open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fianakaviam-piteny môngôlika

Ny **fiteny môngôlika** dia fianakaviam-piteny any Azia Avaratra sy any Azia Afovoany. Matetika dia ampifanakaikezina amin' ireo fiteny torkika sy ireo fiteny tongoza ao amin' ny fianakaviambem-piteny altaika izy ireo nefa tsy miombon-kevitra ny amin' izany ny mpahay teny maro. Anisan' ny fiteny môngôlika ny fiteny môngôly (na môngôliana) izay tetenina ao Môngôlia sy ao Môngôlia Anatiny. 

Fiteny hafa ao amin' ny fianakaviam-piteny môngôlika ny fiteny oirata tetenina ao amin' ny tapany avaratra andrefan' i Sina, izay atao hoe fiteny kamika na fiteny kalmoka na fiteny kalmokia ao Rosia, ny fiteny boriata ao Boriatia any Rosia sy any avaratr' i Môngôlia sy Môngôlia Anatiny, ny fiteny môgôly tany Afganistàna.

## Fanasokajiana ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny môngôlika
Tsy mifanaraka ny mpahay teny momba ny fanasokajiana ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny môngôlika. Ity omena eto ity dia ny nataon' i  Janhunen  (2006), afa-tsy ny fiteny môngôlika atsimo izay nataon' i Nugteren (2011).

* fiteny dagora (mpiteny miisa 96 000)
* fiteny môngôlika afovoany
** fiteny kamnigana (mpiteny miisa 2 000)
** fiteny boriata (mpiteny miisa 330 000)
** fiteny môngôliana (mpiteny miisa 5,2 tapitrisa)
*** fitenim-paritra atsinanana sy afovoany
**** fiteny kalka
**** fiteny tsakara
**** fiteny kôrtsina
** fiteny ôrdôsy (mpiteny miisa 123 000)
** fiteny ôirata (anisany ny fiteny kalmika) (mpiteny miisa 360 000)
* fiteny môngôlika atsimo (ampahany amina sprachbund Gansu–Qinghai, fihaonam-piteny tsy iray fianakaviana)
** fiteny sira iogora (mpiteny miisa 4 000)
** fiteny sirôngôlika
*** fiteny môngoôra (mpiteny miisa 150 000)
*** fiteny bônana (mpiteny miisa 6 000)
*** fiteny santa (Dongxiang) (mpiteny miisa 200 000)
*** fiteny kangjia (mpiteny miisa 1 000)
* fiteny môgôly (fiteny maty)

## Jereo koa
Fianakaviam-piteny altaika:

* Fiteny torkika
* Fiteny môngôlika
* Fiteny tongoza
Fianakaviam-piteny abkazo-adigiana

Ny **fiteny abkazo-adigiana** na **fiteny kaokaziana andrefana** dia iray amin' ny fianakaviam-piteny ao amin' ny vondrom-piteny kaokaziana, miaraka amin' ny fianakaviam-piteny kartaveliana sy ny fianakaviam-piteny nako-dagestaniana. Ny faritra niavian' ireo fiteny ireo dia any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Kaokazy. Hatramin' ny taonjato faha-19 dia namorona vahoaka am-pielezana any Torkia sy any Israely sy any Jordania ary any Siria ny fifidrà-mionin' ny mponina maro. Ity fianakaviam-piteny ity dia ahitana ny fiteny abkaza, ny fiteny abaza, ny fiteny obika, ny fiteny tserkesa, ny fiteny kabarda (na karbadiana), ny fiteny besleney (na besney) ary ny fiteny adigeana.
Fianakaviam-piteny kartveliana

Ny **fiteny kartaveliana** na **kartveliana** dia iray amin'ireo fianakaviam-piteny ao amin'ny vondrom-piteny kaokaziana miaraka amin'ny fianakaviam-piteny abkazo-adigiana sy ny fianakaviam-piteny nako-dagestaniana. Ireto ny fiteny ao amin'io fianakaviam-piteny io: ny fiteny jeorjiana, ny fiteny lazy, ny fiteny mingrekiana ary ny fiteny svana. Ireo fiteny ireo dia tenenina indrindra ao Jeorjia. Ny fiteny lazy dia tenenina koa ao Torkia, ao amin'ny sisin-tany manasaraka azy amin'i Jeorjia.
Fianakaviam-piteny nako-dagestaniana

Ny **fiteny nako-dagestaniana** na **fiteny nako-dagestaney** na **fiteny kaokaziana avaratra-atsinanana** dia iray sady ny lehibe indrindra amin'ny fianakaviam-piteny telo ao amin'ny vondrom-piteny kaokaziana, miaraka amin'ny fianakaviam-piteny abkazo-adigiana sy ny fianakaviam-piteny kartaveliana. Tenenina any amin'ny Repoblikan'i Ingosia sy any Tsetsenia ary any Dagestàna izay samy ao amin'ny tapany atsimon'ny Federasionan'i Rosia, ary koa any Azerbaijàna sy any Jeorjia. Ireto avy ny fiteny hita ao amin'io fianakaviam-piteny io: ny fiteny tsetsena, ny fiteny ingosa, ny fiteny batsy, ny fiteny avara, ny fiteny andy, ny fiteny bagoalaly, ny fiteny botlika, ny fiteny godobery, ny fiteny akvaka, ny fiteny karata, ny fiteny tindy, ny fiteny samalaly, ny fiteny tsezy, ny fiteny bezta, ny fiteny honziba, ny fiteny hinoka, ny fiteny kvarsy, ny fiteny inksokvary, ny fiteny laka, ny fiteny dargoa, ny fiteny lezgiena, ny fiteny tabasaràna, ny fiteny agoly, ny fiteny rotola, ny fiteny tsakora, ny fiteny artsy, ny fiteny kriza, ny fiteny bodoka, ny fiteny ody ary ny fiteny kinaloga.
Repoblikan' i Ingosetia

I **Ingosia** na **Ingosetia** na ny **Repoblikan' i Ingosia** na **Repoblikan' i Ingosetia** dia iray amin' ny repoblika federaly ao amin' ny Federasiônan' i Rosia. Atao hoe Респу́блика Ингуше́тия / *Respublika Ingushetiya* izy amin' ny fiteny rosiana fa Гlалгlай Мохк / *Ğalğay Moxk* kosa amin' ny fiteny ingosy.
Tsetsenia

I **Tsetsenia** na ny **Repoblika Tsetsena** dia repoblika ao amin'ny Federasionan' i Rosia. Atao hoe Чече́нская Респу́блика / *Tchetchenskaya Respublika* izy amin'ny fiteny rosiana fa Нохчийн Республика / *Nokhtsiyn Respublika* kosa amin' ny fiteny tsetsena.
Dagestàna

I **Dagestàna** na ny **Repoblikan' i Dagestàna** dia repoblika ao amin' ny Federasionan' i Rosia. Atao hoe *Республика Дагестан* / *Respublika Daguestan* izy amin' ny fiteny rosiana.
Vondrom-piteny paleô-siberiana

Ny **fiteny paleô-siberiana** na **paleô-aziatika** na **hiperbôreana** dia vondrom-piteny ahitana fianakaviam-piteny madinika efatra ao  amin' ny tapany atsinanan' i Siberia. Ireto avy ireo fianakaviam-piteny ao amin' io vondrona paleo-siberiana io:

* ny fianakaviam-piteny ieniseiana (ahitana ny fiteny keta sy ny fiteny ioga; ny ankamaroany dia fiteny maty);
* ny fianakaviam-piteny tsoktsa-kamtsadala (na loôravetlàna na tsokotko-kamtsatkàna) (ahitana ny fiteny tsoktsa, ny fiteny aliotora, ny fiteny koriaka, ny fiteny kereka ary ny fiteny itelmena na kamtsadala);
* ny fiteny nivke (na giliàka, fiteny manirery).
* ny fiteny iokagiry (fiteny manirery).
* ny fianakaviam-piteny eskimô-aleota (indraindray ampidirina ao)
* ny fianajaviam-piteny aino (indraindray ampidirina ao)

## Jereo koa

### Fianakaviam-piteny lehibe

* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota

### Vondrom-pianakaviam-piteny

* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Vondrom-piteny kôisàna

Ny **fiteny kôisàna** dia vondrom-piteny tenenin' ny vahoaka kôikôy (na hôihôy) sy ny vahoaka sàna ao amin' ny faritra atsimo ao Afrika, indrindra ao Bôtsoana, ao Namibia, ao amin' ny faritanin' i Noord-Kaap ao Afrika Atsimo, ary ao amin' ny tapany atsimon' i Angôla. 

Ny fiteny koisàna dia miavaka noho ny fampiasany renifeo atao hoe klika. Ny fiteny kongekoka dia mampiasa karazana klika mihoatra ny 50 amin' ny hasim-peo miisa 140.

Tsy mamorona fianakaviam-piteny tokana ireo fiteny koisàna ireo nefa azo zaraina ho fianakaviam-piteny telo miavaka tsara, afa-tsy ny fiteny hadza sy ny fiteny sandaoe izay heverina fa fiteny manirery. Ny teny hoe *kôisàna* dia teny enti-manondro ireo fiteny rehetra ao Afrika misy klika sady tsy mifamatotra amin' ny fianakaiam-piteny telo lehibe fantatra tsara ao amin' io kôntinenta io, dia ny fiteny afrô-aziatika sy ny fiteny nilô-sahariana ary ny fiteny nizerô-kôngôley. Ny fiteny kôisàna be mpiteny indrindra dia ny fiteny kôikôy (na fiteny hôihôy), fitenin' ny foko Nama, izay isan' ny folo lehibe ao Namibia.

## Sampana

### Fiteny koady-kôy
Ny fiteny koady-kôy dia sampan' ny fiteny kôisana izay ahitana ireto zana-tsampana ireto: fiteny koady (fiteny maty) sy ny vondrom-piteny kôy. 

#### Fiteny koady
Ny fiteny koady dia fiteny maty.

#### Fiteny kôy
Ny fiteny kôy dia mbola mizara ho sampana roa: dia ny vondrom-piteny kôikôy (fiteny kôikôy avaratra na fiteny nama, fiteny kôikôy atsimo, fiteny einy) sy ny  fiteny tsokoe na fiteny kalahary (fiteny tsokoe atsinanana: fiteny soa sy fiteny tsoa; fiteny tsokoe andrefana).

### Fiteny johoana
Ny fiteny johoana dia ahitana ny fiteny kôisana avaratra sy ny fiteny amkôe, 

### Fiteny too
Ny fiteny too dia ahitana ny fiteny koy sy ny fiteny taa.

### Fiteny sandaoe sy fiteny haja
Ny fiteny sandaoe sy ny fiteny haja dia fiteny manirery ao Tanzania sy ao Kenia avy.

## Jereo koa
**Fianakaviam-piteny ao Afrika**
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* **Vondrom-piteny kôisàna**
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
**Fianakaviam-piteny lehibe**
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota
**Vondrom-pianakaviam-piteny**
* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
**Hafa**

* Fiteny aty Afrika
Sahely

I **Sahel** dia ilay faritra miendri-pehinkibo eo anelanelan' ny faritr' i Sahara ao avaratra, sy ny faritra feno bozaka nefa vitsy ala manandrify an' i Sodàna izay toerana manorana ihany ao atsimo. Mitomandavana hatrany amin' ny morontsiraka any Atlantika ka hatrany amin' ny Ranomasina Mena izy. Avy amin' ny teny arabo hoe سَهْل *sah'l* izay midika hoe "tany lemaka" ny teny hoe *Sahel*, izay soratana amin' ny fiteny eorôpeana maro hoe *Sahel*. Miovaova arakaraka ny mpanoratra ny faritra tondroina amin' ny hoe *Sahel*. Amin' ny mpanoratra sasany dia mahafaoka ny faritra manamorona an' i Sahara izy: misy noho izany ny atao hoe *Sahel Atsimo* sy ny hoe *Sahel Avaratra*. Ity farany ity no tiana hotenenina rehefa tsy tovonana ny mpamari-toetra hoe *atsimo* ilay anarana. 

Ireto avy ny firenena voakasik' i Sahel: i Alzeria (tapany farany atsimo), i Senegaly, i Maoritania (tapany atsimo), i Malý, i Borkina Fasô, i Nizera, i Nizerià (amin' ny tendrony avaratra), i Tsady (ao afovoany), i Sodàna (ao afovoany, indrindra fa ao Darfora sy ao Kôrdôfàna) ary i Kapvera. Atambatra amin' izy ireo indraindray i Jibotỳ, i Etiôpia, i Eritrea ary i Sômalia.

## Jereo koa
Fizaram-paritra ao Afrika:

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* Afrika Atsimo (faritra)
* Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

Faritra hafa:

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
*Afrika atsimon' i Sahara
*Magreba
Atsinanana Afovoany

Ny **Atsinanana Afovoany** dia ny faritra atsimo andrefana amin' i Azia, miampy an' i Ejipta. Ireo firenena ao Azia Andrefana dia i Arabia Saodita, i Iràka, i Iemena, i Omàna, i Iràna, i Siria, i Jordania, i Ejipta, i Israely ary i Torkia.

## Jereo koa
**Ireo faritra ara-drafintany ao Azia**

* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Atsinanana Afovoany

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra
* Azia Andrefana

**Fizaràm-paritra hafa ao Azia**

* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampiposahana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin'i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Vondrom-piteny papoa

Ny **fiteny papoa** dia vondrom-piteny ao amin' ny tapany andrefan' ny Ôseana Pasifika sady tsy fiteny aostrôneziana no tsy fiteny aostraliana. Tsy mpihavana ny fiteny ao amin' io vondrona io ka tsy mamorona fianakaviam-piteny. Ny faritra misy olona miteny amin' ny fiteny papoa dia ny ao Ginea Vaovao sy ny nosy manakaiky azy (Britaina Vaovao, Irlandy Vaovao, Yapen sy Biak) ary ny ampahany sasany amin' i Indônezia atsinanana (Alor sy Halmahera, ary Timor). Ny fanasokajiana ny vahoaka papoa, izay avahana amin' ny Melaneziana, dia naroso ka notondroin' i Sidney Herbert Ray toy izany tamin' ny taona 1892.

## Jereo koa
**Fiteny mifanakaiky ara-jeôgrafia amin' ny fiteny papoa**
* Fiteny ôseaniana
* Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia
* Fiteny ao Ôseania
**Fianakaviam-piteny lehibe**
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota
**Vondrom-pianakaviam-piteny**
* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia

Ny **fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia** dia vondrom-pianakaviam-piteny maro miampy fiteny manirery maro ao Aostralia sy ny nosy manodidina, afa-tsy i Tasmania. Tsy fantatra mazava ny fifandraisan' ireo fiteny ireo.

Ny ankamaroan' ny fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia dia azo avondrona anatin' ny fianakaviam-piteny pama-niongàna, izay ahitana ny 90&nbsp;%n' ny velaran-tanin' i Aostralia. Ny sisa hafa dia mitsinjara amin' ny fianakaviam-piteny miisa 27 izay hita any amin' ny faritra farany avaratra.

## Fianakaviam-piteny pama-niongàna
Ny fianakaviam-piteny pama-niongàna dia mamondrona ny ankamaroan' ny fiteny aostraliana. Isan' ireo, ohatra, ny fiteny diirbala, ny fiteny kamilaroy, ny fiteny kokok-taiora, ny fiteny martotonira, ny fiteny marto oangka, ny fiteny nanta, ny fiteny pintopy, ny fiteny oalmajary, ny fiteny iankonitjajara ary ny ny fiteny idiny.

## Jereo koa
**Fianakaviam-piteny lehibe**
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota
**Vondrom-pianakaviam-piteny**
* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* **Vondrom-pitenin'ny tompontanin' i Aostralia**;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fianakaviam-piteny bonobàna

Ny **fiteny bonobàna** na **fiteny bonabàna** dia iray amin' ny fianakaviam-pitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia, anisan' ny fiteny aostraliana. Ahitana fiteny roa ity fianakaviam-piteny ity, dia ny fiteny bonoba sy ny fiteny goniandy.
Vondrom-piteny any Andamàna

Ny **fiteny any Andamàna** dia vondrom-piteny ao amin' ireo nosy Andamàna ao atsimo atsinanan' i India, atsinanan' i Srilanka, andrefan' i Birmania, nampidirin' ny mpahay teny ao amin' ny fianakaviam-piteny iray tenenin' ny tompon-tany andamaney. Misy vondrona roa ao amin' izany fianakaviam-piteny izany, dia ny fiteny andamaney lehibe sy ny fiteny andamaney atsimo (atao hoe fiteny ônge-jaraoà, mba tsy hisian' ny fampifangaroana azy amin' ny sampan' ny fiteny andamaney lehibe any avaratra).

## Jereo koa

### Fianakaviam-piteny lehibe

* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota

### Vondrom-pianakaviam-piteny

* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.

### Vahoaka
*Negritô
Vondrom-piteny amerindiana

Ny **fiteny amerindiana** dia vondrom-pitenin' ny tompon-tany any Amerika, tenenin' ny vahoaka amerindiana samihafa hatrany Alaska sy Groenlandy any avaratra ka hatrany Tierra del Fuego (frantsay: *Terre de Feu*) any Amerika Atsimo. Atao hoe *amerikanista* ireo manampahaizana momba ny fiteny amerindiana. Ny fiteny amerindiana dia tsy fianakaviam-piteny tokana fa vondrom-pianakaviam-piteny maro tsy mitovy habe sady ahitana fiteny manirery koa. Maro ireo koa fiteny amerindiana izay mila hofaty.

Ny isan' ny mpiteny amin' ny fiteny amerindiana isanisany dia miovaova arakaraka ny fiteny. Ny fiteny ketsoa sy  ny fiteny aiamara sy ny fiteny goarany ary ny fiteny nahoaty, izay manana sata ôfisialy ao Bôlivia, ao Però, ao Paragoay ary ao Meksika dia tenenin' olona an-tapitrisany maro. Ny fiteny maposa dia tenenin' ny olona miisa antsasa-tapitrisa ao amin' ny faritra atsimo ao Silỳ sy Arjentina. Ny fiteny sasany dia tsy misy afa-tsy mpiteny vitsy be taona.

Na dia samihafa aza ny fiteny amerindiana dia azo avondrona ho fianakaviambem-piteny telo, na dia maro ny mpahay teny manohitra izany, dia:

* ny fiteny eskimô-aleota izay tetenina any amin' ny tendrony avaratry ny kôntinenta Amerikana any Alaska sy any Kanada ary any Groenlandy.
* ny fiteny na-dene tenenina any amin' ny tapany andrefan' i Kanada, any Alaska ary any amin' ny faritra atsimo-andrefana ao Etazonia indrindra noho ny fisian' ny foko Apasy sy Navahô (na Navajô).
* ny fiteny amerinda izay mamondrona ny fiteny amerindiana hafa rehetra izay samy ahitana mpisolo tena voalohany manomboka amin' ny renifeo [n] sy mpisolo tena faharoa manomboka amin' ny renifeo [m].

## Jereo koa
**Fianakaviam-piteny lehibe**
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota
**Vondrom-pianakaviam-piteny**
* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fiteny amerinda

Ny **fiteny amerinda** dia fianakaviam-piteny tsy voaporofo fisiana izay naroson' i Joseph Greenberg tao amin' ny bokiny hoe *Language in the Americas*. Mamondrona ny fiteny amerindiana rehetra tsy isan' ny fiteny eskimô-aleota sy tsy isan' ny fiteny na-dene. Ny faritra itsinjarany dia any Kanada sy any Amerika Atsimo. Amin' i Greenberg dia mamorona fianakaviambem-piteny ireo fiteny ireo noho izy ireo misy mpisolo tena voalohany ("izaho") ahitana ny renifeo [n-] sy mpisolo tena faharoa ("ianao") ahitana ny renifeo [m-] . Maro anefa ny mpahay teny tsy manaiky ny fisian' izany fianakaviam-piteny izany.

## Jereo koa
**Fiteny any Amerika**
* Fiteny ao Amerika Avaratra
* Fiteny ao Amerika Atsimo
**Fiteny amerindiana**
* Fiteny eskimô-aleota
* Fiteny na-dene
* Fiteny amerinda
Fiteny tsadika

Ny **fiteny tsadika** dia sampan' ny fianakaviam-piteny hamitô-semitika ahitana fiteny maro tenenina ao Afrika, tenenin' ny olona miisa 80 tapitrisa, indrindra fa ao tapany avaratra amin' i Nizeria, ao amin' ny tapany atsimo amin' i Nizera, ao amin' ny tapany atsimo amin' i Tsady ary ao amin' ny tapany avaratra amin' i Kamerona. Ny fiteny haosa izay fiteny tsadika be mpiteny indrindra (77 tapitrisa) dia tenenina ao Nizeria sy ao Nizera.

Araka an' i Hayard dia azo zaraina ho vondrona efatra ny fiteny tsadika, dia: 

* ny fiteny tsadika andrefana: fiteny haosa, fiteny ankoe, fiteny angasa, fiteny perô;
* ny fiteny bio-mandara: fiteny dogvôra, fiteny goda, fiteny mafa, fiteny mbodoma, fiteny mosgoma, fiteny tsovàna, fiteny zizilivakàna, fiteny zolgô-gemzeka;
* ny fiteny tsadika atsinanana: fiteny dangaleata, fiteny bidio, fiteny migaama, fiteny tomaka, fiteny somaray, fiteny sôkôrô, fiteny saba;
* ny fiteny masa avaratra (fiteny marba, fiteny masa, fiteny mosey, fiteny zomaia) sy ny fiteny masa atsimo (fiteny herde, fiteny mesme, fiteny ngete, fiteny peve);
* ny  fiteny môfo godora sy ny fiteny môfo atsimo (fiteny marey, fiteny môfo-mery, fiteny môfo-dovangara, fiteny dogvora).

## Jereo koa
**Sampam-piteny ao amin' ny finakaviam-piteny hamitô-semitika**
* Sampam-piteny berbera,
* Sampam-piteny kositika,
* Sampam-piteny semitika,
* Sampam-piteny egiptiana taloha,
* Sampam-piteny tsadika,
* Sampam-piteny ômôtika.
**Hafa**

* Fiteny aty Afrika
Fiteny ômôtika

Ny **fiteny ômôtika** dia fianakaviam-piteny ao Afrika Atsinanana, ka ny ankamaroany dia tenenina ao Etiôpia. Mbola iadian-kevitra anefa ny fidiran' ny fiteny ômôtika ho isan' ny vondrom-piteny hamitô-semitika. Mahazatra ny fiheverina azy ireo ho sampana andrefana ao amin' ny fiteny kositika. Amin' ny mpahay teny sasany dia sampana mahaleo tenan' ny fiteny hamitô-semitika ny fiteny ômôtika.

## Jereo koa

### Sampam-piteny ao amin'ny finakaviam-piteny hamito-semitika

* Sampam-piteny berbera,
* Sampam-piteny kositika,
* Sampam-piteny semitika,
* Sampam-piteny egiptiana taloha,
* Sampam-piteny tsadika,
* Sampam-piteny ômôtika.
Lokmàna

I **Lokmàna** dia olon-kendry niaina talohan'ny nisian'ny finoana silamo izay resahina ao amin'ny soràta faha-31 ao amin'ny Kor'any. Araka ny lovantsofina silamo dia olon-kendry niaina tamin'ny taonjato faha-11 tal. J.K. i Lokmàna sady avy any Abisinia na any Egipta na any Palestina. Araka izany lovantsofina izany ihany dia nonina takaikin'ny mpanjaka lehibe iray izay nanaja azy fatratra izy, ka misy ny mihevitra fa i Davida izany mpanjaka izany. Atao hoe لقمان / *Luqman* izy amin'ny teny arabo.
Hoda (mpaminany)

I **Hoda**, araka ny Kor'any, dia mpaminany tao amin' ny fokom-pirenen' ny ʿĀd (atao hoe Adita). Matetika dia heverina fa ny patriarka Hebera resahina ao amin' ny Baiboly (taranak' i Seta) i Hoda. Atao hoe هود / *Hûd* izy amin' ny teny arabo. *Hûd* koa no lohatenin' ny soràta faha-11 ao amin' ny Kor'any.

## Jereo koa

* Mpaminanin' ny silamo
Jetrô

I **Jetrô** dia lehilahy iray nonina tany amin' ny tanin' ny Madianita izay nivahinian' i Mosesy (na Môizy), raha nandositra avy tany Egipta, sady lasa rafozany taty aoriana, araka ny Baiboly. Ny Mozilmana dia manao azy ho mpaminanin' ny Madianita. Atao hoe יתרו / *Yiṯrô* izy amin' ny teny hebreo fa يثرون  / *Yathrûn* kosa amin' ny teny arabo. Ny Kor'any dia manao azy hoe شعيب / *Shu'ayb.*

## Jereo koa

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
* Mpaminanin' ny silamo
Salihy (mpaminany)

I **Salihy** na **Salỳ** dia mpaminany arabo tao amin'ny fokon'ny Tamoda. Misy ny mihevitra azy ho i Selà resahina ao amin'ny Baiboly. Atao hoe صالح / *Sâlih* izy amin'ny teny arabo.
Fiteny kositika

Ny **fiteny kositika** dia fianakaviam-piteny ao amin' ny Tandrok' i Afrika (Jibotỳ, Etiôpia, Sômalia, Eritrea) sy ao amin' ny Lohasahan' i Nily ary manamorona ny morontsiraky ny Ranomasina Mena (hatrany Sodàna ka hatrany amin' ny faritra atsimo ao Ejipta). Avondrona ho sampan' ny fianakaviam-piteny hamitô-semitika (na afrô-aziatika na afraziana) ireo fiteny ireo, izay miely ao amin' ny antsasany avaratr' i Afrika hatrany Atsinanana Akaiky (ny fiaviana sy ny fitodiky ny fielezan' ireo fiteny ireo dia tsy fantatra mazava, mety avy any Azia ka nankany Afrika na ny mifamadika amin' izany). Tamin' ny taona 1858 no nanomezana io anarana hoe *kositika* io.

Ny teny hoe "kositika" dia avy amin' ny anarana hoe *Kosy* izay hita ao amin' ny Bokin' ny Genesisy ao amin' ny Baiboly, izay anaran' ny zanak' i Hama (na Kama) zafikelin' i Nôa (na Nôe), sady niavian' ny anaran' ny vahoaka atao hoe Kosita ao amin' ny Fanjakan' i Kosy tao atsimon' i Ejipta sy tao Etiôpia.

Ny fiteny kositika maro mpiteny indrindra dia ny fiteny ôrômô tenenina indrindra ao Etiôpia sady misy mpiteny miisa any amin' ny 35 tapitrisa, manaraka azy ny fiteny sômalỳ izay misy mpiteny miisa 20 tapitrisa (anisan' izany ny mponina any am-pielezana), ny fiteny afara izay misy mpiteny miisa 5 tapitrisa (Etiôpia, Jibotỳ, Eritrea) ary ny fiteny sidama izay misy mpiteny any amin' ny 3 tapitrisa. 

Misy fiteny kositika iray, ny fiteny beja izay tenenin' ny olona miisa 1,2 tapitrisa. Ny fiteny sômalỳ, izay fiteny ôfisialy manampy ny fiteny arabo, no hany fiteny kositika ampiasaina amin' ny fomba ôfisialy ao amin' ny firenena iray. Anisan' ireo fitenim-pirenena ao Jibotỳ miaraka amin' ny fiteny afara ny fiteny sômalỳ.

## Fitsinjaran' ny fiteny kositika
Misokajy roa ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny kositika, dia ny fiteny kositika atsinanana sy ny fiteny kositika avaratra.

### Ny fiteny kositika atsinanana
Ireto avy ny fiteny kositika atsinanana: fiteny sômalỳ (mpiteny:  20 tapitrisa), fiteny afara (mpiteny: 5 tapitrisa), fiteny sahô, fiteny borjy, fiteny sidamo (mpiteny 3 tapitrisa), fiteny darasa, fiteny hadia (mpiteny: 1 tapitrisa), fiteny alaba, fiteny kambata (mpiteny: 1 tapitrisa), fiteny rendila, fiteny bony, fiteny baiso, fiteny daseneka, fiteny arbora, fiteny elmôlô, fiteny ôrômô (mpiteny: 30 tapitrisa), fiteny borana, fiteny oaata, fiteny ôrma, fiteny konso-gidola, fiteny dolay (fiteny gaoada, fiteny golango, fiteny dobasa, fiteny harsô, fiteny tsamay), fiteny iaako

### Ny fiteny kositika avaratra
Ireto kosa ny fiteny kositika avaratra: fiteny irako, fiteny gôrôoa, fiteny alagoa, fiteny dahalô, ary fiteny boronga.

## Jereo koa
**Sampam-piteny ao amin' ny finakaviam-piteny hamitô-semitika**
* Sampam-piteny berbera,
* Sampam-piteny kositika,
* Sampam-piteny semitika,
* Sampam-piteny egiptiana taloha,
* Sampam-piteny tsadika,
* Sampam-piteny ômôtika.
**Samihafa**

* Kosita (vahoaka)
* Fiteny aty Afrika
Fiteny egiptiana taloha

Ny **fiteny egiptiana** na **fiteny ajipsiana** dia fiteny hamitô-semitika notenenina tao Egipta na Ejipta tamin' ny Andro Taloha sady nosoratana tamin' ny soratra hierôglifa. Ankehitriny dia fiteny maty ny fiteny egiptiana, nefa nipoiran' ny fiteny maro toy ny fiteny egiptiana demôtika sy ny fiteny kôpta, izay voasolon' ny fiteny arabo.

## Jereo koa
**Sampam-piteny ao amin'ny finakaviam-piteny hamito-semitika**
* Sampam-piteny berbera,
* Sampam-piteny kositika,
* Sampam-piteny semitika,
* Sampam-piteny egiptiana taloha,
* Sampam-piteny tsadika,
* Sampam-piteny ômôtika.
Bôgômilisma

Ny **bôgômilisma** dia hetsika kristiana tsy nanaraka ny fampianaran' ny Fiangonana ofisialy, niforona tamin' ny taonjato faha-10, izay efa tsy misy intsony ankehitriny, nanorina ny fampianarany amin' ny lamin-kevitra manikeana izay mampifanohitra ny Fahazavana (na ny Tsara) amin'ny Haizina (na ny Ratsy), sady naka ampaham-pampianarana tao amin' ny Evanjelin'ny Testamenta Vaovao ka tsy manaiky ny Testamenta Taloha afa-tsy ny Bokin'ny Salamo sy ny bokin' ny mpaminany. Ny Bôgômila dia nihevitra fa ny famoronana, izay heveriny fa ratsy, dia asan' ilay Andriamanitra maizina, ka tsy nandray anjara tamin' izany ilay Andriamanitra tsara. Nifanohitra tamin' ny Fiangonana ôfisialy ny bôgômilisma, manao fifehezan-tena hentitra izy ireo, mitsipaka ny fampiasana sary (toy ny fivavahana amin' ny lakroa indrindraindrindra) ary tsy mila tempoly, mandà ny sakramenta telo (ny batisa sy ny eokaristia ary ny fanambadiana).

Avy amin' ny anaran' ny pretra bolgara atao hoe *Bogomil* (izay midika hoe "sakaizan' Andriamanitra") io anarana io. 

Nandroso tao Bolgaria sy tao Serbia ary tao Bôsnia ny bôgômilisma sady nisy vokany koa tao amin' ny kolontsain' ny olona tao amin' ireo Balkana. Tsy mazava tsara ny fandraisan' ny emperora bizantina ny bôgômilisma satria indraindray manameloka azy indraindray mampiasa azy amin' ny tombontsoany. Ny fiheverana gnôstika kristiana sy ny manikeisma no niantraika tamin' io hetsika io, ka izany no niheveran' ny Fiangonana katôlika sy ny Fiangonana ôrtôdôksa azy ho fampianaran-diso na finoan-diso (herezia) nezahin' izy ireo nofoanana amin-kerisetra. Ny bôgômilisma no heverin' ny mpikaroka sasany fa mety nakan' ny katarisma ny ampahany amin' ny fampianarany. Ankoatra izany, mety ny Paolisiana izay niova firenena na noroahina avy any Armenia (Torkia Atsinanana ankehitriny) mankany Balkana tamin' ny taonjato faha-7 sy faha-9 no nampita ny fampianarana bôgômila.

## Jereo koa

* Doalisma
*Katarisma
*Gnôstisisma
*Markiônisma
*Paolisianisma.
Paolisianisma

Ny **paolisianisma** na **paolikianisma** dia fivavahana nipoitra avy amin' ny kristianisma tatsinanana, angamba armeniana, izay tsy misy intsony ankehitriny, mitsipaka ny fisian' ny mpitondra fivavahana, ny fampiasana ny hazo fijaliana, ny fanajana ny olo-masina, ny sakramenta, ny fanambadiana ary ny fombafombam-pivavahan' ny Fiangonana grika sy ny Fiangonana rômana mbamin' ny fitiavany fahefana sy harena. Ny fiombonan'ny mino dia tsy amin'ny alalan'ny eokaristia fa amin'ny alalan'ny fampianaran'i Kristy. Ankasitrahany ny famakian' ny tsirairay ny Soratra Masina sy ny fisaintsainana lalina ary ny vavaka. Tsy manana vavaka atao afa-tsy ny *[[Rainay any an-danitra|Rainay]]* (na *Vavaka nampianarin' ny Tompo*) izy ireo. Itovizany amin' ny firehana maro ao amin' ny prôtestantisma sy ny katarisma izany. 

Endrika vaovaon' ny manikeisma ny paolisianisma izay niseho tao Azia Minora, faritra tao amin' ny Empira Bizantina, tamin' ny taonjato faha-7. Nataon' ny Fiangonana katôlika sy ny Fiangonana ôrtôdôksa ho mpampianatra finoan-diso ny Paolisiana.

## Jereo koa

* Doalisma
* Bôgômilisma
* Katarisma
* Gnôstisisma
* Markiônisma
Katarisma

Ny **katarisma** dia hetsiketsika doalista ara-pivavahana kristiana nandritra ny Andro Antenatenany tao Eorôpa, indrindra tao amin' ny faritra atsimo any Frantsa. Mino ny adin' ny Tsara sy ny Ratsy, izay fampianarana noraisiny tamin' ny manikeisma, ny katarisma; izany dia taratry ny fifangaroan' ny tontolo ara-panahy noforonin' Andriamanitra izay mifanohitra amin' ny tontolo ara-draha noforonin' i Satana. Tsy miankina loatra amin' ny teôlôjia ny katarisma satria aminy Andriamanitra dia tsy azo fantarina sady tsy azon-kevitra, ary tsy eto amin' izao tontolo izao. Amin' ny Katara dia miampitampita amin' ny alalan' ny fitaranahan' ny olombelona ny fanahy avy amin' ny olona volalohany, na avy amin' ny fifindran' izany aorian' ny fahafatesana ao amin' ny zaza vao teraka. Ny Fanahy Masina irery ihany no afaka manafaka ny fanahy amin' ny tontolo azo tsapain-tanana, ary amin' ny alalan' ny batisa sy ny fametrahan-tanana azo avy tamin' ireo Apôstôly ary nampitain' izy ireo no ahafan' ny fanahy hahazo ny Famonjena. Avy amin' ny fivoasany ny Testamenta Vaovao izany, indrindra ny Evanjelin' i Joany sy ny Evanjelin' i Lioka. Nandika ny Testamenta Vaovao amin' ny fiteny ôksitàna ny Katara tamin' ny taonjato faha-13 nefa tsy nankasitrahin' ny Fiangonana katôlika izany.

Tsy niantso ny tenany hoe *Katara* tsy akory ny mpomba ireo hetseketsika ireo, ka betsaka ny mpikaroka no mbola manontany raha tena nisy marina ireo hetsika ireo, na dia eken' ny rehetra fa nisy ny ady nataon' ny Fiangonana rômana amin' ny fampianaran-diso izay nifarana tamin' ny fandripahana ny Albigesy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-13.

Avy amin' ny teny grika hoe καθαρός / *katharós*, izay midika hoe "madio" izany anarana izany. Io teny io dia nalain' ilay moanina (na monka) atao hoe Eckbert von Schönau tamin' ny taonjato faha-12 avy amin' ny soratr' i Agostino avy any Hipôna mba hanondroana ireo mpanaraka fampianaran-diso, ka lasa fantatry ny rehetra amin' ny teny frantsay noho ny fampiasana ny teny avy any Ôksitania tamin' ny taompolo 1960 ka nasolo ny hoe "fampianaran-diso albigesy" na "albigeisma" na "albigesy" izay nampiasaina kokoa hatreo.

## Jereo koa

* Doalisma
* Bôgômilisma
* Gnôstisisma
* Markiônisma
* Paolisianisma.
Zervanisma

Ny **zervanisma** na **zorvanisma** dia hetsika ara-pivavahana tsy fantatra na nisy na tsy nisy tokoa, izay nahazo io anarany io avy amin'ny anaran'ny mpandray anjara tantaraina amin'ny fedrà, atao hoe Zorvàna. Tany Persia tamin'ny andron'ny Akemenida no nipoiran'io fivavahana io ary heverina fa nisy talohan'ny zoroastrisma izay nahazoany ampahany tamin'ny fampianarany, indrindra ny doalisma.

I Zorvàna na ny Zervàna dia hevitra fa tsy andriamanitra. Foto-javatra tsy voafaritra i Zorvàna, mpamorona ny demiorga kambana roa, ka ny Ratsy (i Ahrimàna) dia ilaina amin'ny fototry ny famoronana. Manana anjara asa roa i Zorvàna, ka ny voalohany tsy mifetra, fa ny faharoa kosa mifetra sady miteraka ny fotoana.

## Jereo koa

### Fivavahana iraniana

* Fivavahana iraniana
* Zôrôastrisma
* Zervanisma
* Mandeisma
* Mitraisma
* Manikeisma
* Mazdakisma
* Iazdanisma
* Iarsanisma
* Babisma
* Bahaisma

### Firehana

* Doalisma
Teôzôfia

Ny **teôzôfia** dia fomba fiainana ara-pilôzôfia sy ara-pivavahana, ary endrika manokan' ny fikatsahana ara-panahy ny fahalalana ny amin' Andriamanitra sy izao tontolo izao amin' ny alalan' ny fahatsapana mistika mivantana sy ny fametraham-panontaniana ara-pilôzôfia.

Io teny hoe *teôzôfia* io dia avy amin' ny teny grika hoe θεός / *theos* sy σοφία / *sophia*, ka midika ara-piforonan-teny hoe "fahendren' Andriamanitra".

Ny teny hoe *teôzôfia* dia manana heviny roa miavaka tsara. Ny voalohany dia manondro vondrom-pampianarana ezôterika nandritra ny Andro Taloha sady mety mbola nitohy fisiana tany Andrefana, tamin' ny alalan' ny teôzôfia kristiana alemàna izay nampandrosoin' i Jakob Böhme tamin' ny taonjato faha-17. Ny faharoa dia ny "teôzôfian' ny Andro Ankehitriny" na "teôzôfisma", izay manondro ny Fikambanana teôzôfika.

## Jereo koa

* Antrôpôzôfia
Fiteny flamanda

Ny **fiteny flamanda** dia vondron-pitenim-paritra neerlandey, izay isan'ny sampam-piteny jermanika. Amin'ny heviny mifintina dia atao hoe *fiteny* *flamanda* ireo fitenim-paritra tenenina ao amin'ny Flandra, dia ny fiteny flamanda andrefana sy ny fiteny flamanda atsinanana. Amin'ny heviny mivelatra dia antsoina amin'ny hoe *fiteny flamanda* koa ny fitenim-paritra neerlandey tenenina ao Belzika, dia ny fiteny flamanda atsinanana sy ny fiteny flamanda andrefana ary ny fiteny limborgesy. Misy ny mampiasa ny hoe *fiteny flamanda* hanondroana ny fiteny neerlandey nefa tsy tena mitombina izany fanondroana izany.
Fanjakan' i Kosy

Ny **Fanjakan' i Kosy** na **Empiran' i Kosy** dia fiantsoan' ny Egiptiana tamin' ny Andro Taloha ny fanjakana izay niorina ao atsimon' i Egipta nanomboka tamin' ny vanim-potoan' ny Empira Volohany. Izany fanjakana izany dia nanana fahelam-pisiana tsy fahita firy teo amin' ny tantara, izay nipoitra tamin' ny vanim-potoan' ny "kolontsain' ny Vato vaovao" izay nandroso tao amin' ny lohasahan' i Nily ao Sodàna ankehitriny sy ao Nobia egiptiana. Tsy niankina tamin' ny an' ny Egiptiana taloha ny sivilizasiônan' ny Fanjakan' i Kosy, hatramin' ny taonarivo faha-3 ka hatramin' ny nahazoan' ny Etiôpiana ny faritra nisy azy tamin' ny taonjato faha-4, fa nahaleo tena ka nahitana fandravonana ny kolontsain' ny vahoaka samihafa mpifanolo-bodirindrina aminy, anisan' izany ny Egiptiana. Ireto ny renivohitra nbifandimby tao: i Kerma (taonjato faha-25 -- faha-16 tal. J.K.) sy i Napàta (taonjato faha-8 -- faha-4 tal. J.K.) ary i Meroe (taonjato faha-4 tal. J.K.-- faha-4 taor. J.K.).

## Jereo koa

* Kosita (vahoaka)
* Fiteny kositika
* Kosy (olona)
Fiteny hôlandey

Ny **fiteny hôlandey** dia vondrom-pitenim-paritra neerlandey tenenina indrindra ao amin' ny faritanin' i Hôlanda Atsimo sy ao Hôlanda Avaratra ary any Utrecht. Ireo tenim-paritra ireo dia avy amin' ny fiteny fransika izay nifangaro amin' ny singa avy amin' ny fiteny friziana (na frizôna) izay efa tratrany teo, ka io no fototry ny fiteny neerlandey ara-penitra. Mizara ho vodrona teno lehibe ny fiteny hôlandey, dia ireo fitenim-paritra avaratra sy ireo fitenim-paritra atsimo ary ireo fitenim-paritr' i Utrecht.

Misy anefa ny olona miantso ny fiteny neerlandey amin' ny hoe "fiteny hôlandey" nefa tsy mitombina izany fiantsoana izany.
Nobia

I **Nobia** dia faritra maina (tany efitra) ao amin' ny tapany avaratr' i Sodàna sy ny tendrony atsimon' i Egipta izay manamorona an' i Nily. Tamin' ny Andro Taloha dia fanjakana mahaleo tena i Nobia izay nisy mponina miteny amin' ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana. Nifarana tamin' ny taona 1970 ny fitenenana amin' ny fiteny birgidy, izay fitenim-paritra notenenina tao avaratr' i Nyala ao Sodàna, ao Darfora. Ny fiteny nobiana tranainy dia nanoratana ny akamaroan' ny lahatsoratra ara-pivavahana teo anelanelan' ny taonjato faha-8 sy faha-9.

## Ny Nobiana

Vondrom-poko ara-pitany any Sodàna ankehitriny sy any amin' ny tapany atsimon' i Ejipta ny Nobiana, izay avy amin' ny mponina voalohany tao amin' ny faritra afovoany amin' ny Lohasahan' i Nily, heverina ho iray amin' ny faritra voalohany nipoiran' ny sivilizasiôna. Manana ny tantarany tamin' ny Andro Taloha, talohan' ny Ejipta nanjakan' ny dinastia nifandimby ny Nobiana. Miteny ny fiteny nobiana, izay ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana, izy ireo. Avy any Sodàna ny Nobiana.

## Fiteny nobiana

Ny fiteny nobiana dia vondrona fiteny maromaro mifandray, ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana any Ejipta sy Sodàna, ampiasain' ny Nobiana.

## Jereo koa

* Nobiana (vahoaka)
* Fiteny nobiana
Fiteny ôrômô

Ny **fiteny ôrômô** dia fiteny na vondrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny kositika, izay ahitana fiteny maro nibeazanan' ny olona miisa 35 tapitria any ho any ao amin' ny Tandrok' i Afrika, ka ireo vahoaka ireo dia atao hoe Ôrômô, izay monina indrindra ao Etiôpia, nefa ahitana azy ireo koa ny ao Kenia sy ao Sômalia ary ao Jibotỳ. Io no fiteny fahatelo aty Afrika raha ny isan' ny mpiteny azy no heverina.

Tamin' ny taona 1875 dia voadikan' i Johann Ludwig Krapf (misiônera ao amin' ny Church Missionary Society) voalohany tamin' ny fiteny ôrômô ny Baiboly.

## Jereo koa

* Fiteny ao Etiôpia
* Fiteny ao Sômalia
* Ôrômô (vahoaka)
Darfora

I **Darfora** (frantsay: *Darfour*, anglisy: *Darfur*) dia faritra ao andrefan' i Sodàna, izay mivelatra ao Sahara sy Sahely atsimon' i Sahara. Miozolmana ny mponina ao. Ahitana oranioma sy varahina betsaka ny ao Darfora. Atao hoe دار فور / *Dār al-Fūr*, izay midika hoe "tranon' i Fora" na "tanin' ny Fora" izy amin' ny teny arabo. Ny Fora dia vahoaka ao Afrika Atsinanana izay monina indrindra ao Darfora, nefa ahitana azy ireo koa ny ao Tsady sy ao Ejipta. Raha ara-pandraharaham-pitondrana dia mizara ho fanjakana dimy i Darfora nanomboka tamin' ny taona 2012, dia i Darfora Afovoany, i Darfora Atsimo, i Darfora Andrefana ary i Darfora Atsinanana. Nanomboka tamin' ny taona 2003 dia sehatry ny ady an-trano ny faritr' i Darfora, izay niteraka kirizy teo amin' ny fiainan' ny mponina.
Fiteny afara

Ny **fiteny afara** dia fiteny ao amin' ny vondrom-piteny kositika ao amin' ny fianakaviam-piteny afro-aziatika. Ao Etiopia sy ao Eritrea ary ao Jiboty no ahitana mpiteny afara, izay mitotaly eo anelanelan' ny 1,4 sy 1,8 tapitrisa. Manakaiky ny fiteny sahô izay fiteny kositika koa ny fiteny afara. Tsy misy firenena manao ny fiteny afara ho fiteny ofisialy, nefa manana ny satan' ny fitenim-pirenena izy ao Jiboty sy ao Eritrea ary ao Etiôpia. Ao Etiôpia io fiteny io dia manana ny satan' ny fitenin' ny raharaham-pitondrana sy ny fanabeazam-pirenena ao amin' ny Fanjakam-paritra afara.
Fiteny eblaita

Ny **fiteny eblaita** dia fiteny semitika notenenina teo anelanelan'ny taonjato faha-24 sy faha-23 tal. J.K. tao amin'ny tanànan'i Ebla, tany Siria afovoany. Fantatra noho ny fisian'ny tahirin-kevitra natao amin'ny soratra miendri-pantsika tao amin'io tanàna io ny fiteny eblaita. Fiteny tranainy dia tranainy, sahala amin'ny fiteny akadiana, ny fiteny eblaita.
Fiteny beja

Ny **fiteny beja** dia fiteny afro-aziatika tenenin' ny vahoaka mpifindrafindra monina atao hoe Beja ao Sodàna sy ao Eritrea ary ao Ejipta. Anisan' ny fiteny kositika ny fiteny beja ary hany fiteny tokana ao amin' ny vondrom-piteny kositika avaratra. Endriky ny fiteny beja tenenina ao Ejipta ny fiteny ababda.
Luigia Terragni

**Luigia Terragni** dia mpitantana ambony mizaka ny zom-pirenen'i Italia ary maty ny 25 Aogositra 2013.

## Ny fiainany manokana
Luigia dia talen'ny fitantanam-bola ao Covema.
## Jereo koa
* Biôgrafia
* Dino Terragni
* Massimo Terragni
* Natale Terragni
* Marco Terragni

### Rohy ivelany
*Luigia Terragni in Agripak:https://agripak.com/about-us
*Terragni in United States Patents:https://books.google.it/books?id=NgLRAAAAMAAJ&pg=RA2-PA133&dq=cartonplast+covema&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjkgK-R-IXlAhVFKVAKHaq2DQEQ6AEIKTAA#v=onepage&q=cartonplast%20covema&f=true
Fiteny ponika

Ny **fiteny ponika**, izay atao hoe **fiteny kartazinoa** na **fiteny feniko-ponika** dia fiteny tao Kanaana, karazan' ny fiteny fenisiana efa tsy mpiteny intsony, anisan' ny fiteny semitika, izay nosoratana avy ankavanana miankavia, tsy mampiasa zanatsoratra sahala amin' ny fanoratana ny fiteny fenisiana ihany.

Nandritra ny sivilizasiôna fenisiana (na foinikiana) no nitenenan' ny Ponika ny fiteny ponika tao Afrika Avaratra sy tao amin' ny nosy mediteraneana maro teo anelanelan' ny taona 1100 sy 700 tal. J.K. tao amin' ny tananan' i Kartago (na Kartazy) izay tao amin' ny misy an' i Tonizia ankehitriny. Nifandray amin' ny Foinikiana (na Fenisiana) sy amin' ny faritra maro nofeheziny ny Ponika hatramin' ny nandravan' ny Repoblika Rômana an' i Kartago.

Ny abidy ponika, sahala amin' ny an' ny fiteny fenisiana izay iray karazana aminy, dia ahitana litera renisoratra miisa 22. Na dia mpihavana aza ireo abidy roa ireo dia misy litera fenisiana sasany izay tononina amin' ny fomba somary hafa amin' ny fiteny ponika raha ampitahaina amin' ny an' ny fenisiana.

## Jereo koa
Fiteny kanaanita:

* fiteny fenisiana;
* fiteny ponika;
* fiteny hebreo;
* fiteny ogaritika;
* fiteny amônita;
* fiteny môabita;
* fiteny edômita.
Fiteny amônita

Ny **fiteny amônita** dia fiteny tao Kanaana notenenin' ny vahoaka atao hoe Amônita resahina ao amin' ny Baiboly, izay nonina tao amin' ny faritr' i Jordania ankehitriny. Avy amin' ny anaran' ireo vahoaka ireo no nanomezana anarana ny renivohiny atao hoe Amàna. Ankehitriny dia fiteny maty ny fiteny amônita. Ny endriky ny fiteny amônita dia mitovitovy amin' ny fiteny hebreon' ny Baiboly, izay mety niharan-tsinga avy amin' ny fiteny arameana.

## Jereo koa
Fiteny kanaanita:

* fiteny fenisiana
* fiteny ponika
* fiteny hebreo
* fiteny ogaritika
* fiteny amônita
* fiteny môabita
* fiteny edômita
Fiteny môabita

Ny **fiteny môabita** dia fiteny tao Kanaana izay notenena tao Môaba (mifanandrify amin' i Jordania afovoany andrefana) tamin' ny fiandohan' ny taonarivo voalohany tal. J.K. izay isan' ny fiteny semitika. Nosoratana tamin' ny karazana abidy fenisiana (na foinikiana) ny fiteny môabita.

Ny mampiavaka ny fiteny môabita amin' ireo fiteny kanaanita hafa dia ny fampiasana ny marika milaza maro *-în* fa tsy *-îm* (ohatra, *mlkn* "mpanjaka (maro)" andikana ny *məlākîm* hebreo), ka sahala amin' ny fiteny aramaika (na arameana) sy ny fiteny arabo izany. Ao koa ny fisian' ny mariky ny kambavy hoe -*at* na -*ah* fa tsy ny *-āh* fotsiny ao amin' ny fiteny hebreo (ohatra, *qiryat* na *qiryah*, "tanàna", fa tsy *qiryāh* an' ny fiteny hebreon' ny Baiboly).

Na dia misy fahasamihafana amin' ny fiteny hebreo ny fiteny môabita dia tsy hafa fa ny tarehintsoratra (abidy) nampiasaina tamin' ny fanoratana ny fiteny hebreo ihany no nanoratana ny fiteny môabita tamin' ny fotoana nanombohan' ny fisarahany. Ny manam-pahaizana sasany dia mihevitra fa karazan' ny fiteny hebreon' ny Baiboly ihany ny fiteny môabita, sahala amin' ny fiteny kanaanita maro ao amin' ny vondrom-piteny semitika avaratra andrefana (ny fiteny amônita sy ny fiteny edômita indrindraindrindra).

## Jereo koa
Fiteny kanaanita:

* fiteny fenisiana
* fiteny ponika
* fiteny hebreo
* fiteny ogaritika
* fiteny amônita
* fiteny môabita
* fiteny edômita
Kartago

I **Kartago** dia tanàna toniziana ao avaratra atsinanan' i Tunis renivohitra. Atao hoe *Karthago* na *Carthago* izy amin' ny teny latina fa قرطاج / *Qarṭāj* [qærtˤɑʒ] kosa amin' ny teny arabo.

Ilay tanàna ponika fahiny izay noravana avy eo namboarin' ny Rômana indray, izay renivohitry ny faritanin' i Afrika rômana tamin' izany fotoana izany dia lasa isan' ireo tanàna manan-karena indrindra ao amin' i Tunis Lehibe, izay fonenana ôfisialin' ny filohan' ny Repoblika, ahitana koa ny fonenan' ireo ambasadoro na ireo mpanefoefo toniziana na vahiny. Io tanàna io dia mbola ahitana toerana manan-tantara rômana sy ponika, izay vosokajy ho fananana arovan' ny UNESCO nanomboka tamin' ny 27 Jolay 1979.

Ny tanànan' i Kartago tamin' ny taona 2014 dia nisy mponina 17 010. Ao no misy ny lapan' ny filoham-pirenena, ny môskea Mâlik ibn Anas, ny mozeam-pirenen' i Kartago ary ny Akademia toniziana momba ny siantsa sy ny soratra ary ny zavakanto. Ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenenan' i Tonisy-Kartago dia kilometatra vitsy ao andrefan' i Kartago.
Soteana

Ny **Soteana** dia mety vahoaka semitika izay niaina tany Atsinanana sy tany Kanaana tamin' ny taona 1350 tal. J.K. ka taty aoriana dia nonina tany Babilônia. Resahina ao amin' ny taratasin' i Amarna miisa valo amin' ny 382 izany vahoaka izany. 

Atao hoe *Sutī’ū* izy ireo amin' ny fiteny akadiana, izay mety avy amin' ny teny amôrita hoe *Š<sup>e</sup>tī’u*.

Toy ny Habiro izy ireo izay nanao ny asan' ny mpikaraman' ady, ka indraindray nantsoina hoe Ahlamo (*Ahlamu*). Voatanisa ao amin' ireo tahirinkevitra tao amin' ny Empira Asiriana Afovoany (taona 1395-1075 tal. J.K.) izy ireo ka isan' ireo voanjo asiriana nonina tao amin' ny tanànan' i Emara izay mifanandrify amin' ny faritra avaratra-atsinanana ao Siria ankehitriny. Niditra tany Babilônia izy ireo tamin' ny taona 1100 tal. J.K. any ho any, toa an' ireo vahoaka semitika hafa (ny Kaldeana sy ny Arameana). Nisy fotoana namaboan' ny Asiriana azy ireo, toy ny sisa rehetra tamin' i Babilônia.

## Jereo koa

* Israelita
* Foinikiana
* Amôrita
* Amônita
* Môabita
* Edômita
* Amalekita.
Fiteny maltey

Ny **fiteny maltey** dia fiteny hamito-semitika (na afrô-aziatika) ao amin' ny fianakaviam-piteny semitika. Izy no hany tenim-pirenen' i Malta sady, miaraka amin' ny fiteny anglisy, iray amin' ny fiteny ôfisialy roan' io firenena io. Iray amin' ireo fiteny ôfisialy miisa 24 an' ny Vondrona Eorôpeana koa izy sady ny hany fiteny semitika ao amin' io vondrona io. Io ihany koa no hany fiteny semitika soratana amin' ny tarehin-tsoratra latina ahitana mari-tsoratra toy ny teboka soratana ambony litera sy tsipika mandry soratana anaty litera.

Nipoitra avy amin' ny fiteny arabo sisiliana ny fiteny maltey. Ny fiteny arabo toniziana no manakaiky azy ka mifankahazo fiteny amin' ny ampahany ny mpiteny maltey sy ny mpiteny arabo toniziana.

Tokony ho 500 000 eo ny isan' ny mpiteny maltey ka ny 400 000 monina ao Malta, ny sisa dia ireo Maltey nifindra monina any Aostralia, any Kanadà, any Jibraltara, any Italia, any amin' ny Fanjakana Mitambatra ary any Etazonia. Miteny maltey koa ny taranaky ny Maltey ao Frantsa, izay nifindra monina tany Alzeria sy any Tonizia nandritra ny vanimpotoan' ny fanjanahantany, ka niorim-ponenana tao Frantsa taorian' ny fahaleovan-tena azo nifanesisesy.

## Jereo koa

* Fiteny ao Eorôpa