Piper

Ny ***Piper*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Piperaceae]]*, ao amin' ny filaharana Piperales. Miseho amin' ny endrika hazobotry sy ahitra ary vahy izy ireo, izay ahitana karazana mihoatra ny 2&nbsp;000. Io no vondron-karazan-javamaniry ahitana ny dipoavatra sy zavamaniry manitra sy fanao fanafody maro. Misy voany manana tsiro masiatsiaka vokatry ny fisian' ny amidan' ny piperinina ny karazana sasany.

Maro amin' izy ireo no zavamaniry manjakazaka ao amin' ny toerana aniriany. Mahaliana ho an' ny fahatakarana ny fivoaran' ny zavamaniry ny fahasamihafana ao amin' ity vondrona ity.

Ny fianakaviana *[[Piperaceae]]* dia mifandray akaiky indrindra amin' ny fianakaviana *[[Saururaceae]]* izay, amin' ny ankapobeny, mifanahaka amin' ny zavamaniry dipoavatra kely sy marefo ary afaka maniry an-tanety sy anaty rano. Samy manana vondrom-bony miendrika rambo misy voniny bitika ireo fianakaviana roa ireo. Havany somary lavitra ny fianakaviana *[[Aristolochiaceae]]*. Ny havan' ny *Piper* fantatra tsara sy tena akaiky - anisan' ny *Piperaceae* ihany koa - dia ny zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Peperomia]]*.

Avy amin' ny teny sanskrita hoe *pippali*, izay manondro ny dipoavatra lava (*P. longum*), ny anarana siantifika hoe *Piper* sy ny anarana mahazatra hoe dipoavatra.

## Toetran' ny ''Piper''
Miseho amin' ny endrika vahy ny dipoavatra. Mamoa amin' ny fahatelo taonany ny foto-dipoavatra iray. Mafy ny ravin' ny dipoavatra.

### Voniny

Kely ny voniny sady mitangorona manome sampaho. Tsy manana felam-bony ny vonin-dipoavatra ka mamela mihanjaka ny vavimbony. Mety mahatratra folo ny lahimbony. Amin' ny faritra ambony amin’ ny tahon-dipoavatra no ipetahan' ny sampahom-boniny mirefy 7 sm hatramin' ny 10 sm izay mitodika mifanohitra amin' ny fitodiky ny ravina. Misy voniny maro milahatra miolikolika ny sampaho tsirairay. Ahitana voniny mitondra vavim-bony sy lahim-bony ny sampaho sasany, fa ny sasany kosa tsy ahitana afa-tsy vavim-bony.

### Tahony
Ny tahon' ny dipoavatra dia vahy madinika mora folaka sy tapaka, izay mety mahatratra 10 m, miraikitra amin' ny tohana na amin' ny zavamaniry hafa amin' ny alalan' ny faka manara-tahony mifatopatotra.

### Voany

Amin' ny voalohany dia miloko maitso ny voan' ny dipoavatra, fa rehefa matoy izy dia miloko mena antitra. Mitangorona manome sampaho ny voan' ny dipoavatra ka misy voany roapolo hatramin' ny efapolo ny ny sampaho iray. Matetika ny voan-dipoavatra iray dia tsy ahitana afa-tsy vihy iray.

## Faritra ambolena dipoavatra
Ny dipoavatra no fanatsarana tsiron-tsakafo fantatra hatramin' ny ela indrindra, efa nampiasaina tany amin' ny 3&nbsp;000 taona fara-fahatarany. Ankehitriny dia volena amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany ny dipoavatra, ka isan' izany i India (atsimo), i Malezia, i Ginea Vaovao, ny faritra Afrika mafana, i Natal, ny tangoro-nosy Antilia, i Brezily, sns.

## Karazana ''Piper''

Misy karazany maro dia maro ny *Piper*. Ny dipoavatra no tena volen' ny olona noho izy mampidi-bola betsaka ka mandray anjara amin' ny toekaren' ny firenena, indrindra ny *[[Piper nigrum]]*, izay avy any amin' ny faritra mafana any Amerika. Marihina fa tsy ny karazana ao amin' ny Piper rehetra no atao hoe dipoavatra na ahazoana dipoavatra.

### Karazana voafantina
Indreto ny karazana dipoavatra voafantina fampiasan' ny olona:
* *Piper aduncum* L.
* *Piper amplifolium* C. DC.
* *Piper arborescens* Roxb.
* *Piper arboreum* Aubl.
** *Piper arboreum* subsp. *arboreum*
** *Piper arboreum* subsp. *tuberculatum* (Jacq.) Tebbs
* *Piper argyrites* Ridl. ex C.DC.
* *Piper aequale* Vahl
* *Piper amalago* L.
* *Piper angustifolium* Lam.
* *Piper angustilimbum* C.DC.
* *Piper attenuatum* Buch.-Ham.
* *Piper auritum* Kunth
* *Piper bantamense* Blume
* *[[Piper borbonense]]*
* *Piper betle* L.
* *Piper blattarum* Spreng.
* *Piper caducibracteum* C.DC.
* *Piper caracasanum* Bredem
* *Piper chaba*W. Hunter
* *Piper confertinodum* (Trel. & Yunck.) M.A.Jaram. & Callejas
* *Piper crocatum* Ruiz & Pav.
* *[[Piper cubeba]]* L.f. 
* *Piper decurrens* C.DC.
* *Piper dilatatum* L.C.Rich.
* *Piper futokadzura* Siebold
* *Piper glabrescens* (Miq.) C.DC.
* *Piper guayranum* C.Dc.
* *Piper guineense* Schumach. & Thonn.
* *Piper hispidinervum* C.DC.
* *Piper hispidum* Sw.
* *Piper hymenophyllum*
* *Piper jacquemontianum* Kunth
* *Piper kadsura* (Choisy) Ohwi
* *Piper lambeauense* C.Dc.
* *Piper latifolium* L.f.
* *Piper lolot* C.DC.
* *Piper longifolium* Ruiz & Pav.
* *[[Piper longum]]* L. 
* *Piper magnibaccum*
* *Piper marginatum* Jacq.
* *Piper methysticum* G.Forst.
* *Piper mornicola* C.Dc.
* *[[Piper nigrum]]* L.
* *Piper nudilimbum* C.DC.
* *Piper ornatum* N.E.Br.
* *Piper ovatum* Vahl
* *Piper peltatum* L.
* *Piper ponapense* C.DC.
* *Piper porphyrophyllum* (Lindl.) N.E.Br.
* *Piper pseudolindenii* C.DC.
* *Piper reticulatum* L.
* *Piper retrofractum* Vahl
* *Piper saltuum* C.DC.
* *Piper sanctum* (Miq.) Schltdl.
* *Piper sarmentosum* Roxb.
* *Piper siriboa* L.
* *Piper umbellatum* L.
* *Piper wallichii* (Miq.) Hand.-Mazz.
* *Piper swartzianum* (Miq.) C.DC.

### Karazana misy eto Madagasikara
Indreto ny karazana *Piper* izay azo antoka fa misy eto Madagasikara:

* *[[Piper borbonense]]* (Miq.) C. DC.
* *[[Piper betle]]* L.
* *[[Piper heimii]]* C. DC.
* *[[Piper longum]]* L.

* ''Piper'' ''madagascariense'' (Miq.) C. DC.
* *[[Piper malgassicum]]* Papini, Palchetti, M. Gori & Rota Nodari
* *[[Piper methysticum]]* G.Forst. 
* *[[Piper nigrum]]* L.
* *[[Piper pachyphyllum]]* Baker
* *[[Piper sylvestre]]* Lour.
* *[[Piper tsarasotrae]]* Papini, Palchetti, M. Gori & Rota Nodari

Indreto kosa ireo izay mbola iadian-kevitra ny fisiany eto Madagasikara:

* *[[Piper guineense]]* Schumach. & Thonn.

* *[[Piper pyrifolium]]* Vahl

## Jereo koa
**Zavamaniry**
* Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Piper''
**Fanao sakafo**
* Dipoavatra (voany)
* Dite (zavamaniry)
* Jirofo
* Kafe (zava-pisotro)
* Kafe (zavamaniry)
* Sakamalao
* Sakay
* Sakaibe
* Tamotamo
* Tongolo
* Tongologasy
* Voatabia