open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fizahàn-tany

Ny **fizahàn-tany** na **fizahan-tany** dia sady fandehanana sy fitoerana mandritra ny fotoana voafetra any amin' ny toerana iray ivelan' ny toeram-ponenana mahazatra mba hahazoana fahafinaretana, no sehatr' asa ara-toekarena ikendrena ny hahazoan'ny olona manatanteraka izany fivahiniana izany, ka voafaoka ao amin'izany ny fikarakarana ao amin'ny trano fandraisam-bahiny sy fikarakarana ny fandehanana sy ny fitaterana azy ireo. Ny olonana manatanteraka ny fizahan-tany ho an' ny fahafinaretany no atao hoe **mpizaha tany**. 

Tamin' ny taonjato faha-18 tany Angletera vao nisy ny fizahan-tany na dia efa nisy ny fandehanan-davitra hahazoana fahafinaretana. Maro isan-karazany ny endrika isehoan' ny fizahan-tany arakaraka ny tanjona kendren' ny mpizaha tany, ka isan' izany ny fizahan-tany momba ny fahasalamana, ny fankanesana eny amoron-dranomasina, ny fakanesana eny an-tendrombohitra, ny fanatanjahan-tena, ny fialam-boly, ny kolontsaina, ny tontolo iainana, sns. Misy koa ny fizahan-tany mamoafady, izay raràn' ny lalàna any amin' ny firenena maro.

Tsy ny olona rehetra no afaka mizaha tany fa ireo manan-katao, indrindra ireo olona avy amin' ny firenena manan-karena.

**Teny malagasy**

Betsaka ny mpiasa amin' ny haino aman-jery mandiso fanoratra sy fanonona ny hoe *mpizaha tany* sy *mizaha tany*. Tsy misy *n* ny aorian' ny *mpizaha* sy *mizaha*, toy ny tsy anisiana *n* ny hoe *mpijery* sy *mijery* ao amin' ny hoe *mpijery lanonana* sy *mijery lanonana.* Diso ny hoe **mpizahan-tany* sy ny hoe -*mizahan-tany*, toy ny maha diso ny hoe **mpijerin-danonana* sy ny hoe **mijerin-danonana*. Tsy mahazatra ny maro ny mametraka ny tendro eo amin' ny vanin-teny -*ha*- ao amin' ny hoe *fizaha*- noho ny fitsipi-panoratana mahazatra tsy mamporisika ny fampiasana tendro.
Fitaterana an-dranomasina

Ny fitaterana an-dranomasina dia endrika isehoan'ny fitaterana izay tanterahina amin'ny fitaovam-pitaterana afaka mivoivoy eny an-dranomasina na an-dranomasimbe. Io no karazam-pitaterana io no misahana ny ankabeazan'ny fitaterana ny entam-barotra. Isan'ny fitaovam-pitaterana an-dranomasina ny lakana sy ny botry ary ny sambo.

Efa tsy be mpanao ankehitriny ny ftaterana olona an-dranomasina noho ny fandrosoan'ny fitaterana an'habakabaka. Tsy misy tavela amin'izany raha tsy ao amin'ny sehatra roa, dia ny fiampitana fohy sy ny fitsangantsanganana an-dranomasina. Manampy izany ny fandehanan-davitra anaovana fikarohana ara-tsiansa na anaovana fanatanjahantena, izay tsy tena mahakasika ny atao hoe fitaterana fa miompana amin'ny fikaraohana.

Ny sehatra iraisam-pirenena no tena ampiasàna ny fitaterana an-dranomasina, nefa fahita ihany koa ny fitaterana an-dranomasina mampifandray toerana roa na maro ao amin'ny morontsiraky ny firenena iray na eo anelanelan'ny tangoro-nosin'ny firenena iray na amin'ny tany lehibe sy ny nosy iray na maro.

## Jereo koa

* Fitaterana ana habakabaka
* Fitaterana an' arabe
* Fitaterana an-drenirano
* Fitaterana an-dalamby
Fiarakaretsaka

Ny **fiarakaretsaka** na **taksy** dia fiarakodia, amin'ny ankapobeny madinika, atokana ho an'ny fitaterana ny mpandeha sy ny entany manokana, andoavam-bola, ka mametraka azy ireo akaikin' ny toerana tiany haleha (akakin'ny vavahady, akaikin'ny varavarana, sns) araka izay azo atao, fa tsy amin'ny toeram-piatsonana na toeram-pijanonana voafaritra mialoha.

Ny **fiarakaretsaka** dia fiara mitondra olona manokana, na entana mankany amin’ny toerana  hafa. Misy ny sandany aloa ho an'ny mpamily amin'izany fitaterana izany. Zava-dehibe amin’ny fiainana andavanandro ny fiarakaretsaka satria mamonjy amin'ny tampoko, mampifandray toerana, manampy amin’ny fiveloman’ny olona sy ny fivelaran’ny fiarahamonina.
Goavy

Ny **goavy** dia voankazo avy amin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy izay velona amin' ny faritra manana toetanin-janapehintany, fihinana, boribory na miendrika atody na poara, mirefy 3 hatramin' ny 10 sm ny savaivony.

Manify sady mora rovitra ny hoditry ny goavy, izay miloko maitso (raha mbolaa manta) na maitso tanora na mavo (rehefa masaka). Miloko fotsy na mavo na mavokely na mena ny nofony rehefa masaka. Mizara roa ny ao anaty voan-goavy, dia ny sosona ivelany izay somary mafimafy sy tsy misy vihy, ary ny farirta anatiny kokoa izay malemilemy mifono vihy maro mafy tou ny vato mirefy 3 hatramin' ny 5 mm.

Azo hanina ny goavy masaka. Ny fihinanana goavy misy vihy maro sy mafy dia mety hiteraka fitohanana ao anaty tsinaibe. Azo atao koa ny mahandro azy miaraka amin' ny siramamy mba ho azo tehirizina mandritra ny andro maromaro.  Azo anamboarana ranom-boankazo ihany koa ny goavy.y

Ny vihin-goavy koa dia azo anamboarana menak a azo atao sakafo na anaovana fanafody.


File:Guava flowers (6700015761).jpg|Apple guava flower
File:Psidium guajava fruit.jpg|White guava
File:ARS HPSI41.jpg|'Thai maroon' guava, a red apple guava cultivar


## Jereo koa

* Goavy (zavamaniry)
Goavy (zavamaniry)

Ny **goavy** dia zavamaniry fihinam-boa avy any amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany any Amerika, nefa afaka maniry amin' ny faritra kôntinenta hafa manana izany toetany izany ihany koa. Ao amin' ny fianakaviana des *[[Myrtaceae]]* ity zavamaniry ity zay atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ***Psidium guajava***. Hazo tsy dia avo ny goavy, izay mety mahatratra 8 m. Somary lavalava ny raviny izay voarakotry ny volovolo madiika ao amin' ny lafiny ambany. Misy amin' ny ravin-goavy ny mahatratra halavana 15 sm sy sakany 7 sm. Ny bibikely no miantoka ny fitondrana ny lahim-bony mankeo amin' ny vavim-bony ka ahafahan' ny goavy hamoa. Azo hanina tsy misy fikarakarana afa-tsy ny fanadiovana azy ny voan-goavy masaka. Azo atao koa ny manamboatra ranom-boankazo amin' ny goavy. 

Ny ravin-goavy avy nosasana dia azo tsakoina na alona anaty rano ka sotroina raha misy traran' ny fivalanana mipiriritra.

## Jereo koa

* Goavy (voany)
Denis Sassou-Nguesso

I **Denis Sassou-Nguesso** dia miaramila sy mpitondra fanjakana tao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Kôngô (REBK). Teraka tao Edou tamin' ny taona 1943 izy. Filoham-pirenen' ny Repoblikan' i Kôngô (RK) izy tamin' ny taona 1979 hatramin' ny 1992. Izy no filohan' ny Repoblikan' i Kôngô hatramin' ny taona 1997, izay niverenany teo amin' ny fitondrana tamin' ny alalan' ny fidirana an-tsehatry ny tafika kôngôley taorian' ny fanonganan' i Pascal Lissouba azy tamin' ireo volana voalohany nisian' ny ady an-trano tao Kôngô-Brazzaville. Isan' ireo filoha tranainy indrindra maneran-tany izy satria raha atambatra ny fotoana nitondrany dia mahatratra 37 taona. Tsy mba nisy fotoana nahalany azy tamin' ny fifidianana manaja ny demôkrasia, afa-tsy tamin' ny taona 1992 izay naharesy azy.

Tamin'ny volana oktobra 2021 dia voatonona tamin'ny raharaha mahamenatra nataon'ny "Pandora Papers" i Denis Sassou N'Guesso. Ny Inter African Investment dia voalaza fa voasoratra tany amin'ny Nosy Virgin British, toeram-pialofana amin'ny hetra Karaiba. Nolavin'i Denis Sassou N'Guesso fa tsy bloc dia antontan-taratasy izy io.

## Jereo koa

* Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô
Ravintsara

Ny **ravintsara** dia zavamaniry isan-karazany, dia ireto avy izany:

* *[[Camphora officinarum]]* na *Cinnamomum camphora* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*): ity ilay fantatra indrindra amin' io anarana hoe ravintsara io;
* *[[Cryptocarya agathophylla]]* na *Ravensara aromatica* na *Ravensara anisata* na (fianakaviana *[[Lauraceae]]*) izay atao hoe avozo, havozo na havozomangidy, havozomanitra, hazomanga, hazomangalahy, hazomanitra, laposinty, tavolomanitra, na voaravintsara;
* *[[Cryptocarya litoralis]]* na *Ravensara acuminata* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*) izay atao hoe tavololavaravina, tavolopina na tavolorano;
* *[[Vepris unifoliolata]]* na *Teclea punctata* (fianakaviana *[[Rutaceae]]*), izay atao hoe ampoly, apolibe, na apoly.

## Jereo koa
* *[[Camphora]]*
* *[[Cinnamomum]]*
* *[[Ravensara]]*
* *[[Vepris unifoliolata|Vepris]]*
Mandravasarotra

Ny **mandravasarotra**, izay atao hoe **saro** na **sakarivohazo** na **fanalamangidy** koa, dia zavamaniry voninkazo tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Atao hoe *Cinnamosma fragrans* ny anarany ara-tsiansa. Fanao fanafody ny mandravasarotra. Ny raviny no tena ampiasaina. Maniry amin' ny tany misy silisy amin' ny faritra maina ny mandravasarotra. Miloko maitso matroka ny raviny ary sory kirakirany.

Ny menaka avy amin' ny mandravasarotra dia itsaboana ny aretina vokatry ny bakteria na ny virosy. Maro ny aretina (vokatry ny bakteria, ny virosy, ny holatra madinika, ny katsentsitra, ny hatsiaka, sns) sy ny karazan-karerahana azo sitranina amin' ny fampiasana ny menaka mandravasarotra: rehoka, sinozita, aretin' ny lalanjaza, aretin' ny traotraoka, gripa, aretin-tsofina, sns.

## Ny mombamomba an' ilay zavamaniry

### Toetoetrany
Ny mandravasarotra dia hazo madinika tsy maniry afa-tsy eto Madagasikara, manitra, misy zorozorony ny tahony, maitso matroka ny raviny, mitondra vavimbony sy lahimbony ny voniny. Ny voany dia miovaova endrika sy habe, izay misy vihy miisa eo anelanelan' ny 1 sy 15 isaky ny voa.

### Toerana aniriany
Maniry maro amin' ny ala maina mikitroka any avaratra-andrefan' i Madagasikara ny mandravasarotra, amin' ny tany be silisy amin' ny faritra a-morontsiraka  amin' ny haambo latsaky ny 600 m

## Fampiasana ny mandravasarotra

### Fitsaboana nenti-paharazana
Ny menaka mandravasarotra dia mitovitovy amin' ny an' ny ravintsara: ampiasaina hiadiana amin' ny kohaka sy ny sohika ary ny  fivalanan-dra mitreraka fahaverezan-drano be loatra ny fakany; iadiana amin' ny tazomoka, itsaboana ny ratra koa izy, analana ny herin' ny poizina voatelina, ho an' ny vehivavy saro-piterahana; ny fandomana ny raviny dia ampiasaina ho an' ny zaza matavy na mahia loatra.

### Fitsaboana nentim-paharazana nohatsaraina
Ny fampifangaroana azy amin' ny singa hafa dia ahazoana mitsabo ny aretin' aty, ny sinozita, ny tazomoka. Azo tsaboina amin' ny  mandravasarotra koa ny aretin' ny lalan' amany, aretina sasany mahazo ny fitaovam-pananahan' ny vehivavy, ny aretina mahazo ny ati-vava (aretina sy ratran' ny hihy) sy ny vavony, 

### Fandroahana sy fomoana moka
Mahafaty moka koa ny mandravasarotra ary mandroaka ny moka miteraka ny tazomoka.
Varahina

Ny **varahina** dia karazana metaly sady singa simika manana laharana atômika 29 sy eva **Cu** (avy amin' ny teny latina hoe *cuprum*). Ny varahina metaly madio dia miloko mavokely manopy volom-boasary. Ampiasain' ny olombelona amin' ny endrika metaly ny varahina. Izy io dia metaly malefaka, mora levona, azo roritina, ary mora mitsonika.

Afaka mampita aratra sy hafanana tsara ny varahina ka maro samihafa ny fampiasana azy. Ampiasaina amin' ny asa fanorenana koa ny varahina sady afangaro amin' ny metaly hafa. Ny varahina dia ampiasaina ho mpiorina ao amin' ny tsaman' ny metaly isan-karazany, toy ny volafotsy sterling ampiasaina amin' ny fanefena firavaka, koprônikela ampiasaina amin' ny fanamboarana vola madinika.

Ny varahina dia iray amin' ny metaly vitsivitsy izay hita ao amin' ny natiora amin' ny endrika metaly azo ampiasaina mivantana. Izany no nahatonga ny fampiasan' ny olona azy tany am-boalohany any amin' ny faritra maro, nanomboka tamin' ny taona 8000 tal JK any ho any. An' arivony taona tatỳ aoriana dia io no metaly voalohany narendrika avy amin' ny akora misy solfiora, tamin' ny taona 5000 tal JK any ho any; metaly voalohany nalatsaka anaty lasitra, tamin' ny taona 4000 tal JK any ho any; ary metaly voalohany nafangaro amin' ny metaly hafa, ny firapotsy, mba hamoronana ny alimo, tamin' ny taona 3500 tal JK any ho any.Ny taharo mahazatra dia ny siram-barahina, izay matetika manome loko manga na maitso amin' ny mineraly toy ny azorita, ny malakita ary ny torkoazy, ary nampiasaina betsaka taloha ho fandoko.

Ny varahina ampiasaina amin' ny fanorenana, matetika amin' ny fanafozana, dia manjary harafesina ka mivadika ho varahimaitso. Ny varahina indraindray dia ampiasaina amin' ny zavakanto momba ny haingon-trano, na amin' ny endriny metaly tsotra na amin' ny fitambarana atao fandoko. Ny taharo varahina dia ampiasaina hisakanana ny fihabetsahan' ny bakteria, hamonoana ny katsentsitra holatra, ary hitahirizana ny hazo tsy ho simba.

Ny varahina dia tena ilaina amin' ny fiainan' ny zavamananaina rehetra amin' ny fatrana mineraly bitika ao amin' ny sakafo satria izy io no singa manan-danja ao amin' ny anzima ilaina amin' ny fisefoana. Ao amin' ny sifotra sy ny mitovitovy aminy, ny foza sy ny mitovitovy aminy, ary ny orana sy ny mitovitovy aminy, ny varahina dia singa ao amin' ny prôteinina mpitondra ôksizenina ao amin' ny fandokon' ny ra (hemôsianinina), izay nosoloin' ny hemôglôbinina (prôteinina) misy vy ao amin' ny trondro sy ny biby manana hazon-damosina hafa. Ao amin' ny olombelona, ​​​​ny varahina dia hita indrindra ao amin' ny aty sy ny nofotra ary ny taolana. Ny vatan' ny olon-dehibe dia misy varahina eo anelanelan' ny 1,4 sy 2,1 mg isaky ny kilaon' ny lanjan' ny vatana.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Amôna (andriamanitra)

I **Amôna** dia iray amin' ny andriamani-dehibe egiptiana, andriamanitry ny tanàna Tebay. Ny anarany hoe *Imen*, izay midika hoe "ilay Miafina" dia manambara ny tsy fahafaha-mamantatra ny tena endriny, satria miseho amin' ny endrika maro izy. Ny andriamanitra ambanimbany Amemeta no mpiaraka aminy. Anisan' ny adriamanitra valo tao Hermapôlisy izy. Izy no *Imen achâ renou* "Amôna maro anarana".

Andriamanitry ny rivotra sy ny mpitondra lakana ary indraindray ny fananana anaka i Amôna. Tamin' ny Empira Antenatenany dia nakambana tamin' ny andriamanitra masoandro Ra an' i Heliôpôlisy izay ka naka endrika kambana, dia ny andriamanitra Amôna-Ra.
Yago Iglesias

**Santiago "Yago" Iglesias Estepa** dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Espaina teraka ny 6 Oktobra 1982 ary mpiandraikitra ny SD Compostela.

## Asa kariera
Teraka tao Palmeira, Ribeira, Galicia, Iglesias dia niasa tao amin'ny CD Boiro sy Pontevedra CF B talohan'ny nanombohany ny asany ambony amin'ny fitantanana miaraka amin'ny CSH Palmeira, tao amin'ny Tercera Autonómica, tamin'ny 2010. Taorian'ny naha mpanampy azy tao Portonovo SD dia niditra tao amin'ny mpiasan'i Raúl Caneda tao amin'ny Al-Ittihad FC izy.

Niverina tany Espana i Iglesias tamin'ny Janoary 2013, taorian'ny nitazomana azy tany Arabia Saodita noho ny olana ara-taratasy. Tamin'ny 22 Jolay tamin'io taona io dia naka an'i Atlético de Riveira ihany koa izy tamin'ny ligim-paritra.

Tamin'ny volana Jolay 2015, taorian'ny niarahany niasa tamin'ny ekipa Juvenil CF de Santiago de Compostela CF, dia notendrena ho mpitantana ny Noia CF ao amin'ny Tercera División i Iglesias. Tamin'ny 21 Jona ny taona manaraka dia nandray ny ekipa ligy SD Compostela izy.

Tamin'ny taona 2020, rehefa nahatratra ekipa filalaovana telo nifanesy niaraka tamin'ny Compos, Nahazo vahana tamin'ny Segunda División B ny ankolafy Iglesias, niverina tamin'ny sokajy taorian'ny fizaran-taona efatra. Nanavao ny fifanarahana nataony izy tamin'ny fampielezan-kevitra hafa tamin'ny volana Aogositra tamin'io taona io.
SD Compostela

**Sociedad Deportiva Compostela** dia ekipa mpilalao baolina kitra Espaniola monina ao Santiago de Compostela, ao amin'ny vondron'olona mitokana ao Galicia. Milalao lalao any an-trano ao amin'ny Estadio Multiusos de San Lázaro izy ireo, ary mifaninana amin'ny Segunda División B - vondrona 1.

## Tantara
Ekipa antsoina hoe Compostela Foot-ball Club no natsangana tamin'ny taona 1928, nitsahatra tsy nisy tamin'ny 1946. Tamin'ny 26 Jona 1962 nisy ekipa vaovao noforonina antsoina hoe Sociedad Recreativa Compostela, ary ny 28 Oktobra 1962, ny SR Compostela vao niforona dia niaraka tamin'ny ekipa hafa , Club Arenal, manova anarana ho Sociedad Deportiva Compostela. Ny folo taona 1970 dia tsy ara-dalàna. Ny ekipa dia nilalao tamin'ny Tercera División, tamin'ny sokajy Regional ary tamin'ny Segunda División B. vaovao Ny fampiroboroboana azy voalohany tamin'ny dingana manasa-pirenena dia niseho tamin'ny taona 1977, niaraka tamin'ny fanandratana an'i Segunda División B (vondrona 1), izay naharitra iray taona monja; Nampiroborobo indray ny Compos tamin'ny 1980, maharitra enin-taona izao.

Ny fihenan-tsasatra tamin'ny taona 1986 dia nampitombo ny fifanolanana an-kianja manodidina ny fihetsiky ny filoha Francisco Steppe. Nametra-pialana izy tao anatin'ny fiampangana ny fahazoana fandoavam-bola handrava lalao manohitra an'i Pontevedra CF, izay hiantoka ny fitazomana ny mpanohitra amin'ny sokajy. Ny faran'ny 1980 dia nahita fanarenana lehibe ny klioba na teo amin'ny sehatry ny fitantanana sy ny fitantanana ary, tamin'ny 1990, dia nahazo ny toeran'ny ambaratonga fahatelo i Compostela.

Ny fanentanana manaraka dia ny hanaporofoana ny fahombiazan'ny klioba hatramin'izao. Tamin'ny 23 Jona 1991, vahoaka 8000 tao amin'ny Estadio Municipal Santa Isabel, no nahita tanjona avy tamin'i Juanito sy Ochoa (roa) nahazo fandresena 3-1 tamin'ny lalao play-off farany nifanaovana tamin'ny CD Badajoz, ho an'ny Segunda División voalohany mitsidika.

Ny firosoana tany Estadio Multiusos de San Lázaro dia nifanindry tamin'ny fitomboan'ny haren'ny ekipa ary tamin'ny faran'ny taona 1993–94, taorian'ny fandresena 3-1 nanoloana an'i Rayo Vallecano, dia nahatratra ny La Liga ny Compostela. Tsara be ny zava-bitan'i Compostela, ary nahatratra ny famaranana tsara indrindra tamin'ny faha-10 tamin'ny 1995–96, nahazo ny fankasitrahana indrindra ny mpitokona Christopher Ohen sy Bent Christensen, izay nahatratra 23 ny tanjon'ny ligy.

Taorian'ny fizaran-taona efatra teo an-tampony, dia nesorina ny Compostela taorian'ny naharesy ny lalao famerenam-pialan-tsasatra ho an'i Villarreal CF tamin'ny fitsipiky ny tanjona lavitra, na dia nilalao baolina kitra manintona aza izy. Ny klioba koa dia saika hanomboka fihodinana ambany; taorian'ny fihemorana tamin'ny ambaratonga fahatelo tamin'ny taona 2001 dia niverina ny ekipa ny taona manaraka, saingy, tamin'ny fampielezan-kevitra manaraka, dia nilalao fanakorontanana ivelan'ny kianja, niaraka tamin'ireo mpilalao sy mpiasa tsy voaloa nandritra ny volana maro - ny toerana fahasivy farany dia tsy ampy sorohy ny famoahana toerana hafa, satria tsy nahatratra ny fe-potoana 31 jolay ny klioba mba handaminana ny trosan'ny karama.
Estadio Multiusos de San Lázaro

**Estadio Municipal Vero Boquete de San Lázaro**, antsoina hoe Estadio Multiusos de San Lázaro taloha, dia kianja misy tanjona marobe ao Santiago de Compostela, Espana. Ampiasaina amin'ny lalao baolina kitra matetika izy io ary io no tanin'ny SD Compostela. Manana fahaizana 16666 ary ny refin'ny pitch dia 105 amin'ny 68 metatra (344 ft × 223 ft).

## Fitaovana
Any amin'ny faritra atsinanana atsinanan'i San Lázaro, ny kianja dia kianja misy tanjona marobe, ampiasaina indrindra amin'ny lalao baolina kitra. Ny kianja dia miendrika boribory boribory ary manana tafo miloko terracotta izay miakatra amin'ny ilany andrefana mba hampidirana ireo talen'ny seza sy ny toerana fanaovan-gazety amin'ny ambaratonga faharoa. Ny pitch dia voahodidin'ny làlan'ny atletisma 400 m, izay fahita any amin'ny kianja Espaniola. Ny ankamaroan'ny seza 16 666 dia ampidirina amin'ny ambaratonga tokana sy rakotra.

## Tantara
Ny 24 jolay 1993 no nanatontosana ny lalao voalohany, raha nisy fifaninanana efatra narahina, izay ahitana an'i Deportivo de La Coruña, CD Tenerife, CA River Plate ary São Paulo FC. I Deportivo sy i River Plate dia nilalao tamin'ny lalao voalohany ary Bebeto dia nanana ny haja amboara ny tanjona voalohany.

Tamin'ny 8 Novambra 2018, nomena anarana ny kianja hanomezam-boninahitra an'i Vero Boquete, mpilalao baolina kitra Espaniola.
You Xie

**You Xie** (謝盛友) dia mpanao politika Alemaina, Kandidà ho an'ny fifidianana Parlemanta eropeana 2019, mpanao gazety ary mpanoratra fiaviana sinoa teraka ny 1 Oktobra 1958 tao Hainan, Sina.

Tamin'ny taona 2010, You Xie dia voafantina ho isan'ireo "Top 100 Shinoa manam-pahaizana momba ny besinimaro" nataon'ny Gazety Gazety atsimo isan-kerinandro. Tamin'ny 20 aprily 2013, ny mpikambana ao amin'ny Christian Social Union (CSU) ao Bamberg dia nifidy an'i Xie ho filankevim-paritany. Nahazo vato 141 tamin'ny 220 izy, ny valiny tsara indrindra an'ny mpikambana ao amin'ny birao. Tamin'ny 2014, voafidy ho ao amin'ny filankevitry ny tanànan'i Bamberg i Xie izay nanana ny vato betsaka indrindra tamin'ny mpilatsaka hofidina CSU rehetra.

Xie dia filoha lefitry ny fikambanan'ny mpanoratra sinoa any Eropa ary miara-mipetraka amin'ny vadiny Shenhua Xie Zhang any Bamberg, toerana itondrany ny tsakitsaky snack China Fan. Teratany alemanina izy nanomboka ny taona 2010.
Varimbazaha

Ny **varimbazaha** dia zavamaniry mitovitovy amin' ny vary, ny ankamaroany dia ao amin' ny vondron-karazana *[[Triticum]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]],* izay volena hohanin' ny olombelona sy ny biby hatry ny vanimpotoana talohan' ny tantara, ka ny mponina any amin' ny faritra manana toetany antonony no tena namboly azy tamin' izany. Zavamaniry maniry isan-taona ny varimbazaha. Mirefy 1,2 m ny haavony. Mitovy amin' ny ravim-bary ny raviny izay mipoitra voalohany, mipoitra manaraka an' izany ny taho lava mitondra ny voniny izay ho lasa voany. Ahitana lahimbony sy vavimbony ny voniny ka afaka mamoaka voa tsy mila fandraisana anjaran' ny bibikely mpamindra vovobony (toy ny lolo sy ny tantely ohatra). Milanja eo anelanelan' ny 35 sy 50 mg ny voany tsirairay.

## Tantara
Anisan' ny zavamaniry voalohany notazana sy novolen' ny olona ny varimbazaha. Tany Atsianana Akaiky dia nahitan' ny mpikaroka (arkeôlôga) sisam-barimbazaha izay naniry tany amin' ny taonarivo faha-7 tal. J.K. Nisy namboly varimbazaha ny ao Ejipta tamin' ny Andro Taloha. Talohan' ny tantara dia efa nisy koa ny namboly an' izany tany Eorôpa. Efa nisy namboly koa tao amin' ny tapany atsimon' i Torkestàna sy tao Cnossos any Kreta tamin' ny taonarivo faha-6 tal. J.K. ny varimbazaha. Ny Espaniôla no nitondra ny fambolena varimbazaha tany Amerika (ao Meksika) fa ny Britanika kosa no nanao izany tany New-England sy tany Virginia. 

## Fambolena varimbazaha
Maro karazana ny varimbazaha ka samy manana ny karazana mety aminy ny faritra tsirairay eto ambonin' ny tany, arakaraka ny toetany sy ny haambon' ny toerana ambolena azy mba hahazoana vokatra tsara. Varimbazaha volena amin' ny lohataona sy amin' ny ririnina ny any Etazonia sy Kanada ary any amin' ny firenena tao amin' ny Firaisana Sôvietika taloha, ka afafafy ny varimbazaha any amin' ny lohataona na amin' ny fararano mba hojinjaina amin' ny fahavaratra. Ny tanimboly avy novolena beteravy na ovy no tsara ambolena varimbazaha, toraka izany koa ny tany natao firaohan' ny biby fiompy amin' ny fotoana voafetra na novolena voamaina. Tsy atao lalina ny vadi-bainga ho an' ny tany hovolena varimbazaha, nefa raha tiana ho lalina dia tanterahina roa volana alohan' ny fotoam-pamafazana izany.

## Fampiasana ny varimbazaha

Anamboarana vovo-koba hanaovana mofo ny varimbazaha malemy. Ny varimbazaha mafy kosa dia natokana hanaovana paty fanao sakafo. Azo ahandroina hatao sakafo maraina koa (sahala amin' ny vary) ny varimbazaha. Ao Eorôpa dia azo asolo kafe ny varimbazaha. Azo anamboarana alkôla sy labiera koa ny varimbazaha. Ny sisa tsy nampiasaina amin' ny voam-barimbazaha dia anaovana sakafom-biby. Ampiasain' ny orinasa fanamboaran-damba ny tavolo azo avy amin' ny varimbazaha.

## Jereo koa

* *[[Triticum]]*

* Vary
* Katsaka
* Ampemba
Aleria

I **Aléria** dia kaominina frantsay ao amin'ny fari-piadidian' ny departemantan' i Haute-Corse sy tanin' ny vondrombahoakan' i Corse. Efa tany amin' ny taonjato faha-6 tal. J.K. no niorenany tao amin' ny morontsiraka atsinanana ao Corse. Atao hoe *Alalia* io tanàna io amin' ny teny latina; amin' ny teny frantsay dia atao hoe *Aléria* izy fa amin' ny teny italiana sy amin' ny teny kôrsa kosa dia *Aleria* (tsy misy tendron-tsoratra).
Amôna-Ra

I **Amôna-Ra** na **Amôna-Re** dia andriamanitra lehibe nivavahan' ny mponina tao Ejipta taloha sady tantaraina ao amin' ny fedrà egiptiana. Na dia fitambarana anarana roa aza ny anarany dia ny endrik' i Amôna no ahalalana azy. Tamin' ny dinastia faha-18 no nikambanan' i Amôna tamin' ny andriamanitra masoandro tao Heliôpôlisy, dia ny andriamanitra Ra (na Re). Rehefa feno tanteraka ny voninahitr' i Amôna vao izay izy mintondra ny anarana hoe *Amôna-Ra*. Ny toerana ivavahana aminy dia ao amin'ny tanànan' i Waset na Luxor (Tebay), ao Karnak, izay ahitana ny tempoly tsara tarehy indrindra tao Egipta tamin' izany fotoana izany. Nalaky niely ny lazany ka tsy io tanàna io ihany no nivavaka aminy fa i Egipta iray manontolo. Tao Siwa no nisy ny toeram-pamina amin' ny anara' i Amôna izay nalaza hatrany. Nanontany tao i Aleksandra Lehibe mba hahalala na zanak' i Amôna izy na tsia. Amin' ity Makedôniana ity dia tsy iza i Amôna fa i Zeosy (*Zeus*) ihany: Amôna-Zeosy na Zeosy-Amôna. Matetika ny tempoly nobiana dia aorina hanomezam-boninahitra an' i Amôna-Ra.
Hivoka

Ny **hivoka** dia fitambarana zavamaniry fahita amin' ny faritra manana toetany mafana (toetanin-janapehin-tany sy toetanim-pehiben-tany) misy fizaràn-taona maina maharitra sy anjakan' ny zavamaniry toy ny bozaka. Ahitana hazo sy hazobotry maniry miparitaka ny hivoka. Arakaraka ny hakitroky ny hazo sy ny hazobotry maniry no ilazana na "hivoka be bozaka" na "hivoka be hazobotry" na "hivoka be hazo" (roranga) ny hivoka iray. Raha betsaka loatra ny hazo maniry dia miova ho ala mahalana izany ka mety miafara amin' ny ala mikitroka.

## Jereo koa

* Fatrana
Finoana

Ny **finoana** dia fanekena ho marina tsy mila fanamarinana sy fanaporofoana, na faharesen-dahatra tsy misy fototra araka ny lalànan' ny saina, izay ampiharina amin' ny zavatra lazain' ny olona na vondron' olona iray (izany filazana izany dia mety ho tsangan-kevitra na petra-kevitra), tsy miankina amin' ny zava-misy tsapan' ny fitaovam-pandrenesana izay mety manohana na manohitra izany tsangan-kevitra na petra-kevitra izany. Ilazana ny zavatra inoana na ny fitambaran' ny zavatra inoana koa ny hoe *finoana*. Ny finoana dia mety ho finoana ara-pivavahana na finoana ny siansa, mety ho finoanoam-poana, sns ka samy zavatra anaovana fikarohana ao amin' ny antrôpôlôjian' ny kolontsaina izy ireo. 

Mino zavatra iray ny olona iray raha mihevitra izany zavatra izany ho marina; ohatra, raha mino ianao fa fotsy ny orampanala dia midika izany fa manaiky ny fahamarinan' ny fehezankevitra hoe "fotsy ny orampanala" ianao. Ny finoana dia fiekena ilazana ny fehezankevitra iray momba izao tontolo izao ho marina.

Na dia fiekena ny fahamarinan' ny zavatra na fahamarinan' ny filazana iray aza ny finoana dia tsy miantoka ny fahamarinan' ilay zavatra inoana. Tokony ho tokana ny marina fa tsy maro na dia maro aza ny finoana.

## Famaritana
Ny finoana dia: "fanekena amim-pahatokiana zavatra tsy hita maso, na ara-panahy, na tsy takatry ny saina, na tsy hay porofoina, nefa tsaroana ho misy, na ho marina". 

## Teny malagasy
Amin' ny teny malagasy dia atao hoe "finoana" na ny finoana resahina eto na ny fivavahana na ny finoana izay midika fitokiana amin' ny andriamanitra na fanahy hafa ivavahana. 

## Jereo koa

* Fivavahana
*Finoana (fitokiana)
*Finoanoam-poana

## Loharano sy fanamarihana
Tebay (Ejipta)

I **Tebay** na **Teba** dia tanàna egiptiana lehibe tamin' ny Andro Taloha miorina amin' ny andaniny sy ankilan' ny ony Nily, any amin' ny 720 km atsimon' i Kahira (renivohitr' i Ejipta ankehitriny). 

Nadritra ny taonjato maro dia i Tebay no renivohitr' i Ejipta taloha. Ny tanàna Karnak sy Luxor no miorina eo amin' ny toerana nisy an' i Tebay. Ny Grika no niantso io tanàna io hoe Θῆβαι / *Thēbai* fa ny Ejiptiana tamin' ny Andro Taloha nanao azy hoe *Weset* na *Newt*. Nataon' ny Grika hoe Diônisôpôlisy (grika: *Dionisopolis* "tanàn' ny paradisa") koa io tanàna io. Ao amin' ny Testamenta Taloha izy dia atao hoe Nô ("tanàna") na Nô-Amôna ("tanànan' i Amôna"). Efa tany amin' ny fotoana "talohan' ny tantara" no nahafantarana an' i Tebay voalohany ao amin' ny tahirin-kevitra egiptiana tamin' ny Empira Voalohany (taona 2649-2152 tal. J.K.).

I Amôna, izay ninoan' ny mponina tao fa miantoka ny hery sy ny fahavokarana ary ny fiterahana, no andriamanitry ny tanànan' i Tebay. Niova anarana hoe Amôna-Ra io andriamanitra io taty aoriana. Mbola voatahiry ao Karnak ny tempolin' i Amôna, izay tempoly mahafinaritra tao Ejipta.

Tamin' ny andron' ireo faraôna tao amin' ny dinastia faha-9 sy faha-10 (taona 2135-2039 tal. J.K.) dia voasolon' i Herakleôpôlisy i Tebay. Tamin' ny vanimpotoan' ny dinastia faha-11 (taona 2135-1994), izay atao hoe "dinastia tebàna" no nahatafaverina an' i Tebay ho ivontoeran' ny fandraharaham-panjakana fehezin' ny governora nifandimby, atao hoe nômarka". Nifanandrina tamin' ny faraôna tany Herakleôpôlisy ireo nômarka ireo ka nifehy an' i Ejipta manontolo. Avy ao Tebay no niforonan' ny Empira Antenatenany (taona 2065-1781 tal. J.K.) noho izany toe-javatra izany. Rehefa rava ny Empira Antenatenany dia mbola avy ao Tebay ny fampiraisana an' i Ejipta ka nampiforona ny Empira Vaovao (taona 1550-1075 tal. J.K.). Lasa renivohitr' i Ejipta indray i Tebay, afa-tsy tamin' ny fotoana nanapahan' i Akenatôna (taona 1350-1333 tal. J.K.). Maro ireo tempoly sy ireo sfinksa ary fasana mahafinaritra voaorina tao Tebay sy ny manodidina. Nisy koa trano sy zavatra hafa maro voaorina nandritra izany vanimpotoana izany. Tamin' ny dinastia faha-19 sy faha-20 (taona 1291-1075 tal. J.K.) dia nitondra ny anjara birikiny tamin' ny fampamirapiratana an' i Tebay.

Tamin' ny taonjato faha-7 dia nandroba an' i Tebay ny Asiriana. Taty aoriana dia namboarina indray ilay tanàna nefa lefy laza tanteraka taorian' ny fianjerany tamin' ny taona 332 tal. J.K. tamin' ny dinastia faha-31. Tamin' ny fiafaran' ny taonjato voalohany tal. J.K. dia noravan' ny Rômana tanteraka i Tebay.
Strawberry Prince

**Strawberry Prince** (すとぷり Sutopuri) dia girl group Japon. 

Malaza amin'ny mozikany ho fiarovana ny vehivavy sy ny tovovavy ao Japana ireo tovovavy.

## Mpikambana ao amin'ity vondrona tovovavy ity
* Nanamori
* Jel
* Satomi
* Colon
* Root
* Rinu
* Kanna (2016—2018)
* Shiyun (2016—2022)
* Ketchup (2016—2022)
* Yuuku (2016—2022)
## Discography na rakikira sy tokan-tenan'ny tovovavy
### ny mpitovo
* 2016: Ichigo-iro natsu hanabi
* 2016: Strawberry Halloween Night
* 2018: Parade wa kokosa
* 2018: Christmas no mahō
* 2019: Strawberry Nightmare
* 2019: Mabushigariya
* 2020: Suki suki seijin
* 2021: Dai uchū Rendezvous
* 2022: Streamer
### ny mini albums (EP)
* 2019: Strawberry Love!
* 2020: Strawberry Next!
* 2020: Strawberry Prince

## Rohy ivelany

* 
* Strawberry Prince ao amin'ny Twitter
* Strawberry Prince ao amin'ny Instagram
* Strawberry Prince ao amin'ny YouTube
Landihazo

Ny **landihazo** na **hasy** dia tsiraka izay mamono ny vihin' ny zavamaniry landihazo (mamorona ny vondron-karazana *[[Gossypium]]* ao amin' ny fiaznakavizna des *[[Malvaceae]]*). Izany tsiraka izany dia ovaina ho kofehy mba hanamboarana lamba. Ny landihazo no tsiraka voajanahary vokarina be indrindra eto ambonin' ny tany, indrindra any Sina sy any India. Hatramin' ny taonjato faha-19 dia ny landihazo no tsiraka fanaova-damba mitana ny laharana voalohany (marikitra ny 50 %n' ny vokatra ilaina maneran-tany).

## Jereo koa

* Taretra
* Landy
* Rongony

## Jereo koa
Andringitra

**Andringitra** dia tangoron-tendrombohitr' i Madagasikara, ao amin' ny tapany atsimon' ity nosy ity, 120 km avaratry ny zana-pehin-tany Adijady, 100 km miala ny Ranomasimbe Indiana. Mitandavana avy avaratra mianatsimo io tangoron-tendrombohitra io. Maharatra 62 km ny halavany ary 3 km ny salan-tsakany (10 km izany eo afovoany). Miovaova eo anelanelan' ny 500 sy 2&nbsp;658 m ny haambony. Ny tendrombohitra Boby, izay mahatratra haambo 2&nbsp;658 km no tendro avo indrindra ao amin' ity tangoron-tendrombohitra. Ao amin' ny tendrony atsimo no misy ny tendro Ivohibe izay mahatratra 2&nbsp;069 m. Nampidirina ho anisan' ny valan-javaboarim-pirenena Andringitra tamin' ny taona 1999 ary lasa vakoka voajanahary iraisam-pirenena ao amin' ny lisitry ny UNESCO tamin' ny 2007.

## Jereo koa

* Valan-javaboarim-pirenena Andringitra
Antikristy

Ny **Antikristy** dia zavatra na olona resahina ao amin' ny eskatôlôjia kristiana sy silamo, nefa tsy mitovy ny fiheveran' ireo fivavahana roa ireo izany. Ao amin' ireo Epistilin' i Joany sy ao amin' ny Epistily faharoa ho an' ny Tesalôniana no iresahana izany ao amin' ny Baiboly, amin' ny endrika miovaova, nefa nanovo tamin' zay efa hita taratr tao amin' ny jodaisma  atao hoe "antimesia".

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *antikristy* dia avy amin' ny teny grika tranainy hoe *ἀντίχριστος* / *antíkhristos*, izay midika hoe "mpanohitra an' i Kristy". Ny hoe *anti*- dia midika hoe "manohitra" fa ny *khristos* kosa dia "Kristy".

Ao amin' ireo Epistilin' i Joany dia ampiasaina amin' ny endrika milaza maro ny teny hoe *Antikhristos*, ka enti-manondro ireo Jodeô-kristiana izay niala tamin' ny fianakaviam-be kristiana noho ny fandavany ny maha Andriamanitra feno an' i Kristy na ny fandavany ny fahatongavany ho nofo. Taorian' izany dia samy nanolotra ny mety ho endriky ny ataony hoe antikristy na ny eskatôlojia jiosy na ireo Rain' ny Fiangonana.

## Ny olona na zavatra heverina ho Antikristy
Indraindray dia manondro olona, izay aseho ho manao fombam-biby, io teny hoe *antikristy* io;nefa indraindray koa dia manondro vondron' olona. Olona na vondron' olona mpisandoka mampidi-doza izay te hisolo toerana an' i Jesoa Kristy ny Antikristy, ka maro ny fanakaran-kevitra sy ny fivoasana natao hatramin' ny nandrosoan' ny kristianisma tany am-boalohany mandraka ankehitriny, izay hita taratra amin' ny asa soratr' ireo Rain' ny Fiangonana, izay nohatevenin' ny asa soratra kristiana maro hafa nandritra ny taonjato maro. Ireo asa soratra ireo dia samy milaza ny hisehoan' ny Antiikristy amin' ireo fisedrana farany mialoha ny Dadabe Noely.

Ao amin' ny silamo dia maro ny lovantsofina ara-paminaniana (hadita) miresaka momba ny *al-Dajjâl* ("mpisandoka"), izay mifandraika amin' ny antsoin' ny Kristiana hoe *Antikristy*. Ny fiavian' io *al-Dajjâl* io dia fotoana manan-danja ao amin' ny eskatôlôjia miozolmana. Amin' ny andro farany no hisehoany ka tsy maitsy hopotehin' i  Îsâ (Jesoa) amin' ny fiverenany izy. Miovova arakaraka ny firehana sy ny mpanao heviteny ny lovantsofina momba ny *al-Dajjâl*.

Maro ireo olona na fikambanana nifandimby noheverina na mpitovina amin' ny Antikristy nandritra ny taonjato maro mandraka ankehitriny, indrindra amin' ny zava-mitranga mampahatsiahy ny lohahevitry momba ny fiafaran' izao tontolo izao na ny arivo taona.

## Jereo koa

* Harama-gedôna
* Tontolo kristiana
* Apôkalipsy
* Fitsarana farany
Kaaba

Ny **Kaaba** na **Ka'ba** dia zavatra naorina vita amin' ny vato tokana tamin' ny taonjato faha-7, miendrika goba, miorina eo afovoan' ny Môskea Lehibe ao Maka, any Arabia Saodita, izay norakofana lamba landy miloko mainty, atao hoe كسوة / *kiswa*.

Atao hoe ٱلْكَعْبَة / *al-Kaʿba* ("ny Goba") na ٱلْكَعْبَة ٱلْمُشَرَّفَة / *al-Kaʿba l-Mušarrafa* ("ny Goba hajaina") izy amin' ny teny arabo.

Ny Kaaba no toerana masina indrindra amin' ny fivavahana silamo. Maro koa ny zavatra madinika voaorina manodidina azy. Ao amin' ny zorony atsimo-atsinanana no itsofohan' ilay vato mainty.

Any amin' ny Kaaba no mitodika ny Mozilmana maneran-tany (na dia ao anatin' ny Môskea Lehibe aza izy ireo) rehefa manatanteraka ny vavaka fanao isan' andro. Manodidina ny Kaaba no anatanterahan' ny mpanao fivahiniana masina ny fihodinana impito (طواف, / *tawaf*), indrindra amin' ny andron' ny fivahiiana masina isan-taona (حَجّ / *hajj*) na ny fivahiniana masina madinika (عُمْرَة / *umra*).

Efa talohan' ny fivavahana silamo no nisian' ny Kaaba izay natokana ho an' ny fanompoana sampy, anisan' ny andriamanitra nivavahana indrindra tao i Al-Lāt sy i Manat ary i Uzza. Rehefa azon' i Mohamady i Meka tamin' ny taona 630 dia nesorina avy tao anatin' ny Kaaba ny sarivongan' ireo andriamanitra ireo.

Araka ny lovantsofina silamo dia nisy Kaaba roa samy hafa tao, ny iray momba ny tany, natokana ho an' ny olombelona, fa ny faharoa kosa momba ny lanitra, natokana ho an' ny anjely. Araka ny lovantsofina silamo ihany dia i Abrahama sy i Ismaela (lazain' ny lovantsofina fa razamben' ny Arabo) no nanamboatra ny Kaaba.

Amin' ny Mozilmana dia بَيْت ٱللَّٰه / *Bayt Allah*  ("tranon' Andriamanitra") ny Kaaba, ka ao Andriamanitra no mikasika ny momba ny tany. Sasana indraimandeha isan-taona sy rakofana an' ilay lamba landy mainty ny Kaaba. Hatramin' ny andron' i Mohamady dia nohalehibeazina ny Kaaba: nanamboarana kianja malalaka ny manodidina azy sady nasiana varavarana volamena koa.

## Jereo koa

* Fivavahana tao Arabia talohan' ny fivavahana silamo
* Fivahiniana masina (silamo)
Empira Môgôly

Ny **Empira Môgôly** na **Empira Mogaly** dia empira niorin' i Babur, taranak' i Tamerlan, tao India, tamin' ny taona 1526 raha resiny i Ibrahim Lodi izay soltàna farany tao Delhi tamin' ny ady natao tao Pânipat. Atao hoe شاهان مغول / *Šâhân-e Moġul* izy amin' ny teny persàna fa مغلیہ سلطنت / *Muġliyah Salṭanat* kosa amin' ny teny ordò.

Ny anarana hoe *Moghol* (izay nadika eto hoe *Môgôly*) dia nisampana avy amin' ny anaran' ny faritra niavian' ny Timorida, dia ao amin' ny faritra misy fatrana ao Azia Afovoany izay lasan' i Gengis Khan tany aloha sady fantatra taorian' izany amin' ny anarana hoe *Môgolistàna*: "tanin' ny Môngoly". Na dia niteny amin' ny fiteny tsagatay aza ny Môgoly tany aloha dia nitahiry fomba amam-panao tiorka-môngôly,  nandray ny kolontsaina persana izy ireo. Izy ireo no nampiditra ny kolontsaina sy ny literatiora persana tao India, nanorina ny fototry ny kolontsaina indô-persana.

Ny Empira Môgôly dia fisehoan' ny tampon' ny herin' ny fielezan' ny finoana silamo tao India. Azo babon' i Sher Shâh Sûrî indray ny ankabeazan' ny tanin' io empira io ary avy eo votsotra nandritra ny fanapahan' i Humâyûn. Nandroso fatratra izy tamin' ny andron' i Akbar, ary ny fandrosoany dia nitohy hatramin' ny fiafaran' ny fanapahan' i Aurangzeb. Rehefa maty ity farany, tamin' ny taona 1707, dia nanomboka ny fihen-danjan' io empira io nefa nanana fahefana ihany nandritra ny 150 taona. Tamin' ny taona 1739 dia resin' ny tafika avy any Persia (na Persa) notarihin' i Nâdir Shâh izy. Tamin' ny taona 1756 dia nisy tafika notarihin' i Nâdir Shâh nandroba an' i Delhi indray raha nanjary toerana ifanandrinan' ny Eorôpeana ilay empira: Nanitatra ny tany fananany ny Britanika sady nanani-bohitra tao Bengaly taorian' ny Ady Fito Taona (anglisy: *Seven Years' War*). Taorian' ny fikomiana indiana tamin' ny taona 1857 dia namabo an' i Raj ny Britanika, nanao sesitany ny emperora môgôly farany izay andriamanjakan' i India hatramin' io daty io.
Arkeôlôjia

Ny **arkeôlôjia** dia taranja ara-tsiansa anaovana fikarohana momba ny kolontsaina sy ny fomba fiainan' ny olona tamin' ny andro lasa amin' ny alalan' ny zavatra azo tsapain-tanana sisan' ny lasa, hatramin' ny vanimpotoana talohan'ny tantara ka hatramin' izao andro ankehitriny izao. Misahana manontolo ny zavatra rehetra sisan' ny lasa izy ankehitriny: hatramin' ny sangan' asa kanto ka hatramin' ny toerana fanariana fako, hatramin'ny taolana tranainy ka hatramin' ny vovo-boninkazo; misahana ny vanimpotoana rehetra: hatramin' ny niandohan' ny olombelona ka hatramin' izao vanimpotoan'ny taozava-baventy; ary misahana koa ny faritra rehetra maneran-tany. Manampy ny arkeôlôjia koa ireo taranja ahafahana mahalala ny zava-misy manodidina tamin' ireo vanimpotoana samihafa.

Mampiasa indrindra ny lahatsoratra amin' ny fikarohana ataony ny taranja tanrana, fa ny arkeôlôjia kosa manao fisavana sy fangadiana toerana.

Ny teny hoe *arkeôlôjia* dia avy amin'ny teny grika hoe *arkhaiolojia* izay foronin' ny teny grika roa hoe *archaíos* "antitra, tranainy" sy *lógos* "teny, lahateny, siansa".
Tibet

I **Tibet** dia faritra an-dembalemba any avaratry ny tangoron-tendrombohitra Himalaya any Azia, onenan' ny Tibetana sy foko hafa (Monba, Qiang ary Lhoba) ary misy mponina Han sy Hui. I Tibet no lembalemba be mponina indrindra eto an-tany, ary 4&nbsp;900 m ny haavony miohatra amin' ny ranomasina. 

Ny velaran-tanin' i Tibet dia miova eo anelanelan' ny 1&nbsp;221&nbsp;600 km2 (ho an' ny Faritra Mizaka Tenan' i Tibet) sy 2&nbsp;500&nbsp;000 km2 (ho an' ny "Tibet ara-tantara" na "Tibet Lehibe". Ny renivohitra ara-tantara izay, araka ny mahazatra, ifantohan' ny fahefana ara-pivavahana sy ara-panjakana ao Tibet, dia i Lhasa.

Amin' ny anarana hoe "Tibet ara-tantara", ity faritra ity, izay takian' ny governemanta Tibetana any an-tsesitany, dia ahitana faritra telo nentim-paharazana:

* i Ü-Tsang: ny ampahany be amn' ny fizaran-taniny dia tafiditra ao amin' ny Faritra Mizaka Tenan' i Tibet;
* i Amdo: nisaraka ho Faritanin' i Qinghai sy Faritanin' i Gansu ary Faritanin' i Sichuan;
* i Kham: mizara amin' ny Faritanin' i Sichuan sy ny Faritanin' i Yunnan ary ny Faritra Mizaka Tenan' i Tibet).

Ilay atao hoe "Tibeta ara-tantara" izay takian' ny governemanta tibetana an-tsesitany dia misy faritra telo, dia i Ü-Tsang (ny ampahany be amin' io faritra io dia ao amin' ny Faritra Mizaka Tenan' i Tibet) sy i Amdo (izay mizara amin' ireto faritany ireto: i Qinghai sy i Gansu ary i Sichuan) ary i Kham (izay mizara amin' ireto faritany ao amin' ny faritra mizakatenan' i Tibeta: i Sichuan sy i Yunnan).

Miisa 6&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny Tibetana ao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina. Ny ankamaroan' ny Tibetana dia manaraka ny bodisma tibetana. Miteny amin' ny endrika isam-paritra telon' ny fiteny tibetana izy ireo. Ny fiteny tibetana dia ao amin' ny fianakaviam-piteny tibetô-birmana.

## Ony
*Yangtse

## Jereo koa
**Lisitry ny firenena any Azia:**
* Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jeôrjia - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara (na Birmania) - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina - Rosia - Sina - Singapôro - Siria - Srilankà - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Timôro Atsinanana - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy

**Fanjakana mbola misy olana:**

* Abkazia - Karabaga Ambony - Kordistàna - Ôsetian' i Alania Atsimo  - Riokio - Tibeta
Ekiomenisma

Ny **ekiomenisma** dia hetsika iraisam-pinoana izay miezaka hampandroso ny asa iraisana eo amin' ny firehana maro ao amin' ny kristianisma, na dia misy aza ny fahasamihafan' ny foto-pampianaran' izy ireo, ka ny tanjona dia ny "firaisana hita mason' ny Kristiana". Nanomboka tamin' ny fiafaran' ny taonjato faha-19 no nampandroso ny ekiomenisma izay lasa azo tsapain-tanana ankehitriny amin' ny fisian' ny fifanarahana maro, ny sehatra ifampiresahana maro, ny fanatanterahan-javatra azo tsapain-tanana toy ny fandikan-teny ny Baiboly na ny herinandro fiaraha-mivavaka ho an' ny firaisan' ny Kristiana. Isan' ireo mpisava lalana amin' ny ekiomenisma ny patriarka grika ôrtôdôksa Germanos V an' i Kônstantinôpôly, ny eveka anglikana amerikana Charles Brent, ny pastora nohavaozina neerlandey  Willem Visser 't Hooft, ny pretra katôlika frantsay Yves Congar, ny arseveka loterana soedoà Nathan Söderblom ary ny laîka amerikana John Mott. Ireo farany ireo dia nahazo ny loka Nobel ho an' ny fandriam-pahalemana noho izany ezaka nataon' izy ireo izany.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *ekiomenisma* dia avy amin' ny ova-matoanteny grika hoe *οἰκουμένη* / *oikouménê*, avy amin' ny matoanteny hoe οἰκέω / *oikéô* (midika hoe "monina aho") izay tokony fenoin' ny teny hoe *γῆ* / *gễ* (midika hoe "tany"), ka ny hevitr' izany dia hoe " [tany] onenana". Izany dia mandika ny toetra an-jiaby izay nampiasaina mba hilazana, tamin' ireo taonjato voalohan' ny kristianisma, an' ireo kônsily atao hoe "ekiomenika", talohan' ny nampiasana io teny io amin' ny heviny ankehitriny. Tamin' ny taonjato faha-19 anefa vao niseho ny hetsika kristiana mikendry ny firaisana, izay fantatra amin' ny hoe "hetsika ekiomenika". Tamin' ny fivorian' ny Fiombonana ara-Pilazantsara Maneran-Tany (frantsay: *Alliance évangélique mondiale*; anglisy: *World Evangelical Alliance*) tao Lôndra tamin' ny taona 1846 no nampiasan' i Adolphe Monod voalohany ilay teny hoe *ekiomenisma* amin' ny heviny ankehitriny. Ny ekiomenisma dia tsy afangaro amin' ny "fifampiresahan' ny samy fivavahana", izay manao tanjona ny fifanakalozana eo amin' ny fivavahana samihafa, na dia heno indrandray ny fitenenana hoe "ekiomenisma eo amin' ny fivavahana" mba hilazana izany.

## Jereo koa

* Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara
* Fiombonan' ny Fiangonana Eran-Tany

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma
* Fifandraisan' ny kristianisma sy ny silamo

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny silamo
Fiteny manirery

Ny **fiteny manirery** dia fiteny tsy nahitana fiteny velona iray fianakaviam-piteny aminy. Ny fiteny baska, ny fiteny kôreana, ny fiteny aino ary ny fiteny borokasy (ao amin' ny tapany avaratr' i Pakistana), ohatra, dia fiteny manirery. Ny tsy fahafaha-manaporofo ny tsy fisian' ny fiteny iray fianakaviana amin' ny fiteny manirery ankehitriny dia mety ho foana rahampitso, ka ny filazana fa fiteny manirery ny fiteny iray dia mety hiova any aoriana.

Lasa manirery ny fiteny sasany rehefa maty ny fiteny rehetra iray fianakaviana aminy. Izany no mahazo ny fiteny piraha any Brezily, izay fiteny velona farany ao amin' ny fianakaviam-piteny mora. Ny fiteny hafa toy ny fiteny baska dia fiteny manirery hatramin' ny nisian' ny tahirin-kevitra miresaka ny aminy.

Na dia lazaina hoe "manirery" aza ny fiteny iray dia tsy midika fa mitoka-monina ny vondron' olona miteny azy. Ny fiteny baska, ohatra, dia mifampikasoka tamin' ireo fiteny seltika sy amin' ny fiteny rômana manodidina azy.

Ny fiteny manirery dia vokatry ny fifidrà-monina nifandimby sy ny fisoloana fiteny: rehefa tsy ampiasaina intsony ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny tao amin' ny faritra iray fa nosoloana fiteny manjakazaka dia misy ireo sampam-piteny tsy ampiasaina intsony, ka amin' ny farany dia tsy misy sisa afa-tsy fiteny iray. Ny fiteny manirery iray dia singa tokana ao amin' ny fianakaviam-piteny misy azy.

## Jereo koa

* Fianakaviam-piteny
Silasy (Testamenta Vaovao)

I **Silasy** dia mpikambana tao amin' ny fiangonana kristiana voalohany tany Jerosalema, mpikambana tao amin' ireo Fitopolo sady mpiara-dia amin' i Paoly avy any Tarsisy tamin' ireo dia lavitra nataony tany Antiôkia niaraka tamin' i Barnabasy (na Barnabe) sy ny diany faharoa nankany Galatia niaraka tamin' i Timôty (na Timôte). Niaraka tamin' i Paoly koa izy tamin' ireo diany tany Siria sy tany Kilikia (na Sikisia) sy tany Makedônia (na Masedoana). Atao hoe Σίλας / *Sílas* na Σιλουανός / *Silouanós* izy amin' ny teny grika.
Kilikia

I **Kilikia** na **Silisia** dia faritra ara-tantara tany Anatôlia (na Azia Minora) atsimo sady faritany rômana taloha, izay ankehitriny any Torkia. Mamaritra azy ao avaratra i Kapadôkia sy i Likaônia, ao andrefana i Pisidia sy i Pamfilia, ao atsimo ny Ranomasina Mediteranea ary atsimo-atsinanana i Siria. Mifanandrifindrify amin' ny faritany torkan' i Adana izy ankehitriny, dia i Adana izay faritra eo anelanelan' ireo tendrombohitra Taurus sy ireo tendrombohitra Amanos ary i Mediteranea.
Barnabasy

I **Barnabasy** na **Barnabe** na **Barnabà** dia Jiosy na Jody, Levita nonina tany Kipra na Sipra (Asan' ny Apôstôly 4.36), izay nanana ny anjara toerany lehibe ao amin' ny Asan' ny Apôstôly, amin' ny nitondrany an' i Paoly tao amin' ireo Apôstôly tao Jerosalema (Asa 9.27) ary taty aoriana nitondrany an' i Paoly tao amin' ireo Kristiana tany Antiôkia (na Antiôka),  ary izy no mpiara-dia voalohany tamin' i Paoly nandritra ny diany ka nanaovana azy ho mpitarika ny asa famitana iraka. I **Josefa** no tena anarany ka izany no iantsoana azy hoe **Josefa Barnabasy** na **Josefa Barnabe**. Tsy isan' ireo Apôstôly roa ambin' ny folo izy. Tokony tamin' ny taona 8 taor. J.K. tao Salamina na Salamisy any Kiprôsy (na Sipra) no nahaterahany ary tamin' ny taona 61 no nahafatesany tao amin' io tanàna io ihany.

## Jereo koa
Boky apôkrifa lazaina fa nosoratan' i Barnabà:

* Evanjelin' i Barbnabà
* Epistilin' i Barnabà
* Asan' i Barnabà