open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mawsynram

I Mawsynram dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Meghalaya, ao India. Any amin'ny 15 kilometatra atsimoandrefan'i Cherrapunji no misy azy io, izay fantatra amin'ny anarana hoe toerana mando indrindra eran-tany. Mawsynram dia malaza amin'ny toetr'andro mando sy ny rotsak'orana be mandritra ny taona.

Toeram-pizahan-tany malaza i Mawsynram, mahasarika mpitsidika manerana izao tontolo izao izay mikatsaka ny hiaina ny toetr'andro mafana mando sy hahita ny hatsaran-tarehy voajanahary ao amin'ny faritra toy ny riandrano, renirano ary ala. Ankoatra izany, ny tanàna dia manolotra karazana hetsika ivelan'ny trano, toy ny fitsangatsanganana, fanjonoana, mitaingina soavaly ary ny fiakarana.

Ny ankamaroan'ny mponina ao Mawsynram dia avy amin'ny foko Khasi sy Garo, ary manankarena sy samihafa ny kolontsaina ao amin'ny faritra. Malaza amin’ny fandraisana vahiny sy ny hatsaram-panahiny ny mponina ao amin’io faritra io, ary raisina an-tanan-droa foana ny mpitsidika. Ankoatra izay, matsiro sy isan-karazany ny sakafo mahavelona eto an-toerana, ary ahitana sakafo mahazatra toy ny “pitha”, mofo vita amin’ny vary, ary “jadoh”, sakafom-bary sy hena.

Na dia eo aza ny hatsaran-tarehy voajanahary sy ny kolontsainy manankarena, mbola miatrika fanamby lehibe i Mawsynram. Iray amin'ireo olana lehibe indrindra ny fandripahana ala, izay nitarika ny fahaverezan'ny toeram-ponenana voajanahary ho an'ny biby sy zavamaniry eo an-toerana. Fanampin'izany, olana lehibe hafa izay manaratsy ny faritra ny fikikisan'ny tany sy ny fandotoana ny rano.
Ambohimanarina Marovazaha

Ambohimanarin Mmarovazaha  dia firaisam-pokotany malagasy ao amin' ny fivondronan' i Anjozorobe, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo.
Valan-javaboarin'i Yellowstone

Ny **Valan-javaboarin'i Yellowstone** (Anglisy: *Yellowstone National Park*) dia valan-javaboary amerikanina any andrefan'i Etazonia, indrindra any amin'ny zoro avaratra andrefan'i Wyoming ary miitatra hatrany Montana sy Idaho. Izy io dia naorin'ny Kongresy Amerikana faha-42 miaraka amin'ny Lalàna momba ny fiarovana ny valan-javaboary Yellowstone ary nosoniavin'ny Filoha Ulysses S. Grant ho lalàna tamin'ny 1 martsa 1872.
Uyuni

Uyuni dia tanàna any Bôlivia malaza amin'ny lemaka sira, lehibe indrindra eran-tany. Toerana malaza amin'ny fizahantany ny lemaka sira Uyuni noho ny tontolony miavaka sy tsy misy dikany. Miaraka amin'ny sira fotsy maherin'ny 10.000 kilometatra toradroa sy rano mangatsiatsiaka kristaly, toerana tonga lafatra ho an'ny fitsangatsanganana sy fikarohana ny salt flat. Fanampin'izany, loharano lehibe ho an'i Bôlivia izy io, satria izy no loharanon'ny lithium ao amin'ny firenena.

Na izany aza, ny lemaka sira koa dia tontolo iainana marefo izay mitaky fiarovana. Ny fitrandrahana harena ankibon'ny tany sy ny fizahantany faobe dia nanimba ny fifandanjana ara-tontolo iainana ary mampidi-doza ny fiainan'ny vondrom-piarahamonina eo an-toerana sy ny biby monina ao amin'ny faritra
Fiteny vietika

Ny **fiteny vietika** na **fiteny vieti-moônga** dia zana-tsampan' ny sampam-piteny môna-kmera izay ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôaziatika. Tenenina any Laôsy sy any Tailandy ary any Vietnamy izy ireo. Anisan' io vondrona io ny fiteny vietnamiana.
Zirkôna

Ny **zirkôna** dia mineraly tantera-pahazavana sy mangarahara na matroka, ahitana indrindra silikata-na zirkôniôma (ZrSiO4) sady miseho amin' ny endrika kristaly ao amin' ny rafitra efa-joro. Ny hamafiny dia 7,5 ary 4,2 hatramin' ny 4,86 ny hakitrony. Mety hiseho toy ny kristaly tsy misy loko na amin' ny loko manopy maitso, volondavenona, mena, manga, mavo na volontany ny zirkôna.

## Anarany
Ny teny hoe *zirkôna* dia avy amin' ny teny arabo hoe *zarqun* (akora volavelona) na avy amin' ny teny persana hoe *zargun* ("volamena").

## Toetrany

Ny zirkôna dia mineraly ao amin' ny vondrona silikata, zana-bondron' ny nezôsilikata. Ao amin' ny taharo ZrSiO4, dia silikata-na zirkôniôma voajanahary izy io.

Ny zirkôna dia tena mahatohitra ny fahasimbana sy ny fiovana vokatry ny hafanana sy ny tsindry. Noho izany dia mora miforona indray izy na dia voakaoka ny vato nisy azy taloha, ka miangona anaty lempona misy faikan-tany amam-bato ary mety ho simba indray nefa tsy potika mandritra izany.

Rehefa iharan' ny hafanana ambony ny zirkôna dia miova loko ary mihamanjelatra kokoa. Ny zirkôna tsy misy loko, fantatra amin' ny anarana hoe zirkôna fotsy, dia manana fanjelatra manakaiky ny an' ny diamondra sy atao vatosoa, ary koa karazany manga, azo amin' ny fikarakarana azy amin' ny hafanana sady antsoina hoe zirkôna manga.

## Fampiasana azy

Ny karazana zirkôna tantera-pahazavana sy mazava mavo, mivolom-boasary, mena na volontany dia matetika atao vatosoa. Anisan' ny vatosoa fanao amin' ny firavaka ny kristaliny.

Ny fahatoherany fahasimbana no mahatonga azy io ho hany mineraly tsy mety simba mandritra ny fotoana lava dia lava (an' arivony tapitrisa taona) ka noho izany dia mineraly tena ilaina amin' ny fikajiana ny taonan' ny Tany izy. Ny zirkôna tranainy indrindra notrandrahana avy amin' ny Tany dia hita tao amin' ny Ginesin' i Narryer (anglisy: *Narryer Gneiss*; frantsay: *Gneiss de Narryer*) any Aostralia Andrefana, izay tombanana ho 4&nbsp;400 tapitrisa taona. Izy ireo no sombin-bato tranainy indrindra eto amin' ny Tany, hita tamin' ny taona 2014.

## Faritra misy azy

Ny zirkôna dia mineraly fanampiny hita amin' ny karazana vatolampy rehetra ary misy betsaka ao amin' ny vato misy silisy. Ny zirkôna koa dia matetika miaraka amin' ny volamena, amin' ny endrika madinika anaty renirano na eny amoron-dranomasina misy tora-pasika. Any Srilanka, eto Madagasikara, any Nôrvezy ary Aostralia no misy ny tahiry zirkôna lehibe indrindra. Ny tahiry zirkôna, izay miseho amin' ny endrika akora zirkôniôma, dia hita any Brezila, any Aostralia ary any amin' ny tapany atsimo amin' i Etazonia.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
* Fasimainty
* Zirconium
* Base Toliara
Rotila

Ny **rotila** dia karazana mineraly misy diôksidan-na titanina, izay manana raikipohy **TiO<sub>2</sub>**; mena na mainty ny lokony, ny fanjelany dia toy ny an' ny diamondra. Ny rotila dia mivaingana ao amin' ny rafitra efajoro ka lasa kristaly iraizotongotra matroka na tantera-pahazavana, ary mahalana kokoa amin' ny vangongo mihizina sy mivongana. Matetika io mineraly io no misy vy (izay 10 % amin' ny hadiry manontolo), tantala, niôbiôma, krôma, vanadiôma ary firamainty. Ny rotila dia mamela loko volontany hatsatra. Miovaova ny hamafiny izay eo anelanelan' ny 6 sy 6,5 ary ny hakitroky anelanelan' ny 4,18 sy 4,25. Io no endrika marin-toerana indrindra amin' ny diôksida-na titanina ary miforona amin' ny hafanana ambony, miaraka amin' ny brokita miforona amin' ny hafanana ambany ary ny anatanazy miforona amin' ny hafanana ambany kokoa.

Ny rotila dia trandrahana hahazoana titanina ary ny santionany miloko antitra dia mitapatapaka manjelatra. Izy dia mineraly fanampiny amin' ny vatolampy maro toy ny granita, ny dôlômita, ny vatosokay vokatry ny fiovana, ny mikasista, ary matetika izy dia miseho amin' ny endrika kristaly manify ao anaty vatokaranana.

Ny tahiry malaza dia any Etazonia, any Nôrvezy, any Frantsa ary any Soisa.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Prôtektôrata

Ny **prôtektôrata** dia endri-pitondrana ara-pôlitika izay iray amin' ny endriky ny fanjanahan-tany izay ahitana ny firenena mpanjanaka lasa "mpiaro" fa ny firenena zanahina lasa "arovana". Tsy mitovy amin' ny fanjanahan-tany mivantana izany satria ny sata sy ny andrim-panjakana misy sasany, anisan' izany ny zom-pirenena, dia voatazona amin' ny fomba ôfisialy, nefa ny firenena mpiaro no misahana ny diplômasia, ny varotra ivelany, ary koa ny tafik' ilay fanjakana arovana.

Ny fampiasana ny teny hoe "prôtektôrata" dia azo anondroana ny tany miankin-doha sy ny tany manana fiandrianam-pirenena voafetra, na anondroana ny fitondrana ara-pôlitika heverina ho eo ambany fitarihan' ny firenena matanjaka kokoa: amin' ity tranga faharoa ity dia fiteny ny hoe "governemanta saribakoly".

Ny prôtektôrata, eo amin' ny tontolon' ny fifandraisana iraisam-pirenena, dia firenena iray eo ambany fiarovan' ny firenena hafa ho fiarovana azy amin' ny herisetra sy ny fanitsakitsahan-dalàna hafa avy any ivelany. Tany miankina manana fizakan-tena amin' ny ankamaroan' ny raharaha anatiny izy io, nefa mbola manaiky ny fanjakazakan' ny firenena matanjaka kokoa, tsy lasa fananana anefa ilay firenena arovana. Ho takalon' izany fiarovana izany dia mazàna ny prôtektôrata no manaiky adidy voafaritra araka ny fepetran' ny fandaminana. Matetika ny prôtektôrata dia apetraka araka ny lalàna iraisam-pirenena amin' ny alalan' ny fifanarahana. Ao anatin' ny tranga sasany – tahaka an' i Ejipta teo ambany fitondran' ny Britanika (1882 - 1914) – dia azo lazaina ho toy ny prôtektôrata tsy araka ny lalàna na prôtektôrata voasarona ihany koa ny fanjakana iray.

Tsy mitovy amin' ny zanatany ny prôtektôrata satria manana ny mpitondrany eo an-toerana izy, tsy fananana mivantana izy, ary zara raha misedra ny fanjanahana ataon' ny fanjakana mpiaro. Ny fanjakana izay eo ambany fiarovan' ny fanjakana hafa, nefa mitazona ny maha izy azy eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena, dia antsoina hoe "fanjakana arovana", fa tsy prôtektôrata.

## Jereo koa

* Fanjanahan-tany
* Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara
Distrikan' i Manakara-Atsimo

Ny **Distrikan' i Manakara-Atsimo** dia distrika malagasy ao amin' ny Faritra Fitovinany, Faritanin' i Fianarantsoa. Ny renivohiny dia i Manakara. Mamakivaky azy ny ony Manakara sy Faraony. Mamakivaky azy koa ny Lalam-pirenena faha-12 sy lalam-by mampitohy azy amin' i Fianarantsoa.

Mizara ho kaominina  42 izy, dia ireto izany: Ambahatrazo, Ambahive, Ambalaroka, Ambalavero, Ambila, Amboanjo, Ambohitsara M, Amborondra, Ambotaka, Ampasimanjeva, Ampasimboraka, Ampasipotsy, Analavory, Anorombato, Anosiala, Anteza, Bekatra, Fenomby, Lokomby, Mahabako, Mahamaibe, Manakara**,** Mangatsiotra, Marofarihy, Mavorano, Mitanty, Mizilo Gara, Nihaonana, Onilahy, Sahanambohitra, Saharefo, Sahasinaka, Sakoana, Sorombo, Tataho, Vatana, Vinanitelo, Vohilava, Vohimanitra, Vohimasina Nord, Vohimasina Sud, ary Vohimasy.

## Jereo koa
Ireo distrika ao amin' ny Faritra Fitovinany:

* Distrikan' Ikongo
* Distrikan' i Manakara
* Distrikan' i Vohipeno
Nosy Koky

Ny **Nosy Koky** dia firenena vondronosy any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny tapany atsimo amin' ny Ranomasimbe Pasifika, izay eken' ny Firenena Mikambana nefa tsy mpikambana ao aminy, fanjakana miara-miasa malalaka amin' i Zelanda Vaovao, sahala amin' ny taon' i Nioe koa. I Avarua no renivohiny. Atao amin' ny teny maôry any amin' ireo nosy ireo hoe **Kūki 'Āirani** ilay firenena, ary amin' ny teny anglisy hoe **Cook Islands**.

Ahitana nosy 15 izy io, izay mirefy 236,7 km2 ny velarany manontolo. Manana Faritra ara-Toekarena Manokana (anglisy: *Exclusive Economic Zone*) mandrakotra ranomasina 1&nbsp;960&nbsp;027 km2 ny Nosy Koky.

Fanjaka-mpanjaka manaja antenimiera ny Nosy Koky, mahafaoka ilay vondronosy mitonda io anarna io (*Cook Islands*), izay mizara ho vondrona roa: dia ny Vondronosy Koky Atsimo, amin' ny teny anglisy, *Southern Cook Islands* (Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Palmerston, Rarotonga ary Takutea), niforona avy amin' ny afotroa ny ankamaroany ary i Rarotonga no lehibe indrindra sady ahitana ny renivohitra sy tanàna lehibe indrindra Avarua, sy ny Vondronosy  Koky Avaratra,  *Northern Cook Islands* (Manihiki, Nassau, Penrhyn, Pukapuka, Rakahanga ary Suwarrow).

), izay miforona avy amin' ny vatohara. Nomena azy io anarana io ho fanomezam-boninahitra an' i James Cook, mpitaingin-tsambo britanika malaza, izay nitsidika ireo nosy ireo tamin' ny taona 1777, ilay vondronosy.

Ao amin' ny nosy Rarotonga no tena ivangongoan' ny mponina ao amin' ny Nosy Koky (10&nbsp;863 izany tamin' ny taona 2021). Any amin' ity nosy ity no misy ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenen' i Rarotonga, vavahady iraisam-pirenena lehibe mankany amin’ny firenena. Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2021 dia miisa 14&nbsp;987 ny mponina ao amin' ilay firenena. Betsaka koa ny vahoakan' ny Nosy Koky mipetraka any Zelandy Vaovao sy any Aostralia: tamin' ny fanisam-bahoaka natao tamin' ny 2018 tany  Zelandy Vaovao dia olona miisa 80&nbsp;532 no nilaza fa avy any amin' ny Nosy Koky, na taranaky ny olona aavy amin' ny Nosy Koky. Ny fanisam-bahoaka aostraliana farany (2021) dia naharakitra vahoaka kokiana miisa 28&nbsp;000 monina any Aostralia, ary ny ankamaroany dia mizaka ny zom-pirenena aostraliana.

Ny fizahan-tany no indostria lehibe indrindra ao amin' ilay firenena ary zava-dehibe amin' ny toekareny, mialoha ny fametraha-bola amin' ny banky any ivelany sy ny famokarana perla ary ny fanondranana ny hazan-dranomasina sy ny voankazo.

## Jereo koa

* **Firenena ao Ôseania**: Aostralia - Nosy Koky - Fijy - Kiribaty - Nosy Marsaly - Mikrônezia - Naoro - Nioe - Zelandy Vaovao - Palaô - Papoazia-Ginea-Vaovao - Nosy Sôlômôna - Samôa - Tônga - Tovalo - Vanoato.

* **Ny kôntinenta:** Afrika - Azia - Eorôpa - Amerika - Ôsania
Nosy Marsaly

Ny **Nosy Marsaly** na ny **Repoblikan' ny Nosy Marsaly**, dia vondronosy sy fanjakana ao Mikrônezia, any Ôseania. Ity vondronosy ity dia any atsimo-andrefana amin' ny Ranomasimbe Pasifika Avaratra, any atsinanan' ireo Nosy Carolines, any avaratra-avaratra-andrefan' ny vondro-nosy Gilbert, atsimo sy atsimo-atsimo-atsinanan' i Wake ary atsinanana-atsimo-atsinanan' i Marianas Avaratra. Foronina nosin' afotroa sy nosikelin-karan-dranomasina izy. Nanjary fantatra eran-tany izy amin’ ny maha toeram-panandramana noklearin’ i Etazonia izy (ana habakabaka sy an-tanety) tamin' ny taompolo 1950 sy 1960. Nekena tamin' ny fomba ôfisialy ny fahaleovantenany avy amin' i Etazonia tamin' ny taona 1990.

Atao amin' ny teny marsaley izy dia atao hoe ***Aleōn in M̧ajeļ***, ***M̧ajeļ*** sy ***Aolepān Aorōkin M̧ajeļ***; fa amin' ny teny anglisy kosa dia atao hoe ***Marshall Islands*** sy ***Republic of the Marshall Islands***.

## Jereo koa

* **Firenena ao Ôseania**: Aostralia - Nosy Koky - Fijy - Kiribaty - Nosy Marsaly - Mikrônezia - Naoro - Nioe - Zelandy Vaovao - Palaô - Papoazia-Ginea-Vaovao - Nosy Sôlômôna - Samôa - Tônga - Tovalo - Vanoato.

* **Ny kôntinenta:** Afrika - Azia - Eorôpa - Amerika - Ôsania
Nioe

I **Nioe** dia firenena nosy any amin' ny Ranomasimbe Pasifika Atsimo, any Pôlinezia Andrefana. Any amin' ny 2&nbsp;400 km avaratra-atsinanan' i Zelandy Vaovao, eo afovoan' ny telozoro foronin' ny nosy telo Tônga sy Samôa ary ny Nosy Koky. Atao amin' ny teny anglisy hoe ***Niue*** izy, ary ​​​​amin' ny teny nioeana hoe ***Niuē***.

Hitan' ny kapiteny James Cook tamin' ny taona 1774 io nosy io nefa tsy afaka nankeny izy, lasa prôtektôrata britanika ilay nosy tamin' ny taona 1900 ary nakambana tamin' i Zelanda Vaovao tamin' ny 11 Jona 1901.

Tamin' ny 19 Ôktôbra 1974, i Nioe, toa ny Nosy Koky, dia nanao fikambanana malalaka tamin' i Zelanda Vaovao tao amin' ny Fanjakan' i Zelanda Vaovao.

Amin' ny maha firenena mizaka tena azy dia manana ny pôlitikany ivelany manokana izy. Eken’ ny Firenena Mikambana i Nioe nefa firenena tsy mpikambana ao aminy. I Nioe dia miankin-doha amin' ny lafiny ara-toekarena sy ara-pitaovana amin' i Zelanda Vaovao.

## Jereo koa

* **Firenena ao Ôseania**: Aostralia - Nosy Koky - Fijy - Kiribaty - Nosy Marsaly - Mikrônezia - Naoro - Nioe - Zelandy Vaovao - Palaô - Papoazia-Ginea-Vaovao - Nosy Sôlômôna - Samôa - Tônga - Tovalo - Vanoato.

* **Ny kôntinenta:** Afrika - Azia - Eorôpa - Amerika - Ôsania
Tovalo

I **Tovalo** dia firenena sy vondronosy any Pôlineziana, any amin' ny faritra andrefana amin' ny Ranomasimbe Pasifika Atsimo, ao atsimon' ny Fehibe, 699 km atsimo-atsimo-atsinanan' ny nosin’ i Arorae, ny atsimo indrindra amin' ireo nosy Gilbert (Kiribaty), ary 856 km avaratr' i Vanua Levu, any amin’ ireo nosy Fijy. Nahaleo tena izy nanomboka tamin’ ny taona 1978.

Atao amin’ ny teny tovaloana sy amin' ny teny anglisy hoe **Tuvalu** izy, izay fantatra amin' ny anarana hoe *Nosy Ellice* tany aloha.

Izy io dia vondronosy misy nosy sivy izay misy mponina avokoa. I Vaiaku no tanàna lehibe indrindra, izay ao Fongafale eo amin' ny nosy Funafuti izay mirefy 12 km. Ny toerana be sakany indrindra amin' ilay nosy, izay misy ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenena ahitana lalam-piaramanidina mirefy 1 500 m eo ho eo, dia manodidina ny 400 m. Ao no misy ny antsasaky ny mponina ao amin' ilay firenena.

## Jereo koa

* **Firenena ao Ôseania**: Aostralia - Nosy Koky - Fijy - Kiribaty - Nosy Marsaly - Mikrônezia - Naoro - Nioe - Zelandy Vaovao - Palaô - Papoazia-Ginea-Vaovao - Nosy Sôlômôna - Samôa - Tônga - Tovalo - Vanoato.

* **Ny kôntinenta:** Afrika - Azia - Eorôpa - Amerika - Ôsania
Fiteny soreta

Ny **fitny soreta** na **fiteny arameana vavaovao avaratra-atsinanana** (amin' ny fiteny siriaka: ܣܘܪܬ), izay fantatra koa indaindray aminhy anarana hoe **fiteny** a**siriana** na **fiteny kaldeana,** dia fitenim-paritry ny fiteny arameana.tenenin' ny vahoaka asiriana. Ity fiteny ity dia fiteny semitika ampiasain' ny Kristianina sy ny vondrona asiriana-kaldean-siriaka sy vondrom-poko ao Iràka, ao Iràna, ao Siria ary ao amin' ny tapany atsimo-atsinanana amin' i Torkia.

Mbola ampiasain' ny Jiosy any amin' ny lemak' i Ninive sy any Kordistana irakiana izay nifindra monina any Israely teo anelanelan' ny taona 1949 sy 1952 koa ity fiteny ity. Miova ny isan' ny mpiteny azy, any amin' ireo faritra ireo sy maneran-tany, araka ny mpanao tombana, eo anelanelan' ny 500 000 sy 2 tapitrisa.

## Fiaviany
Ny tany nipoiran’ io fiteny io dia any amin' ny tapany avaratry ny Tsinambolana Lonaka (indrindra ao tapany avaratra amin' i Iràka sy tapany avaratra amin' i Siria, ao amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Iràna, ary faritra atsimo-atsinanana amin' i Torkia). Ny olona rehetra mampiasa io fiteny io (na ity fitenim-paritra ity), na aiza na aiza misy azy (Amerika, Eorôpa, Aostralia, Afovoany Atsinanana, sns.), dia afaka manao ny razambeny ho any avaratr' i Mezôpôtamia taloha (izany hoe any avaratr' i Iràka ankehitriny), ny ivon' ny Empira Asiriana fahiny izay nanao an’ i Ninive ho renivohitra: ny teny hoe *sureth*, izay avy amin' ny hoe *assurit*, dia midika hoe "Asiriana".

## Fivoarany
Ity faritra ity dia nitrangan' ny korontana sy fanafihana maro, indrindra nataon' ny Persiana (Ariana) sy Arabo ary Tiorka.

Tsy mitovy amin' ny fiteny akadiana (voasoratra amin' ny tarehin-tsoratra miendri-pantsika ary azo vakina amin' izao fotoana izao) ny fiteny soreta. Ny fiteny akadiana, izay fiteny semitika atsinanana, dia toa nanjavona amin’ ny maha fiteny velona azy taonjato maro tal. J.K. ary voasoloin’ ny fiteny arameana, izay fiteny semitika ao amin' ny vondrona "andrefana" (toy ny fiteny hebreo sy ny fiteny fenisiana), ka manerana an' i Mezôpôtamia izany.

Ny fiteny soreta dia nindrana singa maro dia maro tamin' ny fitenin' ny mpanafika nandritra ny taonjato maro (Persiana, Arabo, Tiorka). Ohatra, ny fitaisana matoanteny soreta dia niharan' ny fitenin' ny Ariana, ary manana toerana manokana ao anatin' ny fianakaviam-piteny semitika, tsy mitovy amin' ny an' ny fiteny arabo sy ny fiteny hebreo.

Na izany aza, ny faritra midadasikay ny Empira Asiriana fahiny dia nipoiran’ ny fitenim-paritra tena samihafa teo isan-toerana, izay tsy nisy fifankahazoan-kevitra teo amin’ ny samy mpiteny azy. Anisan' ireo fitenim-paritra ireo, ny fiteny aramianan' ny Baiboly, ny fiteny soretan' i Iràna, ny fiteny arameana samaritana, ny fiteny mandeana, ny fiteny siriaka klasika.

## Jereo koa

* Asiriana (vahoaka)
* Fiteny arameana
* Abidy siriaka
* Fiteny siriaka
Vatolampin' i Gibraltara

Ny **Vatolampin' i Gibraltara** dia vongan-bato sokay mônôlitika (mitohy) hita ao amin' ny tanin' i Gibraltar britanika, akaikin' ny tendrony atsimo-andrefan' i Eorôpa ao amin' ny Saikinosy Iberiana, ary eo akaikin' ny fidirana ao amin' ny Ranomasina Mediteranea. 426 m ny haavony. Avy amin' ny anarana arabo hoe **طارق** / ***Jabel-al-Tariq***, izay midika hoe "Tendrombohitr' i Tariq", io anarana io.
Andry Herkolesy

Ny **Andry Herkolesy** (Latina: *Columnae Herculis*, Grika Fahiny: Ἡράκλειαι Στῆλαι, *Hērákleiai Stêlai*, Arabo: أعمدة هرقل, *Aʿmidat Hiraql* ny teny espaniola: *Columnas de Hércules*) tahon-tany izay manamorona ny fidirana amin'ny andilan'i Gibraltara. Ny andry avaratra, no Vatolampy any Gibraltara.
Fiteny kanty

Ny **fiteny kanty** na **fiteny kanta** na **fiteny hanty** na **fiteny ôstiaka**, dia fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana, teny nibeazan’ ny vahoaka Kanty (*Khanty*). Ny fiteny mifandray akaiky indrindra aminy dia ny fiteny mansy (izay mandrafitra ny sampana ôb-ogriana ao amin' ny fiteny ogriana miaraka amin' ny fiteny kanty) sy ny fiteny hongariana; ireo fiteny telo ireo dia miaraka mandrafitra ny sampana ogriana.

Olona miisa 23 500 eo ho eo no miteny izany any Rosia, ka nobeazina faha kely tamin' izany 14 000 ary miteny rosiana ny 52,8 %, eo amin' ny morony atsinanan' ny reniranon' i Ob sy eo amoron' ny sakeli-dranony, ao amin' ny distrikan' i Khantia-Mansia (ny renivohitra dia i Khanty-Mansiysk). Misy Kanty koa ny any avaratra kokoa, ao amin' ny distrikan' i Yamalo-Nenets.

Satria miparitaka any amin' ny faritra midadasika ny Vahoaka Kanty, dia manana endrika fitenim-paritra ny fiteny kanty ka miteraka olana amin' ny fifandraisan’ ny samy mpiteny azy. Izany no antony tsy nahafahana namorona fiteny filamatra tokana. Ny boky nosoratana manokana momba ny fiteny kanty dia nosoratana tamin' ny fiteny samihafa.

Ny anarana iantsoan' ny Kanty ny tenany (*Kăntə̂γ* na *Kantəγ* any andrefana ary *χăntə*, *χăntĭ* any avaratra) dia midika hoe "olombelona" amin' ny fiteny kanty, saingy azo inoana fa avy amin' ny teny hôngroà hoe *had* ("tafika", "ady" na "fifandirana"). Ny anarana hoe *Ôstiaka* (*Ostyak*), izay nampiasaina voalohany hanondroana ny mponina rehetra any Siberia, dia avy amin' ny teny tiorka-tatara.

Ny fitenim-paritra avaratra dia tsy misy afa-tsy endrika araka anjara asa (na kaso) telo (ny tsotra - *nominatif* sy ny manondro toerana - *locatif* ary ny milaza fiampitana - *translatif*). Amin' ny fandrafetana fehezanteny saro-drafitra kokoa dia ampiasaina ny endrika milaza fialana (*ablatif*) sy ny milaza iharana (*accusatif*). Ny fitenim-paritra tatsinanana dia manavaka endrika araka anjara asa miisa iraika ambin' ny folo.

## Jereo koa

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fiteny finô-ogriana
* Fiteny ogriana
* Fiteny ôb-ogriana
Fiteny arameana samaritana

Ny **fiteny arameana samaritana** na **fiteny samaritana** dia fiteny ao amin' ny sampan' ny fiteny arameana antenatenany, fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny semitika. Fiteny velona nandritra ny taonjato maromaro tany Palestina ny fiteny arameana samaritana, ankehitriny dia tsy ampiasaina afa-tsy amin’ ny fanompoam-pivavahana sy ho fitenim-pivavahana ho an' ny Samaritana izay mampiasa ny fiteny arabo sy ny fiteny hebreo ho fiteny andavanandro.

## Tantara
Azo zaraina ho vanim-potoana telo ny tantaran' ny fiteny arameana samaritana:

* ny vanim-potoana taloha (taonjato faha-4 tal. J .K hatramin' ny taonjato faha-8 taor. J.K.). Nandritra io vanim-potoana io, ny fiteny arameana samaritana no fiteny notenenina sy nosoratra. Tamin' io vanim-potoana io ny famokarana lehibe amin' ny literatiora samaritana.

* ny vanim-potoana anelanelany (taonjato faha-9 hatramin' ny taonjato faha-13). Nandritra io vanim-potoana io, ny fiteny samaritana dia nihena tsikelikely ka lasa fitenin' ny literatiora fotsiny. Ny fiteny arabo no lasa fiteny andavanandron' ny olona.
* ny vanim-potoana vao haingana (taonjato faha-13 ka hatramin' izao). Lasa fiteny maty ny fiteny samaritana, ka tsy azon’ ny ankamaroan’ ny Samaritana. Niforona ny fiteny vaovaon’ ny literatiora, izay mindrana avy amin' ny fiteny hebreo ihany koa. Misy fiantraikany amin' ity fiteny hebreo-aramiana safiotra ity koa ny fiteny arabo.

## Jereo koa

* Samaritana
* Samaria
* Fiteny hebreo samaritana
* Fiteny arameana
* Samaritanisma
* Abidy samaritana
Fiteny mansy

Ny **fiteny mansy** na **fiteny vôgola** dia fiteny ao amin' ny vondrona ôb-ogriana (miaraka amin' ny fiteny kanty) ao amin' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana. Mifandray akaiky amin' ny fiteny hôngroà ny fiteny mansy sy ny fiteny kanty, izay miaraka mamorona ny sampana ogriana ao amin' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana. Ny fiteny mansy no fiteny nibeazan' ny ampahany amin' ny Mansy, izay vahoaka any amin' ny tapany avaratra-abdrefan' i Siberia, any Rosia, monina indrindra eo amoron' ny reniranon' i Sosva sy Konda ary ny sakeli-dranon' izy roa ireo. Tombanana ho 938 ny isan' ny mpiteny mansy.

Ny fiteny mansy dia mizara ho fitenim-paritra efatra lehibe. Ny fitenim-paritra avaratra no tena be mpampiasa indrindra, izay iorenan’ ny fiteny soratana. Ao koa ny fitenim-paritra atsinanana (na fitenin' i Konda), ny fitenim-paritra andrefana sy ny fitenim-paritra atsimo (na fitenin' i Tavda). Ireo roa farany ireo dia efa lany tsy misy mpiteny.

## Jereo koa

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fiteny finô-ogriana
* Fiteny ogriana
* Fiteny ôb-ogriana
Maia Reficco

**Maia Reficco** dia mpilalao, mpihira mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 14 Jolay 2000 tao Boston, Massachusetts

## Reference

## Rohy ivelany
* Maia Reficco ao amin'ny IMDb
Fanambaràna (Olomasin' ny Andro Farany)

Ao amin' ny môrmônisma, ny **fanambaràna** dia zavatra ampitain' Andriamanitra amin' ny olona. Ny Olomasin' ny Andro Farany dia mampianatra fa ny hetsiky ny Olomasin' ny Andro Farany dia nanomboka tamin' ny fanambaràna avy amin' Andriamanitra, izay nanomboka ny dingan' ny famerenana amin' ny laoniny ny filazantsaran' i Jesoa Kristy eto an-tany. Mampianatra ihany koa ny Olomasin' ny Andro Farany fa ny fanambaràna no fototry ny fiangonana naorin' i Jesoa Kristy ary mijanona ho singa manan-danja ao amin' ny fiangonany marina izany ankehitriny. Ny fanambaràna mitohy dia manome "fijoroana ho vavolombelona" ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany tsirairay, izay nofaritan' i Richard Bushman ho "iray amin' ireo teny mavesatra indrindra ao amin' ny voambolan' ny môrmônisma".

Ho valin' ny fanontaniana momba ny zavatra inoan' ny fiangonana dia nanoratra ilay antsoina hoe *Wentworth Letter* i Joseph Smith, ka ny fizarana farany amin' izany dia natao ho Fanekem-pinoana. Ny andininy fahadimy, fahenina, fahafito ary fahasivy dia milaza ny maha-zava-dehibe ny finoan' ny Olomasin’ ny Andro Farany momba ny fanambaràna:

5 Mino izahay fa ny olona dia tsy maintsy antsoin' Andriamanitra amin' ny alalan' ny faminaniana sy amin' ny fametrahan-tanana ataon' ireo izay manana fahefana mba hitory ny filazantsara sy hanatanteraka ny ôrdônansin' izany.

6 Mino ny rafitra iray ihany izay nisy tao amin' ny Fiangonana Voalohany izahay, dia ny apôstôly, ny mpaminany, ny pasitera, ny mpampianatra, ny evanjelistra, sy ny sisa.7 Mino ny fanomezam-pahasoavana amin' ny fiteny tsy fantatra, ny faminaniana, ny fanambaràna, ny fahitana, ny fanasitranana, ny fandikana ny fiteny tsy fantatra, sy ny sisa izahay.

9 Mino izay rehetra nambaran' Andriamanitra, izay rehetra ambarany ankehitriny izahay, ary mino izahay fa mbola hanambara zava-dehibe sy manan-danja maro momba ny Fanjakan' Andriamanitra Izy.

Ny ankamaroan' ny antokom-pivavahan' ny Olomasin' ny Andro Farany dia mino fa ny Tompo dia "mbola hanambara zava-dehibe sy manan-danja maro" amin' ny fiangonany amin' ny alalan' ny apôstôly sy mpaminany amin' izao andro izao; ny sasany tonga hatramin' ny filazana fa ny mpitarika rehetra ao amin' ny fiangonany dia "nantsoin' Andriamanitra amin' ny alalan' ny faminaniana"; ary ny mpikambana ao amin' ny fiangonana tsirairay dia afaka mahazo fanambaràna ho an' ny tena manokana mba hanamafisana ny finoany sy hitarika azy ireo eo amin’ ny fiainany manokana.
Fiangonana Sisan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany

Ny **Fiangonana Sisan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany**, izay antsoina matetika hoe **Fiangonana Sisa**, dia antokom-pinoana iray ao amin' ny hetsika Olomasin' ny Andro Farany. Ny mpaminany sy filohan' ny fiangonana dia i Terry W. Patience. Antsoina hoe ***Remnant Church of Jesus Christ of Latter Day Saints*** na ***Remnant Church*** izy amin' ny teny anglisy.
Fiangonana Fondamentalistan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany

Ny **Fiangonana Fondametalistan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany** dia hetsika vokatry ny môrmônisma, teraka tany Etazonia tamin' ny taona 1954 amin' ny endriny ankehitriny. Tany am-piandohan' ny taompolo 2000 dia tokony ho 10 000 ny mpanaraka ilay hetsika, na dia nihena aza ny isan' ny mpanaraka tato anatin' ny taona vitsivitsy. Amin' ny teny anglisy izy dia atao hoe ***Fundamentalist Church of Jesus Christ of Latter-day Saints***, nohafohezina hoe ***FLDS***. Ity fiangonana ity dia indraindray antsoina hoe "**Môrmôna Fondamentalista**". Anisan' ny zavatra mampiavaka azy ny fihazonany ny fammpirafesana.
Moanina Môngôl

**Moanina Môngôliana** dia moanin'ny Bodisma any Môngôlia. Miasa sy mipetraka any amin'ny monasitera sy tempoly bodista manerana an'i Môngôlia sy any amin'ny firenena hafa ny moanina Môngôliana.

## Tantara
Ny Bodisma dia tonga voalohany tany Môngôlia tamin'ny alàlan'ny Himalayas sy Tibeta. Ny Bodisma tibetana no lasa fivavahana ofisialin'ny tarana-mpanjaka Yuan notarihan'i Kublai Khan. Taorian'ny fianjeran'ny tarana-mpanjaka Yuan tamin'ny 1368, dia nanjary fivavahana lehibe tany amin'ny lemaka atsinanan'i Eurasian hatramin'ny taonjato faha-16 ny Tengriisma. Nandritra ny tarana-mpanjaka Qing, dia nanjary fivavahana lehibe indray ny Bodisma, na tany Môngôlia ivelany sy Môngôlia anatiny.

## Fanenjehana
Tamin’ny taonjato faha-20, dia nanenjika moanina Mongol sy Bodista hafa ny Repoblika Entim-bahoakan’i Môngôlia.

## Fanondroana
Lisitry ny filoham-pirenen' i Etazonia

Inty ny **lisitry ny filoham-pirenen' i Etazonia** nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 (1789) ka mandraka ankehitriny.

## Taonjato faha-18

* 1789-1797: George Washington

* 1797-1801: John Adams

## Taonjato faha-19

* 1801-1809: Thomas Jefferson
* 1809-1817: James Madison
* 1817-1825: James Monroe
* 1825-1829: John Quincy Adams
* 1829-1837: Andrew Jackson
* 1837-1841: Martin Van Buren
* 1841: William Henry Harrison
* 1841-1845: John Tyler
* 1845-1849: James K. Polk
* 1849-1850: Zachary Taylor
* 1850-1853: Millard Fillmore
* 1853-1857: Franklin Pierce
* 1857-1861: James Buchanan
* 1861-1865: Abraham Lincoln
* 1865-1869: Andrew Johnson
* 1869-1877: Ulysses S. Grant
* 1877-1881: Rutherford B. Hayes
* 1881: James A. Garfield
* 1881-1885: Chester A. Arthur
* 1885-1889: Grover Cleveland
* 1889-1893: Benjamin Harrison
* 1893-1897: Grover Cleveland

* 1897-1901: William McKinley

## Taonjato faha-20

* 1901-1909: Theodore Roosevelt
* 1909-1913: William Howard Taft
* 1913-1921: Woodrow Wilson
* 1921-1923: Warren G. Harding
* 1923-1929: Calvin Coolidge
* 1929-1933: Herbert Hoover
* 1933-1945: Franklin Delano Roosevelt
* 1945-1953: Harry S. Truman
* 1953-1961: Dwight D. Eisenhower
* 1961-1963: John Fitzgerald Kennedy
* 1963-1969: Lyndon B. Johnson
* 1969-1974:  Richard Nixon
* 1974-1977:  Gerald Ford
* 1977-1981: Jimmy Carter
* 1981-1989: Ronald Reagan
* 1989-1993: George H. W. Bush

* 1993-2001: Bill Clinton

## Taonjato faha-21

* 2001-2009: George W. Bush
* 2009-2017: Barack Obama
* 2017-2021: Donald Trump
* Nanomboka tamin' ny taona 2021: Joe Biden

## Jereo koa

* Tantaran' i Etazonia
Fiteny ao Etazonia

Ny **fiteny ao Etazonia** dia ahitana indrindra ny fiteny anglisy, nefa tsy mbola nisy fiteny ôfisialy noraisina tany amin' ny ambaratonga federaly, na dia ny fiteny anglisy aza no fiteny ampiasain' ny governemanta. Na izany aza, ny fiteny anglisy no fiteny ôfisialy any amin' ny fanjakana 32 amin' ny 50. Fanampin' izany, ny fanjakan' i Hawaii dia nisafidy fiteny ôfisialy faharoa (dia ny fiteny haoaiana), i Alaska sy i Dakota Atsimo dia nanaiky ny fitenin-drazan' ny Amerindiana eo an-toerana ary faritany amerikana maromaro no nandray fiteny ôfisialy faharoa (fiteny espaniôla any Pôrtô Rikô, ny fiteny samôrô any Guam, ny fiteny samôana any Samoa Amerikana).

Ny paroasy (fivondronana) sasany any Louisiana dia mampiasa ny fiteny frantsay, ary misy tanàna sy distrika any Etazonia miteny espaniôla; na izany aza, tsy nisy tamin' ireo fanjakana dimampolo ireo ny nandray ny fiteny frantsay na espaniôla ho fiteny ôfisialy faharoa.

## Jereo koa

* Fivavahana ao Etazonia
* Fiteny ao Amerika Avaratra
* Fiteny ao Amerika
Fivavahana ao Etazonia

Ny **fivavahana ao Etazonia** dia mbola be mpanaraka ary ilaina ny fahafantarana azy amin' ny fahazoana ny fiarahamonina amerikana, izay anana' ny fivavahana anjara toerana lehibe. Na dia eo aza ny fisarahan' ny Fiangonana sy ny Fanjakana dia hita eny amin' ny toera-malalaka ho an' ny daholobe any Etazonia ny fivavahana ka izany no ampiasana ny andian-teny hoe "fivavahana sivily". Matetika dia ahitana Baiboly ny ao amin' ny efitranon' ny trano fandraisam-bahiny, indrindra ny Baibolin' ny Mpanjaka Jakoba (*King James Version*), ary matetika ny filoha amerikana no mitoka an' Andriamanitra amin' ny kabary ataony.

Ny fandalana fivavahana, izay natomboky ny prôtestantisma be mpanaraka tany am-boalohany, dia miseho amin' ny alalan' ny karazam-pivavahana maro sy ny fahavitrihan' ny fiangonana izay hazavain' ny tantaran' ilay firenena, izay tany fandosirana afaka niantoka ny fahalalahana ara-pivavahana hatrany am-boalohany. Na amin' izao fotoana izao aza dia tafiditra tanteraka amin' ny fiainana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ao Etazonia ny antokom-pinoana samihafa.

Araka ny fanadihadiana nataon' ny Pew Research Center tamin' ny taona 2014, dia 70,6 % amin' ny Amerikana no milaza fa Kristianina (ka ny 46,5 % Prôtestanta fa ny 20,8 % kosa Katôlika), 22,8 % no tsy manana fivavahana ary 5,9 % no manaraka fivavahana hafa (jodaisma - 1,9 %, silamo - 0,9 %, bodisma - 0,7 %, hindoisma - 0,7 %, fivavahana hafa - 1,8 %).

## Jereo koa

* Fiteny ao Etazonia
Fianakaviamben' i Kristy (môrmônisma)

Ny **Fianakaviaben' i Kristy**, izay nantsoina taloha (1872 - 2001) hoe **Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany Voalamina Indray** (*Reorganized Church of Jesus Christ of Latter Day Saints*), dia fiangonana kristiana niorina voalohany avy amin' ny iray amin' ny sampana roa lehibe, miaraka amin' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany, an' ny hetsika avy amin' ny Fiangonan' i Kristy naorin' i Joseph Smith tamin' ny taona 1830. Ahitana mpikambana 250 000 any amin' ny firenena 60 izany. Any Independence ao Missouri ny foibeny. Atao hoe ***Community of Christ*** izy amin' ny teny anglisy.  Tsy toy ny Fiangonan' i Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany na ny fiangonana maro hafa avy amin' ny hetsiky ny Olomasin' ny Andro Farany ity fiangonana ity, indrindra ny finoany ny Trinite izay itoviany amin' ny fiangonana kristiana maro.

## Tantara
Tamin' ny fahafatesan' i Joseph Smith (taona 1844), mpanorina ny môrmônisma, dia nisy ny tsy fifanarahana ny amin’ izay ho mpandimby azy, ka nitarika ny fisehoan' ny hetsika maromaro avy amin' ny môrmônisma. Ny iray amin’ izy ireo dia niteraka ny "Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an’ ny Olomasin' ny Andro Farany  Voalamina Indray "(nairina tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny taona 1860 tao Amboy, ao Illinois). Tamin' ny Avily 2001 dia niova ny anarany ho *Community of Christ* ilay fiangonana.
Vanim-potoanan'ny ranomandry

Ny **vanim-potoanan'ny ranomandry** dia vanim-potoana lava nihena ny mari-pana amin'ny tany sy ny atmôsfera, ka miteraka na fanitarana ny ranomandry kontinenta sy pôlara. Ny toetr'andro eto an-tany dia mifandimby eo anelanelan'ny vanim-potoanan'ny ranomandry sy ny vanim-potoanan'ny trano fonenana, izay tsy misy ranomandry eto an-tany.
Sarangam-poko eto Madagasikara

Ny **sarangam-poko** eto Madagasikara dia vondron’ olona mitovy saranga izay misitraka zo ara-piarahamonina na ara-pôlitika sasany fa tsy misitraka ny zo hafa sasany. Tsy ny foko rehetra na ny fanjakana rehetra eto Madagasikara no nahitana sarangam-poko miavaka toy ny Andriana na ny Ampanjaka na ny Hova na ny Andevo. Ny sasany manana ny fanasokajiany azy manokana, toy ny an' ny Antemoro. Marihina anefa fa nisy foko sasany izay tsy nahalala akory ny fisian' ny andriana toy ny foko tsimihety izany, mitovy zo avokoa ny mponina ao amin' io foko io ka ny zokiolona no mitondra ny fiarahamonina. Toy izany koa ny foko antambahoaka dia andriana avokoa fa tsy mba nisy hova na mpanompo, saingy mifidy mpanjaka izy ireo. 

## Ny saranga ambony indrindra
Ity saranga ity no nipoiran’ ny mpanjaka dia ny sarangan’ny Andriana (tao Imerina), na ny sarangan’ny Hova (tany amin’ny Fanhajakana Betsileo) na ny an’ ny ampanjaka. Ny sokajin’ny Andriana tao Imerina dia misy antanantohatra. Ny Bara sy ny Betsileo ary ny Tanala dia manao hoe *Hova* ireo ataon' ny Merina hoe "andriana".

Ny Hova, tao amin' ny Betsileo, dia tarana-mpanjaka, izay tompon' ny omby sy ny tany rehetra. Ny fividianana na famonoana omby dia tsy maintsy atrehin' ny Hova. Iray amin' ireo sarangam-poko tao amin' ny Betsileo ny Hova, ny roa hafa dia ny Andevohova sy ny Olom-potsy ary ny Andevo.

## Ny saranga anelanelany
Ny sarangan’ny olon-tsotra dia nizara roa tao Imerina, dia ny Hova sy ny Mainty. Tsy dia nisy fizaràna toy izany ny saragan’ ny olon-tsotra amin’ ny foko sy ny fanjakana nahitana ity sokajy anelanelany ity. Ny Hova dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny Fanjakana Merina izay sady tsy mpanompo no tsy andriana. Nysaragan’ny Mainty, teo amin’ny fiarahamnina merina, dia saranga ambany kokoa noho ny an’ny Hova nefa tsy tokony hafangaro amin’ ny an’ ny Mpanompo na Andevo.

Ny Andevohova, tao amin' ny fiarahamonina betsileo, dia ireo andevo lasa olona afaka, satria nandray soa avy amin' ny satan' ny maha mpanompon' ny Hova. Ny Olom-potsy dia sarangam-piarahamonina betsileo. 

## Ny saranga ambany indrindra
Ny sarangan’ ny andevo na mpanompo dia saranga farany ambany amin' ny foko na fanjakana teto Madagasikara. Ny andevo dia nisy tamin' ny foko malagasy lehibe hafa toa ny Betsileo.

Azo atao andevo ny olona afaka iray noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany.

Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

## Jereo koa

* Sarangam-poko teo amin'  ny Betsileo
* Sarangam-poko eo amin' ny Merina
Fiteny benoe-kôngôley

Ny **fianakaviam-piteny benoe-kôngôley** dia sampam-piteny ao amin' ny fianakaviambem-piteny nizrô-kôngôloey, misy mpiteny 550 tapitrisa. Ireo fiteny ireo dia ahitana indrindra ny sampam-piteny banto (anisan' izany ny fiteny soahily). Ity sampana ity dia misy fiteny 938 fantatra (raha tsy isaina ny fitenim-paritra).

Ity fianahaviam-piteny ity dia hita ao Afrika Atsimo, ao Angôla, ao Bôtsoana, ao Borondy, ao Kamerona, ao amin' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany, ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô, ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ao Kômôro, ao Gabôna, ao Ginea Ekoatôrialy, ao Kenia, ao Lesôtô, ao Malaoy, ao Môzambika, ao Namibia, ao Nizeria, ao Oganda, ao Roanda, ao Sômalia, ao Esoatiny, ao Tanzania, ao Zambia ary ao Zimbaboe.

Misy sampana dimy lehibe ity fianakaviam-piteny ity, dia ny sampana bantôida, ny sampana krôsrivera, ny sampana jokonôida, ny sampam-pitenin' ny lembalemba nizeriana, ary ny sampana kainjy.

## Fiteny bantôida
Ny sampana bantôida dia misy fiteny 700, izay mizara ho fiteny bantôida avaratra sy fiteny bantôida atsimo.

### Fiteny bantôida avaratra
Ny fiteny bantôida avaratra dia tenenina ao Kamerona sy Nizeria ka ahitana ny fiteny tikara,  dônga, gaa, tarama, daka, ndôôla, nizaa, koanja, toendy, mbôgnô, mvanipa, sômieva, ndonda, mambila, tepa, vota, oaoa.

### Fiteny bantôida atsimo
Ny fiteny bantôida atsimo dia tenenina ao Nizeria, ao Kamerona, ao Afrika Atsimon' i Sahara, izay misy fiteny 643, izay misampana ho fiteny nianga, ekôida, bebôida, tivôida, grasfilda, ary banto. Ny zana-tsampana banto irery dia misy fiteny miisa 550, ka isan' izany ny fiteny soahily.

## Fiteny krôsrivera

## Fiteny jokonôida

## Fitenin' ny lembalemba nizeriana

## Fiteny kainjy.
Fiteny malagasin' ny afovoan-tany

Ny **fiteny malagasin' ny afovoan-tany** dia vondrona fitenim-paritra malagasy ampiasain' ny Malagasy monina ao amin' ny lembalemba afovoany eto Madagasikara, izay mamondrona ny fiteny antemoro, ny fiteny antambahoaka, fiteny betsileo, ny fiteny bezanozano, ny fiteny merina, ny fiteny sihanaka, ny fiteny sihanaka, ary ny fiteny tanala. izay samy ao anatin' ny fitenim-paritra malagasy tatsinanana. Ny fiteny malagasy ôfisialy dia manakaiky an' ity vondrom-pitenim-paritra ity.

## Ny fitenim-paritra ao anatin' ny fiteny malagasin' ny afovoan-tany

### Ny fiteny antemoro
Ny fiteny antemoro dia tetenina any amin' ny faritra misy ny Antemoro, ao amin' ny faritra Vatovavy-Fitovinany, eo anelanelan' ny renirano Namorona sy ny renirano Manampatrana.

### Ny fiteny antambahoaka
Ny fiteny antambahoaka dia tetenina any amin' ny faritra misy ny Antambahoaka, ao amin' ny morontsirana atsimo-atsinanan' i Madagasikara, tsy lavitra an' i Mananjary, eo anelanelan' ny Betsimisaraka ao avaratra, ny Tanala ao andrefana, ny Antemoro ao atsimo.

### Ny fiteny betsileo
Ny fiteny betsileo dia fiteny malagasy tetenina any amin' ny faritra misy ny Betsileo: faritan' ny ony Mania ao avaratra, ny tanin' ny Tanala ao atsinanana, ny tendrombohitr' Andringitra ao atsimo, ary ny tandavan-tendrombohitr' i Bongolava ao andrefana.

### Ny fiteny bezanozano
Ny fiteny bezanozano dia fiteny malagasy any amin' ny faritra misy ny Bezanozano: voafaritry ny tany onenan' ny foko Sihanaka ao avaratra, ny Betsimisaraka ao atsinanana, ary ny Merina ao andrefana.

### Ny fiteny merina
Ny fiteny merina dia fiteny malagasy tetenina any amin' ny faritra misy ny Merina: ao afovoan' i Madagasikara, eo amin' ny faritra Analamaga sy ny manodidina, eo amin' ny tampon-kavoana voafaritry ny tanin' i Vonizongo ao avaratra, ny tendrombohitr' Ankaratra ao atsimo, ny reniranon' i Sakay ao andrefana, ary ny tandavan-tendrombohitr' Angavo ao atsinanana.

### Ny fiteny sihanaka
Ny fiteny sihanaka dia fiteny malagasy tetenina any amin' ny faritra misy ny Sihanaka: manodidina ny farihin' Alaotra, voafaritry ny renirano Bemarivo ambony sy Tampoketsa Atsimo ao avaratra, ny renirano Mahajamba ambony ao andrefana, ary ireo havoana misy ny Bezanozano sy ny ala ao atsinanana.

### Ny fiteny tanala
Ny fiteny tanala dia fiteny malagasy tetenina any amin' ny faritra misy ny Tanala: faritra misy ny havoanan' Ikongo, voafaritry ny tanin' ny Betsileo ao andrefana, ny Betsimisaraka sy ny Antambahoaka sy ny Antemoro ary ny Antefasy ao atsinanana, ary ny ony Manampatrana ao atsimo.

## Jereo koa
**Fiteny malagasy**
* Fiteny malagasy
* Fitenim-paritra malagasy : fiteny antambahoaka, antandroy, antankarana, antanosy, antefasy, antemoro, antesaka, bara, betsileo, betsimisaraka avaratra, betsimisaraka atsimo, bezanozano, mahafaly, masikoro, merina, sakalava, sihanaka, tanala, tsimihety, vezo, zafisoro).

* Fiteny kibosy, antalaotra, kibosy kimaôre
Fitenim-paritra malagasy tatsinanana

Ny **fitenim-paritra malagasy tatsinanana** dia vondrom-pitenim-paritry ny fiteny malagasy azo amin' ny alalan' ny fanasokajiana voalohany ny fitenim-paritra malagasy, ka ny mifanohitra aminy dia ny fitenim-paritra malagasy tandrefana. Anisan' ireo fitenim-paritra ireo ny fiteny betsimisaraka (avaratra sy atsimo), ny fiteny malagasin' ny afovoan-tany (fiteny betsileo, fiteny bezanozano, fiteny merina, fiteny sihanaka, fiteny sihanaka, fiteny tanala), ny fiteny tanosy, ny fiteny tesaka sy ny fitenim-paritra atsimo-atsinanana hafa (fiteny antambahoaka, antefasy, antemoro, antesaka, zafisoro).

## Jereo koa

* Fitenim-paritra malagasy tandrefana
Fitenim-paritra malagasy tandrefana

Ny **fitenim-paritra malagasy tandrefana** dia vondrom-pitenim-paritry ny fiteny malagasy azo amin' ny alalan' ny fanasokajiana voalohany ny fitenim-paritra malagasy, ka ny mifanohitra aminy dia ny fitenim-paritra malagasy tatsinanana. Anisan' ireo fitenim-paritra ireo dia ny fiteny antankarana, ny fiteny tsimihety, ny fiteny sakalava, ny fiteny masikoro, ny fiteny bara, ary ny fiteny tandroy-mahafaly.

## Jereo koa

* Fitenim-paritra malagasy tatsinanana
Dira (vahoaka)

Ny **Dira** na **Diry** (amin' ny fiteny sômaly: *Dir*) dia iray amin' ny foko sômaly lehibe indrindra sy malaza indrindra ao amin' ny Tandrok' i Afrika. Izy ireo koa dia heverina ho ny Sômaly tranainy indrindra nipetraka tao amin' io faritra io. Ahitana azy ireo ny ao Jiboty, ny ao Sômalia, ny ao Etiôpia (faritra Somali, Harar, Dire Dawa, Oromia ary Afar), ary ny avaratra-atsinanana amin' i Kenia (North Eastern Province).
Sômaly (vahoaka)

Ny **Sômaly** dia vondrom-poko teratany any amin' ny Tandrok' i Afrika iray razambe sy kolontsaina ary tantara. Atao hoe *Soomaalida* izy ireo amin' ny fiteny sômaly fa صوماليون amin' ny fiteny arabo. Ny fiteny sômaly no fitenin-dreny iraisan' ny foko sômaly rehetra, izay anisan' ny sampana kositika amin' ny fianakaviam-piteny afrôaziatika, ary Mozilmana sonita ny ankamaroany. Izy ireo dia anisan' ny vondrom-poko lehibe indrindra sy mandrakotra faritra midadasika indrindra aty Afrika.

Araka ny voalazan' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana, ny Tanin' i Ponto fahiny sy ny mponina tao aminy dia anisan' ny niavian' ny vahoaka sômaly. Nisy fanjaka-mpanjaka lehibe iray, araka ny lovantsofin' izy ireo, izay voalaza fa nipoiran' ny ampahany be amin' ny fomban-drazana sy ny razambeny. Ny Sômaly dia mizara singa ara-tantara sy ara-kolontsaina maro amin' ny vahoaka Kositika hafa, indrindra amin' ny vahoaka Kositika any amin' ny faritra iva atsinanana, indrindra fa amin' ny Afara sy amin' ny Sahô.

Ny Sômaly dia miisa eo anelanelan' ny 33 sy 34 tapitrisa, ka ny ankabetsahany dia any Sômalia (manodidina ny 8,8 tapitrisa), any Sômalilandy (5,7 tapitrisa), any Etiôpia (11,7 tapitrisa), any Kenia (2,8 tapitrisa), ary any Jiboty (534&nbsp;000). Hita any amin' ny faritra Afovoany Atsinanana, any Amerika Avaratra, any Eorôpa Andrefana, any amin' ny faritry ny Farihy Lehibe Afrikana, any Afrika Atsimo ary any Ôseania koa ny diaspôra sômaly.

Matetika no zaraina ho foko lehibe dimy na enina ny Sômaly: dia ny Darôda (*Darod*), ny Dira (*Dir*), ny Isaaka (*Issak* na *Issaq*), ny Haoie (*Hawiyé*) ary ny Saba (*Sab*) (izay zaraina indraindray ho Rahanoeina (*Rahanweyn*) sy Digily (*Digil*)).

## Jereo koa

* Vahoaka ao Sômalia
* Vahoaka ao Sômalilady
* Vahoaka ao Etiôpia
* Vahoaka ao Kenia
* Vahoaka ao Jiboty
Isaaka (vahoaka)

Ny **Isaaka** dia foko ao amin' ny vondrom-poko Sômaly. Anisan' ny foko lehibe ao amin' ny Tandrok' i Afrika izy ireo ary midadasika sy be mponina ny faritra misy azy. Atao hoe *Reer Sheekh Isxaaq* izy ireo amin' ny teny sômaly, fa بني إسحاق / *Banī Isḥāq* kosa amin' ny teny arabo.

Araka ny filazan' izy ireo, ny mpanorina an' io foko io dia i Ishaaq bin Ahmed, manam-pahaizana arabo sy mozilmana, izay nandeha tany amin' ny faritra misy an' i Sômalilandy ankehitriny tamin' ny taonjato faha-12 na faha-13 ary naka vehivavy iray avy amin' ny foko Dira (*Dir*), vehivavy ao amin' ny zana-poko harary (*Harari*) sady zafikelin' i Aw Barkhadle (araka ny lovantsofina, manam-pahaizana mozilmana sy mpanao dia lavitra avy any Arabia).
Ankavanana

I **Ankavanana** dia renirano any amin' ny faritra avaratr' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Sava. Eo atsimon' Andapa ny loharanony ao amin' ny hahabo 715 m ambonin'ny ranomasina, miampita ny Lalam-Pirenena 5a eo akaikin' Antalaha ary mivarina any amin' ny Ranomasimbe Indianina. Mirefy 125 km ny halavany.

## Jereo koa

* Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara
Maharivo

I **Maharivo** dia renirano ao amin' ny Faritra Menabe ao amin' ny tapany andrefan' i Madagasikara. Avy ao amin' ny Tangoron-tendrombohitra Makay izy ary mikoriana miankandrefana mankany amin' ny Lakandranon' i Môzambika (Ranomasimbe Indiana). Manodidina ny 165 km ny halavany avy eo amin' ny loharanony mankany an-dranomasina, ary manondraka sahan-drano mirefy 4 700 km2.

Ny toetrany any amin' ny faritra misy azy dia somary maina, ary matetika ny faritra ambony amin' ilay renirano dia maina mandritra ny ampahany amin' ny taona. Misy ala honko ny ao amin' ny vinanihefak' ity renirano ity. Ny ampahany ambany amin' ilay renirano sy ny vinanihefany dia ao amin' ny Valan-javaboary Kirindy Mitea.

## Jereo koa

* Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara
Vohitra (renirano)

I **Vohitra** dia renirano any amin' ny Faritra Alaotra-Mangoro sy ny Faritra Atsinanana, dia any afovoany atsinanan' i Madagasikara. Mivarina any amin' ny morontsiraka atsinanana. Mandalo an' Andasibe sy Moramanga izy vao izay mivarina any amin' ny ony Rianila akaikin' i Anivorano Est. Any amin' ny 1 200 m ny loharanony. Mirefy 200 km ny halavany ary 2 540 km2 ny sahan-dranony.

## Jereo koa

* Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara