open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Môngôlika (vahoaka)

Ny **Môngôlika** dia fitambarana vahoaka avy any Azia Atsinanana izay hita any Azia Atsinanana, any Azia Avaratra, any Azia Atsimo ary Eorôpa Atsinanana, izay miteny fiteny môngôlika. Antsoina hoe Prôtô-Môngôly ny razambeny.

Ny vondrom-poko môngôlika lehibe indrindra amin' izao fotoana izao dia ny Môngôly. Ny vahoaka miteny môngôlika, na dia miparitaka amin' ny faritra ara-jeografia midadasika aza, dia mampiseho fifanahafana ara-pototarazo avo lenta, ary mampiseho fitohizana amin' ireo vahoaka tany Azia Avaratra-Atsinanana fahiny.

## Ny vahoaka môngôlika
Ireto avy ny foko ao amin' io vondrona io: Bônana, Daora, Dôngsiana, Hamnigana, Iogora, Kangjia, Katsô, Mogaly, Môgôly, Môngôly, Môngôly Sisoana, Môngoôra, ary Sôgoô Ariga.

## Ny fiteny môngôlika
Ny fiteny môngôlika dia fianakaviam-piteny any Azia Avaratra sy any Azia Afovoany. Matetika dia ampifanakaikezina amin' ireo fiteny torkika sy ireo fiteny tongoza ao amin' ny fianakaviambem-piteny altaika izy ireo nefa tsy miombon-kevitra ny amin' izany ny mpahay teny maro. Anisan' ny fiteny môngôlika ny fiteny môngôly (na môngôliana) izay tetenina ao Môngôlia sy ao Môngôlia Anatiny.

Ireto ny fiteny ao amin' io fianakaviam-piteny io:

* fiteny bônana (mpiteny miisa 6 000)
* fiteny boriata (mpiteny miisa 330 000)
* fiteny dagora (mpiteny miisa 96 000)
* fiteny kamnigana (mpiteny miisa 2 000)
* fiteny kangjia (mpiteny miisa 1 000)
* fiteny môgôly (fiteny maty)
* fiteny môngôliana (mpiteny miisa 5,2 tapitrisa)
* fiteny môngoôra (mpiteny miisa 150 000)
* fiteny ôirata (anisany ny fiteny kalmika) (mpiteny miisa 360 000)
* fiteny ôrdôsy (mpiteny miisa 123 000)
* fiteny santa (Dongxiang) (mpiteny miisa 200 000)
* fiteny sira iogora (mpiteny miisa 4 000)
Fiteny tatara siberiana

Ny **fiteny tatara siberiana** na **fiteny tataran' i Siberia** dia fiteny torkika ampiasaina any Siberia Andrefana any Rosia. Misampana ho fitenim-paritra maromaro ity fiteny ity: ny fiteny baraba, ny fiteny tataran' i Tobol-Irtych ary ny fiteny tôma.

Ny fiteny tatara siberiana dia tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny tatara sy ny fiteny tatara krimeana, izay mifandray akaiky aminy nefa ao anatin' ny sokajy samihafa samy ao amin' ny vondrom-piteny kiptsakan' ny fiteny torkika.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Fiteny tovàna

Ny **fiteny tovana** na **fiteny tovina** na **fiteny toviniana** na **fiteny tivana** dia fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny torkika ampiasain' ny Tovàna (vahoaka) efa ho 200 000 ao amin' ny Repoblikan' i Tuva any amin' ny tapany afovoany-atsimon' i Siberia any Rosia. Miteny tovana ny vondrona kely any Môngôlia sy any Sina. Ny fiteny tovana dia nidrana teny maro avy amin' ny fiteny môngôliana sy amin' ny fiteny tibetika ary nandray singa maro avy amin' ny fiteny rosiana nandritra ireo zato taona maro lasa.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Firaisam-pokontany

Ny **firaisam-pokontany** na **firaisampokontany** na **firaisana** dia fitambaran' ny fokontany maromaro eo ambany fifehezan' ny lehiben' ny firaisam-pokontany ary ao anatin' ny fivondronam-pokontany. Tamin' ny Repoblika faharoa teto Madagasikara no nahitana ity rafitra ity, izay fanatanterahana ny atao hoe vondrom-bahoaka itsinjaram-pahefana. Taty aoriana dia nosoloana ny kaominina ny ankamaroan' ny firaisam-pokontany ary ny sasany nozaraina ho kaominina roa na mihoatra.

## Jereo koa

* Fokontany
* Fivondronam-pokontany
* Faritany  eto Madagasikara
* Fitsinjaràn' ny tanim-pirenen' i Madagasikara
Fivondronam-pokontany

Ny **fivondronam-pokontany** na **fivondronampokontany** na **fivondronana** dia fitambaran' ny firaisam-pokontany maromaro eo ambany fifehezan' ny lehiben' ny fivondronam-pokontany ary ao anatin' ny faritany. Tamin' ny Repoblika faharoa teto Madagasikara no nahitana ity rafitra ity, izay fanatanterahana ny atao hoe vondrom-bahoaka itsinjaram-pahefana. Ankehitriny dia foana ny fivondronam-pokontany. Ny ankamaroany dia mifanandrify amin' ny fari-piadidian' ny distrika.

## Jereo koa

* Fokontany
* Firaisam-pokontany
* Faritany eto Madagasikara
* Fitsinjaràn' ny tanim-pirenen' i Madagasikara
Johnson

Ny teny **Johnson** mety midika:
*Rafer Johnson
*Lyndon B. Johnson
*Jimmie Johnson
*Walter Johnson
*Damien Johnson
*Gary Johnson
*David Johnson
*Erling Johnson
*Randy Johnson
*Glen Johnson
*Shannon Johnson
*Clay Johnson
*Temeka Johnson
*Roger Johnson
*Adam Johnson
*Michael Johnson
*Carlos Johnson
*Eric Johnson
*Clarence Johnson
*Andy Johnson
*Joe Johnson
*Lamont Johnson
*Magic Johnson
*Dennis Johnson
*Andrew Johnson
*Ralph Johnson
*David S. Johnson
*Denis Johnson
*Rian Johnson
*John Bertrand Johnson
*George E. Johnson
*Gregory H. Johnson
*Joseph B. Johnson
*Art Johnson
*Eddie Johnson
*Kristina M. Johnson
*Stephen C. Johnson
*Christopher W. Johnson
*Barbara Crawford Johnson
*Darius Johnson-Odom
*Kevin Johnson
*Joe Lee Johnson
Jackson

Ny teny **Jackson** mety midika:
*Michael Jackson
*Jackson, Mississippi
*Andrew Jackson
*Alan Jackson
*Ian Jackson
*Jackson, Tennessee
*Jackson Richardson
*Jackson Martínez
*Robby Jackson
*Bruce Jackson
*Daniel Jackson
*Brian Jackson
*Jim Jackson
*Johnnie Jackson
*Lauren Jackson
*Frederick Jackson Turner
*Lisa Jackson
*Jackson Pollock
*Phil Jackson
*Peter Jackson
*Michael Anthony Jackson
*Eduardo Chapero-Jackson
*Jimmy Jackson
*Jackson, Michigan
*Jackson, Kalifornia
*Jackson, Nebraska
*Jackson, Missouri
*Jackson, Kentucky
*Jackson, Minnesota
*Jackson, Ohio
*Jackson, Alabama
*Jackson Junction, Iowa
*Jackson (vohitra), Wisconsin
*Jackson Center, Ohio
*Lake Jackson, Texas
Jameson

Ny teny **Jameson** mety midika :
*Antony Jameson, mpanao matematika, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Fanjakana
*Jenna Jameson, talen-koronantsary, mpiantoka, mpilalao, mpanoratra ny tantaran'ny fiainany mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia
*Jameson, Missouri, tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Missouri
Xinjiang

I **Xinjiang** na **Sin-kiang** na, amin' ny fomba ôfisialy ny **Faritra Mizakatena Oigoron' i Xinjiang**, dia iray amin' ireo faritra mizakatena dimy ao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina.

Any amin' ny farany andrefana no misy azy, manana velarana maherin' ny 1 660 001 km2 ary mameno ny ampahenin' ny tanim-pirenen' i Sina. Ity faritra ity dia fantatra ihany koa noho ny faritra avaratra ao aminy antsoina hoe Dzungaria, iray amin' ireo kanata tamin' izay nantsoin' ny Tandrefana hoe Tartaria Sinoa, avy eo tamin' ny faran' ny taonjato faha-19, amin' ny anarana hoe Torkestàna Atsinanana.

I Xinjiang dia manana sisintany iraisana amin' ny firenena valo: Môngôlia, Rosia, Kazakstàna, Kirgizistàna, Tajikistàna, Afganistàna, Pakistàna, ary India. Ny renivohiny dia i Ürümqi (Urumtsi). Misy vodrom-poko maromaro ao, anisan' izany ny Oigoro, ny Kazàka, ny Kirgizy, ny Hàna, ny Tibetana, ny Hoy, ny Tajiky, ny Môngôly, ny Rosiana ary ny Sibô.

I Xinjiang, izay mizara ho prefektiora mizakatena am-polony mahery, dia iampitan' ny tandavan-tendrombohitra amin' ny faritra roa: ny faritanindranon' i Dzungaria any avaratra sy ny faritanindranon' i Tarim any atsimo. Ny 9,7 % eo ho eo amin' ny velaran' i Xinjiang ihany no azo onenana.

Vondrom-poko sy empira nifandimby no nifaninana nifehy manontolo na amin' ny ampahany an' io faritra io, izay manana tantara voarakitra an-tsoratra nandritra ny 2 500 taona fara fahakeliny. Niala avy amin' ny tanin' ny tarana-mpanjaka sinoa samihafa, niantomboka amin' ny tarana-mpanjaka Han hatramin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. mankaty, amin' ny anaran' ny Prôtektôratan' ireo Faritra any Andrefana, dia anisan' ny tanim-pirenena sinoa izy io tamin' ny vanim-potoana maro hafa.

Tamin' ny fiafaran' ny Ady Dzungar-Qing dia teo ambany fitondran' ny tarana-mpanjaka Qing ilay faritra tamin' ny taonjato faha-18, ary nosoloina amin' ny governemantan' ny Repoblikan' i Sina tamin' ny 1912. Tamin' ny fiafaran' ny ady an-trano sinoa tamin' ny taona 1949 dia lasa anisan' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina izy. Tamin' ny taona 1954 dia natsangana ny Xinjiang Bingtuan (orinasa famokarana sy fananganana) mba hanamafisana ny fiarovana ny sisin-tany amin' ny Firaisana Sôvietika sy hampiroboroboana ny toekarena ao amin' ilay faritra.

Tamin' ny taona 1955 dia niova ara-pitantanana avy amin' ny satan' ny faritany ho lasa faritra mizaka tena i Xinjiang. Tao anatin' ireo taompolo farany dia hita tany Xinjiang, izay faritra mpamokatra etona voajanahary lehibe indrindra ao Sina nkehitriny, ny tahirin-tsolitany sy tahiri-mineraly be dia be.

Hatramin' ny taompolo 1990 ka hatramin' ny taompolo 2010 dia nitarika korontana tao amin' ilay faritra ny hetsika fitakiana fahaleovantena ho an' i Torkestàna Atsinanana sy ny fifandonan' ny mpankasitraka ny fisarahana sy ny fiandraikan' ny fivavahana silamo mahery vaika, anisan' izany ny fanafihana maro nataon' ny mpampihorohoro, ao koa ny fifandonana teo amin' ny tafika mpisara-bazana sy ny tafi-panjakana.

## Jereo koa
**Faritra mizakatena dimy any Sina:**

* Guangxi
* Môngôlie-Anatiny
* Faritra Mizakatenan' i Níngxià
* **Xinjiang**
* Faritra Mizakatenan' i Tibet
Fiteny ainô

Ny **fiteny ainon' i Hokkaido**, izay atsoina fotsiny hoe **fiteny aino**, dia fiteny ampiasain' ny zokiolona vitsivitsy amin' ny vahoaka Aino ao Hokkaido, amin' ny tapany avaratr' i Japàna. Ao amin' ny fianakaviam-piteny aino ity fiteny ity, izay heverina ho fianakaviam-piteny manirery, tsy misy ny marimaritra iraisana eo amin' ny manam-pahaiana momba ny fiaviany. Sokajin' ny UNESCO Atlas of the World's Languages ​​​​in Danger ho fiteny tandindonin-doza izy.

Hatramin' ny taonjato faha-20, ireo fiteny aino (fiteny ainon' i Hokkaido sy fiteny ainon' i Kuril ary fiteny ainon' i Sakhalin izay efa maty na an-dalam-pahafatesana ankehitriny) dia notenenina nanerana an' i Hokkaido, amin' ny tapany atsimon' ny nosy Sakhalin ary tao amin' ny nosy Kuril. Noho ny pôlitikan' ny fanjanahantany nampiasain' ny governemanta japôney dia nihena ny isan' ny miteny ainô hôkaidô tamin' ny taonjato faha-20, ary efa andalam-pahafatesana izy izao. Vitsy dia vitsy ny zokiolona mbola miteny tsara an’ ilay fiteny, na dia misy ny ezaka hamelona azy.

## Jereo koa
**Fiteny ao amin' ny [[fianakaviam-piteny aino]]:**

* Fiteny ainon' i Hokkaido
* Fiteny ainon' i Kuril
* Fiteny ainon' i Sakhalin
**Fiteny ao Japàna:**
Gaza

I **Gaza** dia tanàna ao amin' ny Fanjakan' i Palestina, tanàna nanome ny anarany ho an' ilay faritra lavalava antsoina hoe "Salavantanin' i Gaza". Indraindray izy dia antsoina hoe **Tanànan' i Gaza** mba hanavahana azy amin' ny Salavantanin' i Gaza, izay manondro ny faritra manontolo. Taorian' ny nametrahana azy amin' ny fahefana sivily sy miaramilan' ny Fahefana Palestiniana tamin' ny fampiharana ny fifanarahana tao Jerikô sy tao Gaza tamin' ny taona 1994 niaraka amin' i Israely dia izy no tanàna manan-danja indrindra eo ambany fahefan' ny Hamas nanomboka tamin' ny volana Jona 2007. Atao hoe غزة, / *Ġazzah* izy amin' ny teny arabo.

Misy mponina efa ho 700 000 eo ho eo ny tanànan' i Gaza raha mihoatra ny 2 000 000 ny fitambaran' ny mponina ao amin' ny Salavantanin' i Gaza, ka ny ampahatelon' ireo dia mipetraka any amin' ny tobin' ny mpitsoa-ponenana palestiniana, ary ny ampahatelony hafa kosa dia mpitsoa-ponenana monina ivelan' ny toby. Antsoina hoe **Gazaoy** ny mponina ao.

Ny mampiavaka azy dia ny fisian' ny 60 % amin' ny mponina ao aminy izay olona latsaky ny 18 taona.
Fiteny sabeana

Ny **fiteny sabeana** na **fiteny sabaika** dia fiteny arabo atsimo taloha nampiasain' ny Sabeana teo anelanelan' ny taona 1000 tal. J.K. sy ny taonjato faha-6 taor. J.K. ary nampiasain' ny vahoaka sasany tao amin' ny sivilizasionan' ny faritra atsimo amin' i Arabia (tany Iemena taloha) ho fiteny soratana, ka anisan' ireo vahoaka ireo ny Himiarita, ny Hasidita, ny Siroahita, ny Homlanita, ny Gaimanita ary ny Radmanita.

Ao amin' ny sampana semita arabo atsimo amin' ny fianakaviam-piteny afrôaziatika ny fiteny sabeana. Miavaka amin' ireo fiteny arabo atsimo hafa ao amin' io vondrona io ny fiteny sabeana hono ny fampiasana ny *h* mba hanamarihana ny "olona fahatelo" sy ho tovona milaza mpampanao; mampiasa *s* amin' ireo lafiny ireo ny fiteny hafa rehetra. Noho izany, ny fiteny sabeana dia antsoina hoe fiteny *h* ary ny hafa dia fiteny *s*.
Gambia (ony)

Ny **Reniranon'i Gambia** (frantsay: *Fleuve Gambie*, pôrtogey: *Rio Gâmbia*) dia renirano lehibe any Afrika Andrefana, mikoriana 1,120 kilometatra (700 mi) miala ny lembalemba Fouta Djallon any avaratr'i Ginea miankandrefana mamakivaky an'i Sénégal sy Gambia. mankany amin'ny Oseana Atlantika ao an-tanànan'i Banjul. Afaka mivezivezy eo amin'ny antsasaky ny halavany izy io.
Sôkôtra

I **Sôkôtra** dia nosy iray ao amin' ny Repoblikan' i Iemena ao amin' ny Ranomasimbe Indianina. Eo anelanelan' ny Lakandranon' i Guardafui sy ny Ranomasina Arabo ary akaikin' ny làlam-pifamoivoizana lehibe, i Sôkôtra no lehibe indrindra amin' ny nosy efatra ao amin' ny vondronosy Sôkôtra. Atao hoe سُقُطْرَىٰ / ***Suquṭrā*** na ساقطري / ***Saqaṭri*** izy amin' ny teny arabo.
Benue (ony)

Ny **Reniranon'i Benue** (frantsay: *la Bénoué*), no renirano lehibe amin'ny Reniranon'i Niger, izay mirefy 1,400 kilometatra eo ho eo (870 mi) ny halavany ary saika azo ampitaina tanteraka mandritra ny volana fahavaratra. 319 000 km2 (123 000 sq mi) ny velarantanin'ny koveta fanariana azy. Vokany, lalam-pitaterana lehibe any amin’ireo faritra ivoahany izy io.
Polemaetus bellicosus

Ny ***Polemaetus bellicosus*** dia voromahery lehibe teratany any Afrika atsimon'i Saharà. Iray amin'ireo karazam-borona lehibe indrindra sy mahery indrindra amin'ny voromahery, dia mpiremby manararaotra izay manovaova ny fifantenana remby eo amin'ny biby mampinono sy ny vorona ary ny biby mandady.
Kalifata Almôhada

Ny **Kalifata Almôhada** dia kalifata berbera tao Afrika Avaratra niorina tamin' ny taonjato faha-12. Rehefa tonga tamin’ ny fara tapon' ny tanjany izy dia nifehy ny ankamaroan’ ny Saikanosy Iberika (Al-Andalus) sy i Afrika Avaratra (Maghreb). Amin' ny teny arabo ity kalifata ity dia atao hoe خِلَافَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ na دَوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ na ٱلدَّوْل َةُ ٱلْمُوَحِّدِيَّةُ, avy amin’ ny hoe  ٱلْمُوَحِّدُونَ / *al-Muwaḥḥidūn*, izay midika ara-bakiteny hoe "ireo izay manambara ny maha iray an' Andriamanitra".

Ny hetsika almôhada dia naorin' i Ibn Tumart tao amin' ireo fokom-pirenena Masmoda izay Berbera, fa ny Kalifata Almôhada sy ny tarana-mpanjakany dia naorin' i Abd al-Mu'min al-Gumi taorian' ny nahafatesany. Manodidina ny taona 1120 dia i Ibn Tumart no nanangana fanjakana berbera voalohany tao Tinmel ao amin' ny Tendrombohitra Atlas. Tamin' ny andron' i Abd al-Mu'min (taona 1130–1163) dia nanongana ny tarana-mpanjaka Almôravida nitondra an' i Marôka tamin' ny taona 1147 izy ireo, rehefa nandresy sy naka an' i Marrakesh izy ary nanambara ny tenany ho kalifa. Nanitatra ny fahefany tamin' i Maghreb manontolo izy ireo tamin' ny taona 1159. Tsy ela dia nanaraka izany i Al-Andalus, ary tamin' ny taona 1172 dia teo ambany fitondran' ny Almôhada manontolo i Iberia nofehezin' ny Mozilmana.

Tonga tamin' ny taona 1212 ny kihon-dalan' ny fisian' izy ireo tao amin' ny Saikinosy Iberiana, rehefa resy i Muhammad III, "al-Nasir" (1199–1214) tamin' ny ady tao Las Navas de Tolosa tao Sierra Morena tamin' ny alalan' ny firaisan' ny tafika kristiana avy any Castile, any Aragon ary any Navarre. Ny ankamaroan' ny tanin' i al-Andalus sisa dia very tao anatin' ny taompolo maromaro nanaraka, ka ny tanànan' i Córdoba sy i Seville dia resin' ny Kristiana tamin' ny taona 1236 sy 1248 avy.

Nanohy nanapaka tany Afrika ny Almôhada mandra-pahatongan' ny fahaverezan' ny taniny tamin' ny alalan' ny fikomian' ny foko sy distrika maro ka nahatonga ny firongatry ny fahavalon' izy ireo izay nahomby indrindra, dia ny Marinida, avy any amin' ny tapany avaratr' i Marôka tamin' ny taona 1215. Ny sisa farany tamin' ilay taranaka, i Idris al-Wathiq, dia nafindra ho any Marrakesh, izay namonoan' ny andevo iray azy tamin' ny taona 1269; notafihin' ny Marinida i Marrakesh ka lasany, ary izany no namarana ny fitondran' ny Almôhada ny tapany andrefana amin' i Maghreb.

## Jereo koa

* Kalifata
* Kalifa

* Kalifata Rasidona

* Kalifata Omeiada
* Kalifata Abasida
* Kalifata Fatimida
* Kalifata Almôhada
* Kalifata Ôtômana
As Aventuras de Gui & Estopa

***As Aventuras de Gui & Estopa*** dia televiziona tantara mitohy, noforonin'i Mariana Caltabiano, notontosain'i Mariana Caltabiano Produções ho an'i Cartoon Network ary nivoaka tamin'ny 2009.

## Loharano


## Rohy ivelany

*  
*
Kalifata Ôtômana

Ny **Kalifata Ôtômana** dia ny fitondran' ireo lohan' ny tarana-mpanjaka tiorka ôtômana tao amin' ny Empira Ôtômana izay nilazana azy ireo ho kalifan' ny finoana silamo tamin' ny tapany farany amin' ny Andro Antenatenany sy tamin' ny fiandohan' ny vanim-potoana môderina. Nandritra ny vanim-potoan' ny fiitaran' ny Empira Ôtômana, ny mpitondra ôtômana dia nitaky ho azy ny fahefan' ny kalifa taorian' ny fandresen' ny soltàna Selim I tamin' ny taona 1517 tao Ejipta nofehezin' ny Mameloka, izay nomena ny anaram-boninahitra hoe "Mpiaro ny Tanàna Masin' i Meka sy i Medina" ary nanamafy ny fitakian' ny Ôtômana ho kalifa tamin' ny taona 1517 tao amin' ny Tontolo Mozilmana. Amin' ny teny tiorka ôtômana dia atao hoe خلافت مقامى / *hilâfet makamı*, ara-bakiteny: "biraon' ny kalifa" izany kalifata izany.

Ny faharavan' ny Kalifata Ôtômana dia nitranga vokatry ny fahapotehan' ny fahefana miandalana izay nifandray amin' i Eorôpa Andrefana, sy vokatry ny fiafaran' ny fanjakana ôtômana noho ny fitsinjarana ny Empira Ôtômana nataon' ny Fikambanan' ny Firenena ho an' ireo firenena manana fanirahana ho mpiahy firenena hafa. I Abdulmejid II, ilay kalifa ôtômana farany, dia nitana ny maha kalifa azy nandritra ny roa taona taorian' ilay fitsinjarana, saingy tamin' ny fanavaozana laîka nataon' i Mustafa Kemal Pasha sy ny fanaovana sesitany ny fianakaviana imperialy Osmanoğlu avy any Torkia tamin' ny taona 1924, dia nofoanana ny sata maha kalifa azy. I Mustafa Kemal Pasha dia nanolotra ny kalifata ho an' i Ahmed Sharif as-Senussi, raha toa ka hipetraka ivelan' i Torkia izy; nolavin' i Senussi izay tolotra izany ary nanamafy ny fanohanany an' i Abdulmejid II izy.

Tamin' ny fananganana ny fikambanana Bektashi sy Mevlevi dia niroborobo ny fanakarana finoana silamo tsy manaraka ny ôrtôdôksia sy mampifangaro fivavahana ary mistika tahaka ny sofisma.

## Jereo koa

* Kalifata
* Kalifa

* Kalifata Rasidona

* Kalifata Omeiada
* Kalifata Abasida
* Kalifata Fatimida
* Kalifata Almôhada
* Kalifata Ôtômana
Ifriqiya

I **Ifriqiya**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **al-Maghrib al-Adna**, dia faritra manan-tantara tamin' ny Andro Antenatenany ahitana an' i Tonizia ankehitriny sy atsinanana amin' i Alzeria, ary i Tripôlitania (ny tapany andrefan' i Libia). Amin' ny teny arabo dia atao hoe إفريقية / *Ifrīqya* izay midika hoe "Afrika", na المغرب الأدنى / al-Maghrib al-Adna, i Ifriqiya. Tafiditra tao anatin’ izany avokoa ny faritany rômanan' i Afrika teo aloha ary niitatra tany an-dafin’ izany, fa tsy nahitana an’ i Mauretania.

Any atsimo, i Ifriqiya dia voafehin' ny tany somary maina sy heniheny masira antsoina hoe el-Djerid. Niovaova ny sisin-tany avaratra, hatrany Sicilia ka hatrany amin’ ny morontsirak’ i Afrika Avaratra, ary matetika no tonga tany Béjaïa ny sisin-tany andrefana. I Kartagô no renivohitra vetivety, avy eo i Qayrawan (Kairouan), avy eo i Mahdia, avy eo i Tunis. Ny Aglabida, avy ao amin' ny tobiny ao Kairouan, dia nanomboka ny nani-bohitra ny tapany atsimo amin' i Italia nanomboka tamin' ny taona 827, ary nanangana ny Emiratan' i Sicilia, izay naharitra mandra-pandresen' ny Nôrmana azy, sy ny Emiratan' i  Bari.
Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2023

Ny **fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara ny taona 2023.**

Hatao amin'ny 16 Novambra 2023 ny fihodinana voalohan'ny fifidianana ary amin'ny 20 Desambra 2023 ny fihodinana faharoa.

## Kandidatiora voaray

* Marc Ravalomanana
* Auguste Paraina
* Hery Rajaonarimampianina
* Siteny Randrianasoloniaiko
* Tahina Razafinjoelina
* Hajo Andrianainarivelo
* Masy Goulamaly
* James Rasoamaka
* Roland Ratsiraka
* Lalaina Harilanto Ratsirahonana
* Annick Ratsiraka
* Julia Mickaelle Rasolofonoroniaina
* Jean Brunelle Razafitsiandraofa
* Noël Abel Jean
* Marie Josiane Vololonirina
* Heritiana Guy LaChapelle
* Daniela Sendrison Randeranirina

Sary:Marc_Ravalomanana.jpg|alt=|Marc Ravalomanana
Sary:Hery_Rajaonarimampianina_2014.jpg|alt=|Hery Rajaonarimampianina (2014)
Sary:Siteny_kere.jpg|alt=|Siteny
Sary:Hajo_Andrianainarivelo.jpg|alt=|Hajo Andrianainarivelo


## Tsiahy
*Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2013
Fanontanian' i Bartôlômeo

Ny **Fanontanian' i Bartôlômeo** na **Fanontanian' i Bartelemy** dia tsy tokony afangaro amin’ ilay boky antsoina hoe *[[Fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty (nosoratan' i Bartôlômeo)|Bokin' ny Fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty]]*, na dia mety ho ny *[[Filazantsaran' i Bartôlômeo|Filazantsaran’ i Bartôlômeo]]* izay banga (na mety tsy misy) aza ny lahatsoratra iray, dia asasoratra very anisan' ny apôkrifan’ ny Testamenta Vaovao.

## Fitantarana
Amin' ny voalohany ilay lahatsoratra dia mamaritra ny fomba nidinan' i Jesoa tany amin' ny helo (na  fiainan-tsy hita) araka ny teniny manokana, ary avy eo dia mitsambikina niresaka momba ny fitorontoronam-birjiny ilay lahatsoratra rehefa tonga eo amin' ireo apôstôly i Maria. Avy eo, ny apôstôly dia nangataka fahitana momba ny fiainan-tsy hita, ary nisy anjely nanakodia ny tany mba hamela azy ireo hahita, ary avy eo dia namerina ny tany ireo anjelu ireo rehefa avy nahita ny apôstôly.

### Fijoroana vavolombelona nataon' i Satana
Farany, nangataka ny hahita an’ i Satana i Bartôlômeo, ka noho izany dia nisy antokon’ anjely iray nisintona an’ i Beliara (anaran' i Satana) avy tao amin’ ny lavaky ny helo voafatotra, ny fahitana izany dia namono nahafaty ny apôstôly. Namelona azy ireo avy hatrany i Jesoa ary nanome fahefana an’ i Bartôlômeo hifehy an’ i Satana. Nanontany an' i Satana i Bartôlômeo hoe ahoana no nahatonga azy ho fahavalo, ary nisy koa fanontaniana hafa momba ny lohahevitra ezôterika toy ny ambaratongan' ny anjely. Nohazavainy koa ny tantaran’ ny nanesorana azy avy any an-danitra. Ny fijoroana ho vavolombelona nataon' i Satana dia ahitana ihany koa ny fandraisana azy amin' ny andraikitry ny mpitarika ny anjely lavo eninjato izay niara-datsaka taminy.

### I Salpsana
Ity asasoratra ity dia tsy manam-paharoa noho ny antsipiriany momba ny fampidirana ny zanakalahin' i Satana mivantana, antsoina hoe Salpsana. Tsy hita ao amin' ny dikan-teny latina izany fa ao amin' ny lahatsoratra grika ihany no miseho.Ary nijery manodidina aho [Satana] ka hitako fa ny enin-jato izay teo ambany fahefako dia efa tsinontsinona. Ary nofohaziko Salpsana zanako, ka nasaiko amin' ny toro hevitra ny amin’ ny fomba hamitahako ilay lehilahy fototry ny fandroahana ahy avy any an-danitra.I Satana sy ny zanany eto dia nadika hifanitsy amin' ny Ray sy ny Zanaka ao amin' ny kristianisma. Na dia noheverina ho mety ho fanondroana ny Antikristy aza i Salpsana taloha, ny mpanoratra sasany dia mampifandray azy amin' ny lovam-pampianarana enôkiana momba ny Mpiambina (anjely) sy ny olona goavam-be taranany. Ampitahaina amin’ i Kaina koa izy ao amin’ ny fitantarana izay milaza fa i Kaina dia nateraky ny anjely lavo Samaela izay avy namitaka an' i Eva.

## Jereo koa

* Anjely potraka
Boky amin' ny anaran' i Bartôlômeo:

* Filazantsaran' i Bartôlômeo
* Fanontanian' i Bartôlômeo
* Fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty (araka an' i Bartôlômeo)
Filazantsaran' i Bartôlômeo

Ny **Filazantsaran' i Bartôlômeo** na **Evanjelin' i Bartelemy** dia lahatsoratra tsy hita ao amin' ny apôkrifan' ny Testamenta Vaovao, izay voatonona ao amin' ny loharano maro tany amboalohany. Ity boky ity dia mety ho ny *[[Fanontanian' i Bartôlômeo]]* na ny *[[Fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty (nosoratan' i Bartôlômeo)]]*, na samy tsy izy izy roa ireo boky ity.

## Loharano tany amboalohany momba ny Filazantsaran' i Bartôlômeo
Ao amin’ ny sasin-tenin’ ny heviteny nataony momba an’ i Matio i Jerôma dia miresaka ny “Filazantsaran' i Bartôlômeo” iray ao anatin’ ireo filazantsara apôkrifa maro hafa.

Ny mpanoratra ny *Decretum Gelasianum* dia nampiditra "ireo Filazantsara amin' ny anaran' i Bartôlômeo" ao amin' ny lisitry ny soratra voaheloka na tsy azo ekena.

## Jereo koa
Boky amin' ny anaran' i Bartôlômeo:

* Filazantsaran' i Bartôlômeo
* Fanontanian' i Bartôlômeo
* Fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty (araka an' i Bartôlômeo)
Fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty (nosoratan' i Bartôlômeo)

Ny **Bokin' ny Fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty (nosoratan' i Bartôlômeo)** dia asa soratra apôkrifan' ny Testamenta Vaovao. Tsy tokony hafangaro amin' ilay boky antsoina hoe *[[Fanontanian' i Bartôlômeo]]* izy io ary mety hitovy amin' ilay boky atao hoe *[[Filazantsaran' i Bartôlômeo]]* very ny iray amin' ireo lahatsoratra ireo. Heverina fa tamin' ny taonjato faha-8 na faha-9 no nanoratana azy io, na dia tsy fantatra mazava aza ny daty marina.

## Loharano
Fantatra amin' ny alalan' ny ampahan-tsora-tanana telo, sy sombiny fanampiny, izay amin' ny teny kôpta avokoa, ity lahatsoratra ity. Mirakitra fahitana azon' i Bartôlômeo, sy ny asan' i Tômasy ilay lahatsoratra, saingy miompana kokoa amin' ny fijalian' i Jesoa sy ny Eokaristia. Toa tsy misy ifandraisany amin' ny fivoasana gnôstika ilay lahatsoratra, fa toa lahatsoratra mikendry ny hameno ny antsipiriany mihoatra ny natoraly momba ilay fijaliana, ary hanamafy ny lanjany sy ny heviny araka litorjian' ny fiangonana.

## Votoatiny
Manomboka amin' ny fahatakaran' i Jesoa ny amin' ny anjarany manokana ity lahatsoratra ity, izany hoe ny fanomboana azy. Arahin' ny fitantarana iray misy olona mitady hisolo toerana an' i Jesoa izany (izany hoe haka ny toerany mba ho faty), saingy tsy afaka namono azy ny mpisorona tamin’ ny voalohany, na dia niezaka nitora-bato sy nametraka azy tao anaty lafaoro aza izy ireo.

Avy eo ilay lahatsoratra dia milazalaza an' i Jesoa nidina tany amin' ny fiainan-tsy hita, nahita an' i Jodasy Iskariôta tao, ary nitory teny taminy. Avy eo dia nanafaka ny olona rehetra avy ao amin' ny helo i Jesoa, afa-tsy i Jodasy sy i Kaina ary Herôda Lehibe. Izany dia arahin' ny fahatsiarovan-tena nolazain' ny mpanao zaridaina iray momba ny alina nidinan' ny anjely sy ny kalesy mirehitra ary Andriamanitra teto an-tany, ary nanangana an' i Jesoa tamin' ny maty.

Nanatrika izany i Bartôlômeo, ary nanehoana ny haavon' ny lanitra ambony indrindra mba hahitany ny litorjia ankalazana ny fitsanganana amin' ny maty. Avy eo dia nieritreritra ny fitsidihan' Andriamanitra ny Tendrombohitra Ôliva i Bartôlômeo.

Nandritra izany fotoana izany dia sahirana nanangan-ko velona an' i Siôfanesy (mety ho fahadisoam-panoratana ary tokony ho vakina hoe *Teôfanesy*) zanany lahy i Tômasy . Rehefa tafaverina tamin' ny fiainana i Siôfanesy dia nilazalaza ny amin' ny fiainana aorian' ny fahafatesana, fa i Tômasy kosa dia nanao batisa ny mponina rehetra tao an-tanàna, izay niisa 12 000 teo ho eo.

Farany, mba hanatrehana ny fiakaran' i Jesoa any an-danitra dia nentina tany amin' ny olona hafa tamin' ny alalan' ny rahona i Tômasy. Tamin' izay fotoana izay dia gaga i Tômasy nahita an' i Jesoa nitsangana tamin' ny maty (na dia vao avy namelona ny zanany aza izy), ary nankalaza ny eokaristia niaraka tamin' ny apôstôly hafa. Avy eo dia niparitaka izy ireo mba hitory ny filazantsara.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao
Boky amin' ny anaran' i Bartôlômeo:
* Filazantsaran' i Bartôlômeo
* Fanontanian' i Bartôlômeo
* Fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty (araka an' i Bartôlômeo)
Semiaza

I **Samiaza** dia karazana anjely lavo resahina ao amin' ny literatiora apôkrifa jiosy sy kristiana, izay anisan' ny atao hoe Mpiambina (grika: ἐγρήγοροι / *egrêgoroi*). Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe שַׁמְּחֲזַי / *Šamməḥăzay*; amin' ny teny arameana: שְׁמִיעָזָא / *Šəmīʿāzāʾ*; amin' ny teny grika: Σεμιαζά / *Semiadza*; amin' ny teny arabo: ساميارس / *Samyarus*. Fantatra koa amin' ny anarana hoe **Semihaza**, **Semehaza**, **Semiazaza**, **Samiaza**, **Semhazay**, **Semaziôsy**, **Oza** ary **Ameziaràka** na **Amezaràka** koa izy. 

Ao amin’ ny Bokin’ i Henôka, izay fara fahakeliny, nosoratana tamin’ ny taonjato faha-3 tal. J.K., i Samiaza dia voalaza fa anjely mpitarika ny Mpiambina sy mpanentana ny fidinan' izy ireo ety an-tany. Rehefa tonga teo amin’ ny olombelona ireo Mpiambina ireo dia nampianatra azy siansa voarara (asa metaly, fanandroan-kintana, siansan' ny fitsaboana, ody famitahana) ary nanao firaisana ara-nofo tamin' ny vehivavy. Niteraka Nefilima ireo vehivavy ireo avy eo. I Samiaza sy ny anjely nanaraka azy dia noroahin’ Andriamanitra taorian' izany. Nanapa-kevitra Andriamajitra fa hanafoana ny Nefilima tsy ho ety ambonin' ny tany tamin’ ny alalan’ ny Safodrano. Araka ny voalazan’ ny angano sasany dia nahafantatra ny anaran’ Andriamanitra i Samiaza ary nanao fifanarahana tamin’ ny vehivavy iray mba hanambara izany taminy.

Ireto ny anaran' ny anjely sasany, amin' ny anjely potraka mliisa 199 teo ambany fibaikoan' i Samiaza, araka ny Bokin' i Henôka: Orakabarameela, Akibeela, Tamiela, Ramoela, Danela, Azkeela, Sarakoiala, Azaela, Armersa, Batraala, Anane, Zavebe, Samsaveela, Ertaela, Torela, Jômiaela ary Araziala.

## Jereo koa

* Anjely potraka
* Bokin' i Henôka
Eskiora

Ny **eskiora** dia mpikambana ao amin'ny fianakaviana eskiora (*Sciuridae*) izay matetika antsoina hoe biby mampinono. Ahitana karazana biby mihoatra ny 100 any amin'ny kaontinanta rehetra izy ireo afa-tsy ny Antarktika sy Oseania.
Linita

Ny **linita** karazana arintany misy karbônina betsaka kokoa noho ny fompotra ka azo lazaina ho fandrehitra tsy dia tsara. Arintany misy karbônina 65 hatramin' ny 75 %, izay azo ampiasaina amin' ny fanafanana sy famokarana herinaratra, ny linita. Misy rano betsaka (50 %) ny linita amin' ny endriny voajanahary. Potehina sy hamainina izy mba hampihenana ny habetsahan’ ny rano ho 11 %. Izy io dia akora eo anelanelan' ny fompotra sy ny ny arintany mahazatra. Karazana arintany somary malefaka, miloko manja, mora mirehitra ny linita. Rehefa esorina amin' ny tany izy dia misy hamandoana be dia be izay manazava amin' ny ampahany ny fisian' ny karbônina kely ao aminy. Ny linita dia trandrahana manerana izao tontolo izao ary saika ampiasaina ho fandrehitra amin' ny famokarana herinaratra avy amin' ny alalan' ny angovon' etona.

Ny fandoroana ny linita dia miteraka hafanana kely kokoa noho ny hakeliln' ny etona karbônika sy solifara mivoaka raha ampitahaina amin' ny arintany hafa. Vokatr' izany, ny linita no arintany mampidi-doza indrindra amin' ny fahasalaman' ny olombelona. Mety misy metaly mavesatra misy poizina isan-karazany ny linita, anisan' izany ny akora radiôaktifa voajanahary, izay tavela ao amin' ny lavenon' ny arintany avy amin' ny fandoroana azy, izay mampitombo ny loza ara-pahasalamana mety haterany.

## Jereo koa

* Solitany
* Etona voajanahary
* Harena an-kibon' ny tany
* Fandrehitra
* Arina (saribao)
* Arintany mahazatra
* Manjarano
* Dionarintany
* Antrasita
* Fompotra
Dionarintany

Ny **dionarintany** dia fandrehitra azo avy amin' ny fandoroana ny arintany ao anaty lafaoro voaaro tsy ho azon' ny rivotra, amin' ny hafanana 1 000 °C mahery. Ity fomba fiasa ity dia tena mandoto ary mbola hita any amin' ny firenena an-dalam-pandrosoana. Any Eorôpa dia tsy misy afa-tsy orinasa fanamboarana dionarintany vitsivitsy misy etona sy vokatra faharoa ary faikany voaramaso. Na dia eo aza ny fitsipika ara-tontolo iainana henjana, ireo orinasa mpanamboatra dionarintany ireo dia mbola loharanon' ny fahalotoan' ny rivotra sy ny etona mampihiboka hafanana. Tsy misy zavatra mora mietona sy manjavona ny ao aminy, ary raha mirehitra izy dia sady tsy misy setroka no tsy misy fofona. Manana fahafaha-mandoro avo dia avo izy ka ampiasaina amin' ny lafaoro lehibe fampitsonihana metaly.

## Jereo koa

* Solitany
* Etona voajanahary
* Harena an-kibon' ny tany
* Fandrehitra
* Arina (saribao)
* Arintany
* Linita
* Arintany mahazatra
* Antrasita
* Fompotra
* Manjarano
Arintany mahazatra

Ny **arintany mahazatra** na **arintany mainty** na **arintany** fotsiny dia vato misy karbônina, karazana arintany, misy zavatra toy ny tara antsoina hoe molanga na asfalta. Ny kalitaony dia ambony noho ny arintany linita nefa ambany noho ny antrasita (izany hoe misy karbônina 80 hatramin' ny 90 %). Mety ho mainty na manja mainty indraindray ny lokony. Matetika izy io dia mafy nefa mora torotoro. Io no betsaka indrindra amin' ny karazana arintany, izay ahitana ny tahiriny eran' izao tontolo izao, matetika any amin' ny vatolampy tandrify ny Vanimpotoana Karbônifera. Ny arintany mahazatra dia miforona any ambanin' ny tany izay misy hafanana mahatratra hatramin' ny 85 °C na ambony kokoa niho izany. Avy amin' ny fanjarian' ny zavamananaina ho karbônina izy ary azo ampiasaina ho fandrehitra. 

Efa tamin' ny taonjato faha-11 no nampiasaina io fandrehitra io ary ny fitrandrahana azy dia nahatonga ny revôlisiôna indostrialy tamin' ny taonjato faha-19. Nanomboka teo ity karazana arintany ity dia iray amin' ny loharanon' angovon' aratra lehibe indrindra tany amin' ireo firenena indostrialy. Ny arintany mahazatra dia ampiasaina voalohany indrindra amin' ny famokarana herinaratra sy amin' ny indostrian' ny tsỳ. Ny arintany mahazatra mety amin' ny fandrendrehana vy dia tsy maintsy kely solifara sy fôsfôro.

Ao anatin' ny indostrian' ny fitrandrahana arintany, ity karazana arintany ity dia fantatra amin' ny famoahana etona mampidi-doza mety hiteraka fipoahana any ambanin' ny tany. Ny fitrandrahana arintany mahazatra dia mila fomba fiarovana avolenta izay mitaky fanaraha-maso ny etona sy fampidirana rivotra tsara ary fitantanana ny toeram-pitrandrahana amin' ny fomba mailo.

## Jereo koa

* Solitany
* Etona voajanahary
* Harena an-kibon' ny tany
* Fandrehitra
* Arina (saribao)
* Arintany
* Linita
* Antrasita
* Fompotra
* Manjarano
Jouet

Ny tantaran'ny kilalao hazo ho an'ny ankizy dia tantara mahavariana izay efa hatramin'ny taonjato maro. Nitondra fifaliana sy fanabeazana ho an’ny ankizy maneran-tany ireny kilalao tsotra nefa tsy lany andro ireny.

#### Ny niandohan'ny kilalao hazo
Ny tantaran'ny kilalao hazo dia manomboka ela be talohan'ny vanim-potoana maoderina. Ny zava-kanto arkeolojika hita any amin'ny faritra maro eran'izao tontolo izao, anisan'izany i Madagasikara, dia manondro fa ny kilalao hazo voalohany dia efa tranainy. Natao tanana tamin’ny fitaovana voajanahary misy, toy ny tapa-kazo sy taolana ary vato.

#### Kilalao hazo voalohany teto Madagasikara
Eto Madagasikara, nosy manankarena harena voajanahary, ny kilalao hazo ho an'ny ankizy dia manana tantara manankarena manokana. Namorona kilalao tsy manam-paharoa ny mpanao asa tanana malagasy, izay matetika no aingam-panahy avy amin’ny biby sy zavamaniry eto an-toerana. Nampiala voly sy nanabeazana ny ankizy ireny kilalao ireny, ka nampita fahalalana momba ny zavaboary manodidina azy.

Misy ifandraisany lalina amin’ny kolontsaina malagasy koa ny fampiasana kilalao hazo. Matetika izy ireo dia nampidirina tamin'ny fombafomba nentim-paharazana sy ny fombafomba fanombohana, mampianatra ny taranaka tanora ny soatoavina sy ny fomba amam-panao eo amin'ny fiaraha-monina misy azy.

#### Ny fiakaran'ny kilalao hazo rehefa mandeha ny fotoana
Nandritra ny taonjato maro, ny kilalao hazo dia nivoatra mifototra amin'ny fandrosoana ara-teknolojia sy ny fironana ara-kolontsaina. Tamin'ny taonjato faha-19, niaraka tamin'ny indostrian'ny indostria, dia nanomboka nahazo vahana tany Eoropa ny famokarana kilalao hazo faobe. Naondrana manerana izao tontolo izao ireo kilalao ireo, anisan’izany i Madagasikara, nitondra aina vaovao ho an’ny indostrian’ny kilalao hazo. (jouet )

#### Kilalao hazo amin'ny tontolo ankehitriny
Amin'izao fotoana izao, na dia lasa malaza aza ny kilalao elektronika, dia mbola mampientanentana sy manintona ny kilalao hazo. Ankasitrahana izy ireo noho ny faharetany, ny toetrany ara-panabeazana ary ny lafiny tontolo iainana. Ny mpanao asa tanana malagasy, tahaka ireo mpiara-miasa aminy maneran-tany, dia manohy mamorona kilalao hazo mahafinaritra izay mampifaly ny ankizy sy ny ray aman-dreny.

#### Famaranana
Ny tantaran'ny kilalao hazo ho an'ny ankizy dia tantaran'ny faharanitan-tsaina, ny fahaiza-mamorona ary ny fifandraisana ara-kolontsaina. Ireo kilalao tsotra ireo dia tafavoaka velona nandritra ny taona maro ary mbola mitana anjara toerana lehibe eo amin’ny fanabeazana sy ny fialamboly ny ankizy eto Madagasikara sy maneran-tany.
Kanà

I **Kanà any Galilea** na **Kana any Galilia** no toerana nanaovana ny fampakaram-bady tao Kanà, izay nisehoan’ ny fahagagana nanova ny rano ho divay araka ny Filazantsaran’ i Joany. Atao hoe Κανὰ τῆς Γαλιλαίας / *Kanà tês Galilaisas* ity toerana ity amin' ny teny grika fa قانا الجليل / *Qana al-Jalil* kosa amin' ny teny arabo.

Ny toerana misy azy any Galilea dia iadian-kevitra, ka ny toerana efatra voalohany dia i Kafr Kanna, i Khirbet Qana sy i Reineh (any Galilea Ambany) ary i Qana (any Galilea Ambony). Ny anarana arabo hoe "Qana al-Jalil" dia voalaza fa manondro toerana manan-tantara maromaro, saingy mampisalasala ny maha-azo itokiana azy. Mety ho avy amin’ ny teny hebreo na arameana midika hoe "bararata" ilay anarana.

Io fitantarana io dia raisina ho porofon’ ny faneken’ i Jesoa ny fanambadiana sy ny fankalazana eto an-tany atao amin' izany, ary nampiasaina koa ho fanoherana ny fifadiana zava-pisotro misy alikaola na ny alikaola.

## Filazana ao amin' ny Baiboly
Teo amin’ ny Kristianina sy mpianatra ny Testamenta Vaovao, i Kanà dia fantatra indrindra amin’ ny maha toerana nisehoan' “ny voalohany amin’ ny famantarana” nataon' i Jesoa, araka ny filazan' ny evanjely fahefatra, dia ny fahagagana ampahibemaso voalohany nataony, ny fanovana ny rano ho divay nandritra ny fampakaram-bady (Joany 2:1–11) rehefa lany ny divay nomen’ ny mpampakatra. Na dia tsy misy na dia iray aza amin' ny filazantsara sinôptika mirakitra izany zavatra izany, ny lovam-pampianarana kristiana mahazatra dia milaza fa io no fahagagana ampahibemaso voalohany nataon' i Jesoa.

Ao amin’ ny Filazantsaran' i Joany koa ahitana firesahana hafa momba an’ i Kanà:

* ny Joany 4:46, izay milaza fa nitsidika an’ i Kanà i Jesoa rehefa nasaina nanasitrana ny zanakalahin’ ny tandapa iray tao Kafarnahoma;
* ny Joany 21:2, izay ilazana fa avy any Kanà i Natanaela (indraindray antsoina hoe Bartôlômeo na Bartelemy tafiditra ao amin’ ny lisitr' ireo apôstôly ao amin’ ny filazantsara sinôptika).

Ny Bokin' i Jôsoa dia miresaka tanàna iray (Jôs 19:28) sy renirano iray (Jôs 16:8; 17:9) antsoina hoe Kana - ary tsy azo inoana ho ilay Kanà any Galilea.
Arina

Ny **arina** na **saribao** dia fandrehitra azo avy amin' ny fampanjariana karbônina ny hazo amin' ny alalan' ny famanana izany amin' ny afo nefa tsy misy ôksizenina, tsy avela hisy lelafo sy hisy lavenona. Izany fomba fiasa izany dia ahafahana manafoana, amin' ny fampiakarana ny maripana, ny ampahany afaka mivadika ho ranoka (asidra azo avy amin' ny fandoroana zavamaniry) sy afaka miova ho etona amin' ny hazo: ny hamandoana sy ny akora zavamaniry na akoran-javamananaina hafa mora manjavona, mba tsy hamela afa-tsy ny karbônina sy ny mineraly. Ny arina dia nampiasaina ho fandrehitra amin' ny fanafanana sy ny fahandroan-tsakafo. Nampiasaina be tamin' ny taozavabavety momba ny metaly izy talohan' ny nanoloana azy amin' ny arintany. Izy io koa dia ampiasaina amin' ny fanamboarana vanjam-basy.

## Jereo koa

* Solitany
* Etona voajanahary
* Angovo
* Fandrehitra
* Arintany
Fandrehitra

Ny **fandrehitra** na **fandoro** dia akora izay, raha ampiarahina amin' ny mpandrehitra (toy ny ôksizenina) sy amin' ny angovo, dia levonin' ny fiota simika izay miteraka hafanana: io no atao hoe fandoroana. Anisan' ny atao hoe fandrehitra na fandoro ny solika fampandehanana môtera. Raha itarina ny hevitr' io teny hoe *fandrehitra* io, dia azo atao ny miresaka momba ny zavamananaina fandrehitra "tsy fôsily", ny fandrehitra nokleary ampiasaina hamokarana angovo amin' ny alalan' ny fiota nokleary, na dia tsy fiota mandoro aza izany.

## Fanasokajiana
Ny fandrehitra dia azo sokajiana ho fandrehitra mivaingana, fandrehitra ranoka, fandrehitra etona. Ny toetra tsirairay dia mitaky karazana fitahirizana sy fitaterana manokana ary fepetra fitandremana momba ny afo sy ny fahasalamana mifandraika amin' izany; mila karazana fitaovana fanafanana; mitaky fenitra sy lalàna ary fifanarahana ara-barotra manokana. Ny fitehirizana sy ny fikirakirana ny etona sy ny ranoka fandrehitra dia mila fepetra fisorohana ampiharina hiarovana amin' ny mety hisian' ny firehetana sy ny fipoahana. Mifandray amin' ny poizina avoakan' ilay fandrehitra ny loza mety hitranga hafa.

Mety ho avy amin' ny fôsily (arintany sns) na avy amin' ny zavamananaina tsy fôsily (hazo, arina, sns) ny fandrehitra mivaingana. Ahitana vokatra avy amin' ny solitany (lasantsy, gazoala, solitany fandrehitra, alikaola, sns) ny fandrehitra ranoka. Ahitana indrindra ny etona voajanahary ny fandrehitra etona na etona fandrehitra.
Betania

I **Betania** dia tanàna ao amin' ny Governoratan' i Jerosalema any Palestina, manamorona an' i Jerosalema Atsinanana, ao Jordania Andrefana. Atao hoe Βηθανία / *Bêtania* izy amin' ny teny grika fa ܒܝܬ ܥܢܝܐ / *Bēṯ ʿAnyā* kosa amin' ny teny siriaka. Atao hoe العيزرية / *Al-Eizariya* na *al-Aizariya* izay midika hoe "[toerana] an' i Lazarôsy" izy amin' ny teny arabo. Ny anarana hoe *al-Eizariya* dia ilazana ilay olo-malaza ao amin' ny Testamenta Vaovao atao hoe Lazarôsy na Lazara avy any Betania, izay araka ny Filazantsaran' i Joany, dia natsangan' i Jesoa tamin' ny maty tao amin' io tanàna io. Toerana fanaovana fivahiniana masina ilay toerana nisy ny fahagagana, dia ny Fasan’ i Lazarôsy ao amin' ilay tanàna. Eo amin’ ny ilany atsimo-atsinanan’ ny Tendrombohitra Ôliva no misy an’ ilay tanàna, 3,2 km latsaka avy eo Jerosalema. Misy mponina 22 928 ny ao amin' io tanàna io araka ny Birao Foiben' ny Antontanisa Palestiniana, io no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin' ny Governôratan' i Quds ao amin' ny Fanjakan' i Palestina, aorian' i Jerosalema Atsinanana, izay bodoin' ny Israeliana.

## I Betania, araka ny Baiboly
Voarakitra ao amin’ ny Testamenta Vaovao ny anaran' i Betania izay voalaza fa tanàna kely iray any Jodea (na Jodia), fonenan’ ny iray tampo amin’ i Maria avy any Betania sy i Marta ary i Lazarôsy (na Lazara), ary koa ny an’ i Simôna boka. Voalaza fa nipetraka tao i Jesoa taorian’ ny nidirany tao Jerosalema. Misy ifandraisany amin' ny tranga dimy ilay vohitra, izay isehoan' ny teny hoe Betania in-11:

* Ny fananganana an’ i Lazarôsy tamin’ ny maty (Joany 11:1-46).
* Ny fiverenan’ i Jesoa tany Jodea, rehefa avy nivahiny tany amin’ ny “faritra akaikin’ ny efitra, tany amin’ ny vohitra atao hoe Efraima, izay nitoerany niaraka tamin’ ny mpianany” (Joany 11:54-55). Milaza ny Filazantsaran’ i Joany fa “Henemana no sisa tsy hahatongavan' ny Paska, dia tonga tao Betania i Jesoa, izay nonenan' i Lazarôsy, izay natsangan’ i Jesoa tamin’ ny maty” (Joany 12:1).
* Ny fidiran’ i Jesoa tao Jerosalema tamin’ ny Alahadin' ny Sampan-drofia (na Alahadin' ny Sampan-kazo), izay natombok’ i Jesoa teo akaikin’ i Betania (Marka 11:1 sy Lioka 19:29).
* Ny nipetrahan’ i Jesoa tao Betania nandritra ny herinandro nanaraka (Matio 21:17 sy Marka 11:11-12).
* Ny sakafo hariva tao an-tranon’ i Simôna boka, izay nanosorana diloilo an’ i Jesoa (Matio 26:6-13, Marka 14:3-9, ary Joany 12:1-8).
* Talohan’ ny niakaran’ i Jesoa tany an-danitra  (Lioka 24:50).

Ao amin’ ny Lioka 10:38-42 dia resahina ny fitsidihan’ i Jesoa ny tranon’ i Maria sy i Marta, saingy tsy voatonona anarana ny tanànan’ i Betania (tsy voaresaka koa fa hoe teo amin’ ny manodidina an’ i Jerosalema i Jesoa).

## Jereo koa

* Marta
* Maria avy any Betania
* Lazarôsy
* Simôna boka
* Fahagagana nataon' i Jesoa
Rahalahin' i Jesoa

Ny Filazantsara dia miresaka ny amin' ny **rahalahin' i Jesoa** (Matio 12:46; Marka 3:31; Lioka 8:19), Jakôba, Jôseta (na Jôsefa araka ny sora-tanana), Joda sy Simôna (na Simeona), ary nanana anabavy koa. 

I Jakôba dia mpitarika ny fiangonana voalohany tao Jerosalema, niaraka tamin' i Petera sy i Joany (Galatiana 2:9,12), dia ilay rahalahin' ny Tompo (Galatiana 1:19; Marka 6:33; Asan' ny Apôstôly 15:13). "Tsy ilay mpandrafitra, zanak' i Maria, ary rahalahin' i Jakôba sy Josesy sy Jodasy sy Simôna va Ilehity? Ary tsy ety amintsika va ireo anabaviny? Dia tafintohina taminy izy." (Marka 6:3) 

Eken' ny ankamaroan' ny mpandinika ankehitriny fa i Jakôba, rahalahin' ny Tompo no nanoratra ny Epistilin' i Jakôba (Marka 6:3). Izy dia tsy mba nino ny Tompo tany am-piandohana; nefa taty aorian' ny nitsanganany tamin' ny maty dia nanaiky Azy izy. Niseho taminy i Jesoa rehefa nitsangana tamin' ny maty (1Kôrintiana 15:7), ary io no nandresy lahatra azy. Tonga olona nanan-kaja sy ambony izy tamin' izany sady tonga filohan' ny Fiangonana tao Jerosalema sady nanatrika ny fivoriana sy fanapahan-kevitra nanahirankirana tamin' ny fotoan' androny (Asan' ny Apôstôly 1:5). Tena olona mpivavaka tsara i Jakôba ary araka ny lovantsofina dia nomena anarana hoe: "Ilay Marina" izy. Manana fanetren-tena izy, ka na dia ao amin' ny epistily nosoratany aza dia ambarany fa "mpanompon' i Jesoa Kristy Tompo" izy (Jakôba 1:1). 

Mety ho anisan' ny rahalahiny tsy nino an' i Jesoa izy, fa taorian' ny nahafatesany sy nitsanganany tamin' ny maty dia nisehoan' i Jesoa izy ary hita tao afovoan' ireo olona 120 tafavory tao Jerosalema niandry ny hilatsahan' ny Fanahy Masina (Joany 7:5; 1Kôrintiana 15:7; Asan' ny Apôstôly 1:14-15). Rehefa namangy azy ry Paoly, nony taty aoriana, dia nasehony azy ireo fa tsy omby alinalina ny Jiosy izay efa nino tao (Asan' ny Apôstôly 21:18,20). Niharan' ny fahatezeran' ny Jiosy anefa i Jakôba tamin' ny farany, noho ny fankahalan-dry zareo ny Tompo.

Tamin' ny taona 62, talohan' ny nahafatesan' i Paoly dia nosamborina i Jakôba tamin' ny andron' i Anasy-zandriny ka notoraham-bato (araka ny lovantsofina hafa dia nazera tamin' ny tilikambon' ny tempoly izy ary novonoina tamin' ny fanoto).

Tsy mba nanohitra mivantana ny fahotana firesaky ny mpanoratra maro i Jakôba toy ny fanompoan-tsampy na ny fijangajangana; fa ny amin' ny fahotana mbola ankafizin' ny Kristiana maro na ifikirany no toheriny, dia ilay filazan' ny olona matetika hoe: "fahalemena" toy ny: mihaino ny Tenin' Aandriamanitra amin' ny sofina havia fa mamoaka izanyamin' ny havanana, anarany mba mino fa tsy hita amin' ny asany, tsy mahatam-bava, manavakavaka, fireharehan' ny mpanankarena, …

## Rohy ivelany

* https://firaiketana.wordpress.com/2013/04/24/fampidirana-ny-epistily-nosoratani-jakoba/