open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Faritanin' i Hormozgan

Ny **Faritanin' i** **Hormozgan** (persana: هرمزگان / *Hormozgân*) dia iray amin' ny faritany iraika amby telopolo ao Iràna. Any atsimo amin' ilay firenena no misy azy, manoloana an' i Ômana. Ny  velarany dia 68 475 km2, ary ny renivohiny dia i Bandar Abbas. Ity faritany ity dia manana nosy efatra ambin' ny folo ao amin' ny Hoala Persika ary manana morontsiraka mirefy 1 000 km.

Misy tanàna lehibe valo ilay faritany: i Bandar Abbas, i Bandar Lengueh, i Minab, i Bandar Charak, i Jask, i Bastak, i Bandar Khamir ary i Fin. Ity faritany ity dia misy departemanta iraika amby roapolo sy kaominina sivy amby enimpolo ary vohitra 2&nbsp;046. Tamin' ny taona 1996 dia nahatratra 1,1 tapitrisa ny mponina tao amin' ilay faritany.

## Jereo koa

* Faritany any Iràna: Alborz - Ardabil – Azerbaijan-e-Gharbi – Azerbaijan-e-Sharghi – Bushehr - Shahar Mahaal-o-Bakhtiari - Esfahan - Fars - Gilan – Golestan - Hamedan – Hormozgan - Ilam - Kerman - Kermanshah – Khorasan-e-Jonubi - Khorasan-e-Razavi - Khorasan-e-Shomali - Khuzestan - Kohkiluyeh-o-Boyer Ahmad - Kurdistan Iraniana – Lorestan - Markazi – Mazandaran - Qazvin – Qom – Semnan - Sistan-o-Baluchestan - Teheran - Yazd - Zanjan
Azerbaijàna Iraniana

I **Azerbaijàna Iraniana** dia faritra any avaratra-andrefana amin' i Iràna, izay a hitana tanàn-dehibe manan-tantara maro ao amin' ity firenena ity toa an' i Maragha, i Tabriz, i Zanjan, i Ardabil ary i Urmia. I Azerbaijàna Iraniana dia onenan’ ny Azery miisa 12 na 15 ka hatramin' ny 30 tapitrisa (araka ny tombantomban' ny CIA, araka ny governemanta iraniana amin' ny tranga voalohany, ary farany araka ny nasiônalista azery amin' ny faharoa). Io faritra io ankehitriny dia tandrify faritany maro (i Azerbaijàna Atsinanana, i Azerbaijàna Andrefana, i Ardabil ary i Zanjan) ary koa tandrify ny ampahany amin' ny faritanin' i Hamadān sy ny an’ i Qazvin.

## Tantara
Nanomboka tamin' ny taonjato faha-11, ity faritr' i Iràna ity, izay faritanin’ i Atropatena teo aloha, dia nonenan' ny vahoaka miteny persianina sy miteny tiorka.

Ny tapany avaratra-andrefan’ ilay faritra dia anisan’ ny Fanjakan' i Armenia taloha (faritanin’ i Persarmenia), araka ny asehon’ ny mônastera maro ao Dzordzor, ao Md Stepanos any Jolfa (Saint-Stepanos de Jolfa) ary Kara Kelisa (“fiangonana mainty” amin’ ny teny tiorka), voatanisa ho Lova Iraisam-pirenena.

Ny Tafika imperialy rosiana dia nibodo an' i Azerbaijàna tamin' ny taona 1909, avy eo teo anelanelan' ny taona 1912 sy 1914 ary indray teo anelanelan' ny tana 1915 sy 1918, raha ny Ôtômana kosa nibodo azy teo anelanelan' ny taona 1914 sy 1915 ary ny taona 1918 sy 1919. Nandritra ny Ady Lehibe I dia nandefa fanohanana ho an' ny tafika rosiana i Frantsa, tamin’ ny endriky ny "ambulance alpine du Caucase", napetraka ao Urmia. Avy eo dia ny tafika ny Firaisana Sôvietika no nibodo azy teo anelanelan' ny taona 1920 sy 1921 ary indray tamin' ny taona 1941, amin' ny famoronana repoblika kely mizaka tena (ny Governeantam-bahoakan’ i Azerbaijàna) teo anelanelan' ny Novambra 1945 sy ny taona 1946, nandritra ny Krizy Iraniana-Sôvietika (Krizy Iranô-Sôvietika).
Zagros (tangoron-tendrombohitra)

I **Zagros** na **Tendrombohitra Zagros** (amin' ny teny persana: رشته كوه زاگرس / *Reschte-Kuh-e Zāgros*; amin' ny  teny kiorda: *Çîyayên Zagrosê*, amin' ny teny lôry: كۆیەل زاگرۥۇس; amin' ny teny tiorka: *Zagros Dağları*) dia tangoron-tendrombohitra any atsimo-andrefana amin' i Iràna. Tandavan-tendrombohitra mirazotra maro sarahin’ ny lohasaha sy lemaka no mandrafitra ity tandavan-tendrombohitra ity, ary ny tendrombohitra ao aminy dia manana tampona maranitra maromaro mihoatra ny 3 050 m, ka ny sasany aminy dia rakotra oram-panala mandavan-taona. Ny tendro avo indrindra dia i Zard Kuh (4 548 m), any andrefan’ i Ispahan. Maro amin' ny lohasaha no misy tany lonaka, ka ny fambolena sy fiompiana no anisan' ny asa fivelomana lehibe ataon’ ny mponina any.
Karun (ony)

I **Karun** (amin'ny teny persana: کارون / *Kārūn*; amin' ny teny arabo: قارون / *Qārūn*) dia renirano any amin' ny faritra afovoany-andrefana amin' i Iràna izay mipoitra avy any amin' ny faritra afovoan’ ny tangorom-bohitra Zard Kuh, ao amin' i Zagros. Io no hany renirano azon’ ny sambo andehanana ao Iràna. 

Rehefa avy nanaraka lalana mibilobiloka eo amin' ny antsasaky ny halavany izy dia mianatsimo-andrefana, ka mikambana amin' ny reniranon' i Dez ao akaikin' ny tanànan' i Shushtar, avy eo mitodika atsimo-atsinanana, miampita an' i Ahwaz (na Ahvaz) ary mivarina any amin' ny reniranon' i Shatt al-Arab (ampahany iraisan' ny ony Tigrisy sy ny ony Eofrata) manandrify an’ i Khorramshahr. Mivarina ao aminy avy ao atsinanana ny renirao Kuhrang ary ny renirano Bazoft avy ao andrefana.

Manodidina ny 725 km eo ho eo ny halavan' ny renirano ary azo andehanana sambo avy eo am-bavany hatrany Shushtar.
Urmia (farihy)

I **Urmia** dia farihy marivo sy masira any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Iràna, ao andrefan' ny tanànan' i Tabriz, ao amin’ ny faritr’ i Azerbaijàna Iraniana (eo anelanelan' ny faritanin' i Azerbaijàna Atsinanana sy ny an’ i Azerbaijàna Andrefana). Izy no farihy lehibe indrindra any Iràna, izay ao amin' ny valan-javaboary mitovy anarana aminy. 145 km eo ho eo ny halavany ary 50 km eo ho eo ny salan-tsakany. Misy ampahany ny ao amin' ny lempona fisaka voahodidin-tendrombohitra izy ary mahatratra 1 200 m mahery ny haavo misy azy ambonin' ny haavon' ny ranomasina. Mihamasira sy mihakely ary atahorana hanjavona ity farihy ity.

Atao amin' ny teny persana hoe دریاچه ارومیه / *Daryācheh-ye Oroumieh* izy; SY amin' ny teny armeniena hoe Կապուտան լիճ / *Kapoutan litch*; ary amin' ny teny azery hoe اورمیه ﮔﺆﻟﻮ / *Urmu gölü*.

Renirano lehibe no mamatsy an’ io farihy io nefa tsy misy ny renirano mivoaka avy ao aminy, ka izany no manome azy ny sata ara-jeôgrafian’ ny velaran-drano endôreika (tsy mivarina an-dranomasina), indraindray ampitovina amin' ny "ranomasina kely anaty tany". Ny renirano Aji Chay (na Talkheh Rud) no sakeli-drano lehiben' ilay farihy, izay mikoriana any avara-atratsinanan' i Azerbaijàna Iraniana ary mitondra ny oram-panala mitsonika avy any amin' ny tangorom-tendrombohitr' i Sabalân sy ny an’ i Sahand, ary ao koa ny renirano kambana Zarineh (Jagatu) sy Simineh (Tatavi), avy any atsimo.

Ny hasiran' ny ranony be loatra, izay tsy mitsaha-mitombo, no azo anazavana ny tsy mampisy hazan-drano hafa afa-tsy karazan-drakaka sy karazam-patsa sasany. Mihena isan-taona ny velarany.
Môngôly (vahoaka)

Ny **Môngôly** na **Môngôliana** amin' izao fotoana izao dia vahoaka monina indrindra ao amin' ny tapany atsinanan' i Azia Afovoany sy any Sina ary any Siberia, miteny ny iray amin' ny fiteny altaîka. Efa tamin' ny taonjato faha-11 no nisian' ny fiteny môngôliana na môngôly.

Mizara ho foko maro mpifanandrina, izay indraindray voalamina ho kônfederasiôna ny Môngôly izay namorona firenena tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-13 teo ambany fitarihan' i Genghis Khan. Nandritra ny fitondran' i Genghis Khan dia nanangana tafika ka nanafika an' i Eorôpa any andrefana sy tany Sina any atsinanana izy ireo, ary tamin' ny farany dia namorona ny Empira Môngôly, empira eoraziana midadasika dia midadasika. Ny taranak' i Genghis Khan dia nanjaka tamin' ny faritra midadasika any Sina, any Azia Atsinanana, any Rosia, any Iràna ary any Torkia. Resy ny Môngôly tamin' ny farany.

Miisa 3 tapitrisa eo ho eo izao ny vahoaka môngôly, ka ny ankamaroany dia bodista, ny hafa manaraka ny samanisma. Matetika izy ireo no mbola mpifindrafindra monina, toy ny razambeny.

## Jereo koa

* Môngôlika (vahoaka)
* Môngôlôida
Samarkand

I **Samarkand** dia tanàna any Ozbekistàna afovoany, renivohitry ny faritra, ao amin' ny lohasah’ i Zeravchan. Ny tanàna dia mamokatra dite, divay, lamba, zezika ary kojakoja ho an’ ny fiara. Ny tanàna taloha dia misy lova avy amin' ny zavakanto silamo: ny môskea Bibi Khanum, ny maozôlean' i Tamerlan (taonjato faha-15). Taloha dia nantsoina hoe *Maracanda* i Samarkand renivohitry ny faritanin' i Sogdiana, faritany persiana fahiny. Resin’i Aleksandra Lehibe izy io tamin’ ny taona 329 tal. J.K., avy eo lasan’ ny Arabo tamin’ ny taona 712; lasa foiben' ny kolontsaina silamo izy avy eo.

Tamin' ny taona 1220 dia saika noravan' i Genghis Khan tanteraka i Samarkand, saingy niverina ny famirapiratany manontolo teo ambany fitarihan'  i Tamerlan izay, tamin' ny taona 1369, nanao azy ho renivohitry ny fanjakany. Azon’ ny Ozbeka izy tamin’ ny taona 1500. Lasa teo ambany fifehezan’ ny Emiratan' i Bukhara izy avy eo (1784), ary teo ambany fahefan’ ny Rosiana. Tamin' ny taona 1924 hatramin' ny 1930 i Samarkand dia renivohitry ny Repoblika Sôsialista Sôvietikan' ny Ozbeka.
Ismail I

I **Ismail I** (1487-1524) dia *shah* tao Persia (1501-1524), mpanorina ny tarana-mpanjaka safavida. Ity mpitarika ny firahalahiana safavidan’ i Azerbaijàna ity, izay sonita tamin’ ny voalohany avy eo siita, dia nitarika "Mena Loha" (mpitondra satroka *turban* mena misy foritra roa ambin' ny folo maneho ny imama roa ambin' ny folon' ny Siitan’ ny roa ambin' ny folo) ary nihevitra ny tenany ho manana razambe an’ i Ali, vinantolahin’ ny mpaminany Mohamady.

Lasa shah tao Persia izy, naka ny tanànan' i Tabriz (1502) ary nametraka ny siisman’ ny roa ambin' ny folo, izay ataon' ny ankamaroan' ny Iraniana ho fivavaham-pirenen' izy ireo ankehitriny. Ny finiavana te hanita-panjakana dia voarasakan’ ilay soltana ôtômana Selim I tao andrefana sy voasakan’ ny Ozbeka tany atsinanana.
Timorida

Ny **Timorida** dia tarana-mpanjaka torkô-môngôly izay nitondra an'i Transoxiana sy an'i Persia (Iràna ankehitriny) ary an'i Afganistàna nanomboka tamin'ny taona 1370 ka hatramin'ny 1517.

Ilay mpifindrafindra monina torkô-môngôly atao hoe Timur-Lang, na Tamerlan, no nanorina an’io tarana-mpanjaka io. Taorian’ny nandreseny ny Môngôly tamin’ny taona 1363 dia nahazo fahefana izy tamin’ny taona 1370, ary nanambara ny tenany ho mpanjaka. Nifehy tanteraka an'i Persia aloha izy, avy eo nanitatra ny fahefany any Azia Afovoany, any Iràna, any Siria ary any Torkia (ampahany amin’i Eorôpa). Maty tamin'ny taona 1405 i Timur-Lang, nefa tsy nahavita nanatontosa ny tetikasany hanafika an'i Sina.

Rehefa maty i Timur-Lang, i Shah Rokh zanany lahy no nifehy an'i Iràna sy an’ i Afganistàna; i Ulug Beg zafikeliny no nitondra an'i Transoxiana fa ny andriandahy timorida hafa kosa nitondra faritany samihafa. Ny fahafatesan'i Shah Rokh tamin'ny taona 1447 dia niteraka ady momba ny fandovana ny fitondrana izay nahafaty an’ ilay empira ary resy i Iràna Andrefana ho an’ ny kônfederasiônan'ny Torkômana any Anatôlia Atsinanana. Tamin'ny taona 1468 dia nanandrana nanafika ireo kônfederasiôna ireo ilay timorida Abu Said saingy resy ary novonoina tatỳ aoriana.

I Husayn Baykara no nitondra ny faritra atsinanana amin’i Iràna sy i Afganistàna nanomboka tamin’ny taona 1470 ka hatramin’ny 1506, avy eo dia rava tany Persia ny fahefan’ny tarana-mpanjaka tamin’ny taona 1517. Taona vitsivitsy tatỳ aoriana dia nisy mpikambana iray tao amin’ny sampana tanora kokoa tao amin’ny Timorida, i Babur, nanangana ny Empira Mogaly na Môgôly tamin’ny taona 1526.

Ny vanim-potoanan'ny Timorida, na dia teo aza ny ady sy ny ny habibiana niseho tao aminy, dia niavaka noho ny fahalianany amin'ny zavakanto sy ny literatiora. Mpanakanto timorida maro no niandohan'ny zava-bitan'ny tarana-mpanjaka iraniana safavida. Teo amin'ny sehatry ny literatiora dia nandrisika ny asa soratra ara-tantara ny Timorida. Ity tarana-mpanjaka ity koa dia heverina ho nanamarika ny vanim-potoana lehibe farany amin'ny tononkalon'ny literatiora persianina klasika.
Mohammad Ali Shah

I **Mohammad Ali Shah** na **Mohammad Ali Shah Qajar** dia shah iraniana nanomboka tamin' ny 8 Janoary 1907 ka hatramin' ny 16 Jolay 1909. Teraka tamin' ny 21 Jona 1872 tao Amol izy ary maty tao Sanremo any Italia tamin' ny 8 Avrily 1925. Amin' ny teny persana izy dia atao hoe محمدعلی شاه قاجار.

Nanohitra ny lalàm-panorenana nankatoavina nandritra ny fitondran' ny rainy Mozaffar ed-Din Shah izy. Nandrava ny Antenimiera izy ary notohanan' i Rosia miaraka amin' ny brigady kôsaka. Na izany aza, nialana tamin' ny fitondrana izy ka ny zanany lahy Ahmad Shah Qadjar no nandimby azy, taorian' ny Revôlisiôna momba ny Lalàm-panorenana. Tsaroana ho mariky ny fitondrana jadona izy. Nisesitany tany Rosia izy ary tsy nahomby ny ezaka nataony hiverenana amn' ny fitondrana. Ny zanany lahy, Ahmad Shah Qadjar no mpandova farany ny tarana-mpanjaka Kajara.

## Jereo koa

* Kajara

* Tantaran' i Iràna
Pahlevy

Ny **Pahlevy** dia tarana-mpaniaka izay, taorian' ny nanonganana ny Kajara, dia nanjaka tao Iràna tamin' ny taona 1925 hatramin' ny 1979; voatery natao sesitany i Muhammad Riza Shah andrimanjaka faharoa nanapaka tamin' ity taranka ity, taorian' ny fipoahan' ny Revôlisiôna Islamika.

Teraka tao amin’ ny tanàna be tendrombohitra akaikin’ ny Ranomasina Kaspiana i Riza Shah, ilay mpanorina ity tarana-mpanjaka ity, izay taranaky ny rainy avy amin’  ny fianakavian’ny fokon’ andriana madinika. Niditra tao amin' ny tafika izy, dia niakatra ny ambaratonga miaramila rehetra tao amin' ny antokon’ny Kôzaka, niakatra hatramin' ny laharan' ny kôlônely. Minisitry ny Ady tao amin' ny governemantan' i Sayyed Ziya al-Din izy tamin' ny taona1921, voatendry ho praiminisitra izy tamin' ny taona 1923, tamin’ ny naha lasa sesitany tany ivelany ny shah farany tamin' ny tarana-mpanjaka kajara, nefa tsy nametra-pialana.

Notarihin' ny fiarahamonin’ ireo mpandala ny nentim-paharazana sady natahotra ny fiverenan' i Ahmed Shah i Riza Shah, ka nisalotra ny satroboninahitry ny mpanjaka tamin' ny Desambra 1925, izany dia nanamafy ny maha ara-dalàna azy noho izy fidirany ao amin’ ny fifandimbiasan' ny shah persiana. Voatery nametra-pialana izy tamin' ny taona 1941 noho ny fanohanany ny tafika Axis, ary ny zanany lahy Muhammad Riza Shah no nandimby azy.

I Muhammad Riza Shah, izay nampihatra pôlitika nety tsara amin' ny fanovana ny fomban’ ny fireneny hitvy amin’ny an’ ny Tandrefana miaraka amin' ny fanohanan' i Etazonia, dia naongana tamin'ny taona 1979; nanambady voalohany ny andriambavy Fawzieh, anabavin' i Farouk I  mpanjakan’ i Ejipta izy nefa tamin' ny vadiny fahatelo, ny emperora vavy Farah Diba, no nananay ny zanany lahy, atao hoe Reza (teraka tamin' ny taona 1960), izay afaka mandova ny seza fiandrianana.
Bukhara

I **Bukhara** dia tanànana any Ozbekistàna, renivohitry ny Faritra Bukhara, any amin' ny lohasahan’ i Zeravchan. Ao amin' ny faritra mamokatra etona voajanahary sy landihazo ary landy no misy an' i Bukhara. Ny taozavabaventy dia mifantoka amin' ny fanamboaran-damba sy karipetra ary fitafiana, ny fanodinana ny volon' ondry *Astrakhan*.

I Bukhara dia tanàna lehibe misy ny zavakanto silamo, izay manana trano sy tsangambato lehibe maro, ny sasany naorina tamin' ny taonjato faha-9. Misy môskea maromaro ny ao ary hita a koa ny Tranoben' ny Ark (taonjato faha-16), fonenan' ny emira hatramin' ny taona 1920 ary misy tranombakoka ankehitriny, ny Maozôlen' ny Samanida (taonjato faha-9-10). Ny tanàna dia ahitana *medersa* (sekolin' ny Kor'any) maro.

Niorina tamin' ny taonjato voalohany i Bukhara izay efa foibe ara-barotra sy ara-kolontsaina lehibe fony nalain' ny Arabo tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-8. Tanàna manan-danja amin' ny fanabeazana silamo teo ambany fitondran' ny Arabo sy ny tarana-mpanjaka persiana Samanida, izay nitondra ny tanàna tamin' ny taonjato faha-9 sy faha-10.

Nampiasain' i Genghis Khan tamin' ny taona 1220 i Bukhara, tamin' ny taonjato faha-16 hatramin' ny taonjato faha-20, renivohitry ny kanata (*khanat*) iray, naorin' ny Ozbeka, izay teo ambany fahefan' i Rosia tamin' ny taona 1866. Rava ny kanatan' i Bukhara tamin' ny taona 1920 ary ny lasa renivohitry ny Repoblika Entim-Bahoaka Sôvietikan' i Bukhara ilay tanàna. Tamin' ny taona 1924 hatramin' ny 1991 dia tao amin' ny Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Ozbekistàna i Bukhara.
Mohammad Mosadegh

I **Mohammad Mosadegh** dia mpanao pôlitika iraniana. Tamin' ny naha shah an' i Mohammad Reza Pahlavi dia praiminisitra indroa tao Irànan izy tamin' ny taona 1951 hatramin' ny 1952, ary tamin' ny taona 1952 hatramin' ny 1953 naharava ny governemanta notarihiny tamin' ny fanonganam-panjakana nataon' i Etazonia sy ny Fanjakana Mitambatra.

Teraka tamin' ny 16 Jona 1882 tao Teheran any Iràna izy ary maty tamin' ny 5 Marsa 1967 tao Ahmadabad any Iràna ihany. Nianatra tao amin' ny sekoly fianarana siansa pôlitika (frantsay: *Institut des sciences politiques*) tany Paris. Nanomboka nanokana ny tenany amin' ny raharaham-pirenena izy nanomboka tamin' ny taona 1906 tamin' ny naha mpiasan' ny Minisiteran' ny Fitantanam-bola azy, saingy nandao ity toerana ity izy mba hianatra lalàna tany Soisa. Nody tany Teheran izy tamin' ny taona 1914 ary nitana toerana samihafa tao amin' ny governemanta. Tamin' ny 1923 sy tamin' ny 1925 dia voafidy ao amin' ny *Majlis*, Antenimieram-pirenenan' i Iràna, izy.

Tamin' ny taona 1927 dia nanohitra ny fitondrana jadon' i Reza Shah, izay shah ao Iràna izy avy eo niato tsy nanao pôlitika. Nanohy ny asany ara-pôlitika izy tamin' ny taona 1943, rehefa nahazo toerana ao amin' ny Majlis. Vetivety dia lasa mpitarika ny firaisankina parlemanteran' ireo vondrona nasiônalista izy, vondrona izay nanohitra tamim-pahombiazana ny fifanarahana momba ny solitany ho an' ny Firaisana Sôvietika any avaratr' i Iràna. Lasa praiminisitra tamin' ny 29 Avrily 1951 izy, ary naneho fomba fijery henjana manoloana ny fifandonana tamin' i Britaina Lehibe momba ny fakàna an-keriny ny renivolan' ny orinasa Anglo-Iranian Oil Company.

Nipoitra nandritra ny enim-bolana voalohany tamin' ny taona 1953 ny fanoheran’ ny mpomba ny mpanjaka ny governemanta notarihiny, ary tamin' ny 15 Aogositra dia naongan' i Mohammad Reza Shah izy. Nihantsy ny shah i Mossadegh izay nijanona teo amin' ny toerany, raha nandositra kosa i Mohammad Reza Shah. Tamin' ny 19 Aogositra anefa dia nahazo vahana indray ny tafika mpomba ny mpanjaka izay notohanan' ny Central Intelligence Agency (CIA) ka nisambotra azy. Notsarain' ny tribonaly miaramila i Mosadegh ary voaheloka higadra telo taona noho ny famadihana nataony. Nanomboka tamin’ izay dia tsy nandray anjara amin’ ny raharaham-pirenena intsony izy.

## Jereo koa

* Tantaran' i Iràna
Seha-pihariana

Ny **seha-pihariana** na **sehatr' asa fihariana** na **sehatra ara-toekarena** dia vondron'asa fihariana manana toetra itoviany. Nanomboka tamin' ny asasoratra nataon’ ilay Aostraliana atao hoe Colin Clark tamin' ny taona 1940 dia nizara ho sehatra telo lehibe antsoina hoe sehatra voalohany sy sehatra faharoa ary sehatra  fahatelo ny asa ara-toekarena.

## Sehatra telo

### Sehatra voalohany

Ny sehatra voalohany dia ahitana ny asa famokarana akora fototra. Ny  sehatra voalohany dia mahakasika ny fanangonana sy fitrandrahana ny harena voajanahary (akora fanodina, angovo, fambolena, fitrandrahana harena an-kibon' ny tany, ary sakafo sasany).

### Sehatra faharoa
Ny sehatra faharoa dia ahitana ny taozavabaventy fanodinana akora (famokarana angovo, fanamboarana trano, asa vaventy, fanodinana ny vokatry ny tany ho sakafo, famokarana entana ho an' ny mpanjifa ary famokarana entana ho an' ny mpamokatra).

## Sehatra fahatelo
Farany, ny sehatra fahatelo dia ahitana ny indostrian' ny serivisy (indrndra tsy azo tsapain-tananana: torohevitra, fiantohana, fanelanelanana, fanofanana, fianarana sy fikarohana, fitantanan-draharaha, fiarovana, fanadiovana, sns.). Ny sehatra fahatelo dia tsy voafaritra mazava tsara, ao anatin' izany ny asa rehetra tsy ao amin' ny sehatra roa voalohany ary azo ampifandraisina amin' ny asa manome entana tsy azo tsapain-tanana ho an' ny tsirairay na ho an’ ny fiarahamonina na ho an’ ny orinasa izany. Ny sehatra fahatelo dia ahitana ny serivisy azo amidy na tsia, anisan' izany ny varotra (ambongadiny sy antsinjarany), varotra fiara sy fanamboarana ny simba, ny fanofana trano, ny paositra sy fifandraisan-davitra, ny fiantohana, ny fizahan-tany, ny tolotra ara-pahasalamana, ary farany ny tolotra omen' ny fitantanana.

## Olana sy fanasokajiana hafa

### Olana momba ny fanasokajiana ho telo ny asa ara-toekarena
Ny fizaràna ho sehatra ara-toekarena dia ahafahana mandalina ny fivoaran' ny asa ara-toekarena manaraka fotoana, nefa mijanona ho zavatra ifanarahana fotsiny izany. Matetika tsy mazava ny efitra manasaraka ireo sehatra ireo. Tena sarotra, ohatra, ny hamaritana raha tena tafiditra ao anatin' ny sehatra fahatelo ny servisy ao anatin' ny fandaminana anatiny ao amn' ny taozava-baventy (ohatra ny fampiasana solosaina na ny asa fitantanana), na (mifanohitra amin' izany) raha ny fampiasana betsaka ny vokatra ara-taozava-baventy amin' ny serivisy (fitaterana, fifandraisan-davitra) tsy manova ny famaritana ny sehatra faharoa.

### Tolo-kevitra hafa
Indraindray dia resahina ny momba ny sehatra fahefatra izay mampivondrona ny indostrian' ny teknôlôjia avo lenta (teknôlôjian' ny solosaina, ny famokarana zanabolana, ny biôindostria, sns.) ary serivisy tena saro-pady (fikarohana sy fanabeazana avo lenta, tolo-tsaina stratejika, injenieria ara-bola, fikarohana amin' ny fitsaboana avo lenta, sns.) amin' ny ankapobeny any amin' ny firenena mandroso indrindra (Etazonia, Vondrona Eorôpeana, Japàna, sns.).

## Jereo koa

* Toekarena
Seha-pihariana voalohany

Ny **seha-pihariana voalohany** na **sehatr' asa voalohany** na **sehatra ara-toekarena voalohany** na **sehatra voalohany** dia vondron' asa fihariana ahitana ny asa famokarana akora fototra, mahakasika ny fanangonana sy fitrandrahana ny harena voajanahary. Anisan' izany ny famokarana angovo, ny fambolena, ny fiompiana, ny jono, ny fitrandrahana hazo, ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany, ary ny famokarana sakafo sasany.

## Jereo koa

* Toekarena

* Seha-pihariana

* Seha-pihariana faharoa

* Seha-pihariana fahatelo
* Seha-pihariana fahefatra
Seha-pihariana faharoa

Ny **seha-pihariana faharoa** na **sehatr' asa faharoa** na **sehatra ara-toekarena faharoa** na **sehatra faharoa** dia dia vondron' asa fihariana ahitana ny taozava-baventy fanodinana akora, anisan' izany ny fanamboarana trano, ny asa vaventy, ny fanodinana ny vokatry ny tany ho sakafo, ny famokarana entana ho an' ny mpanjifa, ny famokarana entana ho an' ny mpamokatra, sns.

## Jereo koa

* Seha-pihariana

* Seha-pihariana voalohany

* Seha-pihariana fahatelo
* Seha-pihariana fahefatra
Kijana

Ny **kijana** na **tanim-bilona** dia toerana anjakan' ny sahalava voajanahary izay iraohan' ny biby mpihinana ahitra na biby tsy mifidy zavatra hohanina ny anana sy ny zavamaniry hafa eo aminy. Ny kijana, amin' ny heviny tery, dia velaran-tanim-pambolena voahidy, ampiraohana ny biby fiompy, toy ny soavaly, ny omby, ny ondry, ny kisoa na biby hafa. Ny zava-maniry amin' ny kijana voakarakara hohanin' ny biby dia ahitana indrindra ny ahitra, miaraka amin' ny anana sy zavamaniry tsy voasokajy ho ahitra. Matetika ny kijana dia iraohan' ny biby ahitra mandritra ny fahavaratra. Ny kijana amin' ny heviny malalaka kokoa dia ahitana faritra misy ahitra midadasika, ampiasan' ny mpiandry andiam-biby, ary karazan-tany ampiasain' ny bibidia hiraofana ahitra na hivezivezeny.

Ny karazana tany, ny maripana ambany indrindra isan-taona ary ny rotsak' orana dia zava-dehibe amin' ny fitantanana ny kijana.

## Jereo koa

* Fatrana
* Sahalava
* Hivoka
Fitarihan-drano

Ny **fitarihan-drano** na ny **idi-drano** dia ny fampandehanana rano ataon' olombelona ho an' ny zavamaniry ambolena mba hampitomboana ny vokatra sy hahatonga ny fivoaran' ny zavamaniry ara-dalàna, raha misy ny tsy fahampian' ny rano vokatry ny tsy fahampian' ny rotsak' orana, ny fanarian-drano tafahoatra na ny fihenan' ny rano anaty tany, indrindra amin' ny faritra maina.

Amin' ny ankapobeny dia mahazatra ny mampiasa ny teny hoe "fanondrahana" ho an' ny faritra kely (fambolena an-jaridaina) ka mahatonga ny teny hoe "fitarihan-drano" lasa atokana ho an' ny faritra midadasika kokoa (fambolena an-tsaha), saingy tsy misy fenitra anavahana izany.

## Jereo koa

* Fambolena
Fitrandrahana ala

Ny **fitrandrahana ala** na **fitrandrahana hazo** dia ny fanapahana sy ny fanodinana ary ny famindrana hazo ho any amin' ny toerana fitaterana. Mety ho tafiditra ao anatin' izany ny fitetezana, ny fanodinana eny an-toerana, ary ny fametrahana hazo na vatan-kazo amin' ny kamiao na fiarandalamby.

Ny fitrandrahana ala dia fiandohan' ny rojo famatsiana izay manome akora ampiasaina amin' ny fanamboarana trano fonenana, fanamboarana na fanorenana zavatra samihafa (tetezana, sns), fahazoana angovo (arina, sns) ary famokarana taratasy. Ny fitrandrahana hazo dia ampiasaina amin' ny fitantanana ny ala, amin’ ny fampihenana ny mety hisian' ny doro tanety, ary amin' ny famerenana amin' ny laoniny ny anajara asan' ny tontolo iainana.

Ny fitrandrahana ala tsy ara-dalàna dia manondro ny fikapana, ny fitaterana, ny fividianana, na ny fivarotana hazo izay mandika lalàna. Ny fomba fikapana mihitsy dia mety ho tsy ara-dalàna, anisan' izany ny fampiasana fomba misy kolikoly hahazoana miditra amin' ny ala; fitrandrahana tsy nahazoana alalana na atao ao amin' ny faritra arovana; ny fanapahana ny karazan-kazo arovana; na ny fitrandrahana hazo mihoatra ny fetra nifanarahana.
Sagartiana (vahoaka)

Ny **Sagartiana** dia vahoaka mpifindrafindra monina tao amin' ny Empira Persiana Akemenida, tsy fantatra mazava ny fiaviany, toa nipetraka any amin' ny faritra atsinanana amin' ny Lembalemba Iraniana, angamba any atsimon' i Elbrus na any amin' ny faritra Yazd any Iràna.

Ny filazana tranainy indrindra momba an' io vahoaka io dia avy amin' i Herôdôtôsy, tamin' ny taonjato faha-5 talohan' i J.K.

Niray saina tamin' i Kirôsy II Lehibe ny Sagartiana mba hampanaiky ny Mediana (na Meda), ka nandray anjara tamin' ny fanorenana ny Empira Persiana Akemenida izay tsy nivadika taminy mandra-pahafatin' i Kambisesy I, zanak' i Kirôsy. Nikomy tamin' ny tarana-mpanjaka Akemenida izy ireo taorian' izay, ka resin' i Takhmaspâda, jeneraly nibaiko ny tafik' i Dariôsy I, ary novonoina ho faty i Tritantaechmes mpitarika azy ireo.

Ny filazana azy ireo ho vahoakan' io empira io ao amin' ny soratra mpanjaka tao Persepôlisy, ary koa ny filazana azy ireo ho delegasiôna teo amin' ny tohatry ny Apadana tany Persepôlisy sahala amin' ny satrapia sasany tao amin' ilay empira dia toa manaiky ny hevitra milaza an' io vahoaka io ho firenena amin' ny zony feno tamin' izany fotoana izany.

Ampahatsiahivin' i Pierre Briant, mpahay tantara, anefa, fa miovaova be ny lisitry ny vahoaka nandrafitra ilay empira ao amin' ny sora-tanana mpanjaka sy ny fanehoana azy ireo an-sary, ary toa tsy mifanandrify amin' ny fanisana na amin' ny fitanisana an-tsoratra mazava tsara na voalamina, fa toa avy amin' ny hany sitrapon' ny mpanjaka tamin' ny fotoana nanjakany. Toa nifandray ara-pitantanana tamin' ny satrapian' i Drangiana teo ambany fitarihan' i Kserksesy I io vahoaka io. Ny filazana farany momba ny Sagartiana dia tamin' ny andron' ny fanafihan' i Kserksesy an' i Gresy, tsy misy firesahana momba azy ireo ny fitantarana momba ny fandresen' i Aleksandra Lehibe. Na izany aza, i Ptôlemeôsy, astrônôma grika sady mpahay jeôgrafia, dia nilaza ny fisian' ny hadilalan-tendrombohitra any Zagros, any Media, izay mbola antsoina hoe Vavahadin' ny Sagartiana tamin' ny androny (taonjato faha-2).

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - **Sargatiana** - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.
Sakà (vahoaka)

Ny **Sakà** na **Saka** dia vahoaka indô-eorôpeana mpiady mitaingin-tsoavaly miteny iraniana, tamin' ny Andro Taloha tany Azia Afovoany, tany amin' ny Fatrana Eoraziana, mpiandry ondry mpifindrafindra monina, mpikarama an' ady, mpivarotra ary indraindray mpivahiny mitondra biby mpitatitra mitandahatra na mpandroba teny amin' ny Lalan' ny Landy izay nampifandray an' i Eorôpa Atsinanana amin' ny Tontolo Sinoa. Sampana atsinanana amin' ny vahoaka skitiana, izay voatonona matetika ao amin' ny loharano persiana amin' ny teny hoe *saka*, izy ireo. Ny Skitiana dia vondrona Indô-eorôpeana lehibe tany amin' ny farira afovoanu any Eorazia.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - **Sakà** - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.
Sôgdiana (vahoaka)

Ny **Sôgdiana** dia vahoaka miteny amin' ny fiteny indô-eorôpeana ao amin' ny sampana iraniana, izay nipetraka tany amin' ny faritra mahafaoka ny atsinanana amin' i Torkmenistàna, i Ozbekistàna, ny andrefana amin' i Tajikistàna ary ny avaratra amin'  i Afghanistàna, izay nahafaoka an' i Samarkand sy i Bukhara, faritra nomen' izy ireo ny anarany: Sôgdia. Vahoaka mpivarotra manana ny maha izy azy izy ireo, izay nandray anjara lehibe tamin' ny fampandrosoana ny Lalan' ny Landy sy ny lalan' ny varotra tany Azia Afovoany. Ny Sôgdiana dia nahatratra ny fara tampon' ny tanjany teo anelanelan' ny fiandohan' ny vanim-potoana kristiana sy ny taonjato faha-7. Mpandova ny sivilizasiôna teo aloha izy ireo, izay "Fenisiana" any Azia Afovoany, ka nanangona sy nampita ny haren' izany sivilizasiôna izany hatramin' izay ka hatramin' ny taonjato faha-8.

Nifanakaiky be na nitovitovy tamin' ny fiteny tao Baktria, tany atsimon' i Sôgdia ny fitenin' izy ireo. Voasolon' ny fiteny tajiky, izay fiteny iraniana hafa akaiky kokoa ny fiteny persana ankehitriny, saingy tsy nanjavona tanteraka satria mbola nisy nampiasa vao haingana ny fiteny sôgdiana tany amin' ny vondron-tanàna iray ao amin' ny lohasahan' ny renirano Yaghnob, sakelidranon' i Zeravshan, renirano manondraka an' i Samarkand. Ankoatra ny fiteny antsoina hoe fiteny iagnôby dia namela voanteny ho an' ny fiteny tajiky sy ny fiteny persana vavao ny fiteny sôgdiana.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - **Sôgdiana** - Kimeriana.
Daha (vahoaka)

Ny **Dahae** na **Daha** dia vahoaka iraniana tany Azia Afovoany tamin' ny Andro Taloha. Fiombonam-poko skitiana telo izy ireo: ny Parny sy ny Ksantiy ary ny Pisory, izay nipetraka tany amin' ny faritra mahafaoka ny ampahany be amin' i Torkmenistàna ankehitriny sy ny avaratra-atsinanana amin' i Iràna, ary koa, tatỳ aoriana, nanodidina ny Ranomasina Kaspiana. Antsoina hoe Dahistàna na Dihistàna na Dahestàna ny faritra nisy azy ireo. Namela ny anarany ho an' i Dihistan, satrapia tao amin' ny Empira Persiana, sy i Dagestàna, ny anaran' izy ireo.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.
Masageteana (vahoaka)

Ny **Masageteana** na **Masageta** dia vahoaka mpitaingin-tsoavaly mpifindrafindra monina tamin' ny Andro Taloha, miteny indô-eorôpeana skitiana nonina tany amin' ny Fatrana Eoraziana ao amin' ny faritra manomboka amin' ny Ranomasina Aral sy ny Ranomasina Kaspiana (any ankotran' i Araxes, hoy i Herôdôtôsy ) hatrany amin' ny sisin-tanin' ny Empira Persiana Akemenida, ary tao amin' ny empmiran' i Aleksandra Lehibe. Mifandray amin' ny Skitiana angamba izy ireo, ka nafangaron' ny mpanoratra fahiny sasany.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.
Kimeriana (vahoaka)

Ny **Kimeriana** na **Simeriana** dia vahoaka indô-eorôpeana tamin' ny Andro Taloha, nipetraka tao Taorika (Krimea ankehitriny), sy tamin' ny faritra manodidina ny Ranomasin' i Azov, talohan' ny nielezany tamin' ny taonjato faha-8 sy faha-7 tal. J.K. any amin' ny manodidina ny Ranomasina Mainty, any Azia Minora (Anatôlia ankehitriny), any amin' ny Balkana ary ao amin' ny faritanin-dranon' i Danube.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* Persia
Vahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:
* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - **Kimeriana**.
Karipetra

Ny **karipetra** dia fandrakofana gorodona vita amin' ny akora fanamboaran-damba izay mety matevina na manify. Ny vokatry ny fanenomana dia mety manome karipetra faran' izay ratsy indrindra ka hatramin' ny tsara indrindra sy voadio ary efa nisy hatramin' ny arivo taona maro no efa nisy ny javakanto momba ny karipetra.

Ny karipetra nentim-paharazana dia vita amin' ny volon' ondry ary mahalana kokoa ny vita amin' ny landy. Ny landihazo sy ny rongony koa dia ampiasaina amin' ny fanaovana ny kofehy amin' ny karipetra. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-20 dia nampiasaina koa ny tsiraka voatr' olombelona.

Ny "karipetra tatsinanana" dia tenomina amin' ny tanana amin' ny fomba nentim-paharazana ary ny niaviany dia any Iràna (ny karipetra persiana no anisan' ny malaza indrindra ara-tantara), any Torkia, any amin' ny firenena any Azia Afovoany, any amin' ny firenena ao amin' ny faritra Kaokazy, any Pakistàna, any India ary any Sina, ary koa any Marôka sy any Tonizia. Misy vokatra avy amin' ny fomban-drazana samihafa ny any Amerika. Ny karipetra koa dia novokarina tany Eorôpa nandritra ny taonjato maro, indrindra fa tany Frantsa.

Hatramin' ny revôlisiona indostrialy tamin' ny taonjato faha-19 dia nisy ny famokarana mekanika tamin' ny fanenomana mandeha hoazy, saingy tsy nanjavona tanteraka ny karipetra vita tanana.

Tsy maintsy avahana ny "karipetra" izay natao fanakonana gorodona tany am-boalohany, sy ny "sary an-karipetr" izay karazana hoso-doko vita amin' ny lamba mivelatra mitsangana, ohatra amin' ny rindrina, na ampiasaina amin' ny fanaka. Na izany aza, manjavozavo indraindray ny fiavahan' ny roa tonta. Ny karipetra tatsinanana nentim-paharazana dia anisan' ny sokajy voalohany indrindra amin' ny hatsarany, raha any Eorôpa teo amin' ny tantara dia betsaka ny sary an-karipetra sy ny karipetra.
Landy

Ny **landy** dia tsiraka voajanahary vokarin' ny lolo na hala ary ampiasaina amin' ny fanenomana lamba sy zavatra vita amin' ny lamba. Maro ny bibikely mamokatra landy, anisan' izany ny hala (ladin-kala) sy ny fandain' ny lolo sasany (*Yponomeutes*, *bombyx*).

Ny lamba landy dia azo avy amin' ny mason-dandy (frantsay: *cocon*) vokarin' ny olitra (bibindandy) an' ny samoina (*Bombix mori*) ho an' ny landy ompiana, ary avy amin' ny olitra *tussah* (karazana fanday maromaro amin' ny karazana *Antheraea*) ho an' ny landidia. Mety teo anelanelan' ny taona 2000 sy 3000 tal. J.K any ho any no nahitana ny landy voalohany.

Ny teknika amin' ny famokarana landy dia nanomboka tamin' ny taona 2500 tal. J.K. any ho any ary avy any Sina tamin' ny alalan' ny Lalan' ny Landy. Nafenina hatramin' ny taona 560 izany. Nanomboka tany Eorôpa tamin' ny taonjato faha-6 ny famokarana landy.

## Jereo koa

* Volonondry
* Landihazo
* Taretra
* Rongony
Tara

Ny ny **tara** na **godorao** dia akora misy molanga, miloko matroka, toa misy menaka, azo avy amin' ny "fisitiliana mandrava" ny fompotra, ny hazo, ny arintany, ny taolana ary akora hafa avy amin' ny zavamananaina. Ahitana akora simika an-jatony ny tara, ka maro amin' izy ireo no heverina ho miteraka homiamiadana na mety hampidi-doza.

Ny tara avy amin' ny hazo, azo avy amin' ny fanafanana na fandoroana ampahany ny hazo, dia nampiasaina betsaka mba hanentsemana ny fitohizan' ny hazofisaka mandrafitra ny sambo vita amin' ny hazo. Ankehitriny dia ampiasaina amin' ny fanamboarana savony mainty sy fanamboarana fanafody koa ny tara.

Ny teny hoe *tara* na *godorao* koa dia ampiasaina amin' ny fiteny andavanandro mba hanondroana ny asfalta fanamboaran-dalana.

## Jereo koa

* Molanga

* Asfalta
Molanga

Ny **molanga** dia fangarona hidrôkarbiora sy akora tsy metaly avy amin’ izy ireo izay hita eo amin' ny natiora ary azo amboarina amin' ny indostria amin' ny alalan' ny fisitiliana ny solitany tsy mbola voadio sasany koa.

Ny solitany tsy mbola voadio, ny asfalta ary ny tara dia molanga, izay manana loko mampiavaka miovaova avy amin' ny manja antitra mankamin' ny mainty, ary misy azôta, ôksizenina na solfiora kely. Amin' ny heviny mifintina, ny teny hoe *molanga* dia manondro ny hidrôkarbiora misy amin' ny endrika mivaingana na malemilemy, fa amin' ny heviny malalaka kokoa dia manondro ny hidrôkarbiora voajanahary rehetra, izay mety ho hita amin' ny endrika ranoka na etona. Amin' ny fiteny andavanandro dia matetika izy io no afangaro amin' ny ny tara izay avy amin' ny arintany, na ny asfalta fanamboaran-dalana izay anisan' ny singa mamorona azy fotsiny.

Ny molanga, hita amin'ny toerana maro maneran-tany, dia hita ao amin'ny sosona jeôlôjika rehetra.

Ny molanga dia azo atsiranoka amin' ny alalan' ny hafanana ary miraikitra amin' ny zavatra petahana azy. Manana toetra fizika sy simika maromaro izay azon' ny olombelona ampiasaina hatramin' ny Andro Taloha izy.

Amin' ny fiteny andavanandro dia matetika izy io no afangaro amin' ny ny tara izay avy amin' ny arintany, na ny asfalta fanamboaran-dalana izay anisan' ny singa mamorona azy fotsiny.

## Jereo koa

* Asfalta
* Tara
Asfalta

Ny **asfalta** dia akora miloko mainty, saika tsy tantera-drano, azo ampitahaina amin' ny feta, natao handrakofana ny arabe sy ny sisin-dalana, atao hahatonga ny fitaovana fitahirizan-drano sy ny dobo filomanosana ho tsy tantera-drano, ampiasaina amin' ny fandrakofana. Miseho amin' ny endrika mivaingana ka hatramin' ny madity toy ny feta izy. Raha hafanaina amin' ny maripana 100&nbsp;°C izy dia lasa ranoka ary azo aidina sy aely.

Ao amin' ny jeôlôjia, ny asfalta voajanahary dia solitany mavesatra dia mavesatra izay mety madity dia madity na mivaingana.  Io karazana solitany faran' izay mavesatra io dia avy amin' ny kerôzenina simban' ny hafanana, hita ao anatin' ny toerana be fasika na be vatosokay; ny vatosokay amin' izany dia milona amin' ny molanga tanteraka (matetika molanga ny 12 % eo ho eo).

Tsy tokony hampitovina amin' ny tara, izay zavatra mainty azo avy amin' ny arintany na hazo na zavatra hafa, ny asfalta.

Tokony havahana ny asfalta voajanahary sy ny asfalta avy amin' ny fisitiliana. Ny asfalta voajanahary dia vatosokay malefaka misy molanga 16 hatramin' ny 20 %, azo avy amin' ny toeram-pitrandrahana, izay potehina sy kosehina miaraka amin' ny fasika, hafanaina hatramin' ny 250&nbsp;°C ka atokana hanentsemana ny tafo tsy ho tantera-drano. Ny asfalta avy amin' ny fisitiliana voalohany kosa dia azo amin' ny hidrôkarbiora sisa tavela amin' ny fanadiovana solitany, mifangaro amin' ny vatosokay voapotipotika lasa vovoka sy ny poti-bato, ka ampiasaina amin' ny fandrakofana lalana.

Ny asfalta voajanahary dia efa nampiasaina tamin' ny Andro Taloha. Nampiasain' ny Babilôniana amin' ny fanorenana izy, ary imbetsaka izy io no resahina ao amin' ny Baiboly ho fitaovana fanentsemana ny loaka (ao amin' ny Genesisy sy Eksôdôsy.

Ny fampiasana asfalta dia nanjary nivelatra indrindra tamin' ny fandrosoan' ny fanamboarana fiara: ahafahana mampihena be ny fahasimban' ny lalana sy mampihena ny vovoka amin' ny fifamoivoizana.

## Jereo koa

* Arintany
* Solitany
* Molanga
* Tara
* Vatosokay
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Fompotra

Ny **fompotra** dia akora ôrganika fôsily misy karbônina betsaka (60 %), miloko manja mainty, niforona avy amin'ny fiangonan-tsinga ôrganika maty (indrindra ny zavamaniry), nandritra ny fotoana maharitra (1&nbsp;000 hatramin'ny 7&nbsp;000 taona), tao anaty tontolo feno rano, indrindra ao amin'ny honahona misy rano be asidra, sy ny fihamaroan'ny karbônina ao amin' izy ireo.

Any amin'ny ila-bolantany avaratra, ny zavamaniry mamorona ny fompotra dia ny volon-kazo indrindra. Ny fompotra masira dia karazany miforona eny amin' ny honahona azo anamboarana sira, avy amin' ny singa simba amin' ny zavamaniry sasany (karazana harefo *[[Carex]]* sy *[[sphagnum]]*). Ny fiforonan' ny fompotra no dingana voalohany amin' ny fiovan' ny zavamaniry ho arintany.

Hita maneran-tany ny fompotra. Ny lehibe indrindra amin'izay dia any Etazonia, any Kanada, any Rosia, any Nôrvezy, any Soeda, any Danemarka, any Islandy, any Finlandy, any Britaina Lehibe ary any Irlandy. Ny fompotra maina, izay matetika terena ho lasa biriky kely, dia ampiasaina any amin' ny firenena eorôpeana maro, indrindra fa any Irlandy, ho fandrehitra, na dia tsy mitovy ny hafanana omeny raha mitaha amin'ny an' ny arina noho ny habetsahan' ny singa tsy mirehitra sy ny rano ao anatiny. Ny fandoroana azy dia mamoaka setroka be.

Ny fompotra sy ny zavatra namboarina vita amin' ny akora zavamaniry efa simba amin' ny ampahany, dia mitazona hamandoana ary ampiasaina ho fandrakofana ny voly (mba tsy ho maina ny tany aniriany) sy ho fitaovana fanatsarana ny tany amin' ny fambolena an-jaridaina. 

Ny fitrandrahana ny honahona misy fompotra dia manala ny zavamaniry sy ny biby maro amin' ny toeram-pivelomany voajanahary. Noho izany, ny mpiaro ny tontolo iainana dia manohana ny fampiasana fomba hafa toy ny kômpôsta hodi-kazo, tsiraka voanio, ary hodi-boan-kakaô ho amin'ny fambolena an-jaridaina. Ny fitrandrahana fompotra dia anisan’ ny antony nmpanjavona na nahapotika ny faritra mando maro, ary indraindray lasa feno dobo midadasika izy ireo.

## Jereo koa

* Solitany
* Etona voajanahary
* Harena an-kibon' ny tany
* Fandrehitra
* Arina (saribao)
* Arintany
* Linita
* Arintany mahazatra
* Manjarano
* Dionarintany
* Antrasita
Fantsomben' etona

Ny **fantsomben'  etona** na **fantson' etona** dia fantsona natao hitaterana etona nafintina amin' ny alalan' ny tsindry, indrindra ny akoranafo (na hidrôkarbiora).

Ny ankamaroan' ny fantson’ etona dia mitondra etona voajanahary avy amin' ny toeram-pitrandrahana mankany amin' ny toeram-pafanjifana na toeram-panondranana. Tombanana ho iray tapitrisa kilômetatra ny halavan' ny fantson' etona eran-tany, mihoatra ny 25 heny noho ny manodidina ny Tany.

Ny fantson' etona dia eny an-tanety ny ankamaroany, milevina eo amin' ny halalina iray metatra eo ho eo amin' ny toerana misy mponina, na apetaka ambonin' ny tany any amin' ny tany efitra na any amin' ny faritra misy tany mafy, na mihantona. Ny savaivony dia miovaova eo anelanelan' ny 50 mm sy 140 sm ho an' ny lehibe indrindra. Na izany aza, ny fahamainan' ny loharanon-karena akaiky sy ny fitomboan' ny halaviran' ny faritra fitrandrahana dia nitarika ny fametrahana fantsone' etona ambany ranomasina.

## Jereo koa

* Fantsomben-tsolitany
* Akoranafo na hidrôkarbiora
* Fikambanan' ny Firenena Mpanondrana Sol((itany
Fantsomben-tsolitany

Ny **fantsomben-tsolitany** na **fantson-tsolika** dia fantsona natao ho an' ny fitaterana solitany tsy mbola voadio na efa voadio. 

Tena manan-danja eo amin' ny jeôpôlitikan' ny solitany ny fantson-tsolika satria akora fototra manan-danja amin' izao fotoana izao eo amin' ny toekarena ankehitriny ny solitany.

Miantoka ny fanaraha-maso ny fantsomben-tsolitany ny miaramilan' ny firenena mpamokatra, ny an' ny firenena andalovany ary ny an' ny firenena mpanafatra solika amin' ny faritra tsy milamina, raha tsy izany dia ny tompony na ny mpandraharaha (ny orinasan-tsolitany amin' ny ankapobeny) no tompon' andraikitra amin' izany fanaraha-maso izany (na ana habakabaka na an-tanety).

Adihevitra eo amin' ny firenena isam-paritra sy eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena ny lalana tokony handalovan' ny fantson-tsolika vaovao.

## Jereo koa

* Fantsomben' etona
* Akoranafo na hidrôkarbiora
* Fikambanan' ny Firenena Mpanondrana Solitany
* Fantsombe fitaterana
Seranan-tsambo

Ny **seranan-tsambo** dia fotodrafitrasa naorin' olombelona amoron-ndrano (amoron-dranomasina, amorom-parihy, amoron-drano mandeha), natao handraisana ny sambo. Etsy ankilany, misy ny seranan-tsambo an-tany maina apetraka ho fanampin' ny seranan-tsambo amoron-dranomasina na amoron-dranomamy na tsia, ho fiantsonan' ny sambo mifandray amin' ny fotodrafitrasa miorina an-tanety ahafahana mitahiry ny sambo madinika toy ny sambolay, ary koa ny famindrana mankany amin' ny tambajotran-dalamby na tambajotran-dalana.

Ny seranan-tsambo dia azo anatanterahana asa maro, fa ambonin' izany rehetra izany dia tsy maintsy manome fahafaham-po ny fampialofana ny sambo, indrindra mandritra ny asa fanondranana sy fampidinana entana. Manamora ny famatsiana solika sy rano sy zavatra hafa, sy fanamboarana ny simba amin' ny sambo ihany koa izany. Toerana azo intranoan'ny olona koa izy.

Tsy toy ny seranam-pialofana na ny seranan-tsambo voajanahary izay, amin' ny ankapobeny, voaaron' ny tany amin' ny rivotra sy ny onjan-drano, ny seranan-tsambo dia voaaro amin' ny fefiloha na fanefitr' onja iray na maromaro.

Mety ilaina ny fangadiana hanesorana ny fotaka sy ny fasika mba hihazonana ny halaliny. Ny seranan-tsambo mihitsy dia misy tetezan-tseranana, na tetezan-tseranana mitsingevana ary tsy maintsy mifandray amin' ny fitaovam-pitaterana hafa (an' arabe, an-dalamby, sns.).

Misy amin' ny habe rehetra ny seranan-tsambo, izay afaka mampialoka sambo vitsivitsy ka hatramin' ny sambo an' arivony maro ary trano fiasana, fitahirizana, fampiantranoana na famokarana indostrialy koa.

## Jereo koa

* Seranam-piaramanidina
Simian-tsolitany

Ny **simian-tsolitany** na **simian-tsolika** na **petrôsimia** (ao anatin' ny simian' ny karbônina na karbôsimia) dia ny fitambaran' ny teknôlôjia mandalina na mampiasa solitany na etona voajanahary (indrindra fa ahitana ny fangaron' akora metanina sy etanina) mba hanamboarana akora simika sintetika (misy na tsy misy eo amin' ny zavaboary). Ireo teknika ireo dia mifototra amin' ny fiota simika izay matetika nambosiana.

Lasa miankina be amin' ny akora plastika sy ny zezika sintetika izao tontolo izao, ka noho izany dia miankina amin' ny indostrian' ny petrôsimia izay mamokatra izany, izay tena miankina amin' ny loharanon-karenana fôsily. Araka ny fanadihadiana nataon' ny *Agence internationale de l'énergie* (IEA) na *International Energy Agency* (AIE), ny tranga iray antsoina hoe "Teknôlôjia Madio" (2018) no hany mifanaraka amin' ny fanatrarana ny "tanjon' ny fampandrosoana maharitra" an' ny Firenena Mikambana, ary amin' ity tranga ity, ny petrôsimia dia mijanona ho "ampahany mitombo amin' ny tinadin-tsolika maneran-tany" eo amin' ny vanim-potoan' ny "tetezamita momba ny angovo" manomboka amin' ny taona 2018 ka hatramin' ny 2050.

Tamin' ny taona 2017, ny petrôsimia dia mandany solitany 13 tapitrisa barily isan' andro sy etona voajanahary 300 lavitrisa m3, ka mahatonga azy io ho sehatra be karbôna indrindra amin' ny indostria, aorian' ny sehatry ny famokarana angovo (14 % amin' ny fanjifana solika eran-tany ary 8 % amin' ny fanjifana etona tamin' ny taona 2017 io ihany), ka mandray anjara betsaka amin' ny famoahana etona mampihiboka hafanana (fahatelo lehibe indrindra maneran-tany amin' ny etona karbônika indostrialy, raha tsy isaina ny famoahana etona karbôinika tsy mivantana.

Sehatra miitatra tsy an-kijanona izay nandany efa ho 10 % amin' ny angovo farany azo eran-tany izy tamin' ny taona 2017. Izy irery no mandany efa ho ny ampahatelon' ny filana angovo eo amin' ny indostria. Maneran-tany dia izy no mpanjifa faharoa amin' ny solitany (14 %) aorian' ny sehatry ny fitaterana (56 %) ary eo alohan' ny sehatry ny fanamboaran-trano (8 %) sy ny famokarana herinaratra (5 %). Nandany ny 8 % amin' ny etona rehetra voasintona ihany koa izy ary, araka ny filazan' ny AIE, ka mety ho loharanon' ny 50 % amin' ny filana solika fanampiny manomboka amin' ny taona 2018 ka hatramin' ny 2050.
Fantsombe fitaterana

Ny **fantsombe fitaterana** na **fantsombe** dia fitaovana natao hitaterana akora hanaka (ranoka, etona, sns), vita amin' ny fantsona sy kojakoja hafa fanampiny (fanidy fantsona, fanidy lakandrano, sns.), izay matetika voalamina ao anaty tambajotra.

Ny vokatra taterina amin' ny alalan' ny fantsombe dia amin' ny ankapobeny ny solitany sy akoranafo amin' ny endrika ranoka hafa, ny etona voajanahary ary etona fandrehitra hafa, ary koa ny akora simika sasany.

Ny fandalovan' ny vokatra ara-tsakafo (labiera, ronono, voamaina, voamadinika, sns.) amin' ny fantsona lava, sy koa ny famoahana sintomin' ny vesatra (rano maloto, ranon' orana, sns.), na koa ny famatsiana rano amin' ny tambajotran-drano (atosiky ny môtera), dia azo ampidirina amin' ny heviny malalak' ity teny ity koa.

## Jereo koa

* Fantsomben' etona
* Fantsomben-tsolitany
* Fitaterana
* Lalan-drano