open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diiriye Guure

**Diiriye Guure** dia mpanjaka Darawiish tao  Dhulbahante izay nanjaka tamin' ny taona 1894 hatramin' ny taona 1920. Garad Guure no rainy ary Shukri no reniny. Tsy fantatra marina ny fotoana nahaterahany fa ny nahafatesany dia tamin' ny taona 1920.  Aar Dheel zanany no nandimby azy.

### Boky amin'ny teny anglisy
Saktisma

Ny **saktisma** dia firehana ao amin' ny hindoisma izay mihevitra ny *Shakti* ("angovo" "herin' andriamanitra") ho ny Brahman, izay miseho amin' ny alalan' ny Andriamanibavy Kâli, Durgâ, Sarasvatî, Lakshmi, Bhâvanî na Lajja Gauri. Iray amin' ireo firehana lehibe ao amin' ny hindoisma ny saktisma, manampy ny visnoisma sy ny sivaisma ary ny smartisma.

Amin' ireo mpomba ny saktisma (atao hoe Sakta) dia lehibe noho i Shiva vadiny ny Andriamanibavy, dia i Shiva izay tsy afaka misy raha tsy eo ny foto-javatra vavy ao anatiny: io ilay angovo vavy izay miteraka tsy manan-pahasasarana ny Natiora (*Prakriti*) sy mamahana ny zava-manana aina rehetra (amin' ny maha Renin' ny zava-drehetra azy - *Mâtâ*). 

Manam-pifandraisana hentitra amin' ny tantrisma ny saktisma. Ny fombafombam-pivavahana sakta dia ahitana fanao momba ny firaisana ara-nofo masina: ny firaisan' i Shiva amin' ny Shakti dia aseho amin' ny alalan' ny firaisana ara-nofo tanterahina araka ny fitsipika ara-panompoam-pivavahana mazava tsara, ny firaisana ara-nofo dia heverina ho fitsaohana ny Shakti.

Araka ny tombana nataon' i Johnson sy Grim tamin' ny taona 2010 dia ny saktisma no sampana kely ao amin' ny hindoisma, izay ahitana mpino miisa 30 tapitrisa any ho any, izany hoe ny 3,2 % amin' ny Hindo rehetra.

## Jereo koa

* Visnoisma
* Sivaisma
* Smartisma

## Loharano sy fanamarihana
Sivaisma

Ny **sivaisma** na **saivisma** dia firehana ao amin' ny hindoisma izay mifototra amin' ny lahatsoratry ny *Purana*, sady nisafidy ny andriamanitra Shiva ho andriamanitra lehibe fara tampony, ka ny mpanaraka azy dia atao hoe **Sivaita** na **Saiva**. Manao iôga (*yoga*) sy fampijalian-tena izy ireo sady manatantanteraka fombafomba voarakitra ao amin' ireo Agama sady iharan' ny akon' ny tantrisma. Amin' ny lafiny ara-pilôzôfia dia miorina amin' ny lamina *Yoga* sy *Vaisheshika* ary *Nyaya* ny sivaisma. Iray amin' ireo firehena lehibe ao amin' ny hindoisma ny sivaisma, manampy ny visnoisma sy ny saktisma ary ny smartisma.

Araka ny tombana nataon' i Johnson sy Grim tamin' ny taona 2010 dia miisa 252 tapitrisa ny Sivaita maneran-tany, izany hoe 26,6&nbsp;%n' ny Hindo rehetra izany, ka laharana faharoa aorian' ny visnoisma izany.

## Jereo koa

* Visnoisma
* Saktisma
* Smartisma

## Loharano sy fanamarihana
Smartisma

Ny **smartisma** dia firehan' ny hindoisma izay mihevitra ny andriamanitra   Shiva, Vishnu, Ganesh, Surya ary Devi (ilay Andriamanibavy) ho fisehoan' i Brahman. Ny *smrti* (fampianarana avy amin' ny olombelona miorina amin' ny fahefan' ny Fanambaràn' ny Veda). Mampahatsiahy ny *Advaita Vedanta* ary ny mpampianatra lehibe ao aminy dia i Adi Shankaracharya. Iray amin' ny firehana lehibe ao amin' ny hindoisma ny smartisma, fanampin' ny visnoisma sy ny sivaisma ary ny saktisma.

## Jereo koa

* Visnoisma
* Sivaisma
* Saktisma
Kaôdaisma

Ny **kaôdaisma** dia fivavahana mifangaro mino ny fisian' ny Andriamanitra tokana, niforona tamin' ny taona 1921 sady najoron' i Ngô Văn Chiêu (1878 -1932) mpiasam-panjakana vietnamiana, tany Cochinchina (tapany atsimon' i Vietinamy ankehitriny) tamin' ny taona 1925. Nilaza ho nihaoa tamin' ny fanahy i Ngô Văn Chiêu. Ity fanahy ity dia nianitso ny tenany hoe *AĂÂ* (anarana foronin' ny litera telo voalohany ao amin' ny abidy vietnamiana), avy eo *Cao Dai Tien Ong*. (ny hoe *Cao Dai* dia midika hoe "Zanahary fara tampony") ka nandidy an' i Ngô Van Chiêu mba hamorona ny kaôdaisma. Naniry ny hifantoka amin' ny fiainana ara-panahy i Ngô Văn Chiêu fa tsy amin' ny pôlitika.

Ny mpino ao amin' io fivavahana io dia manatateraka vavaka, manompo ny razana, tsy tia herisetra, ary mihinana zavamaniry, ka ny tanjona dia ny firaisana amin' Andriamanitra sy fahafahana amin' ny *saṃsāra* (fifindrafindran' ny fanahy avy amin' ny zava-manana aina iray mankamin' ny zava-manana aina hafa aorian' ny fahafatesana). 

Ny mpitarika fara tampony ny kaôdaisma (*Giáo Tông* "papa") dia i Lê Văn Trung (1876 - 1934). Tamin' ny taona 1926 no naneken' ny fanjakana mpajana-tanin' i Indôsina Frantsay an' ity fivavahana ity. Misy mpino miisa 5 tapitrisa izy tamn' ny fianfohan' ny taonjato faha-21.

## Jereo koa

* Sinkretisma

* Fivavahana ao Vietnamy
Simon Kimbangu

I **Simon Kimbangu** dia teraka tao Nkamba tamin' ny 12 Septambra 1887 tao Kongo Central. Lasa mpitoriteny izy tamin' ny taompolo 1920 sady nanorina fikambanana ara-pivavahana tamin' ny taona 1921 tao Nkamba izay niteraka ny kimbangisma. Maty tamin' ny 12 Oktobra 1951 tao Elisabethville (Lubumbashi ankehitriny) izy. Mihevitra azy ho "iraka ara-panahy" kôngôley ny mpanaraka fivavahana ny naoriny. Lasa mpitoriteny izy tamin' ny taompolo 1920 sady nanorina ny hetsika ara-pivavahana izay niteraka ny kimbangisma izy tamin' ny taona 1921 tao Nkamba. Nosamborina sy nnotsaraina izy ka maty rehefa nogadraina nandritra ny fotoana ela maharitra 30 taona any ho any.

Ny asa nataony dia niteraka ny fiangonana kimbangista teo amin' ny sehatry ny fivavahana, izay mbola misy hatramin' izao fotoana izao. Izany dia niteraka koa ny fipoiran' ny hetsi-panoherana ara-pôlitika nenti-nanohitra ny fanjanahan-tany. 

Tamin' ny nahafatesan' i Simon Kimbangu dia ny zanany lahy Joseph Diangienda no lasa mpitarika ilay fiangonana hatramin' ny taona 1992, ka i Paul Salomon Dialungana Kiangani rahalahin' ity indray no nitarika ny fiangonana hatramin' ny taona 2001, avy eo i  Simon Kimbangu Kiangani zafikeliny no niolo an' io indray.

## Jereo koa

* Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fivavahana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Kimpa Vita

* William Wade Harris

* Fivavahana aty Afrika
Kitawala

Ny **hetsika Kitawala** izay milaza ny tenany ho "hetsiky ny Tilikambo Fiambenana", dia niseho volohany tao amin' ny faritanin' i Katanga tamin' ny taompolo 1920. Ny fitakiana ny fahaleovan-tenan' ny Repoblika Demôkratikan’ i Kôngô no anisan' ny antom-piforonany tamin' izay. Tsy anisan' ny Vavolombelon' i Jehovah izy ireo na dia mampiasa ny asa sorany aza. Ansan' ny fahasamihafana lehibe misy eo amin' ny Kitawala sy ny Vavombelon' i Jehovah dia ireo farany ireo tsy manao pôliltika. Miady amin' ny famosaviana sy ny fialaovana ody ny Kitawala sady mitory ny fisian' Andriamanitra mainty hoditra. Tsy mety manaja ny sainam-pirenena sy tsy mety mandoa hetra ny mpino ao amin' ny Kitawala.

## Jereo koa

* Fivavahana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
*Matsoanisma
*Kimbangisma
*Tôkôisma
*Antônianisma
Antônianisma

Ny **antônianisma** na **hetsika antônianista** dia firehana ara-pivavahana mampifangaro singa avy amin' ny fivavahana samihafa izay nipoitra tao amin' ny Fanjakan' i Kôngô teo anelanelan' ny taona 1704 sy 1706 tao amin' ny Eglizy katôlika. Ny mpanorina azy dia i Kimpa Vita na Dona Beatriz (anarany am-batemy), izay nilaza fa itoeran' i Santo António de Pádua (na Antoine de Padoue amin' ny teny frantsay), izay nioan' ny mpanaraka azy fa afaka manasitrana ny marary, sy manatanteraka fahagagana hafa. Nofaizin' ny mpanjaka Pierre IV n' i Kôngô izany hetsika izany ka nodorana velona tamin' ny taona 1706 i Kimpa Vita. Nanana endrika ara-pôlitika koa ny hetsika antônianista, satria nitolona ny amin' ny fampitambarana ny Fanjakan' i Kôngô sy ny fandroahana ny misionera eorôpeana i Kimpa Vita.

Ity hetsika ity dia mampifangaroharo fanao avy amin' ny fivavahana kôngô tamin' izany fotoana izany, sy ny teôlôjia ary fanao momba ny fanoloran-tena katôlika, nikatsaka ny hanorina ny fitantarana ao amin' ny Baiboly ao amin' ny jeôgrafia kôngôley izy (ohatra: teraka tao Mbanza Kôngô i Kristy, natao batemy tao amin' ny faritra Nsundi; i Maria dia andevon' ny olom-baventy kôngô, sns). Nanova zavatra sasany ao amin' ny vavaka kristiana i Kimpa Vita, indrindra ny *Ave Maria* ("Arahaba ry Maria") sy ny *Salve Regina* ("Arahaba ry Mpanjakavavy"). Nanome toerana lehibe ho an' ny fanoloran-tena amin' i António de Pádua izay atao hoe *Tony Malau* amin' ny fiteny kikôngô koa izany hetsika izany.

## Jereo koa

* Fivavahana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô

* Kimbagisma
* Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô

* Fivavahana aty Afrika
* Matsoanisma
* Fiangonana kristiana afrikana tsy miankina
Matsoanisma

Ny **matsoanisma** dia fikambanana ara-pôlitika naorin' i André Matswa tao Kôngô tamin' ny taompolo 1920 izay nivoatra ho hetsika ara-pôlitika sy ara-pivavahana taorian' ny fahafatesan' ny mpanorina azy tamin' ny taona 1942.

## Jereo koa

* Kimbangisma
* Tôkôisma

* Antônianisma

* Fiangonana kristiana afrikana tsy miankina
Star Trek

***Star Trek*** dia mari-pahaizana momba ny haino aman-jery amerikana noforonina noforonin'i Gene Roddenberry, izay natomboka tamin'ny andiany tsy fantatra anarana tamin'ny taona 1960 ary lasa tranga kolontsaina pop-eran'izao tontolo izao. Nitarina ho sarimihetsika, andian-tsarimihetsika, lalao videô, tantara an-tsary, ary boky tantara an-tsary ny franchise rehetra.
Tôkôisma

Ny **tôkôisma** dia firehan' ny kristianisma ara-pilazantsara manana ny foibeny ao Angôla, naorin' i Simão Gonçalves Toco.

Tao amin' ny faritanin' i Uíge tamin' ny taona 1918 no teraka i Simão Gonçalves Toco, ka rehefa avy nivoatra tao amin' ny fiangonana batista, dia namorona ny fikambanana ara-pivavahany manokana tamin' ny taona 1949. Nihevitra an' io fikambanana io ho mampidi-doza ny mpanjana-tany pôrtogey ka nanenjika sy nanafay ny mpikambana tao sady nanao sesitany matetika an' i Simão Gonçalves Toco, valohany tao amin' ny faritanin' i Namibe, avy eo tamin' ny fiantombohan' ny ady ho amin' ny fahaleovan-tenan' i Angôla: tany Açores (nosy maro any avaratra-andrefan' i Pôrtogaly) izay nanaovany ny asan' ny mpanampy ny mpiandry jiron-tseranana. Nody tany Angôla izy tamin' ny taona 1974 ary maty rehefa afaka folo taona taorian' izany.

Anisan' ny fihetsika ara-pivavahana lehibe ao Angôla ny tôkôisma ankehitriny. Mifanakaiky firehana amin' ny kimbangisma izy.

## Jereo koa

* Fivavahana ao Angôla
* Fivavahana aty Afrika
* Kimbangisma
* Antônianisma
* Matsoanisma
* Fiangonana kristiana afrikana tsy miankina
Fiangonana kristiana afrikana tsy miankina

Ny **fiangonana kristiana afrikana tsy miankina** na **fiangonana teratany afrikana** dia fiangonana manana endrika manokana mampiavaka ny kristianisma aty Afrika, naorin' ny Afrikana aty Afrika, fa tsy naorin' ireo misiônera avy any amin' ny kôntinenta hafa.

Ny fiangonana teratany afrikana niorina voalohany dia angamba ny antônianisma izay naorin' ny mpaminany vavy Kimpa Vita tamin' ny taonjato faha-18, izay nahatonga an' ity mpanorina ity ho nodorana velona. Nitory ny amin' ny Kristy mainty izy ka ny Tany Masiny ("Jerosalema Vaovao") dia i Kôngô.

Naka tahaka izany koa ny fiangonana hafa izay niorina taty Afrika teo anelanelan' ny Ady lehibe roa, nandritra ny fotoana nisian' ny fitakiana ny fanafoanana ny fanjanahan-tany nataon' ireo mpaminany mpanasitrana tahaka an' i William Wade Harris sy i Simon Kimbangu; nisy koa ireo hafa izay teraka avy amin' ny prôtestantisma evanjelika.

Araka ny fanadihadiana nataon' i David Barrett tamin' ny taona 1968 dia miisa 6&nbsp;000 any ho any ireo fiangonana ireo. Tamin' ny taona 2004 dia nahatratra 11&nbsp;500 izany isa izany, ka ny ankamaroany dia tsy fantatra mihitsy any amin' ny tontolo tandrefana. Mety tafakatra eo anelanelan' ny anjatony sy iray tapitrisa any ho any ny isan' ny mpino ao amin' izy ireo: ny kimbangisma ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ny Fiangonana Harista ao Kôtidivoara, ny fihetsijetsehana Aladura avy ao Nizerià ary ny Fiangonana kristianan' i Ziôna avy ao Afrika Atsimo no ohatra amin' izany. Ny sasany amin' izy ireo dia mpikambana ao amin' ny Conseil œcuménique des Églises.

Nanomboka tamin' ny taompolo 1960 dia niely any ivelan' i Afrika ireo fiangonana teratany afrikana ireo. Tamin' ny taona 1975 no efa niorina any Eorôpa ny kimbangisma.

Ny fiangonana teratany afrikana dia hita manerana an' i Afrika; indrindra ao Afrika tapany Atsimo sy ao Afrika Atsinanana. Milaza i Pauw fa fara-fahakeliny dia ny 36&nbsp;%n' ny mponina ao Afrika dia manaraka ireo fiangonana ireo.

## Jereo koa

* Fivavahana aty Afrika

* Kimbangisma

* Antônianisma
* Matsoanisma
* Tôkôisma

* Fiangonana harista
*Jamaa
*Fifohazana
*Fiangonana Harista
*Fiangonana kristianan' i Ziôna 

## Loharano sy fanamarihana
Fiangonana harista

Ny **Fiangonana harista** dia fiangonana teratany afrikana manindrahindra ny faminaniana, izay mino an' i Jesoa Kristy, izay hita indrindra ao Kôtidivoara. Ilay evanjelista William Wade Harris no nanorina izany fiangonana izany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20.

Teraka tao Liberià tamin' ny taona 1860 i William Wade Harris Wury tao amin' ny fianakaviana animista. Ninatra tao amin' ny sekolin' ny misiôna metôdista izy ka natao batisa tao amin' io fiangonana io. Tamin' ny fanagadrana azy tamin' ny taona 1910 dia namangy azy ny arkanjely Gabriela ka naniraka azy hitory ny filazantsara amin' ireo rahalahiny. Rehefa afaka avy tao am-pigadrana izy dia nisesitany tany Kôtidivoara. Nahita fahombiazana ny fitorianteny nataony tao. Voaroaka hiala an' i Kôtidivoara izy tamin' ny taona 1915. I Johh Ahui mpianany no nanohy indray ny hetsika tamin' ny taona 1929 sy tamin' ny taona 1954. Nandroso haingana ny fivavahana harista noho izany.

Anisan' ny fiangonana lehibe efatra eken' ny fitondram-panjakana ivoariana ny Fiangonana harista. Hita miorina indrindra ao amin' ny tapany atsimon' i Kôtidivoara io fiangonana io. Ahitana azy koa ny any Liberià sy ny any Ganà. Efa misy azy koa ny any Eorôpa, indrindra ny any Frantsa.

Araka ny foto-pampianarana voalohany omen' i Harris dia mitana anjara toerana lehibe ny Baiboly (fandaozana ny ody sy ny sampy, fanahana ny lalàn' i Mosesy, ny tsy maitsy anaovana batisa). Heverina ho fitaratra ho an' i Afrika ny Testamenta Taloha (andefarana ny fampirafesam-panambadiana, fanomezana toerana ny lovantsofina am-bava, fanomezan-danja ny nofy ahafaha-mamantatra ny tsy fantatra, fanomezan-danja ny fanasitranana ara-panahy).

## Jereo koa

* Kimbangisma

* Antônianisma
* Matsoanisma
* Tôkôisma
Fiangonana kristianan' i Ziôna

Ny **Fiangonana Kristianan' i Ziôna** (anglisy: ***Zion Christian Church***) na **Fiangonana Ziônista** dia fiangonana kristiana ara-pilazantsara karismatika. Ao Moria amin' ny tanàn' i Polokwane ao amin' ny faritr' i Capricorn ao amin' ny faritanin' i  Limpopo any Afrika Atsimo no misy ny foiben-toerany. Isan' ireo atao hoe fiangonana kristiana afrikana tsy miankina izy. 

I  Engenas Lekganyane, izay mpikambana tao amin' ny *Apostolic Faith Mission of South Africa*, no nanorina ilay foangonana tamin' ny taona 1924. 

Tamin' ny taona 2001 dia nisy mpino miisa 4,9 tapitrisa ny tao amin' io fiangonana io tao Afrika Atsimo, ary 7 tapitrisa izany manerana an' i Afrika sy Eorôpa. Izy no fiagonana lehibe indrindra amin' ireo atao hoe fiangonana ziônista. 

## Jereo koa

* Fiangonana kristiana afrikana tsy miankina

* Fivavahana aty Afrika

* Kimbangisma

* Antônianisma
* Matsoanisma
* Tôkôisma

* Fiangonana harista
Spider-Man

**Spider-Man** (Olona Hala) dia mahery fo noforonin'i Stan Lee, mpanoratra tonian-dahatsoratra sy mpanoratra-mpanakanto Steve Ditko. Niseho voalohany tao amin'ny boky tantara an-tsary  *Amazing Fantasy* #15 (Aog. 1962) tao amin'ny *Silver Age of Comic Books*. Miseho amin'ny boky tantara an-tsary amerikana navoakan'ny Marvel Comics izy ary amin'ny sarimihetsika, fandaharana amin'ny fahitalavitra ary fampifanarahana amin'ny lalao videô napetraka ao amin'ny Marvel.
Fivavahana ao Kômôro

Ny **fivavahana ao Kômôro** dia anjakan' ny fivavahana silamo sonita manaraka firehana safeita. Misy koa ny Kristiana vitsy anisa.

## Ny silamo
Ny ankamaroan’ ny mponina dia manaraka ny fivavahana silamo sonita manaraka fombam-pivavahana safeita. Ny silamo sonita manaraka fombam-pivavahana safeita no fivavahana manjaka ao Kômôro hatramin' ny Andro Antenatenany, nefa ahitana Indiana siita vitsy anisa koa ao izay misahana ny ampahany be amin' ny raharaham-barotra.

Manaraka ny silamo sonita, izay lasa fivavaham-panjakana, ny 98&nbsp;%n' ny Kômôriana, fa ny sisa amin' ny Mozilmana kômôriana dia Siita, izay vitsy anisa sady iharan' ny fanenjehana.

Ny fidirana an-tsehatr' i Arabia Saodita amin' ny fiainan' i Kômôro (izay mampiasa ny volany hatramin' ny 40 tapitrisa dôlara tamin' ny taona 2017 araka ny famporisihan' ny filoham-pirenena Azali Assoumani) dia miteraka fanahiana eo amin' ny mpanara-maso iraisam-pirenena ny amin' ny hanjakazakan' ny oahabisma ao amin' ireo nosy ireo, sy ny voka-dratsy ara-pôlitika mety hateran' izany.

## Fampifangaroana finoana
Ao Ngazidja, ireo olema (teôlôjiana mozilmana sonita) dia mitahiry ny fomba fanao avy ao Afrika sy ny fanao silamo. Matetika dia mifanohitra ireo fanao roa ireo nefa izany no mampiavaka ny silamo ao Kômôro. Anisan' izany fanao izany ny lanonana fahatsiarovana ny maty (izay mampahatsiahy ny fombafomba vôdo), sy ny fisian' ny fombafomba misy fanaovana ody ampiarahina amin' ny finoana ny fanahy sasany (izay ampitovina amin' ny jiny).

Malaza manerana ny faritry ny Ranomasimbe Indiana ny fahaizan' ny Kômôriana amin' ny filalaovana ody sy amin' ny ôkoltisma, izay avy amin' ny finoan-drazana afrikana. I Ali Soilihi, izay mpitarika ny Fanjakana Kômôriana teo anelanelan' ny taona 1975 sy 1978 dia nanenjika fatratra ny mpanao izany fomba izany.

## Ny kristianisma
Vitsy anisa ny mponina kristiana ao Kômôro, izay ahitana Katôlika sy Prôtestanta, ka ny ankamaroany dia Malagasy sy mpiavy avy any Frantsa. Ny 2,1&nbsp;%n' ny mponina ao Kômôro no Kristiana.

## Jereo koa

* Jeôgrafian' i Kômôro
* Toekaren' i Kômôro
* Mponina ao Kômôro
* Fiteny ao Kômôro
* Fivavahana ao Kômôro
* Kolontsaina ao Kômôro
* Tantaran' i Kômôro
* Silamo ao Kômôro
* Kristianisma ao Kômôro
* Eglizy katôlika ao Kômôro (en)
* Fahalalahan' ny fivavahana ao Kômôro (en)

## Loharano sy fanamarihana
Télécom SudParis

**Télécom SudParis** dia iray amin'ireo sekoly injeniera ambony indrindra any Frantsa (anjerimanontolo) momba ny fampianarana ambony sy fikarohana izay manome mari-pahaizana momba ny injeniera any Frantsa. Mamokatra injeniera manana fahaiza-manao eo amin'ny sehatry ny siansa sy ny teknolojian'ny fampahalalam-baovao sy ny fifandraisan-davitra, ary koa manana fahaizana amin'ny sehatra ara-toekarena, sosialy ary tontolo iainana.

## Nahazo diplaoma malaza
* Jesse Chacón, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Venezoela teraka ny 9 Novambra 1965
* Adel Gaâloul, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Tonizia teraka ny 27 Jolay 1959

## Rohy ivelany
*
Telozoron'ny Bermioda

Ny **Telozoron'ny Bermioda**, fantatra ihany koa amin'ny hoe **Telozoron'ny Devoly**, dia faritra voafaritra mazava ao amin'ny faritra andrefan'ny Ranomasimbe Atlantika Avaratra izay misy fiaramanidina sy sambo maromaro voalaza fa nanjavona tao anatin'ny toe-javatra zava-miafina.
Dibera

Ny **dibera** dia vokatra vita amin'ny ronono vita amin'ny tavy sy proteinina amin'ny lakirema vovony. Izy io dia emulsiôna amin'ny mari-pana amin'ny efitrano, misy tavy  eo ho eo. Ampiasaina amin'ny mari-pana amin'ny efitrano izy io ho fanaparitahana, levona ho fanampin-tsakafo, ary ampiasaina ho akora amin'ny fandrahoan-tsakafo, ny fanaovana saosy, ny fandrahoan-tsakafo, ary ny fomba fandrahoan-tsakafo hafa.
Firenena Baltika

Ny **Firenena Baltika** na **Firenena Balta** dia ireo firenena telo ao atsinanan' ny Ranomasina Baltika: i Estônia sy i Letônia (na Latvia) ary i Litoania.

Manana velaran-tany mirefy 175&nbsp;000&nbsp;km2 ireo Firenena Balta, sady misy mponina miisa 6&nbsp;826&nbsp;000. Hodidinin' ny Ranomasina Baktika ao andrefana izy ireo sady mitambatra sisin-tany amin' i Rosia sy i Bielôrosia ary i Pôlônia. Ny Ôblastan' i Kaliningrad, Königsberg alemaina taloha, izay eo anelanelan' i Litoania sy i Pôlônia, dia an' i Rosia. Tsy dia mikintoana firy ny vohon' ny tany ao amin' ity faritra ity, izay ahitana farihy sy kamory etsy sy eroa, indrindra ao avaratra, ary misy havoana ny ao Litoania.

Tsy miteny balta avokoa ireo firenena telo ireo: i Estônia dia miteny finô-ogriana (fiteny estôniana) fa tsy miteny balta (ny fiteny litoaniana sy letôna na latviana izay zaba-bondron' ny fiteny indô-eorôpeana).
## Jereo koa

* Faritra Baltika
Kristianisma ao Kômôro

Ny **kristianisma ao Kômôro** dia fivavahan' ny vitsy anisa, izay arahin' ny 1&nbsp;% hatramin' ny 2,1&nbsp;% amin' ny mponina. Ny 0,5&nbsp;% amin' ny mponina (miisa 4&nbsp;300) dia Katôlika fa ny 0,25&nbsp;% (miisa 1&nbsp;680) kosa dia Prôtestanta. Ny ankamaroan' ny Kristiana ao Kômôro dia Malagasy sy mpiavy avy any Frantsa.

Ahitana Fiangonana adventista mitandrina ny andro fahafito sy Fiangonana nohavaozina ny ao Kômôro, araka ny *World Christian Encyclopedia**.* 

Antohan' ny lalàm-panorenana kômôriana ny fahalalahan' ny fivavahana nefa misy zo sasany izay natokana ho an' ny Mozilmana fa tsy an' ny Kristiana, ohatra amin' izany ny tsy fahazoan' ny Kristiana hijoro ho vavolombelona eny amin' ny raharaham-pitsarana.

Maro ny vondrona ara-pivavahana kristiana avy any ivelany izay manao asa fanasoavana momba ny maha olona, fa tsy mitory ny vaovao mahafaly amin' ny mponina. Ireo vondrona ireo dia tsy manan-jo hosoratana ao amin' ny rejisitry ny fanjakana. Misy ny lalàna izay manasazy am-ponja sy mampandoa lamandy ireo izay mitory finoana hafa amin' ny Mozilmana. Tamin' ny taona 2006 dia nisy olona efatra nampangaina ho nitoriteny ivelan' ny fiangonana ka nosazina higadra an-tranomaizina mandritra ny telo volana.

Malalaka kokoa ny fivavahana kristiana ao Ngazidja raha mitaha amin' ny zava-misy ao amin' ireo nosin' i Kômôro sisa. Misy eglizy katôlika ny ao Moroni (Ngazidja). Ahitana eglizy toy izany koa ny ao Mutsamudu. Misy fiangonana prôtestanta ny ao Moroni.

## Jereo koa

* Silamo ao Kômôro
* Fahalalahan' ny fivavahana ao Kômôro (en)
* Kristianisma aty Afrika
* Kristianisma

## Loharano sy fanamarihana
Aostralôpiteka

**Aostralôpiteka** na olona dia fokontany ao amin'ny foko olona. *Australopithecus* amin'ny ankapobeny no mpikambana ao amin'ny fokontany. Izy ireo no havany akaiky ny olombelona efa lany tamingana ary, miaraka amin'ny karazana *Homo*, misy ny karazana olombelona.
Fiteny estôniana

Ny **fiteny estôniana** dia fiteny ao amin' ny sampana fenikan' ny fianakaviam-piteny oraliana, izay mifamatotra amin' ny fiteny finoà. Ao Estônia no itenena an' io fiteny io, izay manana endrika isam-paritra roa lehibe, dia ny fiteny estôiana avaratra (izay ampiasain' ny ampahany be amin' ny vahoaka estôniana sady fototry ny fitenin' ny literatiora ankehitriny; ary ny fiteny estôniana atsimo  izay ampiasain' ny mponina hatrany Tartu mankany atsimo. Ny fiteny estôniana no fiteny ôfisialin' i Estônia. Atao hoe *eesti keel* (vakio hoe: /ˈeːs.ti ˈkeːl/) io fiteny io amin' ny fiteny estôniana. Olona miisa 1&nbsp;100&nbsp;000 any ho any no miteny estôniana ka ny ankamaroany (950&nbsp;000) dia monina ao Estônia. Mety mifankahazo fiteny ny mpiteny estôniana sy ny mpiteny finoà.

## Fifankahazoam-piteny eo amin' ny mpiteny estôniana sy finoà

Mety misy ny fifankahazoam-piteny eo amin' ny mpiteny finoà sy ny mpiteny estôniana: ny fahasarotana dia mety avy amin' ny fomba fandaharana ny teny, fa ambonin' izany dia mety hiteraka fahasahiranana ny fahasamihafan' ny lantom-peo. Farany, nampiditra teny soedoà maromaro ao anatin' ny voambolany ny fiteny finoà, fa ny fiteny estôniana kosa nindrana teny avy amin' ny fiteny alemana sy avy amin' ny fiteny rosiana.

## Fitenim-paritra estôniana
Ny fitenim-paritra estônianina dia mizara ho vondrona roa – ny fitenim-paritra avaratra sy atsimo, mifandray ara-tantara amin' ny tanànan' i Tallinn any avaratra sy ny tanànan' i Tartu any atsimo, ankoatry ny fitenim-paritra estôniana amorontsiraka avaratra-atsinanana (*kirderanniku*) izay miavaka.

### Fitenim-paritra estôniana avaratra
Ny vondrona avaratra dia ahitana ny fitenim-paritra afovoany (atao hoe *keskmurre*) izay fototry ny fiteny filamatra, ny fitenim-paritra andrefana (na *läänemurre*), mifanandrify amin' ny faritr' i Lääne sy Pärnu, ny fitenim-paritra a-nosy (na *saarte murre*) ao Saaremaa, ao Hiiumaa, ao Muhu ary ao Kihnu, ary ny fitenim-paritra atsinanana (na *idamurre*) ao amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' ny Farihy Peipus.

### Fitenim-paritra estôniana atsimo
Ny fiteny estônianina atsimo dia ahitana ny fiteny tarto (*tartu*), ny fiteny molgy (*mulgi*), ny fiteny vôrô (*võro*) ary ny fiteny setô (*seto*). Indraindray ireo fitenim-paritra ireo dia heverina ho karazan' ny fiteny estonianina atsimo na fiteny hafa misaraka tanteraka. Ny vahoaka Setô sy ny vahoaka Vôrô dia manavaka ny tenany amin' ny fiteny sy amin' ny kolontsainy ary amin' ny fivavahana kristiana arahiny.
Aziatika

Ny **Aziatika** dia ireo vahoaka any Azia, indrindra ireo manana toetra ara-batana mampiavaka ny mponina any Azia Atsinanana sy Azia Atsimo-Atsinanana ary indraindray any Azia Afovoany. Tsy dia antsoina hoe *Aziatika* ireo olona avy amin' ny faritra hafa ao Azia toa an' i Atsinanana Afovoany na ny Zana-kôntinenta Indiana.

## Jereo koa
Kindy

Teny entina milaza ny fitaovam-pananahan'ny vehivavy izy io. Amin'ny faritra sasany eto Madagasikara dia ny teny "fory" no mitovy hevitra aminy.
Moroni

I **Moroni** dia tanàna any Kômôro, izay renivohiny sady renivohitry ny prefektioran' i Moroni-Bambao, eo amin' ny nosy Ngazidja (na Kômôro Lehibe), misy mponina miisa 111&nbsp;329 tamin' ny taona 2016.

Misy seranan-tsambo ny ao Moroni, izay ahafahan' ny sambo miatsona avy amin' ireo nosy hafa ao amin' ny tangoronosy kômôriana, sy avy aty Madagasikara na avy ao Afrika. Tsy lalina anefa ny rano ao amin' io seranana, tsy tahaka ny an' i Mutsamudu ao amin' ny nosy Nzwani. Noho izany dia avy amin' ity seranan' i Mutsamudu io no amatrahan' ny sambo lehibe ny entambarotra vao izay traterina amin' ny alalan' ny fitaterana tsy miala lavitra ny morontsiraka hatrany Moroni. Ahitana vakin-tanàna maro i Moroni, ka isan' izany i Badjanani, Mtsangani, Iroungoudjani, Magoudjou, Zilmadjou, Caltex, Hankounou, Coulée, sns. 

Ao amin' ny fototry ny tendrombohitra Karthala, 10 km mianavaratra-adrefana avy eo amin' ny lavak' ilay afotroa, no misy an' i Moroni.
Mutsamudu

I **Mutsamudu** na **Moutsamoudou** no renivohitra sy tanàna lehibe ao amin' ny nosy Nzwani, any Kômôro. Misy mponina miisa 30&nbsp;000 ny ao tamin' ny taona 2013. I Mutsamudu irery no seranan-tsambo an-drano lalina ao amin' ny Firaisan' i Kômôro, izay mampifandray an' i Kômôro amin' i Eorôpa sy i Sina ary i Afrika. Izy no tanàna lehibe faharoa ao Kômôro, aorian' i Moroni.
Fomboni

I **Fomboni** no renivohitry ny nosy Mwali na Mohéli ao Kômôro. Misy mponina 20&nbsp;000 any ho any ny ao, izany hoe ny 1/3n' ny mponina ao amin' io nosy io, izy no tanàna lehibe fahatelo ao amin' ny Firaisan' i Kômôro. Ao amin' ny morontsiraka avaratra ao amin' ny nosy Mwali no misy azy. Voaron' ny vatohara ny morontsiraka manandrify azy. Raha tsy maloka ny andro dia azo jerena avy eo Fomboni ireo nosy Ngazidja sy Nzwani.
Zanguebar

I **Zanguebar** na **Zanj** na **Zingium** na ny **Morontsiraka Soahily** dia anarana niantsoana ny ampahany amin' ny morontsirak' i Afrika Atsinanana izay ankehitriny mitsinjara amin' i Môzambika sy i Tanzania sy i Kenia ary i Sômalia. Anisany koa ireo nosy manamorona ny morontsiraka (ny tangoronosin' i Zanzibar, ny tangoro-nosin' i Kômôro, sns) ary indraindray dia ampidirina ao koa ny morontsiraka miozolmanan' i Madagasikara (avaratra-andrefana).

Ny teny hoe *Zanj* na *Zenj* na *Zinj* dia fanoratana ny amin' ny abidy latina ny teny arabo hoe زنج / *Zanj* izay midika hoe "mainty". Nampiasain' ny mpanoratra arabo (toa an' ilay jeôgrafa Al-Yaqubi tamin' ny taona 880) mba hanondroany ny vahoaka banto ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Afrika, indrindrany faritra ielezan' ny kolontsaina soahily, izay nifanandrify amin' ny soltanatan' i Zanzibar tamin' ny taonjato faha-18. Avy amin' io teny io koa ny anaran' ny sakamalao amin' ny teny arabo (زنجبيل / *zanjabīl*) sy amin' ny teny eorôpeana maro (frantsay: *gingembre*; anglisy: *ginger;* espaniôla: *jengibre* sns) ary ny anarana ara-tsiansan' io zavamaniry io (*Zingiber officinale*).

## Jereo koa

* Kômôro

* Zanzibar
Fiteny letôna

Ny **fiteny letôna** na **fiteny latviana** dia anisan' ireo fiteny balta, izay sampan' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Lasa fiteny ôfisialin' i Letônia na Latvia ny fiteny letôna nanomboka tamin' ny taona 1918. Manakaiky tanteraka ny fiteny litoaniana ny fiteny letôna nefa niharan' ny fiovam-panononana io izy nandritra ny fivoarany. Manakaiky ny 2&nbsp;000&nbsp;000 ny olona miteny letôna. Mizara ho fitenim-paritra roa ny fiteny letôna, dia ny fiteny letôna ambony sy ny fiteny letôna andrefana izay ampiasaina amin' ny literatiora ankehitriny.

## Jereo koa

* Letônia
* Letôna (vahoaka)
* Fiteny indô-eorôpeana
** Fiteny baltô-slava
*** Fiteny balta
**** Fiteny balta atsinanana
***** Fiiteny latganiana
***** Fiteny litoaniana
***** Fiteny samôgitiana
Karthala

I **Kathala** na **Kartala** na **Kartola** dia tendrombohitra misy afotroa any amin' ny nosy Ngazidja ao Kômôro. Atao hoe   القرطالة / *Al Qirtālah*, izy amin' ny teny arabo. Nisy fipoahana miisa roapolo io afotroa nandritra ny taonjato faha-19 sy faha-20, niteraka korian-dranon' afotroa izay nahatratra ny ranomasina sady niteraka farihin-dranon' afotroa tao amin' ny lavaky ny afotroa ny fipoahana farany. Mahatratra 2&nbsp;361&nbsp;m ny haambon' ity tendrombohitra ity. Nitranga tamin' ny taona 2005 sy 2006 ny fipoahany farany.
Fanihy

Ny **fanihy** dia karazam-biby fianakavian' ny ramanavy, saingy lehibe kokoa. mpihinana voankazo (*[[Pteropus rufus]]*, *[[Eidolon dupreanum]]*, *[[Pteropus conspicillatus]]*, sns). Mahatonga ny tany manodidina ny hazo maniry ialokalofany hamokatra ny tainy sady aeliny ny voan' ny hazo haniny.
Ilangilangy

Ny **ilangilangy** dia zavamaniry ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Annonaceae]]*, avy any Azia Atsimo-Atsinanana sy any Filipina ary any Moluques. Ny anarany ara-tsiansa dia **''Cananga odorata**.* Volena io zavamaniry io noho ny voniny izay ahazoana menaka azo ampiasaina amin' ny fanamboarana ranomanitra. Ny teny hoe *ilangilangy* dia [[fanagasiana]] ny teny hoe *Ylang-ylang'' izay avy amin' ny anaran' ilay hazo amin' ny fiteny tagalôgy (fiteny any Filipina), izay midika hoe "voninkazo dia voninkazo" na "voninkazo fanaperana". Volena any Azia Atsimo-Atsinana (any Mianmara, any Filipina). Nampidirina saika manerana ny nosy an-jana-pehin-tany any amin' ny Ranomasimbe Pasifika (Pôlinezia, Melanezia, Mikrônezia, Kaledônia Vaovao, Hawai, sns), sy any amin' ny tapany avaratr' i Aostralia, any Tailandy, any Vietnamy, aty amin' ny faritry ny Ranomasimbe Indiana (Madagasikara, Kômôro, Mayotte, La Réunion, Maorisy), ary any amin' ireo nosy Karaiba sy any Kôsta Rika io hazo io.
Alananahary

Ny **alananahary** dia ala ahitana karazan-javamaniry teratany izay tsy ahitana taratra ny asan' ny olombelona tamin' ny fotona lasa na ankehitriny. Ala tsy nisy nikasika izany na tsy nisy nanimba na nitrandraka izany.
Haran-driaka

Ny **haran-driaka** na **haran-dranomasina** dia rindrim-bato eny an-dranomasina, anaty ranomasina na mitovy haavo na mihoatra kely ny ranomasina, na fitambaran' akora sokay vokatry ny fivangongoan' ny zavamananaina an-dranomasina izay fahita indrindra amin' ny faritra manodidina ny zana-pehintany. Tena mampidi-doza ho an' ny tantsambo ny haran-driaka.
El Niño

**El Niño** dia zava-mitranga momba ny toetany izay tsy fahita matetika, miforona an-daniny sy an-kilan' ny Fehiben-tany, any Ekoatera sy any Pero indrindraindrindra (izay mampitsahatra ny fotoam-panjonoana), ao amin' ny tapany atsinanana sy atsimo amin' ny Ranomasimbe Pasifika, izay fantatra amin' ny fiakaran' ny hafanan' ny tampon-dranomasina tsy ara-penitra sady miantraika amin' ny toetanin' ny faritra an-tanety maro eto amin' izao tontolo izao, indrindra any Amerika Atsimo sy any Azia.
Dinamita

Ny **dinamita** dia fitaovana afaka mipoaka mafy dia mafy izay namboarina amin' ny nitrôgliserinina, hamakiana ny harambato na hanimbana zavatra mafy hafa, ka ampiasaina indrindra amin' ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany na amin' ny fanamboaran-dalana. I Alfred Nobel no nanamboatra azy io voalohany tamin' ny taoa 1866.

## Jereo koa

* Basy
* Tafondro
* Baomba
* Bala
Zanga

Ny **zanga** na **dingadingana** dia karazam-biby an-dranomasina, miendrika varingarina sady malemy, matetika mitovy endrika amin' ny kitsaotsao, iray karazana amin' ny tsararavy sy ny sokindriaka. Manana halavana mirefy 2&nbsp;sm ny farany fohy ary migoatra ny 3&nbsp;m ny farany lava (miendrika bibilava), raha mirefy 10 hatramin' ny 30&nbsp;sm ny ankamaroany. Miaina any ambanin' ny ranomasina maneran-tany ny zanga.
Nice

I **Nice** dia kaominina frantsay ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Frantsa, prefektiora ao amin' ny departeantan' i Alpes-Maritimes sady tanàna faharoa ao amin' ny faritra Provence-Alpes-Côte d'Azur, manarakaraka an' i Marseille. Any amin' ny 30 km miala ny sisintany manasaraka an' i Frantsa sy Italia no misy azy, eo amin' ny sisin-dranomasin' i Mediteranea. Tamin' ny taona 2018 dia nisy mponina miisa 341&nbsp;032 ny ao.
Jono

Ny **jono** na ny **fanjonoana** dia asa fisambotana ny biby mivelona anaty rano toy ny trondro, ny patsa, ny makamba, ny horita, sns. izay alaina avy ao amin' ny toerana ivelomany (ranomasina, renirano, kamory, farihy, honahona, sns). Ny mpanjono no manao izany asa izany ho fialam-boly na asa fivelomana.

## Jereo koa

* Fiompiana
* Fambolena

* Toekarena
* Seha-pihariana
* Seha-pihariana voalohany
Lyon (Frantsa)

I **Lyon** dia kaominina frantsay ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Frantsa, ao amin' ny fihaonan' i Rhône sy Saône. Izy no renivohitry ny boriborintanin' i Lyon sy an' ny departemantan' i Rhône ary an' ny faritra Auvergne-Rhône-Alpes. Izy no kaominina fahatelo ao Frantsa raha ny isan' ny mponina no hevetina, izay miisa 518&nbsp;635 tamin' ny taona 2018.
Azali Assoumani

I **Azali Assoumani** dia manamboninahitra miaramila sady olon' ny fitondràm-panjakana kômôriana, teraka tamin' ny 1 Janoary 1959  tao Mitsoudjé. Nahazo fahefana izy ka lasa filoham-panjakana tamin' ny alalan' ny fanonganam-panjakana nanesorany ny filoham-pirenena mpisolo toerana Tadjidine ben Saïd Massounde tamin' ny 30 Avrily 1999, alohan' ny hahalaniany ho filoham-pirenen' ny Firaisan' i Kômôro tamin' ny taona 2002 sy 2016 ary 2019. Tamin' ny volana Mey 2022 dia nahazo ny fanavahana kôntinantaly ny amboara afrikanina avy amin' ny masoivoho marôkana any Kômoro i Azali Assoumani.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Fotodrafitrasa

Ny **fotodrafitrasa** dia fitambaran'ny singa, ny asa na ny zavatra apetraka rehetra mifampiankina izay mizaka amin' ny ampahany na manontolo ny rafitra na ny tambazotra. Ireo fotodrafitrasa ireo dia mety ho:

* ny fototry ny fanorenana;
* ny zavatra amiorina amin' ny tany (tetezana, lalana, lalamby, seranam-piaramanidina, tohodrano);
* ny fitambaran' ny fitaovana mifandray (tambajotran' ny fantson-drano, tambajotran' aratra, tambajotran' ny telefônina);
* tambajotran-kaitao avo lenta (internety, intranety, sns).
Tontolo Atsinanana

Ny **Tontolo Tatsinanana** na ny **Atsinanana** dia ny faritra ara-jeôgrafia sy ara-kolontsaina rehetra ao atsinanan' i Eorôpa, izaty ahitana:

* ny Atsinanana Akaiky (faritr' i Azia sy Afrika mahafaoka ny firenena rehetra ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' ny faritra mediteraneana. Atao hoe *[[Ampiposahana]]* koa izany;
* ny Atsinanana Afovoany izay manondro ihany koa ny faritra rehetra voafaoka ao Atsinanana Akaiky, avy any amin' ny Ranomasina Mediteranea hatrany Iràna;
* ny Atsinanana Indrindra izay tsy inona fa ny firenena rehetra ao Azia manamorona ny Ranomasimbe Pasifika.
Kilwa

I **Kilwa** na **Kilwa Kisiwani** dia iray amin' ireo nosy telo ao amin' ny tangoro-nosin' i Kilwa, izay ao amin' ny distrikan' i Kilwa any Tanzania. Akaiky dia akaiky ny morontsiraka no misy azy.
Dzaoudzi

I **Dzaoudzi** dia kaominina frantsay ao amin' ny nosy Petite-Terre, ao amin' ny departemanta sy faritra an-dafin-dranomasin' i Mayotte izay manao azy ho renivohitra araka ny lalàna. Tanàna roa no mamorona io kaominina io, dia i Dzaoudzi sy i Labattoir. Nisy mponina miisa 17&nbsp;831 tao tamin' ny taona 2017 ka mahatonga azy ho tanàna fahatelo ao Mayotte.
Ali Soilih

I **Ali Soilih M'tsashiwa** dia mpanao pôlitika sy filoham-panjakana kômôriana taloha, teraka tamin' ny 7 Janoary 1932 tao Mahajanga (Madagasikara) sy maty tamin' ny 29 Mey 1978 tao Moroni (Kômôro) tamin' ny fanonganam-panjakana nataon' ilay mpikarama an' ady frantsay Bob Denard. Nanaraka ny firehan-kevitra sôsialista izy.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Asan-jiolahin-tsambo

Ny **asan-jiolahin-tsambo** dia fandrobana na herisetra ataon' ny mpanafika avy amin' ny sambo iray mankeny amin' ny sambo hafa na amin' ny tanàna kely amorontsiraka, sy faritra ambanivohitra indraindray lavitry ny morontsiraka amin' ny fanarahana miakatra ny lalan' ny ony, ka ny tanjona amin' izany dia matetika mba hangalarana entam-barotra sy entana sarobidy hafa. Ireo izay manao izany asa ratsy izany no atao hoe **jiolahin-tsambo**. Tamin' ny taonjato faha-14 tal JK ny tranga nahitana asan-jiolahin-tsambo voarakitra voalohany indrindra, tamin' ny fanafihan' ny Vahoakan' ny Ranomasina, izay andiana mpandroba avy eny an-dranomasina, ny sambon' ny Sivilizasiôna Egeana sy Mediteraneana.

Efa ela no nohararaotin' ny jiolahin-tsambo ny lakandrano tery izay anatanterahana ny fitaterana an-dranomasina mankany amin' ny lalana azo vinavinaina fa handalovan' izany. Ohatra teo amin' ny tantara amin' ny faritra toy izany ny Helodranon' i Gibraltar, ny Andilan-dranon' i Malacca, i Madagasikara, ny Hoalan' i Aden, ary ny Lakandrano Anglisy, izay nanamora ny fanafihan' ny jiolahin-tsambo ny rafitra ara-jeôgrafiany. Matetika tsy tafiditra ao anatin' ny asan-jiolahin-tsambo ny heloka bevava atao amin' ny sambon' ny tena manokana (ohatra, ny halatra).

Anara heloka bevava manokana eo ambanin' ny lalàna iraisam-pirenena sy anaran' ny heloka bevava maromaro eo ambanin' ny lalàna anatiny ao amin' ny firenena sasany ny hoe "asan-jiolahin-tsambo". Mbola olana lehibe ho an' ny taonjato faha-21 ny asan-jiolahin-tsambo izay mamely ny sambo mpitatitra, ary tombanana ho 25 lavitrisa dôlara amerikana ny fatiantoka maneran-tany tamin' ny taona 2023, raha 16 lavitrisa dôlara amerikana izany tamin' ny taona 2004.

Ny fari-dranomasina eo anelanelan' ny Ranomasina Mena sy ny Ranomasimbe Indiana, any amin' ny morontsiraka sômaliana sy ao amin' ny Andilan-dranon' i Malacca ary any Singaporo dia matetika no lasibatry ny jiolahin-tsambo mitondra fitaovam-piadiana mandeha hoazy, toy ny basy tsotra, basy ahafaha-manao tifitra variraraka, grenady ary fanipazana rôkety. Matetika izy ireo no mampiasa sambo kely misy môtera ho enti-manafika ny sambo lehibe, izany dia tetika anararaotana ny fahavitsian' ny tantsambo eny amin' ny sambo lehibe fitaterana. Miatrika fanamby maro ny fianakaviambe iraisam-pirenena amin' ny fitondrana ireo jiolahin-tsambo ireo eny amin' ny fitsarana, satria matetika any amin' ny ranomasina iraisam-pirenena no mitranga ireny fanafihana ireny. Mampiasa ny tafika an-dranomasina ao aminy ny firenena manana izany mba hanosehana na hanenjehana ny jiolahin-tsambo, ary mampiasa mpiambina mitam-piadiana, fantson-drano avo tsindry, na fantsona manamafy feo, mba handroahana ny mpanafika, ary mampiasa radara mba hialana amin' ny loza mety hitranga.

## Jereo koa

* Fitaterana an-dranomasina
Tsingoni

I **Tsingoni** dia kaominina frantsay ao amin' ny departemanta sy faritra an-dafin-dranomasin' i Mayotte. Tamin' ny taona 2017 dia nisy mponina miisa 13&nbsp;934 tao. Izy no renivohitry ny soltanatan' i Mayotte taloha sady tanàna ahitana ny môskea tranainy indrindra amin' i Frantsa izay mbola ivavahana.
Tanàna-fanjakana

Ny **tanàna-fanjakana** dia erana ara-jeôgrafia fehezin' ny tanàn-dehibe iray manokana, izay amin' ny ankpobeny manana ny fiandrianana. Ara-tantara dia isan' ny tanàna-fanjakana i Rôma sy i Atenay (na Atena) ary ireo tanàna-fanjakana tao Italia. Vitsy ihany ny tanàna-fanjakana mbola misy ankehitriny. Anisan' ny heverin' ny maro ho tanàna-fanjakana i Singapôro, Mônakô ary i Vatikàna.

Misy fanjakana hafa izay manana ireo toetra maha tanàna-fanjakana ka heverina fa tanàna-fanjakàna môderna. Anisan' izy ireo i  Malta sy i Bareina  ary i San-Marîno (Saint-Marin), izay fanjakana bitika ahitana mponina makitroka dia makitroka. Toraka izany koa i Katara sy i Broney ary i Kôety, izay samy manana tanàn-dehibe ahitana ny ampahany be amin' ny mponina, nefa misy tanàna hafa miavaka tsara ankoatry ny renivohitra.

Maro koa ireo tabàn-dehibe tsy manana fiandrianana nefa manana fizakan-tena avo dia avo ka indraindray heverina ho tanàna-fanjakana. Anisan' izany i Hong Kong sy i Macao, ary ireo tanàn-dehibe sasany ao amin' ny Emirata Arabo Miray, indrindra i Dubai sy i Abou Dabi.
Ankaramalaza

**Ankaramalaza** dia tanàna ao amin' ny kaomininan' i Lokomby, distrikan' i Manakara, ao amin' ny faritra Vatovavy-Fitovinany, ao amin' ny faritanin' i Fianarantsoa. Lalana 8&nbsp;km no manasaraka azy amin' ny tanànan' i Lokomby ao avaratra. Ao atsimo-andrefan' i Vohidravina sy ao avaratra-andrefan' i Sandrananta no misy an' Ankaramalaza. Lalana mirefy 45&nbsp;km fotsiny no azo aleha mankany Ankaramalaza, avy eo dia lakana no iampitana ny renirano. Sarotra noho izany ny miditra ao amin' io tanàna io. Tamin' ny taona 1975 dia ny ampahefatry ny mponina tamin' ny taona 2015 no tao, nefa taona vitsy taty aoriana dia nitombo ny isan' ny mponina ka tamin' ny taona 2014 dia nahatratra 4&nbsp;000 izany. Nandroso koa ny fambolena lavanila. 

Isan-taona dia misy ny fivahiniana masina ataon' ireo mpamonjy fifohazana ka mahatratra 20&nbsp;000 hatramin' ny 30&nbsp;000 any ho any ny mpivahiny amin' izany. Ao no misy ny tobilehiben' Ankaramalaza, izay mirafitra amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy (FLM).

## Jereo koa

* Volahavana Germaine

## Rohy ivelany

* *[https://www.google.com/maps/place/Ankaramalaza,+Andemaka/@-22.2470692,47.739155,460m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x21c2bdbf1294f92d:0x2c73565bcd84b619!8m2!3d-22.2462183!4d47.7403339 Ankaramalaza]*, in Google Map.
Farihimena

I **Farihimena** dia tanàna ambanivohitra ao avaratr' Antsirabe, 24 km avy ao Betafo ao amin' ny faritra Vakinankaratra, ao amin' ny faritanin' Antananarivo. Tantsaha ny ankamaroan' ny mponina. Ao no misy ny tobilehibe Farihimena naorin-dRakotozandry Daniel, izay mahataona mpanao fivahiniana masina maro isan-taona. Manan-danja indrindra amin' ny tantaran' ny loteranisma eto Madagasikara ity toerana ity.

## Toerana ara-jeôgrafia
Any amin' ny faritra be tendrombohitr' i Vakinankaratra no misy an' i Farihimena, tsy lavitra an' i Betafo (24 km), ao avaratr' Antsirabe (30 km hatramin' ny 40 km), mitambatra amin' ny kaominin' i  Manandona. Voalazan' ny lahatsoratra sasany fa eo amin' ny 24 km miala an' i Betafo sy ao amin' ny faritra akaikin' ny tangoron-tendrombohitra afotroa Ankaratra no misy ilay tanàna. Farihy kely voahodidina bararata no nahazoan' io tanàna io ny anarany, satria mena ny ranon' ilay farihy indraindray, tranga izay voalaza fa nahatonga ny anarana hoe "Farihimena". Somary mangatsiaka ny toetany any noho ny haavon' ny toerana misy azy sy ny noho ny maha akaiky ny tendrombohitra Ankaratra. Tantsaha no betsaka, mpamboly ovy sy mpiompy. Ambanivohitra ny tontolo iainana any izay misy tsy dia lonaka sy somary maina.

## Ny Toby lehibe Farihimena
I Farihimena dia malaza indrindra noho ny tobim-pifohazana miorina ao, izay miray amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy (FLM). Tany amin' ny taona 1946 tany ho any no nananganan' ny pasitera Rakotozandry Daniel, olo-malaza ao anatin' ity hetsika ity, ny Toby lehibe Farihimena. Ny asan' io toby io dia mifantoka amin' ny fitoriana ny fibebahana sy fiovam-po ary ny fanomezana fitarihana ara-panahy ny Kristiana.

## Jereo koa

* Rakotozandry Daniel
Ernst Troeltsch

I **Ernst Troeltsch** dia filôzôfa sy teôlôjiana prôtestanta ary sôsiôlôga alemàna, teraka tamin' ny 17 Febroary 1865 tao amin' ny vakin-tanàn' i Haunstetten any Augsburg, ary maty tamin' ny 1 Febroary 1923 tany Berlin. Manakaiky ny fomba fihevitr' i Max Weber ny fiheverany ny sôsiôlôjia sy ny tantaran' ny fivavahana.
Persepôlisy

I **Persepôlisy** dia iray amin’ ny renivohitr’ i Persia fahiny, renivohitra ara-pivavahana tamin' ny Fanjakana Akemenida 50 tal. J.K.) izy. Ao Takht-e Jamshid, 75 km avaratra-andrefan' i Shiraz, faritanin' i Fars ao Iràna, ny sisam-paharavany. Ao amin' ny lemaka Marvdasht no misy azy io, voahodidin' ny tendrombohitra Zagros.

Nantsoin’ ny Persiana hoe *Parsa* izy io, ary nampiasaina tamin’ ny fotoana nanjakan’ i Dariôsy I Lehibe (faran’ ny taonjato faha-6 tal. J.K.), mpanorina azy, ho fonenan’ ny mpanjaka akemenida. Ahitana ny sisam-paharavan' ny fanorenana maro be ilay toerana. Ny lapa sy ny efi-trano fanatrehana fitsarana (*Apadana*) an' i Dariôsy I dia voaravaka sary sokitra mampiseho ny fombafomban' ny fitsarana akemenida.

Ny telo ambin' ny folo amin' ny andry vato goavam-be ao amin' ny Apadana no mbola mijoro, ary naverin' ny arkeôlôga amin’ ny endriny taloha ny tohatra roa sosona lehibe eo aminy, izay voatahiry tsara ao amin' ny ilany atsinanana. Ao Naksh-e Rustam, 6 km avaratra-andrefan’ i Persepôlisy, no misy ny fasan’ ny mpanjaka akemenida. Noravann' i Aleksandra Lehibe sy nodorany i Persepôlisy tamin’ ny taona 330 tal. J.K.
Epirôsy

I **Epirôsy** dia faritra ara-jeôgrafika sy ara-tantara any atsimo-atsinanan' i Eorôpa, izay iarahan' i Gresy sy i Albania ankehitriny. Eo anelanelan’ ny Tendrombohitra Pindôsy sy ny Ranomasina Iôniana izy io, manomboka eo amin' ny Helodranon' i Vlorë sy ny Tendrombohitra Akrôseraoniana any avaratra ka hatrany amin' ny Hoala Ambrasiana sy ny tanànan’ i Nikôppôlisy rômana rava any atsimo.
Manolotrony

I **Manolotrony** dia tanàna ao amin' ny ao amin' ny tapany atsimon' ny Faritanin' i Fianarantsoa, eny ampitan' ny ony Mananantanana. Ny Betsileo no foko tompontany ao. Misy mpanenona lamba arindrano sy lamba landy ao. Ao amin' ny faritra misy azy no ahitana ilay havoana Ambondrombe inoan' ny Malagasy sasany fa onenan' ny fanahin' ny maty,  izay manana haambo mirefy 1&nbsp;925 m. Ao Manolotrony koa no ahitana ny tobilehibe mitondra ny anarany, izay misy ny foiben' ny fifohazana Manolotrony izay naorin-dRavelonjanahary sady mahasarika mpanao fivahiniana masina isa-taona.

## Toerana ara-jeôgrafika
Ny tananan' i Manolotrony dia ao atsimo-afovoan' i Madagasikara, 40 km andrefan' i Fianarantsoa, ao amin' ny distrikan' Ambalavao, faritra Arindrano, akaikin' Ambalavao Tsienimparihy, ao amin' ny faritra Amoron' i Mania. Miorina any amin' ny haambo 1313 m eo ho eo izy. Ny famotoran-teny eo an-toerana dia iheverina fa avy amin' ny toerana misy ilay tanàna eny ampitan' ny ony iray antsoina hoe Mananantanana, izany hoe "tanàna mitodika any amin' ny ony". Mampiavaka ny faritra ny fisian' ny harambato granita sy ny tanimbary misy farafaran-tany, izay mampiavaka ny faritra Betsileo. Tsy lavitra ny tangoron-tendrombohitra Andringitra no misy ilay tanàna.

## Ny Tobilehibe Manolotrony

Ny tanànan' i Manolotrony dia malaza indrindra amin' ny Tobim-pifohazana prôtestanta naorina tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Tamin' ny taona 1900 tany ho any no nananganan' i Neny Ravelonjanahary ity foibe ity. Ivontoeran' ny fiainana ara-panahy sy asa misiona ny Tobilehibe Manolotrony. Ny fanao ao dia ny fitoriana ny filazantsara, ny vavaka sy ny fandroahana demonia, ny fametrahan-tanana sy ny fanasitranana ara-panahy, ary ny fanofanana ny "mpiandry".
Fingotra

Ny **fingotra** dia zavatra mivaingana matezaroritina sy tsy tantera-drano ary tsy mampita aratra. Misy ny fingotra voajanahary izay azo avy amin' ny ranon-javamaniry madity sy mandronono atao hoe lateksa, mivoaka avy amin' ny karazan-javamaniry maro, ka ny tena fantatra dia ny hevea. Misy koa ny fingotra voatr' olombelona izay azo avy amin' ny akoranafo avy any ambanin' ny tany. Ny fingotra no anamboarana ny tsinain' ny kodiarana, gôma, ny fantsona sasany, ny saribakoly sasany, sy ny maro hafa.
Hans Schreuder

I **Hans Paludan Smith Schreuder** dia misionera nôrveziana teraka tamin' ny 17 Jona 1817 tao Sogndal any Nôrvezy ary maty tamin' ny 27 Janoary 1882 tao Untunjambili ao Afrika Atsimo ankehitriny. Izy sy i  Niels Thommesen no iraka voalohany nalefan' ny Misiona Nôrveziana na *Norske Misjonsselskap* (NMS) tamin' ny nandaozany an' i Christiana (i Oslo ankehitriny) mba hankanesany any Zululand tamin' ny 5 Jolay 843.