open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trambo

Ny **trambo** dia bibikely mpiremby, manana tongotra maro dia maro, misy poizina ny kaikitrany, ao amin' ny zana-pisampanana *[[Myriapoda]]*, izay vondrona *[[Arthropoda]]* izay ahitana koa ny sangoridavitra (*[[Diplopoda]]*) sy biby maro tongotra hafa. Ny karazana rehetra ao amin' izy ireo dia mamorona ny kilasy ***Chilopoda***.

Zavaboary manana vatana lava sady manana tongotra mandeha tsiroaroa (iray ankavia, iray ankavanana) isaky ny vanim-batany ny trambo, afa-tsy amin' ny vaniny voalohany izay niova ho farango misy poizina. Tsy manana tongotra miisa 100 katroka ny trambo: misy ny latsaka ary misy ny mihoatra; ny isan' ny tongotra dia isa tsiroaroa tsy ankasa izay manomboka amin' ny 15 tsiroaroa ka hatramin' ny 191 tsiroaroa.

Misy poizina ny trambo rehetra ary mety miteraka mangirifiriana ny kaikitrany, amin' ny alalan' ny rantsam-batany izay tongotra niova endrika sy fiasa fa tsy nifiny. Maharary ny kaikitry ny karazana lehibe ary mety hampidi-doza ho an' ny ankizy indraindray. Bibikely mpiremby tsy mifidy biby hohanina ny trambo amin' ny ankapobeny, mihaza remby isan-karazany izay azony resena, indrindra ny bibikely hafa na ny kankana.

Miaina an-tanety ny karazana trambo rehetra. Mivelona amin' ny faritra ara-jeôgrafia midadasika izy ireo, an-tanety, hatrany amin' ny ala trôpikaly ka hatrany amin' ny tany efitra. Mila tontolo mando anefa izy ireo satria tsy manana ilay sosona savoka (izay ananan' ny bibikely voana (*[[Insecta]]*) sy ny hala (*[[Arachnida]]*) izy ireo) izay tokony ho nahafahany manohitra ny tsy fahampian-drano ny hodiny, ka mahatonga azy ireo ho very rano haingana. Noho izany dia mandositra ny tara-masoandro mivantana izy ireo, ka mijanona ao ambany aloka na tsy tena manao hetsika raha tsy amin' ny alina. Karazam-biby mandositra hazavana izy ireo.

Manana anjara toerana lehibe eo amin' ny fahavokaran' ny tany izy ireo ary indrindra fa amin' ny famokarana roka.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana

* Lava hadalana, ohatra ny trambo: tongotra hahelika, ka enti-mandady.
* Trambo handadina tsy mihetsi-mahery.
* Trambo hita tsy mba loza 

## Jereo koa

* Angidina
* Angely
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly
Harz

Ny **Harz** dia tandavan-tendrombohitra iva alemana eo amin'ny sisin-tanin'i  sy .

Tendrombohitra avo indrindra: Brocken (1142 m) aiza ny mpamosavy mbola manidina amin'ny Walpurgis alina (1 Mey). 

Velarantany: 2.226 km²

## Tananà:
Goslar
Zugspitze

Amin'ny 2962 m, ny **Zugspitze** no tendrombohitra avo indrindra any .

Ny massif Zugspitze dia any atsimoandrefan'i Garmisch-Partenkirchen any  ary any avaratr'i Tyrol (Aotrisy).

## Tananà:
Garmisch-Partenkirchen
Rhin

I **Rhin** dia ony mirefy 1&nbsp;232,7 km any Eorôpa Andrefana sy Afovoany ary iray amin' ny lalan-drano be olona indrindra eran-tany. Atao hoe *Rhenus* ny anarany amin' ny teny latina,  *Rhein* kosa amin' ny teny alemana, *Rhin* amin' ny teny frantsay*,* ary *Rijn* amin' ny teny holandey. Anisan' ny tanàna lehibe indrindra miorina eo amoron' ny ony Rhin i Karlsruhe, Köln (*Cologne*] sy Duisburg (any Alemaina), i Rotterdam (any Nederlandy), i Strasbourg (any Frantsa) ary i Basel (*Bâle*) (any Soisa).

### Renirano manompo azy
Ireto ny renirano (sakelidrano) manompo azy:
* Aar :  m3/s
* Ill :  m3/s
* Neckar :  m3/s
* Main :  m3/s
* Lahn :  m3/s
* Mosel :  m3/s
* Ruhr :  m3/s
* Lippe :  m3/s

## Tanàna andalovany
Inty ny fafana mampiseho ny tanàn-dehibe andalovan' i Rhin:

## Jereo Koa
* Ranomasina Avaratra
* Farihy Bodensee
* alemàna: *Rhein*
* latinina: Rhenus
* frantsay: Rhin
* holandey: Rijn
Mosel

Ny **Mosel** (frantsay: *Moselle*, loksemborga:*Musel*) dia 544 km ny halavan'ny fikorianan'ny renirano, ny reniranon'i Rhin faharoa lava indrindra aorian'ny Maas.

## Tanàna
Ny tanàna lehibe eo anelanelan'ny loharano sy ny vava dia:

### Frantsa
Rupt-sur-Moselle, Remiremont, Épinal, Charmes, Toul, Pont-à-Mousson, Metz, Hagondange, Thionville, Cattenom, Sierck-les-Bains

### Loksemborga
Schengen / Perl, Remich / Nennig, Grevenmacher / Wellen, Wasserbillig / Oberbillig

### Alemaina
Konz, Trier, Schweich, Neumagen-Dhron, Piesport, Bernkastel-Kues, Zeltingen-Rachtig, Traben-Trarbach, Zell, Cochem, Treis-Karden, Kobern-Gondorf, Koblenz.
Elbe

I **Elbe** dia ony any Eorôpa Afovoany izay miakatra any amin' ny Repoblika , mikoriana manerana an' i  ary mikoriana mankany amin' ny Ranomasina Avaratra  akaikin' i Cuxhaven.
1&nbsp;091 km ny halavany. Ny tanàna lehibe andaovany dia i Dresden sy i Magdeburg ary i Hamburg.

## Jereo Koa
* Ranomasina Avaratra
Weser

I **Weser** dia renirano mamakivaky ny faritra iva avaratr' i . 
Avy amin’ i Hann.Münden ny anarany, izay ahitana ny reniranon’ i Werra sy Fulda, loharano lehibe roa.
I Weser dia mikoriana mankany amin' ny Ranomasina Avaratra. Ny halavany  dia 451,4 km (miaraka amin' i Werra 751 km). Ny tanàna lehibe andalovany dia i Bremen sy i Bremerhaven
## Jereo Koa
* Ranomasina Avaratra
Bingen

**Bingen** ( *Bingen am Rhein*) dia kaominina alemana any faritra , Alemaina.
Ny isan' ny 26.309  mponina ao aminy dia  araka.

## Renirano
*Rhin

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Famakiloha

Ny **famakiloha** na **tsipeko** dia bibikely isan-karazany mitovitovy habe amin' ny valala, izay lava vatana kokoa, mpihaza bibikely hafa, henjana ny elany ambony ary manify makarakara ny elatra ambany. Lava ny tendany. Mamorona filaharana atao hoe ***Mantodea***, izay misy karazana 2&nbsp;400 mahery mitsinjara amin' ny vondron-karazana 460 eo ho eo sy amin' ny fianakaviana 33 ny famakiloha rehetra. Ny fianakaviana lehibe indrindra dia ny *Mantidae*. Miparitaka eran-tany amin' ny toerana manana toetany antonony sy mafana ny famakiloha. Manana loha telozoro sy maso mivongana eo amin' ny vozona afaka milefitra izy ireo. Mety manana elatra na tsia ny vatany lava, fa ny famakiloha rehetra kosa dia manana tanany eo alohany izay lehibe kokoa sady mety tsara amin' ny fisamborana sy famikirana remby; ny fijoroan' izy ireo mahitsy, raha mijanona amin' ny toerana iray sady miforitra ny sandriny, dia toa mivavaka.

Ny havan' ny famakiloha akaiky indrindra dia ny aboaly na vitsikazo (*[[Termitoidea]]*) sy ny kalalao (*[[Blattodea]]*), izay ao anatin' ny renilaharana *[[Dictyoptera]]* avokoa. Ny famakiloha indraindray dia afangaro amin' ny fasma (*[[Phasmatodea]]*), bibikely lava lava toy ny valala (*[[Orthoptera]]*), na bibikely hafa havana lavitra kokoa manana rantsam-batana mpisavika toy ny *Mantispidae*. Mpihaza miotrika ny famakiloha amin' ny ankapobeny, saingy misy karazana monina an-tanety vitsivitsy izay mazoto manenjika ny rembiny. Mazàna izy ireo dia miaina mandritra ny herintaona eo ho eo. Amin' ny toetany mangatsiatsiaka kokoa dia manatody ny famakiloha vavy efa lehibe amin' ny fararano, ary maty avy eo. Voaaro amin' ny kitapo kely mafy ny atody ary foy amin' ny lohataona. Ny vavy indraindray dia mihinana ny lahiny aorian' ny fanaovana firaisana ara-nofo.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Aza manao famakiloha anaty katsaka: izay mitranga rangahy daholo.
* Tsipeko mihamin' akanga, mihamin-draha tsy mihamin' antegna (ohabolana antanosy).
* Tsipeko mihamin' ampanga, mihamin-draha tsy mihamin' antegna (ohabolana antanosy).

## Jereo koa

* Angidina
* Angely
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly

*
Aller

I **Aller** dia reniranon' alemaina ao avaratra ady renirano lehibe manompo an'ony Weser.

Tanàna: Celle, Wolfsburg, mikoriana ao amin'ny Weser akaikin'i Verden.
Garbsen

I **Garbsen** dia tanàna any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Basse-Saxe*). Misy, 61.349 ny olona velona.

## Renirano
* Leine

## Jereo Koa
* Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Odonata

Ny **Odonata** dia filaharana ao amin' ny Insecta (bibikely) manana vatana lava sy elatra efatra manify dia manify mangarahara ary maso lehibe ahafahany mihaza amim-pahombiazana ny rembiny. Biby anaty rano izy ireo raha mbola olitra ary biby an-tanety amin' ny fahalehibeazany. Amin'  ny teny malagasy izy ireo dia atao hoe **angidina**. Biby mpiremby izy ireo, izay mety ho hita tsindraindray amin' ny karazana tontolo voajanahary rehetra, saingy hita matetika eo akaikin' ny faritra misy ranomamy na amin' ny rano somary masira, mihandrona na mandeha, izay ilainy amin' ny fiterahany. Mizara ho zana-pilaharana roa ny *Odonata*: ny *[[Zygoptera]]* sy ny *[[Anisoptera]]*.

Manana monany anaty rano antsoina hoe ondrindrano ny *Odonata* rehetra, ary izy rehetra, na monany na lehibe, dia mpihinan-kena ary saika mpihinana bibikely, na dia ny ondrindrano aza dia mihinana izay rehetra azony resena, anisan' izany ny trondro kely sy ny tsiboboka.

## Fanakilasiana

### Zana-pilaharana sy fianakaviambe
Inty ny lisitry ny araka ny zana-pilaharana sy fianakaviambe araka ny *BioLib* (13 Novembre 2020):

* Anisoptera Sélys, 1854
** Aeshnoidea Rambur, 1842
** Cordulegastroidea
** Libelluloidea
* Anisozygoptera Handlirsch, 1906
** Epiophlebioidea Tillyard, 1917
* Archizygoptera †
* Protanisoptera Carpenter, 1931 †
* Protozygoptera †
* Triadophlebiomorpha Pritykina, 1981 †
* Zygoptera Selys, 1834
** Calopterygoidea Selys, 1850
** Coenagrionoidea Kirby, 1890
** Hemiphlebioidea Fraser, 1960
** Lestoidea Calvert, 1901

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Lamban' angidina: ka itafiam-belona, tsy mahatafy; ifonosa-maty, tsy mahafono.
* Mimonomonona hoatry ny lalitra hianao; miriorio hoatry ny angidina.
* Miriorio foana ny angidina, fa any an-kady ihany no hiafarana.
* Mivezivezy ohatra ny rano; miriorio ohatra ny angidina.
* Natao ihany ny mandevina lohan' angidina, fa tsy tonga vakan-karanana.
* Toy ny angidina: atao mahia, be tratra; atao matavy, kely rambo.
* Tsy misy malaza ohatra ny angidina, fa raha atono tsy ampy mizara.

## Jereo koa

* Angely

* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly
Hamm

I **Hamm**  dia tanàna any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Rhénanie-du-Nord-Westphalie*). Ny isan' ny mponina ao aminy dia 	180.761 araka.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Basel

I **Basel** dia tanàna any .  Atao hoe ***Bâle*** izy amin' ny teny frantsay, ***Basel*** amin' ny teny alemana, ***Basilea*** amin' ny teny italiana sy amin' ny teny rômantsa. Ny isan' ny mponina ao aminy dia 173&nbsp;552 tamin' ny taona 2022. Ity tanàna ity dia ao amin' ny Kantôn' i Basel-Stadt (frantsay: *Bâle Ville*).

## Ony
*Rhin

## Jerea koa
**Soisa
*Lisitra ny tanàna any Soisa
Zürich

I **Zürich** *([[fiteny frantsay|frantsay]]: Zurich)* dia tanàna lehibe indrindra any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny kantôn'i Zürich (frantsay: *Zurich*). Ny isan' ny mponina ao aminy dia 427.721  araka.

## Jerea koa
**Soisa
*Lisitra ny tanàna any Soisa
Utrecht (Afrika Atsimo)

**Utrecht** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i KwaZulu-Natal ao amin'ny Afrika Atsimo.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 3575 mponina tamin'ny taona 2012.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Afrika Atsimo
** KwaZulu-Natal

## Tsiahy
Angely

Ny **angely** na **antsiona** dia bibikely manan-tongotra enina ka lehibe sy lava kokoa ny aoriana, tokony 3 sm ny halavan' ny vatany, manana ringotra (tandroka) lava, mikiririoka amin' ny alina. Mamorona ny fianakaviana ***Gryllidae***, mahitsy elatra (*[[Orthoptera|Othoptera]]*), ao amin' ny zana-pilaharana *[[Ensifera]]*, izay nihena be tao anatin' ny 100 taona farany izy ireo: vondrona toy ny *[[Phalangopsidae]]* sy ny namany, ny *[[Oecanthinae]]*, ny *[[Trigonidiidae]]*, ary ny *[[Mogoplistidae]]* dia nasandratra ho fianakaviana mahaleo tena. Misy mivelona ao an-tranon' olombelona ny angely izay atao hoe angelinkary, ary misy mivelona eny an-tsaha.

Manana taovam-panatodizana lava (miendrika sabatra) sy manana ringotra lava manify miendrika karavasy ny vavy. Manavaka ny lahy sy ny vavy ny fisian' io fitaovam-panatodizany io, nefa koa manana taova misy feo eo am-pototry ny elatra mafy ny lahy.

Misy karazana angely eo amin' ny 5&nbsp;000 eo ho eo eran' izao tontolo izao, ary hita ny soritry ny fôsily manaporofo ny fisian' izy ireo nanomboka tamin' ny vanim-potoana Triasika Ambony. Misy mivelona an-tranon' olombelona ny angely (angelinkary na antsionkary) ary misy ny mivelona any an-tsaha.

Miely maneran-tany izy ireo (afa-tsy any Antarktika). Ny lehibe indrindra ao amin' ny fianakaviana dia ilay  vondron-karazana atao hoe *Brachytrupes*, mirefy 5 sm ny lavany, izay mangady lavaka  iray metatra na mihoatra honenany (fahita aty Afrika). Ny *Oecanthinae* dia bibikely fotsy na maitso hatsatra manana elatra anoloana mangarahara, fa ny *Gryllinae* kosa dia bibikely matanjaka mivolontany na mainty.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Angely ka samy maneno eo am-baravarany.
* Aza manao fikitra mampiady angely
* Aza manao tahaky ny angely kabatita.
* Mihinjihinjy, ohatra ny adin' angely.
* Ny harena sahala amin' ny angely ka samy miritika amin' ny ananany.
* Tain' angely ka samy manilika ny eo am-baravarany.
* Tokantranon' angely, ka midrikina amin' izay ananana.

## Jereo koa

* Angidina
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly

## Loharano sy fanamarihana
Tenrecinae

Ny ***Tenrecinae*** dia zana-pianakaviana ao amin' ny fianakaviana *Tenrecidae* eto Madagasikara, ahitana ny trandraka sy ny sokina ary ny sora, Ao amin' io zana-pianakaviana io no ahitana ny karazana lehibe indrindra ao amin' ilay fianakaviana, dia ny *Tenrec ecaudatus* (trandraka). Ny mpikambana rehetra amin' ilay vondrona dia rakotra tsilo ho fiarovana amin' ny biby mpiremby. Ny *Tenrecinae* dia heverina fa nisaraka tamin' ny rohim-pirazan' ny *Tenrecidae* hafa rehetra mbola misy tany amin' ny 36 tapitrisa taona lasa. Ny fisarahana filôjenetika lalina indrindra ao anatin' ilay zana-pianakaviana, izay eo anelanelan' ny klada roa ahitana ny *Echinops* miampy ny *Setifer* ary ny *Hemicentetes* miampy ny *Tenrec*, dia heverina fa nitranga tokony ho 26 tapitrisa taona lasa izay. Ny *Hemicentetes* kosa dia heverina fa nisaraka tamin' *Tenrec* tokony ho 16 tapitrisa taona lasa, ary ny *Echinops* nisaraka tamin' ny *Setifer* tokony ho 10 tapitrisa taona lasa izay.

Ireto ny vondron-karazana ao amin' ny *Tenrecinae*:

* ny *Echinops*, ahitana ny karazana *Echinops telfairi*;
* ny *Hemicentetes*, ahitana ny karazana sora *Hemicentetes nigriceps* sy *Hemicentetes semispinosus*;
* ny *Setifer*, ahitana ny karazana sokina *Setifer setosus;*
* ny *Tenrec*, ahitana ny karazana trandraka *Tenrec ecaudatus*.
Omby misy trafo

Ny **omby tsy misy trafo** dia biby fiompy, ao amin' ny fianakaviana *Bovidae*, avy amin' ny zana-karazana indiana amin' ny aorôka. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Bos taurus indicus***. na ***Bos indicus***. 

Karazana na zana-karazana omby avy any Azia Atsimo izy io. Ity omby ity, toy ny  omby sangà maro, dia tsy mitovy amin' ny omby tsy misy trafo amin' ny fananany trafo izay vongan-tavy eo ambonin' ny sorony, ny kambikabiny na siranandony lehibe, ary indraindray ny sofiny miraviravy. Mifanaraka tsara amin' ny hafanana be izy ireo ary omiana manerana ny faritra trôpikaly rehetra.

Ny omby misy trafo dia atao biby fiompy sy fitaingina, ompiana hakana be ronono sy hena, ary koa hahazoana hoditra sy zezika ho an'ny solika sy zezika. Ompiana hatao namana ihany koa ny karazany kely sasany toa ny Nadudana. Any amin' ny faritra sasany, ny omby misy trafo dia manana lanjany ara-pivavahana lehibe.

Mitana toerana lehibe ny fiompiana omby ao Madagasikara: harena ny omby sady biby entina hangataham-pitahiana (joro) ihany koa.

## Jereo koa

* Omby

* Kisoa
* Osy
* Ondry
* Soavaly
* Boriky
* Rameva
Acridoidea

Ny ***Acridoidea*** no fianakaviambe lehibe indrindra amin' ny valala (*[[Caelifera]]*) ao amin' ny filaharana *[[Orthoptera]]*, izay manana karazana 11.000 mahery hita any amin' ny kôntinenta rehetra afa-tsy ny Antarktika.

## Lisitry ny fianakaviana
Araka ny *Orthoptera Species File* (16 Jolay 2018):

* Acrididae MacLeay, 1821
* Dericorythidae Jacobson & Bianchi, 1905
* Lathiceridae Dirsh, 1954
* Lentulidae Dirsh, 1956
* Lithidiidae Dirsh, 1961
* Ommexechidae Bolívar, 1884
* Pamphagidae Burmeister, 1840
* Pamphagodidae Bolívar, 1884
* Pyrgacrididae Kevan, 1974
* Romaleidae Pictet & Saussure, 1887
* Tristiridae Rehn, 1906
Sora

Ny **sora** na **antsora** na **ambiko** dia biby mampinono mpihinana bibikely, mitsokotsolo vava sy misy volo maranitra toa tsilo, ao amin' ny fianakaviana *[[Tenrecidae]]*. Mamorona ny vondron-karazana ***Hemicentetes*** izy ireo.

Ny karazana roa voarakitra an-tsoratra amin' izao fotoana izao dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara, dia ny *Hemicentetes semispinosus* (sora an-tany iva) sy ny *Hemicentetes nigriceps* (sora an-tany avo). Ny voalohany (*H. semispinosus*) dia hita any amin' ny ala trôpikaly amin' ny tapany atsinanan' ny Nosy ary ny faharoa (*H. nigriceps*) dia hita any amin' ny ala mando sy hivoka amin' ny lembalemba any amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara.

Ny halavan' ny vatan' ny sora dia mirefy 14 sm. Tsy manana rambo izy ireo. Ny sora an-tany iva dia lehibe kokoa noho ny sora an-tany avo. Samy manana vatana voarakotra volo tsilo sy volo tsotra mainty misy tsipika mazava lava ireo karazana roa ireo.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Mason-tsora, mason-tsokina : ny kely ananana ahiratra.
* Sora nagnanto afo.

## Jereo koa

* Trandraka
* Sokina
Solingen

I **Solingen**  dia tanàna any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Rhénanie-du-Nord-Westphalie*). Ny isan' ny mponina ao aminy dia 161.545 araka.

## Renirano
*Wupper

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Riandriana

Ny **riandriana** dia fitaovana vita amin' ny vy na tsỳ na ny fifangaroany, ampiasaina hanefena ny metaly eo amboniny, fisapisa-tampona, natao hametrahana ny zavatra hotefena izay kapohina amin' ny tantanana eo amboniny, indraindray misy lavaka vitsivitsy mitsangana boribory na efamira ho an' ny kojakojan' asa sasany na ho an' ny fanefena zavatra manokana. Miovaova ny habeny, arakaraka ny karazan' ny taozavatra atao, ka mety ho grama am-polony vitsivitsy izany (ho an' ny mpanamboatra famantaranandro na firavaka) ka hatramin' ny 400 kg mahery (ho an' ny mpanefy vy sy metaly hafa).

## Jereo koa

* Tandramokitra
* Tsofa
* Tantanana
* Famaky
* Antsy
* Tafoforana
* Tantanan-kazo
* Tsofam-by
Sabatra

Ny **sabatra** dia fitaovam-piadiana misy lelany lava maranitra, ahafahana manindrona sy manapaka, izay mahitsy na milantsika, misy tahony  fitanana azy dia fohy. Ny tena mampiavaka azy dia ny lelany tokana. Ny sabatra dia azo ampiasaina amin' ny tanana iray na roa arakaraka ny karazany.

## Jereo koa

* Famaky
* Lefona
* Antsy
* Tsipìka (fitaovana)
* Saba-droa lela
Tsipìka (fitaovana)

Ny **tsipìka** dia fitaovana natao hanipazana tahon-javatra misy lohany maranitra atao hoe zana-tsipìka, vita amin' ny hazo (na akora hafa: metaly, sns), afaka navonkina sy milefitra, izay mitahiry sy mamoaka angovo, toy ny vy miaina, sy misy tadiny mihenjana mampitohy ny tendron' ilay zana-tsipìka. Apetaka amin' ilay tady ny zana-tsipìka dia sintonina mafy hiverina, avy eo votsorina mba hatosik' ilay tady henjana ka mandeha mafy mankeny amin' ny zavatra kendrena aminy

## Jereo koa

* Famaky
* Lefona
* Antsy
* Sabatra
* Saba-droa lela
Saba-droa lela

Ny **saba-droa lela** na **sabatra roa lela** dia fitaovam-piadiana toy ny sabatra nefa roa lela, vita amin' ny metaly sy tahony ary, indraindray tsivalana kely miaro ny tanana.

## Jereo koa

* Famaky
* Lefona
* Antsy
* Sabatra
* Tsipìka (fitaovana)
Antsibe

Ny **antsibe** dia fitaovana maranitra, karazana antsy fisaka lehibe, fampiasa indrindra an-dakozia, fanapahana na famakiana na fanilahana, ampiasaina hanapahana hena na zavatra hafa (akoho amam-borona, drakaka, sns.). Azo anorotoroana ny hena sy ny tongolo lay koa izy na dia tsy ny lela marannitra ny ampiasaina.

## Jereo koa

* Antsy
* Famaky
Hazo (zavamaniry)

Ny **hazo** dia zavamaniry misy vatany sy tahony misy rantsana misampana maro mitondra vondron-dravina ary misy fakany misandrahaka sy lalina. Zavamaniry maharitra an-taonany maro, am-polony taona maro, na an-jato taonany maromaro aza ny hazo, ary, amin' ny tranga tsy fahita firy, an' arivony taona maro.

Araka ny tombantombana dia misy karazany eo anelanelan' ny 60&nbsp;000 sy 100&nbsp;000 ny hazo. Efa ho 40 % amin' izy ireo no atahorana ho lany tamingana. Ny tombantombana vao haingana (PNAS, 2022) dia mitanisa karazana hazo manodidina ny 73&nbsp;000, anisan' izany ny 9&nbsp;000 mbola tsy voafari-toetra, ny ankamaroany dia maniry any amin' ny faritra mafana. Hazo maro no mandrafitra ala, izay fitambarana hazo maniry mifanakaiky. Afaka maniry mitokantokana any ivelan' ny ala (indrindra fa any amin' ny hivoka) ihany koa ny hazo.

Manana anjara toerana lehibe amin' ny fampandehanana ny tontolo iainana eto an-tany ny hazo, noho ny fahafahany mitahiry karbônina, noho ny fandraisany anjara amin' ny tsingerin' ny rano ary noho izy ireo singa tena ilaina amin' ny ala izay tontolo iainana be pitsiny, loharano sady fialofan' ny zavamananaina isan-karazany. Loharanon-karena be ahazoana akora (indrindra ny akora hazo) sy sakafo (indrindra ny voankazo) ary asa maro samihafa ho an' ny olombelona koa ny hazo. Mitana toerana manan-danja izy ireo amin' ny ankamaroan' ny kolontsaina eran-tany, na amin' ny fampiharana na ara-tandindona.

## Jereo koa

* Zavamaniry ahitra
* Hazobotry
* Kirihitra
* Vahy
* Bozaka

* Hazo (akora)
* Zavamaniry mianika
* *[[Gymnospermae]]*
* *[[Angiospermae]]*
Tsofa

Ny **tsofa** dia fitaovana misy lelany sy nifiny vita amin'ny tsy, natao hanapahana zavatra toy ny hazo, ny vato, ny metaly, sns. Miasa amin'ny fomba isan-karazany izy io, toy ny herin'ny hozatra, ny herinaratra na ny rano. Azo sokajiana arakaraka ny akora hotapahina aminy ny tsofa (vato, tsy, metaly tsy misy vy, hazo, taolana na hafa); ny fomba fanosehana azy (herin' ny hozatra, môtera hafanana, herinaratra); ny endriky ny lelany (mahitsy, faribolana, lavalava).

## Jereo koa

* Tantanana
* Antsy
* Famaky
* Tafoforana
* Fandraka
Fandraka

Ny **fandraka** dia fitaovana misy maranitra afaka manapaka any amin' ny faran' ny lelany izay any amin' ny tendrony iray, ampiasaina amin' ny sokitra na anapahana akora mafy (ohatra: hazo, vato, metaly). Ity fitaovana ity dia azo ampiasaina amin' ny tanana, kapohina amin' ny fively, na ampiasana amin' ny hery mekanika.

## Jereo koa

* Tantanana
* Antsy
* Famaky
* Tafoforana
* Tsofa
* Kanonta
Fively

Ny **fively** dia fitaovana misy tahony sy lohany izay samy vita amin' ny hazo matetika, nefa koa mety ho vita amin' ny fingotra na plastika sns, izay natao hivelezana fandraka na fitaovana hafa. Ity endriny miavaka ity dia ahafahan' ilay fitaovana hovelezina aminy (ohatra ny fandraka) hiditra ao amin' ny akora asaina (vato, hazo, sns.) mba tsy hihontsona sy ho simba. Misy koa ny fively vita amin' ny varahina, amin' ny varahimavo, amin' ny firamainty, amin' ny viraty, arakaraka ny akora sy ny zavatra tiana hovelezina aminy. Atao hoe **fively fandraka** izy raha fandraka no natao hovelezina aminy.

## Jereo koa

* Tantanana
* Antsy
* Famaky
* Tafoforana
* Tsofa
* Kanonta
* Fandraka
Sotro

Ny **sotro** dia fitaovana an-dakozia misy toa lohany boribory na miendrika silak'atody, lempona anatiny sy mivohitra ivelany, sady misy tahony fihazonana azy, izay natao hitondrana sakafo na rano na fanafody, sns any am-bava. Ampiasaina koa ny sotro hangaroana na hamindrana na hamatrana ventin-javatra na ranon-javatra anaty na avy amin' ny vilany na vilia na fitoeran-javatra iray mankamin' ny iray hafa.

Ny sotro amin'izao fotoana izao dia vita amin'ny metaly (indrindra fa volafotsy na metaly voahosotra volafotsy), amin' ny hazo, amin' ny bakoly na amin'ny plastika. Maro dia maro ny karazana sotro izay vita amin' ny akora isan-karazany ary avy amin'ny kolontsaina samihafa izay natokana ho an'ny hampiasaina amin'ny zavatra maro samihafa.
## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kaopy
* Kojakoja an-dakozia
* Lovia
* Sihoa
* Siny
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Vera
* Vilany
Sotrobe

Ny **sotrobe** dia fitaovana an-dakozia misy tahony somary lava sy lohany boribory miedrika antsasaka bola, somary lalina, toy ny sotro fa saingy lehibe. Ampiasaina indrindra ny sotrobe mba handoarana ny sakafo, na fangaron-tsakafo na zava-manitra avy amin' ny vilany na fitoeran-javatra lalina hafa. Misy ny vita amin' ny vy, amin' ny firapotsy, amin' ny volafotsy, amin' ny viraty, na amin' ny vera (hizaràna tsindrin-tsakafo), ary amin' ny plastika.

## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kaopy
* Kojakoja an-dakozia
* Lovia
* Sihoa
* Siny
* Sotro
* Sotrorovitra
* Vera
* Vilany
Vilany

Ny **vilany** dia kojakoja an-dakozia lalina aty sady misy sarony hanakana ny fivoajan' ny eton-drano, sy sofiny hibatana azy, vita amin' ny seramika na metaly (vy, viraty sns) na tanimanga, ampiasaina hahandroana sakafo isan-karazany.

## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kaopy
* Kojakoja an-dakozia
* Lovia
* Sihoa
* Siny
* Sotro
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Vera
Lovia

Ny **lovia** na **vilia** dia kojakoja an-dakozia fisapisaka izay afaka asiana sy izarana ny sakafo hohanina. Ny ankamaroan'ny lovia dia boribory, nefa mety hanana endrika hafa koa, vita amin' ny akora mahataty rano. Mety vita amin'ny vera, seramika, hazo na zavamaniry hafa, plastika, taratasy, metaly sns. Ny lovia koa dia azo ampiasaina amin'ny lanonana na amin'ny fanaingoana. 

Ao amin'ny kolontsaina tandrefana sy ny kolontsaina maro hafa, ny lovia dia endrika mahazatra amin'ny fitaovam-pisakafoanana natao hihinanana sakafo tsy tena mitsiranoka loatra.

## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kojakoja an-dakozia
* Kaopy
* Sihoa
* Siny
* Sotro
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Vera
* Vilany
Kaopy

Ny **kaopy** dia fitaovan-dakozia fitoeran-javatra, manam-bavany, kely, misy sofiny iray, ampiasaina hasiana ranon-javatra haidina na hosotroina, indrindra ny mafana. Na dia ampiasaina indrindra amin' ny fisotroana aza izy io, dia azo ampiasaina amin' ny fitehirizana ireo zavatra mivaingana azo arotsaka (ohatra: siramamy, koba, voa, sira). Mety vita amin' ny vera, metaly, bakoly, tanimanga, hazo, vato, taolana, pôlistirena, plastika, viraty, na akora hafa ny kaopy. Ampiasaina amin' ny fanalana hetaheta ao amin' ny kolontsaina sy ny saranga sôsialy samihafa ny kaopy. Misy karazany samihafa dia azo ampiasaina amin' ny karazana ranon-javatra samihafa na sakafo hafa ny kaopy (kafe, dite, sôkôla, ronono, tambavy, sns.), amin' ny toe-javatra samihafa (ohatra eo amin' ny tobin-drano na amin' ny lanonana sy fombafomba), na atao haingo.

## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kojakoja an-dakozia
* Lovia
* Sihoa
* Siny
* Sotro
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Vera
* Vilany
Eintracht Frankfurt

**Eintracht Frankfurt** dia klioba baolina kitra matianina ao amin'ny .
Ny ekipa amin'izao fotoana izao dia milalao amin'ny ligy voalohany any Alemaina. 

Tanana: Franckfort/Main ()

## Fahombiazana:
*Mpandresy ny amboara eropeana: 1980, 2022
*Mpandresy ny amboara alemana (5): 1974, 1975, 1981, 1988, 2018
*Tompondaka alemà: 1959

## Rohy ivelany
Kanonta

Ny **kanonta** dia fitaovana fandonana mafy, misy lohany miendrika telozodrirana vita amin' ny metaly sy tahony matetika mirefy iray metatra izay itazomana azy amin' ny tanana roa. Lehibe sy mavesatra noho ny tantanana ny kanonta izay mazàna milanja mihoatra ny telo kilao. Tsy toy ny tantanana ny kanonta fa tazonina amin' ny tanana roa, ahodina any aoriana izy hakana bahana mba hahazoana ny hafainganam-pandeha ambony indrindra ilaina amin' ny fandonana.

Ampiasaina indrindra hamakiana vato ity fitaovana ity, indrindra mandritra ny asa fandravana ny zavatra naorina (trano, sns). Izy io koa dia ampiasaina amin' ny famakiana hazo amin' ny fikapohana anjam-by marani-doha eo amin' ilay hazo. Ampiasain' ny mpanefy koa izy io:  mikapoka ny metaly mafanabe izay homena endrika ny mpanampy. Ny mpandrafitra koa dia mampiasa kanonta mba hanitsiana ny tapa-kazo ampiasaina amin' ny zavatra arafitra. Ampiasaina koa ny kanonta amin' ny fandentehana andry hazo amin' ny tany. Mampiasa kanonta koa ny mpiasa amin' ny arabe sy lalamby sy ny mpamaky vato amin' ny teram-pitrandrahana vato.

## Jereo koa

* Tantanana
* Antsy
* Famaky
* Tafoforana
* Fandraka
* Tsofa
Tafoforana

Ny **tafoforana** dia fitaovana namboarina mba hanomezana rivotra mahery, indrinda, matetika mba hitsofana afo. Ny karazana tsotra indrindra dia misy kitapo malefaka vita amin' ny hazo fisaka henjana roa miaraka amin' ny tahony mifandray amin' ny lafiny misy hoditra azo aforitra izay misy atiny azo abontsina sy fisahina amin' ny alalan' ny fanetsehana ny tahony, ary misy valva na sopapa amin' ny lafiny iray izay mamela ny rivotra hiditra hameno ny atiny rehefa mibontsina izy, ary misy fantsona iray fivoahan' ny rivotra voatsindry. Maro ny fampiasana ny tafoforana, indrindra fa ny fitsofana afo mba hanomezana azy rivotra.
Zwickau

I **Zwickau** dia tanàna any Alemaina.  Ny tanàna no misy ao amin'ny . Ny isan' ny mponina ao aminy dia 87.127 araka.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
}
Sotrorovitra

Ny **sotrorovitra** na **forosety** dia fitaovana fandrosoana sakafo an-databatra na kojakoja an-dakozia ahafahana maka sakafo izay tsy tiana hokitihina mivantana amin' ny rantsantanana. Izy io dia vita misy tendrony roa ka hatramin' ny efatra, izay hihazonana na hakana sakafo, sy tahony  azo hazonina mora foana. Azo amboarina amin' ny metaly, hazo, plastika, tandroka na fitaovana hafa izy io, ary indraindray azo ampiasaina dia atsipy. Matetika izy io no ampiasaina miaraka amin' ny antsy natao hanapahana sakafo alohan' ny hanindronana azy amin' ny sotrorovitra sy hampidirana ilay sakafo ao amin' ny vava, na hanosehana azy eo.

## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kaopy
* Kojakoja an-dakozia
* Lovia
* Sihoa
* Siny
* Sotro
* Sotrobe
* Vera
* Vilany
Fanendazana

Ny **fanendasana** na **lapoaly** dia fitaovana an-dakozia, toy ny vilany fa fisaka, misy tahony lavalava fandraisana azy, tsy misy sarony, ampiasaina hanendasana sakafo isan-karazany toy ny hena, ny anana na ny atody sns. Matetika izy io dia manana savaivo 20 ka hatramin' ny 30 sm sy sisiny iva. Ny fanendazana lehibe kokoa dia mety manana tahony kely minatrika amin' ny tahony lehibe.

## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Kojakoja an-dakozia
* Kaopy
* Lovia
* Sihoa
* Siny
* Sotro
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Vera
* Vilany
Sihoa

Ny **sihoa** dia fitoeran-javatra miendrika varingarina na kitsoloha voatapaka, ary fisaka amin' ny ankapobeny ny fanambaniny, ary misy tahony vita amin' ny metaly miforitra toa antsasa-paribolana na amin' ny endrika hafa fitondrana azy. Ampiasaina amin' ny fitaterana ranon-javatra izy io ary indraindray ny zavatra mivaingana. Mety hatao fitehirizana akora indostrialy sasany na vokatra ara-tsakafo ihany koa izy io, ka misy sarony mihidy.

## Jereo koa

* Lovia
* Vilany
* Sotro
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Antsy
* Kaopy
* Kojakoja an-dakozia
* Siny
Siny

Ny **siny** dia fitoeran-javatra, vita amin' ny tanimanga, na amin' ny akora hafa, manana fiatiana mirefy litatra vitsivitsy, ampiasaina amin' ny fitahirizana sy fitaterana ranoka (rano, ronono, divay, sns), misy vozony tery sy sofiny iray na roa ahafahana mitondra azy sy manidina ny ao anatiny amin' ny alalan' ny vavany.

## Jereo koa

* Antsy
* Antsibe
* Famaky
* Fanendazana
* Kojakoja an-dakozia
* Kaopy
* Lovia
* Sihoa
* Sotro
* Sotrobe
* Sotrorovitra
* Vera
* Vilany
Tilsit

I **Tilsit** *([[fiteny rosiana|rosiana]]:Sovesk, Сове́тск sy Тильзи́т)* dia tanàna i Prosia-Atsinanana, eo amoron' ny Ranomasina Baltika. Io tanàna io dia nofehezin'ny Sovietika nanomboka tamin'ny 1945.

## Renirano
* Memel

## Jereo koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
* Altenburg - Augsburg - Eisenach - Eisleben - Erfurt - Königsberg - Leipzig - Liebenwerda - Magdeburg - Marburg - Mohrungen - Speyer - Strasburg - Wachsdorf - Wittenberg - Worms
Holstein Kiel

**Holstein Kiel** dia klioba baolina kitra matianina ao amin'ny .
Ny ekipa amin'izao fotoana izao dia milalao amin'ny ligy faha-1 any Alemaina. 

Tanana: Kiel ()

Homepage

## Rohy ivelany
Usedom

I **Usedom** dia nosy iray any amin' ny morontsiraka avaratr' i Alemaina, amin'ny Mecklenburg-Vorpommern, ao amin' ny Ranomasina Baltika.

## Jereo koa
* Ranomasina Baltika
* Mecklenburg-Vorpommern
Bundesliga

Ny **Bundesliga** (indraindray antsoina hoe *Bundesliga faha-1* voalohany hanavahana azy amin'ny Bundesliga faha-2) no fizarana ambony indrindra amin'ny baolina kitra lehilahy any .
## Tompondaka alemà: 2024/2025
Tompon-daka: FC Bayern München
*Ka nasaina: Holstein Kiel sy VfL Bochum

## Tompondaka alemà: 2023/2024
Tompon-daka: Bayer 04 Leverkusen

*Ka nasaina: 1.FC Köln sy SV Darmstadt 98
*Kintana miakatra: FC St.Pauli sy Holstein Kiel

### Klioba & stades 2024/25

## Tompondaka
{|
|-
|valign="top" |

## Jereo koa
*Bundesliga faha-2

## Links
*
Bochum (Afrika Atsimo)

**Bochum** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Limpopo ao amin'ny Afrika Atsimo.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 12000 mponina tamin'ny taona 2018.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Afrika Atsimo
** Limpopo

## Tsiahy
Öland

I **Öland** dia nosy iray any amin'i Soeda, ao amin' ny Ranomasina Baltika.

Velarantany: 1.347 km²
Isam-ponina: 25.846

## Jereo koa
* Ranomasina Baltika
* Nosy soedoa
Borussia Mönchengladbach

I ***Borussia Mönchengladbach***  dia klioba ara-panatanjahantena ao an-tanànan'i Mönchengladbach, , Alemaina.

## Fahombiazana:
*Mpandresy ny amboara alemana (3):  1959–60, 1972–73, 1994–95
*Mpandresy ny amboara europeana (2):  1974–75, 1978–79
*Tompondaka alemà (5):  1969–70, 1970–71, 1974–75, 1975–76, 1976–77

## Jereo koa
*Bundesliga

## Rohy ivelany
Besaroy (farihy)

I **Besaroy** dia farihy ao akaikin' i Tolagnaro (na Fort Dauphin) any amin' ny Fraitra Anosy, any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara. Akaiky ny Ranomasimbe Indianina io farihy io ary mifandray amin' ny farihin' Ambavarano. Teo anelanelan' ny Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia 117 m amin' ilay farihy no voaloton' ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany nataon' ny QIT Madagascar Minerals.

## Jereo koa

* Farihy eto Madagasikara

* Ambavarano (farihy)
* Lanirano (farihy)
* Mandromodromotra (ony)
Ankaizina (fitrandrahana)

**Ankaizina** dia toeram-pitrandrahana harena an-kibon' ny tany lehibe any amin' any amin' ny Faritra Atsimo Atsinanana eto Madagasikara. Ankaizina dia iray amin' ny tahiry baoksita lehibe indrindra eto Madagasikara na manerana an' i Afrika, tombanana ho 55 tapitrisa ka ny 40,7 % dia ôksidana viraty (na alominina).

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Betioky (fitrandrahana)

Ny **toeram-pitrandrahana Betioky** dia toeram-pitrandrahana vy lehibe any Betioky Atsimo any amin' ny Faritra Atsimo Andrefana, eto Madagasikara. Ity toerana ity dia anisan' ny tahirim-by lehibe indrindra eto Madagasikara sy eran' izao tontolo izao izay tombanana ho 130 tapitrisa taonina ny akora ka ny 14 % amin' izany no vy madio.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara

## Jereo koa
Green Giant mine

Ny **Green Giant mine** dia anisan' ny toeram-pitrandrahana vanadiôma lehibe indrindra eto Madagasikara. Ao Fotadrevo any amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana no misy ny fitrandrahana. Ity toerana ity dia manana tahiry mitentina 59,2 tapitrisa taonina ahazoana vanadiôma 0,68 %. Tamin' ny volana Aogositra 2007, ny orinasa kanadianina *Uranium Star Corp* dia nanambara ny hanaovany fifanarahana hividianany ny 75 % ny petra-bola ao amin' ny toeram-pitrandrahana amin' ny *Madagascar Minerals and Resources Sarl*, ary avy eo nividy azy feno tamin' ny taona 2009. Nisy fanadihadiana an-kabakabaka natao tamin' ny taona 2007 ary nisy santionany nalaina tamin' ny taona 2008. Ny *Uranium Star Corp* dia niova anarana hoe *Energizer Resources Inc* tamin' ny Desambra 2009, ary avy eo hoe *NextSource Materials Inc* tamin' ny Avrily 2017. Io toeram-pitrandrahana io dia 11 km miala ny toeram-pitrandrahana ao Molo, izay misy vanadiôma ihany koa, izay an' ny *NextSource*.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara

## Jereo koa
Manantenina (fitrandrahana)

Ny **toeram-pitrandrahana ao Mantenina** dia toeram-pitrandrahana lehibe any amin' ny faritra atsimo amin' i Madagasikara ao amin' ny Faritra Anosy. Ity toerana ity, izay any Manantenina, dia anisan' ny tahiry baoksita lehibe indrindra eto Madagasikara ary iray amin' ny lehibe indrindra aty Afrika, tombanana ho 165 tapitrisa taonina ary ny 41 %  amin' izany no ôksidana viraty na alominina.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Fenoarivo (fitrandrahana)

Ny **toeram-pitrandrahana ao Fenoarivo** dia toeram-pitrandrahana vy lehibe hita ao afovoan' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Matsiatra Ambony, akaikin' i Fenoarivo, Ambalavao. Ity toerana ity dia anisan' ny tahirim-by lehibe indrindra eto Madagasikara sy eran' izao tontolo izao, tombanana ho 100 tapitrisa taonina ny akora ao aminy ary ny 40 % amin' izany no metaly vy.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Soalala (fitrandrahana)

Ny **toeram-pitrandrahana Soalala** dia toeram-pitrandrahana vy lehibe any amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Boeny, ao Soalala. Izy io dia iray amin' ny tahirim-by lehibe indrindra eto Madagasikara, tombanana ho 360 tapitrisa taonina ny akora izay mety ahazoana   metaly vy ny 35 % aminy.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
* Valan-javaboarin' ny Helodranon' i Baly
* Madagascar Wuhan Iron and Steel Corporation
Abraham Samuel

I **Abraham Samuel** (maty tamin' ny taona 1705), fantatra ihany koa amin' ny hoe "**Deaan Tuley-Noro**" na "**Tolinar Rex**", dia jiolahin-tsambo malata tao amin' ny Ranomasimbe Indianina tamin' ny faramparan' ny taompolo 1690. Voalaza fa teraka tany Martinika na Jamaika, na angamba na tao Anosy (eto Madagasikara). Rendrika an-tsambo teny an-dalana hiverina ho any New York avy aty Madagasikara izy, ary nitarika vetivety ny fanjakana antanosy tany Fort Dauphin (Tolanaro ankehitriny), nanomboka tamin' ny taona 1697 ka hatramin' ny nahafatesany tamin' ny taona 1705.

## Jereo koa

* Adam Baldridge
* David Williams

* Edward Welch
* James Plaintain
* John Leadstone

* John Pro
* Thomas Collins
Farafangana (fitrandrahana)

Ny **toeram-pitrandrahana ao Farafangana** dia toeram-pitrandrahana amin' ny Faritra Atsimo-Atsinanana eto Madagasikara. Ity toerana ity dia anisan' ny tahirina baoksita lehibe indrindra eto Madagasikara ary iray amin' ireo lehibe indrindra aty Afrika, tombanana ho 100 tapitrisa taonina izany ary ny 37 % amin' izany no ôksidana viraty (na alominina).

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara

## Jereo koa
James Plaintain

I **James Plaintain** dia jiolahin-tsambo tao amin' ny Ranomasimbe Indianina. Izy no malaza indrindra amin' ny fampiasana ny hareny azony tamin' ny maha jiolahin-tsambo azy hanorenany fanjakana tsy naharitra, teto Madagasikara. Nalaza izy teo anelanelan' ny taona 1720 sy1728.

## Jereo koa

* Abraham Samuel

* Adam Baldridge
* David Williams

* Edward Welch
* John Leadstone

* John Pro
* Thomas Collins
Edward Welch (jiolahin-tsambo)

I **Edward Welch** (maty tamin' ny taona 1708) no nalaza indrindra tamin' ny fitarihana tobin-jiolahin-tsambo sy toerana fivarotana teto Madagasikara.

## Jereo koa

* Abraham Samuel

* Adam Baldridge
* David Williams
* James Plaintain
* John Leadstone

* John Pro
* Thomas Collins
John Pro

I **John Pro** (maty tamin' ny taona 1719) dia jiolahin-tsambo hôlandey malaza amin' ny fitarihana toeram-pivarotan-jiolahin-tsambo taty akaikin' i Madagasikara.

## Jereo koa

* Abraham Samuel

* Adam Baldridge
* David Williams

* Edward Welch
* James Plaintain
* John Leadstone
* Thomas Collins
David Williams (jiolahin-tsambo)

I **David Williams** (indraindray antsoina hoe **Wallin**) dia tantsambo galoà izay lasa jiolahin-tsambo rehefa nilaozan' ny namany teto Madagasikara. Fotoana fohy no naha kapiteny azy ary fantra indrindra tamin' ny nandehanany sambo teo ambany fitarihan' ny kapiteny jiolahin-tsambo nifandimby izay nalaza kokoa.

## Fiainany Taloha
Williams dia mpitaingin-tsoavaly tao amin'ny sambo Mary British East India Company tamin'ny taona 1690. Tany Madagasikara, i Williams dia nilomano teny an-tanety mba hanampy an'i Maria hameno ny rano. Ny onja mahery sy ny onja mahery no nanakana azy ireo tsy haka an'i Williams teny an-tanety ka lasa tsy nisy azy. Foko malagasy sariaka no nandray azy ary niara-niady tamin’izy ireo tamin’ny adin’ny foko samihafa. Nanompo Mpanjaka maro samihafa teo an-toerana izy izay nasainy nibaiko ny miaramilany rehefa nahita ny herim-pony sy ny fahaizany miady.

Manodidina ny 1698 izy dia nandeha nankany amin'ny tanàna iray notarihan'i Abraham Samuel, piraty, ary nanomboka ny vanim-potoanan'ny piraty.

## Jereo koa

* Abraham Samuel

* Adam Baldridge

* Edward Welch
* James Plaintain
* John Leadstone

* John Pro
* Thomas Collins
John Leadstone

I **John Leadstone** dia jiolahin-tsambo sy mpivarodra andevo tany amin' ny morontsiraka andrefan' i Afrika. Nantsoina matetika hoe "**Captain Crackers**" na "**Old Captain Cracker**" izy, izay fantatra indrindra amin' ny zavatra nataony nanoherany ny *Royal African Company* britanika sy ny fiarahany fohy tamin' ilay jiolahin-tsambo Bartholomew Roberts.

## Jereo koa

* Abraham Samuel

* Adam Baldridge
* David Williams

* Edward Welch
* James Plaintain
* John Pro
* Thomas Collins
Adam Baldridge

I **Adam Baldridge** (izay tsy fantatra ny taona nahaterahany), dia maty tamin' ny manodidina ny faha enimpolo taonany tamin' ny taona 1697, dia jiolahin-tsambo anglisy. Anisan' ny mpanorina voalohany ny zanatanin-jiolahin-tsambo teto Madagasikara izy.

## Jereo koa

* Abraham Samuel
* David Williams

* Edward Welch
* James Plaintain
* John Leadstone

* John Pro
* Thomas Collins
Ranobe (fitrandrahana)

Ny **toeram-pitrandrahana Ranobe** dia anisan' ny fitrandrahana titanina lehibe indrindra eto Madagasikara, eo amin’ ny 40 km any avaratr’ i Toliara any atsimo-andrefan’ i Madagasikara,. Manana tahirin' akora mitentina 959 tapitrisa taonina ity toerana ity, ka ny 5,8 % amin' izany no titanina.

Ity tahiry ity dia ahitana ny ilmenita, izay akora ahitana titanina betsaka, izay 70 % amin' ny vokatra marihitra hovokarina. Ahitana mineraly sarobidy toy ny zirkôna sy rotila ihany koa izy io, izay, na dia 10 % amin' ny mineraly mavesatra aza, dia mandray anjara eo amin' ny 30 % amin' ny sandan' ny akora alaina.

Mikasa ny hamokatra ilmenita 600&nbsp;000 taonina sy zirkôna 65&nbsp;000 taonina amin' ny vokatra marihitra isan-taona mandritra ny 20 taona voalohany ny tetikasa fitrandrahana ao Ranobe . Mampiasa manodidina ny 27 % amin' ny harena an-kibon' ny tany 884 tapitrisa taonina ao Ranobe io drafitra fitrandrahana io..

Ahafahana mampiasana fomba fitrandrahana mitafo lanitra tsotra sy mahomby ny toetran' ilay tahiry, indrindra fa ny tahan' ny  tanimanga ambany (<5 %). Lalana mirefy 55 km no hitaterana ny vokatra azo mankao avaratry ny seranan-tsambon’ i Toliara, ka hanamora ny fanondranana izany any ivelany.

Heverina ho matanjaka ny tetikasa fitrandrahana Ranobe, hahazoana tombony ambony nefa ambany ny saran' ny famolavolana azy raha oharina amin' ny tetikasa momba ny fasika mineraly mitovy habe aminy.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
* Alan' i Ranobe
* Ala Mikea

## Loharano sy fanamarihana
Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka

Ny **Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka** dia faritra arovana an-dranomasina any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, any atsimon' i Toliara, ary 40 km atsimon' ny tanànan' i Anakao. Eo anelanan' ny 25°29 sy 25°09 Atsimo laharam-pehintaniny ary eo anelanan' ny 44°50 sy 45°06 Atsinanana ny laharan-jarahasiny, manana velaran-tany mirefy 92&nbsp;080&nbsp;ha izy. Ahitana faritra lehibe mirefy 28&nbsp;820&nbsp;ha sy faritra mpanelanelana 63&nbsp;260&nbsp;ha ny ao. Ahitana faritra kely valo mitsinjara amin' ny vondrona roa ity valan-javaboary ity, ary hita manamorona ny morontsiraka mifanila amin' ny Valan-javaboarim-pirenen' i Tsimanampetsotsa ny ampahany iray. Tafiditra ao anatin' izany ny ampahany misy tangoron-karan-dranomasina ao amin' ny taoany atsimo-andrefan' i Madagasikara ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika, izay tangoron-karan-dranomasina fahatelo lehibe indrindra eran-tany. Ahitana karazana haran-dranomasina miisa 140 eo ho eo sy karazan-trondro 240 eo ho eo ny Valan-javaboarim-pirenen' i Nosy Ve-Androka. Misy karazana tsy fahita firy toy ny *Coelacanthiformes*, ny karazana sokatra an-dranomasina, ny lamboara sy ny feso ary ny trozona, ary tora-pasika ampiasain' ny fano manatody.

## Jereo koa

* **Valan-javaboary**
** Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia

* Androka
Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana

Ny **Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana** dia valan-javaboary ao amin' ny tapany atsimon' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Matsiatra Ambony sy ny Faritra Vatovavy. Natsangana ho valan-javaboarim-pirenena fahefatra eto Madagasikara izy io tamin' ny taona 1991 taorian' ny nahitan' ny dokotera Patricia Wright, manam-pahaizana momba ny primata indray, ny varibolo (*[[Hapalemur simus]]*) sy ny varibolomena (*[[Hapalemur aureus]]*).

Misy ala trôpikaly maherin' ny 41&nbsp;600 hektara ilay valan-javaboary izay manana haavo eo anelanelan' ny 800 sy 1&nbsp;200 m ambonin' ny ranomasina, ary fonenan' ny karazana zavamaniry sy biby maro tsy fahita firy. Taty aoriana dia nampidirina tao amin' ny Lova Iraisam-pirenena mombany Ala Mando any Atsinanana ao amin' ny UNESCO io valan-javaboarim-pirenena io. Mifanakaiky amin' ilay valan-javaboary ny tobim-pikarohana Center ValBio, ary noforonin' ny Stony Brook University tamin' ny taona 2003 ho an' ny fikarohana momba ny zavamananaina, ny fahasalaman' ny fiarahamonina sy ny fanabeazana, ny zavakanto momba ny tontolo iainana ary ny fambolen-kazo.

Avy amin' ny teny malagasy hoe "rano mafana" ny anaran' ilay valan-javaboary noho ny loharano mafana ao amin' ny tanànan' i Ranomafana.

## Jereo koa

* **Valan-javaboary**
** Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia

**Tahirin-javaboary**
* Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha
Tsingy

Ny **tsingy** dia endriky ny vohon' ny tany be vatosokay hita any amin' ny faritra maro eto Madagasikara. izay mampiavaka ny toerana misy vatosokay aty amin' ny faritra mafana. Ny tsingy dia vaingam-batolampy misy karibonetra lava maranitra, indraindray mihoatra ny 60 m ny haavony, vokatry ny fanamontsanana sy ny fihadiana ataon' ny hafanana sy ny orana; tsingy koa fitambaran' ny vaingam-batolampy toy izany izay elanelanin' ny karazana lohasaha lava sy tery ary lalina.

Ahitana io anarana hoe "tsingy" io ny faritra arovana iray eto Madagasikara: ny Tsingin' i Bemaraha.

* Tsingy Mena avy any Irodo, akaikin’Antsiranana (CR Ankarangona)