Evanjelin' i Barnabà

Ny ***Evanjelin' i Barnabà*** na ***Evanjelin' i Barnabe*** na ***Filazantsaran' i Barnabasy*** dia asasoratra mitantara ny fiainan' i Jesoa nosoratan' olon-tokana na maro tsy fantatra anarana, izay tokony ho Mozilmana, ka mety avy tamin' ny loharanon-tsoratra tranainy kokoa nataon' ny Jiosy kristiana. Anisan' ny asasoratra pseodepigrafa ity evanjely ity, izay voalaza fa nosoratan' i Barnabasy mpianatr' i Jesoa. Mety nosoratana tamin' ny tapany farany amin' ny Andro Antenatenany, tamin' ny taonjato faha-13 na faha-15, na tamin' ny faran' ny taonjato faha-16 ny lahatsoratra amin' ny teny italiana sy espaniôla. Amin' ny lafiny maro, indrindra momba ny firesahana ny amin' ny fiavian' i Mohamady (mpaminanin' ny silamo), dia mifanaraka amin' ny fiheveran' ny Mozilmana ny Testamenta Vaovao na ny Filazantsara io boky io.

Ity filazantsara ity dia heverin' ny mpikaroka ho "fisolokiana masina" na "fisolokiana ara-pivavahana", natao taty aoriana elabe sady misandoka anarana, noho ny fahadisoana ara-potona, ara-jeôgrafia, ara-tantara ary ara-piteny raketiny. Tsy mihevitra io boky io ho ambony lanja na latsa-danja noho ny evanjely kanônika kristiana ny Mozilmana, ary ny fikambanana silamo sasany dia mampiasa an' ilay boky mba hanohanan' izy ireo ny fiheverana silamo an' i Jesoa, ka io no ataon' izy ireo fa mirakitra ny marina momba ny fanomboana an' i Jesoa.

## Fanadihadiana

### Asa soratra mozilmana
Naka vontoatiny avy amin' ny finoana silamo ity boky apôkrifa ity:

* fanoherana ny fampianaran' i Paoly sy fanoherana ny fampianarana momba ny Trinite;
* fanindriana mafy ny maha mpaminany fotsiny fa tsy zanak' Andriamanitra an' i Jesoa;
* fampahatsiahivana ny tenin' i Mohamady;
* fampahatsiahivana ny fiekem-pinoana silamo (*[[Fiekem-pinoana silamo|shahada]]*) ao amin' ny toko faha-39.

Ankoatra izany dia manambara io evanjely io fa tsy nohomboana amin' ny hazo fijaliana i Jesoa, satria nakarin' Andriamanitra any am-Paradisa, fa i Jodasy, izay lasa nitovy endrika aminy, no nohomboana (dôketisma). Ireo finoana ireo, indrindra ny fandavana ny maha Andriamanitra an' i Jesoa sy ny fandavana ny fanomboana azy, dia mifanaraka amin' ny fampianaran' ny Mozilmana.

Misy singa maro, izay angamba avy amin' ny loharano jodeô-kristiana ny ao amin' io evanjely io, izay nampiasain' ilay mpanoratra mozilmana. Ity boky ity, hoy ny mpandinika maro, dia ezaka fampiraisana singa avy amin' ny kristianisma sy avy amin' ny silamo, azo ampitahaina amin' ny tahirin-kevitra maro nosoratan' ny Mozilmana tao Afrika Avaratra sy tao amin' ny Saikanosy Iberika izay nanohitra ny Trinite tamin' ny taonjato faha-16 sy faha-17.

### Tsy firindrana ara-potoana sy fahadisoana maro
Maro ny mpandinika nahita tsy firindrana ara-potoana sy fahadisoana ara-jeôgrafia ao amin' ny *Evanjelin' i Barnabà*.

* Voalaza fa niondrana an-tsambokely teny ambonin' ny Ranomasin' i Galilea (izay atao hoe koa Farihy Tiberiada na Farihy Tiberiasy) hatrany Nazareta i Jesoa ka niondrana tao Kafarnahoma na Kapernaomy (toko faha-20 sy 21). Tanàna any anaty tany anefa i Nazareta fa tsy amorontsiraka ary i Kafarnahoma dia tanàna miorina eo amoron' ilay farihy. Misy ny mpanoratra manohana ny fahamarinan' ireo zava-boalaza ireo amin' ny alalan' ny tsy fahafantarana marina ny tena nisy ny tanànan' i Nazareta.
* Voalaza koa fa teraka tamin' ny andro naha "mpanjaka" an' i Pôntio Pilato i Jesoa, nefa nanomboka tamin' ny taona 26 taor. J.K. izany fanapahana izany ary tsy mpanjaka i Pôntio Pilato fa mpiasam-panjakana rômana.
*Miantso an' i Jesoa hoe "Jesoa Kristy" ny *Evanjelin' i Barnabà*, nefa mitatitra koa fa "Niaiky i Jesoa sady niteny ny marina hoe: *<nowiki/>'Tsy izaho no Mesia*' " (toko faha-42). Ireo rehetra ireo dia manambara fa ny mpanoratra an' ilay evanjely dia tsy mahalala fa teny mitovy hevitra ny hoe *[[Kristy]]* sy ny hoe *[[Mesia]]*, tsy fantany fa ny hoe *Kristy* (χριστός / *khristos*) dia fandikana amin' ny teny grika n*<nowiki/>*y teny *<nowiki/>*hebreo hoe *מָשִׁיחַ* / *Mashiakh*, izay samy midika hoe "voahosotra".
* Misy ko*<nowiki/>*a ny fampahatsiahivana ny jobily izay lazainy fa miseho isaky ny zato taona (toko faha-82), fa tsy isaky ny dimampolo taona (araka ny amaritan' ny *[[Bokin' ny Levitikôsy]]* azy). Izany fahadisoana ara-potoana izany dia ahafaha-mamantatra ny fotoana nanoratana an' ilay evanjely apôkrifa, satria namoaka didy ny amin' ny jobily zato taona ny papa Bônifasy VIII (papa tamin' ny taona 1294-1303), fanapahan-kevitra tsy narahin' ny papa Klemento VI (papa tamin' ny taona 1342-1352) izay namoaka didy, tamin' ny taona 1343, ny hiverenana indray amin' ny jobily dimampolo taona araka ny fanao mahazatra.
* Lazain' ilay evanjely fa nihinana paoma i Adama sy i Eva (toko faha-40). Izany fiheverana ilay voankazo voarara (Bokin' ny Genesisy 2:9,17; 3:5) ho paoma izany dia fandikana diso ny teny latina hoe *malus* izay ampiasaina ao amin' ny fandikan-teny latinan' ny Volgata hanondroana ny "ratsy" fa tsy io hazo paoma (izay atao amin' ny teny latina hoe *malus* ihany koa) io.
* Miresaka ny amin' ny divay tehirizina anaty barîka hazo ny *Evanjelin' i Barnabà* (toko faha-152). Mampiavaka ny vahoaka gaoloà sy ny tapany avaratr' i Italia anefa ny barîka hazo tamin' izany fotoana nanoratana azy izany, nefa i Palestina tamin' izany fotoana izany dia nitahiry divay tanaty karazana siny atao amin' ny teny latina hoe *amphora* na amin' ny teny grika hoe *αμφορέας* / *amphoreas*.
*Ao amin' ny toko faha-91 dia manondro fifadian-kanina isan-taona ny "efapolo andro". Izany dia mifandraika amin' ny fomba kristiana izay mifady hanina mandritra ny efapolo andro amin' ny karemy, fanao izay tsy nisy talohan' ny Kônsily voalohany natao tany Nikea (taona 325). Tsy nisy koa ny fifadian-kanina efapolo andro ao amin' ny jodaisma tamin' izany fotoana izany.  
*Amin' ny fampidiran' ny *Evanjelin' i Barnabà* andalana avy ao amin' ny Testamenta Taloha dia hita fa avy ao amin' ny lahatsoratra latinan' ny Volgata no nakany azy fa tsy avy ao amin' ny lahatsoratra grikan' ny Septoajinta (na Septanta) sady tsy avy ao amin' ny lahatsoratra hebreo masôretika. Dikan-teny nataon' i Hierônimo (na Jerôma) nanomboka tamin' ny taona 382 anefa ny lahatsoratra ao amin' ny Volgata, izany hoe taonjato maro taorian' ny nahafatesan' i Barnabà (na Barnabe na Barnabasy) (taona 61 taor. J.K.).

## Vontoatiny
Ao amin' ny sora-tanana amn' ny teny italiana dia misy toko 222 sy voanteny 75&nbsp;000 eo ho eo ny *Filazantsaran' i Barnabasy*, izay mitovy habe amin' ny fitambaran' ny filazantsara kanônika efatra (Matio, Marka, Lioka, ary Joany). Ny lohateniny tany am-boalohany, izay hita eo amin' ny fonon' ny sora-tanana italiana, dia*Ny Filazantsaran' i Jesoa Marina, Atsoina hoe Kristy, Mpaminany Vaovao Nirahin' Andrialanitra ho Amin' Izao Tontolo Izao: Araka ny Filazalazan' i Barnabasy Apôstôliny*;izany dia manarakaraka ny fanakianan' ny mpanoratra, izay milaza ny tenany fa i Barnabasy ao amin' ny Baiboly, fanakianana "ireo rehetra monina ambonin' ny tany maniry fiadanana sy fiononana" (anisan' izany i Paoly apôstôly) izay "voafitak' i Satana mba hitory fampianarana ratsy indrindra' tamin' ny 'fiantsoana an' i Jesoa ho zanak' Andriamanitra, ny fandavana ny famorana [...] ary ny fanomezana alalana ny hena tsy madio rehetra'."

Ity asasoratra apôkrifa ity dia toa fandrindrana filazantsara, miompana amin' ny asa fanompoana sy ny fijalian' i Jesoa. Manomboka amin' ny singa itambaran' i Matio sy i Lioka ilay evanjely apôkrifa, anisan' izany ny fanambaràna ny hahaterahan' i Jesoa nataon' ny arkanjely Gabriela tamin' i Maria, ny fitsaohana nataon' ny Magy, ny fandringanana ny zaza tsy manan-tsiny, ny famorana an' i Jesoa, ary ny fahitana azy tao amin' ny Tempoly. Avy eo ilay lahatsoratra dia mitsambikina any amin' ny fitantarana an' i Jesoa izay nandeha teny amin' ny Tendrombohitra Ôliva niaraka amin' ny reniny hanangona voan' ôliva; rehefa nivavavaka teo izy dia nandray ny evanjely avy amin' ny anjely Gabriela. Taorian' izany fanambaràna izany dia nilaza tamin' ny reniny izy fa tsy hiara-mipetraka aminy intsony. Taty aoriana i Jesoa dia nandeha tany Jerosalema ka nanomboka nitoriteny tany. Nanendry apôstôly roa ambin' ny folo izy mba hiara-dia aminy mandritra ny asa fanompoany; tsy manonona afa-tsy apôstôly folo ity evanjely ity, anisan'  izany i Barnabasy. Ity filazantsara apôkrifa ity dia manaraka ny fampianarana lazaina fa nataon' i Jesoa momba ny niandohan' ny famorana sy ny fanamelohana ny tsy mifora ary ny fiainan' i Abrahama (anisan' izany ny fandravana ny sarin-tsampy sy ny fanaovana sorona ny zananilahy Ismaela, fa tsy i Isaaka).

Mirakitra ny fanononan' i Jesoa miisa sivy voalohany an' i Mohamady amin' ny anarany ny toko faha-39. Mitantara ny fiovan-tarehin' i Jesoa sy ny fanambàrany mialoha ny mpaminany, Mohamady, izay ho avy ao aoriany, ny *Filazantsaran' i Barnabasy*. Taorian' ny fanoharana sy fampianarana maro nataony dia nilazalaza ny fijaliany izy, nanomboka amin' ny fifanandrinana tamin' ny mpanora-dalàna sy ny Fariseo momba ilay vehivavy azo nijangajanga. Nilazan' i Gabriela i Maria ny amin' ny fanomboana ny zanany sy ny fiarovan' io anjely io amin' izany; ny mpisoronabe, Herôda Antipasy, sy i Pontio Pilato dia niresaka ny amin' izay tokony hatao momba an' i Jesoa. Niafina tao amin' ny tranon' i Nikôdemôsy i Jesoa sy ny mpianany, trano izay nanaovan' izy ireo ny Fanasana Farany. Namadika azy tamin' ny sekely volafotsy telopolo i Jodasy Iskariôta; nandidy an' i Gabriela, i Mikaela, i Rafaela ary i Oriela Andriamanitra avy eo mba hamonjy an' i Jesoa amin' ny fitondrana azy "mivoaka eo amin' ny varavarankely izay mitodika mianatsimo" ho any amin' ny lanitra fahatelo.

Niverina tao an-trano raha mbola natory ny mpianatra hafa i Jodasy, izay niova tarehy sy fitenenana ho sahala amin' ny an' i Jesoa. Gaga izy raha nahita azy ireo izay nihevitra azy ho i Jesoa ary nosamborina izy. Nampanomboin' i Pilato izy, ary napetraka tao amin' ny fasan' i Jôsefa avy any Arimatea ny fatiny. Nivavaka i Jesoa mba hahafahany hahita ny reniny sy ny mpianany ary hilaza amin' izy ireo izay zava-nisy marina. Nitodika tany amin' i Barnabasy izy, izay nampiandraiketiny ny fanoratana ny zava-nitranga. Mifarana amin' ny fielezan' ny mpianatra sy ny fanakianana hafa an' i Paoly ilay filazantsara.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Baiboly
* Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao
* *[[Kor'any]]*
**Boky [[Apôkrifan' ny Baiboly|apôkrifa]] lazaina fa nosoratan' i [[Barnabasy|Barnabà]]:**

* ''Evanjelin' i Barbnabà''
* ''Epistilin' i Barnabà''
* ''Asan' i Barnabà''
**Evanjely apôkrifa lazaina fa nosoratan' ny [[Apôstôly roa ambin' ny folo|Apostôly]]:**

* ''Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Jakôba'' (na ''Prôtevanjelin' i Jakôba'')
* ''Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômasy''
* ''Evanjelin' i Tômasy''
* ''Evanjelin' i Petera''
* ''Evanjelin' i Bartôlômeo''
* *[[Filazantsaran' i Jodasy|Evanjelin' i Jodasy]]* (na *[[Filazantsaran' i Jodasy|Evanjelin' i Jodasy Iskariôta]]*)
* ''Evanjelin' i Filipo''
* ''Apôkrifan' i Joany'' (na ''Evanjely miafin' i Joany'')
* *[[Asan' i Tadeo]]*
* *[[Evanjelin' ny Roa ambin' ny Folo]]*
**Samihafa**

* Lainga masina

## Loharano sy fanamarihana