open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Takodarambazaha

Ny **takodarambazaha** na **tsakodarambazaha** na **takidarambazaha** dia karazana vorona misy sanga, iray amin' ireo ao amin' ny fianakaviana *[[Takodara|Upupidae]]* telo sy ao amin' ny vondron-karazana *Upupa*. Atao hoe ***Upupa epops*** ny anarany ra-tsiansa. Ireo karazany roa hafa dia ny takodara afrikana (*Upupa africana*) sy ny takodaran' i Madagasikara (*Upupa marginata*), dia efa noheverina hatry ny ela fa zana-karazan' ny takodara. Ireo karazana ireo dia apetraky ny mpanoratra sasantsasany ao amin' ny filaharana manokana, ny *Upupiformae*.

## Faritra misy azy

Ny takodarambazaha dia mipetraka any amin' ny faritra manana tioetany antonony sy mafana ao Afrika sy any Azia ary ao Eorôpa.

Amin' ny ankapobeny dia mifindra any Afrika trôpikaly ny takodara eorôpeana amin' ny fizaran-taona ratsin' ny ila-bolantany avaratra. Tsy fahita firy ary tsy nahy ny fitoerany mandritra ny ririnina any Frantsa; ny tranga tsy fahita firy voalaza dia mety mahakasika ny vorona maratra na malemy.

Any Frantsa, aloha ny fahatongavany, hita amin' ny faran' ny volana Febroary any atsimo, amin'ny Marsa na Avrily any amin' ny faritra avaratra kokoa. Miala amin' ireo laharam-pehintany ireo izy raha vao vita ny akany, amin' ny volana Aogositra ary mahalana kokoa amin' ny Septambra.

## Jereo koa

* Takodara
* Takodara afrikana
* Takodaran' i Madagasikara
Faritany Rômanan' i Afrika

I **Afrika** na **Faritany rômanan' i Afrika** na **Afrika Prôkônsolera** dia faritany rômana taloha izay mifananitsy amin' ny tapany avaratra sy atsimo-atsinanana amin' i Tonizia ankehitriny, miampy ampahany amin' i Alzeria sy amin' i Libia ankehitriny.

Ny faritanin' i Afrika dia noforonina tamin' ny taona 146 tal. J.K., taorian’ ny fandravana an’ i Kartago, tamin’ ny fiafaran’ ny Ady Ponika Fahatelo; i Otika (*Utica*) no renivohiny, manasaraka azy amin' ny Fanjakan' i Nomidia ny sisin-tany, atao hoe *fossa regia*. Tamin’ ny taona 46 tal. J.K., i Rôma dia nampiditra an' i Nomidia tao amin' ny taniny sady nampitondra azy ny anarana hoe "Faritany vaovaon' i Afrika" (*Africa Nova*) mba hanavahana azy amin' ny voalohany (*Africa Vetus*).

Tokony tamin' ny 40-39 tal. J.K., ireo faritany roa ireo dia natambatra ao amin’ ny faritany antsoina hoe *Provincia Africa Proconsularis*; i Kartago no renivohiny, niitatra io faritany vaovao io, avy any andrefana ka hatrany atsinanana, hatrany am-bavan' ny *Ampsaga* (ankehitriny atao hoe Oued-el-Kebir, ao Alzeria) ka hatrany amin' ny fiakarana midezan' ny Alitaran' ny Mpirahalahy Filena (ankehitriny Ras el-Ali, ao Libia). Tamin' ny taona 303 dia nozarain' i Diôkletiano ho faritany telo io faritany io: i Tripôlitania sy i Bizakiôna ary ny sisa amin' i Afrika Prôkônsolera sisa, antsoina koa hoe Zeogitana.
Takodaran' i Madagasikara

Ny **takodaran' i Madagasikara** na **tsakodaran' i Madagasikara** na **takidaran' i Madagasikara** dia karazana vorona misy sangany, anisan' ny fianakaviana *[[Takodara|Upupidae]]*. Ny hoe ***Upupa marginata*** no anarany ara-tsiansa. Ny Malagasy dia miatso azy hoe **takodara**, **tsakodara**, **takidara**, **barao**, **drao** na **takadalana** fotsiny ihany koa.

Taloha izy dia noheverina ho zana-karazan' ny Upupa epops  (*Upupa epops marginata*), saingy natokana no karazana hafa noho ny feony sy ny fahasamihafan' ny volony. Ny manam-pahaizana sasany dia mbola mihevitra ny karazana telo ho mitovy. Misy manam-pahaizana ihany koa mamondrona ho karazana iray ny takodara afrikana sy ny takodarambazaha (eoraziana), nefa nanasaraka ny takodaran' i Madagasikara.

Ity vorona ity dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara izay toeram-ponenany voajanahary, ao amin' ny ala maina. Vorona mbola betsaaka izy io ary heverin' ny Vondrona Iraisam-Pirenena ho an' ny Fiarovana ny Zavaboary ho tsy dia mampanahy loatra ny fiarovana azy.

Ny takodarambazaha dia mipetraka any amin' ny faritra manana tioetany antonony sy mafana ao Afrika sy any Azia ary ao Eorôpa.

## Jereo koa

* Takodara
* Takodara afrikana
* Takodarambazaha
* Takodarabe

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy

* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Takodara afrikana

Ny **takodara afrikana** na **tsakodara afrikana** na **takidara afrikana** dia karazana vorona misy sangany, noheverina teo aloha ho anisan' ny takodarambazaha (*Upupa epops africana*). Atao hoe *Upupa africana* izy amin' ny anarana ara-tsiansa. Ny volony dia volomboasary antitra kokoa noho ny an' ny karazana hafa. Mandrakotra an' i Afrika ny faritra misy azy, manomboka any afovoan' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô ka hatrany Kenia ary any Cap (Afrika Atsimo). Tsy mpifindra monina izy, tsy toy ny takodarambazaha (*Upupa epops*).
Ny takodarambazaha dia mipetraka any amin' ny faritra manana tioetany antonony sy mafana ao Afrika sy any Azia ary ao Eorôpa. Ny takodara afrikana dia hita ao Afrika Atsimo, ao Lesôtô, ao Esoatiny, ao Namibia, ao Bôtsoana, ao Zimbaboe, ao Môzambika, ao Angôla, ao Zambia, ao Malaoy, ao Tanzania, ao Arabia Saodita ary ao amin' ny tapany atsimon' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô. 

## Jereo koa

* Takodara
* Takodarambazaha
* Takodaran' i Madagasikara
Takodaran' i Saint Helena

Ny **takodaran' i Sainte Helena** na **takodarabe** (*Upupa antaios*) dia karazam-borona misy sanga ao amin' ny fianakaviana *[[Takodara|Upupidae]]*. Ity karazana takodara ity dia tsy fahita afa-tsy any amin' ny nosy Saint Helena.

Ny Saint Helena dia nosy britanika any amin' ny tapany atsimo amin' ny Ranomasimbe Atlantika. 1 950 km andrefan' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Afrika, ary 4 000 km any atsinanan' i Rio de Janeiro any Amerika Atsimo no misy azy.

Heverina fa nanjavona ity karazana takodara ity taoriana kelin' ny nahitan' ny Pôrtogey ilay nosy tamin' ny taona 1502. Lehibe lavitra noho ny karazana hafa misy ilay ity karazany iray ity. Miaina an-tanety izy io ary tsy nanidina.

## Jereo koa

* Takodara
* Takodarambazaha
* Takodara afrikana
* Takodaran' i Madagasikara
Sirama Ankaragna

**Sirama Ankaragna** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Ambilobe, Faritra Diana, Faritanin'i Antsiranana. Ny isam-poniny dia 22966 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000.

## Renirano
*Mahavavy Avaratra
Mahajeby

I **Mahajeby** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Fenoarivobe, Faritra Bongolava, Faritanin'i Antananarivo.
Ny isam-poniny dia 9741 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Jereo koa

*Madagasikara
**Kaominina any Madagasikara
***Mahajeby

## Rohy ivelany
Ambohidanerana

I **Ambohidanerana** dia kaominina malagasy ao amin'ny Distrikan'i Soavinandriana, Faritra Itasy.

## Rohy ivelany

﻿
Farihin' Itasy

Ny **Farihin'Itasy**, dia farihy eto Madagasikara. Ao amin' ny faritra Itasy, faritanin' i Antananarivo, kaominina: Ampefy, Soavinandriana, Manazary sy Analavory.

## Jereo koa
*Listrin'ny Farihy eto Madagasikara

* Farihin' Alaotra
* Farihin' Anosy
* Farihy Besaroy
* Farihin' Ihotry
* Farihin' Itasy
* Farihy Kinkony
* Farihy Mandraka
* Farihy Mantasoa
* Farihy Tritriva
* Farihiny Tsimanampetsotsa
Inanantonana

**Inanantonana** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Betafo, Faritra Vakinankaratra Faritanin'i Antananarivo. Ny isam-poniny dia 16007 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 10937 ary ny kaodin-distrika dia 109.

## Fokontany
Inanantonana, Bemasoandro, Amparihimboahangy, Ambatomainty, Androfia sy Antanety Sud.
Anosiarivo Manapa

**Inanantonana** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Betafo, Faritra Vakinankaratra Faritanin'i Antananarivo. Ny isam-poniny dia  17423  araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Fokontany
7 fokontany: Soafierenana, Anosiarivo-Ambatofotsy, Ambohimandroso, Antsetsindrano, Bemasoandro, Antanimenana sy Anosiarivo Manapa.
Alakamisy Anativato

**Alakamisy Anativato** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Betafo, Faritra Vakinankaratra, Faritanin'i Antananarivo. Ny isam-poniny dia 10754 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. 

## Fokontany
* Alakamisy Anativato (3 km²), 
* Ambalakatra (2 km²)
* Ampamelomana (3 km²)
* Iakarina (2 km²)
* Imanja (2,10km²)
* Antovontany Anjanamasy (2 km²)
* Soamanadrariny (1,50 km²)
* Soavina Belanitra (2 km²)
Total: 17,60 km²
Vinany (tanàna)

**I Vinany** dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' i Betafo, Faritanin' Antananarivo. Ny isan' ny mponiny dia 20 844 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018.
Farihin' Iotry

Ny **Farihin'Iotry**, dia farihy eto Madagasikara. Ao amin' ny distrikan'i Betioky-Atsimo, faritra Atsimo-Andrefana, faritanin' i Toliara, kaominina Tongobory.

## Jereo koa
*Listrin'ny Farihy eto Madagasikara

* Farihin' Alaotra
* Farihin' Anosy
* Farihy Besaroy
* Farihin' Ihotry
* Farihin' Itasy
* Farihy Kinkony
* Farihin'i Mandraka
* Farihin'i Mantasoa
* Farihy Tritriva
* Farihiny Tsimanampetsotsa
(lac Iotry (23° 31' latitude sud et 44° 20' longitude est, 91 m d'altitude)
Vatorano

Ny **vatorano** na **granita** dia vato magmatika (atao hoe plotônika koa) manana firafitra kristaly hita maso, ahitana feldspata sy vatokaranana ary misy eladrano kely (biôtita na moskôvita) ary mineraly fanampiny kely, toy ny zirkôna, ny apatita, ny manetita, ny ilmenita ary ny sfena. Miovaova ny lokony, nefa matetika izy no mainty ka antsoina hoe **vatomainty**. Ny granita sy ny vato hafa miaraka aminy no mandrafitra ny ampahany be amin' ny kôntinenta eto an-tany.

Eo anelanelan' ny 2,63 sy 2,75 ny hakitroky ny granita. Matanjaka noho ny vatovary sy ny vatosokay ary ny vatovandana (na marbra) ny granita, ka sarotra ny fitrandrahana azy. Vato fanaovana fanorenana manan-danja ny vatorano, tena mahatohitra ny fahasimbana ny tsara indrindra amin' ny granita.

Toy izao ny fangaro simika antsalany amin' ny granita: diôksida-na silisiôma (SiO2) 74,5 %, ôksida-na viraty (Al2O3) 14 %, ôksida-na sôdiôma sy ôksida-na pôtasiôma (Na2O, K2O) 9,5 %, ôksida hafa toy ny an' ny vy (Fe), ny  an' nymanganezy (Mn), ny  an' ny maneziôma (Mg) ary ny an' ny kalsiôma (Ca) 2 %.

Mazàna fotsy na volondavenona, misy pentipentina vokatry ny kristaly izay matroka kokoa, ny vatorano. Manome loko menamena an' ilay vato ny pôtasi-na feldspata.

Avy amin' ny magmà mihamangatsiaka tsikelikely any ambanin' ny tany ny granita, izay matetika mamorona plotôna izay mipoitra vokatry ny fikao-tany izay manaisotra ny vato eo amboniny. Ny granita sy ny vato kristaly hafa no fototra ilafihan' ny kôntinenta.

Miely betsaka indrindra amin' ny ampinga prekambriana tranainy (niforona mihoatra ny 4 lavitrisa taona lasa izay) ny granita: an' i Rosia, an' i Afrika, an' i Kanada, an' i Amerika Atsimo, an' ny faritr' i Britaina Lehibe, indrindra any Ekôsy sy Britaina.

## Jereo koa

* Bazalta
Eglizy Katôlika Grika Melkita

Ny **Eglizy Katôlika Grika Melkita** na **Eglizy Katôlika Bizantina Melkita** dia fiangonana katôlika tatsinanana izay miombona tanteraka amin' ny Fiketrahana Masina amin' ny maha anisan' ny Eglizy Katôlika maneran-tany. Ny patriarka Youssef Absi no lehibe mpitandrina azy, izay manana ny foibeny any amin' ny tanànan' i Damaskôsy ao Siria. Ny Melkita, izay Katôlika manaraka fombam-pivavahana bizantina, dia mamototra ny tantarany hatramin' ny Kristiana voalohany tany Antiôkia, tany Siria taloha ary any Torkia ankehitriny, tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K., izay nampidiran' i Masindahy Piera na Petera ny kristianisma.

Ny Eglizy Melkita, tahaka ireo fiangonana katôlika tatsinanana hafa, dia mampiasa ny fombam-pivavahana bizantina izay ampiasaina koa ao amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Grika any Antiôkia sy ireo fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana hafa. Ao Siria, Libanona, Jôrdania, Israely ary Palestina no tena ahitana azy. Ny Katôlika grika melkita anefa dia hita manerana an' izao tontolo izao vokatry ny fifindra-monina noho ny fanenjehana ny Kristiana. Any ivelan' ny faritra Atsinanana Akaiky, ny Eglizy Melkita dia nitombo ihany koa tamin' ny alalan' ny fifanambadiana, sy ny fiovam-pinoan' ny olona avy amin' ny foko samihafa ary koa ny transritoalisma. Amin' izao fotoana izao dia misy mpikambana manodidina ny 1,6 tapitrisa manerantany.

Na dia iraisany amin' ny an' ny Ôrtôdôksa Tatsinanana aza ny fomba litorjika ao amin' ny Eglizy Katôlika Melkita dia anisan' ny Eglizy Katôlika amin' ny fomba ôfisialy ilay fiangonana nanomboka tamin' ny nidirany indray amin' ny fiombonana amin' ny Fiketrahana Masina teo ambany fitarihan' ny patriarka Cyril VI Tanas tamin' ny taona 1724. Namorona ny Eglizy Ôrtôdôksa Grika any Antiôkia ireo izay tsy nety nanaraka izany.

Ny lohan' ilay Fiangonana dia mitondra ny anaram-boninahitra hoe "Patriarkan' i Antiôkia sy ny Atsinanana rehetra, i Aleksandria sy i Jerosaleman' ny Melkita", izay monina any Damaskôsy any Siria, ka ny tompon' izany ankehitriny   i Youssef Absi (arabo: يوسف عبسي) nanomboka tamin' ny taona 2017.
Eglizy Katôlika Siriaka

Ny **Eglizy Katôlika Siriaka** na **Eglizy Siriaka Katôlika** na **Eglizy Siriana** dia anisan' ny fiangonana katôlika tatsinanana any Ampiposahana izay mampiasa ny litorjia araka ny fombam-pivavahana siriaka andrefana ary manana fanao sy fombafomba maro mitovy amin' ny an' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Siriaka. Amin' ny maha anisan' ny fiangonana katôlika tatsinanana telo amby roapolo azy, ny Eglizy Katôlika Siriaka dia fiangonana *sui iuris* (mizaka tena) manokana, nefa miombona tanteraka amin' ny Fiketrahana Masina sy amin' ny Eglizy Katôlika Rômana manontolo.

Ny Eglizy Katôlika Siriaka dia mamototra ny tantarany hatramin' ny taonjato voalohan' ny kristianisma. Taorian' ny fisaraham-bazana kalkedôniana dia lasa anisan' ny Ôrtôdôksa Atsinanana ny Fiangonan' i Antiôkia, ary fantatra amin' ny anarana hoe Fiangonana Ôrtôdôksa Siriaka, raha ny patriarikata antiôkiana vaovao kosa dia naorin' ireo fiangonana izay nanaiky ny Kônsilin' i Kalkedôna mba hameno ny toerany. Ny Fiangonana Ôrtôdôksa Siriaka dia niombona tanteraka tamin' ny Fiketrahana Masina sy tamin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Siriaka ankehitriny dia vokatr' ireo tsy te hiditra tao amin' ny Eglizy Katôlika. Noho izany, ny Eglizy Katôlika Siriaka dia tohin’ ny Fiangonan' i Antiôkia tany am-boalohany.

Io fiangonana io dia tarihin' i Mor Ignatius Joseph III Younan, izay patriarika nanomboka tamin' ny taona 2009. Nomen' ny papa Benoà XVI azy ny kômonio ekleziastika tamin' ny 22 Janoary 2009. Ny patriarika ao Antiôkia dia manana ny anaram-boninahitra hoe "Patriarkan' i Antiôkia sy ny Atsinanana manontolo an' ny Siriana" sady mipetraka ao Beirut any Libanona.

Nanomboka niasa teo anivon' ny Ôrtôdôksa Siriaka tany Aleppo ny misiônera zezoita sy kapotsina, tamin’ ny taona 1626. Maro tamin’ izy ireo no noraisina ho ao amin’ ny fiombonana amin’ i Rôma, hany ka tamin’ ny taona 1662, rehefa tsy nisy mpitondra ilay patriarkata, dia afaka nifidy ny iray tamin’ izy ireo ny antoko katolika. i Andreas Akijan, ho patriarikan' ny Eglizy Siriaka azy. Niteraka fisaratsarahana teo amin’ ny fiangonana izany, ary taorian’ ny nahafatesan’ i Akijan tamin’ ny taona 1677 dia patriarika roa nifanohitra no voafidy, ka ny iray dadatoan’ ny iray, nisolo tena ny roa tonta (ny iray mpomba ny Katôlika, ny iray manohitra ny Katôlika). Rehefa maty ilay patriarika katôlika tamin’ ny taona 1702 dia niara-maty taminy io andiam-patriarka katôlika ao amin’ ny Eglizy Siriaka io.

Tatỳ aoriana, tamin’ ny taona 1782, ny Sinôda Masina Ôrtôdôksa Siriaka dia nifidy ny metrôpôlitana Mikhael Jarweh avy any Aleppo ho patriarika. Fotoana fohy taorian’ ny nahazoany ny seza fiandrianana dia nanambara ny tenany ho Katôlika sy niray saina tamin’ ny papa tao Rôma. Nanomboka tamin’ i Jarweh dia nisy fifandimbiasana tsy tapaka ny patriarika katôlika siriaka.
Eglizy Katôlika Kaldeana

Ny **Eglizy Katôlika Kaldeana** dia fiangonana katôlika tatsinanana mizaka tena manokana (*sui juris*) miombona tanteraka amin' ny Fiketrahana Masina sy ny sisa amin' ny Eglizy Katôlika, ary tarihin' ny Patriarkata Kaldeana. Mampiasa ny fombam-pivavahana siriaka tatsinanana amin' ny fiteny siriaka izy fitenim-paritry fiteny arameana izy, ary anisan' ny kristianisma siriaka. Any Bagdad, Iràka, ny foibeny nanomboka tamin' ny taona 1950, ary ny katôlikôsy-patriarka Louis Raphaël I Sako no mitarika azy. Tamin' ny taona 2010 dia nanana mpikambana 490 371 izy, ka ny 310 235 (63,27 %) dia monina any Atsinanana Afovoany (any Iràka indrindra).

Ny United States Commission on International Religious Freedom ("Vaomieran' i Etazonia momba ny Fahalalahana Ara-Pivavahana Iraisam-Pirenena") dia mitatitra fa, araka ny filazan' ny Iraki Christian Foundation, masoivohon' ny Eglizy Katôlika Kaldeana, dia manodidina ny 80 % amin' ny Kristiana irakiana no ao amin' io fiangonana io. Ao amin' ny Report on Religious Freedom ("Tatitra momba ny Fahalalahana ara-Pivavahana") tamin' ny taona 2018, ny United States Department of State ("Departemantam-Panjakana Amerikana") dia nametraka ny Katôlika kaldeana ho eo amin' ny 67 % amin' ny Kristiana any Iràka.
Fiangonana Ôrtôdôksa Grika

Ny andian-teny hoe ***Fiangonana Ôrtôdôksa Grika*** dia misy heviny telo.

Ny heviny mivelatra kokoa dia manondro ny kristianisma ôrtôdôksa (kalkedôniana), indraindray antsoina koa hoe "Ôrtôdôksa Tatsinanana", "Katôlika Grika", na "Fiangonana Grika" amin' ny ankapobeny.

Ny heviny faharoa sy tery kokoa dia ilazana ny "iray amin' ny fiangonana mahaleo tena maromaro ao anatin' ny fiombonana maneran-tanin' ny kristianisma ôrtôdôksa izay mitazona ny fampiasana ny teny grika amin' ny raharaham-pivavahana ôfisialy”.

Ny heviny fahatelo dia manondro ny Fiangonan' i Grisia, izay Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana miasa ao anatin' ny sisin-tanin' i Grisia ankehitriny.
Fivavahana ao Israely

Ny **fivavahana ao Israely** dia ahitana voalohany indrindra ny jodaisma, izay fivavahan' ny Jiosy. Ny Fanjakan' i Israely dia manambara ny tenany ho "fanjakana jiosy sy demôkratika" ary izy irery no firenena eto amin' izao tontolo izao misy mponina jiosy maro anisa indrindra. Ny fivavahana hafa ao amin' ilay firenena dia ahitana ny finoana silamo (Sonita ny ankamaroany), ny kristianisma (ny ankamaroany dia Melkita sy ny Ôrtôdôksa) ary ny fivavahan' ny vahoaka Droza. Ny fivavahana dia mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fiainam-pirenena sy ny fiainana andavanandron' ny mponina, ary saika ny olom-pirenena israeliana rehetra dia misoratra ho mpikambana ao amin' ny antokom-pivavahana ôfisialy miisa 14 ao amin' ny fanjakana, izay mifehy ny raharaha maro manana sata manokana, indrindra ny fanambadiana. Ireo fivavahana ôfisialy ireo dia ny jodaisma ôrtôdôksa (tarihin' ny Rabinata Lehibe), ny finoana silamo, ny finoana droza, ny Eglizy Katôlika (anisan' iz3any ny Eglizy Latina, ny Eglizy Katôlika Armeniana, ny Eglizy Marônita, ny Eglizy Katôlika Grika Melkita, ny Eglizy Katôlika Siriaka, ary ny Eglizy Katôlika Kaldeana), ny Fiangonana Ôrtôdôksa Grika, ny Fiangonana Ôrtôdôksa Siriaka, ny Fiangonana Apôstôlika Armeniana, ny anglikanisma, ary ny finoana bahay.

Ny firehana ara-pivavahan' ny mponina israeliana tamin' ny taona 2022 dia toy izao: 73,6 % no manaraka ny jodaisma, ny 18,1 % Mozilmana, ny 1,9 % Kristiana ary ny 1,6 % Droza. Ny 4,8 % ambiny dia ahitana finoana toy ny samaritanisma sy ny bahaisma, ary koa ny mpanaraka fivavahana hafa. Ny Jiosy israeliana dia eo ambany fahefan' ny Rabinata Ôrtôdôksa avokoa, nefa ny toe-tsaina manokan' ny tsirairay dia miovaova be, hatramin' ny mpanindrahindra tafahoatra ny ôrtôdôksia ka hatramin' ny tsy fananana fivavahana sy ny tsy finoana an' Andriamanitra.

Ny Jiosy ao Israely dia manasokajy ny tenany amin' ny lafiny efatra, manomboka amin' ny kely indrindra ka hatramin' ny tena mandinika, dia *hiloni* ("laîka"); *masorti* ("mpitana ny nentin-drazana"); *dati* ("mpivavaka" na "ôrtôdôksa", anisan' izany ny Ziônista ara-pivavahana); ary *haredi* ("mpivavaka tafahoatra" na "ôrtôdôksa tafahoatra").

Ny lalàna israeliana dia miantoka tombontsoa lehibe sy fahalalahana ny fanarahana fivavahana ho an' ireo vondrom-piarahamonina ankatoavin' ny fanjakana, saingy tsy voatery ho an' ny finoana hafa izany. Ny Pew Research Center dia nanondro an' i Israely ho anisan' ireo firenena manao "fameperana hentitra" amin' ny fampiasana malalaka ny fivavahana ary misy fetra napetraka amin' ny hetsika ara-pivavahana jiosy tsy ôrtodoksa, izay tsy fantatra amin' ny fomba ôfisialy. Nametraka an' i Israely ho fahadimy eran-tany ny Pew Research Center amin' ny resaka “fihenjanana sy herisetra eo amin' ny samy fivavahana”.

## Jereo koa

* Israeliana
* Jiosy
Eglizy Katôlika Armeniana

Ny **Eglizy Katôlika Armeniana** na **Eglizy Armeniana Katôlika** anisan' ny Eglizy Katôlika Tatsinanana manokana *sui iuris* (izany hoe mizaka tena) ao amin' ny Eglizy Katôlika. Manaiky ny fitarihan’ ny evekan’ i Rôma ity fiangonana ity, ka noho izany dia miombona tanteraka amin' ny Eglizy Katôlika maneran-tany, anisan' izany ny Eglizy Latina sy ny Eglizy katôlika miisa 22 hafa.

Atao hoe Հայ Կաթողիկե Եկեղեցի izy amin' ny teny armeniana.

Ny mpitarika azy dia mitondra ny anaram-boninahitra hoe "Katôlikôsy-Patriarka any Kilikia an' ny Armeniana", izay mipetraka any Beirut (Libanona). Tamin' ny 23 Septambra 2021 i Raphael Bedros XXI Minassian no voafidy ho patriarka tamin' ny sinôdan' ilay Eglizy ary nomen' ny papa azy ny kômonio ekleziastika ny ampitson' io. Ny Eglizy Katôlika Armeniana dia mampiasa ny fombafomba armeniana miaraka amin' ny litorjia manokana.

Ny Eglizy Katôlika Armeniana dia fehezin' ny lalàna kanônika tatsinanana, voafintina ao amin' ny *Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium* ("Bokin' ny Kanônan' ny Eglizy Tatsinanana"). Ny katedraly lehibe indrindra sady arsevesea dia ny Katedralin' i Masindahy Eliasy sy i Masindahy Gregôriôsy ilay Mpanazava, any Beirut, any Libanona.
Menaka voanjo

Ny **menaka voanjo** dia fametahana sakafo na fiparitahana vita amin'ny voanjo maina. Matetika izy io dia misy akora fanampiny izay manova ny tsiro na ny firafitry, toy ny sira, mamy, na menaka.
Ny menaka voanjo dia sakafo be otrikaina misy prôteinina avo lenta, vitaminina maromaro ary mineraly ara-tsakafo.
Antsahabe (Ambanja)

**Antsahabe** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Ambanja, Faritra Diana, Faritanin'i Antsiranana. Ny isam-poniny dia 11000 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. 

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[en:Antsahabe (Ambanja)]]
Mangaoka

**Mangaoka** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan' Antsiranana II, Faritra Diana, Faritanin'i Antsiranana.
Farihy Besaroy

Ny **Farihy Besaroy**, dia farihy eto Madagasikara. Ao amin' ny faritra Anosy, faritanin' i Toliara.

## Jereo koa
*Listrin'ny Farihy eto Madagasikara

* Farihin' Alaotra
* Farihin' Anosy
* Farihy Besaroy
* Farihin' Ihotry
* Farihin' Itasy
* Farihy Kinkony
* Farihy Mandraka
* Farihy Mantasoa
* Farihy Tritriva
* Farihiny Tsimanampetsotsa
Isaka (Ambohimahasoa)

**Isaka (Ambohimahasoa)** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'Ambohimahasoa, Faritra Matsiatra Ambony, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 11642 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-distrika dia 220.

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Genova

I **Genova** dia tanàna italiana, renivohitr' i Liguria izay eo amoron' ny Ranomasin' i Liguria, eo amoron' ny Hoalan' i Genova indrindra. Atao hoe **Genova** izy amin' ny teny italiana, **Zêna** amin' ny teny ligoriana, **Genoa** amin' ny teny anglisy ary **Gênes** amin' ny teny frantsay. Io no seranan-tsambo italiana lehibe indrindra ary iray amin' ireo seranana lehibe indrindra any amin' ny Ranomasina Mediterane. Tamin' ny taona 2017 i Genova no tanàna fahenina any Italia ary misy mponina 580 112 ary 846 363 ao anatin' ny faritry ny tangoro-tanàny. Ny fari-tanàn-dehibeny dia misy mponina 1 540 000 eo ho eo.

I Genova dia renivohitry ny iray amin' ireo repoblika an-dranomasina natanjaka indrindra nandritra ny taonjato fito mahery, nanomboka tamin' ny taonjato faha-11 ka hatramin' ny taoa 1797. Indrindra fa tamin' ny taonjato faha-12 ka hatramin' ny faha-15 dia nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny fifanakalozana ara-barotra tany Eorôpa ilay tanàna, ka lasa iray amin' ireo hery an-dranomasina lehibe indrindra tao amin' ilay kôntinenta ary heverina ho anisan' ny tanàna manankarena indrindra eran-tany. Nantsoin' i Francesco Petrarca hoe *la Superba* koa izy noho ny voninahiny teo amin' ny ranomasina sy ny mari-pamantarany manaitra. Ny tanàna dia iorenan' ny toeram-panamboarana sambo sy fandrendrehana tsỳ nanomboka tamin' ny taonjato faha-19, ary ny sehatra ara-bola matanjaka tao aminy dia nanomboka tamin' ny Andro Antenatenany. Ny Banco di San Giorgio, naorina tamin' ny 1407, no bankim-petra-bolam-panjakana tranainy indrindra eran-tany ary nanana anjara toerana lehibe tamin' ny fampandrosoana ara-toekarena ny tanàna nanomboka tamin' ny tapaky ny taonjato faha-15.

I Genova, miaraka amin' i Milano sy Turino, dia mamaritra ny "telolafy indostrialy", izay faritra be indostria indrindra any Italia. Foibe manan-danja amin' ny siansa, ny teknôlôjia, ny lamaody ary fanatanjahantena italiana ilay tanàna. Ny foibe ara-tantara, izay fantatra amin' ny anarana hoe Tanàna tranain' i Genova, dia iray amin' ireo lehibe indrindra sy be mponina indrindra any Eorôpa. Ny ampahany manan-danja amin' ilay foibe ara-tantara dia eo ambany fiarovan' ny UNESCO nanomboka tamin' ny taona 2006.

Ny tantara manankarena ara-kolontsainan' ilay tanàna amin' ny sehatry ny zavakanto, ny mozika ary ny nahandro dia nahatonga azy ho lasa Renivohitry ny kolontsaina eorôpeana tamin' ny taona 2004. Io no tanàna nahaterahan' i Guglielmo Embriaco, i Cristoforo Colombo, i Andrea Doria, i Niccolò Paganini, i Giuseppe Mazzini, i Renzo Piano ary i Grimaldo Canella, mpanorina ny Maison Grimaldi, ankoatry ny hafa.
Fiteny ligoriana

Ny **fiteny ligoriana** na **fiteny ligora** dia vondrom-pitenim-paritra galô-italika, anisan' ny fiteny indô-eorôpeana, ampiasaina any Liguria, any amin' ny faritra miray sisintany amin' i Piemonte (frantsay: Piémont), amin' i Emilia-Romagna, amin' i Toscana ary amin' ny Lohasaha Avon' ny ony Roja (na Roya), ary koa tany amin' ireo zanatany taloha tao amin' ny Repoblikan' i Genova toa an' i Monaco, i Ajaccio, i Bonifacio, i Calvi ary ny nosin' i San Pietro sy i Sant'Antioco, any Sardinia (na Sardaigne amin' ny teny frantsay).
Fiteny galô-italika

Ny **fiteny galô-italika** na **fiteny galô-italiana** na **fiteny padàna** dia fiteny rômana maromaro ampiasaina any amin' ny tapany avaratr' i Italia sy any Soisa. Izy ireo dia ao anatin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, mpanelanelana eo amin' ny vondrona galô-rômana sy italô-rômana amin' ny fiteny rômana andrefana.

Amin' ireo toetra mampiavaka ny fiteny galô-rômana dia tsikaritra ny fihalemen' ny vanin-teny tsy voatsindry (indrindra amin' ny fiteny emiliana sy ny fiteny rômaniôla), ny fikentson' ny zanapeo sasany, ny fingoboky ny renifeo mipoaka anelanelan-janapeo sy ny fihenan' ny renifeo kambana amin' ny toerana iray ihany, ny fahafoanan' ny renifeo farany ary koa ny fisian' ny karazana zanapeo boribory anoloana maro (/y, ø/). Ny toetra hafa dia ny faneno an-danilanin' ny vondrona *cl*-, *gl*-, ny faneno an-danilanin' ny *ca*- sy ny *ga*- ary ny fihazonana ny -*s* hatramin' ny lasa vao tsy ela.

Anisan' ny fiteny galô-italika ny fiteny piemôntey, ny fiteny lômbarda (fiteny lômbarda andrefana, fiteny lômbarda atsinanana), ny fiteny ligoriana (fiteny intemeliana sy fiteny mônegaska), ny fiteny emilian-rômaniôla (fiteny emiliana, fiteny rômaniôla), ny fiteny galô-italikan' i Basilicata, ary ny fiteny galô-italikan' i Sicilia.

Ny fiteny venetiana sy ny fiteny istriôtiana dia tsy anisan' ny fiteny galô-italika.
Fiteny galô-rômana

Ny **fiteny galô-rômana** dia vondrom-piteny ao amin' ny erana ara-tantara sy ara-jeôgrafia galô-rômana izay manondro ny sivilizasiôna manokan' i Galia (frantsay: *Gaule*) nandray kolotsaina rômana. Na izany aza, ho an' ny haifiteny, ny faritra misy ny fiteny galô-rômana dia mazava ho azy fa voafetra kokoa.
Ny faritra ara-jeôgrafia dia mifanitsy amin' i Frantsa, i Belzika, i Loksemborga, ny avaratra amin' i Italia ary ampahany amin' i Nederlandy, ampahany amin' i Alemaina ary ampahany amin' i Soisa.

Amin' ity heviny ara-jeôlingistika ity, ny fiteny galô-rômana dia mamondrona ny fiteny ôily (anisan' izany ny fiteny frantsay, ny fiteny frankô-prôvensaly, ny vondrona galô-italika, ny fiteny ôksitanô-rômana (ny fiteny ôksitana, ny fiteny katalana, ny fiteny gaskôna, sns.).
Fiteny italô-rômana

Ny **fiteny italô-rômana** dia zana-bondrona ao amin' ny fiteny rômana, izay ahitana indrindra ny fiteny italiana ampiasaina amin' ny literatiora, saingy misy fitenim-paritra maro (mihoatra ny roan-jato). Azo avahana ao anatin' izany ny vondrona roa miavaka tsara, amin' ny alalan' ny tsipika Massa-Senigallia (fantatra tsy dia marina loatra amin' ny hoe "tsipika La Spezia-Rimini"), izay mifanitsy amin' ny fizaràna ny fiteny rômana amin' ny vondrona roa lehibe: i *Rômania Andrefana* (anisan' izany ny fiteny italiana avaratra) sy i *Rômania Atsinanana* (anisan' izany ny fiteny italiana afovoany-atsimo sy farany-atsimo). Vokatr' izany, amin' ny ankapobeny dia sarahana amin' ny fiteny italiana avaratra (fiteny galô-italika sy ny fiteny venetiana) ny fiteny italô-rômana amin' ny heviny hentitra, izay tafiditra ao amin' ny fiteny italô-dalmatiana.
Fiteny rômana andrefana

Ny **fiteny rômana andrefana** dia iray amin' ireo fizaràna roa ny fiteny rômana mifototra amin' ny tsipika La Spezia–Rimini. Anisan' izany ny sampana galô-rômana sy iberô-rômana. Azo ampidirina koa ny fiteny galô-italika. Ity fizaràna ity dia mifototra indrindra amin' ny fampiasana ny "s" amin' ny filazana maro, ny fihalemen' ny renifeo sasany ary ny fanononana ny "C malemy" ho /t͡s/ (matetika taty aoriana /s/) fa tsy /t͡ʃ/ toy ny amin' ny fiteny italiana sy fiteny romaniana.

Mifototra amin' ny fifankahazoam-piteny i Dalby raga manisa fiteny telo ambin' ny folo: fiteny pôrtogey, fiteny espaniôla, fiteny astorleoney, fiteny aragôney, fiteny katalana, fiteny gaskôna, fiteny prôvensaly, fiteny galô-valôna, fiteny frantsay, fiteny frankô-prôvensaly, fiteny rômantsa, fiteny ladîna (tsy afangaro amin' ny fiteny ladinô) ary fiteny friolana.

Ny fanasokajiana sasany dia mampiditra ny fiteny italô-dalmatiana; ny fitambarana vokatr' izany dia matetika antsoina hoe fiteny italô-rômana andrefana. Ny fanasokajiana hafa dia mametraka ny fiteny italô-dalmatiana miaraka amin' ny fiteny rômana atsinanana.

Tsy tafiditra ao amin' ny fiteny rômana andrefana na ao amin' ny fiteny rômana atsinanana ny fiteny sardiniana, satria nisaraka taloha kokoa noho ny roa.

Amin' izao fotoana izao, ireo fiteny efatra be mpampiasa indrindra amin' ny amin' ny fiteny rômana andrefana dia ny fiteny espaniôla (410 tapitrisa eo ho eo ny mpiteny teratany, 125 tapitrisa eo ho eo ny manao azy ho fiteny faharoa), ny fiteny pôrtogey (220 tapitrisa eo ho eo ny mpiteny teratany, 45 tapitrisa eo ho eo ny manao azy ho fiteny faharoa, indrindra indrindra. any Afrika Losôfôna), ny fiteny frantsay (80 tapitrisa eo ho eo ny mpiteny teratany, 70 tapitrisa eo ho eo ny manao azy ho fiteny faharoa, indrindra aty Afrika frankôfôna), ary ny fiteny katalana (7,2 tapitrisa eo ho eo). Maro amin' ireo fiteny ireo no manana mpiteny tsy teratany marobe; izany indrindra no mitranga amin' ny teny frantsay, amin' ny fampiasana miely patrana manerana an' i Afrika Andrefana ho lingua franca.
Fiteny iberô-rômana

Ny **fiteny iberô-rômana** na indraindray **fiteny iberiana** dia fianakaviam-piteny ahitana indrindra fiteny rômana avy ao amin' ny Saikinosy Iberiana, izay faritra ahitana an' i Espaina, i Pôrtogaly, i Gibraltar, i Andorra ary ny tapany atsimon' i Frantsa. Ireo fiteny ireo amin' izao fotoana izao dia misaraka kokoa amin' ny vondrona iberiana andrefana sy ôksitanô-rômana (fiteny sy ny fitenim-paritra any amin' ny tapany atsinanan' ilay saikinosy).

Nivoatra avy amin' ny fiteny latinam-bahoakan' i Iberia ny fiteny iberô-rômana be mpampiasa indrindra, dia ny fiteny espaniôla, ny fiteny pôrtogey, ny fiteny katalanô-valensianô-baleara, ary ny fiteny galisiana. Ireo fiteny ireo koa dia manana ny karazany isam-paritra sy eo an-toerana. Nifototra amin' ny fifankahazoam-piteny i Dalby raha manisa fiteny "ivelany" na vondrom-piteny fito: ny ny fiteny galisiana-pôrtogey, ny fiteny espaniôla, ny fiteny astorleôney, ny fiteny aragôney "mivelatra", ny fiteny katalana "mivelatra", ny fiteny prôvensaly+langadôkiana, ary ny fiteny gaskôna "mivelatra". Ho fanampin' ireo fiteny ireo dia misy fiteny kreôla pôrtogey sy fiteny kreôla espaniôla, ohatra, ny fiteny papiamentô.
Fiteny rômana atsinanana

Ny **fiteny romana atsinanana** dia vondrom-piteny rômana. Amin' izao fotoana izao ilay vondrona dia ahitana ny zana-bondrona rômana balkana, izay ahitana ny fiteny romaniana (fiteny dakô-rômaniana), ny fiteny aromaniana ary fiteny madiika roa hafa mifandraika amin' izany, dia ny fiteny meglenô-romaniana, ary fiteny istrô-romaniana.

Ny fanasokajiana sasany koa dia ahitana ny fiteny dalmatiana izay efa maty (raha tsy izany dia tafiditra ao amin' ny vondrona italô-dalmatiana) ho anisan' ny zana-bondrona balkanô-rômana, izay iheverana ny fiteny dalmatiana ho tetezana mampisaraka ny fiteny italiana sy ny fiteny romanina.
Pisa

I **Pise** dia tanàna italiana misy mponina 90 000 eo ho eo, renivohitry ny faritany mitovy anarana aminy ao , eo amoron' ny ony Arno. Atao hoe **Pisa** izy amin' ny teny italiana.

Tanàna seranan-tsambo manan-danja hatramin' ny fahagola talohan' ny Rômana i Pisa izay nanangana tanàna-fanjakana tamin' ny Andro Antenatenany, ny Repoblika' i Pisa, izay iray amin' ireo repoblika an-dranomasina matanjaka indrindra tany Italia nanomboka tamin' ny taonjato faha-11 ka hatramin' ny taonjato faha-13 talohan' ny naharesy an' i Genova tamin' izany ary natelin' ny Repoblikan' i Firenze. Taorian' izany dia mitazona ny fitaomana ara-kolontsaina sasany izy.

Malaza eran-tany izy io, indrindra fa noho ny tilikambo mitongilana naorina teo akaikin' ny katedraliny.
Reconquista

Ny **Reconquista** dia fe-potoana sy hetsika naharitra 800 taona tamin' ny Andro Antenatenany izay nanaovan' ny fanjakana kristiana maromaro fanitarany ny taniny tao amin' ny Saikanosy Iberiana tamin' ny fandreseny ny fanjakana mozilmana rehetra tao Al-Andalus, ary nandroaka azy ireo hivoaka avy ao amin' ilay saikanosy.

Ny Reconquista dia nanomboka fotoana fohy taorian' ny fandresena sy fanitaran-tany silamo. Maro amin' ny foto-kevitry ny Reconquista no mahazatra tao amin' ny ankamaroan' ny Kroazada: miaramila avy amin' ny Tontolo Kristiana manontolo nandeha tany Iberia mba hiady amin' ny Mozilmana ho fibebahana kristiana.

Nifarana ny Reconquista tamin' ny 2 Janoary 1492 tamin' ny fandrese,a su fakana an' Emirata Granada. Ny mpitondra mozilmana farany tao Granada dia nanolotra ny fanjakany tamin' i Ferdinand II an'i Aragon sy Isabella I an'i Kastila, izay mpanjaka katôlika (espaniôla: *los Reyes Católicos*). Nanamarika ny fiafaran' ny fitondran' ny Mozilmana tao Iberia io hetsika io.

*Emirata Granada
Kônsily tao Clermont tamin' ny taona 1095

Ny **Kônsily tao Clermont** (Clermont-Ferrand ankehitriny) dia natao tany amin' ny faritr' i Auvergne (any Frantsa) tamin' ny taona 1095. Ny papa Orbano II dia nampivory izany mba hiatrehana ny olana maro momba ny fitsipi-pifehezana ara-pivavahana, taorian' ny Kônsily tao Plaisance (tany Italia) izay natao enim-bolana talohan' izay, saingy iray amin' ireo zavatra nisongadina tamin' io kônsily io ny antson' i Orbano II tamin' ny andriana ao amin' ny Tontolo Kristiana, izay nangataka azy ireo hiady amin' ny Tiorka izay nandrahona ny Empira Bizantina sy hanafaka ireo toerana masina nobodoin’ ny Mozilmana.
Clermont-Ferrand

I **Clermont-Ferrand** dia tanàna ao afovoan' i Frantsa, ao amin' ny Massif Central ao amin' ny faritr' i Auvergne-Rhône-Alpes. Izy no renivohitra ara-tantaran' i Auvergne ary renivohitry ny departemanta Puy-de-Dôme.

Ny tanàna ankehitriny dia teraka avy amin' ny firaisan' ny tanàna roa nifanandrina taloha, tamin' ny taonjato faha-17, dia i Clermont sy i Montferrand. Ny tanànana galô-rômanan' i Augustonemetum  dia niseho taorian' ny fanjavonan' ny metrôpôly averna Nemossos. Avy eo dia naka ny anarana hoe Arvernis izy, avy eo Clermont. Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-12, ny kômtan' i Auvergne dia nanangana ny tanànan' i Montferrand mpifaninana aminy. Tamin' ny taona 1630 i Louis XIII dia nanao ny fampiraisana ireo tanàna roa ireo araka ny Didy tao Troyes. Ity firaisana ity dia hohamafisin' i Louis XV tamin' ny taona 1731.

I Clermont-Ferrand no kaominina faha-22 be mponina indrindra any Frantsa ary misy mponina 147 284 tamin' ny taona 2020. Ny vangongon-tanànany dia nahatratra ny laharan' ny metrôpôly tamin' ny 1 Janoary 2018 tamin' ny anarana hoe Clermont Auvergne Métropole.
Kristiana any Atsinanana

Ny **Kristiana any Atsinanana** dia Kristiana monina any amin' ny faritra Atsinanana Akaiky sy Atsinanana Afovoany. Izy ireo dia vondrom-piarahamonin' ny vitsy anisa manan-danja ao Iràka, ao Siria, ao Israely/Palestina ary ao Libanona (anisan' izany ny Marônita), ao Ejipta (anisan' izany ny Kôpta), ao Iràna na ao Torkia, ao India, ao Pakistàna ary ao Indônezia. Tsy ny mpino ôrtôdôksa tatsinanana ihany no resahina amin' izany fa misy katôlika sy prôtestanta na hafa koa. Tsy afangaro amin' ny hoe "Fiangonana tatsinanana" ny hoe "Kristianisma any Atsinanana".

Ny Kristiana any Atsinanana dia tsy mamorona vondrona ranoray. Ao amin' antokom-pinoana kristianina samihafa izy ireo: ny Fiangonana antekalkedôniana (antsoina hoe "Ôrtôdôksa atsinanana" taloha), ny Fiangonana ôrtôdôksa tandrefana, ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana, ny Fiangonana katôlika tatsinanana (izay miombona amin' ny Katôlika rômana),ireo fiagonana nipoitra avy amin' ny Fiangonan' ny Atsinanana, ary ny fiangonana prôtestanta isan-karazany indraindray.

Hatramin' ny niandohan' ny kristianisma, ny Kristiana any Atsinanana dia niharan' ny fanavakavahana teo ambany fitondram-panjakana maro, indraindray iharan' ny fandripahana. Enjehina izy ireo any amin' ny firenena sasany ankehitriny. Tamin’ ny fiandohan’ ny taonjato faha-20, tany Atsinanana Afovoany sy Atsinanana Akaiky, dia iray amin’ ny mponina efatra no Kristiana; amin' izao fotoana izao anefa dia misy 11 tapitrisa eo afovoan' ny Mozilmana 320 tapitrisa (izany hoe iray amin' ny telopolo), vitsy anisa izy ireo na aiza na aiza ary voatery mitady fiarovana amin' ny fahefam-panjakana.
Antaramena

**Antararema** dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' Ivohibe, Ihorombe, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isa-mponiny dia 7405 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-distrika dia 218.

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Pierre l'Ermite

I **Pierre l'Ermite**, na **Pierre d'Amiens** na **Pierre d'Achères**, dia relijiozy frantsay tamin' ny taonjato faha-11, izay nitory ny kroazada taorian' ny fiantsoan' ny papa Orbano II ho ao amin' ny Kônsily tao Clermont ary izay niteraka ny iray amin' ny kroazadim-bahoaka tamin' ny taona 1096. Teraka tamin' ny taona 1050 teo ho eo izy tao Amiens, araka ny lovantsofina, ary mety maty tamin' ny taona 1115, tao Huy (Neufmoustier).

Nandositra ny fandripahana ny tafiky ny kroazada tao Civitot izy, nanatevin-daharana ny Kroazada voalohany, nanaraka izany tany Jerosalema, saingy nanjavona rehefa azo ilay tanàna.

Olon-tsambatra katôlika ankalazaina amin' ny 8 Jolay izy.
Kroazadim-bahoaka

Ny **Kroazadim-bahoaka** dia hetsika ara-pivavahana nataon' ny olon-tsotra izay niseho ivelan' ny Kroazady voalohany taorian' ny antso nataon' ny papa Orbano II tamin' ny taona 1095. Ny hahatongavana any Jerosalema no tanjony.

Nisy kroazadam-bahoaka maro hafa koa avy eo: ny Kroazadin' ny Ankizy tamin' ny taona 1212, ny Kroazadin' ny mpiandry ondry tamin' ny taona 1251 sy 1320, ary ny iray hafa tamin' ny taona 1291 izay nahatonga ny fianjeran' i Saint-Jean-d'Acre. Ny ankabeazan' ireo kroazadam-bahoaka ireo dia nisy nanararaotra ka nanao azy ho fitaovana sy navily tsy ho amin' ny tanjony voalohany noho ny tsy fisian' ny mpitarika sy noho ny fikorontanana nanjaka eo amin' izy ireo, na noho ny fanodikodinana ara-pôlitika mandala ady.
Kroazadan' ny mpanan-karena

Ny **Kroazadan' ny mpanan-karena**, antsoina koa hoe **Kroazadan' ny taona 1239**, dia diabe fanafihana nokarakarain' ny andriana frantsay taorian' ny fangatahan' ny papa Gregôrio IX mba hiaro an' i Jerosalema. Tsara omana ara-miaramila ity kroazada ity nefa tsy voaomana ara-diplômasia ary notarihin' ny kômta Champagne izay tsy ampy fiheverana ara-pôlitika, ka tsy nitondra vokatra ho an' ny mpanao kroazada izany. Noho ny antony tsy tena fantatra dia tsy heverina ho kroazada tanteraka izany. Nahitana tafika matanjaka izy nefa tombantombana ny tarehimarika sady matetika tsy mitovy.
Gautier Sans-Avoir

I **Gautier Sans-Avoir**, izay maty tamin' ny 1096, dia niaraka tamin' i Pierre l'Ermite, iray amin' ireo mpitarika ny kroazadam-bahoaka, anisan' ny lohalaharana tamin' ny krozada voalohany talohan' ny nanombohan' ny andriana.

## Fiaviana sy fianakaviana
Tsy fantatra mazava ny niaviany. Nilaza i Michaud fa avy any amin' ny tanànan' i Noyers (Haute-Marne), akaikin' i Langres, izy, saingy tsy azo raisina izany fanambaràny izany, satria tsy voarakitra ampy anaty tahirin-kevitra. Nilaza i Guibert de Nogent fa teraka tany an-dafin' i Seine izy. Heverina fa zanaky ny mpiray tampo amin' i Gautier, tompomenakelin' i Poissy, ary angamba avy ao amin' ny tanànan' i Boissy-sans-Avoir izy. Izy dia mety zanak' i Hugues Sans-Avoir, voatonona tamin' ny 1058 ho vavolombelon' ny hetsika nataon' i Galéran III, kôntan' i Meulan, sady rahalahin' i Guillaume sy i Simon Sans-Avoir, izay samy mpanao kroazada tamin' ny taona 1096 ary maty tamin' ny ady faharoa tao Ramla tamin' ny Mey 1102.
Jermania

I **Jermania** dia faritra manan-tantara any Eorôpa nofehezin' ny fokom-pirenena jermanika tsy nandray ny kolontsaina rômana sy nandray izany (amin' ny heviny ara-jeôgrafia na ara-piteny) sy ny fokom-pirenena selta tamin' ny Andro Taloha, tamin' ny andron' ny Empira Rômana. Manambatra an' i Jermania Ambany sy i Jermania Ambony ary i Jermania Lehibe ity faritra ity. Ho an' ny mpahay tantara sasany, io faritra io dia nandrakotra voalohany indrindra ny tapany atsimon' i Skandinavia, avy eo niitatra nankany Eorôpa Afovoany. Ny mpanoratra hafa dia manao azy ireo hanana fiaviana danobiana (i Panonia hoy i Grégoire de Tours, ohatra). Nandrakotra faritra midadasika niantsinanana hatrany Vistula i Jermania, niankandrefana ary nianatsimo nankany Rhin sy Danube izay nanasaraka azy tamin’ ny Tontolo Rômana.
Nikômedia

I **Nikômedia** dia tanàna grika tranainy tany Azia Minora, renivohitry ny fanjakan' i Bitinia. Any Torkia no misy azy ankehitriny ary antsoina hoe Izmit. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Νικομήδεια / *Nikomedeia*.

Namono tena tany i Hanibala tamin' ny taona 183 tal. J.K.  Teraka tany amin' ny taona 90 taor. J.K. tany ho any ny mpahay tantara atao hoe Arrian. Tamin' ny taona 286 i Nikômedia dia lasa renivohitra atsinanana sy zokiny indrindra tao amin' ny Empira Rômana (nofidin' ny emperora Diôkletiano izay nanjaka tany atsinanana), sata izay notazonin' ilay tanàna nandritra ny rafitra nisy Tetrarkia (taona 293–324).

Nifarana tamin' ny ady tao Krisôpôlisy (Üsküdar) ilay Tetrarkia tamin’ ny tana 324, rehefa nandresy an’ i Likinio i Kônstantino ary lasa mpanjaka tokana. Tamin' ny tana 330 i Kônstantino dia nifidy ho azy i Bizantioma teo akaiky teo (izay nantsoina hoe Kônstantinôpôlisy, Istanbul ankehitriny) ho renivohitra vaovaon' ny Empira Rômana.

Nampidirina tao amin' ny Empira Ôtômana ilay tanàna tamin' ny fandresen' ny soltana Orhan Gazi  ny Empira Bizantina. Ny Bizantina dia nandresy ka naka azy indray taorian' ny ady tao Ankara,  nefa lasan' ny ny Ôtômana tanteraka izy tamin' ny taona 1419.

## jereo koa
*İzmit
Godefroy de Bouillon

I **Godfroy de Bouillon** dia mpitarika nalaza indrindra tamin' ny Kroazada voalohany, ary mpitondra voalohany tao amin'ny Fanjakan' i Jerosalema nanomboka tamin' ny taona 1099 ka hatramin' ny 1100, na dia tsy nanaiky ny anaram-boninahitry hoe "mpanjaka" aza izy, fa naleony ny anaram-boninahitra hoe "Printsy" (*Princeps*) sy Mpiaro ny Fasana Masina (*Advocatus Sancti Sepulchri*). Teraka tamin' ny taona 1058 izy ary maty tamin' ny 18 Jolay 1100 tao Jerosalema.

Izy no zanakalahy faharoan' i Eustace II, kôntan' i Boulogne, ary tompomenakelin' i Bouillon, avy tamin' ny lovan-dreniny, tamin' ny taona 1076. Tamin' ny taona 1087 ny emperora Henri IV dia nanamafy ny maha diokan' i Basse-Lotharingie (na Basse Lorraine), valisoa noho ny fanohanany nandritra ny Fikomiana lehibe natan' ny Saksôna. Nanatevin-daharana ny Kroazada voalohany tamin' ny taona 1096 niaraka amin' ny rahalahiny Eustace III sy Baudouin de Boulogne i Godfroy.

Nandray anjara tamin' ny hetsika tany Nikea sy Dôrileo ary Antiôkia izy, talohan’ ny nitanany anjara toerana lehibe nandritra ny ady fakana an' i Jerosalema tamin' ny taona 1099. Rehefa nolavin' i Raymond IV de Toulouse ny fikasana azy ho lasa mpitondra an' ilay fanjakana vaovao, dia nanaiky an' io andraikitra io i Godfroy ary niaro ny fanjakany tamin' ny fandresena ny Fatimida tao Ascalon iray volana taty aoriana, ka namarana ny Kroazada voalohany. Maty tamin' ny volana Jolay 1100 izy ary nodimbiasan' i Baudouin rahalahiny ho mpanjakan' i Jerosalema.
Bohémond I any Antiôkia

I **Bohemond I any Antiôkia**, fantatra ihany koa amin' ny hoe **Bohemond any Taranto** na **Bohemond any Hauteville**, dia andrianan' i Taranto nanomboka tamin' ny taona 1089 ka hatramin' ny 1111 ary ny andrianan' i Antiôkia nanomboka tamin' ny 1098 ka hatramin' ny 1111. Teraka tamin' ny taona 1054 izy ary maty tamin' ny vokana Martsa 1111. Amin' ny teny frantsay izy dia atao hoe **Bohémond de Tarente** na **Bohémond <abbr>I<sup>er</sup></abbr> d'Antioche**. Anisan' ny mpitarika izy tamin' ny Kroazada voalohany, nitarika andian-tafika Nôrmana tamin' ny mankany atsinanana. Nahafantatra ny Empira Bizantina izy tamin' ny alalan' ny diabe fanafihana teo aloha niaraka tamin-drainy, ka izy no mpitarika miaramila za-draharaha indrindra tamin' ilay kroazada.
Raymond de Saint-Gilles

I **Raymond de Saint-Gilles** na **Raymond IV de Toulouse** dia kôntan' i Saint-Gilles (1060-1105), diokan' i Narbonne, markîn' i Gothie, kôntan' i Rouergue (1065-1105), markîn' i Provence (manodidina ny 1085-1105) ary kôntan' i Toulouse (1094-1105). Iray amin' ny mpitarika ny Kroazada voalohany tamin' ny taona 1096 ka hatramin' ny 1099. Kôntan' i Tripoli izy tamin' ny taona 1102 hatramin' ny 1105, izay nitondrany ny anarana hoe **Raymond I de Tripoli**. Nandany dimy taona farany teo amin' ny fiainany izy nanangana ny kôntean' i Tripoli any amin' ny faritra Atsinanana Akaiky.
Adhémar de Monteil

I **Adhémar de Monteil** dia iray amin' ireo olo-malaza tamin' ny Kroazada voalohany ary evekan' i Puy-en-Velay (1077 -1098). Izy no solontena voafidin' ny papa Orbano II amin' ny diabe mankany amin' ny Tany Masina. Tsaroana izy amin' ny hakingany ara-tafika, nitarika miaramila sy lehilahy ho any an' ny ady izy ary niady teo anilan' izy ireo, indrindra tamin' ny ady tao Dôrilaeo sy tamin' ny fahirano an' i Antiôkia.

Voalaza fa i Adhemar no nitondra ny "Lefona Masina" tamin' ny fidirana an-keriny nataon' ny Tafiky ny Vokovoko tao Antiôkia tamin' ny 28 Jona 1098, izay nandreseny ny tafika islamika teo ambany fitarihan' ny atabey Kerbogha, ka naharo ny tanàna ho an' ny mpanao kroazada. Maty tamin' ny taona 1098 noho ny aretina izy.
Alexios I Komnenos

I **Alexios I Komnenos** dia emperora bizantina nanomboka tamin' ny taona 1081 ka hatramin' ny 1118. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Ἀλέξιος Κομνηνός / *Alexios Komênos*. Teraka tamin' ny taona 1057 izy ary maty tamin' ny 15 Aogositra 1118.

Na dia tsy izy aza no emperora voalohany tao amin' ny dinastia kômneniana dia tamin' ny fotoana nanjakany no nahazoan' ny fianakaviana Komnenos fahefana feno ary nanomboka ny fandimbiasana ny seza fiandrianana. Nandova empira nirodana sy niatrika ady tsy tapaka tamin' ny Tiorka seljokida tany Azia Minora sy ny Nôrmana any amin' ny faritra andrefan' i Balkana nandritra ny fotoana nanjakany i Alexios nefa afaka nanakana ny fitontongan' ny Empira Bizantina ary nanomboka ny fanarenana ara-tafika sy ara-bola ary ara-pari-tany izay fantatra amin' ny anarana hoe "Famerenana amin' ny laoniny Komneniana".

Ny fiangaviany tany Eorôpa Andrefana mba hahazoana fanampiana hiadiana amin' ny Tiorka no nahatonga ny Kroazada voalohany.