Torkia

I **Torkia**, na **Repoblika Tiorka**, dia firenena eo amin' ny tapany andrefana amin' i Azia Andrefana, ao Atsinanana Akaiky. I Ankara no renivohiny. Manana velarana mirefy 783&nbsp;356 km2 izy ary misy mponina miisa 84&nbsp;681&nbsp;000 tamin' ny taona 2022. Misy ampahany amin' ny tanin' ity firenena ity ao amin' ny ilany atsinanana amin' i Eorôpa: voazaran' ny Andilan-dranomasin' i Bosphore ho roa (adrefana sy atsinanana), ohatra, i Istanbul tanàna lehibe indrindra any. Mizara sisin-tany amin' i Grisia, amin' i Bolgaria, amin' i Jeôrjia, amin' i Armenia, amin' i Azerbaijàna, amin' i Iràna, amin' i Iràka ary amin' i Siria izy. Ny ranomasina manodidina azy dia ny Ranomasina Mainty, ny Ranomasin' i Marmara,  ny Ranomasina Egea ary ny Ranomasina Mediteranea.

Ny vohon-tanin' i Tiorkia dia anjakan' ireo Tendrombohitra Ararata, izay ao amin' ny tapany atsinanana, ka manana haambo 5&nbsp;165 m ny tampona avo indrindra amin' izany. 

Avy any Azia Afovoany ny mponina any Torkia. Ahitana vondrom-poko be dia be ny ao amin' io firenena io, ka anisan' izany ny Arabo, ny Armeniana, ny Grika, ny Jiosy ary ny Kiorda. Ny silamo no fivavahan' ny maro anisa any Torkia (98 %). Ny fiteny tiorka no fiteny ôfisialin' i Torkia. Atao hoe *Türkiye* sy *Türkiye Cumhuriy* izy amin' ny fiteny tiorka.

Seha-pamokarana lehibe indrindra any Torkia ny fambolena sy ny fiompiana ary ny jono, indrindra ny fambolena varimbazaha.

## Kolontsaina

### Fiteny
Fiteny 37 samihafa no ampiasaina ao Torkia, misy iray hafa efa tsy misy mpampiasa intsony (ny fiteny obika), misy fitenim-paritra koa saika isaky ny faritany.

#### Ny fiteny tiorka
Ny fiteny tiorka no fiteny ôfisialin' i Torkia. Antohan' ny andininy faha-3 amin' ny Lalàmpanorenan' i Torkia tamin' ny taona 1982 ny satany manokana. Ampiasaina manerana ny tanim-pirenena tiorka izy io, ary olona efa ho 72 tapitrisa (tamin' ny taona 2006), izany hoe saika ny mponina rehetra, no mampiasa azy. Atao hoe "fiteny tiorka anatôliana" koa ity fiteny ity. Ao amin' ny fianakaviam-piteny altaika io fiteny io. Soratana amin' ny abidy latina ny fiteny tiorka.

#### Ny fiteny kiorda
Ny fiteny kiorda no fiteny faharoa be mpampiasa indrindra ao Torkia, izay  misy mpiteny maherin' ny 8 tapitrisa (tamin' ny taona 2014), ary manerana ny tanim-pirenena tiorka, na dia ny atsinanana aza no makitroka kokokoa, satria ao amin' io faritra io no tena onenan' ny Kiorda. Atao hoe "fiteny kormanjy" koa ity fiteny ity. Tafiditra ao anatin' ny vondron' ny fiteny indô-eorôpeana ny fiteny kiorda sady soratana amin' ny abidy latina.

#### Ny fiteny azery
Ny fiteny azery, izay fiteny torkika ampiasaina any Azerbaijàna sady ao amin' ny fianakaviam-piteny altaika, dia ampiasaina indrindra ao amin' ny Faritanin' i Kars sy ny Faritanin' i Iğdır, ao amin' ny Faritr' i Anatôlia Atsinanana, noho izany akaikin' i Azerbaijàna. Tamin' ny taona 2014 dia nisy mpiteny azery maherin' ny 500&nbsp;000 tany Torkia. Atao hoe "fiteny azerbaijany" na "fiteny azerbaijaney" koa ity fiteny ity. Soratana amin' ny abidy latina izy io.

#### Ny fiteny arabo
Manana mpiteny maherin' ny 720&nbsp;000 tamin' ny taona 2014 tany Torkia ny fiteny arabo izay ao amin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika, indrindra eo akaikin' ny sisintany misy ny firenena ao Atsinanana Afovoany, ary any amin' ny faritany toa an' i Mardin, i Siirt, i Batman ary i Şanlıurfa. Soratana amin' ny abidy arabo ity fiteny ity.

Noho ny ady an-trano ao Siria nanomboka amin' ny taona 2011 sy noho ny firohotan' ny olona mandositra izany ady an-trano izany dia mitombo be ny isan' ny mponina miteny arabo ao Torkia. Ny vinavina tamin' ny taona 2016 dia mametraka ny isan' ny Arabo mpitsoa-ponenana ao Torkia ho 2,6 tapitrisa ary ny fitambaran' ny isan' ny mpiteny arabo dia tombanana eo anelanelan' ny 3,6 sy 5 tapitrisa.

#### Ny fiteny grika
Nisy mpiteny maherin' ny 3&nbsp;500 tamin' ny taona 2014 any Torkia ny fiteny grika izay ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, ary soratana amin' ny abidy grika. Hita indrindra any amin' ny Faritanin' i Istanbul sy ao amin' ny nosy Imbros (Gökçeada) any Çanakkale sy any amin' ny Faritan' i Izmir, akaikin' i Gresy ity fiteny ity.

#### Ny fiteny armeniana
Mihoatra ny 40&nbsp;000 ny mpiteny armeniana tamin' ny taona 2014 ao Torkia, indrindra ao amin' ny Faritanin' i Istanbul, nefa hita koa ao amin' ny faritra kely kokoa any amin' ireo faritany akaiky kokoa an' i Armenia toa ny faritanin' i Kars io fiteny io. Fiteny indô-eorôpeana ny fiteny armeniana izay soratana amin' ny abidy armeniana. 

Ny fiteny armeniana andrefana, izay tsy ampiasain' ny mponina ankoatra ny ampahany kely amin' ny Armeniana any Torkia no karazan' ny fiteny armeniana ampiasaina any Torkia, ka ny 18 % amin' ny mponina amin' ny ankapobeny ary ny 8 % amin' ny tanora izany. Nofaritan' ny UNESCO ho anisan' ny fiteny tandindomin-doza ampiasaina any Torkia ny fiteny armeniana andrefana.

#### Ny fiteny zazaky
Ampiasain' ny vahoaka Zazà ny fiteny zazaky izay fiteny indô-eorôpeana, indrindra any amin' ireto faritany ireto: Tunceli sy Elâzığ ary Diyarbakır. Maherin' ny 1,5 tapitrisa ny mpiteny zazaky tamin' ny taona 1998 tao Torkia. Atao hoe "fiteny dimly" koa ity fiteny ity. Soratana amin' ny abidy latina izy io.

### Fivavahana

#### Ankapobeny

Fanjakana laîka tsy misy fivavaham-panjakana ôfisialy i Torkia; manome fahalalahana amin' ny fivavahana sy amin' ny fieritreretana ny lalàm-panorenana any Torkia. Ny fanadihadianan nataon' i Ipsos tamin' ny taona 2016, tamin' ny olon-dehibe miisa 17&nbsp;180 manerana ny firenena 22 (?), dia nahita fa ny finoana silamo no fivavahana lehibe indrindra ao Torkia, izay arahin' ny 82 % amin' ny fitambaran' ny mponina. Olona tsy mpivavaka ny 13 % amin' ny mponina, fa ny 2 % kosa no Kristianina.

Ny fanadihadiana nataon' ny KONDA dia nahita fa "manolo-tena tanteraka" ny 9,7 % amin' ny mponina, "miezaka manatanteraka ny adidy ara-pivavahana" ny 52 %, "tsy manatanteraka adidy ara-pivavahana" ny 34,3 % ary "tsy mpino na tsy manam-pivavahana" ny 3,2 %. Ny fitsapan-kevitra iray hafa nataon' i Gezici Araştırma tamin' ny taona 2020 dia nanadihady olona 1&nbsp;062 tao amin' ny faritany miisa 12 ary nahita fa ny 28,5 % amin' ny Taranaka Z dia milaza ho tsy mpivavaka. Araka ny fanadihadiana nataon' ny mpanao fitsapan-kevitra KONDA dia nitombo avo telo heny ny isan-jaton' ny tsy mino an' Andriamanitra ao Torkia tao anatin' ny 10 taona ary niakatra avy amin' ny 1 % tamin' ny 2008 ka hatramin' ny 3 % tamin' ny 2018, ny isan-jaton' ny tsy mpino na agnôstika dia niakatra avy amin' ny 1&nbsp;% ka hatramin' ny 2&nbsp;%, ary ny 90 % amin' ny Tiorka tsy mpivavaka dia latsaky ny 35 taona. .

#### Ny silamo

Nitatitra ny *[[CIA World Factbook]]* fa ny silamo no fivavahan' ny 99,8&nbsp;%n' ny mponina any Torkia, ary ny silamo sonita no sampana lehibe indrindra, raha ny 0,2 % kosa dia Kristiana sy Jiosy. Na izany aza dia tsy misy antontan' isa ôfisialy avy amin' ny governemanta milaza ny finoan' ny vahoaka Tiorka, ary tsy voarakitra ao amin' ny fanisam-bahoaka ao amin' ilay firenena ny angona momba ny fivavahana. Milaza ny manampahaizana fa mety ho 15 ka hatramin' ny 20 tapitrisa ny Alevy, raha milaza ny Federasiôna Alevy-Bektaşy kosa fa miisa manodidina ny 25 tapitrisa. Araka ny gazetiboky *Aksiyon* dia telo tapitrisa (4,2 %) ny  Mozilmana siitan' ny Roa Ambin' ny Folo (tsy anisan' izany ny Alevy).

#### Ny kristianisma

Nidina avy amin' ny 17,5 % (mpino telo tapitrisa amin' ny mponina 16 tapitrisa) nankamin' ny 2,5 % ny isan-jaton' ny Kristianina any Torkia tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Izany dia vokatry ny fandripahana ny Armeniana indrindraindrindra, ny fifanakalozam-bahoaka teo amin' i Gresy sy i Torkia ary ny fifindra-monin' ny Kristiana nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 ary nihanatanjaka izany tamin' ny ampahefany voalohany amin' ny taonjato faha-20. Amin' izao fotoana izao dia misy olona eo anelanelan' ny 120&nbsp;000 – 320&nbsp;000 ny ao amin' ny antokom-pinoana kristianina isan-karazany, izay latsaky ny 0,2 % amin' ny mponina ao Torkia, anisan' izany ny 80&nbsp;000 eo ho ao amin' ny Fiangonana Ôrtôdoksa Atsinanana, ny 35&nbsp;000 ao amin' ny Eglizy Katôlika Rômanina, ny 18&nbsp;000 ao amin' ny Fiangonana Grika Antiôkiana, ny 5&nbsp;000 ao amin' ny Fiangonana Grika Ôrtôdôksa, ny Prôtestanta vitsy kely ary ny 5&nbsp;000 ao amin' ny môrmônisma. Amin' izao fotoana izao dia misy fiangonana miisa 398 misokatra ho an' ny fanompoam-pivavahana any Torkia.

#### Ny jodaisma

Misy Jiosy vitsy miisa 26&nbsp;000 teo ho eo ny any Torkia, anisan' izany ny Sefarada izay maro anisa indrindra. I Torkia no manana vondrom-piarahamonina jiosy lehibe indrindra amin' ny firenena be Mozilmama.

#### Bahaisma
Avy amin' i Bahá'u'lláh mpanorina azy, izay nataon' ny Ôtômana sesitany tany Kônstantinôpla (Istanbul amin' izao fotoana izao), ny bahaisma any Torkia. Tsy afaka misoratra anarana amin' ny governemanta amin' ny fomba ôfisialy ny Bahay, saingy mety ho 10&nbsp;000 ka hatramin' ny 20&nbsp;000 ny isany.

#### Tengrisma
Anisan' ny fivavahan' ny vitsy anisa ao Torkia ny tengrisma. Mahaliana amin' ny tengrisma ny maha fivavahanan' ny vahoaka torkika taloha azy io, izay nitombo tato anatin' ny taona vitsivitsy ary nitombo ny isan' ny olona mihevitra ny tenany ho Tengrista.

#### Iazidisma
Nandositra an' ilay firenena ho any Armenia sy Jeôrjia ankehitriny nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 ny ampahany betsaka amin' ny Iazidy teratany any Torkia. Misy vondrom-piarahamonina fanampiny any Rosia sy any Alemana noho ny fifindra-monina vao haingana. Nihena be ny Iazidy any Torkia nandritra ny taonjato faha-20. Nifindra monina any Eorôpa ny ankamaroan' izy ireo, indrindra fa any Alemaina; mipetraka any amin' ny vohitra maro ao amin' ny foiben' izy ireo taloha tao Tur Abdin ireo izay nijanona.

#### Ateisma sy deisma
Tamin' ny fitsapan-kevitra natao teo antenatenan' ny taompolo 2010 dia 2,9 % amin' ny Tiorka namaly fanontaniana no fantatra fa tsy mino an' Andriamanitra. Niorina tamin' ny taona 2014 ny Fikambanan' ny Ateisma, izay fikambanana ôfisialy voalohany tsy mino an' Andriamanitra any Balkana sy Atsinanana Afovoany. Nilaza ny manam-pahefana ara-pivavahana sy tsy ara-pivavahana sasany fa mitombo ny ateisma sy ny deisma eo amin' ny vahoaka tiorka.

## Jereo koa

* Tiorka (vahoaka)
* Torkika (vahoaka)
* Fiteny tiorka
* Fiteny torkika
* Fiteny ao Torkia
* Kristianisma any Torkia
* Fiangonana fiton' ny Apôkalipsy

**Firenena ao Azia:**

* Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Tiorkia - Torkmenistàna - Vietnamy.
**Firenena ao Eorôpa**

* Albania - Alemaina -  Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tiorkia - Tsekia - Vatikàna.

**Lohahevitra hafa:**

* Kristianisma any Tiorkia
*Anatôlia na Azia Minora
**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika