open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fitovoan' ny mpitondra fivavahana

Ny **fitovoan' ny mpitondra fivavahana** dia fepetra takin' ny fivavahana sasany amin' ny mpitondra fivavahana rehetra na sasany mba tsy hanambady (ho mpitovo). Mitaky fifadiana an-tsitrapo ny fieritreretana sy fitondran-tena manosika amin' ny na anatanterahana firaisana ara-nofo ivelan' ny fanambadiana koa ny fitovoan' ny mpitondra fivavahana, satria heverina ho fahonotana ireo faniriana ireo. Amin' ny ankapobeny dia takiana amin' ny moanina lahy sy vavy ao amin' ny kristianisma, ny bodisma, ny hindoisma, ny jainisma ary ny fivavahana hafa ny voady ho amin' ny fitovoana, fa matetika tsy ho an' ny mpitondra fivavahana hafa.

Ao amin' ny Eglizy Katôlika, ny fitovoan' ny mpitondra fivavahana rehetra ao amin' ny Eglizy latinina afa-tsy ny diakra maharitra. Indraindray dia misy ny maningana azo ekena ho an' ny fanokanana ny diakra tetezamita sy pretra izay avakavahana isaky ny tranga ho an' ny mpitondra fivavahana manambady ao amin' ny fiangonana na fikambanana hafa izay lasa katôlika, saingy tsy tafiditra ao anatin' izany ny fanokanana ho eveka ny lehilahy manambady. Tsy azo atao ny fanambadian' ny mpitondra fivavahana ka noho izany, raha ireo ao amin' ny fiangonana sasany azo isafidianana ny hitovo na tsia (toy ny diakra maharitra ao amin' ny Eglizy Latina) no maniry hanambady, dia tsy maintsy manao izany alohan' ny fanokanana. Ny Eglizy Katôlika Tatsinanana dia manaraka fitsipika mitovy amin' ny Eglizy Latina na mitaky ny fitovoan' ny ny eveka nefa mamela ny fanokanana ho pretra ny lehilahy efa manambady.

Ao amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana sy ny Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana, dia ny fitovoana no fenitra ho an' ny eveka; ny lehilahy manambady dia azo tendrena ho amin' ny fisoronana (asan' ny pretra), fa na ny pretra manambady izay efa maty vady talohan' ny dia tsy mahazo manambady intsony aorian' ny ôrdinasiôna. Toy izany koa, tsy fepetra takiana amin' ny fanokanana amin' ny maha-diakra na diakona ny tsy fitovoana, ary amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana sasany dia mety hanambady ny diakona aorian' ny fanokanana. Nandritra ny vanim-potoana iray tao amin' ny taonjato faha-5 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-6, ny Fiangonan' ny Atsinanana dia tsy nampihatra ny fitsipiky ny fitovoana na dia tamin' ny fanokanana ho eveka aza.

Ny Loterana sy ny Anglikana ary ny Prôtestanta hafa sasany dia tsy mitaky ny fitovoan' ny mpitondra fivavahana ao aminy ary mamela - na mamporisika mihitsy aza - ny fanambadian' ny mpitondra fivavahana. Taloha, ireo diakona loterana ao amin' ny Fiangonan' i Soeda dia nanao voady ny amin' ny fitovoana sy amin' ny fahantrana ary amin' ny fifamatorana amin' ny trano reny iray; ny voady momba ny fitovoana dia tsy nanerena tamin' ny taompolo 1960 ary amin' izao fotoana izao dia afaka manambady ny diakona loterana lahy na vavy.
Eglizy Katôlika Etiôpiana

Ny **Eglizy Katôlika Etiôpiana** na **Eglizy Katôlika Etiôpiana Tatsinanana** dia fiangonana katôlika tatsinanana mizaka tena izay miorina ao Etiôpia. Amin' ny maha fiangonan' ny Eglizy Katôlika azy dia miombona tanteraka amin' ny Fiketrahana Masina izy. Niorina tamin' ny taona 1930 ilay fiangonana ary tarihin' ny eveka metrôpôlitana izay manara-maso diôsezy maromaro. Amin' ny fotoam-pivavahana litorjika dia mampiasa ny fombam-pivavahana aleksandrina amin' ny fiteny ge'ezy (fiteny litorjika eo an-toerana). Atao hoe **Eglizy Katôlika Abisiniana** na **Eglizy Katôlika Gezy** koa ity fiangonana ity.

Io fiangonana io dia mifikitra amin' ny fotopampianarana kristôlôjika nofaritana tao amin' ny Kônsilin' i Kalkedôna ary manaiky ny fahefan' ny papa. Ireo zavatra roa ireo dia manavaka azy amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana Teoahedo, izay anisan' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana izay ahitana ny ankamaroan' ny Kristiana ao amin' ilay firenena.

Ny lohan' ilay fiangonana dia mitondra ny anaram-boninahitra hoe "arseveka metrôpôlitan' i Addis Abeba an' ny Etiôpiana", izay mipetraka any Addis Abeba. Ny loham-piangonana amin' izao fotoana izao dia i Berhaneyesus Demerew Souraphiel, nanomboka tamin' ny taona 19991).
Fitovoan' ny mpitondra fivavahana ao amin' ny Eglizy Katôlika

Ny **fitovoan' ny mpitondra fivavahana ao amin' ny Eglizy Katôlika** dia ny fitsipi-pifehezana ao amin' ny Eglizy Katôlika mitaky ny hanendrena ny lehilahy tsy manambady ihany ho eveka na ho pretra ao amin' ny Eglizy Latina (misy ny maningana manokana sy maningana any amin' ny Eglizy mizakatena sasany), na ho diakra. Any amin' ny fiangonana hafa mizaka tena manokana, ny eveka ihany no ampiharana ilay fitsipi-pifehezana. Araka ny voalazan’ i Jason Berry ao amin’ ny *The New York Times*, dia "tsy tenim-pinoana ny fitakiana ny fitovoana, fa lalàna ara-pivavahana nolaniana tamin’ ny Andro Antenatenany, satria nanahy i Rôma sao handova ny fananan' ny fiangonana sy hamorona dinastia ny zanaky ny mpitondra fivavahana."

Ny fiangonana katôlika manokana izay manaraka an' io fitsipika io indrindra dia ny Eglizy latina, izany dia tsy mihatra amin' ny Eglizy Katôlika Tatsinanana izay mamela ny lehilahy manambady hatokana ho pretra, afa-tsy ao amin' ny Eglizy Katôlika Etiôpiana. Ny fiangonana manokana rehetra ao amin' ny Eglizy Katôlika dia mitaky ny eveka tsy hanambady, tahaka ny fanaon' ny Fiangonana tamin' ny Andro Taloha satria ny eveka dia voafidy avy amin' ny moanina izay niaina fitovoana hatrany.

Amin' ity toe-javatra ity, ny "fitovoana" dia mitazona ny dikan' ny hoe "tsy manambady" tany am-boalohany. Na dia mety hifady firaisana ara-nofo aza ny manambady, dia heverina ho vokatry ny adidy hitandrina ny tsy fanaovana firaisana ara-nofo tonga lafatra sy mandra-pahafaty ho an' ny Fanjakan' ny lanitra ny adidy maha mpitovo. Ireo mpanihana ilay fanao dia mahita ny fitovoan' ny mpitondra fivavahana ho toy ny "fanomezana manokana avy amin' Andriamanitra izay ahafahan' ny mpanompo masina mitoetra akaiky kokoa an' i Kristy amin' ny fo tsy voazarazara, ary afaka manokan-tena malalaka kokoa amin' ny fanompoana an' Andriamanitra sy ny namany".

Tamin' ny Febroary 2019 dia niaiky i Vatikàna fa tsy hoe voahaja foana io pôlitika io ary napetrak' i Vatikàna amin' ny fomba miafina ireo fitsipika ireo mba hikarakarana ny mpitondra fivavahana nandika ny voadin' izy ireo momba ny fitovoana. Ny mpitondra fivavahana sasany dia navela hihazona ny maha mpitondra fivavahana azy na dia avy nandika ny voady maha mpitovo nataony, ary na dia efa nanambady an-tsokosoko aza. Niaiky koa ny Prefen' ny Kôngregasiônan' ny mpitondra fivavahana, i Beniamino Stella, fa fomba roa mahazatra ho an' ireo mpitondra fivavahana ireo ny fitazonana ny maha-mpitondra fivavahana azy ny fanohanana ara-tsakafo sy ny famindrana ny zaza.

## Jereo koa

* Lalàna Kanônika

* Moanina
Katharina von Bora

I **Katharina von Bora** dia vadin' i Martin Lotera ilay mpanao fiangonana alemàna ary olo-malaza amin' ny Fanavaozana Prôtestanta na Refôrmasiôna. Teraka tamin' ny 29 Janoary 1499 izy ary maty tamin' ny 20 Desambra 1552. Taorian' ny fanambadiany izy dia nantsoina hoe **Katharina Luther**, na "**die Lutherin**" ihany koa. Na dia kely aza ny zava-pantatra momba azy dia matetika izy no heverina ho manan-danja teo amin' ny Refôrmasiôna, satria ny fanambadiany dia nametraka ohatra ho an' ny fiainam-pianakaviana prôtestanta sy ny fanambadian' ny mpitondra fivavahana.
Teôlôjian' ny hazo fijaliana

Ny **teôlôjian' ny hazo fijaliana**, izay antsoina koa hoe **staorôlôjia**, dia sampan' ny teôlôjia kristiana mifototra amin' ny misterin' ny Fanomboana an' i Jesoa Kristy.

Voavolavola manokana ao amin' ny epistily maro nosoratan' i Paoly sy tao amin' ny asasoratr' i Ôrigenesy ny teôlôjian' ny hazo fijaliana. Ny maha-zava-dehibe ny hazo fijaliana dia noheverin' i Martin Lotera, izay namorona ny fomba fiteny tany am-boalohany, amin' ny teny latina hoe *theologia crucis*. Izany teôlôjia izany dia nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny teôlôjia prôtestanta.

Tamin' ny taonjato faha-20 dia nihoatra ny tsy fitovian-kevitra momba ny fieken-keloka io teôlôjian' ny hazo fijaliana io ary nitana toerana ivo teo amin' ny asan' ny teôlôjiana maro toa an' i Hans Urs von Balthasar sy i Karl.

## Jereo koa

* Teôlôjian' ny voninahitra
Justus Jonas

I **Justus Jonas** dia teôlôjiana loterana alemàna sady refôrmatora, teraka tamin' ny 5 Jona 1493 tao  Nordhausen any Thuringia, ary maty tamin' ny 9 Ôktôbra 1555 any Eisfeld, mbola any Thuringia. Izy dia mpahay lalàna sy prôfesora ary mpanoratra hira fiderana. Nalaza indrindra izy tamin' ny fandikany ny asa soratr' i Martin Lotera sy i Philipp Melanchthon. Niaraka tamin' i Martin Lotera izy tamin' ny fotoana farany niainany.
Fiteny gôtika

Ny **fiteny gôtika** dia fiteny maty ao amin' ny sampana jermanikan' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, izay nampiasain' ny vahoaka Gôty tamin' ny faramparan' ny Andro Taloha sy tamin' ny fiandohan' ny Andro Antenatenany.

Io no tranainy indrindra amin' ny fiteny jermanika voamarim-pisiana, ary iray amin' ny fiteny jermanika atsinanana manana angon-dahatsoratra, izay asehon' ny *Codex Argenteus* indrindra, izay sora-tanan' ny Baiboly tamin' ny taonjato faha-6. Ny fiteny gôtika dia tsy niteraka fiteny jermanika amin' izao fotoana izao na iray aza, fa ny maha tranainy azy no mahatonga azy ho sarobidy indrindra amin' ny haitey fampitahana.
Fiteny slavônika tranainy

Ny **fiteny slavônika tranainy** na **fiteny slava tranainy** na **fiteny slavônikam-piangonana tranainy** no fiteny slava voalohany nanaovana asasoratra.

Milaza ny mpahay tantara fa ny misiônera bizantina tamin' ny taonjato faha-9, i Masindahy Kirily sy Metôdio no nampanara-penitra ilay fiteny sy nanao ny asa fandikana ny Filazantsara sy ny boky litorjika maro ilaina amin' izany fiteny izany ka anisan' ny nampiovana finoana ny Slava ho kristiana. Heverina fa nifototra voalohany indrindra amin' ny fitenim-paritra nampiasain' ny Slava bizantinan' ny taonjato faha-9 nonina ao amin' ny Faritanin' i Tesalônika (any Grisia ankehitriny).

Ny fiteny slavônika tranainy dia nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny tantaran' ny fiteny slava ary natao fototra sy môdely ho an' ny fiteny slavônikam-piangonana vaovao taty aoriana, ary ny sasany amin' ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana sy Eglizy katôlika tatsinanana dia mampiasa io fiteny slavônika io taty aoriana ho fiteny litorjika mandraka androany.

Amin' ny maha fiteny slava tranainy indrindra voaporofo fisiana azy, ny fiteny slavônika tranainy dia manome porofo manan-danja momba ny toetoetran' ny fiteny prôtô-slava, izay razamben' ny fiteny slava rehetra.
Lalam-pirenena faha-7

**Lalam-pirenena faha-7** - (Route nationale 7 (RN7) )

Faritri':  Analamanga, Vakinankaratra, Amoron'i Mania, Matsiatra Ambony, Ihorombe ary Atsimo-Andrefana.
Antananarivo - Toliara - (923 km)

***[[Antananarivo]]**
* Ambohibary (Lalam-pirenena faha-42 mankany Faratsiho)
*Ambatolampy (69 km)
***[[Antsirabe]]** (170 km) ) (Lalam-pirenena faha-34 mankany Miandrivazo)
*Ambositra 
*Ambohimahasoa (Lalam-pirenena faha-325 mankany Mananjary)
***[[Fianarantsoa]]** (412 km) (Lalam-pirenena faha-42 mankany Ikalamavony)
*Ambalavao (462 km)
*Anja Community Reserve
*Zazafotsy (586 km)
***[[Ihosy]]** - (604 km) (Lalam-pirenena faha-13 mankany Tolagnaro)
*Caves of Andranomilitry
*Ranohira - (697 km)
*Ilakaka
*Sakaraha - (793 km) 
*Andranovory - (Lalam-pirenena faha-10 mankany Tolagnaro)
*Toliara  (923 km)

## Lalam-pirenena eto Madagasikara
- Lalam-pirenena eto Madagasikara

## Gallery

Image:Madagascar, Nationale 7 (548576565).jpg|*[[Ilakaka]]*
Image:Manombo.jpg|Manombo Sud
Gabriel Biel

I **Gabriel Biel** (vakio hoe: [gabriel biːl]) dia filôzôfa skôlastika alemàna, teraka tao Speyer teo anelanelan' ny taona 1420 sy 1425 ary maty tany Einsiedel akaikin' i Tübingen tamin' ny 7 Desambra 1495. Tamin' ny taona 1432 izy dia notendrena ho pretra ary niditra tao amin' ny Oniversiten' i Heidelberg mba hahazoany ny diplôma bakalôrea. Nahomby tamin' ny fianarana izy ary lasa mpampianatra tao amin' ny fakiolten' ny zava-kanto nandritra ny telo taona, mandra-pahazoany diplôma ambony tao amin' ny Oniversiten' i Erfurt.

Fohy ny fitoerany voalohany dia naharitra mandra-pifindrany tany amin' ny Oniversiten' i Köln (na Cologne). Tsy nahavita ny diplômany tao koa izy, ary niverina tany Erfurt tamin' ny taona 1451 mba hamita izany. Niovaova be ny fandaharam-pianarana tao amin' ireo oniversite roa ireo, ka i Köln (Cologne) dia nanantitrantitra mafy an' i Tômasy avy any Akoina sy ny fandaharam-pianarana ankapobeny, fa i Erfurt kosa dia nanantitrantitra an' i William of Ockham (na Guillaume d'Ockham). Niankina tamin' ny skôlastika sy ny fomba fijery nôminalistan' i William of Ockham izy.
Bartholomæus Arnoldi von Usingen

I **Bartholomaeus Arnoldi** (matetika antsoina hoe **Usingen**; amin' ny teny alemàna: **Bartholomäus Arnoldi von Usingen**; 1465 - 9 Septambra 1532) dia frera aogostiniana sady dokotera amin' ny teôlôjia izay nampianatra an' i Martin Lotera ary lasa iray tamin' ireo mpifanandrina taminy akaiky indrindra.
Jodocus Trutfetter

I **Jodocus Trutfetter** dia filôzôfa sy teôlôjiana tao amin' ny Oniversiten' i Erfurt, tamin' ny faramparan' ny taonjato fahadimy ambin' ny folo sy fiandohan' ny taonjato faha-16. Ny asa lehibe nataony dia ahitana boky fianarana momba ny lôjika, atao hoe ny *Summule totius logice*, ary ny iray hafa momba ny filôzôfia voajanahary, ny *Summa in totam physicen*. Indreto koa ny anarana iantsoana azy: *Trutvetter*, *Jodocus von Eisenach*, *Jodocus Isenacensis*, *Justus Trautvetter*, ary *Doktor Eisenach*. Teraka tamin' ny taona 1460 tao Eisenach ary maty tamin' ny 9 May 1519 i Jodocus Trutfetter 

Amin' ny maha mpanohana ny *via moderna* azy dia nanantitrantitra izy fa ilaina ny mandinika ireo manampahefana taloha sy môderina. Mikasika ny lohahevitra momba ny atai hoe *universal*, ny kategôria ary ny psikôlôjia, dia nifanakaiky tamin' ny an' i Jean Buridan ny fomba fijeriny. Momba ny fifandraisan' ny teôlôjia sy ny filôzôfia dia nanana toerana mitovy amin' i William of Ockham izy.
Kôala

Ny **kôala** (*Phascolarctos cinereus*), dia biby mampinono herbivora teratany any Aostralia. Izy no hany solontenan'ny fianakaviana *Phascolarctidae*. Ny koala dia hita any amin'ny faritra amorontsiraka amin'ny faritra atsinanana sy atsimon'ny tanibe, monina any Queensland, Valesa Atsimo Vaovao, Victoria, ary Aostralia Atsimo. Mora fantarina amin’ny vatany manjavozavo sy tsy misy rambony ary lehibe ny lohany misy sofiny boribory mivolombolamena ary lehibe sady maizina ny orony. Ny kôala dia manana halavan'ny vatany 60–85 sm (24–33 in) ary milanja 4–15 kg (9–33 lb).

## Jereo koa
* Kangoroa
* Emoa
* Platiposy
Emoa

Ny **emoa** (*Dromaius novaehollandiae*) no vorona velona faharoa avo indrindra aorian'ny aotirisy. Izy io dia tsy misy afa-tsy any Aostralia, izay izy no vorona lehibe indrindra ary hany mpikambana ao amin'ny karazana *Dromaius*. Mandrakotra ny ankamaroan'ny tanibe ny faritry ny emoa. Ny Emoa dia vorona malemilemy, volontsôkôlà, tsy manidina ary lava tenda sy tongotra, ary mety hahatratra 1,9 metatra ny haavony. Afaka mandeha lavitra be ny emoa, ary afaka mihazakazaka amin'ny 48 km/ora (30 mph) rehefa ilaina izany. Mihinana zavamaniry sy bibikely isan-karazany izy ireo. Afaka mandeha herinandro tsy misakafo izy ireo. Misotro matetika izy ireo, fa maka rano be dia be rehefa misy ny fahafahana.

## Jereo koa
* Kangoroa
* Kôala
* Platiposy
Anosibe Ambohiby

**Anosibe Ambohiby** is a village in Madagascar located  avaratratsinanan'i Antaniditra ao amin'ny vavan'ny volkano efa lany tamingana Ambohiby Massif . Anosibe no adika amin'ny hoe "Nosy lehibe", nomena ny anaran'ireo renirano manodidina ny tanàna amin'ny lafiny efatra.

Ny tanàna dia ao amin'ny distrikan'i Tsiroanomandidy, izay ao anatin'ny Faritra Bongolava. 

## FIAINANY TALOHA
Ny taona 2008 no nanorenan’ireo tantsaha Betsileo avy ao amin’ny Distrikan’i Manandriana ny Anosibe Ambohiby,  mianatsimo. Rehefa niharatsy ny habetsahan'ny olona tao amin'ny tanàna niaviany, dia nifindra monina ireo tantsaha mba hitady tany malalaka. Mamboly voly toy ny voankazo voasary ny vohitra, na dia sarotra aza ny fitaterana miditra sy mivoaka ny tanàna noho ny faharatsian'ny lalana eo an-toerana . As of 2023  , trano manodidina ny 50 no mandrafitra ny tanàna ary misy mponina 300 eo ho eo. 

## Jeografia
Ny vohitra dia eo afovoan'ny kompania peratra alkaline misy renirano efatra mianavaratra, atsimo, atsinanana ary andrefan'ilay tanàna izay hita ao amin'ny rafitry ny peratra alkaline. Noho ny zavatra simika alkaline ao amin'ny tany, dia lonaka be ny faritra.

## Fitantanam-pitondrana
Anosibe Ambohiby dia tanàna tantsaha mitantana tena miaraka amin'ireo loholona sy lehiben'ny fokontany. Toa tafasaraka amin’ny fitondrana malagasy lehibe kokoa.

## People
Avy any amin’ny Distrikan’i Manadriana ny mponina teny Anosibe Ambohiby talohan’ny nifindrany tany Anosibe Ambohiby ary avy amin’ny foko Betsileo .

## Research
*Vox* dia namorona lahatsary Youtube momba an'Anosibe Ambohib, antontan-taratasy voalohany momba ny tanàna amin'ny tantara voarakitra ivelan'ny Google Maps, izay tsy voamarika ho toerana akory hatramin'ny taona 2023.

## References

## Famakiana fanampiny

*   Ndivhuwo Cecilia Mukosi (2012). Petrogenesis of the Ambohiby Complex, Madagascar and the role of the Marion Hotspot plume (Thesis). doi:10.13140/RG.2.2.27096.80644.
Platiposy

Ny **platiposy** (*Ornithorhynchus anatinus*), izay antsoina indraindray hoe platiposy ganagana, dia biby mampinono manatody manatody any atsinanan'i Aostralia, anisan'izany i Tasmania. Ny platiposy no hany solontena velona na biby ao amin'ny fianakaviany *Ornithorhynchidae* sy ny karazana *Ornithorhynchus*, na dia misy karazana mifandraika amin'izany aza hita ao amin'ny firaketana fôsily.

## Jereo koa
* Kangoroa
* Kôala
* Emoa
Ambohiby Massif

Ny fonenan'Anosibe Ambohiby, izay misy mponina Betsileo eo amin'ny 300 eo ho eo, dia ao anatin'io complexe io saika mitoka-monina amin'ny faritra hafa; Ny tanàna akaiky indrindra dia ny tananan'i Antanitrit, Bongolava 8 km (5 mi), ary ny tanana akiky indrindra, Tsiroanomandidy, dia 18 km (11.0 mi) lavitr. 

## FIAINANY TALOHA
Tamin'ny vanim-potoana Kretacea faramparany no niforona ilay massif, satria nisaraka teo amin'ny 90 tapitrisa taona lasa teo ny Plate Madagascar sy ny Plate Indianina . Volkano io tany am-boalohany, saingy rehefa nisaraka ireo takelaka tektonika dia tapaka ny toerana mafana mamatsy azy, ka nahatonga ny volkano mangatsiaka sy nirodana noho ny tsy fisian'ny hafanana. 

Araka ny firaketan antsoratra avay aminny botanista frantsy Jacques Désiré Leandri nivoaka tamin'ny 1935, dia nantsoina hoe 'Andranomangatsiaka' (adika hoe izay ahitantsika rano madia) io vavahadin'ny vazimba io. Nolazaini Leandri koa fa misy tampon-tany roa mibahana ao aminy, ny iray antsoina hoe Andapa izay nampiasaina ho teboka géodétika . Nambarany ihany koa fa Ampihira ny ilanay andrefanny faritra misy ala. 

Lasa fantatra kokoa ily complex nho ny lahtsary iray navoakanny Vox momba ny endriky ny tany sy ny tanana ao anatiny taminny taona 2023. [1]

## References
Ambalamidera Ambohimanana

**Ambalamidera Ambohimanana** dia kaominina malagasy ao amin'ny Distrikan'Isandra, Matsiatra Ambony, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 4552 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000.

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Fanamaizinan-tsaina

Ny **fanamaizinan-tsaina** na **ôbskorantisma**, eo amin' ny sehatry ny filôzôfia, dia ny fomba fanao rehetra manohitra ny saina amin' ny alalan' ny fanehoana an-tsitrapo ny fahalalana amin' ny fomba sarotra azo sy tsy mazava ka mametra ny fanohizana fanadihadiana sy ny fahatakarana bebe kokoa momba ny lohahevitra iray. Ny fanamaizinan-tsaina dia toe-tsaina manohitra ny fanaparitahana ny fahalalana, na amin' ny sehatra inona na amin' ny sehatra inona. Manana heviny roa ny hoe "fanamaizinan-tsaina", ka ny iray ara-tantara ary ny iray hafa ara-tsaina: (1) ny famerana an-tsitrapo ny fahalalana - fanoherana ny fanaparitahana ny fahalalana; ary (2) fahamaizinana atao fanahy iniana - fomba fanoratra maizimaizina voamariky ny manjavozavo iniana atao.

Tamin' ny taonjato faha-18, ny filôzôfan' ny Fahazavana dia nampihatra ny teny hoe "mpanamaizin-tsaina" tamin' ny fahavalon' ny fahazavana ara-tsaina sy ny fanaparitahana malalaka ny fahalalana.  Tamin' ny taonjato faha-19, tamin' ny fanavahana ireo karazana fanamaizinan-tsaina hita ao amin' ny metafizika sy ny teôlôjia, avy amin' ny fanamaizinan-tsaina saro-pantarina kokoa ao amin' ny filôzôfia manakiana nataon' i Immanuel Kant sy ny skeptikisma filôzôfika môderina, dia nilaza i Friedrich Nietzsche ao amin' ny bokiny mitondra ny lohateny hoe *Menschliches, Allzumenschliches: Ein Buch für freie Geister*: ("*Zavatr' olombelona, zavatr' olombelona loatra; Boky ho an' ny fanahy afaka*"): "Ny singa manan-danja amin' ny zavakanto maintin' ny fanamaizinan-tsaina dia tsy hoe te hanamaizina ny fahatakarantsika tsirairay, fa te hanamainty ny fomba fijerintsika an' izao tontolo izao, ary hanamaloka ny fiheverantsika ny fisiana."
Kapreôlo

Ny **kapreôlo** (*Capreolus capreolus*), dia karazana serfa. Ny kapreôlo dia serfa kely, mena ary volondavenona-volontsôkôlà, ary mifanaraka tsara amin'ny tontolo mangatsiaka. Miely patrana any Eoropa io karazana io, manomboka any Mediteranea ka hatrany Skandinavia, hatrany Ekosy ka hatrany Kaokazy, ary any atsinanana hatrany avaratr'i Iràna.

## Jereo koa
* Serfa mena
* Kapreôlo
* Karibo
* Ôrinaly
Soahazo

**Soahazo** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Toliara  II, Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin'i Toliary. 

Ny isam-poniny dia 18257 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Rohy ivelany
Anakao

**Anakao** dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' i Toliara  II, Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin'i Toliary. Ny isan' ny mponiny dia 6 835 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018. 

## Rohy ivelany
Kamoro (renirano)

**Kamoro** dia renirano any amin' ny faritra avaratr' i Madagasikara, mivarina any amin' ny Betsiboka (renirano).

## Jereo koa
* Lisitry ny renirano eto Madagasikara
Hans Luder

I **Hans Luder**, izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe **Hans Luther** na **Groß-Hans Luther** dia mpandraharaha alemàna. Mpandrendrika metaly nonina tao amin' ny Kôntean' i Mansfeld izy, mpitrandraka harena an-kibon' ny tany, tompona toeram-pitrandrahana harena an-kibon' ny tany ary mpanolotsaina ny tanàna taty aoriana ary rain' ilay refôrmatora Martin Luther (malagasy: Martin Lotera). Io anarana hoe *Luther* io dia tsy nandray ny endrika ahitana "*th*" raha tsy tamin' ny taona 1517. Teraka tamin' ny taona 1459 tao Möhra i Hans Luder ary maty tamin' ny 29 Mey 1530 tao Mansfeld.

Ny hoe *Hans* dia fanakelezana ny anarana alemàna hoe *Johannes* na *Johann* izany hoe *Joany* na *Jaona*. Ny fianakaviana dia nanana nanana fiovaovan' ilay anarana: *Lüder*, *Luder*, *Loder*, *Ludher*, *Lotter*, *Lutter* na *Lauther*. Izany anarana izany dia mampahatsiahy ilay mpitaingin-tsoavaly Wigand von Lüder, izay nipetraka tany Möhra nanomboka tamin' ny taona 1302 tany ho any ary avy amin' ny fianakaviana andriana von Lüder tao Großenlüder. Io toerana io koa dia nosoratana hoe *Luodera*, *Lutra*, *Luttura* na *Lutar*. Io anaram-pianakaviana *Luder* io koa dia azo lazaina ho endrika ny anarana hoe Lothar.

I Hans Luder dia tantsaha fiaviana, nefa nanjary mpiasa amin' ny fitrandrahana varahina tao amin' ny Kontean' i Mansfeld, avy eo nisahana fitrandrahana varahina sy fandrendrehana metaly, izay nahatonga azy hahazo ny satan' ny madiotanana na *bourgeois* avy eo *magistrat*.
Gisa kanadiana

Ny **gisa kanadiana** (*Branta canadensis*), dia gisa dia lehibe manana loha mainty sy tendany, fotsy takolany, fotsy eo ambanin'ny saokany, ary volontany. Teratany any amin'ny faritra Arktika sy mafana any Amerika Avaratra izy io, ary hita indraindray mandritra ny fifindra-monina manerana ny Atlantika any avaratr'i Eoropa.
Linksa

Ny **linksa** dia iray amin'ireo karazana efatra (ny linksan' i Kanada, linksan' i Iberia, linksan' i Eorazia ary ny *bobcat*) ao anatin'ny karazana saka dia salantsalany *Lynx*. Ny linksa dia manana rambony fohy, misy volo mainty miavaka eo amin'ny tendron'ny sofiny, tongotra lehibe mipetaka amin'ny fandehanana amin'ny ranomandry ary volombava lava amin'ny tarehy. Eo ambanin'ny tendany dia misy ruff, izay misy bara mainty mitovitovy amin'ny karavato, na dia tsy hita matetika aza izany.
Framasôneria

Ny **framasôneria** dia fikambanam-pirahalahiana izay mamototra ny fiaviany any amin' ny fikambanan' ny mpanapaka vato fanorenana izay, nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-14, nanara-maso ny fepetra takina amin' ny mpanapaka vato sy ny fifandraisany amin' ny manampahefana sy ny mpanjifa. Ahitana vondrona roa lehibe nahazo fankatoavana ny framasôneria ankehitrfiny amin' ny ankapobeny: (1) ao ny Framasôneria anglô-amerikana, izay manizingizina fa tokony hisy ny boky misokatra ao amin' ny "Trano" (frantsay: *loge*; anglisy: *lodge*) miasa, fa tokony hanambara ny finoany ny Avo Indrindra ny mpikambana tsirairay, fa tsy tokony hisy vehivavy azo raisina, (2) ary ao koa ny Framasôneria an-tanibe, izay nanala ny fameperana sasany na izy rehetra izay voalaza eo loha ireo.

Ny vondrona fototra sy isan-toerana misy ny framasôneria dia ny "Trano" (frantsay: *loge*; anglisy: *lodge*). Matetika ireo trano tsy miankina ireo no eo ambany fanaraha-mason' ny ambaratonga eo amin' ny faritra (matetika mifanandrify amina fanjakana na faritany na firenena) sahanin' ny "Tranobe" (frantsay: *Grand loge* na *Grand orient*; anglisy: *Grand Lodge* na *Grand Orient*). Tsy misy ny Tranobe iraisam-pirenena na maneran-tany, izay tokony hanara-maso ny faramasôneria rehetra; ny Tranobe tsirairay dia mahaleo tena, ary tsy voatery hifampihevitra ho ara-dalàna izy ireo.

Ny diplôman' ny framasôneria dia ny mari-pahaizana telo tamin' ny fikambanana mpanao asa tanana tamin' ny Andro Antenatenany, dia ny an' ny zazavao niditra (anglisy: *Entered Apprentice*) sy ny an' ny namana mpiara-miasa (anglisy: *Journeyman* na *fellow* na *Fellowcraft*) ary ny an' ny mpandrafi-bato mpampianatra (anglisy: *Master Mason*). Ampianarina tsikelikely ny hevitra fonosin' ny marika ao amin' ny framasôneria ny mpilatsaka amin' ireo mari-pahaizana telo ireo ary raisin-tanana sy tolorana famantarana sy teny mba hampahafantarana amin' ny mpikambana hafa fa efa nampianarina izay tokony ho fantany izy.
Ôrinaly

Ny **ôrinaly** (*Alces alces*) no hany karazana ao amin'ny karazana serfa. Ny ôrinaly no biby mampinono avo indrindra sy faharoa lehibe indrindra any Amerika Avaratra, ary tsy latsa-danja noho ny ombidia amerikana raha ny habeny. Io no karazana serfa lehibe indrindra sy mavesatra indrindra.
Ny ôrinaly no biby mampinono avo indrindra sy faharoa lehibe indrindra any Amerika Avaratra, ary tsy latsa-danja noho ny ombidia amerikana raha ny habeny. Io no karazana serfa lehibe indrindra sy mavesatra indrindra. Ny ankamaroan'ny òrinaly lahy lehibe dia manana tandroka malalaka ("miendrika tanana misokatra") miavaka; Ny ankamaroan'ny mpikambana hafa ao amin'ny fianakavian'ny serfa dia manana tandroka misy endrika dendritika ("tahaka ny rantsankazo"). Matetika ny ôrinaly dia monina any amin'ny ala bôreal sy ny ravina midadasika ary ny ala mifangaro ao amin'ny Ila Bolantany Avaratra amin'ny toetr'andro mafana. Ny fihazana sy ny asan'ny olombelona hafa dia nahatonga ny fihenan'ny halehiben'ny ôrinaly rehefa mandeha ny fotoana. Naverina naverina tany amin’ny sasany tamin’ireo fonenany taloha.
Abidy etroska

Ny **abidy etroska** dia ny abidy nampiasain' ny Etroska, izay sivilizasiôna tranainy tany Italia afovoany sy avaratra, mba hanoratana ny fiteniny, nanomboka tamin' ny manodidina ny taona 700 tal. JK ka hatramin' ny  manodidina ny taona 100.

Ny abidy etroska dia avy amin' ny abidy eobeana nampiasaina tany amin' ireo zanatany grika tany tapany atsimon' i Italia izay anisan' ny karazana "tandrefana" ("mena"), ilay antsoina hoe abidy grika tandrefana. Maromaro ny tarehin-tsoratra italika tranainy, anisan' izany ny abidy latina, avy amin' izany (na niara-niseho aminy).

## Jereo koa

* Etroska (vahoaka)

* Fiteny etroska
Fiteny retika

Ny **fiteny retika** na **fiteny retiana** dia fiteny nampiasaina tany amin' ny faritr' i Retia fahiny tany amin' ny tapany atsinanan' i Alpes tamin' ny talohan' ny vanim-potoana rômana sy nandritra io vanim-potoana io. Ity fiteny ity dia voarakitra anaty lahatsoratra manodidina ny 280 tamin' ny taonjato faha-5 ka hatramin' ny taonjato voalohany tal. JK, izay hita tany amin' ny avaratra amin' i Italia, tany atsimo amin' i Alemaina, tany atsinanana amin' i Soisa, tany Slôvenia ary tany andrefana amin' i Aotrisy, amin' ny karazany roa amin' ny tarehin-tsora italika taloha. Ekena fa ny fiteny retika dia mifandray akaiky amin' ny fiteny etroska. Ankehitriny dia fiteny maty ny fiteny retika. Ny fiteny retika dia anisan' ny fiteny tirseniana.

Ny fiteny retika fahiny dia tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny rômana ankehitriny izay ampiasaina amin' ny faritr' i Alpes sahala aminy, izay atao hoe fiteny retô-rômana.
Fiteny lemniana

Ny **fiteny lemniana** dia fiteny nampiasaina tao amin' ny nosy grika Lemnos, tamin' ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-6 tal. JK. Ny soratra hita teo amin' ny tsangambato fandevenana iray antsoina hoe Tsangambaton' i Lemnos, hita tamin' ny taona 1885 tany akaikin' i Kaminia, no tena manamarina azy io.

Asehon' ny sombin-tsoratra tamin' ny fanaka tanimanga teo an-toerana fa vondron' olona iray no nampiasa an' io fiteny io tao. Tamin' ny taona 2009 dia nisy soratra vao hita notaterina avy amin' ny toerana misy an' i Hephaistia, tanàna tranainy indrindra any Lemnos.

Ny fiteny lemniana dia ekena amin' ny ankapobeny ho fiteny tirseniana, ary mifandray amin' ny fiteny etroska sy ny fiteny retika. Taorian' ny nandresen' ny Ateniana ilay nosy tamin' ny tapany farany amin' ny taonjato faha-6 tal. JK, dia nosoloin' ny fiteny grika atika ny fiteny lemniana.
Fiteny tirseniana

Ny **fiteny tirseniana** na **fiteny tireniana** dia fianakaviam-piteny, araka ny petra-kevitry ny mpahay teny Helmut Rix tamin' ny taona 1998. Ity fianakaviana ity dia ahitana fiteny telo efa lany tamingana farafahakeliny tany amin' ny Andro Taloha ary mandra-panohanana io petra-kevitra io dia noheverina ho fiteny manirery ireo fiteny ireo:

* ny fiteny etroska tany afovoan' i Italia, indrindra fa tany Toscana, tany Latium, tany Umbria, tany atsinanana sy ampahany amin' ny atsimon' i Corsica.
* ny fiteny retika any atsinanana amin' i Alpes, any Retia fahiny;
* ary ny fiteny lemniana, izay voamarina tao amin' ny nosy grkan' i Lemnos, any avaratra-atsinanana amin' ny Ranomasina Egea.

Ny fiteny tirseniana dia heverina ho nisy talohan' ny fiteny indô-eorôpeana sy ny fiteny paleô-eorôpeana.
Fiteny velona

Ny **fiteny velona** dia fiteny ampiasain' ny olona hifaneraserana andavanandro amin' izao fotoana izao. Izany fiteny izany dia ampiasaina amin' ny fifandraisana isan' andro ka tsy mitovy amin' ny  fiteny maty toy ny fiteny latina sy ny fiteny sinoa klasika, izay ianarana amin' ny maha manan-danja azy ara-kolontsaina na ara-kaifiteny. Ny fiteny velona dia fiteny manana mpiteny iray fara-fahakeliny sady manao azy ho fiteniny voalohany.

## Ny fiteny velona be mpampiasa

### Ny fiteny velona be mpampiasa indrindra araka ny isan' ny mpiteny teratany
Araka ny voalazan' ny gazetiboky *Ethnologue*, 2018, ny fiteny velona fito be mpampiasa indrindra eto an-tany dia:
* Ny fiteny sinoa (mandarina) manana mpiteny teratany miisa 918 tapitrisa;
* ny fiteny espaniôla, misy mpiteny teratany 570 tapitrisa eo ho eo;
* ny fiteny anglisy, manana mpiteny teratany 470 tapitrisa eo ho eo;
* ny fiteny arabo, manana mpiteny teratany 378 tapitrisa;
* ny fiteny hindy, manana mpiteny teratany 341 tapitrisa;
* ny fiteny bengaly, manana mpiteny teratany 228 tapitrisa eo ho eo;
* ny fiteny pôrtogey, manana mpiteny teratany 221 tapitrisa eo ho eo.

### Fiteny lehibe indrindra ifaneraseran' ny tsy mitovy fitenin-dreny
Raha ny fiteny valo voalohany ampiasain' ny tsy mitovy fitenin-dreny no heverina dia tsy azo antoka  noho ny teo aloha ny fanasokajiana:

* ny fiteny anglisy, manana mpiteny 753 tapitrisa eo ho eoamin' ny maha fiteny faharoa azy;
* ny fiteny hindy misy mpiteny 274 tapitrisa;
* ny fiteny frantsay manana mpiteny 202 tapitrisa;
* ny fiteny arabo misy mpiteny 201 tapitrisa;
* ny fiteny sinoa mandarina misy mpiteny 198 tapitrisa;ù
* ny fiteny indôneziana manana mpiteny 155 tapitrisa;
* ny fiteny rosiana manana mpiteny 104 tapitrisa;
* ny fiteny soahily misy mpiteny 82 tapitrisa.

Raha ampidirina ny mpiteny teratany sy ny mpiteny manao azy ireo ho fiteny faharoa, esorina izay miveriba indroa, ny anjaran' ireo fiteny 14 manana mpiteny mihoatra ny 100 tapitrisa dia azo tombanana farafahakeliny ho roa ampahatelon' ny mponina eran-tany. Ireo fiteny ireo dia manome fahafahana ara-toekarena indrindra sy mitombo haingana indrindra ny isan' ny mpiteny izay manao azy ireo ho fiteny faharoa. Ireo fiteny 14 ireo atambatra dia manana mpiteny mihoatra ny 80 % amin' ny mpiteny fiteny faharoa.

## Fiteny tandindomin-doza
Ny fiteny tandindomin-doza dia fiteny izay mihena ny isan' ny mpiteny azy ka atahorana hanjavona. Amin' ny fiteny miisa 7 000 eo ho eo eran' izao tontolo izao dia betsaka no manjavona ary mihamitombo isan-taona izany tranga izany. Ny UNESCO dia manome ireto tarehimarika manaraka ireto:

* ny 50 % amin' ny fiteny dia atahorana hanjavona;
* fiteny iray eo ho eo no manjavona isaky ny tapa-bolana;
* raha tsy misy na inona na inona atao dia mety hanjavona ny 90 % amin' ny fiteny rehetra mandritra ity taonjato ity.
Etruria

I **Etruria** dia faritra ao afovoan' i Italia, fizaràn-tanin' ny Etroska. Matetika antsoina ao amin' ny lahatsoratra grika sy latinina hoe ***Tyrrhenia*** (grika: Τυρρηνία / *Tyrrênia*) izy,
Anosy Avaratra

**Anosy Avaratra** dia kaominina ambanivohitra ao amin'ny distrikan' Antananarivo Avaradrano, Faritanin'Antananarivo, faritra Analamanga. Ny isam-ponin'ny mponina ao aminy dia 15243 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. 

Ahitana fokontany 5 ao amin'ny kaominina Anosy Avaratra: Fokontany Isahafa, Fokontany Anosimiarinimerina, Fokontany Ambohitrinimanga, Fokontany Lazaina, Fokontany Faravohitra.  

Ireo ben'ny tanàna nifandimby: 

2025: Rakotondralala Marino 

2015-2024: Razafimahefa Luc 

Talohan'izy ireo i Avotra Andriamosa raha mbola tanatin'ny kaominina Sabotsy Namehana ireo fokontany mandrafitra ny kaominina Anosy Avaratra amin'izao fotoana izao. 

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Fiteny ôjiboe

Ny **fiteny ôjiboe**, antsoina koa hoe **fiteny ôjiboa**, **fiteny anisnabemôoina**, dia fiteny algônkiana akaikin' ny fiteny algônkina. Ny vahoaka Ôjiboe no miteny izany manerana ny faritr' i Great Lakes, ary koa any andrefana any amin' ny Lemaka Avaratra. Anisan' ny fiteny amerindiana teratany manan-danja indrindra any Amerika Avaratra izy raha jerena ny isan' ny mpiteny ary manana fitenim-paritra isan-karazany: ao ohatra, ny fiteny ôjiboe an-demaka, na ny fiteny ôjiboe andrefana - antsoina koa hoe fiteny saolteaoksa, na fiteny saolteoksa, na fiteny saoteoksa - dia fitenin' ny Saolteaoksa ("vahoakan' ny rian-drano"). Avy amin' ny fiteny ôjiboe ny teny hoe *[[Tôtemisma|tôtema]]*.
Fiadanana (Ankazobe)

**Fiadanana (Akazobe) ** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Ankazobe, Faritra Analamanga, Faritanin'i Antananarivo. Ny isam-poniny dia 14784 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Renirano
*Ikopa
Fiteny algônkina

Ny **fiteny algônkina**, antsoina koa hoe **fiteny anisinabemôoina**, dia fitenim-paritry ny fiteny ôjiboe ao amin' ny sampana afovoan' ny fianakaviam-piteny algônkiana. Ny vahoaka Algônkina any Québec sy Ontario no miteny izany. Ny fiteny algônkina koa dia fitenim-paritra antsoina matetika hoe anisinabemôoina, na dia manondro ny fiteny ôjiboe izany teny izany. Ao amin' ny vondrona tompotany isan-karazany dia mifandray tsy tapaka amin' ny fiteny frantsay sy anglisy ny fiteny algônkina, ary ny ampahefatry ny vahoaka Algônkina ihany no mbola miteny izany.
Antanetibe Anativolo

I **Antanetibe Anativolo** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' i Anjozorobe, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo.
Morarano Soafiraisana

I **Morarano Soafiraisana** dia firaisam-pokotany malagasy ao amin' ny fivondronan' Andramasina, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo. Ny isan'ny mponina ao dia 6518 .
Mpanoritra mamaritra

Ny **mpanoritra mamaritra** dia mpanoritra manamarika andian-teny voafaritra. Tsy manana afa-tsy mpanoritra mamaritra ny fiteny malagasy ka ny teny ialohavan' ny mpamaritra dia lazaina hoe "voasoritra". Ny mpanoritra mamaritra, toy ny amin' ny fiteny anglisy *the*, dia ampiasaina hanondroana mpikambana ao amin' ny vondrona iray. Mety ho zavatra efa noresahin' ilay mpiteny izany, na mety ho zavatra voafaritra manokana.

Ohatra:

# Give me *the* book. ("Omeo ahy ilay boky") (voafaritra)
# Give me *a* book. ("Omeo boky aho") (tsy voafaritra)

## Jereo koa

* Mpanoritra tsy mamaritra

* Mpanoritra milaza ampahany
* Mpamaritra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpanoritra tsy mamaritra

Ny **mpanoritra tsy mamaritra** dia mpanoritra manamarika tarika tsy voafaritra. Ity karazana mpanoritra ity dia ampiraisina amin' ny anarana mba hilazana fa tsy fantatra na tsy tondroina mazava ny singan-javatra manokana lazaina amin' io anarana io. Mifanohitra amin' ny mpanoritra mamaritra izy noho izany. Amin' ny fiteny sasany dia mitovy endrika amin' izay mpamaritra isa lazaina amin' ny teny malagasy hoe "isa" na "iray" ny mpanoritra tsy mamaritra milaza tokana (ohatra amin' ny fiteny frantsay: *un/une* vs *un/une*) fa amin' ny hafa dia miavaka ireo (ohatra amin' ny fiteny anglisy: *one* vs *a/an*). Tsy ny fiteny rehetra ahitana mpanoritra mamaritra dia hahitana koa mpanoritra tsy mamaritra. Tsy manana manoritra tsy mamaritra ny fiteny malagasy. Ny mpanoritra tsy mamaritra dia ireo toy ny ao amin' ny fiteny anglisy hoe "*some*" na "*a*", izay tsy manondro olona na zavatra manokana. Ny fiteny anglisy dia tsy manana an' ilay endrika milaza maro. 

Ohatra:

# Give me *the* book. ("Omeo ahy ilay boky") (voafaritra)
# Give me *a* book. ("Omeo boky aho") (tsy voafaritra)

## Jereo koa

* Mpanoritra mamaritra
* Mpanoritra milaza ampahany
Mpanoritra milaza ampahany

Ny **mpanoritra milaza ampahany** dia karazana mpanoritra, izay indraindray heverina ho karazana mpanoritra tsy mamaritra, ampiasaina amin' ny anaran-javatra faobe toy ny hoe *rano*, mba hanondroana ny habetsahana tsy voafaritra. Tsy manana mpanoritra milaza ampahany ny fiteny malagasy. Ny mpanoritra milaza ampahany dia ampiasaina ao amin' ny fiteny frantsay (*de, du, de la, des*) sy amin' ny fiteny italiana (*del*, *dello*, *della*, *dell', dei*, *degli*, *degl',* *delle*) ankoatra ny mpanoritra mamaritra sy ny mpanoritra tsy mamaritra.

Ohatra:

Fiteny frantsay: *Veux-tu *'du*' café ?* ("*Mitady kafe ve ianao?*")

Ny fiteny haida dia manana karazana mpanoritra milaza ampahany (tovana -*gyaa*) ilazana "ampahany amin' ny zavatra iray na amin' ny zavatra iray na maromaro ao amin' ny vondrona na sokajy iray".

Ohatra:

*Tluugyaa uu hal tlaahlaang* ("Manamboatra sambo [iray] izy") (singa ao amin' ny sokajin' ny sambo).

## Jereo koa

* Mpanoritra mamaritra

* Mpanoritra tsy mamaritra
Mpamaritra malala-kevitra

Ny **mpamaritra malala-kevitra**, ao amin' ny fitsipi-pitenenana, dia mpamaritra manambara toetra tsy azo antoka, tsy mazava, manjavozavo. Ny sokajin' ny mpamaritra malala-kevitra dia vondrona  manjavozavo ny famaritana azy. Ny sasany amin' ny mpahay fitsipiteny dia lasa lavitra amin' ny fampifandraisana amin' ny mpamaritra malala-kevitra ny mpamaritra isa. Amin' ny sokajin' ny mpisolo, ny mifandraika amin' ny mpamaritra malala-kevitra dia mpisolo malala-kevitra.

Indreto ny mpamaritra malala-kevitra ao amin' ny fiteny frantsay: *aucun* (*aucune*, *aucuns*, *aucunes*), *autre* (*autres*), *certain* (*certaine, certains, certaines*), *chaque, différent* (*différente, différents,* *différentes*). *divers* (*diverses*), *maint* (*mainte, maints, maintes*), *même* (*mêmes*), *nul* (*nulle, nuls, nulles*), *plusieurs, quelconque* (*quelconques*), *quelque* (*quelques*), *tel* (*telle, tels, telles*), *tout* (*toute, tous, toutes*). Indreto ny mpamaritra malala-kevitra ao amin' ny fiteny anglisy: *all, many, several, every, each, no, another, other, a lot of, a bit of, some.*

## Jereo koa

* Mpamaritra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpamaritra filaharana

Ny **mpamaritra filaharana** dia mpamaritra ampiasaina hilazana ny toerana araka isa ao anaty lisitra.

## Jereo koa

* Mpamaritra isa
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Fiteny baska

Ny **fiteny baska** no fitenin-drazan' ny vahoaka teratany baska, ampiasaina ao amin' ny Firenena Baska. Io no hany fiteny manirery mbola velona amin' ny fiteny rehetra any Eorôpa. Ny fiteny baska dia antsoina hoe fiteny akitana tamin' ny Andro Taloha ary *lingua Navarrorum* (fitenin' ny Navarey) tamin' ny Andro Antenatenany, no fiteny tranainy indrindra mbola velona ao Eorôpa Andrefana. Atao hoe *euskara* ity fiteny ity amin' ny teny baska. Ny fiteny baska dia ampiasain' ny 28,4 % (751 500) amin' ny Baska amin' ny fizaràn-tany rehetra. Amin' ireo, ny 93,2 % (700 300) dia ao amin' ny faritr' i Espaina ao amin' ny Firenena Baska ary ny 6,8 % (51 200) sisa dia ao amin' ny ampahany ao Frantsa.

## Jereo koa

* Firenena Baska
* Baska (vahoaka)
Fiteny ketsoà

Ny **fiteny ketsoà** na **fiteny kitsoà** dia fianakaviam-piteny ampiasaina ao Però, izay manana ny satan' ny fiteny ôfisialy nanomboka tamin' ny talna 1975, ary koa any amin' ny faritra hafa ao amin' ny faritra Andes, avy any atsimon' i Kôlômbia ka hatrany avaratra-andrefan' i Arzantina. Antsoina hoe fiteny kitsoà ny karazany ekoadôriana. Manana mpiteny eo amin' ny folo tapitrisa eo ho eo izy io, anisan' izany ny iray tapitrisa sy sasany any Ekoadôra, maherin' ny efatra tapitrisa any Però ary efa ho telo tapitrisa any Bôlivia, ary ampiasaina any an-toerana ihany koa any avaratr' i Sily. Mizara ho karazany maro izy io. Ny tena miely patrana indrindra (ao amin' ny tapany atsimo Però sy any Bôlivia) dia ilay antsoina hoe fiteny ketsoa kozkeniana, izay manana fomban-drazana an-tsoratra tranainy efa tamin' ny andron' ny fanjanahantany (taonjato faha-16).

Ny fiteny ketsoà dia *lingua franca* ary fiteny ôfisialin' ny Empira Inka. Ny fanitarana faritany midadasika an' ny fiteny ketsoà amin' izao fotoana izao dia noho ny nanandratan' ny Satroboninahitra Espaniôla azy ho amin' ny laharan' ny *lengua general*.
Fiteny artsy

Ny **fiteny artsy** dia fiteny kaokaziana ao amin' ny vondrom-piteny lezjika amin' ny fianakaviam-piteny nakô-dagestaniana, tenenin' ny olona miisa 970 eo ho eo ao Dagestan (Rosia), ny marimarina kokoa ao Artchib, tanàna iray ao amin' ny raiônan' i Tcharodinsky rayon.
Fiteny maôry

Ny **fiteny maôry** dia fiteny pôlineziana ampiasain' ny Maôry, ny vahoaka teratany any Zelandy Vaovao. Mifandray akaiky amin' ny fiteny maôrin' ny nosy Cook sy Paumotu ary ny fiteny tahisiana izy io. Atao hoe *reo Māori* ity fiteny ity amin' ny fiteny maôry.

Tamin' ny taona 1987 dia lasa fiteny ôfisialin' i Zelandy Vaovao ilay fiteny; ny maha fiteny ôfisialy ny fiteny anglisy dia tsy ara-dalàna. Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2018, ny fiteny maôry dia ampiasain' ny olona miisa 185 955, na 4 % amin' ny fitambaran' ny mponina ao amin' ilay firenena. Manodidina ny iray amin' ny dimy ny olon-dehibe maôry afaka miteny an' io fiteny io. Fiteny am-bava izy tany am-boalohany nefa nosoratan' ny misiônera eorôpeana tamin' ny taonjato faha-19 tamin' ny fampiasana ny abidy latina.
Fiteny haida

Ny **fiteny haida** no fitenin' ny vahoaka Haida, mponina any amin' ny morontsiraka andrefan' i Amerika Avaratra. Misy renifeo enina amby efapolo, fara fahakeliny, sy zanatsoratra telo ihany ny ao amin' io fiteny io. Sokajina ao amin' ny fianakaviam-piteny na-dene izy io, saingy heverina ho manirery ihany koa. Atao hoe *Xaat Kíl* na *X̲aadas Kíl* na *X̲aayda Kil* izy amin' ny teny haida. Fiteny tena atahorana hanjavona izy io, satria tsy misy afa-tsy olona latsaky ny zato no mampiasa azy, izay matetika mihoatra ny 70 taona.

Miezaka mamelona indray ny fampiasana ny fiteniny ny Haida. Ao Skidegate, mivory isan' andro ny be taona mba hiasa amin' ny fitenim-paritr' i Skidegate. Efa namoaka andian-dahapeo maromaro izy ireo. Ao Masset, ny vondrona miasa dia tanora kokoa, ary miasa mba hahazoana antoka ny haha  tafiditra ao amin' ny fiainana andavanandro ny tenim-paritr' i Masset.

Tany Alaska dia namorona vohikala ahitana fitaovam-pitenenana sy firaketana ny fitenim-paritra kaigany ilay vondrom-piarahamonina. Fanampin' izany, manao ezaka ny Haida amin' ny fampitaovana amin' ny handraisam-peo ny fiteniny.

Araka ny Canada Statistics tamin' ny taona 2021 dia ny fiteny haida dia fitenin' ny olona 90 any Kanada.
Matoanteny mihatra

Ny **matoanteny mihatra** dia matoanteny mitaky fameno zoina iray na maromaro. Izany dia mifanohitra amin' ny matoanteny tsy mihatra, izay tsy manana fameno zoina. Ohatra: "Tia mozika i Donald" (mihatra) vs "Mitsangana i Donald" (tsy mihatra).

Ny fihatra, ao amin' ny fitsipiteny mahazatra, dia heverina ho toetra ankapoben' ny fehezankevitra, izay afindran' ny mpanao mankany amin' ny atao na iharana.

Ny matoanteny mihatra dia azo sokajiana araka ny isan' ny zoina ilainy. Ao ny matoanteny tsy mitaky  afa-tsy mpandray anjara roa, izay atao hoe matoanteny mihatra indray mandeha, ary ao koa ny matoanteny mitaky zoina roa, izay atao hoe matoanteny mihatra indroa, dia zoina mivantana sy zoina tsy mivantana.

Ohatra amin' ny matoanteny mihatra indroa amin' ny fiteny anglisy ny matoanteny *to give* ("manome"), izay mety ahitana lazaiona sy zaoina tsy mivantana ary zoibna mivantana: *John gave Mary the book* ("Nomen' i John an' i Mary ilay boky").

Misy koa ny matoanteny manana zoina telo atao hoe matoanteny mihatra intelo. Amin' ny fiteny anglisy ny karazana matoanteny toy izany dia manasongadina zoina tsy mivantana sy zoina mivantana ary tarika mpampiakina - toy ny ao amin' ny hoe *I'll trade you this bicycle for your binoculars* ("Hanakalo ity bisikileta ity amin' ny masolavitrao aminao aho"). Tsy ny fitsipi-pitenenana rehetra no manaiky ny fisian' ny matoanteny mihatra amina zoina telo.

Mety hantsoina hoe "mihatra tsy izy" ny tariky ny mpampiankina izay maneho hevitra mitovitovy amin' izay asehon' ny zoina iray. Ohatra, ny fehezanteny indôneziana *Dia masuk sekolah* ("Niditra sekoly izy") sy *Dia masuk ke sekolah* ("Niditra an-tsekoly izy") dia samy ahitana matoanteny mitovy (*masuk* "miditra"), fa ny fehezanteny voalohany dia manana zoina mivantana nefa ilay faharoa kosa dia misy tariky ny mppampiankina misolo toerana azy. Mety antsoina hoe mihatra indroa tsy izy ny fehezankevitra misy zoina mivantana miampy tariky ny mpamlpiankina, toy ny ao amin' ny fehezanteny lakôta hoe *Haŋpíkčeka kiŋ lená wé-čage* ("Nanao kiraro ho azy aho"). Ny fandrafetana fehezanteny toy izany indraindray dia antsoina hoe "mihatra saro-drafitra". Ny sokajin' ny mihatra saro-drafitra dia tsy ahitana tariky ny mpampiankina ihany fa misy feghezankevitra miankina na mitampify ary rafitra hafa. Tsy fitovian-kevitra ny mpahay teny momba ny toetran' ny "mihatra saro-drafitra" sy ny "mihatra intelo".

Mifanohitra amin' ny matoanteny mihatra ny matoanteny sasany izay tsy mitaky zoina (zoina zerô). Ny matoanteny tsy mila zoina dia antsoina hoe matoanteny tsy mihatra. Ohatra amin' ny fiteny anglisy ny matoanteny hoe *to arrive* ("tonga").

Misy ny matoanteny azo ampiasaina amin' ny fomba tsy mihatra na mihatra. Amin' ny fiteny anglisy, ohatra, ny matoanteny *to eat* ("mihinana"); ny fehezanteny hoe  *You eat* ("Mihinana ianao") (miaraka amin' ny endrika tsy mihatra) sy *You eat apples* ("Mihinana paoma ianao") (endrika mihatra izay manana ny hoe *paoma* ho zoina) dia samy ara-pitsipika.

## Jereo koa

* Matoanteny tsy mihatra
* Fihatra (fitsipiteny)
*
Matoanteny tsy mihatra

Ny **matoanteny tsy mihatra**, amin' ny fitsipiteny, dia matoanteny izay tsy mitaky zoina; ny tsy fisian' ny fihatra no mampiavaka ny matoanteny tsy mihatra amin' ny matoanteny mihatra, izay mitaky zoina iray na maro.

Ohatra, ny matoanteny *avy* ao amin' ny hoe *Avy ny orana* dia matoanteny tsy mihatra.

## Jereo koa

* Matoanteny mihatra
* Fihatra (fitsipiteny)