open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ptôlemaiôsy VII

I **Ptôlemaiôsy VII** na **Ptôlemaiôsy VII Eopatôra** na **Ptôlemaiôsy VII Neôsy Filôpatôra** dia faraonan' i Egipta avy amin' ny fianakaviana lagida, izay nanjaka tamin' ny volana Jolay 145 tal. J.K. hatramin' ny taona 144 tal. J.K. Tamin' ny faha-13 taonany dia nifampizara ny fitondrana tamin-drainy izy ary lasa nandova ny fanjakana rehefa maty rainy tamin' ny taona 145 tal. J.K. Noho izany dia ny reniny no nisahana vonjimaika ny fanapahana ny fanjakana mandra-pahatanterahan' ny fanambadiany amin' i Ptôlemaiôsy VIII Evergetesy II Trifôna rahalahin-drainy sady mpanjakan' i Kirena any Kirenaika. Te haka ny fiandrianan' i Egipta i Ptôlemaiôsy VIII ka nampamono an' i Ptôlemaiôsy VII tamin' io taona io ihany. Ny mpahay tantara sasany dia mihevitra fa tsy azo lazaina ho tena nanjaka tokoa i Ptôlemaiôsy VII ka tsy tokony homena ilay anaram-boninahitra mitondra an' io laharana io. Izany no mety hahitana ny soratra hoe "Ptôlemaiôsy VII Evergetesy II Trifôna" (misy ny laharana faha-VII fa tsy ny faha-VIII).

Zanaka lahy faharoan' i Ptôlemaiôsy VI Filômetôra tamin' i Kleôpatra II Filômetôra Sôteira izy. Amin' ny teny grika dia atao hoe Πτολεμαῖος Νέος Φιλοπάτωρ / *Ptolemaĩos Néos Philopátōr* izy, ka ny hoe *Néos Philopátōr* dia midika hoe "vaovao tian-drainy". Tsy tokony hafangaro amin' i Ptôlemaiôsy Eopatôra rahalahiny i Ptôlemaiôsy VII Eopatôra.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy X

I **Ptôlemaiôsy X** na **Ptôlemaiôsy X Aleksandra I Filômetôra** dia mpanjakan' i Egipta izay nanapaka tamin' ny taona 107 tal. J.K. hatramin' ny taona 88 tal. J.K.  Isan' ny dinastia lagida izy. Rehefa avy nampamono ny reniny izy dia niara-nanjaka tamin' i Berenike III Kleôpatra Filôpatôra vadiny. Zanaka lahy faharoan' i Ptôlemaiôsy VIII Evergetesy II Trifôna sy i Kleôpatra III Evergetesy Filômetôra izy. Tsy fantatra ny daty nahaterahany, nefa mety teo anelanelan' ny taona 140 sy 139 tal. J.K. Maty tamin' ny taona 88 tal. J.K. izy. Amin' ny teny grika dia atao hoe *Πτολεμαῖος Ἀλέξανδρος* / *Ptolemaĩos Aléxandros.*

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy XI

I **Ptôlemaiôsy XI** na **Ptôlemaiôsy XI Aleksandra II** dia mpanjakan' i Egipta avy tamin' ny fianakaviana lagida izay nanapaka tamin' ny taona 80 taor. J.K. Zanak' i Ptôlemaiôsy X Aleksandra I izy ary tsy fantatra ny reniny, nefa misy mpahay tantara milaza fa i Kleôpatra V Selena I no reniny. Teraka tamin' ny taona 105 na 104 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 80 tal. J.K. Atao hoe *Πτολεμαῖος Ἀλέξανδρος* / *Ptolemaĩos Aléxandros* io anarany io amin' ny teny grika.

Nirahina tany Kôsy izy tamin' ny taona 103 tal. J.K. ka nosamborin' i Mitridata VI mpanjakan' i Pônto niaraka tamin' i zana-drahalahin-drainy Ptôlemaiôsy mpanjakan' i Kiprôsy tamin' i Mitridata naka ny nosy Kiprôsy tamin' ny taona 88 tal. J.K. Nandritra ny fotoana nahavoafonja azy dia notezaina tao amin' ny lapan' ny mpanjakan' i Ponto izy ka afaka nifampiresaka tamin' i Mitridata VI sy i Sila (na Sola; latina: *Lucius Cornelius Sulla*) mba handositra sy hikambana amin' ity farany. Rehefa maty i Ptôlemaiôsy IX Sôtera II Latirôsy dia izy no tokony handova azy eo amin' ny fanjakan' i Egipta. Tamin' ny fiantombohan' ny taona 80 tal. J.K. dia noteren' i Sila ho mpanjakan' ny mponin' i Aleksandria izy. 

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy XII

I **Ptôlemaiôsy XII** na **Ptôlemaiôsy XII Aoletesy** na **Ptôlemaiôsy XII Neosy Diônisôsy** dia mpanjaka sy faraon' i Egipta avy tamin' ny dinastia lagida izay nanjaka tamin' ny taona 80 hatramin' ny 58 tal. J.K. sy tamin' ny taona 55 hatramin' ny 51 tal. J.K. Nandimby an' i  Ptôlemaiôsy XI izy ary nodimbiasin' i Berenika IV. 

Teraka tamin' ny taona 117 na 116 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 51 tal. J.K. Zanak' i Ptôlemaiôsy <abbr>IX</abbr> Sôtera <abbr>II</abbr> tamin' i  Kleôpatra IV izy. Lava be ny anarany ka amin' ny teny grika dia atao hoe *Πτολεμαῖος Νέος Διόνυσος Θεός Φιλοπάτωρ Θεός Φιλάδελφος* (azo soratana amin' ny abidy latina hoe *Ptolemaios Néos Diónysos Theós Philopátōr Theós Philádelphos*) izay midika hoe "Ptôlemaiôsy Diônisôsy Vaovao, Andriamanitra tian' ny Rainy, Andriamanitra tian' ny Rahalahiny". Ny tovan' anarany hoe Αὐλητής / *Aulêtês* dia midika hoe "mpitsoka sodina".

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
* Fianakavia-mpanjaka lagida
Berenike IV

I **Berenike IV** dia mpanjakavavin' i Egipta tao amin' ny fianakaviana lagida izay nanjaka tamin' ny taona 58 hatramin' ny 55 tal. J.K. Zanak' i Ptôlemaiôsy XII Aoletesy izy. Atao hoe *Βερενίκη* / *Berenikê* i Berenike amin' ny teny grika. Teraka tamin' ny taona 77 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 55 tal. J.K. Nanambady an' i Seleokôsy VII izy. Maty nampamonoiny i Seleokôsy VII tamin' ny taona 56 tal. J.K. Nikomy tamin-drainy ny Aleksandrina noho izy tsy nahatohitra ny Rômana. Voaongana i Ptôlemaiôsy XII ka i Berenike no nandray ny fanapahana. Fotoana kely taty aoroan' ny nahafatesan' i Seleokôsy dia nanambady an' i Arkelaôsy (grika: Ἀρχέλαος) avy any Kômana sady mpisorombe ao amin' ny tempolin' i Belôna (sady nanao ny tenany ho zanak' i Mitridata VI) i Berenike. Nandritra ny telo taona i Ptôlemaiôsy XII dia niezaka hahazo ny fanohanan' ny Rômana mba hiverenany eo amin' ny fitondrana ka tanteraka izany tamin' ny alalan' ny kolikoly nifanaovany tamin' i Aolo Gabinio (latina: *Aulus Gabinius*) governeran' i Siria izay nanafika an' i Egipta miaraka amin' ny tafiny tamin' ny taona 55 tal. J.K. Novonoin' i Ptôlemaiôsy XII i Berenike IV raha vantany vao tafapetrak' ilay governora romana teo amin' ny fitondrana izy.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida

## Loharano sy fanamarihana
Arsinôe IV

I **Arisnôe IV** dia zazavavy zanak' i Ptôlemaiôsy XII Neôsy Diônisôsy sady rahavavy faran' i Berenike IV sy Kleôpatra VII sady anabavin' i Ptôlemaiôsy XII sy Ptôlemaiôsy XIV ao amin' ny dinastia lagida. Teraka tamin' ny taona 68 na 67 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 41 tal. J.K. Atao hoe *Ἀρσινόη* / *Arisnoê* io anarany io amin' ny teny grika.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy XIV

I **Ptôlemaiôsy XIII** na **Ptôlemaiôsy XIII Filôpatôra II** dia iray amin' ireo faraonan' i Egipta farany ao amin' ny fianakaviana lagida nanjaka taloha kelin' ny vanimpotoana romana. Nanjaka niaraka tamin' i Kleôpatra VII anabaviny sady vadiny izy. Zanak' i Ptôlemaiôsy XII Neosy Diônisôsy izay nodimbiasany tamin' ny taona 51 tal. J.K. izy. Niady tamin' ny anabaviny izy. Nampamono an' i Pômpeio (latina: *Pompeius*) izy avy eo niady tamin' i Kaisara (na Sezara) talohan' ny hahafatesany raha nandositra. Amin' ny teny grika dia atao hoe *Πτολεμαῖος* / *Ptolemaĩos* izy.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy VIII

I **Ptôlemaiôsy VIII** na **Ptôlemaiôsy VIII Evergetesy II Trifôna** na **Ptôlemaiôsy Fiskôna** dia mpanjakan' i Egipta tao amin' ny dinastia lagida. Niara-nanjaka tamin' i Ptôlemaiôsy VI Filômetôra izy teo anelanelan' ny taona 170 sy 163 tal. J.K., avy eo lasa mpanjakan' i Kirenaika tamin' ny taona 163 hatramin' ny taona 145 tal. J.K., avy eo indray lasa mpanjakan' i Egipta tamin' ny taona 145 hatramin' ny 116 tal. J.K. Napetrak' ireo Aleksandrina teo amin' ny fitondrana izy tamin' ny taona 170 rehefa nogadrain' i Antiôkôsy IV Epifanesy (mpanjaka seleokida) i Ptôlemaiôsy VI rahalahiny. Araka ny mpahay tantara sasany dia izy no Ptolemaoisy nitondra ny laharana faha-VII ary ny zana-drahalahiny nitondra ny laharana faha-VIII.

Zanak' i Ptôlemaiôsy V Epifanesy tamin' i Kleôpatra I Sira izy. Tsy fantatra ny fotoana nahaterahany, mety tamin' ny 186 na 184 na 183 tal. J.K. izany.  Amin' ny teny grika dia tao hoe *Πτολεμαῖος Εὐεργέτης Τρύφων* / *Ptolemaĩos Euergétēs Tryphon* na *Πτολεμαῖος* Φύσκων / *Ptolemaĩos Phuskon* izy, ka ny hoe *Εὐεργέτης Τρύφων* dia midika hoe "Mpanao soa Mamiratra" ary ny hoe *Phuskon* dia anaram-bosotra midika hoe "Be kibo" na "Matavy", noho izy matavy be.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy IX

I **Ptôlemaiôsy IX** na **Ptôlemaiôsy IX Sôtera II**, izay nahazo ny tovan' anarana hoe **Latirôsy**, dia faraon' i Egipta avy amin' ny fianakaviana lagida izay nanjaka tamin' ny taona 116 hatramin' ny taona 107 tal. J.K. avy eo tamin' ny taona 80 hatramin' ny 81 tal. J.K. (na 88 hatramin' ny 80 tal. J.K.). Teraka tamin' ny taona 143 na 142 tal. J.K. ary maty tamin' ny taona 80 tal. J.K. Izy no lahimatoan' i Ptôlemaiôsy VIII Evergetesy II Trifôna tamin' i Kleôpatra III Evergetesy. Atao hoe *Πτολεμαῖος Σωτήρ* / *Ptolemaĩos Sôtêr*  izy amin' ny teny grika. Ny hoe Λάθυρος / *Láthuros* dia tovan' anarana azony noho izy nahitana bokotra tamin' ny orony. Ny hoe *Sôtêr* dia midika hoe "mpamonjy".

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy XIII

I **Ptôlemaiôsy XIII**, izay atao hoe **Ptôlemaiôsy XIII Teôsy Filôpatôra**, dia iray amin' ireo farao faraparany tao Egipta tamin' ny andron' ny fitondran' ny dinastia lagida nialoha kely ny vanimpotoana romana. Nandimby an' i Ptôlemaiôsy XII Neôsy Diônisôsy izy tamin' ny taona 51 tal. J.K. sady niara-nanjaka tamin' i Kleôpatra VII anabaviny sady vadiny. Mbola 13 taona izy raha nandray ny fitondrana. Satria samy mbola kely izy ireo dia ny ministra no tompon-kevitra tamin' ny zavatra maro. Niady tamin' ny anabaviny izy ary nampamono an' i Pômpeio sady niady koa tamin' i Jolio Kaisara alohan' ny hahafatesany raha nandositra. Teraka tamin' ny taona 61 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 47 teo akain' ny tanàna atao hoe Alkama any Egipta. Atao hoe *Πτολεμαῖος Θεός Φιλοπάτωρ* / *Ptolemaĩos Theós Philopátôr* izy amin' ny teny grika. Ny hoe *Theós Philopátôr* dia midika hoe "Andriamanitra tian' ny rainy".

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy XV

I **Ptôlemaiôsy XV** na **Ptôlemaiôsy XV Filôpatôra Filômetôra Kaisara**, izay atao hoe **Kaisariôna** na **Ptôlemaiôsy Kaisara**, dia zanak' i Kleôpatra VII izay niara-nanjaka tamin-dreniny tamin' ny taona 44 tal. J.K. Novonoin' i Ôktavio (izay ho emperoran' i Rôma) i Kaisariôna sy i Antilôsy namany zanak' i Marko Antônio tamin' i Flôvia. I Kaisariona no haverina fa zanaka tokana naterak' i Jolio Kaisara fa i Ôktavio kosa zanaka natsangany ka loza ara-politika mananontanona izy.

Teraka tamin' ny taona 47 na 44 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 30 tal. J.K., izany hoe tamin' ny faha-14 na 17 taonany. Mety zanak' i Kleôpatra tamin' i Jolio Kaisara izy. Atao hoe *Πτολεμαῖος Φιλοπάτωρ Φιλομήτωρ Καῖσαρ* / *Ptolemaîos Philopatôr Philomêtôr Kaîsar* izy amin' ny teny grika. Amin' ny teny grika ny hoe *Kaisariona* dia atao hoe *Καισαρίων* / *Kaisariôn* (midika hoe "Kaisara kely").

Rava tanteraka niaraka tamin' ny nahafatesan' i Kaisariôna ny fianakavia-mpanjaka lagida ka nofehezin' ny Rômana mivantana amin' izay i Egipta.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Tsangan-kevitra 95n' i Lotera

Ny **tsangan-kevitra 95n' i Lotera** dia fitambaram-pehezankevitra nosoratan' i Martin Lotera mba hitsikerany ny fivarotana indolzansy nataon' ny Fiangonana katôlika rômana izay nomen' ny papa Leo X mba hamatsiam-bola ny fanamboarana ny bazilika Masindahy Piera ao Rôma. Ilay pretra dôminikana alemàna Johann Tetzel no lohany tamin' izany fivarotana izany.

Ny lohatenin' io tsangan-kevitra io amin' ny teny latina dia *Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum.* 

Araka ny tantara dia izany lahatsoratra izany no niteraka ny Reformasiona na Fanavaozam-pivavahana prôtestanta tao Alemaina. Izany tahirin-kevitra izany dia napetak' i Lotera teo amin' ny varavaran' ny fiangonana Schlosskirche ("fiangonan' ny Olo-Masina") ao Wittemberg (atao hoe *Sachsen-Anhalt* ankehitriny) tamin' ny 31 Oktobra 1517. Iray andro alohan' ny fetin' ny Olo-Masina izany. Tamin' io 31 Oktobra io dia maro ny olona tonga hitsaoka ny sisan-javatra avy amin' ny maty (relika) mba hampihena ny fotoana hiaretana ao amin' ny afo fandiovana.

Raha tsy iadian-kevitra intsony ny fahamarinan' ny filazana fa i Lotera no nanoratra ilay lahatsoratra, mbola mampiady hevitra ny mpahay tantara raha tena nitranga marina izany zavatra izany.
Nikea

I **Nikea** na **Nisea** dia tanàna niorina tamin' ny taona 300 tal. J.K. any ho any tany avaratra-andrefan' i Anatôlia na Azia Minora (Torkia ankehitriny). Ny fitondrana helenistika sy bizantina ary ôtômàna no nifandimby nanjaka tao amin' io tanàna io. Ankehitriny izy dia atao amin' ny teny torka hoe *İznik*.  Amin' ny teny grika dia atao hoe *Νίκαια* / *Nikaia* izy. Amin' ny teny latina kosa dia atao hoe *Nicaea* i Nikea.

Fantatra indrindra io tanàna io tamin' ny fanaovana kônsily roa tao aminy. Ny Kônsily voalohany tao Nikea izay natao tamin' ny taona 325 dia kônsily voalohany teo amin' ny fivavahana kristiana fa ny Kônsily faharoa tao Nikea kosa dia kônsily fahafito. Tao no nanoratana ny Fanekem-pinoana nikeana na Fiekem-pinoana niseana. Izy no renivohitry ny Empiran' i Nikea taorian' ny fahazoan' ny Kroazada ny tanànan' i Kônstantinôpla tamin' ny taona 1204 hatramin' ny nahazoan' ny Bizantina ity farany tamin' ny taona 1261. 

Ao amin' ny faritry ny tanàna torka atao hoe *Iznik* ny niorenan' ny tanànan' i Nikea ao amin' ny tendro atsinan' ny Farihy Askaniona (atao hoe *Farihin' i İznik*, ankehitriny), izay hodidinin' ny havoana maro ao avaratra sy ao atsimo. Avy amin' io anaraoa hoe *Nikea* io ny hoe *Iznik*.  Ny mandan' ny tanàna ao andrefana dia manamorona ny farihy Askaniona, ka misakana ny fanaovana fahirano an-dranomasina nefa ahafahana mamatsy ny tanàna. Ny veleran' io farihy io dia ampy hisakana ny fanaovana ankivy an-dranomasina ary ny tanàna dia mivelatra ka ampy hisakana ny fanakarana ny seranan-tsambo amin' ny alalan' ny fitaovam-panaovana fahirano mety haorina eo amoron-drano.

Ny tanàna taloha dia nohodidinin' ny manda manana halava 3 km sy haavo 10 m. Nisy hady roa sosona manamorona io manda io amin' ny ilan' ny tanana misy tany fa tsy amin' ny misy rano. Misy tilikambo 100 nahafahana manara-maso ny manda ny ao. Nisy vavahady lehibe sy mavesatra ireo rindrina amin' ny tany ireo ka izany ihany no ahafaha-miditra ao an-tanàna. Ankehitriny dia nasiana faritra maro ahafahana mifamezivezy miditra sy mivoaka ny tanàna, nefa ny ampahany maro amin' ny rindrina tranainy dia voatahiry ka mahasarika ny mpizaha tany.
Presbiterianisma

Ny **presbiterianisma** dia endriky ny prôtestantisma kalvinista izay nivoatra indrindra tao Ekôsy avy eo tao Irlandy Avaratra ary tany Etazonia. Ny fototra ara-teôlôjia dia itoviany amin' ny Fiangonana nohavaozina rehetra, nefa nampiasaina manokana ny teny hoe *presbiteriana* mba hanondroana ireo fiangonana miteny anglisy amin' ny ankamaroany izay anisan' ireo nanaraka ny fombam-pivavahana nolovaina tamin' ny Fiangonan' i Ekôsy. Ny ankamaroan' ny Kalvinista anglisy, izay atao hoe poritàna (anglisy: *puritans*) amin' ny ankapobeny, dia nitoetra niaraka tao amin' ny Fiangonan' i Angletera, izay nitandrina ny fiekem-pinoana kalvinista, dia ny Fiekem-pinoan' i Westminster, afa-tsy ireo izay niezaka ny hahazoan' ny Fiangonana fahaleovan-tena tanteraka amin' ny Fanjakana, ka nanjary kôngregasiônalista. Ny ezaka famitana iraka (misiona) hampiely ny Filazantsara dia nandroso tokoa teo amin' ireo Presbiteriana ka nitarika famoronana fiangonana presbiteriana maneran-tany.
Fisian' i Kristy talohan' ny nahatongavany ho nofo

Ny **fisian' i Kristy talohan' ny nahatongavany ho nofo** dia finoana sy fampianarana izay milaza fa efa nisy talohan' ny nahaterahany teto an-tany i Jesoa Kristy. Ny andalan-tsoratra ao amin' ny Baiboly anohanan' ny Kristiana mino ny Trinite izany dia ilay hita ao amin' ny Evanjelin' i Joany 1.1-18 izay ampitoviany an' i Kristy amin' ny fisian' ny maha hipôstazy na persônan' Andriamanitra azy talohan' ny fahaterahany, izay atao hoe "ny Teny" (na *[[Logos (kristianisma)|Logos]]*, araka ny teny grika hoe *Λόγος* / *Lόgos*). Misy koa ny fomba fijery tsy trinitera manaiky io fisian' i Kristy talohan' ny fahatongavany ho nofo io. Misy ny mandà io fampianarana io.

Izany fampianarana izany dia tohanana koa amin' ny alalan' ny Joany 17.5 izay maneho an' i Jesoa miresaka ny amin' ny voninahitra azony tamin' ny Ray "talohan' ny nampisy izao tontolo izao" nandritra ny lahateny fanaovam-beloma nataon' i Jesoa. Ny Joany 17.24 koa dia miresaka ny amin' ny Ray tia an' i Jesoa "talohan' ny nahariana izao tontolo izao".

## Jereo koa

* Fiakaran' i Kristy any an-danitra
* Fahaterahan' i Jesoa
* Fanomboana an' i Jesoa
* Fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty
* Fankalazana ny Fiakaran' i Jesoa

## Loharano sy fanamarihana
Kristôfania

Ny **kristôfania** dia fisehoan' i Kristy tsy azo tsapain-tanana. Araka ny lovantsofina na ny lovam-pampianarana dia manambara ny fahitana an' i Kristy taorian' ny niakarany tany an-danitra izany teny izany, toy ny fahazavana mamirapiratra hitan' i Paoly (Saoly taloha) tao Damaskôsy na Damasy. Ao koa ireo fisehoan' ny Anjelin' ny Tompo izay heverin' ny Kristiana sasany toa an' i Jostino Martiry fa fisehoan' ny Teny (na ny Logos), sy ny fisehoan' anjely sasany ao amin' ny Baiboly hebreo izay ampitovîn' ny Kristiana sasany amin' i Kristy talohan' ny nahatongavany ho nofo.

Misy noho izany ny andalana ao amin' ny Testamenta Taloha izay heverina fa miresaka ny fisehoan' i Kristy talohan' ny nahatongavany ho nofo, sy ny fisehoany taorian' ny niakarany any an-danitra izay resahina ao amin' ny Testamenta Vaovao, ary ny fisehoany taorian' ny nanoratana ny Testamenta Vaovao.

## Jereo koa

*Fisian' i Kristy talohan' ny nahatongavany ho nofo
Asam-pisoronan' ny mino rehetra

Ny **asam-pisoronan'ny mino rehetra** dia ainga fototra ara-pivavahana ao amin'ny kristianisma izay manambara ny fitovian' ny olona rehetra vita batemy na batisa amin' ny asa famitana iraka hitory ny Evanjely na Filazantsara. Ao amin' ny Epistily voalohany nosoratan' i Petera no ahitana izany (1Pet. 2.5). Isan' ireo ainga fototry ny fampianaran' ny Prôtestanta izany. Ny Fiangonana katôlika kosa dia miresaka ny amin' ny "asam-pisoronana iraisana". Nanandratra avo an'izany maha mpisorona ny mpino rehetra izany i Lotera, tsy amin' ny sehatry ny teôlôjia ihany fa amin' ny fandaminam-pitondram-piangonana koa.

## Jereo koa

* Sorona masina
Fikomiana lehibe nataon' ny Jiosy

Ny **Fikomiana lehibe nataon' ny Jiosy** na **Fikomiana voalohany nataon' ny Jiosy** na **Ady voalohany teo amin' ny Jiosy sy ny Rômana** dia fikomiana niseho teo anelanelan' ny taona 66 taor. J.K. sy ny taona 73 taor. J.K. Iray amin' ny fikomiana telo nataon' ny Jiosy tao amin' ny faritanin' i Jodea (na Jodia) hanoherana ny Empira Rômana izany, araka ny fitantaran' i Flavio Jôsefa. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe המרד הגדול  / *ha-Mered Ha-Gadol* ("fikomiana lehibe") izany fikomiana izany. Ny fikomiana telo resahina eto, dia misy koa Adin' i Kitôsy (taona 115–117) sy ny fikomian' i Bar-Kokhba (taona 132-135).

Nipoaka izany fikomiana izany vokatry ny tsy fifanarahana momba ny fivavahana  niseho teo amin' ny Grika sy ny Jiosy, izay nitombo hatranihatrany. Tamin' ny nahatongavan' ny legiôna rômana Titosy (ilay lasa emperoran' i Rôma taty aoriana) nanao fahirano sy nandroba ary nadrava an' i Jerosalema sy ny Tempoly tamin' ny taona 70 taor. J.K. Taoriana kelin' izany ihany koa no nadravan' ny Rômana ny toeram-pamaharan' ny Jiosy (indrindra i Gamla tamin' ny taona 67 sy i Masada tamin' ny taona 73).
Mpianatr' i Jesoa fitopolo

Ny **mpianatr' i Jesoa roa amby fitopolo** na **mpianatr' i Jesoa fitopolo** na **mpianatr' i Jesosy roa amby fitopolo** na **mpianatr' i Jesosy fitopolo** izay nofidin' i Jesoa na Jesosy ka nirahiny ho any amin' ny faritra samihafa mba hitory ny Filazantsara. Ny lovantsofin' ny Kristiana tandrefana dia manao azy ireo hoe "mpianatra" (amin' ny teny grika: *μαθητής* / *mathētḗs;* amin'ny teny latina: *discipulus*) fa ny Kristiana tantsinanana kosa miantso azy ireo hoe "apôstôly" (grika: *ἀπόστολος* / *apóstolos*, izany hoe "iraka"; latina: *apostolus*). Ny dikan-tenin' ny Baiboly kristiana sasany dia ahitana teny midika hoe "fitopolo" fa ny hafa kosa ahitana teny midika hoe "roa amby fitopolo". Ao amin' ny Evanjelin' i Lioka irery (Lio. 10:1-24) no ahitana ny firesahana azy ireo.

Misy mihevitra, noho izany, fa ny Apôstôly tsirairay dia misahana ny fampianarana mpianatra enina avy, ka mahatonga ny isa ho lasa 84, izany hoe ny Apôstôly 12 miampy ny mpianatra 72.

## Jereo koa

* Apôstôly roa ambin' ny folo
Elizabeta (renin' i Joany)

I **Elizabeta** dia renin' i Joany mpanao batisa sady vadin' i Zakaria. I Elizabeta dia resahina ao amin' ny Baiboly ao amin' ny Evanjelin' i Lioka ao amin' ny toko voalohany. Vehivavy efa be taona izy, zanaky ny mpiray tampo izy sy i Maria. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe אֱלִישֶׁבַע / *ʾĔlîšéḇaʿ* na אֱלִישָׁבַע / *ʾĔlîšāḇaʿ* izay midika hoe "Nianiana ny Andriamanitro". Vakina hoe *Elišévaʿ* na *Elišávaʿ* io anarana io amin' ny teny hebreo ankehitriny. Amin' ny teny grika dia atao hoe  Ἐλισάβετ / *Elisabet* izany. Amin' ny teny arabo dia atao hoe أليصابات / *Alyassabat* i Elizabeta.  

Nanambara tamin' i Zakaria ny hiterahany zazalahy ny anjely Gabriela/Gabriely, izany zaza izany no ho tonga mpaminany aty aoriana, dia i Joany Batista (na Jaona mpanao batisa).

Rehefa novangian' i Maria, izay bevohoka an' i Jesoa koa, i Elizabeta (Lio. 1.39-56) dia niarahaba azy i Elizabeta ("Arahaba ry Maria ...") ary nanao hira fiderana an' Andriamanitra i Maria ka nivavaka. Milaza ny Evanjely fa tsy mpisorona fotsiny ihany i Zakaria, fa i Elizabeta koa dia mbola taranak' i Aarôna (Lio. 1.5). Araka izany dia tokony ho taranak' i Aarôna koa i Maria. Nanjary moana i Zakaria taorian' ny fanambaràn' ny anjely ka i Elizabeta no nilaza ny anaran' i Joany (Lio. 1.60-64).

## Jereo koa

* Maria (renin' i Jesoa)
* Jôsefa (vadin' i Maria)
* Noely
* Tempolin' i Jerosalema
Zakaria (rain' i Joany)

I **Zakaria** dia mpisorona rain' i Joany Batista sady vadin' i Elizabeta, araka ny lovantsofina kristiana, mitovy amin' izany koa ny lovantsofin' ny fivavahana mandeana sy silamo. Ahitana firesahana ny amin' i Zakaria ny ao amin' ny Evanjelin' i Lioka sy ao amin' ny Prôtevanjelin' i Jakôba ary ao amin' ny Kor'any. Ao amin' ny Kor'any dia voalaza fa mpaminanin' ny finoana silamo i Zakaria. Ao amin' ny lovantsofina miozolmana dia atao hoe *Ashâ* ny vadin' i Zakaria renin' i Joany (arabo: *Yahyâ*)*.*

Atao hoe זכריה *Zəḵaryāh* i Zakaria amin' ny teny hebreo, izany anarana izany dia midika hoe "Mahatsiahy i Yah" (*Yah*: fanafohezana ny hoe *Yahweh*, anaran' Andriamanitra). Amin' ny teny grika kosa dia *Ζαχαρίας* / *Zacharias*. Amin' ny teny arabo dia atao hoe زَكَـرِيَّـا‎ / *Zakariyyāʾ* izy.

## Jereo koa

* Maria (renin' i Jesoa)
* Jôsefa (vadin' i Maria)
* Noely
* Tempolin' i Jerosalema
*Mpisorona jiosy
Nupedia

Ny **Nupedia** dia tetikasan-drakipahalalàna naorin'i Jimmy Wales tamin'ny 9 Marsa 2000 izay niasan'i Larry Sanger amin'ny maha lehiben'ny fanontana azy, sady nahazo famatsiam-bola tamin'ny orinasa Bomis. Miavaka amin'ny Wikipedia izy noho izy sarotiny kokoa amin'ny fampidirana lahatsoratra vaovao, noho ny komity ara-tsiansa izay mikendry hanao rakipahalalàna tsara dia tsara afaka mitaha amin'ny rakipahalalàna nataon'ny matihanina amidy eny an-tsena. Heverina ho matotra kokoa izy, nefa ny havitsian'ny mpandray anjara dia namarana ny momba azy ka nikatona tanteraka ny Nupedia tamin'ny 26 Septambra 2003. Tamin'ny fotoana nijanonany dia nisy lahatsoratra 25 nampidirina tao amin'io rakipahalalàna io, 3 hafa hita tao amin'ny Wikipedia koa ary ny 74 mbola teo an-dalam-pivoarana.
Fiteny baritô

Ny **fiteny baritô** na **fiteny baritô lehibe** dia vondrom-pitenin' ny sampana malaiô-pôlineziana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana. Avy amin' ny anaran' ny ony Barito ao amin' ny nosy Bôrneô i anarana io. Misy fiteny miisa 33 ao amin' io vondrona io izay mitsinjara ho sokajy 4 toy izao:  

* ny fiteny baritô-mahakama: miisa 2;
* ny fiteny baritô andrefana: miisa 5;
* ny fiteny baritô atsinanana: miisa 18, ka isan' izany ny fiteny maaniany ao Kalimantan Atsimo sy ny fiteny malagasy eto Madagasikara sy ao Kômôro (fiteny kibosy).
* ny fiteny sama-bajao: miisa 8.

## Fanasokajiana anatiny

### Fiteny baritô-mahakama
Ao amin' ny nosy Bôrneô, ao Kalimantan any Indônezia no ahitana ny mpiteny amin' ireo fiteny baritô-mahakama ireo. Ireto avy ireo fiteny ireo:

* fiteny amapananga,
* fiteny tonjonga.

### Fiteny baritô andrefana
Ao amin' ny nosy Bôrneô, ao Kalimantana any Indônezia ihany koa no ahitana ny mpiteny amin' ireo fiteny baritô andrefana ireo. Ireto avy ireo fiteny ireo: 

* fiteny kôhina,
* fiteny ôt danoma,
* fiteny sianga,
* fiteny bakompay
* fiteny ngajo daiaka.

### Fiteny baritô atsinanana
Ampiasaina ao amin' ny nosy Bôrneô, ao Kamimantan any Indônezia, ao Mayotte ary eto Madagasikara ireo fiteny ireo. Ireto avy izy ireo:

#### Fiteny baritatsimo-afovoany
* fiteny dosona deiaha,
* fiteny dosona malanga,
* fiteny dosona oito,
* fiteny maaniany,
* fiteny pako.

#### Fiteny malagasy
Ny fiteny malagasy dia mizara ho fitenim-paritra maromaro, anisan' izany ireto: fiteny bara, fiteny betsimisaraka avaratra, fiteny betsimisaraka atsimo, fiteny masikoro, fiteny merina, fiteny sakalava, fiteny kibosy (ao Mayotte), fiteny tandroy-mahafaly, fiteny antanosy, fiteny antakarana, ary fiteny tsimihety.

#### Fiteny avaratra
* fiteny laoangana,
* fiteny tabôiana

### Fiteny sama-bajao
Ny fiteny sama-bajao dia ampiasain' ny vahoaka bajao. Miparitaka amin' ny velaran-tany midadasika hatrany Luzon (izay itenenana ny fiteny abaknôna) hatrany Timor andrefana. Ny foiben' ny vahoaka bajao dia ao amin' ny tangoro-nosy Sulu sy ao amin' ny morontsiraka avarara-atsinanana any Bôrneô, ary any Minahasa koa. 

* fiteny abaknôna
* fiteny balangingy sama
* fiteny sama afovoany
* fiteny pangotarana sama
* fiteny sama atsimo
* fiteny iakàna
* fiteny mapona
* fiteny bajao amin' ny morontsiraka andrefana
* fiteny bajao indôneziana

## Jereo koa

* Malagasy
* Maaniany
Tsipi-panohizana

Ny **tsipi-panohizana**, izay mananana endrika hoe **-**, dia tsipika kely marin-drano hita matetika manelanelana voanteny roa sady tsy misy elanelana amin' ireo teny akambany ireo (toy ny hita amin' ny andian-teny hoe *fatra*'-**pitady'', izay fanakambanana ny teny hoe ''fatratra'' sy ''fitady,'' na ny hoe ''tsipi**-*'panohizana*, izay fanakambanana ny teny hoe *tsipika* sy *fanohizana*). Misaraka amin' ny teny faharoa ny tsipi-panohizana raha miova andalana ny soratra noho ny tsy fahampian' ny velarana azo anoratana any amin' ny ilany ankavanana. Manana ny fepetra fampiasana azy ny tsipi-panohizana arakaraka ny fitsipika ifanarahana hanoratana ny fiteny tsirairay.

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
*Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
* Tsoraka
Vesovio

I **Vesovio** na **Tendrombohitra Vesovio** dia afotroa na volokano italiana izay manana haavo 1&nbsp;281 m, hita eo amoron' ny helodranon' i Napoli, ao atsinanan' io tanàna io. Izy irery no volokano any Eorôpa an-tanibe izay nipoaka tao anatin' ny zato taona farany, ka tamin' ny taona 1944 no nipoahan' izany farany. Ny anaran' io afotroa io amin' ny teny latina dia *Vesuvius mons,* fa amin' ny teny italiana koa dia *monte Vesuvio.*

Ny fipoahan' ny volkano Vesovio no niteraka ny faharavan' ireto tanàna ireto: i Pômpey, i Herkolanoma, i Oplontisy ary i Stabia. Nalevin' ny oran-davenona sy oram-potaka tamin' ny taona 79 ireo tanàna ireo, ary voatahirin' izany hatramin' izao androntsika izao araka ny endriny tranainy. Nipoaka imbetsaka io volokano io nandritra ny taonarivo vitsivitsy faramparany sady anisan' ny volokano mamono sy mandrava indrindra maneran-tany noho ny fipoahany mahery vaika sy noho ny fisian' ny olona marobe monina eo akaikiny.
Tany efitr' i Sinay

Ny **Tany efitr' i Sinay**, na **Tany efitr' i Sinaia**, izay matetika antsoina hoe **Sinay** na **Sinaia** fotsiny, dia saikanosy egiptiana manana velarana 60 000 km2, izay miendrika telolafy ary hita eo anelanelan' ny Ranomasina Mediteranea (ao avaratra) sy ny Ranomasina Mena (ao atsimo). Ao Azia Atsimo Andrefana no misy azy ara-jeôgrafia. Ny sisin-taniny dia manamorona ny lakandranon' i Suez ao andrefana sy ny sisin-tany manasaraka an' i Egipta sy i Israely ary ny sombin-tanin' i Gaza ao avaratra atsinanana. Ny sisin-taniny atsinanana dia ahitana hantsana vokatry ny fihetsehan' ny tany izay mihataka isan-taona amin' ny Ranomasina Mena. Trandrahina ao amin' ny tapany avaratra sy ao afovoany atsimo ny solitany sy ny vy ary ny manganezy.

Io faritra io, izay manana toetany mafana, dia misy mponina egiptiana maherin' ny 400 000 ankehitriny, indrindra ao avaratra manamorona ny sisin-tany israeliana sy ny sombin-tanin' i Gaza. Ny tanàn-dehibe fantatra indrindra ao dia i Sharm el-Sheikh (arabo: شرم الشيخ / *Sharm al-Shaykh*) sy i Taba, izay samy toeram-pizahan-tany manana ny maha izy azy.

Ny toerana avo indrindra hita ao amin' ny faritra atsimo ao amin' ilay saikanosy dia ny tendrombohitra Katerina (arabo: جبل كاثرين‎ / *Jebel Hatharina*) izay mahatratra 2 642 m ambonin' ny ranomasina sady tampon' i Egipta farany avo indrindra. Ny tendrombohitra Sinay na Sinaia, izay atao hoe جبل موسى / *Jebel Musa* (izany hoe "tendrombohitr' i Mosesy") amin' ny teny arabo, mahatratra 2 285 m, eo akaikin' ny tendrombohitra Katerina, no nandraisan' i Mosesy na Môizy ny Didy Folo, araka ny Baiboly. Na dia izany aza dia lavin' ny mpahay tantara sy ny arkeôlôga amin' ny ankapobeny ny filazana fa io tokoa no toerana nisy ilay Sinay resahina ao amin' ny Baiboly.  Eo akaikin' ireo tampon-tendrombohitra roa ireo dia ahitana ny mônasteran' i Masimbavy Katerina, izay niorina tamin' ny taonjato faha-5 sady asa fanorenana bizantina tranainy indrindra voatahiry hatramin' izao fotoana izao.

## Jereo koa

* Tendrombohitra Sinay
* Tendrombohitra Sinay (Baiboly)
* Tendrombohitra Hôreba
Tendrombohitra Sinay

Ny t**endrombohitra Sinay** na **tendrombohitra Sinaia** dia tendrombohitra any Egipta (na Ejipta) izay hita ao amin'ny tany efitr'i Sinay sady mahatratra 2 285 m ambonin'ny ranomasina. Atao hoe جبل موسى / *Djebel Musa* (izay midika hoe "tendrombohitr'i Mosesy") izy amin'ny teny arabo, fa הר סיני / *Har Sinai* (izay midika hoe "tendrombohitra Sinay") kosa amin'ny teny hebreo, amin'ny teny arabo egiptiana kosa dia *Gabal Musa.*

Malaza io tendrombohitra io ao amin'ny lovantsofin'ny Baiboly noho izay voalaza fa toerana nihaonan'i Mosesy na Môizy tamin' Andriamanitra voalohany teo amin'ny roimemy nirehitra, araka ny voalaza ao amin'ny Bokin'ny Eksodosy na Eksaody (Eks. 3.1 - 4.17) sady nandraisany ny Didy Folo (Eks. 20.1-17) ary nandraisany lalàna maro hafa koa ho an'ny vahoaka hebreo (Eks. 19.1 - 31.18). Ankehitriny dia maro ireo toerana heverina fa nisehoan'io tantara io nefa ny toerana tena nisehoany dia tsy fantatra mazava.

## Jereo koa

* Tendrombohitra Sinay (Baiboly)
* Tany efitr'i Sinay
* Tendrombohitra Horeba
Fiteny maaniany

Ny **fiteny maaniany** na **fiteny maniany** dia fiteny aostrôneziana tenenina any Indônezia, ao Kalimantàna Afovoany, ao amin' ny nosy Bôrneô. Ao amin' ny sampana malaiô-pôlinezianan' ny fiteny aostrôneziana ny fiteny maaniany. Ny fiteny maaniany dia iray amin' ireo fiteny baritô atsinanana, izay vondrom-piteny malaiô-pôlineziana andrefana. Ny fiteny malagasy no akaiky indrindra azy raha ny voambolana fototra no heverina. Miisa eo amin'ny 150&nbsp;000 eo ny olona miteny azy, dia ireo vahoaka maaniany (zana-bondron' ny vahoaka daiaka) izay monina ao Kalimantàna afovoany, any Indônezia. Misy fifanahafana akaiky dia akaiky amin' ny fiteny barito atsinanana toy ny fiteny pakô (77&nbsp;%) sy ny fiteny dosóna vito (75&nbsp;%) ny fiteny maaniany.

## Fampitahana voambolana

## Jereo koa

* Maaniany (vahoaka)
Sobôrdinatianisma

Ny **sobôrdinatianisma** na **sobôrdinasiônisma** dia firehana teôlôjika kristiana izay mampianatra ny maha ambany fahefan' ny Ray an' i Jesoa sy ny Fanahy Masina. Ambany fahefan' ny Ray i Jesoa noho izy noforonin' ny Ray ary noho ny Ray izay sady tsy nateraka no mihoa-draha.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *sobôrdinatianisma* sy *sobôrdinasiônisma* dia fanagasiana ny teny frantsay hoe *subordinatianisme* sy teny anglisy hoe *subordinationism* sady avy amin' ny teny hoe *subordination* izay midika hoe "fahambany fahefana".

## Fandrosoan' ny sobôrditatianisma
Tamin' ny voalohany dia nenti-niady tamin' ny pôliteisma (fivavahana amin' andriamanitra maro) izay nahiahina ho voizin' ny teôlôjia vaovao, indrindra ny diteisma (fivavahana amin' andriamanitra roa), no nampandrosoana izany teôlôjia izany. Nampianatra ny sobôrdinatianisma ny rain' ny Fiangonana toa an' i Ôrigenesy sy ireo firehana tsy nanaraka ny fampianarana ny Trinite andalam-piforonana sady mbola tsy fantatra.

Niely nanomboka tamin' ireo taona voalohandohan' ny nisian' ny fivavahana kristiana izany fampianarana izany. Maro ny endrika nisehoan' ny sobôrdinatianisma teo antenantenan' ny taonjato faha-4. Tsy manao an' i Jesoa ho Andriamanitra ny mpomba ny sobôrdinatianisma ka mifanakaiky tanteraka amin' ny arianisma na endrika isehoan' ity farany izany.

## Fanamelohana ny sobôrdinatianisma
Tamin' ny taona 381 dia nanameloka ny arianisma amin' ny endriny rehetra, isan' izany ny sobôrdinatianisma, ny kônsily tao Kônstantinôpôlisy.

## Jereo koa

* Trinite
* Kônsily
* Kristôlôjia
Psilantropisma

Ny **psilantropisma** dia fampianarana izay mandà ny fiteraham-birijiny an'i Jesoa Kristy sy ny maha Andriamanitra azy. Ny Ebionita (tonjato faha-4 taor. J.K.) izay nitandrina ny Lalàna jiosy, dia nandà ny fiteraham-birijiny an'i Jesosy sady nihevitra azy ho mpaminany fotsiny.

Nandritra ny taonjato faha-19 dia izany no anarana niantsoana io firehana io, teny azo avy amin'ny fanakambanana ny teny grika hoe *ψιλός* / *psilós* (izay midika hoe "mitanjaka", "tsotra") sy hoe *ἄνθρωπος* / *ánthrōpos* (midika hoe "olombelona").

## Jereo koa

* Trinite
* Natiora
* Sobstansa
Gada (mpaminany)

I **Gada** dia mpaminanin' i Israely resahina ao amin' ny Baiboly. Sahala amin' i Natàna dia mpaminany nanolo-tsaina an' i Davida i Gada, sady lazain' ny lovantsofina jiosy fa nanandray anjara niaraka amin' i Samoela tamin' ny fanoratana ny Bokin' i Samoela.

## I Gada ao amin' ny Bokin' i Samoela
Hita ao amin' ny Boky voalohan' i Samoela (1Sam. 22:5) ny firesahana voalohany an' i Gada, tamin' ny nitenenany an' i Davida hiverina any amin' ny tanin' i Jodà.

Ao amin' ny Boky faharoan' i Samoela (2Sam. 24:11 - 24:13) no iresahana indrindra ny mpaminany Gada: taorian' ny niaiken' i Davida ny fahotany noho ny nanaovany fanisam-bahoaka ny mponin' i Israely sy ny an' i Jodà dia nalefan' Andriamanitra tany amin' i Davida i Gada mba haneho azy endri-panasaziana telo. Resahina indray i Gada ao amin' ny 2Sam. 24:18, tamin' ny nitenenan' i Davida ny hanamboatra alitara (na ôtely) hisaorana an' Andriamanitra noho ny nampitsaharan' Andriamanitra ny pesta izay nosafidiny tamin' ireo loza telo ireo. Ny toerana notondroin' i Gada hananganana ny alitara dia "ao amin' ny famoloan' i Araona Jebosita".

## I Gada ao amin' ny Bokin' ny Tantara
Ny Boky voalohan' ny Tantara (1Tant. 21:18) dia miresaka ny fihaonan' i Gada tamin' ny anjelin' Andriamanitra izay nanoro azy ilay toerana hanorenana ny alitara. Voalaza ao amin' io Boky voalohan' ny Tantara io koa (1Tant. 29:29-30) fa nanoratra boky momba ny tantatran' i Davida i Gada mpahita niaraka amin' ny boky nosoratan' i Samoela sy ny boky nosoratan' i Natàna.

## Jereo koa

* Samoela

* Natàna

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Safary

Ny **Safary** dia volana faha-2 ao amin' ny tetiandro mozilmàna. Amin' ny teny arabo dia atao hoe صفر / ***Safar*** io volana io.

## Jereo koa

* Finoana silamo
* Volana ao amin' ny tetiandro mozilmana: Moharamo (arabo: مُحَرَّم / *Muḥarram*), Safary (صفر / *Safar*), Rabialaoaly (ربيع الأوّل / *Rabi' al Awal*), Rabiatany (ربيع الثاني / *Rabi' ath-Thani*), Jomadaalaoaly (جُمَادَىٰ الْأَوَّل / *Jumada al Awwal*), Jomadaatania (جمادى الثاني / *Jumada ath-Thania*), Rajabo (رجب / *Rajab*), Sabàny (شعبان / *Sha'bane*), Ramadany (رمضان / *Ramadan*), Saoaly (شوّال / *Shawwal*), Doalkidà (ذو القعدة / *Dhu al Qidah*), Doalhija (ذو الحجة / *Dhu al-Hijja*).
Rabiatany

Ny **Rabiatany** dia volana faha-4 ao amin' ny tetiandro mozilmana. Atao hoe ربيع الثاني / ***Rabi`a ath-thani*** izy amin' ny teny arabo. Indraindray koa izy io dia atao hoe ربيع الآخر / **''Rabi` al-akhir**.*

== Jereo koa ==

* [[Silamo|Finoana silamo]]
* Volana ao amin' ny tetiandro mozilmana: [[Moharamo]] (arabo: مُحَرَّم / *Muḥarram*), [[Safary]] (صفر / *Safar*), [[Rabialaoaly]] (ربيع الأوّل / *Rabi' al Awal*), [[Rabiatany]] (ربيع الثاني / *Rabi' ath-Thani*), [[Jomadaalaoaly]] (جُمَادَىٰ الْأَوَّل / *Jumada al Awwal*), [[Jomadaatania]] (جمادى الثاني / *Jumada ath-Thania*), [[Rajabo]] (رجب / *Rajab*), Sabàny (شعبان / *Sha'bane*), [[Ramadany]] (رمضان / *Ramadan*), [[Saoaly]] (شوّال / *Shawwal*), [[Doalkida|Doalkidà]] (ذو القعدة / *Dhu al Qidah*), [[Doalhija]] (ذو الحجة / *Dhu al-Hijja'').
Taontaonkafa

Ny **taontaonkafa** na **taotaonkafa** na **kankafotra** dia vorona madinika, ao amin' ny fianakaviana *[[Cuculidae]]*. Ny anarany siantifika dia **''Cuculus rochii**.* Amin' ny [[teny frantsay]] izy dia atao hoe *Coucou de Madagascar,* fa amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] kosa dia atao hoe *Madagascan cuckoo* na *Madagascar lesser cuckoo*. 

Na eto [[Madagasikara]] aza no tena ahitana azy dia hita any [[Afrika Atsimo]], any [[Zambia]], any  [[Malaoy]], any [[Borondy]], any [[Roanda]], any [[Oganda]], ary any amin' ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô|Repoblika demokratikan' i Kôngô]] koa ny kankafotra. Mirefy eo amin' ny 28 sm eo ny halavany. 

== Famaritana ==

Izao no amaritan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemia-Raolisona Régis]] azy ao amin' ny *Rakibolana Malagasy*: <blockquote>"Karazam-borona ohatra ny [[voromailala]] ny habeny, vasobaso-bolo, mitovy amin' ny [[toloho]] ny bikan' ny tenany fa ny toloho menamena, malaza amin' ny fanenony tsy miova ary tsy diso fotoana (amin' ny fiandohan' ny [[lohataona]] sy [[fahavaratra]]) ka nahatonga ilay fitenenana hoe: *"Volan-kankafotra ka ny omaly tsy miova ihany*". (Anaran-kafa iantsoana azy koa: *Taontaonkafa*)".</blockquote>

== Ohabolana ==
*'Kankafotra**
* Hoatry ny volan' ny kankafotra, ka ny omaly tsy miova.
* Kankafotra aho: manambara [[taona]], fa tsy hitsabo.
* Tsy ny fahamaroan' ny [[vorona]], fa ny kankafotra mahalala taona.
* Tsy ny fahamaron' ny vorona, fa ny kankafotra no famantaran-taona.
* Tsy ny fahamaron' ny vorona, fa ny taontaonkafa no famantaran-taona.
* Volan' ny kankafotra, ka ny feo omaly tsy miova.
* Volan-kankafotra ka ny omaly tsy miova ihany.
**Taotaonkafa**

* Tsy ny fahamaron' ny vorona, fa ny taontaonkafa no famantaran-taona.

* Tsy ny fahamaron' ny vorona, fa ny taotaonkafa no famantaran-taona.

== Jereo koa ==

* [[Vorona]]
* [[Toloho]] (''Centropus toulou'')
* ''[[Cuculus]]''

* [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] **(*[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]*)'''
* Volambita
* Taom-baovao malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Hatsiha

Ny **Hatsiha** dia iray amin'ireo volana malagasy mitondra anarana avy amin'ny teny sanskrita. Ny volana Vatravatra no eo alohany ary ny Volasira (na Valasira) no eo aoriany. Misy koa ny Malagasy nanonona hoe **Hasia**, **Hatsia**, **Asiha** na **Hatsiaka**. Na dia mampiasa teny mitovy na mitovitovy aza ny isam-paritra dia mety samihafa ny fari-potoana ao amin'ny taona tondroina amin'io teny io arakaraka ny faritra eto Madagasikara. 

Amin'ny Antesaka sy amin'ny Antanosy dia volana fahatelo ny Hatsiha. Volana fahafito kosa izy amin'ny Bezanozano izay manonona azy hoe **Atsia**. Amin'ny Betsimisaraka, ny **Hatsia** dia volana voalohany ao amin'ny taona: "manomboka mitselitra sy mikotroka ny andro".

## Jereo koa

### Anaram-bolana malagasy avy amin'ny teny sanskrity:
* *[[Hatsiha]] - [[Volasira]] - [[Faosa]] - [[Volamaka]] - [[Hiahia]] - [[Sakamasay]] - [[Volambita]] - [[Sakave]] - [[Asaramantsina]] - [[Asaramanitra (volana malagasy)|Asaramanitra]] - [[Asotry]] - [[Vatravatra]].*

### Anaram-bolana malagasy avy amin'ny teny arabo:

* Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty -  Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy

### Samihafa
*Tetiandro malagasy

## Boky azo anovozan-kevitra

* Rakotosaona, *Rakibolana*, 1972/1975 (tsy voatonta).
* Deschamps Hubert, *Le dialecte Antaisaka*, Imprimerie Moderne de l'Emyrne. 1936.
* David sy Irrigaray, *Lexique des dialectes du Nord de Madagascar*, 1952.
* Richardson James (Rev.), *A New Malagasy-English Dictionary*, The London Missionary Society, Antananarivo, 1885. Reprinted in 1967 by Gregg Press Limited, 1 Westmead, Farnborough, Hants., England, 1885
* Gwyn Campbell, *David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar",* 2012, 
* William Ellis, *History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818 ...,* 1838.

## Loharano sy fanamarihana
Asara (volana malagasy)

Ny **Asara** dia iray amin'ireo volana malagasy mitondra anarana avy amin'ny teny sanskrita. Ny volana Asara amin'ny Betsimisaraka  sasany anefa ataon'ny Malagasy amin'ny ankamaroan'ny faritra hoe Maka na Volamaka. Io teny hoe *Asara* io ihany, amin'ny Betsileo sasany, dia ataon'ny Malagasy amin'ny ankamaroan'ny faritra hoe *[[Sakave]]*.

Amin'ny Antesaka dia fotoam-pahavokaran'ny vary ny Asara, ka mifanandrify amin'ny volana Desambra izany hoy i Richardson (1885) fa amin'ny Novambra - Janoary kosa hoy Rakotosaona (1972) sy i Descamps (1936).

Amin'ny faritra maro eto Madagasikara dia anondroana ny fizaran-taona mafana sy be orana, izany hoe ny fahavaratra (Rajemisa Raolisona 1985), ny teny hoe *Asara*. Amin'ny Tanala sy ny Bara dia ilazana ny fahavaratra ny teny hoe Asara, manao toy izany koa ny Sakalava,  

## Jereo koa

* Anaram-bolana avy amin'ny teny sanskrity: *[[Hatsiha]] - [[Volasira]] - [[Faosa]] - Volamaka - [[Hiahia]] - [[Sakamasay]] - [[Volambita]] - [[Sakave]] - [[Asaramantsina]] - [[Asaramanitra (volana malagasy)|Asaramanitra]] - [[Asotry]] - [[Vatravatra]].*
* Tetiandro malagasy

## Loharano
Vilamitapoa

Ny **Vilamitapoa** dia volana fahafolo amin'ny Antesaka, izay heverina fa mifanandrify amin'ny volana Oktobra.

## Jereo koa

* Tetiandro malagasy
*Volana malagasy antesaka: *[[Vatravatra]], [[Asotrindambo]], [[Hatsiha]], [[Valasira]], [[Fosa]], [[Maka (volana malagasy)|Maka]], [[Hiahia]], [[Sakamasay]], [[Sakave]], [[Vilamitapoa]], [[Volamitabe]]* ary *[[Saramanitry]].*

## Loharano
Tritô-Isaia

Ny **Tritô-Isaia** na **Tritô-Izaia** dia fizaràna lehibe fahatelo ao amin'ny Bokin' i Isaia (na Bokin' i Izaia), dia ny toko faha-56 hatramin'ny toko faha-66, izay heverin'ny mpikaroka fa tsy nosoratan'ny mpaminany Isaia (na Izaia), sahala amin'ny ampahan-dahatsoratra atao hoe Deoterô-Isaia. Miompana amin'i Siôna (na Ziôna) izay ivon'ny fivahinianana ho an'ny firenena rehetra (toko faha-60 – 62) ity fizarana farany ity. Izany dia maneho fomba fijery mahafaoka izao tontolo izao izay hita koa ao amin'ny Isa. 56.1-8 sy Isa. 66.18-24. Maro ireo lohahevitra efa hita tany aloha (ao amin'ny Prôtô-Isaia sy ny Deoterô-Isaia) no iverenan'ny mpanoratra aseho amin'ny fomba fiteny hafa ato amin'ity fizaràna ity. Izany dia momba ny fandresen'i Jerosalema any am-parany. 

## Fanoratana
Hatramin'ny fikarohana nataon'i Claus Wintermann izay nanamafy ny petrakevitr'i Bernhard Duhm (taona 1892), dia miresaka ny amin'i *Isaia Fahatelo* na *Trito-Isaia* mba hanondroany ny fizaràna fahatelo, ny manampahaizana momba ny Baiboly. Tsy fantatra ny nanoratra ity tapany farany amin'ny Bokin' i Isaia ity nefa tsy maintsy ho mpianatr’ilay nanao ny *Deoterô-Isaia* izy (na izy ireo) sady nonina tao Palestina taorian'ny Fahababoana. Ity fizaràna farany ity dia miresaka ny amin’ny Jiosy taorian'ny fahababoana. Asa soratra mifangaro, satria miovaova ny fomba fiteny sy ny litorjia asehon'ny andalana sasany (Isa. 56.1; 57.21). Ny mpanoratra azy dia heverina fa niaina sy nanoratra tao Jerosalema, indrindra teo anelanelan'ny fiafaran'ny Fahababoana (taorian'ny 538 tal. J.K.) sy ny fotoana niasan'ny mpaminany Nehemia, izany hoe taorian'ny Fahababoana. Efa voaorina indray ny Tempoly ao Jerosalema tamin'izay nefa ny fampanantenana maro dia mbola tsy tanteraka. Noho izany dia maro ireo fahadisoana nataon'ny vahoaka sady niaina tao anaty fotoam-pahakiviana koa ny sasany.

## Jereo koa

* Isaia
* Prôtô-Isaia
* Deoterô-Isaia
Fiangonana Evanjelika Etiôpiana Mekane Iesosy

Ny **Fiangonana Evanjelika Etiôpiana Mekane Iesosy** (izay atao hoe *Ye Ethiopia Wongelawit Bete Kristian Mekane Yesus*, amin' ny teny amarîka) dia fiangonana prôtestanta ao Etiôpia izay manaraka ny sampana loterana. Mikambana ao amin' ny Fiangonana Loterana Eran-Tany (anglisy: *Lutheran World Federation*; frantsay: *Fédération luthérienne mondiale*) sy ao amin' ny Fikambanan' ny Fiangonana Nohavaozina eran-Tany (anglisy: *World Alliance of Reformed Churches*; frantsay: *Alliance réformée mondiale*) io fiangonana io.