Teôlôjia

Ny **teôlôjia** dia taranja na vondron-taranja atao hianarana sy hahalalana ny amin' Andramanitra, na ny amin' ny hoe "andriamanitra", amin' ny alalan' ny fandraisana anjaran' ny fisainan' olombelona ho enti-manazava sy handaminana bebe kokoa izay zavatra fantatra tamin' ny alalan' ny fanambaràna ka miantefa amin' ny finoana.

Na dia tao amin' ny fivavahana kristiana aza no tena nahafantarana ny fanaovana teôlôjia dia maro koa ny fivavahana manao teôlôjia ka anisan' izany ny fivavahana silamo sy ny jodaisma. Tsy ny tontolon' ny fivavahana ihany no ahitana teôlôjia fa ahitana azy koa ny taranja filôzôfia toy ny sampan-taranja metafizika (dia ilay atao hoe ôntô-teôlôjia). Tsy ny fivavahana rehetra koa tsy akory no manaiky ny fanaovana teôlôjia fa misy ireo izay mitsipaka an' izany ka mihevitra fa tsy mety hifangaro amin' ny zavatra momba ny finoana na hanampy zavatra hafa tsy araka ny fanambaràna tokony hiantefa amin' ny finoana ny teôlôjia.

Amin' izao fotoana izao dia maro ny sekoly sy oniversite ianarana teôlôjia nefa ny sasany dia tsy miankina amin' antokom-pivavahana ka tsy voatery ho olona mino ny mpianatra sy ny mpampianatra ao.

Fomba fiasa voasaina no entina manao ny fanakarana ny momba an' Andriamanitra sy ny manodidina azy ao amin' ny teôlôjia hany ka nisy fotoana tsy niaingan' ny mpanao teôlôjia tamin' ny Soratra Masina, izay vokatry ny fanambaràna, hanakarana ny tontolon' Andriamanitra fa tamin' ny fisainany irery ihany.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *teôlôjia* dia avy amin' ny teny grika hoe θεολογία / *theologia*, izay azo amin' ny fanakambanana ny teny hoe Θεός / *theos* ("andriamanitra") sy ny hoe -λογία / *logia* ("fitenenana" na "firesahana") nisampana avy amin' ny teny hoe λόγος / *logos* ("teny"). Ny mpampianatra na izay nianatra teôlôjia no atao hoe *teôlôjiana*.

## Ny ''theologia'' teo amin' ny filôzôfa grika
Ny teny grika hoe *θεολογία* / *theologia* dia nampiasain' ilay filôzôfa grika atao hoe Platôna amin' ny dikany ara-bakiteny hoe "resaka momba ny andriamanitra" na "resaka momba an' Andriamanitra" tamin' ny taonjato faha-4 tal. J.K. tao amin' ny asa soratra nataony, ao amin' ny Boky faha-2 toko faha-18, mitondra ny lohateny hoe *Πολιτεία* / *Politeía* ("fitondram-pirenena").  Ao amin' io toko io i Platôna dia nizara ny filôzôfia ho zana-taranja telo izay nomeny ny anarana hoe *μαθηματικὴ* / *mathêmatikê* sy *φυσική* / *phusikê* ary *θεολογική* / *theologike*, ka ity farany ity no mitovitovy amin' ny metafizika izay iresahana momba ny fomban' Andriamanitra na ny andriamanitra.

Raha nanoratra araka ny loharano avy amin' ny filôzôfa stôika i Marcus Terentius Varro (mpanoratra latina), dia nanavaka karazana lahateny telo, dia ny lahateny momba ny fedràn' ny andriamanitry ny Grika, ny lahateny voasaina ara-pilôzôfia andinihana ny andriamanitra sy ny amin' izao rehetra izao, ary lahateny momba ny fanaon' ny olombelona eo amin' ny fiarahamonina toy ny fombafomba sy ny adidy ary ny fitandremana ny zavatra andidian' ny fivavahana.

## Ny teôlôjia ao amin' ny finoana abrahamika

### Ao amin' ny jodaisma
Ny tsy nisian' ny fahefana pôlitika misaraka amin' ny fivavahana dia nahatonga ny fandinihana teôlôjika tsy ho hita afa-tsy tao amin' ny tontolon' ny fiarahamonina sy ny an' ny sinagôga, fa tsy nisy toeram-pampianarana manokana, ka anisan' izany bt ady hevitra ifanaovan' ny raby momba ny lalàna jiosy (*[[Halakà|halakah]]*) sy ny fanaovana heviteny amin' ny Torah (*[[Midrasa|Midrash]]*). Ankehitriny dia zava-dehibe amin' ny teôlôjia kristiana sy silamo ary jiosy ny teôlôjian' ny jiosy fahizay.

Apôfatika ny teôlôjian' ny jodaisma: tsy miseho manontolo fa amin' ny ampahany Andriamanitra tamin' ny fotoan' ny roimemy mirehitra (Eksôdôsy 3:13-14) raha nanonona ny anarany izay tsy hay tononina ao amin' ilay fehezanteny hoe: אֶֽהְיֶ֖ה אֲשֶׁ֣ר אֶֽהְיֶ֑ה / ''Ehieh Asher Ehieh''. Sady tokana Andriamanitra no tsy azo fantarina (Isaia 40:25). Ny tsy fisian' ny zavatra azo ampitahaina aminy sy ny fampitahana azy amin-javatra hafa dia norainsin' i Maimônida izay nanoratra hoe: "Tsy vatana Andriamanitra ary tsy manam-pifanahafana na amin' inona na amin' inona, eo aminy sy ny zavatra noforoniny", ary "ny fisiany tsy tahaka ny azy ireo", ka noho izany dia "tsy samy atao hoe "fisiana" ny fisiany sy ny fisian' izay zavatra ivelany afa-tsy noho ny fitovian' endri-teny".

Iankinan' ny filôzôfia jiosy manontolo ny lohahevitry momba ny fihoa-drahan' Andriamanitra, izay fototr' izany teôlôjia apôfatika izany, hatramin-dry Moses Mendelssohn sy Hermann Cohen na ry Leo Strauss sns.

Tsy azo fantarina afa-tsy amin' ny alalan' ny fandinihana ny Torah sy ny heviteny momba izany Andriamanitra, ary amin' ny alalan' ny fanajana ny didy (מִצְווֹת‬ / *mitsvot*). Ny tsy Jiosy na Jentilisa (*גוים*‎ na *גויים* / *Goyim*) dia afaka mamantatra koa an' Andriamanitra raha manaja ny lalàna fiton' i Noa.

### Teôlôjia kristiana
Ny teôlôjia kristiana dia andinihana ny Andriamanitry ny Kristiana sy ny fifandraisany amin' ny olombelona eo amin' ny tantaran' ny famonjena, ka ny fara tampony dia ny asa sy ny sorom-panavotana nataon' i Jesoa Kristy amin' ny maha Tenin' Andriamanitra azy (grika: *Logos Theou*). Ara-tantara sy araka ireo teôlôjiana tranainy dia taranja mifanahantsahana amin' ny siansa ny teôlôjia satria natao handalinana ny finoana sy hamaliana ireo fanontaniana ara-pilôzôfia.

Mifantoka amin' ny zava-boalazan' ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao ny teôlôjia kristiana nefa koa afaka manampy izany ny lovam-pampianarana, indrindra ao amin' ny teôlôjia katôlika. Mampiasa ny fanaovana hevi-tenin' ny Baiboly sy fitsikerana voasaina ary fanjohian-kevitra hentitra ny teôlôjiana kristiana. Anisan' ny tanjoana koa ny hiarovana ny finoana kristiana manoloana ny fanoherana sy ny tsikera manaratsy, mba hanamora ny fanarenana eo amin' ny Fiangonana, mba hanampiana ny fampielezana ny fivavahana kristiana, mba hitrandrahana ny lovam-pampianarana kristiana.

Niteraka tsy fifanarahan-kevitra teo amin' ny samy teôlôjiana ny tenim-pinoana (na dôgma) sy ny foto-pampianarana ataon' ny firehana sasany, ka nampisy ireo heverina ho mpanao fampianaran-diso (na heretika). Mba hanoherana sy handresena lahatra ny filôzôfa tamin' izay dia nampiasa ny fitenin' ireo filôzôfa ireo ny teôlôjiana. Nisy noho izany ny fifangaroan' ny teôlôjia sy ny filôzôfia (jereo, ohatra, ny voambolana ampiasaina momba ny Trinite).

### Ny teôlôjia mozilmana
Ny teôlôjia mozilmana dia misahana ny fandalinana ny finoana silamo araka ny soratra ao amin' ny Kor'any sy ao amin' ny Hadita ary ao amin' ny tantaram-piainan' ny mpaminany Mohamady. Atao hoe *Kalâm* ny taranja ikarohana ireo fototra teôlôjika amin' ny alalan' ny fomba fiasa misy fampiadian-kevitra sy fanohanan-kevitra voasaina. Amin' ny teny arabo dia midika hoe "resaka" na "fitenenana" ny hoe *Kalâm*. Ao amin' ny teôlôjia silamo koa dia mitana ny anjara toerany ny eskatôlôjia izay miresaka momba ny fiafaran' ny olombelona sy izao rehetra izao ary ny tontolo vaovao handimby azy, ny fitsaran' Andriamanitra farany ny asan' ny olombelona aorian' ny fitsanganana amin' ny maty.

Amin' ny Sonita dia enina ny fototry ny finoana, dia ny finoana an' i Allah, ny anjely, ny Soratra nambaran' Andriamanitra, dia ny Kor'any, ny mpaminany, ny andro farany, ny fanendrena mialoha (predestinasiôna).

Ho an' ny Shiita dia dimy fotsiny izany, dia ny maha tokana an' Andriamantra, ny fahamarinana, ny faminaniana, ny asan' ny imam ary ny momba ny andro farany (eskatôlôjia).

Ny Motazilita kosa dia manantitrantitra momba ny fifandraisan' ny olombelona amin' Andriamanitra fa manana sitrapo malalaka ambonin' ny fanendren' Andriamanitra mialoha ny olombelona, ary ny fahamarinan' Andriamanitra dia ambony noho ny maha tsy toha azy. Mino koa ny Motazilita fa afaka anakarana ny zavatra tian' ny Kor'any holazaina marina ny fampiasana ny lôjika. Izany no fototr' ilay atao hoe  اِجْتِ / *Ijtihâd* ("ezaka fandinihana").

## Sampan' ny teôlôjian' ny fivavahana abrahamika

### Taranja hita ao amin' ny fivavahana abrahamika lehibe

#### Eskatôlôjia
Lahateny na fandinihana momba ny fiafaran' izao tontolo izao, izay atao hoe andro farany, ny eskatôlôjia. Maro ny fivavahana miresaka ny amin' ny andro farany, izay samy manana ny eskatôlôjiany, ka ny fantatra indrindra amin' izany dia ny an' ny kristianisma sy ny jodaisma ary ny finoana silamo. Mahakasika lohahevitra mifandray amin' ny andro farany toy ny amin' ny Mesia na ny vanim-potoana mesianika sy ny zavatra hiseho aorian' ny fahafatesana ary ny amin' ny fanahin' olombelona koa ny eskatôlôjia.

Ny ankamaroan' ny fivavahana mônôteista dia misy foto-pampianarana milaza fa ny mpivavaka voafidy na mendrika ny finoana marina dia hovonjena na hafahana amin' ny fitsaran' Andriamanitra sy ny fahatezerany amin' ny hoavy. Ho any am-paradisa izy ireo aloha na mandritra na aorian' io fitsarana io arakaraka ny fampianarana.

Iresahana ny andro farany sy indraindray ny fitsarana farany ary ny fitsanganana amin' ny maty ny eskatôlôjian' izao rehetra izao (eskatôlôjia kôsmika). Ny eskatôlôjia isam-batan' olona kosa dia iresahana ny fiainana aorian' ny fahafatesana, ny hiafaran' ny fanahin' olombelona aorian' ny fahafatesan' ny vatana (izay hiseho amin' ny endrika maro samihafa).

#### Sôteriôlôjia
Ny sôteriôlôjia no andalinana ny amin' ny famonjena.

#### Anjelôlôjia
Fandalinana ny amin' ny anjely ny anjelôlôjia. Hadihadina amin' izany ny anaran' izy ireo, ny toeran' ny anjely tsirairay ao amin' ny ambaratonga any an-danitra sy ny anjara asany. Miovaova arakaraka ny antokom-pivavahana dinihina izay samy manana ny anjelôlôjiany izany. Manana ny anjelôlôjiany koa ny zôrôastrisma.

#### Demônôlôjia
Fandalinana sy fampianarana momba ny demony na devoly ny demônôlôjia. Tsy dia nisy mpiraharaha firy ny resaka demony hatramin' ny fiafaran' ny taonjato faha-13. Nanomboka nifantoka tamin' ny fandalinana ny Ratsy ny teôlôjiana.

### Taranja an' ny kristianisma manokana

#### Kristôlôjia
Andinihana ny amin' ny persôna sy ny fampianarana ary ny asan' i Jesoa amin' ny maha Kristy azy ny kristôlôjia, indrindra ny amin' ny natioran' i Jesoa sy ny fifandraisany amin' Andriamanitra: i Jesoa ve zanak' Andriamanitra, zanaka natsangany, olombelona tsy misy fangarony, sa Andriamanitra tsy misy fangarony? Izany fandinihana ao amin' io taranja io izany dia miainga avy amin' ny anaram-boninahitra omena an' i Jesoa ao amin' ny Testamenta Vaovao, toy ny hoe Kristy, Tompo, Zanak' Andriamanitra, Mesia, sady mandinika koa ny amin' ny maha-izy-azy an' i Kristy sy ny hevitry ny anaram-boninahitra hoe *Kristy*.

#### Pneomatôlôjia
Iresahana sy ianarana ary ampianarana ny amin' ny Fanahy Masina ny pneomatôlôjia. Iresahana ny amin' ny persônan' ny Fanahy Masina ao amin' ny Trinite sy ny asan' ny Fanahy Masina ny pneomatôlôjia. Taty aoriana dia tafiditra ao amin' io taranja io koa ny hoe fahateraham-baovao, ny fanomezan' ny Fanahy (karismata), ny batisan' ny Fanahy, ny fanamasinana, ny tsindrimandrin' ny mpaminany, ary ny filatsahan' ny Fanahy Masina.

#### Antrôpôlôjia kristiana
Ny antrôpôlôjia no andalinana ny amin' ny olombelona manontolo araka ny fanambaràn' Andriamanitra ao amin' ny Baiboly sy amin' ny fijerena ny fifandraisany amin' Andriamanitra. Halalinina ao ny amin' ny toetra sy fomban' ny olombelona: ny vatan-tenany sy ny ainy ary ny fanahiny izay mitambatra ka mamorona ny atao hoe olona, araka ny anoritsoritan' ny Baiboly azy. Anisan' ny resahina amin' izany ny amin' ny fahariana ny olombelona, ny fisainany, ny fahotany ary ny fahafatesany.

#### Ekleziôlôjia
Ny ekleziôlôjia no andalinana ny anjara asan' ny Fiangonana amin' ny maha vahoakan' Andriamanitra azy eo amin' ny tantaran' ny famonjena ny olombelona. Ny ekleziôlôjia dia andalinana koa ny fiandohan' ny kristianisma, ny fifandraisany amin' i Jesoa, ny anjara asa sahaniny eo amin' ny asam-pamonjena, ny fandaminana misy ao aminy, ny fitsipika mifehy azy, ny zava-kendreny sy ny tanjony ary ny fitantanana azy. Mandalina koa ny fiantraika sy ny fivoaran' ny fiangonana izay nanjary ho Fiangonana amin' ny maha andrin' ny finoana azy koa ny ekleziôlôjia. Mifandray akaiky amin' ny teôlôjia pastôraly io sampan' ny teôlôjia kristiana io.

#### Mariôlôjia
Ny mariôlôjia dia taranja teôlôjika an' ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa andalinana ny amin' i Maria amin' ny maha renin' ny mpamonjy azy ary indrindra ny maha renin' Andriamanitra azy.

## Jereo koa

* Taranja teôlôjika
** Eskatôlôjia
**Sôteriôlôjia
**Kristôlôjia
**Pneomatôlôjia
**Teôlôjia dôgmatika
**Teôlôjian' ny fanafahana

* Sehatra hafa
** Siansa
** Lalàna
** Filôzôfia
** Zavakanto
** Tantara

## Loharano sy fanamarihana