Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty

Ny **soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty**, izay atao hoe **soratanam-piraketan' i Komràno**, ny **soratanan' ny Ranomasina Maty** na **soratanan' i Komràno**, dia fitambarana horonan-tsoratra natao tanana amin' ny teny hebreo sy amin' ny teny arameana izay hita teo anelanelan' ny taona 1947 sy 1956 tanaty zohy miisa 11 tao amin' ny tendro avaratra-andrefan' ny Ranomasina Maty ao amin' ny faritr' i Komràno any Jôrdania. Tamin' ny hoditra na tamin' ny taratasy zozoro (papiry) no nanaovana ireo soratanana ireo izay miisa 900 any ho any, ny sasany voatahiry tsara fa ny hafa efa misy fahasimbana, ka heverina fa sekta tao amin' ny fivavahana jiosy atao hoe Eseniana no nitahiry azy ireo.

Ahitana torolalana amin' ny fitsipi-pifehezana, fihirana, fivoasana ny Baiboly hebreo ary lahatsoratra apôkaliptika maro ireo horonan-tsoratra ireo, ka anisan' izany ny ampahany lehibe saika izy manontolo amin' ny fandikana ny *[[Bokin' i Isaia]]* tranainy indrindra (izay ahitana takela-koditra miisa 17 nozairina mitohy ka manana halavana 7,34&nbsp;m), sy sombiny maro amin' ny bokin' ny Testamenta Taloha, afa-tsy ny ''Bokin' i Estera''. Hita tao koa ny lahatsoratra amin' ny fiteny fototra amin' ny boky sokajina ho apôkrifa sy pseodepigrafa, izay tsy tafiditra ao amin' ny Soratra Masin' ny jodaisma, ka anisan' izany ny ''Bokin' i Tôbia'', ny ''Bokin' i Siràka'', ny *[[Bokin' ny Jobily]]*, ny andalana maro amin' ny ''Bokin' i Henôka'' ary ny *[[Testamentan' i Levy]]* izay tsy fantatra ao amin' ny dikan-teny grika sy siriaka sy latina ary etiôpiana.

## Tantaran' ny soratanam-piraketana

### Tantaran' ny fahitana ny soratanam-piraketana
Araka ny fanadihadiana nataon' i John C. Trever izay nanontany ny mponina ao amin' ny foko Tammireh tamin' ny taona 1960, dia zazalahy mpiandry biby fiompy bedoina 15 taona atao hoe Muhammed edh-Dhib Hassan, izay nitady ny osiny very tamin' ny lohataonan' ny 1947, no nahita siny tanimanga lehibe izay nahitany horonan-koditra voatahiry tsara, mifono lamba vita amin' ny rongony.

Taty aoriana dia nianga ny mpikaroka nitady ka nahita tahirin-tsoratra betsaka hafa koa. Nentina tany amin' i Ibrahim 'Ijha izay mpivarotra rakitry ny ela tao Betlehema aloha ireo horonan-tsoratra ireo. Ao amin' ny ilany misolampy sady karankaina amin' i Komràno, eo amin' ny ilany avaratra-andrefan' ny Ranomasina Maty ny nisy ny zohy sy ny soratanana izay hita taty aoriana, ka tena sarotra ny fiakarana eny. Nahalala ny lanjan' ireo horonan-tsoratra ireo i Eleazar Sukenik sy ny zanany lahy atao hoe Yigael Yadin ka afaka nandresy lahatra ny Fanjakana Israeliana hividy ny soratanana efa namidy tamin' ny taona 1954. Hatramin' ny taona 1951 ka hatramin' ny taona 1956 dia nankinin' ny Sampam-pahaizana momba ny Rakitry ny Ela Jordaniana tamin' i Roland de Vaux izay mpikambana ao amin' ny *École biblique et archéologique française de Jérusalem* ny fangadiana sy ny fisavana ny toeram-pikarohana arkeôlôjikan' i Komràno. Tamin' izany fikarohana izany no nahitana soratanana an-jatony, indrindra tao amin' ny zohy faha-4.

Tamin' ny volana Febroary 2017 dia nanambara ny arkeôlôga ao amin' ny Oniversite hebreo fa nisy zohy miisa 12 eo hita indray izay miaty siny tany maro vaky sy saika tsy misy na inona na inona. Mety tany amin' ny taona 1950 no nitrangan' ny fandrobana satria nisy fitaovam-pangadiana vy tamin' izany fotoana izany hita teo. 

## Zavatra hita tao amin' ny soratanana
Milaza ny boky torolalana maro momba ny fitsipi-pifehezana fa sahala amin' ny Tranon' i Israely izay natao hanomana ny lalana halehan' ny fiavian' ny Fanjakan' Andriamanitra sy ny andron' ny fitsarana ny antokom-pivavahana jiosy tao Komràno. Nalamina mifanaraka amin' ny firafetan' i Israely tamin' ny andron' i Mosesy (na Môizy) ity antokom-pinoana ity.

Mandalo fotoam-pizahan-toetra maharitra roa na telo taona ny mpino ao amin' io antoko io alohan' ny hametrahana azy amin' ny ambaratongam-pahadiovana tandrify ny toetrany. Anaovana fifidianana amin' ny fivoriana isan-taona ny fandrosoana na ny fihemorana amin' izany dingana izany. Ankinina amin' ny pretra telo izay ampian' ny loholona ("antidahy") tsotra roa ambin' ny folo ny fitarihana ara-panahy, ary tantanan' ny tomponandraikitra mitovitovy sata amin' ny eveka ny antokom-panapahan-kevitra tsirairay. Eo ambany fahefan' ny arseveka na andriandahy iray ireo tomponandraikitra ireo. Zavatra tsy maintsy atao ny fandalinana ny Lalàna (Torah), izay fizaràna voalohany ao amin' ny Soratra Masina, ary ny fivoasana azy marina dia nampitaina amin' ny alalan' ny mpampianatra ara-panahy atao hoe "mpanao heviteny marina" na "tompon' ny fahamarinana". Mifarana amin' ny fiavian' ny mpanao fivoasana sy mpaminany vaovao ny vanimpotoana isian' ilay antokom-pivavahana, araka ny ''Bokin' ny Deoterônômia'' (Deo. 18:18). Ahitana toromarika momba ny ady farany hifanaovan' ny "zanaky ny fahazavana" sy ny "zanaky ny fahamaizinana" ny iray amin' ny soratanana.

Ny fifanahafana eo amin' ny finoana sy ny fanao resehina ao amin' ny soratanam-piraketana sy ireo izay lazain' i Filôna avy any Aleksandria sy i Flavio Jôsefa fa an' ny Eseniana, dia mahatonga ny mpikaroka maro hihevitra fa io antokom-pinoana jiosy tao Komràno io dia manam-pifandraisana amin' ny Eseniana. Hamafisin' ny asasoratra nataon' i Plinio Zokiny izany fampitovizana ireo sekta roa ireo izany, dia i Plinio izay nitatitra fa nonina tao amin' ny faritr' i Kirbeta Komràno ny Eseniana. Manantitra ny fahasamihafan' ny sekta tao Komràno sy ny Eseniana ny mpanoratra sasany ka mihevitra fa samy hafa nefa misy fitoviana fotsiny izy roa tonta ireo fa tsy zavatra tokana. 

## Ny lanjan' ny soratanam-piraketana tao Komràno

### Lanja ara-tantaran' ny soratanana
Manana ny lanjany amin' ny lafiny tantara ny soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty noho izy ireo miteny ankolaka momba ny olona sasany sy ny zava-mitranga sasany izay mifanandrify amin' ny vanimpotoana nielezan' ny kolontsaina grika sy amin' ny fiantombohan' ny vanimpotoana najakan' ny Rômana teo amin' ny tantaran' ny Jiosy.

Ny mpanao hevitenin' ny ''Bokin' i Nahoma'' iray, ohatra, dia miresaka momba ny olona anankiray atao hoe Demetriôsy ary hoatry ny miresaka ankolaka ny zava-nitranga tamin' ny taona 88 tal. J.K. noraiketin' i Flavio Jôsefa an-tsoratra izany. Miresaka momba ny mpanjakan' i Siria atao hoe Demetriôsy III sy an' i Aleksandro Janeo izay mpanjaka hasmôneana izy. 

Misy koa ny firesahana ankolaka miverimberina ny amin' ny "tompon' ny fahamarinana" izay mety manondro olona malaza teo amin' ny tantaran' ny fivavahana jiosy, dia ny mpisoronabe farany tsy mpisandoka atao hoe Oniasy III izay nesorina tamin' ny toerany tamin' ny taona 175 tal. J.K., ny mpitarika ny Makabeo atao hoe Matatià (na Matitià) mpisoronabe sy ny zanany lahy mpitari-tafika atao hoe Jodasy Makabeo, Menahema, lehiben' ny Zelôta tamin' ny taona 66 taor. J.K.   

Nisy ny fiezahana hampifandray ny firesahana ankolaka momba ilay "mpisoroa ratsy" sy ilay "hehilahin' ny lainga" amin' ny olona malaza tahaka ny mpisoronabe jiosy Menelasy izay nanimbazimba zava-masina, i Antiôkôsy IV Epifanesy  mpanjakan' i Siria, i Joany Hirkano I lehiben' ny Makabeo ary i Aleksandro Janeo. Vonjimaika ihany izany fampifandraisana rehetra izany ary tsy mitovy ny hevitry ny manampahaizana ny amin' izany.

Ny soratanan' ny bokin' ny Baiboly hita ao amin' ireo horonan-tsoratra ireo dia ahitana lahatsoratra voadika efa taonjato maro tany aloha raha mitaha amin' ny lahatsoratra ao amin' ny Masora sady manamarina matetika ny fandikan-teny ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika, ny Septoajinta, sy ny dikan-teny hafa tranainy. Noho izany dia fitaovana saro-bidy amin' ny fahazoana ny lahatsoratra niandohana tamin' ny fadikana ny Soratra Masina jiosy ireo soratanana ireo.

### Lanja eo amin' ny fikarohana momba ny Baiboly
Hita ao amin' ny soratra apôkrifan' ny Baiboly sy ny soratra pseodepigrafan' ny Testamenta Taloha, ary amin' ny ampahany tranainy indrindra ao amin' ny Talmoda ireo finoana sy fanao resanika ao amin' ny soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty ireo. Ankoatra izany, ny fisian' ny soratra mitovy votoatiny amin' ny fiheverana iraniana dia maneho fa naka singa maro tamin' ny kolontsaina iraniana ny finoana sy ny kolontsaina jiosy nandritra ny fotoana lava teo anelanelan' ny fanoratana ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao.

Misy lanjany lehibe ny fifandraisana misy eo amin' ny fiheverana ao amin' ny soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty sy ny lohahevitra raketin' ny Testamenta Vaovao. Samy manindry ny fahantomotry ny Fanjakan' Andriamanitra, samy manantitra ny tokony hibebahana haingana ary matoky ny faharesen' ny fanahin' ny faharatsiana na ny andaniny na ny ankilany.

Ireo amboaram-tsoratra roa ireo dia samy miresaka ny amin' ny batisa (na batemy) ao amin' ny Fanahy Masina, ny filazana ny mpino hoe "voafidy" sy "zanaky ny fahazavana" na "zanaky ny mazava" ao amin' ny Baiboly kristiana. Ohatra amin' izany ny hita ao amin' ny ''Epistily ho an' i Titosy'' (Tito 1:1), ny ''Epistily nosoratan' i Petera'' (Pet. 1:2) ary ny ''Epistily ho an' ny Efesiana'' (Efes. 5:8). Ireo fitoviam-pomba fijery ireo dia vao mainka manaitra satria niaina tamin' ny vanimpotoana mitovy sy tamin' ny faritra iray i Joany Batista sy ny antoko jiosy tao Komràno, izay samy nanambara mialoha ny finoan' ny kristiana izay nanaraka avy tao aoriana.

Na dia ahitana votoatiny mampahatsiahy ny fiheverana kristiana aza ny soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty dia misy ny foto-pampianarana kristiana tsy hita ao amin' ireo soratanana ireo, ka ohatra amin' izany ny fahatongavana ho nofo sy ny famonjena amin' ny alalan' ny hazo fijaliana.

## Jereo koa

* Septoajinta
* Komràno
* Eseniana
* Lahatsoratra masôretika