Ny Tantaran'ny baolina kitra

Ny **tantaran'ny baolina kitra** dia mitantara ny nahaterahan'ny baolina kitra sy ny fivoarany, fanatanjahantena iombonana izy. Teraka teo amin'ny taonjato faha-19  tany Fanjakana Mitambatra izay lasa malaza indrindra eran-tany tamin'ny taonjato manaraka.

Ny fototra nozarain'ity fanatanjahantena ity amin'ny lalao hafa amin'ny  baolina kitra dia  niverina tamin'ny Andro Antenatenany . Izy no mpandova ny soule medieval, izay nilalao indrindra tany  sy ny Nosy Britanika, ary ny Florentine Calcio, lalao miavaka amin'ny herisetra sy fitsipika vitsivitsy.

Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 sy  Tamin'ny taonjato faha-20, nampiditra tsikelikely ny fanatanjahantena tao anatin'ny fandaharam-pianarany ny sekoly anglisy ary namporisika ny fametrahana azy io. Ny fitsipiky ny Cambridge dia andrana voalohany hanambatra ny fitsipiky ny baolina kitra tamin'ny Oktobra 1848 . Nipoitra tamin'ny faramparan'ny taona 1800 ny klioba tsy miankina voalohany ; Tamin'ny 1863, ny iraika ambin'ny folo tamin'izy ireo dia nanangana *ny Fikambanan'ny baolina kitra*, izay tompon'andraikitra amin'ny fikarakarana ny fanazaran-tena amin'ny baolina kitra any . Navoakany fotoana fohy taorian'ny izay  ny  Lalàn'ny lalao indrindra avy amin'ny an'ny Cambridge.

Nanomboka teo, ny baolina kitra dia nahita fandrosoana tsy tapaka tamin'ny fanazaran-tena. Tamin'ny 1885, nahazo alalana tany Fanjakana Mitambatra ny matihanina tamin'izany , raha noforonina eran'izao tontolo izao ny klioba voalohany, indrindra tany Eoropa sy Amerika Atsimo  . Ny federasiona iraisam-pirenen'ny baolina kitra (FIFA) dia naorina tamin'ny taona  1904 tany Paris tamin'ny alàlan'ny solontenan'ny firenena eropeana fito. Namporisika ny fahombiazan'ny lalao baolina kitra tamin'ny Lalao Olimpika ny FIFA, nikarakara ny andiany voalohany amin'ny fiadiana ny amboara eran-tany tamin'ny 1930, izay lasa iray amin'ireo hetsika ara-panatanjahantena lehibe eran-tany.

Ny lalao baolina dia efa nisy hatrin' ny  ela. Ny Grika dia nahalala lalao baolina maromaro, nilalao tamin'ny tongotra na tamin'ny tanana toy ny  : *aporrhaxis* sy *phoenix* any Atena sy *Episcyra* ( *Episkyros*  ), indrindra fa any Sparta  . Anisan'ny Romanina, ny *pila paganika*, ny *pila trigonalis*, ny *follis* ary ny *harpastum* dia nampiharina. Ity lalao farany ity dia mampifandona ekipa roa eo amin'ny kianja mahitsizoro, izay mikendry ny hitondra baolina kely mihoatra ny fetran'ny tobin'ny mpifanandrina aminy  .

Ny Sinoa koa dia manao fanazaran-tena amin'ny baolina, izay ampiasainy amin'ny fiara-mialoha amin'ny tanana ny baolina sy fiarahana amin'ny hafa ; Ity hetsika atao tsy misy tanjona ity ary ivelan'ny fifaninanana rehetra dia natao hizahana  sy hikojakojana ara-batana ny miaramila (Cuju)  . Ny lahatsoratra voalohany momba ny *Cuju* dia nanomboka tamin'ny faran'ny taonjato faha-3 .talohan 'i jk . ary heverina ho lahatsoratra tranainy indrindra mifandraika amin'ny fanatanjahantena Sinoa  .

Taty aoriana kely, teo amin'ny taonjato faha 3, ny tao  Japon izay natao tao n  *Kemari*, lalao  izay ahitana  fifandalovana baolina eo amin'ny samy mpilalao voalamina anaty faribolana nefa  tsy mikitika amin'ny tany  .

Tamin'ny farany taonjato faha-15 , niseho tany Italia *ny calcio Florentine* . Zanak'olonq mpiray tampo  amin'ny *Harpastum* Romanina, ny fitsipiny dia natsangana tamin'ny 1580 nataon'i Giovanni Bardi. : Ekipa roa misy mpilalao 17 no mifanandrina eo amin'ny kianja mahitsizoro, ny  tanjona amin' izany dia ny hamono baolina betsaka kokoa noho ny mpifanandrina aminy mandritra ny 50 minitra izay faharetan'ny lalao tsirairay, eo ambany fanaraha-mason'ny mpitsara. Ny ankamaroan'ny mpilalao dia andriana, eo anelanelan'ny valo ambin'ny folo sy dimy amby  efapolo taona eo ho eo ny salan-taonan' ireo mpilalao 

Ny baolina kitra maoderina dia manana ny fakany amin'ny soule (na choule) tamin'ny Moyen Âge . Efa ela no nanaovana ity fanatanjahantena ity tany amin’ny tanàna roa amin’ny elan-tany  . Mety ho tonga tany Angletera izy io nandritra ny fandresen'i Norman  . Ny filazana an-tsoratra voalohany momba ny soule tany Frantsa dia nanomboka tamin'ny 1147  ary tamin'ny 1174  ny teny anglisy mitovy aminy. Nanomboka tamin'ny taonjato faha-16. 

Na dia voarara hatrin' ny ela aza noho ny antony ara-tafika tany Angletera  na noho ny antony ara-toekarena mamokatra tany Frantsa , ny soule, na dia teo aza ny habibiana  dia mbola nalaza hatramin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19  tany amin’ny Nosy Britanika sy tany amin’ny faritra midadasika avaratra andrefan’i Frantsa  ,  . Ny lalao dia nataon'ireo   mpanjana-tany Amerika Avaratra Kanefa diz noraran'ny manampahefana tao an-tanànan'i Boston tamin'ny taona 1657  .

Ity lalao voalohany nataon'ny Britanika, mpandova ny soule medieval ity, dia miavaka noho ny  tsy fisian'ny fandaminana sy ny haavon'ny herisetra. Tsy toy ny *Florentine calcio, ny* isan'ny mpilalao dia tsy voafaritra (amin'ny tranga sasany dia tsy voafetra) ary ny fetran'ny lalao dia tsy voafaritra tsara. Anisan'ireny malaza amin' ireny ny baolina kitra faobe , baolina kitra *Shrovetide*, nomena anarana hoe Shrovetide Days, no malaza ratsy. Tsy misy fitsipika hafa afa-tsy tanjona tokana (hahatonga ny baolina ho any amin'ny toerana halehany) sy fandrarana iray (tsy misy famonoana )  .

Toa efa nisy teo amin'ny lapan'ny Mpanjakan'i  ny fomba fanao voarafitra amin'ity karazana lalao ity tamin'ny faran'ny  taonjato faha-15 , nefa tsy naharitra ela izany.  .

### Ireo Sekoly britanika
Nantsoina hoe *baolina kitra* amin'ny teny anglisy, soule dia novana anarana hoe *folk football* nataon'ireo mpahay tantara ara-panatanjahantena miteny anglisy mba hanavahana azy amin'ny baolina kitra maoderina  . Ity hetsika ity dia tena ataon'ny sarambabem-bahoaka araka ny nasehon'ny mpianatra Eton taloha tao amin'ny *Reminiscences of Eton* ( 1831 ) : *"Tsy afaka mihevitra ny lalao baolina kitra ho toy ny lehilahy tsara fanahy aho; na izany aza, ny olon-tsotra ao amin'ny faritra tatsinanana dia milalao izany"*  . (" Tsy azoko raisina ho toy ny fanatanjahan-tenan'ny lehilahy ny baolina kitra. ; ny vahoaka kelin'i Yorkshire rahateo no milalao azy. ”)

Na dia milalao eny an-kalamanjana aza ny soule, ny fampidirana ny fanabeazana ara-panatanjahantena any amin'ny sekoly anglisy dia mitaky ny fampifanarahana ity lalao ity amin'ny toerana voahidy. Toy izany no nipoiran'ny baolina kitra tany an-tsekoly toa an'i Eton, Harrow, Charterhouse, Rugby, Shrewsbury, Westminster ary Winchester.  Ny lalàna britanika tamin'ny 1835 dia  mandrara ny fanaovana *baolina kitra folk* eny an-dalana, ary dia nanafaingana ity fivoaran'ny fanao  ity.

## Ny Fanakambanana ireo  lalao any Grande-Bretagne
Ny kaody filalaovana baolina voalohany nosoratana dia nanomboka tamin'ny tapaky ny  taonjato faha-19 , indrindra any Cambridge  . Na izany aza, ny sekoly tsirairay dia mametraka ny fitsipiny, izay mahatonga ny fivorian'ny sekoly ho olana.

Teo amin'ny fandrafetana baolina kitra dia nahazo aingam-panahy  ohatry ny lalao baolina ao anglisy  ny Britanika, fanatanjahantena iombonana  efa ela, ary naka tahaka ny firongatry ny baseball any Etazonia . Manomboka amin'ny ligy matihanina ka hatramin'ny fiadiana ny ho tompondaka sy amboara hafa, ny baolina kitra dia tsy manavao.

### Tamin'ny taona 1848, ny ''fitsipika Cambridge''

Tamin'ny Oktobra 1848, taorian'ny adiny fito mahery nifanakalozan-kevitra teo amin'ny solontenan'ny sekoly maro any Cambridge, *dia* nivoaka ny Fitsipika Cambridge . Ity no andrana voalohany mampiray ireo kaody samihafa. Na izany aza, mila efa ho antsasaky ny taonjato vao vita io fampiraisana izay natao io  .

### Tamin'ny  taona 1855, ny ''fitsipika Sheffield''
Tamin'ny taona 1855, ireo mpilalao avy ao amin'ny Sheffield Cricket Club, izay te hanao fanatanjahantena mandritra ny ririnina, dia namorona ny fitsipiny manokana momba ny baolina kitra. Tamin'ny 1857, ny tanàna dia nahita ny fahaterahan'ny klioba baolina kitra tsy an-tsekoly voalohany : Sheffield Football Club, izay namoaka ny fitsipiny tamin'ny fivoriany voalohany tamin'ny 21 Oktobra 1858. Niparitaka haingana tany amin'ny faritra Avaratra sy  afovoan-tany ireo fitsipika ireo avy eo.

Sheffield FC dia nanao ny lalao interclub voalohany tamin'ny Hallam FC (naorina tamin'ny 1860 ) tamin'ny 26 Desambra 1860, enina ambin'ny folo nifanandrina tamin'ny enina ambin'ny folo  . Nihaona tamin'ny Desambra 1862 ireo klioba mpisava lalana roa ireo tamin'ny lalao ara- piralahiana voalohany  .

### Ny fananganana ny federasiôna anglisy ny baolina kitra
Niorina tamin'ny 26 Oktobra 1863 *ny Association Football* . Ny tanjony voalohany dia ny fampiraisana ny didy amam-pitsipika. Ny fitsipiny dia mandrara, ankoatry ny zavatra hafa, ny mandaka mpilalao sy ny fitondrana baolina amin'ny tanana. Nanamarika kihon-dalana ny lalaon’i Londres sy Sheffield tamin’ny 1866, satria io no fotoana voalohany nametrahana mialoha ny faharetan’ny 90 minitra.

Ny amboara Youdan no fifaninanana voalohany. Natao tao Sheffield izany tamin'ny 1867 ary ny Hallam FC no nahazo ny amboara tamin'ny 5 martsa  . Ny fifaninanana nasionaly voalohany dia ny 1872 FA Challenge Cup . Sivy taona taorian'ny nametrahana ny fitsipika ofisialy, tamin'ny 1863, ny habeny sy ny lanjan'ny baolina dia nohamarinina. Hatramin’izao dia efa nifanarahana teo amin’ny andaniny sy ny ankilany nandritra ny fanomanana ny fihaonana ireo pitsopitsony ireo.

Mikasika ny lalao, ny fifindrana avy amin'ny *lalao maharitra* mankany amin'ny *lalao mandalo* dia fivoarana lehibe. Ny baolina kitra tany am-boalohany dia tena an'ny olon-tokana, ny mpilalao, ny mpanafika rehetra, dia mirohotra mankany amin'ny tanjona ka ny baolina eo an-tongony, izany hoe amin'ny alalan'ny rojo vy,mitazom--baolina ela any. Araka ny tian'i Michel Platini mampahatsiahy antsika, " ny baolina dia handeha haingana kokoa noho ny mpilalao ". Ao amin'io fitsipika tsotra io no nanorenana ny *lalao mandalo* . Ity fanavaozana ity dia niseho tamin'ny faran'ny taona 1860 ary niorina tamin'ny taona 1880 . Tany amin'ny faramparan'ny taona 1860, ny lalao eo anelanelan'i London sy Sheffield dia voalaza fa nampiditra  *resaka fomba* fanolorana baolina tany Avaratra  . Ity no dikan-tenin'i Charles Alcock, izay nametraka ny tena fampisehoana voalohany ny *fandalovana* tany Londres tamin'ny 1883 nataon'ny Blackburn Olympic . Teo anelanelan'ireo daty roa ireo, ny fomba filalaovana vaovao izay hita  tany Ekosy  .

### Ny Nipoiran' ireo matihanina teo amin'ny sehatry ny baolina kitra

Nahazo halalana amin'ny maha mahatihanina nytaona 1885 . Ary ny taona 1888-1889 ny fiadiana ny tompondaka voalohany. Ny Federasiona Anglisy dia nandray anjara lehibe tamin'ity fivoarana ity, indrindra fa ny fametrahana fitsipika tokana tamin'ny famoronana ny amboara FA, avy eo ny klioba dia nandray ny laharana voalohany  . Ny fananganana ny fiadiana ny ho tompondaka ( *Ligue* ) dia tsy asan’ny Federasiona fa hetsika ataon’ireo klioba mikatsaka ny hanolotra tetiandro marin-toerana sy mirindra. Ny fisian'ny tambajotran'ny lalamby no nahatonga izany fivoarana izany, natomboky ny William McGregor, filohan'ny Aston Villa  . Matihanina ity tompondaka voalohany ity, ary tsy misy klioba avy any atsimon’ny firenena nandray anjara.

Nizara roa avy eo i Angletera : ny tavaratra manaiky tanteraka ny maha matihanina ary ny atsimo mitsipaka izany. Misy fanazavana ara-tsosialy io fahasamihafana io. Ny atsimon'i Angletera dia anjakan'ny toe-tsaina mahazatra amin'ny klioba ara-panatanjahantena natokana ho an'ny sangany ara-tsosialy. Any amin'ny faritra avaratra anjakan'ny indostria, ny baolina kitra matihanina dia tantanan'ireo lehibeny izay tsy misalasala mandoa ny mpilalaony mba hanamafisana ny ekipany, toy ny fanangonan'izy ireo injeniera tsara kokoa hanamafisana ny orinasany  . Nandritra ny vanim-potoana dimy, voafetra ho an'ny klioba avy any Avaratra ny fiadiana ny ho tompondaka. Nivadika ho matihanina ny klioba Londona Arsenal tamin'ny 1891  . Ny Ligy Londona avy eo dia nesorin'ny Arsenal *Gunners* tamin'ny fifaninanana  izay niditra tao amin'ny *Ligy* tamin'ny 1893 . Ny Ligy Tatsimo dia noforonina ho fanehoan-kevitra ( 1894 )  . Ity fifaninanana ity dia misokatra tsikelikely ho amin'ny matihanina saingy tsy afaka manakana ny fialan'ny klioba maro ho any amin'ny *Ligy* . Ny klioba tsara indrindra mbola ao amin'ny *Ligy Atsimo* dia nampidirina tao amin'ny *Ligy* tamin'ny 1920. 

### Ny fanampariahana azy any Royaume-Uni
Nanaraka ny modelin'ny *Fikambanan'ny Baolina kitra*, ny federasiona nasionaly dia niorina tany Ekosy ( 1873 ) , Pays de Galles ( 1876 )  ary Irlandy ( 1880 )  . Ny fifantenana ireo mpilalao tsara indrindra avy amin'ireo federasiona ireo dia natao tamin'ny 30 Novambra 1872 ( Ekosy - Angletera ), volana vitsivitsy talohan'ny nananganana ofisialy ny Federasiona Scottish  .

Ny *Birao Iraisam-pirenena momba ny baolina kitra* (IFAB), ny fikambanana miandraikitra ny famaritana sy ny fampivelarana ny fitsipiky ny baolina kitra, dia noforonin'ny federasiona efatra tamin'ny 1882 . Nifanarahana araka izany ny fitsipika iraisan'ny firenena rehetra milalao baolina kitra . Ny lalao isan-taona eo amin'ireo ekipa samihafa ireo dia niova nanomboka tamin'ny 1884 ho fifaninanana iraisam-pirenena voalohany. : ny *tompon-daka an-trano britanika* .
y nb
lino lavalava
a
Tamin'ny filalaovana *fanoloram-baolina haingana* fa tsy *fitazomam-baolina*  no nanjakazaka tamin'ny andiany voalohany ny Scots  .

## Ny fampandrosoana ny  baolina kitra

### Ny Fizarana maneran-tany