Môraly

Ny **môraly** dia fitambaran' ny fitsipika sy foto-pitsipika, ny adidy sy ny fandrarana rehetra mifandraika amin' ny fampifanarahana ny asa amam-pihetsiky ny olona amin' ny fomba amam-panaon' ny  fiarahamonina iray. Fanavahana ny fikasana sy ny fanapahan-kevitra ary ny asa amam-pihetsika heverina ho mety (marina) sy ny tsy mety (diso) ny môraly. Ny môraly dia fitambarana fitsipika na foto-pitsipika avy amin' ny fitsipi-pitondran-tena ao amin' ny filôzôfia, na ao amin' ny fivavahana na ao amin' ny kolontsaina iray, na mety ho avy amin' ny fenitra heverina fa tokony ho an' ny olona rehetra.
Avy amin' ny teny latinina hoe *moralis* (izay midika hoe "mifandray amin' ny fomba", "momba ny toetra", "momba ny fitondran-tena") ny teny hoe *môraly*. Mifanakaiky hevitra ny etika sy ny môraly satria ny mpandika teny sasany amin' ny filôzôfa fahiny dia nampiasa ireo teny roa ireo tsy misy fanavahana mazava arakaraka ny vanim-potoana mba handikana ny teny grika hoe *ethikos*. Na izany aza, ho an' ny filôzôfa môderina sasany dia miavaka amin' ny etika, izay  fisaintsainana fototra anorenan' ny môraly ny fenitra ao aminy sy ny fetrany ary ny adidiny, ny môraly. Avy amin' ny môraly no teraka ny filôzôfia môraly izay miavaka amin' ny metafizika noho izy azo ampiharina. Ny asa mifanohitra amin' ny môraly indraindray dia asa manimba toy ny halatra.

Mifantoka amin' ny lohahevitra momba ny tsara sy ny ratsy ny môraly ka miavaka amin' ny lôjika (izay misahana ny fanavahana ny marina sy ny diso), amin' ny taranja lalàna (ny ara-dalàna sy ny tsy ara-dalàna), amin' ny zavakanto (ny kanto sy tsy kanto) ary amin' ny taranja toekarena (ny ilaina sy ny tsy ilaina). Araka ireo soatoavina ireo no andraiketan' ny môraly ny foto-pitsipika momba ny fihetsika, izany hoe ny adidin' ny olombelona, ​​​​na amin' ny tenany na amin' olon-kafa, na amin' ny fiarahamonina manontolo, na amin' ny idealy ambony kokoa (ny fomban-drazana, ny firindrana, ny fiadanana, ny andriamanitra, sns.), foto-pitsipika mamaritra ny tokony hatao sy ny fomba enti-manao.

Misy endrika roa ny toe-tsaina mifanohitra amin' ny môraly, izany hoe ny fitondran-tena ratsy (frantsay: *immoralité*), izay  finiavana handika ny fitsipiky ny môraly nefa tsy mitsara ny môraly, ary ny fandavana ny fisian' ny môraly, na koa ny famporisihana amin' ny toe-javatra sasany ny fandikana ny fitsipika môraly, amin' ny fanavahana ny hevitra momba ny etika sy momba ny fomba sy fanao (frantsay: *amoralité*).

Andaniny ny môraly dia mikendry ny fitahirizana ny endrika misy fiombonana ao amin' ny fandaminana ara-piarahamonina, ao amin' ny fiarahamonina, ao amin' ny tombontsoan' ny besinimaro, ary ankilany mikendry ny fankafizana ny fiainan' ny tsirairay ao anaty fiarahamonina. Toraka izany koa, rafitra ara-môraly iray ihany no ampifanarahina amin' ny kolontsaina sy ny fiarahamonina tsirairay, saingy ao anatin' ny kolontsaina maro miara-misy dia ahitana karazana fitsipi-pitondran-tena samihafa miaraka nefa misy koa karazana fitsipi-pitondran-tena samihafa tsy mifanaraka.

Ny môraly dia mety manondro ny fehezam-pitsipi-pitondran-tena rehetra tsy voafaritra tsara eo amin' ny fiarahamonina iray (fahalalam-pomba, fahaiza-manaja, fahatsapan-tena ho olom-pirenena), na koa eo amin' ny fitsipika ambaran' ny fivavahana na ambaran' ny foto-pampianarana (môraly ara-pivavahana, filôzôfia môraly, etika). Azo zaraina ho vondrona roa ny fitsipika môraly: andaniny ny fitsipi-pitondran-tenan' ny tsirairay, ary ankilany ny fehezam-pitsipi-pitondran-tena itambaran' ny vondrom-piarahamonina ara-kolontsaina na ara-pivavahana na sivily.

Azo heverina ho fahazarana tsotra izay lasa tsy maintsy atao ao amin' ny vondrom-piarahamonina iray (fomban-tany, fomba amam-panao) ny fitsipika môraly, izany hoe fomba manaja kolontsaina, izay raisina sy ianarana ary eken' ny tsirairay (amim-pahatsiarovan-tena na tsia) izay mihamazava na miova mandritra ny taonjato maro, na, mifanohitra amin' izany, lasa fenitra tanteraka, tsy miova na dia mandeha aza ny fotoana, mihoa-draha ary avy amin' Andriamanitra na avy amin' ny fanambaràna. Ny fitsipika môraly koa dia azo heverina ho miovaova araka ny vahoaka sy ny vanim-potoana, na mifanohitra amin' izany ka natao ho an' ny rehetra, tsy miankina amin' ny toerana na amin' ny vanim-potoana, ary naorin' ny sain' olombelona na takîn' ny fanehoana ny maha olombelona amin' ny ankapobeny (ohatra: ny zon' olombelona).

Amin' ny fomba fiasa ara-pilôzôfia dia tsy mitovy ny fepetra mamaritra ny fitondran-tena môraly (izay azo adikao hoe: "manao ny tsara". Ny soatoavina ara-môraly amin' ny hetsika iray tokoa mantsy (tsara na ratsy) dia azo faritana araka ny vokany, na araka ny fifanarahany amin' ny soatoavina, izany hoe araka ny fikasana na ny antony manosika azy (tsy miankina amin' ny vokany).

## Jereo koa

* Filôzôfia
* Fivavahana
* Etika