open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny arameana vaovao

Ny **fiteny arameana vaovao** dia karazan' ny fiteny arameana izay nivoatra nandritra ny Andro Antenatenany sy ny Andro Vaovao, ary mbola mitohy hatramin' izao amin' ny maha-fiteny ifaneraserana azy ao amin' ny vondron' olona miteny arameana vaovao. Ao amin' ny fandalinana ny fiteny arameana, ny fanasokajiana ny karazan' ny fiteny arameana vaovao dia lohahevitra nahaliana manokana ny manam-pahaizana, izay nanolotra fizaràna maromaro: roa (andrefana sy atsinanana), telo (andrefana sy afovoany ary atsinanana) na efatra (andrefana, afovoany, avaratra-atsinanana ary atsimo-atsinanana).

Amin' ny fandalinana fiteny mihevitra ny anjara asa eo amin' ny firahamonina, ny fiteny arameana vaovao dia sokajiana araka ny mason-tsivana ara-poko sy ara-pivavahana isan-karazany, ary mahafaoka vondrona izay mifikitra amin' ny kristianisma, amin' ny jodaisma, amin' ny mandeisma ary amin' ny silamo.

Ireo fiteny arameana vaovao ampiasain' ny Kristiana dia efa niara-nisy hatry ny ela tamin' ny fiteny siriaka klasika amin' ny maha fiteny ampiasaina amin' ny literatiora sy amin' ny litorjia azy ao amin' ny kristianisma siriaka.

Koa satria ny fiteny siriaka klasika sy ny endrika maro tranainy – toy ny fiteny arameanan' ny targoma (karazana fiteny arameana jiosy tranainy) sy ny fiteny mandeana klasika – dia tsy ampiasain' ny olona hifadraisana andavanandro, dia tsy voasokajy ho fiteny arameana vaovao izy ireo. Na izany aza, ny fiteny klasika dia mbola misy fiantraikany amin' ny fiteny arameana vaovao ifaneraserana.

Ny karazan' ny fiteny arameana vaovao malaza indrindra dia ny vondrom-piteny arameana vaovao afovoany sy ny vondrom-piteny arameana vaovao avaratra-atsinanana. Ny vahoaka asiriana, izay mpikambana ao amin' ny Fiangonana Asirianina Atsinanana, ny Fiangonana AtsinananaTranainy, ny Fiangonana Ôrtôdôksa Siriaka, ny Fiangonana Katôlika Kaldeana, ary ny antokom-pinoana sasany hafa no tena itenenana azy ireo (na dia tsy izy ireo irery aza). Ny mpiteny hafa dia ahitana Kristianina avy any Ampiposahana (izay miteny amin' ny fiteny arameana vaovao andrefana tandindonin-doza) sy Mandeana ary ny Jiosy mizrahy sasany.

Amin' izao fotoana izao, ny isan' ny mpiteny arameana vaovao mahay dia tena vitsy, ary ny taranaka asiriana taty aoriana amin' ny ankapobeny dia tsy mahazo feno an' ilay fiteny, indrindra fa maro no nifindra monina sy niorim-ponenana any amin' ny firenena vaovao, ary ny fiteny arameana vitsy mpiteny hafa dia ihoaran' ny fitenin' ny maro an' isa eo an-toerana.
Taty (vahoaka)

Ny **Taty** (na **Parsy**, **Dagly**, **Lôhijôna**) dia vahoaka iraniana monina ao Azerbaijàna sy ao Rosia (indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i Dagestàna). Anisan' ny tompontany iraniana any Kaokazy ny Taty.

Ny Taty dia mampiasa ny fiteny taty, izay fiteny iranika atsimo-andrefana somary hafa noho ny fiteny persana, ary koa ny fiteny azerbaijany (na azery) sy ny fiteny rosiana. Mozilmana siita ny ankamaroan' ny Taty, nefa  ahitana Mozilmana sonita vitsy anisa koa.

Ny mponina tsarista tamin' ny taona 1886–1892 dia nahitana Taty niisa 124&nbsp;683 tao amin' ny faritra Kaokazy rosiana ka ny 118&nbsp;165 tamin' ireo no tao amin' ny Governortan' i Baku ary 3&nbsp;609 tao amin' ny Ôblastan' i Dagestana. Ny fanisam-bahoakan' ny Empira Rosiana tamin' ny taona 1897 dia nahitana Taty miisa 95&nbsp;056, ka ny 89&nbsp;519 tamin' ireo dia tao amin' ny Governoratan' i Baku ary 2&nbsp;998 tao amin' ny Ôblastan' i Dagestana. Ny fanisam-bahoakan' ny Sôvietika tamin' ny taona 1926 dia tsy nahitana afa-tsy Taty miisa 28&nbsp;705 ka ny 28&nbsp;443 tamin' ireo dia tao amin' ny SSR Azerbaijana ary ny 1&nbsp;237 tao amin' ny ASSR Dagestana.Ny ankamaroan' ny Taty tamin' ny fanisam-bahoakan' ny taona 1926 dia nosokajina ho "Persiana" sy "Tiorka Azerbaijany". Izany indrindra no nitranga tao amin' ny SSR Azerbaijana, izay nahitana olona 38&nbsp;327 teo ho eo nosokajina ho "Tiorka manao ny fiteny taty ho fitenin-drazany". Ny fanisam-bahoakan' ny Sôvietika tamin' ny taona 1979 dia nahita Taty miisa 22&nbsp;441 ka ny 8&nbsp;848 tamin' ireo no tao amin' ny SSR Azerbaijana ary 7&nbsp;437 tao amin' ny ASSR Dagestana.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
Fiteny adigeana

Ny **fiteny adigeana** na **fiteny adige**, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe **fiteny tsirkasiana andrefana**, dia fiteny kaokaziana avaratra-andrefana tenenin' ny ampahany amin' ny vahoaka tsirkasiana tandrefana. Any Rosia no tena itenenana azy, ary koa any Torkia, any Jôrdania, any Siria ary any Israely, izay nipetrahan' izy ireo taorian' ny fandripahana ny Tsirkasiana. Amin' ny fiteny adigeana izy dia atao hoe *Адыгабзэ / Adygabzə* [aːdɘɣaːbzɜ] na кӏахыбзэ / *khaxybzə*., fa amin' ny fiteny rosiana kosa dia адыгейский язык / *adigeyskiy iazik*. 

Mifandray akaiky amin' ny fiteny kabardiana (fiteny tsirkasiana atsinanana) izy io, na dia misy aza mandà ny fanavahana ireo fiteny roa ireo fa samy tenim-paritry ny fiteny tsirkasiana tokana.

Ny fitenin' ny literatiora dia mifototra amin' ny fitenim-paritry ny Temirgôy. Ny fiteny adigeana sy ny fiteny rosiana no fiteny ôfisialy roa ao amin' ny Repoblikan' i Adigea ao amin' ny Federasiônan' i Rosia.

Manodidina ny 128 000 ny mpiteny ny adigeana any Rosia, saika mpiteny teratany avokoa izy rehetra. Amin' ny fitambarany dia 300 000 eo ho eo no miteny azy io maneran-tany. Ny fianakaviambe miteny adigeana betsaka indrindra dia ao Torkia, tenenin' ny diaspôra taorian' ny adin' ny Rosiana sy ny Tsirkasiana (taona 1763–1864). Ankoatra izany, ny fiteny adigeana dia ampiasain' ny Tserkesôgay ao amin' ny Krain' i Krasnodar.

Ny fiteny adigeana dia anisan' ny fianakaviam-piteny kaokaziana avaratra-andrefana. Ny fiteny kabardiana (fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe fiteny tsirkasiana atsinanana) dia havana akaik' io fiteny io, izay raisin' ny mpikaroka sasany ho toy ny fitenim-paritry ny fiteny adigeana na amin' ny fiteny tsirkasiana tokana. Ny fiteny obika sy ny fiteny abkazy ary ny fiteny abazà dia mifandray lavitra kokoa amin' ny fiteny adigeana.
Tantaran' ny Jiosy any Iràna

Ny **tantaran' ny Jiosy any Iràna** dia nanomboka tamin' ny faran' ny Vanim-potoan' ny Baiboly (teo antenatenan' ny taonarivo voalohany tal. J.K.). Ny bokin' ny Tantara, ny bokin' i Isaia, ny bokin' i Daniela, ny bokin' i Ezra (na Esdrasa), ary ny ny bokin' i Nehemia ao amin' ny Baiboly dia mirakitra firesahana momba ny fiainana sy ny zavatra nanjo ny Jiosy tany Persia. Araka ny bokin' i Ezra, ny mpanjaka persiana dia nanome alalana sy namela ny Jiosy hiverina any Jerosalema sy hanorina indray ny tempoliny; ny fanamboarana azy io dia natao "araka ny didin' i Kirôsy sy Dariôsy ary Artaksersesy, mpanjakan' i Persia." (Ezra 6:14). Io fisehoan-javatra lehibe teo amin' ny tantaran' ny Jiosy io dia nitranga tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-6 tal. J.K.

Nonina tany amin' ny tanin' i Iràna ankehitriny ny Jiosy persiana nandritra ny 2 700 taona mahery, hatramin' ny nisian' ny Jiosy am-pielezana voalohany tamin' ny nandresen' i Salmanesera V mpanjaka asiriana ny Fanjakan' i Israely (Avaratra) (722 tal. J.K.) ary nitondra ny Israelita sasany ho babo tany Khuzestan. Tamin' ny taona 586 tal. J.K., ny Empira Babilôniana Vaovao dia nampiala Jiosy maro be avy tao Jodea (na Jodia) ho babo any Babilôna.

Ny Jiosy nifindra monina tany Persia fahiny dia nipetraka tanaty fiankaviambe nisy azy manokana. Ny fianakaviambe jiosy persiana dia ahitana ireo fianakaviambe tranainy (ary hatramin' ny tapaky ny taonjato faha-20 mbola misy) tsy ny an' i Iràna ihany, fa ny Jiosy azerbaijany, ny Jiosy armeniana, ny Jiosy jeôrjiana, ny Jiosy irakiana, ny Jiosy bokarana, ary ny Jiosy an-tendrombohitra koa.

Ny sasany tamin' ireo fianakaviambe ireo dia nitoka-monina avy tamin' ny fianakaviambe jiosy hafa, hany ka ny andian-teny hoe "Jiosy persiana" dia fomba fiteny ara-kaiteny na ara-jeôgrafia fa tsy misy lanjany ara-tantara. Nandritra ny fara tampon' ny Empira  Persiana dia heverina fa nahatakatra hatramin' ny 20 %n' ny mponina ny Jiosy.

Ny Jiosy dia namototra ny lovany any Iràna hatramin' ny fahababoana tany Babilôna tamin' ny taonjato faha-6 tal. J.K. ary nitazona ny maha-izy azy ara-poko sy ara-piteny ary ara-pivavahana. Na izany aza, ny fandinihana ny Tranomboky ny Kôngresy momba an' i Iràna dia nilaza fa "Nandritra ny taonjato maro dia nanjary tsy navahana ara-batana, ara-kolontsaina ary ara-piteny  tamin' ny mponina tsy Jiosy ny Jiosy tao Iràna. Ny ankamaroan' ny Jiosy dia manao ny fiteny persana ho fitenin-dreny, ary miteny kiorda ny vitsy an' isa." Tamin' ny taona 2012, ny fanisam-bahoaka ôfisialin' i Iràna dia nitatitra ny fisian' ny Jiosy miisa 8 756, izy fihenana avy amin' ny isa 25 000 tamin' ny taona 2009.

Jiosy mizrahita miteny hebreo mizrahy ary manaraka ny Talmodan' i Babilôna ny fianakaviambe jiosy ao Iràna. Talohan' ny taona 1948, ireo Jiosy iraniana ireo, izay mbola betsaka kokoa noho izany, dia noheverin' ny mpahay tantara ho taranaky ny Persiana niova fo ho amin' ny jodaisma sy ny vondrom-poko jiosy hafa any Iràna (anisan' izany ny Jiosy kiorda).
Ahmad Tavakkoli

I **Ahmad Tavakkoli** (1951-2025) dia mpanao pôlitika iraniana mpandala ny nentin-drazana, mpanao gazety ary mpikatroka miady amin' ny kolikoly. Tale mpitantana ny tranokalam-baovao *Alef* izy amin' izao fotoana izao ary mpanorina ny fikambanana mpanara-maso ny kolikoly.

I Tavakkoli dia solontena taloha tao amin' ny fari-pifidianan' i Teheran, Rey, Shemiranat ary Eslamshahr ao amin' ny Antenimiera (*Majlis*) sady talen' ny Foibem-Pikarohan' ny Majlis (*Majlis Research Center*).

Minisitry ny Asa teo ambany fitarihan' i Mir-Hossein Mousavi I Tavakkoli, solontenan' ny Antenimieran' i Behshahr, ary nirotsaka ho fidina ho filoham-pirenena tamin' ny fifidianana roa tao Iràna (nifaninana amin' i Ali Akbar Hashemi Rafsanjani sy i Mohammad Khatami).

Niala vetivety tamin' ny fanaovna pôlitika i Tavakkoli rehefa nanery azy hiala tao amin' ny Ministeran' ny Asa ny mpanohitra avy amin' ny Ankavia.

Nanorina ny *Resalat*, gazety mpandala ny nentin-drazana izy, avy eo nandao an' i Iràna mba hianatra toekarena any amin' ny Fanjakana Mitambatra, izay nahazoany ny diplômany dôktôrata.

Ahmad Tavakkoli dia maty noho ny aretim-po teo amin'ny faha-74 taonany tamin'ny 23 Jolay 2025.
Neda Agha-Soltan

I **Neda Agha-Soltan** dia tovovavy iraniana maty voatifitra nandritra ny iray tamin' ny hetsi-panoherana taorian' ny valim-pifidianana filoham-pirenena tao Iràna tamin' ny taona 2009 izay niteraka fifandirana. Mpikambana iray ao amin' ny milisy paramilitera Basiji no heverina ho tao ambadik' ilay tifitra nahafaty azy. Ny fialan' ny ainy teo afovoan' ny arabe dia nalain' ny olona nanodidina azy tao amin' ny fihetsiketsehana.

Amin' ny teny persana dia atao hoe ندا آقاسلطان / *Nedā Āġā-Sulṭān* na *Nedā Āqā-Soltān* izy. Teraka tamin' ny 23 Janoary 1983 ary maty tamin' ny 20 Jiona 2009 i  Neda.

Ilay videô, tamin' ny Jona 2009, navoaka haingana tao amin' ny Internet, dia nalefa tamin' ny tranokalan' ny videô an-tserasera ary noraisin' ny ankamaroan' ny tambajotra sôsialy Internet. Nanomboka tamin' izay dia lasa olo-malaza teo amin' ny mpanao fihetsiketsehana manohitra ny fitondran' i Ali Khamenei sy ny fifidianana indray an' i Mahmoud Ahmadinejad i Neda.
Hassan Rohani

I **Hassan Rohani** na **Hassan Rouhani** na **Hassan Rowhani** na **Hassan Ruhani** dia manam-pahaizana sy diplômaty ary olom-panjakana iraniana, mpitondra fivavahana mozilmana. Izy no filohan' ny Repoblika Islamikan' i Iràna nanomboka tamin' ny taona 2013 ka hatramin' ny 2021. Atao amin' ny teny persana hoe حسن روحانی / *Ḥasan(-e) Rowḥâni* izy. Teraka tamin' ny 12 Nôvambra 1948 tao Sorkheh izy, izay nomena ny anarana hoe Hassan Fereydoun.

Kandidà tamin' ny fifidianana filoham-pirenena iraniana tamin' ny taona 2013 i Hassan Rouhani, izay hany kandidà mpandanjalanja tamin' ny fampielezan-kevitra. Nambarany fa raha lany amin' ny fifidianana izy, dia hanomana "sata mifehy ny zon' ny olom-pirenena", hamerina amin' ny laoniny ny toekarena ary hanatsara ny fifandraisany amin' ny firenena tandrefana. Naneho ny fanohanana ôfisialy ny fitandroana ny zon' ny vitsy an' isa ara-poko sy ara-pivavahana koa izy. Voafidy ho filohan' ny Repoblika Islamikan' i Iràna izy tamin' ny fihodinana voalohany, ary nahazo ny 50,7 % amin' ny vato.

Matetika i Rouhani no lazaina ho manana firehana pôlitika afovoany sy mpandala fanavaozana. Amin' ny pôlitika anatiny dia mandrisika ny fahalalahan' ny tena manokana, ny fahafahana mahazo malalaka fahalalàm-baovao, ary nanatsara ny zon' ny vehivavy tamin' ny fanendrena vehivavy mpitondra tenin' ny Ministeran' ny Raharaham-Bahiny izy. Nohatsarainy ihany koa ny fifandraisana ara-diplômasian' i Irana amin' ny firenen-kafa.

Nandresy tamin' ny fifidianana indray i Rouhani tamin' ny fifidianana natao tamin' ny taona 2017 tamin' ny vato 57,1 %.

Na dia notohanan' i Ali Khamenei, Mpitarika Faratampony Iraniana, aza i Rouhani tany am-boalohany nandritra ny fe-potoam-piasany faharoa, dia nidina ny fifandraisan' izy ireo satria nanakiana an' i Rouhani i Khamenei noho izy malefaka loatra amin' ny fifampiraharahana amin' ny Tandrefana momba ny fifanarahana momba ny nokleary iràniana. Taorian' ny fe-potoam-piasana faharoa dia tsy notendren' i Khamenei ho amin' ny andraikitra ambony i Rouhani ary tsy nihaona taminy intsony raha tsy tamin' ny taona 2021.
Agha Muhammad Shah

I **Agha Muhammad Shah** na **Agha Muhammad Khan** na **Agha Mohammad Khan Qajar** no mpanjakan' i Iràna avy amin' ny tarana-mpanjaka Kajara nanomboka tamin' ny taona 1789 ka hatramin' ny taona 1797. Atao amin' ny teny persana hoe آقا محمد خان قاجار / *Âqâ Mohammad Khân-e Qâjâr* izy. Teraka tamin' ny 14 Marsa 1742 tao Esterabad ary maty ny tamin' ny 17 Jona 1797 tao Shushi. Rehefa tonga teo amin' ny fitondrana izy dia nantsoina hoe **Agha Mohammad Shah** (persana: آقا محمد شاه / *Âghâ Mohammad Šâh*).

Lehiben' ny eonoka (na ionoka) tao amin' ny foko Kajara, ao avaratra amin' i Iràna, iray amin' ireo foko torkômana (na torkmena) ao Iràna. Tany am-boalohany izy dia lehiben' ny sampana Quwanlu ao amin' ny foko kajara, napetraka teo amin' ny seza fiandrianana ho mpanjakan' i Iràna tamin' ny taona 1789 izy, saingy tsy nosatrohana satroboninahitra tamin' ny fomba ôfisialy raha tsy tamin' ny Marsa 1796, rehefa avy nanongana ny shah farany farany an' ny tarana-mpanjaka Zanda. Nasainy novonoina ny shah farany an' ny tarana-mpanjaka Zanda (i Lotf Ali Khan) ary nopotseriny ny mason' io shah io tamin' ny nakany ny fitondrana.

Ny fitondran' i Agha Mohammad Khan dia voamariky ny fiverenan' i Irana tsy nisy fanapariaham-pitondrana sady tafaray ary tamin' ny famindràna ny renivohitra ho any Teheran izay mbola misy azy ankehitriny. Malaza ihany koa izy noho ny fitondran-tenany feno habibiana, indrindra nandritra ny famerenana indray an' i Jeôrjia ho eo ambany fahefan' i Iràna. Nataony fahirano ny renivohitra Tbilisi, naripany ny maro tamin' ny mponina tao, ary nobaboiny ka nentiny any Iràna ny Jeôrjiana miisa 15 000 teo ho eo.

Nisy namono i Agha Mohammad Khan Qajar tamin' ny 17 Jona 1797 ary nalevina tao Najaf.  Izy, izay mpanjaka eonoka (na ionoka) novosirana fony izy tanora rehefa nosamborin' i Adel Shah Afshar, dia tsy nanan-janaka ka nandimby azy i Fath-Ali Shah Qajar, zana-drahalahiny.

## Jereo koa

* Dinastia Kajara
* Dinastia Zanda
* Tantaran' i Iràna
Mozaffar al-Din Shah

I **Mozaffar al-Din Shah** na **Muzaffar-al-Din Shah** na **Mozaffareddin Shah** na **Mozaffar-ed-Din Shah** dia shah tao Iràna (na Persia) teo anelanelan' ny 1 Jona sy 3 Janoary 1907. Izy no shah fahadimy tao Iràna nofehezin' ny Kajara. Teraka tamin' ny 25 Marsa 1853 ary maty tamin' ny 3 Janoary 1907 izy. Izy no lazaina fa namorona ny Lalàm-panorenan' ny Persia tamin' ny taona 1906, izay nekeny ho iray amin'ny hetsika farany nataony tamin' ny naha shah azy. Atao hoe مظفرالدین شاه / *Moẓaffar-al-Din Šâh* izy amin' ny teny persana. Ny anarany lava dia *Mozaffar ad-Din Shah Qajar* (persana: مظفرالدین شاه قاجار / Mozaffar ad-Din Ŝāh-e Qājār).

Nandritra ny fitondrany i Mozaffar-al-Din dia nanandrana nanatanteraka fanavaozana ny tahirim-bola foibe; na izany aza, ny trosa teo aloha navelan' ny Kajara, an' i Angletera sy an' i Rosia, dia nanimba ny ezaka nataony. Nekeny ihany koa ny fanomezan-tsolika an' i William Knox D'Arcy nandritra ny fotoana nanjakany, ka namela an' i Britaina Lehibe hifehy ny tahirin-tsolika iraniana nandritra ny 60 taona.

Tamin' ny taona farany niainany, i Iràna (na Persia) dia niaina fanovana lalàm-panorenana mahery vaika, izay nampalemy ny fahefan' ny mpanjaka rehefa nanome lalàm-panorenana sy Antenimiera ny vahoakany izy. Maty izy 40 andro taorian' ny namelany ny lalàm-panorenana hampiharina. Heverin' ny mpahay tantara ho mpitarika malemy izy.

## Jereo koa

* Tantaran' i Iràna

* Persia

## Fanamarihana
Ahmad Shah Qadjar

I **Ahmad Shah Qadjar** dia shah tany Iràna nanomboka tamin' ny 16 Jolay 1909 ka hatramin' ny 31 Ôktôbra 1925, izy no farany tamin' ny tarana-mpanjaka Kajara. Amin' ny teny persana izy dia atao hoe احمد شاه قاجار. Teraka tamin' ny 21 Janoary 1898 tao Tabriz izy ary maty tamin' ny 21 Febroary 1930 tao Neuilly-sur-Seine, any Frantsa.

Zanakalahin' ny shah Mohammed Ali sy ny vadiny Malekeh Jahan Khanoum ny andriandahy Ahmad Shah izay tonga teo amin' ny seza fiandrianana tamin' ny 16 Jolay 1909 taorian' ny fanonganana ny rainy izay nanandrana niverina tamin' ny famerana araka ny lalàm-panorenana momba ny fahefan' ny mpanjaka.

I Ahmad Shah dia mpitarika malemy izay tsy maintsy niatrika korontana anatiny sy ny fidiran' ny firenena ivelany, indrindra fa avy amin' ny Empira Rosiana sy ny Empira Britanika. Tamin' ny taona 1917 i Britaina Lehibe dia nampiasa an' i Persia ho toerana fiaingan' ny fanafihany hanakorontanana an' i Rosia taorian' ny Revôlisiôna Rosiana.

Nesorina tamin' ny fahefany i Ahmad Shah tamin' ny 21 Febroary 1921 tamin' ny fanonganam-panjakana miaramila notarihan' ny Minisitry ny Ady sady kômandin' ny Tafika Kôsaka persiana, Reza Khan (Reza Pahlavi taty aoriana) izay nametraka ny tenany ho praiminisitra tamin' ny taona 1923.

Nalemy ara-pôlitika noho ny fiakaran' ny herin' i Reza Khan i Ahmad Shah ka niala niaraka tamin' ny ankohonany tamin' ny taona 1923 ka nanao "fitetezam-paritra lehibe eorôpeanina". Nesorina aminy tamin' ny fomba ôfisialy ny fahefany tamin' ny 31 Ôktôbra 1925 rehefa nambaran' ny Majles (Antenimiera iraniara) ho mpanjakan' i Persia i Reza Pahlavi. Toy izany no namarana amin' ny fomba ôfisialy ny fitondran' ny tarana-mpanjaka Kajara tao Persia. Maty tamin' ny taona 1930 tany Neuilly-sur-Seine, any Frantsa izy ary nalevina tao Karbala any Iràka.

Ny taranaka imperialy dia nitohy tamin' ny alalan' ny rahalahiny, ny andriandahy teo aloha Mohammad Hassan Mirza.

## Jereo koa

* Kajara

* Tantaran' i Iràna

* Persia
Haj Ali Razmara

I **Haj Ali Razmara** na **Ali Razmara** dia lehibe miaramila sy mpanao pôlitika iraniana, lehiben' ny kômandin' ny tafika iraniana (*Sepahbod*) izy ary lasa piraiminisitr' i Iràna nanomboka tamin' ny 26 Jona 1950 ka hatramin' ny 7 Marsa 1951. Teraka tao Teheran tamin' ny taona 1901 ary maty tao ihany tamin' ny 7 Marsa 1951. Amin' ny teny persana izy dia atao hoe سپهبد حاجیعلی رزم‌آرا. 

Nianatra tao amin' ny Akademia Miaramila ao Saint-Cyr (Frantsa) izy ary nanambady an' i Anwar-el Molouk Hedayat izay niterahany dimy. Ny hoe *Razmara* dia midika ara-bakiteny hoe "mpiady za-draharaha". I Razmara dia voalaza fa "manana fomba fiasa maty paika, mifehy tena, matotra ary manana finiavana".

Nisy namono teo amin' ny faha-49 taonany izy nandritra ny lanonana natao tao amin' ny Môskean' ny Mpanjaka ao Teheran, famonoana amin' ny alalan' ny tifitra manan-tanjona pôlitika nataon' ny mpikambana iray ao amin' ny fikambanana Fadā'iyān-e Islam (ara-bakiteny: "mpanao soron-tena ho an' ny silamo") notarihin' i Navvab Safavi. Nisy namono izy taoriana kelin' ny namonoan' ny olona an' i Abdol-Hossein Hajir teo alohany tamin' ny toe-javatra mitovy amin' izany ihany koa.

## Jereo koa

* Tantaran' i Iràna
Abolhassan Bani Sadr

I **Abolhassan Bani Sadr** (persana: ابوالحسن بنی‌صدر) dia mpanoratra sy mpanao pôlitika iraniana. Izy no filoha voalohany tao amin' ny Repoblika Islamika taorian' ny Revôlisiôna Iraniana tamin' ny 1979 izay nanafoana ny fanjakan' ny mpanjaka. Voafidy ho filiham-pirenen' i Iràna tamin' ny fifidianana andraisan' ny rehetra anjara, tamin' ny 76 % tamin' ny vato tamin' ny 25 Janoary 1980 izy, nefa naongan' ny Antenimiera tamin' ny voana Jona 1981. Nisesitany any Frantsa izy hatramin' izay.

Teraka tamin' ny 22 Marsa 1933 tao Hamadan, ao Iràna izy ary maty tamin' ny 9 Ôktôbra 2021 tao Paris any Frantsa. Atao hoe **Seyyed Abolhassan Bani Sadr** (persana: سید ابوالحسن بنی‌صدر) koa izy.

Talohan' ny naha-filoham-pirenena azy dia minisitry ny raharaham-bahiny tao amin' ny governemanta vonjimaika izy. Nipetraka nandritra ny taona maro tany Frantsa izy ary nanangana ny Filankevi-Pirenena momba ny Fanoheranan' i Iràna (persana: شورای ملی مقاومت ایران / *Šurā-ye Melli-e Moqāvemat-e Īrān*).

Taorian' ny fanonganana azy dia nandositra an' i Iràna i Banisadr ary nialokaloka tany Frantsa. Nifantoka tamin' ny asasoratra ara-pôlitika momba ny hetsika nataony nandritra ny Revôlisiôna Iraniana sy ny fanakianana nataony tamin' ny governemanta iraniana i Banisadr taty aoriana. Lasa mpitsikera an' i Ali Khamenei, Mpitarika Faratampony, sy ny fitantanana ny firenena izy tamin' ny fifidianana tao Iràna tamin' ny taona 2009.

## Jereo koa

* Tantaran' i Iràna
Anglo-Persian Oil Company

Ny **Anglo-Persian Oil Company** (na **APOC**) dia niorina tamin' ny taona 1909 taorian' ny nahitana sahan-tsolitany lehibe tao Masjed Soleiman, tany Persia (na Iràna) tamin' ny 26 May 1908. Io no orinasa voalohany nirtandraka ny tahirin-tsolitany avy any Atsinanana Afovoany.

Ny governemanta britanika dia nividy ny 51 % amin' ny orinasa tamin' ny 1914, nahazoany ny fandraisana anjara ahafahany mifehy, ary nahatanteraka ny fanaovana ho fananam-pirenena an' ilay orinasa. 

Ny APOC dia nanao fifanarahana vaovao tamin' i Iràna tamin' ny taona 1933 ary nomena anarana hoe **Anglo-Iranian Oil Company** (AIOC) tamin' ny taona 1935 - lasa natsoina hoe *Iràna* i Persia tamin' io taona io, rehefa nangataka tamin' ny firenena vahiny i Reza Shah Pahlavi mba hiantso an' i Persia amin' ny anarana hoe *Iràna*.

Ny governemantan' i Mohammad Mosaddegh dia nanao ho fananam-pirenena ny fotodrafitrasa ao an-toerana ary nanome anarana an' ilay orinasa hoe **National Iranian Oil Company** (NIOC). Tamin' ny taona 1954, taorian' ny hetsika nasiônalista sy ny fifanaraham-piaraha-miasa amin' ny NIOC, ny orinasa dia lasa **British Petroleum Company** (BP).

## Jereo koa

* Tantaran' i Iràna

* Toekaren' i Iràna

* Solitany
* Fikambanan' ny Firenena Mpanondrana Solitany
Revôlisiôna Fotsy

Ny **Revôlisiônan' ny Mpanjaka sy ny Vahoaka** na **Revôlisiônan' ny Mpanjaka sy ny Firenena**, izay nalaza tamin' ny anarana hoe "**Revôlisiôna Fotsy**", dia andiana fanavaozana goavana tao Iràna, natomboka tamin' ny taona 1963 nataon' i Mohammad Reza Pahlavi, izay shah faran' i Iràna, ary nampiharin' ny praiminisitra nifandimby Ali Amini, Asadollah Alam, Hassan Ali Mansour ary Amir Abbas Hoveida. Ny anaran' ilay fandaharan' asa dia avy amin' ny tetikasa misy lohahevitra 6 novolavolain' i Ali Amini ary natolotra ny Kôngresim-Pirenen' ny tantsahan' i Iràna tamin' ny 11 Janoary 1963, ary nankatoavin' ny fitsapan-kevi-bahoaka tamin' ny 26 Janoary 1963.

Atao hoe انقلاب شاه و مردم / *Enghelab-e Shah va Mardom* ("Revôlisiônan' ny Mpanjaka sy ny Vahoaka") na انقلاب شاه و ملت / *Enghelab-e Shah va Mellat* ("Revôlisiônan' ny Mpanjaka sy ny Firenena"), na انقلاب سفید / *Enghelab-e Sefid* ("Revôlisiôna Fotsy") io revôlisiôna io amin' ny teny persana.

Tian' ilay shah ho fanavaozana tsy misy herisetra ho an' ny fiarahamonina iraniana amin' ny alalan' ny fanavaozana ara-toekarena sy ara-tsôsialy ireo fanavaozana ireo, miaraka amin' ny tanjona maharitra hanova an' i Iràna ho firenena matanjaka ara-toekarena sy indostrialy manerantany. Nampiditra foto-kevitra ara-toekarena vaovao ilay shah, ka isan' izany ny fitsinjarana ny tombom-barotra amin' ny mpiasa, sady nanomboka tetikasa momba ny taozavabaventy mavesatra vatsian' ny governemanta vola, ary koa ny fanaovana ho fananam-pirenena ny ala sy ny kijana ary ny loharanon-drano.

Ny tetikasa lehibe indrindra dia ny fanavaozana ny fananan-tany, izay nahatonga ny mpana-tany lehibe ho very hery sy fahefana. Teo amin' ny lafiny sôsialy dia nanome zo bebe kokoa ho an' ny vehivavy sy namela ny fampivoarana ny asa ara-pitsaboana, ary nampiditra vola ho an' ny fampianarana, indrindra any ambanivohitra, ilay Revôlisiôna Fotsy.

## Jereo koa

* Toekaren' i Iràna
Tempolin' i Ezekiela

Ny **Tempolin' i Ezekiela** dia rafitry ny tempoly tsy mbola voaorina voalaza ao amin' ny Bokin' i Ezekiela ao amin' ny Baiboly. Io no heverina fa ho endriky ny tempoly fahatelon' i Jerosalema izay famerenana amin' ny laoniny ny tempoly, araka ny fahitan' i Ezekiela mpaminany (Ezek. 40-47). Voalaza fa nahazo io fahitana io i Ezekiela, tokony ho efatra ambin' ny folo taona taorian' ny nandravan' i Nebokadnezara II ny Tempoly voalohany.

## Antsipiriany
Voalazalaza amin' ny an-tsipiriany ao amin' ny Bokin' i Ezekiela ny lafiny mampiavaka ilay tempoly, amin' ny fahitana nomena ny mpaminany Ezekiela. Voaresaka ny firafitry ny tempoly vita amin' ny hazo maromaro, toy ny vavahady, ny kianja ivelany sy anatiny, ny efitra sy ny lalantsara, ny andohalambo, ny varavarana, ny varavarankely, ny fitoerana masina ary ny alitara. Voaresaka koa ny fanaka sasany. Hita ao ny antsipiriany momba ny haingon-trano, ohatra, ny kerobima sy ny hazo rofia voasokitra eo amin' ny varavarana sy ny rindrina. Ny tanjon' ny efi-trano anilany dia omena, ohatra, hiakanjoan' ny mpisorona, hihinanana ny henan' ny mpisorona, ary efitrano ho an' ny mpihira. Ny refy dia mifototra amin' ny "hakiho".

## Heviteny
Ny fanomezan-danja ny tsipiriany momba ny tempoly ao anatin' ny tontolon' ny fahitana ara-paminaniana dia miteraka famakafakana sy adihevitra momba ny heviny sy ny dikany ary ny tanjona amin' ny hanamboarana ny tempoly.

### Heviteny ao amin' ny jodaisma
Antsoin' i Maimônida hoe "tempoly haorina" izy io, ary nilaza izy fa sarotra ho an' ny mpamaky tsotra, eny fa na dia ho an' ny manam-pahaizana za-draharaha, ireo toko ao amin' ny Bokin' i Ezekiela ireo. Ny mpanao heviteny amin' ny Baiboly izay sahy nanazava mivantana ny tsipiriany momba ny famolavolana avy ao amin' ny lahatsoratry ny Baiboly hebreo dia ahitana an' i Rashi, i David Kimhi, i Yom-Tov Lipmann Heller, ary i Meir Leibush ben Yehiel Michal, izay samy nanolotra sarisary misy fahasamihafana kely momba ny tempoly hitan' i Ezekiela.

### Heviteny kristiana
Ny fivoasana kristiana sasany momba ny tempolin' i Ezekiela dia izao: io no tempoly tokony ho naorin' i Zerobabela; tempoly ara-bakiteny tokony haorina indray mandritra ny fanjakan' i Kristy arivo taona, tempoly izay tandindon' ny fanompoam-pivavahana amin' Andriamanitra ataon' ny fiangonana kristiana ankehitriny, na tandindon' ny fanjakan' Andriamanitra ho avy sy mandrakizay.

Maro koa ny mpandinika kristiana mino fa io tempoly io dia ho ilay Tempoly Fahefatra ara-bakiteny, izay hisy mandritra ny Fanjakana Arivo Taona, aorian' ny faharavan' ny tempoly iray ho avy (tempoly fahatelo) izay holotoin' ny Antikristy.

## Jereo koa

* Tempoly
* Tempolin' i Jerosalema
* Tempolin' i Sôlômôna
* Tempoly faharoa
* Tempoly fahatelo
* Fahitana ny Tempoly
* Arivo taona (kristianisma)
Fiteny tseky

Ny **fiteny tseky** dia anisan' ny fiteny slava andrefana, miaraka amin' ny fiteny kasoba, ny fiteny pôlôney, ny fiteny slôvaka, ny fiteny sôraba, izay sampan' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Tenenina indrindra ao Tsekia io fiteny io, izay tenenin' ny olona miisa 11 tapitrisa any ho any. Atao hoe *čeština* io fiteny io amin' ny fiteny tseky.

Ny fiteny tseky dia manakaiky ny fiteny slôvaka sy ny fiteny pôlôney ary ny fiteny rotena (na roteniana). Ny ankamaroan' ny olon-dehibe tseky sy slôvaka dia afaka mifankahazo fiteny. Izy ireo mantsy, tamin' ny andron' i Tsekôslôvakia, dia nifanerasera lalandava amin' ireo fiteny roa ireo tamin' ny alalan' ny fampielezam-peo sy ny fahitalavi-pirenena. Ny sekoly koa dia nanolotra angano ho an' ny ankizy amin' ny fiteny faharoa mba hanazarana azy. Samy niteny amin' ny fiteny roa ny olona tsirairay ary tsy nifarana izany raha tsy tamin' ny fivakisan' i Tsekôslôvakia tamin' ny Janoary 1993 ka namorona an' i Tsekia sy i Slôvakia. Ankehitriny, ny Tseky sy ny Slôvaka dia mbola manana fandaharana am-pahitalavitra iraisana. Na dia izany aza, ny ankizy sy ny tanora izay tsy mahalala ny fotoanandron' i Tsekôslôvakia dia sahirana amin' ny fahazoana rehefa mampiasa teny sasany tena hafa, na rehefa mihaino fitenenana haingana.

Noho ny hasaro-drafitry ny fiteny tseky dia heverina ho sarotra ny mianatra azy. Izany hasaro-drafitra izany dia vokatry ny endri-pandrafetan-teniny sy ny rafi-pifehezanteniny. Toy ny fiteny slava rehetra (afa-tsy ny fiteny bolgariana vaovao sy ny fiteny makedôniana vaovao), ny teny (anarana, mpisolo tena, mpamaritra) dia miova endrika arakaraka ny anjara asa sahaniny ao amin' ny fehezanteny. Amin' io lafiny io, ny fitsipiteny tseky sy slava dia akaiky kokoa ny fiaviana indô-eorôpeana raha ampitahaina amin' ny fiteny indô-eorôpeana hafa, izay nanjary nihavitsy ny fiovan' endrika araka anjara asa (toy izay mitranga amin' ny fiteny alemàna), na nanjavona mihitsy aza (toy izay miseo amin' ny fiteny frantsay).
CIA World Factbook

Ny ***The World Factbook*** dia famoaham-baovao ôfisialy isan-taona an' ny *[[Central Intelligence Agency]]* (CIA) miresaka amin' ny antsipiriany momba ny firenena rehetra eto amin' izao tontolo izao, ara-jeôgrafia, ara-demôgrafia, ara-pôlitika, ara-toekarena, ara-pifandraisana ary ara-miaramila.

Ny *The World Factbook* dia noforonin' ny CIA hampiasain' ny fikambanana miankina amin' ny fanjakana, noho izany dia natao indrindra hahafeno ny fepetra takian' izy ireo ny fomba fanoratra sy ny fandaminana ny takila ary ny zavatra resahina ao aminy. Na izany aza, matetika izy no ampiasain' ny mpikaroka eny amin' ny oniversite sy ny tranokala ary ny famoaham-boky tsy miankina amin' ny fanjakana. Amin' ny maha-vokatry ny governemantan' i Etazonia azy dia eo amin' ny sehatra azon' ny daholobe jerena izy.
Fiteny slôvaka

Ny **fiteny slôvaka** dia anisan' ny vondrom-piteny slava andrefana ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana tenenina indrinra ao Slôvakia izay manao azy ho fiteny ôfisialy. Atao hoe *slovenčina* na *slovenský jazyk* izy amin' ny teny slôvaka. Misy mpiteny slôvaka vitsy ny ao Tsekia, Vôivôdina, Hôngria, Okraina, Aotrisy, Pôlônia, Romania ary fianakaviambe nifindra monina maro no mitazona ny fampiasana ny fiteniny indrindra any Kanada sy any Etazonia ary any Aostralia.

Sahala amin' ny ankamaroan' ny fiteny slava ny fiteny slôvaka izay fiteny manova endrika ny teny arakaraka ny anjara asany ao amin' ny fehezanteny (misy endrika araka anjara asa miisa enina), manavaka ny kandahy sy ny kambavy ary ny tsy kandahy tsy kambavy izy, ny matoanteny ao aminy dia manavaka ny fanehoan-javatra mifetra sy tsy mifera, ary ny voambolany dia miavaka amin' ny fananana tovona sy tovana be dia be ary koa misy ny endri-teny milaza hakelezana. Amin' ny fanononana, ny teny slôvaka dia misy tsindrimpeo foana amin' ny vanin-teny voalohany ary misy zanapeo lava sy fohy; iray amin' ny toetra mampiavaka ny fiteny slôvaka ny fisian' ny *r* sy ny *l* izay afaka miasa toy ny zanapeo, ka miteraka teny toa tsy misy zanapeo toy ny hoe *prst* ("rantsantanana").

Tena akaiky ny fiteny tseky ny fiteny slôvaka, ary ny ankamaroan' ny olon-dehibe slôvaka sy tseky dia afaka mifankahazo fiteny tsy misy fahasarotana, satria nifandray tsy tapaka tamin' ireo fiteny roa ireo izy ireo tamin' ny alalan' ny fampielezam-peo sy ny fahitalavi-pirenena, talohan' ny fivakisan' i Tsekôslôvakia tamin' ny taona 1993. Ireo izay tsy nanana izany fahafahana izany, indrindra fa ny zaza sy ny tanora taty aoriana, dia mety ho sahirana amin' ny fahazoana rehefa mampiasa voanteny tena hafa, na mihaino ny fitenenana haingana loatra. Na izany aza, ny fampiasana ny fiteny slôvaka amin' ny fifandraisana ôfisialy eo anatrehan' ny manampahefana tseky dia mbola azo atao. Mbola be mpampiasa any Slôvakia ny boky sy sarimihetsika tseky.

Azon' ny mpiteny slôvaka atao ihany koa ny mifankahazo amin' ny fomba voafetra kokoa amin' ny fiteny pôlôney. Amin' ny ankapobeny, mora kokoa na latsaka ny fifankahazoan' ny mpiteny slôvaka ny fiteny slava andrefana sy atsimo (fiteny slôvena, fiteny serba, fiteny krôaty, sns.). Mampiasa tarehin-tsoratra latina misy litera miisa 46 mitovy amin' ny an' ny fiteny tseky ny fiteny slôvaka, misy litera kamban-droa sy mari-tsoratra maro. Ny fiteny slôvaka ampiasaina amin' ny literatiora môderina dia tsy noraiketina raha tsy tamin' ny taonjato faha-19, ny ankamaroany dia nataon' i Ľudovít Štúr.
Müller

Ny teny **Müller** mety midika:
*Heiner Müller, mpanoratra tantara tsangana, mpanoratra, poeta, talen'ny sarimihetsika mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina
*Ludwig Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Bringfried Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Jacques Müller, injeniera kitra alemà
*Fabian Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Dieter Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Patrick Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Roland Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Hansi Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Thomas Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Anne Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Detlef Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Karl Müller, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Soisa
*Leopold Müller, injeniera sivily, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Aotrisy
*Gerd Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Jochen Müller, mpilalao baolina kitra alemà
*Andreas Müller, mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina
*Martina Müller, mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina
*Willy Müller, mpamorona mizaka ny zom-pirenen'i Soisa
*Joseph Müller, mpahaisiansan-javaboahary mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina
*Hanns Christian Müller, mpanoratra senariô, talen-koronantsary mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina
*Erich Müller, mpitsabo nify mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina
*Hans Müller, talen-koronantsary mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina
Tandavan-tendrombohitra Skandinaviana

Ny **Tandavan-tendrombohitra Skandinaviana**, na **Alpa Skandinaviana**, izay antsoina hoe **Skanda** ihany koa, dia tandavan-tendrombohitra mamakivaky ny Saikanosy Skandinaviana. Ny ilany andrefana amin' io tandava-tenddrombohitra io dia mitsotsorika tsikelikely mankany amin' ny Ranomasina Avaratra sy ny Ranomasin' i Nôrvezy, ka mamorona ny fiôrdan' i Nôrvezy, avy eo izy miolaka tsimoramora mianavaratra-atsinanana any Failandy. Any avaratra izy dia mamorona ny sisin-tany eo anelanelan' i Nôrvezy sy i Soeda, ka mahatratra 2&nbsp;000 m ny haavony ao amin' ny Faribolana Arktika. Mipaka saika hatrany amin' ny sisiny avaratra-atsinanana amin' i Failandy ilay tandavan-tendrombohitra nefa lasa vondron-kavoana rehefa any avaratra ao amin' ny Nordcape ("Tanjona Avaratra").

Ireo tendrombohitra ireo dia azo lazaina fa avo raha mitaha amin' ny maha tandavan-tendrombohitra tanora azy ary mideza loatra eo an-toerana; i Galdhøpiggen ao amin' ny tapany atsimo amin' i Nôrvezy no tendro avo indrindra ao Eorôpa Avaratra, izay mahatratra 2&nbsp;469 m; i Kebnekaise no tendro avo indrindra ao amin’ ny ilany mahazo an' i Soeda, izay mahatratra 2&nbsp;104 m; fa ny tehezan' i Halti no toerana avo indrindra any Failandy izay manana haavo 1&nbsp;324 m, na dia ao Nôrvezy aza no misy ny tendron' i Halti.

## Jereo koa

* Skandinavia
* Tangoron-tendrombohitra
* Tandavan-tendrombohitra
* Tandavan-tendrombohitra Karpatiana
* Tandavan-tendrombohitra Alpa
Tandavan-tendrombohitra Alpa

Ny **Tandavan-tendrombohitra Alpa** no tandavan-tendrombohitra avo indrindra sy midadasika indrindra any Eorôpa, mirefy 1 200 km eo ho eo manerana ireo firenena alpina fito (avy any andrefana ka hatrany atsinanana): Frantsa, Soisa, Italia, Liktenstaina, Aotrisy, Alemaina, ary Slôvenia.

Ny ampaham-paribolan' i Alpa amin' ny ankapobeny dia manomboka any Nice any amin' ny faritra andrefana amin' ny Faritra Mediteraneana ka hatrany Trieste amin' ny Ranomasina Adriatika sy Vienna amin' ny fiandohan' ny Basin Panôniana.

I Mont Blanc dia mamakivaky ny sisin-tany manasaraka an' i Frantsa sy i Italia, ary mahatratra 4 809 m ny tendrombohitra avo indrindra any amin' i Alpa. Ny faritr' i Alpa dia misy tendro miisa 128 manana hahavo mihoatra ny 4 000 m.

Misy fiantraikany amin' ny toetr' andro any Eorôpa ny haavony sy ny haben' ilay faritra; any an-tendrombohitra dia miovaova be ny haavon' ny rotsak' orana ary misy faritra miavaka ny toetry ny toetrandro. Ny zavamaniry sy ny bibidia toa ny ibeksa dia miaina any amin' ny tendrombohitra avo kokoa ka hatramin' ny haavo 3 400 m, ary ny zavamaniry toy ny edelvaisa (*Leontopodium nivale*) dia maniry eny amin' ny faritra be vato any amin' ny faritra ambany kokoa sy any amin' ny toerana avo kokoa.

Ny porofon' ny fonenan' ny olona tany amin' ny Tandavan-tendrombohitra Alpa dia miverina amin' ny vanim-potoana Palaeôlitika. Lehilahy vita mômia, izay 5 000 taona any ho any, no hita teo amin' ny ranomandry tany amin' ny sisin-tany manasaraka an' i Aotrisy sy Italia, tamin' ny taona 1991.

Tamin' ny taonjato faha-6 tal. J.K. dia tafaorina tsara ny kolontsaina seltikan' i La Tène. Niara-niampita an' i Alpa tamin' ny elefanta maromaro i Hannibal, ary nisy mponina Rômana tao amin' io faritra io. Tamin' ny taona 1800, i Napoléon dia niampita ny iray tamin' ireo lalan-tendrombohitra niaraka tamin' ny tafika misy miaramila 40 000. Tamin' ny taonjato faha-18 sy faha-19 dia nisy mpandinika zavaboary sy mpanoratra ary mpanakanto, indrindra fa ny rômantika, narahin' ny andro volamenan' ny alpinisma rehefa nanomboka niakatra teo amin' ireo tendrombohitra ireo ny alpinista.

Manana kolontsaina matanjaka ny faritra alpina. Ny kolontsaina nentim-paharazana momba ny fambolena, ny fanaovana frômazy ary ny fanaovana hazo dia mbola misy any amin' ireo tanàna alpine, na dia nanomboka nitombo aza ny indostrian' ny fizahàn-tany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 ary niitatra be taorian' ny Ady Lehibe II ka lasa indostria lehibe tamin' ny faran' io taonjato io. Ny Lalao Ôlempika Ririnina dia natao tany amin' ny Alpa Soisa, Frantsay, Italiana, Aotrisy ary Alemana. Tamin' ny taona 2010 dia nisy mponina 14 tapitrisa ilay faritra ary nisy mpitsidika 120 tapitrisa isan-taona.

## Jereo koa

* Tandavan-tendrombohitra
* Tandavan-tendrombohitra Karpatiana
* Tandavan-tendrombohitra Skandinaviana
Dniepr

I **Dniepr** na **Dnipro** dia ony sady lalam-pifandraisana manan-danja any Okraina sy Belarosia ary Rosia. Izy, izay manana halavany mirefy 2 290 km eo ho eo, no renirano fahatelo lava indrindra any Eorôpa; i Volga sy i Danuba ihany no lava kokoa noho izy. I Dniepr dia mipoitra any atsimo-andrefan' i Môskoa, eo amin' ny Lembalemba Valdai; mikoriana mianatsimo izy io amin' ny ankapobeny ka mivarina any amin' ny Ranomasina Mainty akaikin' i Cherson any Okraina.

Amin' ny teny belôrosiana izy dia atao hoe Дняпро / *Dnyapro* na Днепр / *Dnyepr*; amin' ny teny rosiana: Днепр / *Dniepr*; amin' ny teny okrainiana: Дніпро / *Dnipro* na Дніпр / *Dnipr* (amin' ny tononkalo).

I Dniepr dia afaka ivezivezena amin' ny sambo manerana ny halavany manontolo ary tsy misy ranomandry mandritra ny valo volana amin' ny taona. Ao Kyiv (na Kiev), eo amoron' i Dniepr, no niova fo ho amin' ny kristianisma grika i Vladimir I tamin' ny taona 988; ny mponin' i Kiev rehetra dia natao batisa niaraka taminy.

I Dniepr dia manondraka faritra 500 000 km2 eo ho eo. Ny ilany ambony amin' ilay ony dia mikoriana amin' ny ampahany mamakibaky faritra be havoana ary manaraka ny faran' ny atsinanana amin' ny honahona Pripet. Ny ampahany afovoany sy ambany dia mandalo amin' ny faritra fambolena lonaka sy be taozavabaventy any Okraina, izay ahatraran' ny sakany ny refy ambony indrindra: 2 km eo ho eo. Ny sakelidrano lehibe indrindra amin' i Dniepr dia i Berezina, i Desna ary i Pripet. I Kiev no tanàna lehibe eo amoron' i Dniepr. I Kherson, i Zaporizhia, i Dnipropetrovsk, ary I Kamianske any Okraina, i Mogilev any Belarosia, ary i Smolensk any Rosia koa dia tondrahan' ilay ony. Any ambony avy any Zaporizhia, tobim-pamokarana herinaratra lehibe amin' ny rano no mamatsy angovo ireo tanàna amoron-rano  any ambany. Ny voamadinika sy ny hazo ary ny metaly dia taterina amin' ny alalan' i Dniepr.

Taloha, i Dniepr dia lalana lehibe ho an' ny varotra tao amin' ny faritra avaratra sy atsimo amin' i Eorôpa Atsinanana. Noho ny fipoiran' ny sambo lehibe kokoa dia nihena ny lanjan' i Dniepr teo amin' ny varotra, indrindra noho ny tsy fahafahana mivezivezy amin' ny rian-dranon' i Zaporizhia. Azo natao tamin' ny 1932 ny fifamoivoizana manaraka ny lavan' ilay ony, rehefa vita ny tohodrano lehibe Dniepr (*DniproHES*) sy ny tobin-kerinaratra eo an-tampon' i Zaporizhia. Ny tohodrano dia nanampy tamin' ny fampiakarana ny haavon' ny rano mba hanalefaka ny rian-drano maria sy hahafahan' ny sambo handeha soa aman-tsara. Ny fanamboarana lakandrano mampitohy an' i Dniepr amin' i Bug Andrefana, sy ny lakandrano maro mampitohy an' i Berezina sy i Daugava ary an' i Pripet sy i Niemen dia nahatonga an' i Dniepr ho lalam-pifandraisana an-drenirano mampitohy ny Ranomasina Mainty sy ny Ranomasina Baltika.

## Jereo koa

* Dniestr
* Bug Atsimo
* Bug Andrefana
* Donets
* Daugava (renirano)
Antrasita

Ny **antrasita** dia arintany mafy misy tahan-karbônina abony indrindra (eo anelanelan' ny 86 % sy 97 %) sy zavatra mora manjary etona indrindra amin' ny karazana arintany rehetra. Ny zavatra mora manjary etona ao dia 3,6 % ary ny lavenona 9,3 %. Arintany mafy miloko mainty na volombatolalaka sy manjelatra  mamirapiratana toy ny metaly ny antrasita. Ny hakitroky ny antrasita dia eo anelanelan' ny 1,45 sy 1,75. Avo indrindra amin' ny karazana arintany rehetra ny hakitroky ny angovo ao aminy ary izy no laharana ambony indrindra amin' ny arintany. Na dia sarotra kokoa aza ny firehetan' ny antrasita raha ampitahaina amin' ny arintany hafa, ny antrasita dia mamoaka angovo be rehefa mirehitra ary mamoaka setroka sy molaly kely. Karazana arintany tsy mamoaka tara na ary tsy mamoaka etona hidrôkarbiora hafa ny antrasita rehefa hafanaina ambanin' ny maripana tokony mampirehitra azy. Sarotra mandray afo ary amoaka lelafo fohy miloko manga tsy misy setroka ny antrasita rehefa mirehira.

Notrandrahina voalohany indrindra nandritra ny taonjato faha-19 sy faha-20 ny antrasita. I Sina no mitana ny laharana voalohany amin' ny famokarana antrasita eran-tany; ny mpamokatra hafa dia i Rosia, i Okraina, i Kôrea Avaratra, i Kôrea Atsimo, i Afrika Atsimo, i Espaina, i Alemaina, i Vietnamy, ny Fanjakana Mitambatra, i Aostralia, i Kanada, ary i Etazonia. Ny antrasita dia 1 % amin' ny tahirin' arintany maneran-tany, ary any amin' ny firenena vitsivitsy eran' izao tontolo izao ihany no itrandrahana azy. Ny vokatra manontolo tamin' ny taona 2020 dia nahatratra 615 tapitrisa taonina.

Matetika izy io no ampiasaina ho fandrehitra sy loharano fakana karbônina indostrialy. Ny antrasita dia ampiasaina indrindra amin' ny famokarana herinaratra mahery vaika indrindra, ny tena fampiasana azy dia ao amin' ny sehatry ny fitrandrahana sy fikarakarana metaly (metalorjia).

## Jereo koa

* Solitany
* Etona voajanahary
* Harena an-kibon' ny tany
* Fandrehitra
* Arina (saribao)
* Arintany
* Linita
* Arintany mahazatra
* Manjarano
* Dionarintany
* Fompotra
Baoksita

Ny **baoksita** dia akora manan-danja fakana ny viraty (na alominioma), miloko fotsy na mena na volondavenona, miavaka noho ny fisian' ny alomina Al2O3 sy ny ôksida-na, izay fototra amin' ny famokarana viraty sy galiôma.

Matetika ny baoksita dia mifangaro amin' ny loto, anisan' izany ny vy. Ny baoksita dia mineraly malefaka manana hamafy eo anelanelan' ny 1 sy 3, ary manana hakitroka 2 hatramin' ny 2,55. Ny lokony, izay tsy mamirapiratra, dia mety miovaova eo anelanelan' ny fotsy sy ny volontakatra. Ny baoksita dia matetika hita amin' ny endrika vainga madinika mitambatambatra. Misy amin' ny an-keviny isan-karazany ny hidrata-na alomina, ny kaôlinita, ny silisy ary ny ôksida-na vy izay matetika manome loko mena.

Ny toetry ny baoksita dia fantatra voalohany tamin' ny taona 1821 tamin' ny alalan' ny jeôlôga sy simista frantsay Pierre Berthier tamin' ny alalan' ny santionany azo avy ao amin' ny tanànan' i Les Baux any Provence, ao Frantsa, izay nahazoana io anarany io.

Ny viraty no metaly betsaka indrindra eto ambonin' ny tany ary iray amin' ireo be mpampiasa indrindra. Na izany aza, hita matetika kokoa amin' ny endrika fifangaroan-tsinga saro-drafitra, izay hita koa ao amin' ny tanimanga sy granita ohatra, ny viraty, saingy tsy azo amidy ho akora fanodina ireo noho ny fahasarotan' ny fitrandrahana ny viraty.

Ny baoksita, izay miforona amin' ny alalan' ny fahasimbana haingan' ny vato misy granita ao amin' ny toetany mando sy mafana, dia mora diovina sy ovaina mivantana ho viraty. Izany no mahatonga ny baoksita ho akora malaza teo amin' ny orinasam-pitrandrahana. Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21, ny firenena tena mpamokatra baoksita dia i Aostralia, i Brezila, i Sina, i Ginea, i India ary i Jamaika.
Kabaro

Ny **kabaro** dia karazan-javamaniry avy any Amerika, mitovitovy amin' ny tsaramaso,  ao amin’ ny finanaviana *[[Fabaceae]]* na *[[Fabaceae|Leguminosae]]*. Atao hoe ***Phaseolus lunatus*** ny anarany ara-tsiansa. Mila orana ny fandatsahana ny voan-kabaro hambolena. Maharitra 190 ka hatramin’ ny 210 andro ny fambolena azy. Ambolena any amin' ny tany mafana izy ary hanina toy ny tsaramaso.

Eto Madagasikara dia ambolena amin' ny toetany maina, eo anelanelan' Antsalova sy ny farany atsimo amin’ ny Nosy ny kabaro, ary tsy manangona fazeôlonatinina, izay gliokôzy mamokatra asidra sianidrika rehefa levonina anaty rano. Any amin' ny faritra mando, any amin’ ny morontsiraka atsinanana, dia manangona fazeôlonatinina ny kabaro ary mety hampidi-doza ny fihinanana azy. Ity karazany misy asidra ity dia manana ny anarany manokana amin’ ny teny malagasy: *kalamaka*.

Azo atao laoka sady azo anamboarana biskitra sy lafarinina ny kabaro.

## Jereo koa

* *[[Phaseolus]]*

* Voamaina
* Tsaramaso
* Voanemba

* Voanjobory
* Tsiasisa
Tsiasisa

Ny **tsiasisa** dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, maniry isan-taona, zana-pianakavian' ny *Faboideae*. ***Cicer arietinum*** ny anarana siantifikany.

Be prôteinina ny voan' ny tsiasisa. Iray amin' ny legioma maina novolen’ ny olombelona voalohany indrindra izy io, ary hita tany Atsinanana Afovoany ny sisa tavela tamin' ny  9 500 taona lasa. 

Ny tsiasisa dia singa fototra amin' ny sakafon’ ny mponina manodidina an’ i Mediteranea sy any Atsinanana Afovoany. Izy io koa dia manan-danja amin' ny sakafo indiana, ampiasaina amin' ny salady, lasopy.

Mitombo hatramin' ny 20 sm hatramin' ny 50 sm ny haavon' ilay zavamaniry ary misy raviny kely toy ny volom-borona eo amin' ny andaniny roa amin' ny tahony. Ny tsiasisa dia karazana voamaina misy pepany miaty voany roa na telo. Miloko fotsy misy tsiraka manga na volomparasy na mavokely ny raviny.

Ovan-karazana tsiasisa am-polony no ambolena eran-tany. Amin' ny ankapobeny, ny tsiasisa amerikana sy iraniana dia mamimamy kokoa noho ny tsiasisa indiana. Ny tsiasisa kermanshah izay manana habe 8 sy 9 dia heverina ho anisan' ny manana kalitao avo indrindra eran-tany.

Tamin' ny taona 2019, i India no namokatra ny 70 % amin' ny famokarana eran-tany. Tamin' ny taona 2020 dia nahatratra 15 tapitrisa taonina ny famokarana tsiasisa eran-tany, ka i India no laharana voalohany izay miantoka ny 73 % amin' ny fitambarany eran-tany, ary i Torkia sy i Mianmara ary Pakistàna no mpamokatra faharoa.

## Jereo koa

* *[[Cicer]]*

* Voamaina
* Voanjobory
* Tsaramaso
* Voanemba
* Kabaro