open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Riandrano

Ny **riandrano** na **rian-drano** dia ny toerana ao amin' ny renirano na kinga izay misy rano mikoriana amin' ny fianjerana mijidina na andiana fianjerana mideza. Mitranga koa ny rian-drano rehefa mitete ny rano mitsonika avy eo amin' ny sisin' ny vongan-dranomandry (*iceberg*) iray na avy amin' ny fitoeran-dranomandry.

Ny riandrano dia afaka miforona amin' ny fomba maro, fa ny fomba mahazatra indrindra amin' ny fiforonana dia ny fikorianan' ny renirano eo ambonin' ny sosona ambonin' ny vatolampy mafy alohan' ny hianjerany amin' ny vato malemy kokoa, izay mihamirodana haingana kokoa, ka mitarika ho amin' ny fianjerana mihamitombo haavo. Nodinihina ny fiantraikan' ny riandrano amin' ny karazan-javamananaina ao anatiny sy manodidina azy.

Nanana fifandraisana miavaka amin' ny riandrano ny olombelona hatramin' ny talohan' ny tantara, nandeha hijery azy ireo, nikaroka sy nanome anarana azy ireo. Afaka mijoro ho sakana lehibe amin' ny fifamoivoizana an-drenirano ny riandrano. Toerana ivavahana koa ny riandrano ao amin' ny kolontsaina maro. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 dia nitombo ny fiheverana azy ireo ho toerana fizahan-tany, loharanon' angovon-drano, ary — indrindra fa hatramin' ny tapaky ny taonjato faha-20 — ho lohahevi-pikarohana.

## Jereo koa
Angovon-toerana

Ny **angovon-toerana** dia endrika angovo voatahirin' ny zavatra iray noho ny toerana misy azy, noho ny firafiny, na noho ny fisian' ny hery ivelany (toy ny vesatra na ny fizozotra). Tsy toy ny angovon-kalaky izay mifandray amin' ny hetsika ny angovon-toerana fa angovo tahiry izay azo ovaina ho angovon-kalaky na endrika angovo hafa.

Misy karazany maro ny angovon-toerana, ka anisan' izany ny angovon-toerana ara-besatra (angovo ananan' ny zavatra iray noho ny fananany vesatra sy noho ny haavo misy azy, ohatra ny vato ambony tafon-trano), ny angovon-toerana ara-pizozotra (angovo voatahiry ao amin' ny zavatra mizozotra raha henjanina na aforitra, toy ny tsipìka na ny vy miaina), angovon-toerana ara-tsimia (angovo voatahiry ao amin' ny rohy simikan' ny môlekiola, izay mivoaka rehefa misy ny fiota ara-tsimia, ohatra ny angovo ao amin' ny sakafo, ny fandoro, ny bateria).
Angovo mekanika

Amin' ny fizika, ny **angovo mekanika** ao amin' ny rafitra iray dia ny fitambaran' ny angovon-kalaky sy ny angovon-toerana. Satria miankina amin' ny hafainganam-pandehan' ilay rafitra izany, ny angovo mekanika dia miovaova sanda arakaraka ny mari-toerana  anaovana fandinihana.
Lahasa (fizika)

Ny **lahasa** dia angovo omen' ny hery iray rehefa mihetsika ny teboka iharany (mihetsika na miova endrika ny zavatra iharan' ilay hery). Izy no mahatonga ny fiovaovan' ny angovon-kalaky amin' ny lamina izay iharan' io hery io. Raha ohatra ka anosika ny bisikileta, ny lahasan' ny tosika dia no angovo vokarin' io tosika io. Ity voan-kevitra hoe "lahasa" dia nampidirin' i Gaspard-Gustave de Coriolis.

Ny heben' ny lahasa dia aseho amin' ny venty *joule* (J). Amin' ny ankapobeny dia tondroina amin' ny litera *W* ny lahasa (litera voalohany amin' ny teny anglisy hoe *work*, midika hoe "asa").
Vy miaina

Ny **vy miaina** dia fitaovana mekanika mampiasa ny toetra mizozotry ny akora sasany (indrindra ny metaly) mba hitahirizana lahasa (angovo mekanika) na mba hamokarana hetsika. Afaka mitahiry angovon-toerana ara-pizozotra ny vy miaina rehefa tsindriana, ahinjitra na aolana, avy eo mamoaka izany amin' ny endrika angovo mekanika rehefa miverina amin' ny endriny voalohany. Mifandanja amin' ny fihalavany na ny fanidriana azy ny hery ampiharin' ny vy miaina.
Bateria

Ny **bateria** dia fitambarana singa mpanangona aratra izay ahafahana mitahiry angovo araka aratra amin' ny endrika simika. Azo ampiasaina amin' ny fampiharana isan-karazany ny bateria, manomboka amin' ny fitaovana elektrika sy elektrônika ao an-trano ka hatramin' ny fiara sy fitahirizana tsy mifindra toerana. Miankina amin' ny filana ny isa sy ny fandaminana ny singa mpanangona aratra dia azo amboarina mba hamoronana mpamokatra aratra amin' ny zitina sy ny habetsaham-pahana ilaina.

## Jereo koa

* Vatoaratra
Olik' aratra

Ny **olik' aratra** dia lalana mihidy ahafahan' ny rianaratra mikoriana eo anelanelan' ny singa maromaro mifampitohy. Izy io dia ahitana singa tena ilaina toy ny loharanom-angovo (vatoaratra, bateria, sns), mpampita aratra (tariby) ary mpandray aratra (takamoa, môtera, tohitra, sns.). Ny olik' aratra andiana singa elektrika na elektrônika tsotra na saro-drafitra izay andalovan' ny rianaratra.
Angovon-toerana araka aratra

Ny **angovon-toerana** **araka aratra** dia habe fizika izay mandrefy ny angovon' aratra isaky ny ventim-pahana eo amin' ny teboka iray ao amin' ny sahan' aratra, izay aseho amin' ny *volt* (eva: ***V***). Anisan' ny habe mamaritra ny toetry ny herinaratra amin' ny teboka iray ao amin' ny habaka ny angovon-toerana araka aratra. Izy io dia mifanitsy amin' ny angovon-toerana elektrôstatika izay ananan' ny singa bitika voafahana eo amin' io teboka io zarain' ny fahan' ilay singa bitika (refesina amin' ny *coulomb*) amin' ny ampahany.

Ny elanelan' angovon-toerana araka aratra eo ankebakebaky ny teboka roa ao amin' ny habaka na ao amin' ny olika iray dia ahafahana mikajy ny fiovaovan' ny angovon-toerana, na mandrefy ny zitina misy eo amin' ireo teboka ireo amin' ny olik' aratra.

## Jereo koa

* angovon-toerana
Teixeira de Freitas

I **Teixeira de Freitas** dia kaominina ao Brazila, ao amin'i , ao .

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 153.332.
Angovon-toerana elektrôstatika

Ny **angovon-toerana elektrôstatika** dia angovo voatahiry ao amin' ny rafitra fahan' aratra noho ny toerana misy azy ao anaty sahan' aratra. Mifanaraka amin'ny lahasa ilaina mba hahafaha-mitondra fahan' aratra avy amin' ny tsy efa mankany amin' ny teboka iray tsy misy fanafainganana.
Tohitra (singa)

Ny **tohitra** dia singa elektrônika na elektrika izay miavaka noho ny fahafahany manohitra ny fikorianan' ny herinaratra. Singa elektrônika mametra ny fikorianan' ny herinaratra ao anaty olik' aratra ny tohitra. Izy io dia ampiasaina amin' ny fifehezana ny zitina sy ny vaikan' ny rianaratra, amin' ny fiarovana ny singa saro-pady ary ny fanapariahana angovo amin' ny endrika hafanana. Ny *Ohm* (Ω) no venty andrefesana ny habeny ary ***R*** no evany.
Antilôpa mainty

Ny **antilôpa mainty** (Antilope cervicapra), fantatra koa amin'ny anarana hoe **antilôpa indiana**, dia **antilôpa salantsalany** avy any India sy Nepal. Mipetraka amin'ny lemaka ahitra sy faritra kely misy ala misy loharanon-drano maharitra izy io. Mahatratra 74 hatramin'ny 84 sm (29 hatramin'ny 33 in) ny haavony eo amin'ny soroka. Ny lahy dia milanja 20–57 kg (44–126 lb), miaraka amin'ny salan'isa 38 kg (84 lb). Maivana kokoa ny vehivavy, milanja 20–33 kg (44–73 lb) na 27 kg (60 lb) amin'ny antsalany. Ny lahy dia manana tandroka 35–75 sm (14–30 in) lava, ary misy tandroka koa indraindray ny vavy. Ny volo fotsy eo amin'ny saokany sy ny manodidina ny maso dia mifanohitra tanteraka amin'ny tsipika mainty eo amin'ny tarehy. Ny akanjon'ny lahy sy vavy dia misy loko roa; Amin'ny lehilahy, ny ankamaroan'ny vatana dia volontsôkôlà mainty ka hatramin'ny mainty, misy boribory fotsy manodidina ny maso, fotsy ny sofina sy ny rambony, ary ny kibony, ny valanorano ambany ary ny tongotra anatiny dia fotsy ihany koa. Ny vavy sy ny zandriny dia mavo-mavo mavo mivolombolamena ary mampiseho faritra fotsy mitovy amin'izany, saingy misy loko kokoa noho ny lahy. Ny vehivavy koa dia manana sisiny fotsy mitsivalana mibaribary kokoa, manomboka amin'ny soroka ary miafara amin'ny vombony.
Vatoaratra

Ny **vatoaratra** dia fitaovana mitahiry sy mamoaka herinaratra amin' ny alalan' ny famadihana ny angovo simika ao aminy ho angovo elektrika amin' ny alalan' ny fiota simika.

I Alessandro Volta, mpahay siansa italiana, no namorona ny vatoaratra tamin' ny taona 1800. Io fitaovana elektrôsimika io dia nahitana lafika metaly samihafa (varahina na fanitso ary volafotsy), voaelanelana amin' ny felan-damba vonton' asidra. Ny venty andrefesana ny angovon-toerana eletrika dia ny *volt*, izay mampahatsiahy an' i Volta.

## Jereo koa

* Bateria

## Jereo koa
Zitina araka aratra

Ny **zitina araka aratra** dia ny fikorianan' ny sahan' aratra manaraka ny olik' aratra izay refesina amin' ny *volt*. Izy io dia maneho ny angovo ilaina amin' ny famindrana fahan' aratra avy amin' ny teboka iray mankany amin' ny iray hafa.

Ny hevitry ny zitina araka aratra dia matetika mfangaro amin' ny "elanelan' angovon-toerana araka aratra" eo anelanelan' ny teboka roa amin' ny olik' aratra. Ireo hevitra roa ireo dia mitovy amin' ny fitantanana tsy miova (tsy miankina amin' ny fotoana). Na izany aza, amin' ny tranga ankapobeny, amin' ny tantana miovaova (ohatra: rianaratra miherina), dia tsy mitahiry intsony ny fikorianan' ny sehan' aratra, ka tsy mitovy intsony ny zitina araka aratra sy ny elanelan' angovon-toerana araka aratra. Amin' ity tranga ankapobeny ity, ny elanelan' angovon-toerana dia tsy misy heviny fizika sady tsy maintsy soloina amin' ny hoe zitina.

Amin' ny ankapobeny, ny fisian' ny zitina ao amin' ny olik' aratra ahitana tohitra tsy foana dia porofon' ny fisian' ny mpamokatra aratra manana zitina eo amin' ny tendrony.
Hiena mibaribary

Ny **hiena mibaribary** (*Hyaena hyaena*) dia karazana Hiena teratany any Afrika Avaratra sy Atsinanana, Afovoany Atsinanana, Kaokazy, Azia Afovoany ary ny kaontinanta Indiana. Izy io no hany karazana hita ao amin'ny karazana *Hyaena*.
Angovo simika

Ny **angovo simika** dia ny angovo avoakan' ny akora simika mandritra ny fiota simika mba hiova ho zavatra hafa. Ny fandoro (fôsily na tsia), ny sakafo sy ny bateria dia ohatra amin' ny zavatra mitahiry angovo simika. Misy fandraisan' ny angovo anjara, izay trohin' ny rafitra simika na avoakany (amin' ny endrika hafanana na angovo araka aratra, ohatra), ny fanapahana na ny fiforonan' ny fatorana simika. Ny angovo simika no tena fomba fitahirizana angovo ao amin' ny biby mampinono, io akora io dia miova ho angovo mekanika ao anatin' ny nofotra. Anisan' ny endrika fantatra amin' ny fitahirizana angovo araka aratra koa ny angovo simika, indrindra ao amin' ny bateria.

Endrika angovo mety mifandraika amin' ny fandaharana ara-drafitry ny atôma na ny môlekiola ny angovon-toerana simika. Mety ho vokatry ny fatorana simika ao anatin' ny môlekiola na ny fifanakalozan' asa eo amin' izy ireo io fandaharana io. Azo ovaina ho endrika angovo hafa ny angovo simikan' ny akora simika, amin' ny alalan' ny fiota simika. Ohatra, rehefa may ny fandoro dia miova ho hafanana ny angovo simikan' ny ôksizenina môlekiolary sy ny an' ilay fandoro. Manova ny angovon' ny masoandro ho angovo simika (ôksizenina voalohany indrindra) amin' ny alalan' ny dingan' ny fôtôsentezy ny zavamaniry, ary ny angovo araka aratra dia azo ovaina ho angovo simika, na ny mifamadika amin' izany, amin' ny alalan' ny fiota elektrôsimika.
Angovo elektrômanetika

Ny **angovo elektrômanetika** dia angovon' ny saha elektrômanetika na sahan' andriamby ao amin' ny habaka iray, amin' ny fotoana iray. Ny venty andrefesana ny habeny dia ny *joule* (J). Miankina amin' ny fotoana sy ny hadiry heverina izany. Amin' ny ankapobeny dia tsy voatahiry ny angovo elektrômanetika, izany hoe ny fiovan' ny angovo elektrômanetika amin' ny faritra iray dia tsy mitovy amin' ny rian' angovo izay tokony hiampita ny sisina manefitra an' io faritra io. Azo afindra amin' ny fahana sy ny rian' aratra misy ao amin' io faritry ny habaka io ny ampahany amin' ny angovo.

## Jereo koa

* Angovon-taratra
Tara-masoandro

Ny **tara-masoandro** dia ampahany amin' ny taratra elektrômanetika avy amin' ny masoandro, indrindra ny hazavana ambanin' ny mena, ny hazavana hita maso ary ny hazavana ambonin' ny volomparasy. Ety an-tany dia miparitaka ny tara-masoandro ary voasivan' ny atmôsfera toy ny hazavan' ny andro rehefa eo ambonin' ny faravodilanitra ny masoandro. Rehefa tsy voasakan’ ny rahona ny taratra mivantana avy amin’ ny masoandro dia iainana toy ny fitambaran’ ny hazavana mamiratra sy hafanana (atmôsferika). Rehefa voasakan' ny rahona na voasakan' ny zavatra hafa, dia miparitaka ny tara-masoandro. Manombatombana ny loharanom-baovao fa eo anelanelan' ny 164 watt ka hatramin' ny 340 watt isaky ny metatra toradroa mandritra ny andro 24 ora ny salan' isa maneran-tany; tombanan' ny NASA ho ampahefatry ny totalin' ny taratra masoandro amin' ny tany io tarehimarika io.

Misy fiantraikany ara-pahasalamana tsara sy ratsy ny taratra ambonin' ny volomparasy ao amin' ny tara-masoandro, satria ilaina amin' ny fanamboarana ny vitaminina D3 sy ny miotazenina izy io.

Mila 8,3 minitra eo ho eo ny hazavan' ny masoandro vao tonga amin' ny tany. Manomboka eo afovoan' ny masoandro ny voan-kazavana ary miova lalana isaky ny mifanena amin' ny singa bitika misy fahana ka maharitra 10&nbsp;000 ka hatramin' ny 170&nbsp;000 taona vao tonga ety ambonin' ny tany.

Ny hazavan' ny masoandro dia singa manan-danja amin' ny fôtôsentezy, dingana ampiasain' ny zavamaniry sy ny zavamananaina aotôtrôfa hafa hamadihana ny angovon-kazavana, matetika avy amin' ny masoandro, ho lasa angovo simika izay azo ampiasaina hanamboarana gliosida sy hamahanana angovo ny asan' ny zavamananaina.
Emilson Daniel Andriamalala

I **Andriamalala Emilson Daniel Tsiferana** dia mpanoratra, pôeta, mpampianatra ary akademisiana, izay heverina ho rain' ny realisma malagasy. Fantatra indrindra amin' ny anarana hoe: **E. D. Andriamalala** na **E.D.A** izy.

## Fiainana manokana
Andriamalala Emilison Daniel Tsiferana no tena anarany. Teraka tamin'ny 22 oktobra 1916 tao Toamasina. Zanak'i Razafitsiferana Randimby sy Razafinirina Marguerite. Nanambady an.dRamialinoro Berthe izy. Niteraka telo amby folo mianadahy izy ireo. Ny 25 may 1979 no nodimandry tao Itaosy i E.D.A.

## Mpanoratra
Fantatra amin' ny soniany ED Andriamalala ity mpanoratra ity, izay anisan' ny olo-malaza amin' ny literatiora malagasy. Niorina mafy tao anatin' ny fiarahamonina malagasy ny sanganasany, izay nitrandraka lohahevitra toy ny maha Malagasy, ny kolontsaina malagasy ary ny tantaran' ny fireneny malagasy. Nanomboka ny maha mpanoratra azy izy tamin' ny famoahana tononkalo tao amin' ny gazety isan-karazany toa ny *Takavira*. Taorian' izay, teo anelanelan' ny taona 1958 sy 1960, dia namoaka tantara fohy tao amin' ny gazetiboky toy *Ny Nosy Manontolo*, *Dingana*, *Fanasina* ary *Hehy* izy.

Manolotra fisaintsainana filôzôfika momba ny fisainan' ny Malagasy nandritra fanjanahantany. ny tantara foronina nosoratany tamin' ny teny malagasy. Samy hita tamin' ny asasorany ny ohabolana sy ny angano ary ny voambolana malagasy tranainy. Anisan' ny tantara noforoniny ny *Fofombadiko* (1954, nahazo ny Loka Akbaraly) sy ny *Hetraketraka* (1963) ary *Ilay Vohitry ny Nofy* (1970, Loka avy amin' ny Minisiteran' ny Fanabeazana), izay tafiditra ao amin' ny fandaharam-pampianarana ankapobeny eto Madagasikara.

Niresaka momba ny fanagasiana i Emilson Daniel Andriamalala tao amin' ny boky mitondra ny lohateny hoe *[[Ny Fanagasiana]]*, izay nivoaka tamin' ny taona 1974. Amin' ity asasoratra ity dia namaritra ny fanagasiana ho fampifanarahana amin' ny toetra sy fisainana malagasy izy, ka nandroso lohahevitra telo, dia ny fanagasiana ny fampianarana sy ny fanagasiana ny toekarena ary ny fanagasiana ny toetsaina.

Ankoatra ny tantara noforoniny dia nanoratra tantara an-tsehatra sy andrana an-dahatsoratra ary lahatsoratra fohy i Andriamalala, ka azo lazaina fa nitondra anjara biriky lehibe teo amin' ny literatiora sy ny kolontsaina malagasy. Zava-baovao tamin' izany fotoana izany ny fomba fanoratrany, izay niavaka noho ny fisian' ny fitantarana anaty fitantarana.

Nisy tamin' ny sanganasany ny nadika amin' ny teny frantsay, indrindra fa ny *Ma promise* tamin' ny taona 2020 sy ny *Le hameau des rêves* tamin' ny 2023, nadikan' i Johary Ravaloson.

## Loharano
1-https://www.indigo-lemag.com/le-centenaire-de-la-naissance-de-ed-andriamalala-celebre/

2-https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-54-1.html
## Jereo koa
* Fanagasiana

* *[[Ny Fanagasiana]]*
Fanaovana ho fananam-pirenena

Ny **fanaovana ho fananam-pirenena** dia famindrana ny fananan' olon-tsotra na fikambanana tsy miankina ho an' ny firenena iray, izany hoe ho lasa fananana iombonana. Matetika ny fanaovana ho fananam-pirenena no famindram-pananana amin' ny fanjakana. Mety hisy fiantraikany amin' ny fitaovam-pamokarana (orinasa, toeram-pitrandrahana, sns.), amin' ny sehatra ara-toekarena (banky), na amin' ny orinasa iray manokana ny fanaovana ho fananam-pirenena. Manampy izany ny fanolorana ho an' ny fiarahamonina ny isan-jaton' ny tombom-barotra sy fatiantoka ateraky ny famokarana indostrialy.

Tamin' ny taona maromaro taorian' ny nifaranan' ny Ady Lehibe Faharoa dia nahitana onjam-panaovana ho fananam-pirenena lehibe tany Eorôpa. Nisy anefa ny hetsika mifanohitra amin' izany tamin' ny taompolo 1980 tamin' ny alalan' ny fanaovana ho fananana tsy miakina ny fananana sasany an' ny firenena. Ohatra, efa nisy hatramin' ny Andro Taloha ny famindram-pananana tsy miakina ho an' ny vondrom-piarahamonina - ary nahafahana nanangona tany sy fananana ho an' ny daholobe tany Rôma fahiny.
Fizakantena

Ny **fizakantena** na **fizakan-tena** dia fahafahan' ny olona iray, ny vondrona na ny fahefana iray amin' ny fitantanana ny tenany sy ny fandraisana fanapahan-kevitra ary ny fanaovana zavatra tsy miankina amin' ny hafa, tsy iharan' ny fahefana ivelany sady ao anatin' ny fanarahana ny fitsipika sy ny lalàna. Amin' ny ankapobeny, ny fizakan-tena dia midika fisian' ny andraikitra, satria ny hoe mizaka tena dia midika koa hoe mandray ny vokatry ny safidy sy ny zavatra natao. Hevitra manan-danja ho an' ny fampandrosoana ny tsirairay sy ny fiarahamonina izany.

## Jereo koa

* Fahalovantena
* Fahalovantena (pôlitika)
Rio Moa

Ny reniranon'i **Rio Moa** dia riandrano mikoriana mamakivaky ny fanjakan'i Acre. Ao amin'ny faritr'i Serra do Divisor, ao amin'ny sisin-tanin'i -, dia eo amin'ny ilany andrefan'ny Brazila, amin'ny 07° 33' 13" ny laharan-jarahasiny dia 73° 59' 32" andrefana, ao amin'ny kaominina Mâncio Lima. Ao amin'ny faritanin'i Peroviana no tena loharanony.
Fampandrosoana ara-toekarena sy ara-piarahamonina

Ny **fampandrosoana ara-toekarena sy ara-piarahamonina** dia fiovana tsara maro ara-teknika, ara-demôgrafia, ara-piarahamonina ary ara-pahasalamana izay mety hiainan' ny toerana iray (izao tontolo izao, kôntinenta, firenena, faritra). Tsy tokony afangaro amin' ny fitomboan' ny toekarena ny fampandrosoana ara-toekarena sy ara-piarahamonina. Matetika izany dia ilaina amin'ny fampandrosoana na manarakaraka azy, nefa lafiny iray amin' ny fampandrosoana ihany izy io.

Mitaky indrindra ny famoronana harena ny fampandrosoana ara-toekarena, ka mifandray amin' ny "fandrosoana", satria amin' ny ankapobeny dia mitarika ho amin' ny fitomboan'ny fari-piainan' ny mponina izany. Ny faniriana hampifanaraka ny fampandrosoana ara-toekarena tsotra sy ny fandrosoana na ny fanatsarana ny fiahiana dia nitarika ny famoronana, miaraka amin' ny tondrom-pampandrosoana nentim-paharazana (harin-karena faoba, harin-karem-pirenena), ny tondro hafa, toy ny tondroam-pampandrosoana ny maha-olona, izay iheverana ny fahasalamana, ny fanabeazana, ny fanajana ny zon' olombelona (anisany ny zo ara-toekarena sy ara-tsôsialy nanomboka tamin' ny 1966). Omena ao amin' ny lahatsoratra "Firenena an-dalam-pandrosoana" ny mari-pamantarana ara-toekarena sy ara-tsôsialy amin' ny fandrefesana ny fampandrosoana.

## Jereo koa

* Fahantrana
Firaisam-pirenena

Ny **firaisam-pirenena** dia ny firaisan-kina eo amin' ny olom-pirenena na ny vahoaka ao amin' ny firenena iray, na inona na inona fahasamihafana ara-poko, ara-kolontsaina, ara-pinoana na ara-tsôsialy misy azy ireo. Mifototra amin' ny fahatsapana ho vahoaka iray sy ny fanoloran-tena miaraka amin' ny soatoavina sy ny fikatsahana ny tombontsoan' ny firenena iombonana ny firaisam-pirenena.

Miorina amin' ny foto-javatra iombonana (fiteny, tantara, evam-pirenena, andrim-piarahamonina) ny firaisam-pirenena matanjaka. Miorina koa amin' ny firaisan-kina, ny fitoviana ary ny fanjakan' ny rariny ara-piarahamonina, izay ahafaha-misoroka ny fisaratsarahana anatiny, ny firaisam-pirenena.

Mety ho vondron' olona ara-kolontsaina maromaro no mitambatra ho firenena iray, kanefa manamafy ny firaisana ny fiaraha-miaina amim-pilaminana sy ny fifanajana. Mitana anjara toerana lehibe amin' ny firaisam-pirenena ny fanjakana marin-toerana sy ny mpitondra mampandroso ny fahalemana sy ny tsy fifanilihana.

Manampy amin' ny fisorohana ny disadisa sy manamafy ny fifamatorana amin' ny firenena ny fisian' ny fanjakana tsara tantana sy ny toekarena mifandanja.

Tena ilaina amin' ny fitoniana ara-pôlitika sy ny fandriam-pahalemana ary ny fampandrosoana maharitra ny firenena ny firaisam-pirenena. Mety ho tandindomin-doza ny firaisam-pirenena noho ny disadisa anatiny, ny tsy fitoviana na ny fanarahana firehan-kevitra mahery vaika, noho izany dia ilaina ny pôlitika mampirisika ny fifampiresahana sy ny fiombonana.
Randriamarolaza Louis Paul

**Randriamarolaza Louis-Paul** dia mpahay teny, mpampianatra, mpikaroka, akademisiana ary mpanao pôlitika malagasy. Talen' ny "Science du Conflit et de la Paix" ao amin' ny Oniversiten' Antananarivo izy.

## Fikarohana
Ny fiteny sy ny haisoratra malagasy, ny antrôpôlôjia sôsialy sy kolontsaina ary ny tantaran' i Madagasikara no sehatra iompanan' ny fikarohana ataony. Amin' ny maha mpikaroka azy dia nandray anjara tamin' ny fanadihadiana momba ny fiorenem-ponenan' ny olombelona teto Madagasikara izy, indrindra fa tamin' ny alalan' ny fiaraha-manoratra tamin' ny taona 2009 momba ny fandraisana anjaran' ny taranaka mpanjaka iray amin' ny fahalalana momba ny fiorenem-ponenan' ny olombelona teto amin' ny Nosy.

Nandray anjara tamin' ny fanadihadiana nivoaka tamin' ny taona 2010 koa izy, nanadihady ny filaharan' ny ADN mitôkôndrialy, izay nanome fomba fijery vaovao momba ny toetra pôlineziana sy ny fiorenem-ponenan' ny olombelona eto Madagasikara.

Indreto ny boky malaza nosoratany:

* Randriamarolaza, Louis Paul. (1998). *[https://miremby.mg/opac_css/index.php?lvl=notice_display&id=8000 Monolinguisme et bilinguisme à Madagascar des intégrismes linguistiques à l'intégration culturelle]*.

* Randriamarolaza, Louis Paul. (1994). *[https://miremby.mg/opac_css/index.php?lvl=notice_display&id=42352 Femme, parente et culture en Imerina : l'approche norvégienne du développement à travers le projet MAG 003]*.

## Pôlitika
Eo amin' ny lafiny pôlitika dia filoha nasiônalin' ny antoko Grad Iloafo i Randriamarolaza Louis-Paul. Tamin' ny volana Desambra 2018 dia niantso ny kandidà ho filoham-pirenena izy mba haneho fahendrena sy hitady marimaritra iraisana hanasoavana ny firenena.

## Loharano sy fanamarihana
Teknika

Ny **teknika** dia fomba fiasa na vondrona fomba fiasa, izay matetika mifandray amin' ny fahaiza-manao amin' ny asa, mahafaoka ny dingana rehetra amin' ny famokarana sy ny fikojakojana ary ny fitantanana, izay mampiasa fomba fiasa azo avy amin' ny fahalalana siantifika na fomba fiasa tsotra azo avy amin' ny fahaiza-manao ara-javakanto sy ara-taozavatra; izany dia vokatry ny tantaran' ny olombelona manontolo. Azo lazaina ho siansa ampiharina izany.

## Jereo koa

* Teknôlôjia
Fitomboan' ny toekarena

Ny **fitomboan' ny toekarena** dia ny fiovana miabo eo amin' ny famokarana entana sy serivisy ao amin' ny toekarena iray mandritra ny fe-potoana iray, matetika maharitra. Amin' ny fampiharana, ny fanondroana ampiasaina indrindra handrefesana izany dia ny harin-karena faobe. Refesina “amin' ny hadiry" na "amin' ny vidy tsy miova" ny fitomboan' ny toekarena mba hanitsiana ny vokatry ny fisondrotry ny vidim-piainana. Ny taham-pitomboana dia ny taham-piovan' ny harin-karena faobe. Matetika no ampiasaina ny fitomboan' ny harin-karena faobe isan' olona ho fanondroana ny fitomboan' ny harenan' ny olona tsirairay, izay ampitovina amin' ny fari-piainana (izay tsy mitovy amin' ny kalitaon' ny fiainana).
Tondrom-pampandrosoana ny maha-olona

Ny **tondrom-pampandrosoana ny maha-olona** dia tondro arak' antontanisa mitambatambatra izay mikendry ny hanombanana ny taham-pampandosoana ny maha olona ao amin' ny firenena manerana izao tontolo izao. Ny tondrom-pampandrosoana ny maha-olona dia nifototra amin' ny fepetra telo tamin' ny voalohany: ny harin-karena faobe isan' olona sy ​​ny fanantenam-pahela velon' ny zaza vao teraka ary ny haavom-panabeazana azon' ny ankizy 17 taona no ho miakatra.

Ny tondrom-pampandrosoana ny maha-olona dia noforonin' ny mpahay toekarena indiana Amartya Sen sy ilay mpahay toekarena pakistaney Mahbub ul Haq. Amin' i Sen sy ny PNUD, ny fampandrosoana, raha ny fanadihadiana farany, dia dingam-piitaran' ny safidin' ny olona fa tsy fampitomboana ny fidiram-bolam-pirenena fotsiny.
Fanantenam-pahela velona eo am-pahaterahana

Ny **fanantenam-pahela velona eo am-pahaterahana**, na **salam-pahela velona**, dia angona arak' antontanisa maneho ny salanisan' ny taona azon' ny zaza vao teraka anantenaina fa hiainany, raha toa ka tsy miova mandritra ny androm-piainany ny fepetra miteraka fahafatesana izay nanjaka nandritra ny fotoana nanaovana ny fanadihadiana.

Ny fanantenam-pahela velona eo am-pahaterahana dia fanondroana ny toe-pahasalaman' ny mponina akapobeny izay ahafahana manao fampitahana azo antoka amin' ny fotoana sy eo amin' ny firenena samihafa.

## Jereo koa

* fanantenam-pahela velona
Fanantenam-pahela velona

Ny **fanantenam-pahela velona** dia refy araka antontanisa anombanana ny salanisan' ny taona sisa hiainana avy eo amin' ny taona efa niainana. Iray amin' ny tondro be mpampiasa indrindra eo amin' ny sehatry ny vinavina momba ny mponina ny fanantenam-pahela velona, izay natao hanombanana ny haavon' ny fampandrosoana sy ny tondrom-pampandrosoana ny maha olona amin' ny firenena na faritra iray eto an-tany. Antony maro no mety hamatitra ny fanantenam-pahela velon' ny olona, toy ny fifohana sigara, ny fisotroana toaka, ny fototarazo na ny hetsika ara-batana. Voaporofo fa ny fihinanana sakafo ara-pahasalamana dia mety hampitombo 9 taona eo ho eo ny androm-piainana.

## Jereo koa

* fanantenam-pahela velona eo am-pahaterahana
Takilodambo

Ny **takilodambo** na **agy** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, malailay, atahorana indrindra noho ny fangidihidy mahery vaika aterany. Izy io dia maniry isan-taona, hita any amin' ny faritra mafana any India, aty Afrika ary any Antilia. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Mucuna pruriens*** na ***Dolichos pruriens***. Malaza amin' ny fangidihidy lozan-tany aterany ity zavamaniry ity, indrindra ny raviny maitso sy ny voany. Izy io koa dia miteraka fivontosana mena be miaraka amin' ny fangidihidy. Ny takilodambo dia matetika ampiasaina eran' izao tontolo izao hatao vilona sy zezika maitso.

Indreto koa ny anarany hafa amin' ny teny malagasy: *taingilotra*, *tainkiloka*, *takilodambo*, *takiloka*, *takilotra*
## Jereo koa
* *[[Mucuna]]*
* *[[Dolichos]]*
Ôkra

Ny **ôkra** (Abelmoschus esculentus), dia zavamaniry mamony ao amin'ny fianakaviana Malvaceae izay teratany any Afrika Atsinanana.

Ambolena any amin'ny faritra mafana sy mafana ary mafana eran'izao tontolo izao noho ny voany maitso azo hanina, ny ôkra dia aseho amin'ny sakafo any amin'ny firenena maro.
Chapada Diamantina

Ny **Chapada Diamantina** dia lembalemba ritra be - ny ankamaroany dia manana toetra tendrombohitra iva - ao amin'ny fanjakana Breziliana ao . Manodidina ny 38.000 km² izy io. Ny tongotr'ilay tendrombohitra dia eo amin'ny 400 metatra ny haavony, ny teboka avo indrindra dia ny tampon'ny Pico do Barbado amin'ny 2033 metatra ary ny Pico das Almas amin'ny 1980 metatra.

Maina be ny volana aogositra ka hatramin’ny oktobra, ary ny vanim-potoanan’ny orana manaraka dia ny novambra ka hatramin’ny martsa.
Cucurbita

Ny ***Cucurbita*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, zana-pianakaviana *Cucurbitoideae*, ary foko *Cucurbiteae*. Ahitana karazan-javamaniry 18 mianika na mandady, izay teratany any Amerika avokoa, ary ny 5 amin' ireo dia ambolena matetika eran-tany. Vondron-karazana manan-danja ara-toekarena lehibe izy io, raha ny marina dia ao aminy no ahitana ny ankamaroan' ny karazana ambolena amin' ny anarana hoe voatavo.

## Toetra ankapobeny
Maniry isan-taona na maharitra, mandady na mianika, manana taho misy tangolika ny karazana ao amin' ny *Curcubita*. Mety hahatratra halava 3 ka hatramin' ny 10 metatra ny taho mandady, ary matetika mamoaka faka fiandry tandrify ny tonony. Mehibe, manana vondron-kiran-dravina misamaka, marokoroko, ary matetika misy tsibolo ny raviny.

Zavamaniry mônôika, misy voniny lahy (tsy mitondra afa-tsy lahimbony) na vavy (tsy mitondra afa-tsy vavimbony) izy ireo. Ireto farany ireto dia mora fantatra amin' ny fisian' ny tsirivavy (ambany) eo am-potony izay manana ny endriky ny voankazo ho avy amin' ny endrika kely, fa ny voninkazo lahy kosa dia manana tangozany manify ary ny lahimbony 5 dia mitambatra ka ny 3 ihany no hita. Ny voniny izay miendrika lakolosy mavo dia manana savaivo 6 hatramin' ny 15 sm. Amin' ny ankapobeny dia miseho andro maromaro alohan' ny vony vavy voalohany ny vony lahy. 

Lehibe, misy hodiny matevina rehefa matoy, ary misy vihy maro ao anaty efitra tokana ny voany. 

## Lisitry ny karazana

* *Cucurbita argyrosperma* C. Huber
* *Cucurbita cordata* S. Watson
* *Cucurbita cylindrata*
* *Cucurbita digitata* Gray
* *Cucurbita ecuadorensis* H. C. Cutler & Whitaker
* *Cucurbita ficifolia* Bouche
* *Cucurbita foetidissima* Kunth
* *Cucurbita galeottii*
* *Cucurbita lundelliana* L. H. Bailey
* *[[Cucurbita maxima]]*
** *Cucurbita maxima subsp. andreana*
** *Cucurbita maxima subsp. maxima* Duchesne
* *Cucurbita melopepo*
* *[[Cucurbita moschata]]* (Duchesne ex Lam.) Duchesne ex Poir.
* *Cucurbita okeechobeensis* (Small) Bailey
* *Cucurbita palmata* S. Wats.
* *Cucurbita pedatifolia* L. H. Bailey
* *[[Cucurbita pepo]]* L.
* *Cucurbita radicans* Naudin
* *Cucurbita ×scabridifolia* (safiotra)

## Jereo koa

* *[[Lagenaria]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Cucumis]]*
* *[[Momordica]]*
* *[[Luffa]]*
* *[[Cyclanthera]]*
* *[[Gerrardanthus]]*
* *[[Xerosicyos]]*.
Lagenaria

Ny ***Lagenaria*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Ahitana karazana fito, fara fahakeliny, ity vondron-karazana ity, izay samy teratany aty Afrika trôpikaly avokoa, ka ny *[[Lagenaria siceraria]]* no tena fantatra, izay novolen' ny olombelona, ​​ary niparitaka any ivelan' i Afrika. Ny karazana hafa dia tsy ambolena.

## Fampiasana azy
Ny voany dia azo otazana tanora ary atao legioma. Amin' ny ankapobeny, ny voany dia jinjaina matoy, avy eo hamainina, ary ampiasaina amin' ny fanamboarana fitaovana, anisan' izany ny zavamaneno sy ny fitoeran-javatra an-dakozia (ampiasaina mba hitahirizana rano sy ranoka hafa hatry ny ela) na hatao haingon-trano.

## Lisitry ny karazana

* *Lagenaria abyssinica* (Hook. f.) C. Jeffrey
* *Lagenaria breviflora* (Benth.) Roberty
* *Lagenaria guineensis* (G.Don) C.Jeffrey
* *Lagenaria rufa* (Gilg) C. Jeffrey
* *[[Lagenaria siceraria]]* (Molina) Standl.
* *[[Lagenaria sphaerica]]* (Sond.) Naudin

## Jereo koa

* *[[Cucurbita]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Cucumis]]*
* *[[Momordica]]*
* *[[Luffa]]*
* *[[Cyclanthera]]*
* *[[Gerrardanthus]]*
* *[[Xerosicyos]]*.
Ôksalata

Ny **ôksalata** dia iôna misy atôma karbônina (C) roa sy atôma ôksizenina (O) efatra. Izany dia manome ny rakipohy **C₂O₄²⁻**. Ity iôna ity dia avy amin' ny asidra ôksalika (H2C2O4), izay hita amin' ny sakafo sasany toy ny epinara (na  lalanda) sy ny robarba. Rehefa very ny prôtôna (na H⁺) roa ao aminy dia lasa iôna ôksalata.

Ny iôna ôksalata dia matetika mifandray amin' ny kalsiôma, izay mety hiteraka fiforonana vato ao amin' ny voa raha be loatra ny fihinanana azy, satria mamorona kristaly miaraka amin' io metaly io. Amin' ny fanandramana simika, io iôna io dia afaka mifatotra amin' ny metaly sasany (toy ny kalsiôma, ny vy, ny maneziôma, ny varahina) izay ampiasaina hamantarana ny akora simika na hanaovana fiota manokana.
Faritra Afrôtrôpikaly

Ny **Faritra Afrôtrôpikaly** dia iray amin' ny faritra biôjeôgrafika valo an-tanety. Izy io dia mifanitsy amin' i Afrika atsimon' i Sahara ary ahitana an' i Madagasikara sy Arabia atsimo. Ho an' ny sasany dia mbola ahitana ny ilany atsimon' i Iràna sy y ilany atsimo-andrefan' i Pakistàna, ary koa ny nosy ao amin' ny ilany andrefan' ny Ranomasimbe Indiana ity faritra ity.

Amin' ny heviny tery kokoan ity faritra ity ampahany amin' i Afrika izay eo anelanelan' ny Zana-pehintany Asorotany sy ny Zana-pehintany Adijady ny ankabeazany, izay ahitana firenena miisa 47.

Ny firenena enina any Afrika Avaratra (Marôka, Alzeria, Tonizia, Libia, Ejipta, Sodàna) ary ny dimy any faritra atsimo (Afrika Atsimo, Lesôtô, Soazilandy, Namibia, Bôtsoana) dia faritra sontrôpikaly ary tena miavaka ny karazan-javamaniry ao aminy (karazan-javamaniry  mediteraneana sy  karazan-javamaniry any Cape). Misy  karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Oleaceae]]* teratany, ao amin' ny zana-bondron-karazana *Ligustroides*.

I Madagasikara sy ny nosy manodidina azy dia ahitana zana-paritra miavaka ao amin' io faritra io, misy karazan-javamananaina tsy fahita firy, toy ny *Lemuriformes* (maky, gidro, varika, sns). I Madagasikara sy i Seisely dia ampahany tranainy amin' ny kôntinenta lehibe Gondwana izay nisaraka tamin' i Afrika manodidina ny 120 tapitrisa taona lasa izay. Ny nosy hafa any amin' ny Ranomasimbe Indiana, toa ny vondronosy Kômôro sy ny vondronosy Maskarena, dia avy amin' ny volkano ary vao haingana no niforona.

Ny faritr' i Cape, any amin' ny ilany atsimon' i Afrika, dia mifanitsy amin' ny toetany mediteraneana. Izy io dia fonenan' ny karazan-javamananaina tsy manam-paharoa sy fianakaviana maro toa ny *Proteaceae*, izay hita ao amin' ny faritra aostralaziana ihany koa.
Lagenaria siceraria

Ny ***Lagenaria siceraria*** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Maniry isan-taona izy io, ambolena hatao laoka noho ny voany mampiavaka azy. Ity voany ity dia nampiasaina rehefa maina hatramin' ny andro talohan' ny tantara any amin' ny faritra rehetra eran' izao tontolo izao mba hanamboarana zavatra isan-karazany (ohatra, fitoeran-javatra fitoeran-dranoka azo entina), ary mahalana ny fihinanana azy ho   legioma tsy matoy.

Indreto ny anarana ahafantarana azy amin' ny teny malagasy: arivolahy, giga, kasingy, kelematoe, kelimasesy, kelimatoa, kibota, londom-boatavo, lovia-kapila, monta, okotsotro, seka, taboara, tavo, terifanga, tsileonolongege, tsirebika, voambahimazana, voambahy, voatavo, voatavoarivolahy, voatavobe, voatavobozaka, voatavofotsy, voatavogiga, voatavohaolo, voatavokarandoha, voatavolahy, voatavomangidy, voatavombazaha, voatavomenaka, voatavomenakatodiakoho, voatavomerina, voatavomonta, voatavosatria, voatavotsiafakamboa, voatavovaza.

## Jereo koa

* *[[Lagenaria sphaerica]]*

## Loharano sy fanamarihana
Biby mpikiky

Ny **biby mpikiky** no biby mampinono isan-karazany, manana nify tsy mitsaha-mitombo, izay tsy maintsy hafoheziny amin' ny alalan' ny fikikisana tsy tapaka. Mamorona filaharana antao amin' ny fomba siantifika hoe ***Rodentia*** izy ireo. Ahitana ny 40&nbsp;% eo ho eo amin' ny karazana biby mampinono rehetra ny biby mpikiky. Izy ireo no mamorona filaharana lehibe indrindra amin' ny biby mampinono, ahitana karazany 2&nbsp;000 mahery. Hita amin' ny kôntinenta rehetra izy ireo afa-tsy any Antarktika, ary hita amin' ny toeram-ponenana isan-karazany.

Miovaova be ny habeny, manomboka amin' ny santimetatra vitsivitsy ka hatramin' ny mihoatra ny iray metatra. Anisan' ny biby mpikiky fantatra indrindra ny totozy, eskiora sy ny voalavo. Tsy anisany ny ramanavy. Efa tsy ao anisan' ny *Rodentia* ny bitro sy ny bitrodia. 

Ny sakafon' izy ireo dia tena isan-karazany, manomboka amin' ny vihy sy voa ka hatramin' ny bibikely ary na dia ny hena aza amin' ny tranga sasany. Afaka miteraka maro dia maro izy ireo, izay manampy amin' ny fahombiazan' ny fivoarany.
Lagenaria sphaerica

Ny ***Lagenaria sphaerica*** dia karazan-javamaniry mpianika, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Ireo zavamaniry ireo dia hita any amin' ny faritra iva manomboka any amin' ny faritanin' i Eastern Cape ao Afrika Atsimo ka hatrany Afrika Atsinanana. Mety hitombo eny amin' ny lemaka mety tondraky ny renirano na miakatra any amin' ny tampon' ny ala manakaiky an' izany ity karazana ity. Mety ho hita eny amin' ny vondron-javamaniry amorontsiraka koa izy ireo. Amin' ny teny malagasy ity karazana zavamaniry ity dia atao hoe **andrivolahy**, **finga** na **voandrafy**.

Mamokatra vonininy fotsy lehibe izay manintona bibikely maro ity zavamaniry ity. Maitso sady misy pentimpentina fotsifotsy ny *Lagenaria sphaerica*.

Any Tanzania dia ny vony lahy ihany no mamokatra mamimbony, izay sakafon' ny vorona soimanga ôliva (*Cyanomitra olivacea*), fa ny tena mpamindra vovobony dia ny tantely mpandrafitra (ao amin' ny vondron-karazana *Xylocopa*); ny vony vavy dia maka tahaka ny vony lahy nefa tsy misy mamimbony.

Any amin' ny toerana maha teratany an' ilay zavamaniry dia atao legioma ny raviny sy ny voany tsy matoy; sady tsy azo hanina no misy poizina ny voany matoy. Ampiasaina amin' ny fitsaboana ny ampahany isan-karazany amin' ilay zavamaniry, anisan' izany ny fakany.

Ankoatra ny fihinanana azy dia ampiasaina ho solon-tsavony ihany koa ny voany, ampiasaina ho poizina famonoana biby mpikiky (voalavo, sns) sy famonoana bibikely, ary ataon' ny ankizy baolina. Ity zavamaniry ity koa dia ampiasaina ho haingo.

## Jereo koa

* *[[Lagenaria siceraria]]*

## Loharano sy fanamarihana
Citrullus

Ny ***Citrullus*** dia vondron-karazan-javamaniry ahitra mandady, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Avy ao Afrika ireo zavamaniry ireo, izay fantatra indrindra amin' ny voany.

Matetika ny raviny dia manana endrika telozoro na miendrika boribory lavalava. Misaraka ny voniny lahy sy vavy, ary samy hita amin' ny fotony iray (karazana mônôika), miloko mavo ary tsy dia lehibe loatra. Lehibe sady be nofo ny voany, matetika boribory na lavalava. Matetika mena na mavokely, be ranony ary mamy ny nofony, fa mety ho mavo na fotsy ihany koa. Matevina sy malama, maitso, misoritsoritra na mipentipentina ny hodiny.

Ny voajabo na voazavo (*[[Voajabo|Citrullus lanatus]]*) no karazana fantatra sy ambolena indrindra. Ny itiavan' ny olona azy io dia noho ny voany mangatsiatsiaka sy mamy, hanina amin' izao fotsiny na anaovana ranom-boankazo, sns. Niely manerana izao tontolo izao ny fambolena voajabo tamin’ ny alalan' ny varotra sy ny fifindra-monina.

## Lisitry ny karazana

* *Citrullus amarus* Schrad.
* *[[Citrullus colocynthis]]* (L.) Schrad.
* *Citrullus ecirrhosus* Cogn.
* *[[Voajabo|Citrullus lanatus]]* (Thunb.) Matsum. & Nakai
** *Citrullus lanatus* subsp. *vulgaris* var. *cordophanus* (Ter-Avan.) Fursa
** *Citrullus lanatus* var. *lanatus*
* *Citrullus mucosospermus* (Fursa) Fursa
* *Citrullus naudinianus* (Sond.) Hook.f.
* *Citrullus rehmii*

## Jereo koa

* *[[Cucurbita]]*
* *[[Cucumis]]*
* *[[Momordica]]*
* *[[Luffa]]*
* *[[Lagenaria]]*
* *[[Cyclanthera]]*
* *[[Gerrardanthus]]*
* *[[Xerosicyos]]*.
Luffa

Ny ***Luffa*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Zavamaniry mianika, trôpikaly sy sobtrôpikaly izy ireo, manana vony vavy mavo. Mamokatra voa izay mampahatsiahy ny korzety na ny kôkômbra ny endriny. Ambolena sy hohanina atao legioma izy io, saingy tsy maintsy otazana mbola tsy matoy vao azo hanina. Malaza any India, Sina, Nepaly, Botàna, Bangladesy ary Vietnamy ity legioma ity. Rehefa matoy tanteraka ny voany dia lasa tsiraka mafy loatra ka tsy azo hanina.

Ny karazana fantatra indrindra eto Madagasikara dia ny ''Luffa'' ''acutangula'' (izay atao hoe papangay, parapangay, pipangay) sy ny *[[Luffa cylindrica]]* (izay atao hoe fanasandovia)

## Lisitry ny karazana

* *[[Luffa acutangula]]* (L.) Roxb.,
* *[[Luffa aegyptiaca]]* Mill. (na *[[Luffa cylindrica]]*, *[[Luffa pentandra]]*),
* *Luffa astorii* Svenson
* *Luffa echinata* Roxb.
* *Luffa graveolens* Roxb.
* *Luffa operculata* (L.) Cogn.
* *Luffa quinquefida* (Hook. & Arn.) Seem.
* *Luffa sepium* (G. Mey.) C. Jeffrey

## Jereo koa

* *[[Cucurbita]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Cucumis]]*
* *[[Lagenaria]]*
* *[[Momordica]]*
* *[[Cyclanthera]]*
* *[[Gerrardanthus]]*
* *[[Xerosicyos]]*
Cyclanthera

Ny ***Cyclanthera*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, mianika, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Ity vondrona ity dia ahitana karazana 75 eo ho eo  avy any Amerika Afovoany sy Amerika Atsimo. Ny *Cyclanthera pedata* no fantatra indrindra.

Zavamaniry ahitra mampiasa tangolika mba hifikirany sy hianihany amin' ny tohana ny *Cyclanthera*. Misy sofiny 5 hatramin' ny 7 ny raviny amin' ny ankapobeny, ary manana endrika mampahatsiahy ny an' ny kôkômbra. Kely ny vony lahy sy vavy izay miloko maitso mavo. Manana endrika isan-karazany ny voany, mazàna lavalava sy maranitra, mitovy amin' ny kôkômbra kely. Azo hanina izy ireo ary manana tsiro somary makirana.

Mora volena any amin' ny faritra manana toetany mafana sy antonony ny *Cyclanthera*. Mila tohana hianihany, tany lonaka, voadio tsara, ary fanondrahana tsy tapaka izy ireo. Alaina ny voany rehefa masaka, matetika amin' ny fararano. Azo hanina izy ireo raha mbola vaovao, afangaro amin' ny anamanta, na ahandroina ho legioma.

## Karazana sasantsasany

* *Cyclanthera brachystachya*
* *Cyclanthera carthagenensis*
* *Cyclanthera dissecta (Torr. & A. Gray) Arn.*
* *Cyclanthera pedata* (L.) Schrad.
* *Cyclanthera tonduzii*

## Jereo koa

* *[[Cucurbita]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Cucumis]]*
* *[[Lagenaria]]*
* *[[Luffa]]*
* *[[Momordica]]*
* *[[Gerrardanthus]]*
* *[[Xerosicyos]]*
Gerrardanthus

Ny ***Gerrardanthus*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, avy any Afrika trôpikaly sy Afrika Atsimo, nofaritan' i William Henry Harvey (1811–1866) voalohany ary nomena anarana ho fanomezam-boninahitra an' i William Tyrer Gerrard (maty 1866 tany Mahavelona, ​​Madagasikara), mpanangona zavamaniry tany Natal (Afrika Atsimo) sy Madagasikara tamin' ny taompolo 1860.

## Toetoetrany

Zavamaniry mianika na mandady ny *Gerrardanthus*, maniry isan-taona, manana haavo hatramin' ny 5 m, miakatra avy amin' ny fototra na faka mibontsina (*caudex*) mitahiry rano sy otrikanina, manana hatevina hatramin' ny 1,5 m. Karazana maro no mamolavola fototra na faka matevina. Afaka manana endrika isan-karazany sy mahaliana ity fototra na faka ity, ka mahatonga ny *Gerrardanthus* ho zavamaniry fanao haingo.

Ahitra ny tahony nefa lasa mafy toy ny hazo sy manana hoditra volondavenona rehefa mihantitra. Amin' ny ankapobeny dia mahia sy ny manana fahafahana hihorongorona manodidina tohana ny tahony, ka ahafahan' izy ireo mifikitra sy mianika amin' ilay tohana. Afaka mandady amin’ ny tany koa izy ireo. 

Mifandimby ny raviny, matetika miendrika felan-tanana misy rantsana maromaro. Ny voniny dia kely, matetika mavo na maitso, ary entin' ny zavamaniry samy hafa ny vony lahy sy vony vavy (zavamaniry diôika). Misokatra ny voany rehefa masaka mba hamoahana ny vihy.

Tian' ny olona ny *Gerrardanthus* noho ny bikany tsy manam-paharoa, indrindra fa ny fotony na fakany matevina izay mety ho lasa tena haingon-trano rehefa mihantitra. Mora mitombo izy  raha voahaja ny filany hazavana sy fanondrahana.

## Lisitry ny karazana

* *Gerrardanthus aethiopicus*
* *Gerrardanthus grandiflorus*
* *Gerrardanthus lobatus*
* *Gerrardanthus macrorhizus*
* *Gerrardanthus nigericus*
* *Gerrardanthus paniculatus*
* *Gerrardanthus parviflorus*
* *Gerrardanthus portentosus*
* *Gerrardanthus tomentosus*
* *Gerrardanthus trimenii*
* *Gerrardanthus zenkeri*

## Jereo koa

* *[[Cucurbita]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Cucumis]]*
* *[[Lagenaria]]*
* *[[Momordica]]*
* *[[Cyclanthera]]*
* *[[Xerosicyos]]*
Xerosicyos

Ny ***Xerosicyos*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Teratany eto Madagasikara, ireo zavamaniry ireo, izay maniry any amin' ny faritra maina. Vahy mianika ny karazana ao aminy.

## Toetoetra

Zavamaniry afaka mitahiry rano ao amin' ny vatany, indrindra amin' ny tahony sy ny raviny, ny *Xerosicyos*. Mamorona taho matevina sy be nofo ny karazana *Xerosicyos* sasany.

Kely sy boribory ary be nofo ny raviny amin' ny ankapobeny, izany dia mampihena ny fahaverezan-drano amin' ny alalan' ny hatsembohana. Zavamaniry mianika, mampiasa tangolika hifikirany amin' ny tohana, ny ankamaroan' ny *Xerosicyos*. Kely sy maitso na mavo ny voniny, ary tsy dia miseho loatra.

## Karazana

Misy karazany enina ny *Xerosicyos,* araka ny *[[Plants of the World Online]]*, dia ireto:

* *[[Xerosicyos danguyi]]* Humbert
* *Xerosicyos decaryi* Guillaumin & Keraudren
* *Xerosicyos hirtellus* (Humbert) H.Schaef. & S.S.Renner
* *[[Xerosicyos perrieri]]* Humbert
* *[[Xerosicyos pubescens]]* Keraudren
* *Xerosicyos tripartitus* (Humbert) H.Schaef. & S.S.Renner

Vahy lehibe misy rantsana matevina sy raviny boribory mivolondavenona ny *[[Xerosicyos danguyi]]*. Matetika hita eny amin' ny fambolena izy. Vahy manana rantsana manify kokoa sy ravina maitso ary kely kokoa sy boribory lavalava ny *[[Xerosicyos perrieri]]*. Hafa tanteraka amin' ny karazana eo aloha ny *[[Xerosicyos pubescens]]*. Mamorona fototra mibontsina (*caudex*) sy mitahiry rano sy otrikaina ary lehibe izay ipoiran' ny vahy maromaro izy io. Toy ny felan-tanana ny raviny izay maty amin' ny vanim-potoana maina sy mandritra ny fotoan' ny hain-tany maharitra.

## Jereo koa

* *[[Gerrardanthus]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Coccinia]]*
* *[[Cucumis]]*
* *[[Cucurbita]]*
* *[[Cyclanthera]]*
* *[[Lagenaria]]*
* *[[Luffa]]*
* *[[Momordica]]*
* *[[Siolmatra]]*
* *[[Zanonia]]*
Satrana

Ny ***Bismarckia*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]* ka ny **satrana** (***Bismarckia nobilis***) no hany karazana ao amin' io vondrona io ary tsy misy afa-tsy any amin' ny faritra andrefana sy avaratr' i Madagasikara, izay maniry eny amin' ny tany malalaka. Ny *Bismarckia nobilis* dia maniry betsaka any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly manerana izao tontolo izao.

## Jereo koa

* Voaniho

* Rofia
* Antrendry