Hibiscus sabdariffa

Ny ***Hibiscus sabdariffa*** dia karazana zavamaniry ahitra ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]*. Teratany ao Afrika izy io, fa ny fambolena azy dia niely voalohany tany Azia Atsimo-Atsinanana (India, Srilanka, Tailandy, Malezia, ary Java). Nampidirina tany Afrika Andrefana ny ovan-karazany tamin' ny taonjato faha-19. Maniry tsara any amin' ny faritra trôpikaly any Afrika Andrefana (Senegaly, Ginea, Borkina Fasô, Benino, Tôgô, Nizera, atsimon' i Maly, avaratr' i Kôtidivoara), avaratr' i Kamerona, Bôtsoana ary Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ary koa Repoblikan' i Kôngô sy Gabôna ny *Hibiscus sabdariffa.*

Amin' ny teny malagasy izy io dia ata hoe **divaina**, **divay**, **madisokarana**, **madisombazaha**, **voamahombazaha** ary **voambombazaha**.

## Fampiasana azy

### Ahazoana tsiraka zavamaniry
Karazana roa mifandray akaiky ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]* ny *Hibiscus sabdariffa* (voamahombazaha) sy ny *Hibiscus cannabinus* (lenjolambo), toy ny *Corchorus olitorius* sy ny *Corchorus capsularis*, na dia ao amin' ny zana-pianakaviana samihafa ao anatin' ity fianakaviana lehibe ity aza ireo zavamaniry ireo. Ambolena hahazoana tsiraka zavamaniry izy telo ireo.

Nanomboka tamin' ny taona 1985, ary nandritra ny taona 2000, dia nitana ny laharana fahatelo tamin' ny famokarana zavamaniry fanamboaran-damba eran-tany ny *Hibiscus sabdariffa* sy ny *Hibiscus cannabinus*. Ny fanitarana haingana ny fambolena azy ireo dia manazava amin' ny ampahany ny ezaka ataon' ny firenena an-dalam-pandrosoana maro mba hampihenana ny fiankinan-dohany amin' ny fanafarana *Corchorus capsularis* avy any Azia.

### Fanamboarana zavapisotro

Amboarina min' ny vondron-dravimbony maina avy amin' ny *Hibiscus sabdariffa* ny zavapisotro makitrana miloko mena antsoina hoe "bissap". Matetika izy io no amboarina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano ny vondron-dravimbony mandritra ny minitra vitsy, miaraka na tsy misy siramamy na zava-manitra toy ny kanelina (*[[Cinnamomum]]*) na solila (*[[Mentha]]*). Mamoaka tsiranoka izay arotsaka ao anaty rano madio alohan' ny hisitroana azy ity fikarakarana ity.

Io no zava-pisotro nasiônalin' i Ginea, Maly, Senegaly, Borkina Fasô ary ny ilany avaratr' i Benino, izay ambolena an' ity zavamaniry ity hatrany amin' ny sisin' ny tany efitra. Tena zava-pisotro malaza any Ejipta sy any Sodana koa izy io amin' ny anarana hoe "*karkadé*". Any Afrika Avaratra, indrindra any Ejipta, dia sotroina mafana izy io, fa any Eorôpa kosa dia misafidy ny misotro azy mangatsiaka.

### Sakafo
Ampiasaina any amin' ny Repoblika Demokratikan' i Kôngô sy any amin' ny Repoblikan' i Kôngô ary any Gabôna ny ravin' ny *Hibiscus sabdariffa*, na atao legioma na tsiboda na atao anaty saosy. Azo asiana dibera voanjo na baranjely nopotsehina mba hampihenana ny makirana ao amin' ny saosy na tsiboda, ary azo ampiarahina amin' ny trondro na akoho a vorona hafa natono, ka manatsara ny tsirony.

### Fitsaboana

Azo atao fanafody ny zavapisotro avy amin' ny *Hibiscus sabdariffa*. Mampidina tosidra izany, ka hampihena ny mety ho aretin' ny fo. Nanao fanadihadiana momba ny lehilahy sy vehivavy salama miisa 65 izay ambony kely noho ny antonony ny tosidrany ny mpikaroka ao amin' ny Oniversiten' i Tufts any Boston. Nisotro amin' io telo kaopy isan' andro ny antsasaky ny mpandray anjara, ary ny antsasany hafa kosa dia nisotro zavatra hafa izay nolazaina fa misy azy io sady nasiana ny fofony (placebo). Taorian' ny enina herinandro dia hitan' ny mpikaroka fa nihena ny tosidra tao amin' ny vondrona nisotro ny *Hibiscus sabdariffa*; nahatsikaritra fihenana amin' ny salan' isa 7 ny sanda sistôlika (isa voalohany) ireo mpikaroka ireo. "Ireo fiovan' ny tsindry ireo, na dia maivana aza, raha tazonina mandritra ny fotoana maharitra, dia mety hisy vokany amin' ny fiakaran' ny tosidrà, ka hampihena ny mety ho fahatapahan' ny lalan-dra na ny fihetsehan' ny aretim-po", hoy ny famintinan' ny profesora Diane McKay ao amin' ny Oniversite Tufts any Boston.

Nampiseho ny fisian' ny asidra ôrganika, antôsianinina (mahatonga ny loko mena amin' ny fitanehana ilay zavamaniry), flavônôida, miosilazy, pektinina ary menaka tena ilaina (eozenôla) ny fandinihana fitôsimika. Ireo singa ireo dia manazava ny fahafahan' ny *Hibiscus sabdariffa* mampihena fanaintainana (ny fananany hery manohitra ny fanaintainana dia nodinihin' ny ekipa mpikaroka taioaney tamin' ny taona 2009), mampitony, mampihena havizanana, miady amin' ny fihondratsondratana, ary somary mampalefaka fivalanana. Ampiasaina ity zavamaniry ity mba hanamaivanana ny fanaintainan' ny aretin' ny taovam-pisefoana, ny fikorontanan' ny vavony sy ny tsinay. Tsara ho an' ny aty koa izy io.

Voalaza fa manana fahafahana mampihena lanja sy mampavitribitrika izy io noho ny fisian' ny vitaminina C, sady manamora ny fandevonan-kanina. Raha apetaka amin' ny hoditra ny makara nalona amin' ny ranon' ny *Hibiscus sabdariffa* dia mampihena ny fibontsina vokatry ny habetsahan-dranoka (edema), ny ekzema mitsiranoka, ny aretin-koditra ary ny vaivonto.

## Jereo koa

* *[[Corchorus]]*

* *[[Hibiscus]]*
* *[[Dalbergia]]* 
* *[[Dombeya]]*
* *[[Morus]]*
* *[[Sesamum]]*
* Divaina (*Hibiscus sabdariffa*,  *[[Morus nigra]]*)
* Divay (zavamaniry) (*Hibiscus sabdariffa,* *[[Vitis microdiptera]]*)
* Madiso (*[[Hibiscus surattensis]]*)
* Madisokarana (*Hibiscus sabdariffa*)
* Madisombazaha (*Hibiscus sabdariffa*)
* Voamaho na antsingeny (*[[Sesamum indicum]]*)
* Voamahombazaha (*Hibiscus sabdariffa*)
* Voamboana (*[[Dalbergia baroni]]*)
* Voamboambazaha (*Hibiscus sabdariffa*)