Peltier -- Madagasikara
* *[[Decorsea livida]]* R.Vig. -- Madagasikara
* *[[Decorsea meridionalis]]* (R.Vig.) Du Puy & Labat -- Madagasikara
* *Decorsea schlechteri* (Harms) Verdc. -- Afrika Atsimo, Zimbaboe, Môzambika, Tanzania, Zambia, Bôtsoana, Malaoy

## Jereo koa

* *[[Phaseolus]]*
Wheelchair soccer

**Wheelchair soccer** dia karazana baolina kitra izay ahitana mpandray anjara rehetra mampiasa seza misy kodiarana noho ny fahasembanana ara-batana. Ny fahasembanana ara-tsaina koa dia mety ho antony iray, saingy tsy izany foana no mitranga. Ny seza misy kodiarana dia mety ho mandeha amin'ny motera, na atosika amin'ny tanana.
Lisitry ny valan-javaboarim-pirenena eto Madagasikara

Inty ny **lisitry ny valan-javaboarim-pirenena eto Madagasikara**:

* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia
* Valan-javaboarim-pirenena Andohahela
* Valan-javaboarim-pirenena Andringitra
* Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika
* Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly
* Valan-javaboarim-pirenena Isalo
* Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea
* Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra
* Valan-javaboarim-pirenena Marojejy
* Valan-javaboarim-pirenena Masoala
* Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo
* Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre
* Valan-javaboarim-pirenena Namoroka
* Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka
* Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana
* Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa
* Valan-javaboarim-pirenena Zahamena
* Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia
Lisitry ny tahirin-javaboary eto Madagasikara

Inty ny **lisitry ny tahirin-javaboary eto Madagasikara**:

* Tahirin-javaboarim-pirenena Mangerivola
* Tahirin-javaboarin' Analamazoatra
* Tahirin-javaboarin' i Berenty
* Tahirin-javaboarin' i Tsimanampetsotsa
* Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha
* Tahirin-javaboary Ambatovaky
* Tahirin-javaboary Betampona
* Tahirin-javaboary Mahavavy-Kinkony
* Tahirin-javaboary Maningoza
* Tahirin-javaboary manokan' i Beza Mahafaly
* Tahirin-javaboary manokan' ny Tanjona Vohimena
* Tahirin-javaboary manokana Anjanaharibe-Atsimo
* Tahirin-javaboary manokana Kasijy
* Tahirin-javaboary Tsaratanana
Asterales

Ny **Asterales** dia filaharan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka manana karazana be dia be. Ahitra maniry isan-taona na mihoatra ny roa taona ny ankamaroan' ny karazana amin' io filaharana io; misy koa anefa ny hazobotry sy ny hazo. Matetika ny raviny dia mifandimby ary tsy misy felam-poto-dravina. Mety hisy tangozan-dravina na tsia izy ireo. Feno (tsotra) na misy zana-pelana miaraka amin' ny sisiny feno sy misy nifinifiny ny felan-dravina. Matetika sady lahy no vavy ny voniny. Mitambatra foana ny felamboniny. Kapsiola na akena (misy hodiny maina) ny voany, mahalana ny manana voany misy nofony malemy.

## Fanasokajiana
Ao amin' ny fanasokajiana klasikan' i Cronquist (1981) izy io dia tsy nahitana afa-tsy fianakaviana tokana:

* *[[Asteraceae]]*
Ao amin' ny fanasokajiana filôjenetika APG (1998) izy dia ahitana fianakaviana 13 na 14:
* *[[Alseuosmiaceae]]*
* *[[Argophyllaceae]]*
* *[[Asteraceae]]*
* *[[Calyceraceae]]*
* *[[Campanulaceae]]*
** [+ *[[Lobeliaceae]]* ]
* *[[Carpodetaceae]]*
* *[[Donatiaceae]]*
* *[[Goodeniaceae]]*
* *[[Menyanthaceae]]*
* *[[Pentaphragmataceae]]*
* *[[Phellinaceae]]*
* *[[Rousseaceae]]*
* *[[Stylidiaceae]]*
Ao amin' ny fanasokajiana filôjenetika APG II (2003) dia izy dia ahitana fianakaviana 11 hatralin' ny 13:

* *[[Alseuosmiaceae]]*
* *[[Argophyllaceae]]*
* *[[Asteraceae]]*
* *[[Calyceraceae]]*
* *[[Campanulaceae]]*
** [+ *[[Lobeliaceae]]* ]
* *[[Goodeniaceae]]*
* *[[Menyanthaceae]]*
* *[[Pentaphragmataceae]]*
* *[[Phellinaceae]]*
* *[[Rousseaceae]]* (tafiditra ao ny *[[Carpodetaceae]]*)
* *[[Stylidiaceae]]*
** [+ *[[Donatiaceae]]* ]

Ao amin' ny fanasokajiana filôjenetika APG III izy io dia mizara ho fianakaviana 11:

* *[[Alseuosmiaceae]]* Airy Shaw (1965)
* *[[Argophyllaceae]]* Takht. (1987)
* *[[Asteraceae]]* Bercht. & J.Presl (1820)
* *[[Calyceraceae]]* R.Br. ex Rich. (1820)
* *[[Campanulaceae]]* Juss. (1789) (tafiditra ao ny *[[Lobeliaceae]]* Juss.)
* *[[Goodeniaceae]]* R.Br. (1810)
* *[[Menyanthaceae]]* Dumort. (1829)
* *[[Pentaphragmataceae]]* J.Agardh (1858)
* *[[Phellinaceae]]* Takht. (1967)
* *[[Rousseaceae]]* DC. (1839)
* *[[Stylidiaceae]]* R.Br. (1810) (tafiditra ao ny *[[Donatiaceae]]* B.Chandler)
Tanjona

Ny **tanjona** dia manondro ny zavatra iray kasaina hotratrarina na ho tanterahina, na ho an’ny olona iray, na ho an’ny vondrona, na ho an’ny fikambanana, ao anatin’ny fotoana voafaritra. Izy io no manome làlana sy antony hanaovana asa iray, ary ampiasaina handrefesana ny vokatra azo.

Ny foto-kevitry ny tanjona dia hita amin’ny sehatra maro toy ny fanabeazana, ny fitantanana, ny psikolojia, ny politika ary ny fivoaran’ny tena manokana.

## Famaritana sy toetra mampiavaka
Amin’ny ankapobeny, ny tanjona dia manana ireto toetra manaraka ireto  (SMART):

* **Mazava** : tsy mampisafotofoto ary mora takarina ;
* **Azo refesina** : ahafahana manamarina raha tratra na tsia ;
* **Azo tanterahina** : mifanaraka amin’ny fahaiza-manao sy ny loharanon-karena misy ;
* **Mety sy ilaina** : mifanaraka amin’ny filàna na tanjona lehibe kokoa ;
* **Voafetra ara-potoana** : misy fe-potoana na fotoana farany hanatanterahana azy.

Ireo toetra ireo dia mahatonga ny tanjona ho fitaovana ilaina amin’ny fandaminana sy fanombanana.

## Karazan-tanjona

### Araka ny halavan’ny fotoana

* **Tanjona fohy ezaka** : tanjona azo tratrarina ao anatin’ny fotoana fohy.
* **Tanjona antonony ezaka** : tanjona tanterahina ao anatin’ny fotoana antonony.
* **Tanjona lavitr’ezaka** : tanjona mikendry vokatra maharitra sy lavitra kokoa.

### Araka ny haavon’ny famaritana

* **Tanjona ankapobeny** : manome tari-dalana sy vina lehibe.
* **Tanjona manokana** : manazava ireo asa sy dingana ilaina hanatratrarana ny tanjona ankapobeny.

### Araka ny sehatra
Misy ny tanjona ara-pampianarana, ara-piasana, ara-stratejika, ara-toekarena ary ara-piainana manokana.

## Anjara toerana sy maha-zava-dehibe ny tanjona
Ny tanjona dia manana anjara toerana lehibe amin’ny fandrindrana sy fanapahan-kevitra. Izy io dia :

* manome **tari-dalana mazava** ho an’ny asa atao ;
* mampitombo ny **fahavononana sy ny [[aingam-panahy]]** ;
* manampy amin’ny **fampiraisana ny ezaka** ataon’ny olona na vondrona ;
* ahafahana **mandrefy ny zava-bita sy ny [[Fandrosoana ara-toekarena|fandrosoana]]**.

Ao anatin’ny fikambanana, ny tanjona dia fototra iorenan’ny fanombanana sy ny fanatsarana mitohy.

## Tanjona sy fanombanana
Ny fanombanana ny tanjona  dia atao amin’ny alalan’ny mari-pandrefesana, na ara-isa na ara-kalitao. Izany dia ahafahana mamantatra raha tratra tanteraka, tratra ampahany, na tsy tratra ilay tanjona, ary manampy amin’ny fanitsiana ny paikady ho amin’ny ho avy.

*
Vytautas Landsbergis

**Vytautas Landsbergis** dia mpahay mozika sy mpitondra fanjakana litoaniana teraka tamin'ny 18 Oktobra 1932 tao Kaunas, izay nandray anjara tamin'ny lalan'i Litoaniana ho amin'ny fahaleovantena, na dia teo aza ny fanirian'ny Firaisana Sovietika.

Mpikambana ao amin'ny *Sąjūdis* izy, ary raha ny marina dia izy no—raha ny marina—loha-panjakana voalohany taorian'ny fahaleovantena, niasa nanomboka ny 11 Martsa 1990 ka hatramin'ny 25 Novambra 1992. Izy no filoha voninahitra ao amin'ny *Union de la patrie* – (Litoaniana Democrats Chrétiens), antoko lehibe mpandala ny nentin-drazana litoaniana izay naoriny tamin'ny 1993.

## Asa
Profesora tao amin'ny Akademia Litoaniana momba ny Mozika sy ny Teatra tao Vilnius izy nanomboka tamin'ny 1978 ka hatramin'ny 1990.

## Asa ara-politika
Niditra tamin'ny politika i Landsbergis tamin'ny 1988 ho iray amin'ireo mpanorina ny *Sąjūdis*, hetsika ho an'ny fahaleovantena litoaniana. Tamin'ny fifidianana tamin'ny 1989 ho an'ny Kongresin'ny Solombavambahoakan'ny Firaisana Sovietika, Landsbergis dia voafidy ho Solombavambahoakan'ny SSR Litoaniana. Taorian'ny fandresen'ny antoko Sąjūdis tamin'ny fifidianana tamin'ny 1990, dia lasa Filohan'ny Filankevitra Ambony tao  izy.

Sady mpiasam-panjakana ambony indrindra tao amin'ny fanjakana no Filohan'ny Parlemanta i Landsbergis. Nitana io toerana io izy nanomboka tamin'ny Martsa 1990 ka hatramin'ny fifidianana parlemantera tamin'ny Novambra 1992.

## Solombavambahoakan'ny Parlemanta Eoropeana
Taorian'ny fifidianana Eoropeana voalohany tany Litoania tamin'ny taona 2004, dia mpikambana tao amin'ny vondrona EPP tao amin'ny Parlemanta Eoropeana izy hatramin'ny taona 2014.

## Jereo koa
Davi Davino Filho

**David Cabral Davino Filho**, (teraka ny 1 Oktobra 1987 tao Maceió), dia mpanao politika breziliana, mpikambana ao amin'ny antoko Republicanos, ary solombavambahoaka teo aloha tao .

## Jereo koa
Arthur Lira

**Arthur César Pereira de Lira** (teraka ny 25 Jona 1969 tao Maceió) dia mpisolovava, mpiompy omby, mpandraharaha ary mpanao politika breziliana, mpikambana ao amin'ny antoko Progressistas (PP). 

Niasa ho Filoha faha-112 tao amin'ny Antenimieran'ny Solombavambahoaka izy nanomboka ny taona 2021 ka hatramin'ny taona 2025. Amin'izao fotoana izao dia miasa ho solombavambahoaka federaly ho an'i  izy amin'ny fe-potoam-piasany fahefatra. Fantatra ho iray amin'ireo mpitarika lehibe ao amin'ny vondrona supra-party fantatra amin'ny anarana hoe *centrão* izy.

Nitana toerana ho solombavambahoaka federaly izy nanomboka tamin'ny taona 2011.

## Jereo koa
CDU

**CDU** -  **Firaisana Demokratika Kristianay avy any Alemaina** (fanafohezana alemana hoe:: *Christlich Demokratische Union Deutschlands*, CDU) dia antoko politika alemà, Kristiana-Demokraty, liberaly-konservativa ary pro-Eoropeana naorina teo anelanelan'ny 1945-1950 (araka ny Land).

Raha miresaka momba ny soatoavin'ny fanorenana Eoropeana, ny demokrasia Kristiana ary ny fiaraha-miasa amin'i , ny CDU no hery afovoany havanana indrindra any . Tsy hita ao amin'ny faritanin'ny  Fanjakana maimaim-poana  izy io, izay misy ny fironana Demokratika Kristiana asehon'ny  **Firaisana Kristiana sosialy avy any Alemaina** (**CSU**). Eo amin'ny sehatra federaly, dia miresaka momba ny **CDU/CSU** (amin'ny teny alemà: Unionsparteien) isika.

Teo amin'ny fitondrana teo anelanelan'ny 1949 sy 1969 niaraka tamin'i Konrad Adenauer, Ludwig Erhard ary Kurt Georg Kiesinger, nanomboka tamin'ny 1982 ka hatramin'ny 1998 niaraka tamin'i Helmut Kohl ary nanomboka tamin'ny 2005 ka hatramin'ny 2021 niaraka tamin'i Angela Merkel sy Friedrich Merz (hatramin'ny 2025), ny CDU dia mitazona ny firaketana momba ny faharetana amin'ny lohan'ny governemanta federaly. Eo amin'ny sehatra federaly dia intelo monja no nokapohin'ny Demokraty Sosialy nanomboka tamin'ny 1949.

Izy no mitantana ny fanjakan'i Berlin, Hessen,Nordrhein-Westfalen (*Rhine-Westphalia Avaratra*), Sachsen (*Saxonia*), Sachsen-Anhalt, Schleswig-Holstein, Thüringen (*Thuringia*) ary mandray anjara amin'ny governemanta Baden-Württemberg miaraka amin'ny Alliance 90/Ny Maitso.

## Jereo koa
José María Balcázar

**José María Balcázar Zelada** dia teraka ny 17 Janoary 1943 tao Nánchoc, faritra Cajamarca, 
dia mpisolovava sy mpanao politika viana. Izy no filohan'i Però nanomboka ny 18 febroary 2026.

## Biografia
Nianatra lalàna tao amin'ny *Universidad Nacional de Trujillo* i Balcázar. Nahavita ny fianarany izy tamin’ny taona 1972. Nahazo ny doctorat momba ny lalàna sy ny siansa politika tao amin’ny *Universidad Nacional Pedro Ruiz Gallo* izy tamin’ny 2005.

Tamin'ny fifidianana parlemantera tamin'ny 2021, voafidy tao amin'ny Kongresy i Balcázar ho an'ny antoko *Perú Libre*. Tamin'ny 2022 dia nandao an'i Perú Libre izy ary nanangana ny spinoff Perú Bicentenario.
Tamin'ny 2024 dia niditra tao amin'ny ankolafy Perú Libre indray izy nefa tsy lasa mpikambana ao amin'ny antoko indray. Tsy hirotsaka intsony amin’ny fifidianana depiote amin’ny taona 2026 izy.

Tamin'ny 18 Febroary 2026, voafidy ho Filohan'ny Kongresy i Balcázar ary noho izany dia Filoha vonjimaika ao Però ihany koa, ny ampitson'ny nanonganana ny filoha José Jerí. Maharitra hatramin'ny 28 Jolay 2026 ny fe-potoam-piasany.

## Filohan'i Pero

### Jereo koa
Hatsiaka

## Hatsiaka
Ny **hatsiaka** dia toetry ny rivotra na tontolo iray izay manana **mari-pana ambany** raha oharina amin’ny mahazatra na amin’ny hafanan’ny vatan’olombelona. Mifanohitra amin’ny hafanana izy ary ampiasaina hilazana toe-javatra mety hahatonga fahatsapana mangatsiaka na hiteraka fiantraikany ara-pahasalamana.

### Famaritana ara-siansa
Ao amin’ny siansa, ny hatsiaka dia mifandray amin’ny **fihenan’ny angovo hafanana** ao amin’ny molekiola. Rehefa mihena ny mari-pana dia miadana kokoa ny fivezivezen’ny molekiola. Ny mari-pana dia refesina amin’ny ambaratonga toy ny **Celsius (°C)**, **Fahrenheit (°F)** ary **Kelvin (K)**. Ao amin’ny ambaratonga Kelvin, ny mari-pana ambany indrindra azo eritreretina dia antsoina hoe aotra tanteraka (0 K), izay mari-pana anjakan’ny fihetsiky ny molekiola ambany indrindra araka ny lalàn’ny fizika.

### Antony mahatonga ny hatsiaka
Maro ny antony mahatonga ny hatsiaka:

* Ny **toetr’andro** sy ny fiovan’ny vanim-potoana, indrindra amin’ny ririnina.
* Ny haavon’ny toerana ambonin’ny ranomasina (rehefa avo ny toerana dia mihena ny mari-pana).
* Ny fivezivezen’ny rivotra sy ny tsindry ara-atmosfera.
* Ny elanelana amin’ny masoandro sy ny zoro idiran’ny tara-masoandro.

Any amin’ny faritra akaikin’ny tendrony avaratra sy atsimo amin’ny tany no tena ahitana hatsiaka mafy, toy ny any amin’ny kaontinanta antsoina hoe Antarctica.

### Fiantraikany amin’ny olombelona
Ny hatsiaka dia mety hiteraka:

* Fahatsapana mangatsiaka sy fihovitrovitra.
* **Hypothermia**, toe-pahasalamana mitranga rehefa midina be ny hafanan’ny vatana.
* Fahasimban’ny hoditra toy ny **frostbite**.

Mba hisorohana izany dia ilaina ny:

* Mitafy akanjo mafana sy miaro amin’ny rivotra.
* Mihinana sakafo manome angovo.
* Mitady fialofana amin’ny rivotra mangatsiaka.

### Hatsiaka amin’ny tontolo iainana
Ny hatsiaka dia manana anjara toerana lehibe amin’ny tontolo iainana sy ny zavamananaina. Misy zavamaniry sy biby efa zatra miaina amin’ny mari-pana ambany, toy ny any amin’ny faritra arktika sy antarktika. Ny ranomandry sy ny lanezy dia vokatry ny hatsiaka, ary misy fiantraikany amin’ny fihodinan’ny rano eto an-tany.

### Jereo koa

* Mari-pana
* Toetr’andro
* Ranomandry
* Ririnina
Sting

**Sting**, izay tena anarany dia *Gordon Matthew Thomas Sumner* (teraka ny 2 Oktobra 1951 tao Wallsend, Tyne and Wear, ), dia mpitendry mozika, mpamoron-kira ary mpilalao sarimihetsika britanika.

Na dia talohan'ny niasany irery aza dia efa fantatra ho mpihira sy mpitendry bass tao amin'ny tarika The Police izy.

## Jereo koa
The Police

Tarika anglisy avy amin'ny New Wave ny **The Police** izay nahomby nanomboka tamin'ny 1978 ka hatramin'ny 1984. Heverina ho iray amin'ireo tarika rock nahomby indrindra tamin'ny vanim-potoanan'ny *New Wave* izy ireo. Nahazo aingam-panahy avy amin'ny punk sy reggae izy telo mianadahy ireo, saingy taty aoriana dia nanandrana karazana mozika hafa.

Efatra amin'ny dimy amin'ireo rakikira studio no nahatratra ny laharana voalohany tao amin'ny UK Albums Chart, ary ireo hira **Message in a Bottle* (1979), 
**Walking on the Moon* (1979), 
**Don't Stand So Close to Me* (1980), 
**Every Little Thing She Does Is Magic* (1981), ary 
**Every Breath You Take* (1983)  dia nahomby ihany koa.

## Filaharana

* Sting  (mpihira anglisy, basse, gitara)
* Stewart Copeland, mpitendry amponga amerikanina
* Henry Padovani, mpitendry gitara frantsay

taty aoriana dia niaraka tamin'i:
*Andy Summers (gitara)

## Jereo koa
Punica

Ny ***Punica*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Lythraceae]]*, izay ahitana karazany roa ihany. Izy ireo dia hazo fihinam-boa manintsan-dravina. Ny *[[Punica granatum]]* no fantatra indrindra. Ny *[[Punica protopunica]]* (ampongabendanitr' i Socotra) no hany karazana hafa amin' io vondron-karazana io, izay tsy hita raha tsy any amin' ny nosy Socotra, izay miavaka noho ny fananany vony mavokely (mena ny an' ny *[[Punica granatum]]*) sy ny voany kely kokoa sy tsy dia mamy. Samy atao hoe **ampongabendanitra** izy roa ireo.

## Lisitry ny karazana
Tsy ahitana afa-tsy karazana roa ny *Punica*. 

* *Punica granatum* L. -- ampongabendanitra mahazatra
* *Punica protopunica* Balf.f. -- ampongabendanitr' i Socotra

## Fampiasana amin' ny fitsaboana
Ny hoditry ny ampongabendanitra dia nampiasaina ho famonoana kankana. Nilaza ny Dr. Rontet, dokotera any Antwerp, fa tena mandaitra amin' ny kankam-pisaka *Taenia lata* sy *Silium* izy io, ary koa amin' ny kankan-dronono na noetse *[[Enterobius vermicularis]]* sy amin' ny kankana *[[Ascaris lumbricoides]]*.
Fahatsiarovana

Ny **fahatsiarovana** dia lohahevitra manan-danja ho an'ny kolontsaina Malagasy, satria maro amin'ireo fahatsiarovana no manamarika zava-nitranga ara-tantara, hetsika lehibe, na fihetseham-po sosialy izay nampitombo ny fihetseham-pon'ny vahoaka. Amin'ny ankapobeny, ireo fahatsiarovana dia ahitana:
Remi dit Jao Jean

**Remi dit Jao Jean** dia solombavam-bahoaka voafidy tao Antsohihy nanomboka ny taona 1998, maty tany Maorisy, tamin'ny 24 Jona 2023, teo amin'ny faha 67 taonanay . Izy dia mpikambana ao amin'ny antenimieram-pirenena malagasy.
## Ny tantaram-piainany
Solombavam-bavambahoaka lany tany Antsohihy, niasa tsy an-kiato tanaty tao anty taom-piasana 5 nanomboka ny taona 1998.Efa filoha lefitry ny Antenimieram-pirenena izy tamin'ny taona 2014, izy no tompon-kevitra voalohany amin'ny volavolan-dalàna mahakasika ny toaka gasy sy ny momba ny fisotroan-drononon'ny parlemantera, izy koa no isan'ny niandohan'ny CLD(Comité de développement Local) izay niova ho CIAD(Crédit d'investissement de l'appui au développement).

Maty tany Maorisy izy tamin'ny 24 jona 2023.

## Loharano