Vanilla planifolia

Ny ***Vanilla planifolia*** dia karazana vahy mianika, ao amin' ny fianakaviana *[[Orchidaceae]]*, mandady amin' ny zavamaniry matanjaka kokoa noho izy na tohana hafa. Atao hoe **vanila** na **lavanila** na **lavanio** izy io amin' ny teny malagasy. Zavamaniry ahitra manana taho miendrika varingarina izy io. Teratany any Meksika, Amerika Afovoany, Kôlômbia ary Brezila izy io. Amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany (trôpikaly) no anirian' ny vanila. Iray amin' ny loharano voalohany ahazona finto (hanitra) avy amin' ny zavamaniry izy io, noho ny habetsahan' ny vanilinina ao anatiny.

Natao ny famariparitana ara-tsiansa voalohany azy io tamin' ny taona 1808. Nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny toekarena ambanivohitr' i Meksika tany am-boalohany ny *Vanilla planifolia* ary tamin' ny taonjato faha-20 dia fambolena niroborobo be eran' izao tontolo izao. Noho ny fihenan' ny isan' ny fototra vanila sy ny fanovana ny toeram-paniriany amin' ny tanjona hafa dia nanombana ny IUCN fa tandindomin-doza ny V*anilla planifolia*.

## Famariparitana

### Ankapobeny

Vahy maitso ravina lalandava ny *Vanilla planifolia* izay maniry amin' ny tany na eny ambony hazo. Indraindray dia maniry toy ny epifita tsy miorim-paka amin' ny tany izy io. Raha miorina amin' ny tany ity zavamaniry ity dia misampana sy mamorona volom-paka manify mpitroka izay mifandray amin' ny holatra mandrakotra faka (*Mycorrhiza*). Tratran' ny halavany mora foana ny 15 m raha maniry hoazy izy io ary mety hahatratra hatramin' ny 30 m aza.

Raha maniry ao anaty aloka feno ny vanila dia zara raha misy sampana, fa rehefa mahazo tara-masoandro izy dia mamoaka sampana maro. Manana rafitra mifelipelika akavia sy ankavanana manome zoro 120° eo ho eo isaky ny tonony ny ampahany tanora amin' ilay vahy, izay mifikitra tsara amin' ny tohana. Mba hifikirany amin' ny hazo na amin' ny zavatra hafa dia manana faka an-drivotra matevina sy nofosana mipoitra eo amin' ny tononyizy.

Amin' ny ankapobeny dia tsy misandrahaka ireo faka an-drivotra ireo ary eo amin' ny ampahany tanora amin' ny zavamaniry ihany no ahitaha azy ireo, fa miverina amin' ny tany kosa ny ampahany efa antitra amin' ilay vahy. Misy raviny tokana misy lelany fisaka sy lava mitahiry ranony ny eny amin' ny tonony mifanohitra amin' ny tonony ipoiram-paka. Rehefa lehibe ny ravina, izay maitso manjelanjelatra, dia manana hakava 8 hatramin' ny 25 sm sy sakany 2 hatramin' ny 8 sm, miendrika lela lefona na mibikan' atody ary miafara amin' ny tendro maranitra. Maharitra telo na efa-taona ny raviny raha tsy simba.

### Vony
Mitsimoka avy amin' ny vondrona mipoitra am-poto-dravina ny voniny miisa 12 hatramin' ny 20. Mavo manopy maitso sy manana savaivony 5 sm ary misy fofona manitra kely fotsiny ny vony. Misokatra amin' ny maraina ny vony ary mazàna lasa malazo amin' ny fiakaran' ny mari-pana amin' ny tolakandron' io andro io ihany.

Na dia maharitra iray andro monja aza ny vony tsirairay, dia maharitra roa volana isan-taona ny famelanan' ny *Vanilla planifolia*. Raha ao amin' ny toeram-paniriany voajanahary any anaty ala an-tany lemaka, dia mitranga amin' ny volana Avrily sy Mey, amin' ny faran' ny fizaràn-taona maina, ny vony. Misy lahimbony sy vavimbony miaraka ny vonin' ity zavamaniry ity, ary mitaky fotsiny ny famindrana vovobony avy amin' ny lahimbony mankeo amin' ny vavimbony ny fandonahana, saingy misakana ny hitrangan' izany hoazy ny fipetrak' izy ireo ao anaty vony. Raha maniry hoazy ny vanila dia eo amin' ny 1&nbsp;% monja ny mety hisian' ny fandonahana tsara ny voniny.

### Voa
Ny vanila efa ela niainana ihany no mamokatra voany. Mitaky 2 hatramin' ny 3 taona izany ho an' ny botira iray metatra ary 3 hatramin' ny 4 taona ho an' ny fambolena tamba-tsela 30 sm. Pepa mirefy 15 hatramin' ny 23 sm ny voany. Mitovy amin' ny akondro kely ny endrika ivelany. Matoy izy ireo rehefa afaka valo na sivy volana eo ho eo.

## Faritra sy toerana tiany aniriana
Ny *Vanilla planifolia* dia teratany any amin' ny faritra neôtrôpikaly, any Meksika atsimo ka hatrany Amerika Afovoany, any Kôlômbia ary any amin' ny Brezila avaratra. Taloha dia noheverina fa teratany any Meksika atsimo sy any Belizy fotsiny izy io. Noho ny fambolena dia niparitaka ihany koa tany amin' ny faritra mafana eran' izao tontolo izao ny *Vanilla planifolia*, indrindra any Florida atsimo, any amin' ny nosy Cayman, any amin' ny Repoblika Dôminikanina, any Jamaika, any Pôrtô Rikô, any amin' ny faritra trôpikalin' i Però, any Ekoadôra, any Venezoela, any Goiana frantsay, any Sorinamy, ary any Goiana any Amerika, ary koa any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, eto Madagasikara, ao Kômôro, any Bangladesy, ao amin' ny Saikanosy Maley, any Java, any amin' ny tangoro-nosy Chagos, ny tangoro-nosy Cook, any Ginea Vaovao, ary any Nouvelle-Calédonie.

Mitaky toetany mafana sy mando ny *Vanilla planifolia* ary mety tsara indrindra eo anelanelan' ny 20&nbsp;°C sy 30&nbsp;°C raha mando. Tsy mahazaka mari-pana latsaky ny 10&nbsp;°C sy mihoatra ny 33&nbsp;°C izy io. 2&nbsp;000 mm isan-taona ny rotsak' orana kely indrindra ilainy. Ho an' ny fitomboana tsara dia aleony ny tany voatondraka nefa manary rano tsara sy manana pH eo anelanelan' ny 6,0 sy 7,0 sady be kalsiôma sy pôtasiôma. Mety tsara aminy ny haambo 150 ka hatramin' ny 900 m. Mamony izy io amin' ny fotoana maina amin' ny lohataona.

Noho ny fampiasan' ny olombelona ny tany ho an' ny voly hafa sy ny hazo dia nanjary nihena be sy nizarazara ny toeram-paniriana ilain' ny *Vanilla planifolia*. Mihena ny isan' ny foto-banila lehibe maniry hoazy ary tsy mitsaha-mihena ihany koa ny toeram-paniriana mety aminy. Ny IUCN dia nanombana tamin' ny fomba ôfisialy fa tandindomin-doza ilay karazana tamin' ny taona 2017, ka namoaka ny fanombanana nataony tamin' ny taona 2020.

## Ekôlôjia

Any amin' ny toerana niaviany dia miankina amin' ny bibikely mpamindra vovobony iray na maromaro ny *Vanilla planifolia*. Karazan-tantely maro no heverina fa misahana ny famindrana vovobony, anisan' izany ny karazana maro ao amin' ny vondron-karazana *Euglossa*, ny *Eulaema cingulata*, ny *Eulaema polychroma*, ny *Eulaema meriana*, ary ny *Melipona beecheii*. Na izany aza dia tsy misy fanatrehana mazava voarakitra momba ny famindrana vovobony ary ny haben' ny *Melipona beecheii* indrindra no mahatonga azy tsy ho azo heverina ho mpamindra vovobony amin' io karazana ôrkide io. Na dia izany aza dia misy fandinihana tsy navoaka boky izay manondro fa ny *Euglossa* (izay lazaina fa ny *Eulaema viridissima*, saingy io karazana io dia nafangaro tamin' ny karazana *Euglossa* hafa tany aloha) dia afaka misahana ny famindrana vovobony. Ny andrana handrakitra ny fitsidihan' ny tantely ny *Vanilla planifolia* ao amin' ny saikinosy Yucatán any Meksika dia tsy nahitana fitsidihan' ny tantely tsy misy fanindronana na tantelin' ôrkide (anisan' izany ny *Melipona* sy ny *Eulaema* ary ny *Euglossa*), ka mbola tsy voavaha ny fanondroana marina ny biby misahana ny famindrana vovobony.Na dia kely dia kely aza ny vihim-boan' ny *Vanilla planifolia*, dia lehibe izy ireo raha mitaha amin' ny an' ny ôrkide amin' ny ankapobeny ary tsy aparitaky ny rivotra. Miparitaka amin' ny toeram-paniriana anaty ala mando kosa izy ireo amin' ny alalan' ny biby maro samihafa. Ny tantelin' ôrkide lahy ao amin' ny foko *Euglossini* ao amin' ny vondron-karazana *Euglossa* sy *Eulaema* dia mitety voan' ny *Vanilla planifolia* ka meneho fihetsika manangona hanitra ao aminy. Anisan' izany ny *Euglossa bursigera*, ny *Euglossa ignita*, ny *Euglossa tridentata*, ary ny *Eulaema cingulata* ny karazana voamarika maka ny vihim-boa ao amin' io fihetsika io. Mifanohitra amin' izany kosa, ny tantely tsy misy fanindronana dia maka amin' ny nofom-boan' ny *Vanilla planifolia*, fihetsika mifanaraka amin' ny asa fananganana akany. Karazana roa no hita manaparitaka ny vihim-boan' ny *Vanilla planifolia* araka izany fomba izany, dia ny *Eulaema polychroma* sy ny *Scaptotrigona subobscuripennis*. Fihetsika tsy fahita firy ny fanaparitahana ny vihim-boa ataon' ny tantely, ary tsy hita afa-tsy amin' ny karazana hazo trôpikaly telo teo aloha, dia ny *Corymbia torelliana* sy ny *Coussapoa asperifolia* subsp. *magnifolia* ary ny *Zygia racemosa*. Na ny biby mpikiky na ny marsopialy dia samy voamarina fa mihinana poti-pepa latsaka amin' ny tany. Anisan' ny karazana biby voamarika fa mihinana ny pepan' ny *Vanilla planifolia* ny karazam-boalavo *Proechimys semispinosus* sy ny karazana ôpôsoma *Didelphis marsupialis*. Ny fanandramana fanampiny nataon' ny ekipa iray notarihin' ny Dr. Adam Karremans dia nampiseho fa ny vihim-boa dia mbola afaka maniry na dia avy nandalo tao amin' ny taovam-pandevinan-kanin' ny biby mampinono, saingy tsy nampitombo na nampihena be ny fitsimohana izany.

## Simia
Ny singa simika manan-danja indridra ao amin' ny voan' ny *Vanilla platifolia* dia ny vanilinina, ny asidra vanilika, ny asidra 4-hidirôldsibenzaldehida ary ny asidra 4-hidirôksibenzôika. Ny vanilinina dia 80&nbsp;% amin' ny fitambarana arômatika hita ao amin' ny pepa, mifanohitra amin' ny ao amin' ny *[[Vanilla×tahitensis]]* izay 50&nbsp;%. Ny sasany amin' ny akora simika hafa hita amin' ny habetsahana kely kokoa ao amin' ny pepan' ny *Vanilla planifolia* dia ny gaiakôly, ny 4-metilgaiakôla, ny asetôvanilôna, ary ny alikôla vanilika, dia manampy amin' ny fahatsapana ny hanitry ny vanila. Misongadina amin' ny anjara asany amin' ny famokarana voam-banila ny *Vanilla platifolia*. Tena ilaina ny anzima β-gliosidazy amin' ny fivoahan' ny vanilinina mandritra ny dingan' ny fahamasahana, izay tena ilaina amin' ny famokarana tsiro vanila avo lenta.

## Fambolena sy fikarakarana ny voany

Mitombo taranaka amin' ny alalan' ny fanaovana botira ny *Vanilla planifolia* fa tsy amin' ny amin' ny alalan' ny voa na ny fifantenana. Noho ny hakelin' ny tahan' ny famindrana vovobony voajanahary, eny fa na dia any amin' ny faritra misy biby mpamindra vovobony aza (izay tsy fahita firy sy tsy misy akory any an-kafa), dia tsy maintsy atao amin' ny tanan' olombelona ny famindrana vovobony rehefa maniry eny amin' ny toeram-pambolena ny *Vanilla planifolia*.
Raha vantany vao mivadika mavo sy matoy ny pepa (izay mahatratra 15 sm hatramin' ny 23 sm eo ho eo) ao anaty salohy (na sampaho/fampaho), dia otazana sy karakaraina ny salohy iray manontolo amin' ny ankapobeny. Ny fikarakarana dia ny fanotrehana sy ny fanamainana ny pepa mandra-pahamaintiny mba hampiforona ny hanitra mampiavaka ny vanila ary hampihena ny fahaverezan' ny menaka esensialy (na menaka manitra). Azo avy amin' io taovan-javamaniry io ny akora azo amin' ny vanila.

Any Veracruz (Meksika), any Tahiti, any Indônezia ary eto Madagasikara no ambolena sy iotazana betsaka indrindra ny *Vanilla planifolia*. Mamokatra azy io koa ny nosy manodidina toa an' i Kômôro sy i La Réunion ary i Seisely.

Azo ambolena sy otazana anaty trano na anaty efitra mampihiboka hafanana ny *Vanilla planifolia*, saingy manana fepetra voafaritra tsara izy io amin' ny fambolena azy. Amin' ny ankapobeny dia ny manam-pahaizana manokana momba ny fambolena ôrkide ihany no manandrana manao izany.

## Jereo koa

* Vanila (zavamanitra) - *[[Vanilla]] -* *[[Vanilla pompona]] -* *[[Vanilla tahitensis]]*
* Dipoavatra (voany) - *[[Piper]]* (dipoavatra maniry)

* Kafe (zavamaniry) - Kafe (voany) - Kafe (zava-pisotro)
* Dite (zavamaniry) - Dite (zava-pisotro)
* Jirofo (zavamaniry) - Jirofo (zavamanitra)