open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny tigrinia

Ny **fiteny tigrinia** dia fiteny hamitô-semitika anisan' ny fianakaviam-piteny semitika sady tenenina indrindra ao amin' ny tapany avaratra-atsinanan' ny Tandrok' i Afrika. Atao hoe ትግርኛ / *tɨɡrɨɲa* io fiteny io amin' ny fiteny tigrinia. Izy no fiteny ôfisialin' i Eritrea sy ny fanjakam-paritr' i Tigray ao Etiôpia.

Misy mpiteny tigrinia miisa 4&nbsp;320&nbsp;000 ny ao Etiôpia tamin' ny taona 2007, miisa 2&nbsp;540 tao Eritrea tamin' ny taona 2006, ary 6&nbsp;915&nbsp;000 ny fitambaran' izy ireo maneran-tany. Matetika izy no atao fiteny faharoa, na ao Eritrea sy ao Etiôpia, na any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Sodàna Avaratra, sy any Jibotỳ, ka izany dia tsy ahalalana marina ny tena isan' ny mpiteny tigrinia. 

Ny fiteny tigrinia, sahala amin' ireo fiteny hafa ao amin' ny Tandrok' i Afrika, dia soratana amin' ny alalan' ny abidim-baninteny geezy.

## Jereo koa
**Fiteny hamitô-semitika:**

* Fiteny semitika
* Fiteny arabo
* Fiteny arameana
* Fiteny hebreo

**Fiteny be mpampiasa ao Afrika:**

Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.

**Fiteny etiôpika:**

* Fiteny geezy - Fiteny tigrinia - Fiteny amharika - Fiteny tigrea - Fiteny goragea
Fiteny tigrea

Ny **fiteny tigrea** dia fiteny etiôsemitika tenenina ao Eritrea sy ao Sodàna. izay anisan' ny fiteny semitika ao amin' ny fiteny hamitô-semitika.tenenina ao amin' ny Tandrok' i Afrika. Atao hoe ትግረ / *tigre* na ትግሬ / *tigrē* izy amin' ny fiteny tigrea. Ny ao Eritrea dia amanao azy hoe ትግራይት) / *Tigrayit* fa ny ao Sodàna kosa dia manao azy hoe  الخاصية‎ / *al-ḫāṣiyyah*. Ny vahoaka tigrea ao Eritrea no tena miteny azy.

Sahala amin' ny fiteny tigrinia dia heverina ho fiteny velona mifandray akaiky amin' ny fiteny geezy (izay mbola ampiasaina ho fiteny litorjika ao amin' ny Fiangonana Teoahedo Ôrtôdôksa Etiôpiana sy ny Fiangonana Teoahedo Ôrtôdôksa Eritreana) ny fiteny tigrea. Ny 71 %n' ny voambolana tigrea dia itoviany amin' ny an' ny fiteny geezy fa ny 64 % no itoviany amin' ny an' ny fiteny tigrinia. Tamin' ny taona 1997 dia niisa 800&nbsp;000 any ho any ny mpiteny tigrea ao Eritrea. Ny Tigrea (vahoaka tigrea) dia hita indrindra any amin' ny faritra andrefana ao Eritrea, na dia misy aminy ny monina any amin' ny lembalemba avo any avaratr' i Eritrea sy any amin' ny sisintany itambarany amin' i Sodàna, sy any amin' ny morontsirak' i Eritrea ao amin' ny Ranomasina Mena ao Zula.

Ny Tigrea dia tsy afangaro amin' ny mpifanila tany aminy ao atsimo, dia ny Tigraiana ao Eritrea sy ao Etiôpia izay miteny tigrinia. Nipoitra avy amin' ny fiteny geezy ny fiteny tigrinia, nefa samy hafa tanteraka amin' ny fiteny tigrea na dia mitovitovy ny anarana iantsoana azy roa ireo.

## Jereo koa
**Fiteny hamitô-semitika:**

* Fiteny semitika
* Fiteny arabo
* Fiteny arameana
* Fiteny hebreo

**Fiteny be mpampiasa ao Afrika:**

Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.

**Fiteny etiôpika:**

* Fiteny geezy - Fiteny tigrinia - Fiteny amharika - Fiteny tigrea - Fiteny goragea
Fiteny edômita

Ny **fiteny edômita** dia fiteny tao Kanaana izay mitovitoty amin'ny fiteny hebreo, izay notenenin'ny Edomita tao amin'ny faritra mifanandrify amin'i Jordania atsimo andrefana sy ny ampahan'i Israely tamin'ny taonarivo voalohany tal. J.K. Mety nosoratana tamin'ny abidy foinikiana ny fiteny edomita. Toy ny fiteny moabita izy ka nitazina ny mariky ny kambavy -*t*. Na dia izany aza, tamin'ny taonjato faha-6 tal. J.K. dia nampiasaina hanoratana ny fiteny edomita ny abidy aramaika.

## Jereo koa
Fiteny kanaanita:

* fiteny fenisiana
* fiteny ponika
* fiteny hebreo
* fiteny ogaritika
* fiteny amônita
* fiteny môabita
* fiteny edômita
Fiteny etiôsemitika

Ny **fiteny etiôsemitika** na **fiteny afrôsemitika** na **fiteny etiôpika** na **fiteny abisibniana** dia fianakaviam-piteny tenenina indrindra ao Etiôpia sy ao Eritrea. Izy ireo sy ny fiteny arabo atsimo taloha sy ankehitriny no mamorona ny sampana atsimon' ny fianakaviam-piteny semitika. Ny tena lehibe indrindra amin' izy ireo dia ny fiteny geezy (izay tsy misy mpiteny intsony fa voatahiry ho fiteny litorjika), ny fiteny tigrinia (fiteny ôfisialin' i Eritrea), ny fiteny amharika (fitenin' ny fitanantanan-draharaham-panjakana ao Etiôpia), ny fiteny tigrea ary ny fiteny goragea maro. Soratana amin' ny abidim-baninteny geezy ireo fiteny ireo.

Mizara sampana roa ny fiteny etiôpika, dia ny sampana avaratra sy ny sampana atsimo. Ny fiteny ao amin' ny sampana avaratra dia ahitana ny fiteny geezy, ny fiteny tigrinia, ny fiteny tigrea ary ny fiteny dahalika. Ny fiteny ao amin' ny sampana atsimo dia ahitana ny fiteny amharika, ny fiteny argoba, ny fiteny harary, ny fiteny goragea atsinanana (izay mizara ho fiteny silt'e sy fiteny zoay), ny fiteny gafata (fiteny maty), ny fiteny goragea avaratra (izay mizara ho fiteny sôdô sy fiteny gôgôta), ny fiteny inora, ny fiteny mesmesa (fiteny maty), ny fiteny meskana, ny fiteny sebata bety goragea.

## Jereo koa
**Fiteny semitika sasany**

* Fiteny hebreo
* Fiteny arabo
* Fiteny arameana
* Fiteny siriaka

**Sokajy ao anatin' ny fianakaviam-piteny semitika**

* Fiteny semitika afovoany
* Fiteny semitika atsimo
* Fiteny semitika avaratra-andrefana
* Fiteny semitika andrefana
* Fiteny semitika atsinanana

**Sampam-piteny ao amin' ny finakaviam-piteny hamitô-semitika**

* Sampam-piteny berbera,
* Sampam-piteny kositika,
* Sampam-piteny semitika,
* Sampam-piteny egiptiana taloha,
* Sampam-piteny tsadika,
* Sampam-piteny ômôtika.
Fiteny goragea

Ny **fiteny goragea** dia vondrom-piteny semitika atsimo izay anisan' ny sampana semitikan' ny fianakaviam-piteny afrôaziatika (na hamitô-semitika). Atao hoe ጉራጌ / *Guragē*, io fiteny io amin' ny fiteny amharika. Ny vahoaka goragea monina ao amin' ny Faritra Goragea (izay ahitana foko maro dia maro amin' ny tapany atsimo-andrefana ao Etiôpia) no miteny goragea.

## Jereo koa
**Fiteny hamitô-semitika:**

* Fiteny semitika
* Fiteny arabo
* Fiteny arameana
* Fiteny hebreo

**Fiteny be mpampiasa ao Afrika:**

Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.

**Fiteny etiôpika:**

* Fiteny geezy - Fiteny tigrinia - Fiteny amharika - Fiteny tigrea - Fiteny goragea
Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Eritreana

Ny **Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Eritreana** dia fiangonana antekalkedôniana mahaleotena. Miombona ao amin' ny Fiangonan' ny kônsily telo izy. Ny filohan' ny fiangonana dia mitondra ny anaram-boninahitra hoe *Patriarkan' i Eritrea* sady manana ny trano fonenany ao Asmara. Teo ambany fahefan' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana io fiangonana io taloha nefa nifarana tamin' ny taona 1993 izany rehefa nahaleo tena izy.

## Jereo koa

* Kristianisma ôrtôdôksa
* Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana
Kônsily voalohany tao Tiro

Ny **kônsily voaloany tao Tiro** dia kônsily natao tamin' ny taona 335, tao amin' ny tanànan' i Tiro (na Tira), teo ambany fitarihan' i Eosebiosy avy any Kaisarea. I Atanasiosy avy any Aleksandria, izay nanada tsy hanaraka ny hevitr'i Ariosy, ilay mpanorina ny arianisma, taorian' ny fanafoanany manalasana ny fanambaràny tao amin' ny fiangonana tantanany, dia naongana amin' ny maha eveka azy.
Akoileia

I **Akoilea** na **Akoileia** dia kaominina misy mponina 4 000 ao amin' ny faritanin' i Udine, ao amin' ny faritra mizaka tena atao amin' ny teny italiana hoe Friuli-Venezia Giulia (frantsay: *Frioul-Vénétie Julienne*) any Italia. Ara-tantara dia niorina tamin' ny taona 181 tal. J.K. io tanàna io, ka isan' ny tanàna lehibe nanana ny maha izy azy tao amin' ny Empira rômana. I Akoilea dia isan' ireo tanàna foiben' ny kristianisma koa satria tao no nisy ny lapan' ny patriarkatan' i Akoilea teo anelanelan' ny taonjato faha-4 sy faha-15.
Jolio I (papa)

I **Jolio I** na **Jolio avy any Roma** dia evekan'i Roma nanomboka tamin'ny 6 Febroary 337, izay taraka tao Roma tamin'ny taona 280 ary maty tao tamin'ny taona 352. Izy no papa faha-35 ao amin'ny Fiangonana katolika.

Ny fotoana naha eveka azy dia nanjakan'ny olana nateraky ny ariaisma izay nanadraisany anjara fanohanana an'i Atanasiosy avy any Aleksandria tamin'ny fiarovana ny vokatry ny konsily tao Nikea toy ny fanekem-pinoana nikeana, tamin'ny fanaovana sinoda tao Sardika tamin'ny taona 343 sy tamin'ny fitakian'ny solontena avy any Roma ny hananany fahefam-pitsarana ambony hitsara ny fampakatrana ny fifanolanana misy eo amin'ny fiangonana, amin'ny anaran'ny fahambioniana apostolika ananany.

## Papa faha-35
Diakra

Ny **diakra** na **diakôna** dia olona manampy ny mpitondra fiangonana kristiana amin' ny fanaovan-draharaha ao am-piangonana isan-toerana. Safidina arakaraka ny finoany sy ny hatsaran' ny fitondran-tenanany ny olona hatao diakôna. Izy no miandraikitra ny asa sasany ao amin' ny fiangonana.

Avy amin' ny teny grika hoe διάκονος / *diakonos*, izay midika hoe "mpanompo" ny teny hoe *diakra* na *diakôna*. Tsy mitovy lanja na andraikitra ny olona atao hoe *diakra* na *diakôna* ao amin' ny fiangonana katôlika na ôrtôdôksa na anglikana na prôtestanta  na evanjelika.

## Jereo koa

* Pretra

* Eveka
*Papa
*Pastora
Partia

I **Partia** dia faritra tany Iràna taloha, izay mifanandrify amin' ny faritanin' i Khorasan ankehitriny. Ny mponina ao, izay taranaky ny Skitiana (na Skita na Sita) dia atao hoe Partiana na Parta. Faritany (na satrapia) tao amin' ny Empira Akemenida i Partia sady tao no nahaterahan' ny Empira Partiana. Mpitaingin-tsoavaly sy mpiady mahay ny mponina tao.

Ny sisin-tanin' ny Partia dia ny tandavan-tendrombohitr' i Kopet-Dag  ao avaratra (sisin-tanin' i Iràna sy i Torkmenistàna ankehitriny) sy ny tany efitr' i Dasht-e Kavir ao atsimo, ao andrefany no nisy an' i Media. Ao avaratra andrefany i Hirkania, ao avaratra atsinanany i Margiana ary ao atsimo atsinanany i Aria. I Partia dia tany mahavokatra sady voatondraka tsara nandritra ny Andro Taloha, ary nahitana ala lehibe tamin' izany vanimpotoana izany.

Nifandimby nifehy an' i Partia i Asiria,  i Media,  i Persia,  i Makedônia faha Aleksandra Lehibe ary ny Empira Seleokida. Tamin' ny fotoana tsy fantatra mazava nofehezin' ny Mediana (na Meda) ny mponin' i Partia, dia ny Mediana izay nanjaka tamin' ny Empira Persiana voalohany talohan' ny handravan' i Kirosy Lehibe an' izany tamin' ny taona 550 tal. J..K. Lasan' ny Empira Akemenida avy eo i Partia nandritra ny taonjato roa manaraka.

Tamin' ny taona 250 tal. J.K. dia afaka nanorina fanjakana mahaleo tena ny Partiana izay nanjary empira lehibe, nivelatra hatrany Eofrata ka hatrany Indosy, ary hatrany Oksosy (Amu-Daria ankehitriny) ka hatrany amin' ny Ranomasimbe Indiana, tamin' ny taonjato voalohany tal. J.K. Ny tanànana partiana lehibe dia i Seleokia, i Tigrisy, i Ktesifôna ary i Hekatompilesy. Taorian' ny taonjato voalohany tal. J.K. dia nifaninana tamin' ny Rôma i Partia ka maro ny adin-tafika nifanaovan' ireo hery ro lehibe ireo. Tamin' ny taona 226 taor. J.K. dia azon' i  Ardasera I, mpanjakan' i Persia mpanorina ny dinastian' ny Sasanida, i Partia.

## Jereo koa

* Empira Partiana
Skitiana (vahoaka)

Ny **Skitiana** na **Skita** na **Sita** dia vondrom-poko indô-eorôpeana tao Eorazia izay mpifindrafindra monina sady miteny amin' ny fiteny iraniana. Any Azia Afovoany no fiavian' ny Skitiana. Nahatratra ny fara tampon' ny heriny izy ireo teo anelanelan' ny taonjato faha-7 tal. J.K. sy ny fotoana niafaran' ny Andro Taloha, indrindra tao amin' ny faritra anjakan' ny zavamaniry fohy ao Eorazia afovoany, izay faritra midadasika hatrany Okraina ka hatrany Altay, mamakivaky an'i Rosia sy an' i Kazaksatàna ankehitriny. Atao hoe Σκύθοι / *Skúthoi* izy ireo amin' ny teny grika, ary atao hoe Skitia (grika:  *Σκυθία* / *Skuthia*) ny faritra nonenany. Ny Persiana na Persa dia niantso azy ireo hoe *Sakas*.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - **Skitiana** - Sôgdiana - Kimeriana.
Artakserksesy I

I **Artakserksesy I** dia mpajaka lehibe persiana tao amin' ny fianakavia-mpajaka akemenida, izay nanjaka tamin' ny taona 465 hatramin' ny 424 tal; J.K. I Manetôna dia mihevitra fa nanjaka 41 taona izy. I Kserksesy I no nodimbiasiny ary i Kserksesy II no nandimby azy. Atao hoe Ἀρταξέρξης, / *Artaksérksês* io anarana io amin' ny teny grika, izay avy amin' ny anarana amin' ny teny persiana tranainy hoe *Artaxšacā.* (amin' ny teny persana: اردشیر یکم / *Ardeshir*). 

Taorian' ny famonoana an' i Kserksesy I rainy tamin' ny taona 465 tal. J.K. dia niakatra teo amin' ny fitondrana i Artakserksesy I. Nampamonoiny avy hatrany ireo rahalahiny sady nofaiziny ireo mpikomy. Noraisiny tao an-dapany i Temistôka avy any Atenay, izay noroahina hiala an' i Persia tamin' ny taona 471 tal. J.K. ka nampiandraiketiny tanàna maro any Azia Minora.

Taorian' ny fikomiana nokononkononin' i Inarôsy niaraka tamin' ny Ateniana tamin' ny taona 456 - 454 tal. J.K. dia azon' i Artakserksesy I i Egipta. Izany fandresana izany no niteraka ny fandriampahaleman' i Kaliasy, izay takalon' ny tsy fitsabahany ao Kiprôsy sy any Egipta, ka nahazo antoka ny amin' ny filaminany sy ny fiarovana ny andian-tsambony ao amin' ny Ranomasina Egea i Atenay.

## Artakserksesy ao amin' ny Baiboly
Ny Bokin' i Ezra (na Bokin' i Esdrasa) sy ny Bokin' i Nehemia ao amin' ny Baiboly dia miresaka ny amin' ny olona atao hoe "Artakserksesy, mpanjakan' i Persia" nefa tsy fantatra marina hoe iza amin' ireo Artakserksesy ireo io lazaina io. Ny mpahay tantara sasany dia milaza fa i Artakserksesy I izany, nefa ny hafa koa dia milaza fa i Artakserksesy II no izy.

Ao amin' ny Bokin' i Ezra dia nanome alalana an' i Ezra hody any Jerosalema avy any Babilôna nahababoana i Artakserksesy ka naniraka azy ho governora hisahana ny raharaha ara-piarahamonina sy ara-pivavahana ao amin' ny vahoaka jiosy. Nandao an' i Babilona i Ezra tamin' ny fahafito taonan' ny nanjakan' i Artakserksesy sady nitarika Jiosy nahitana mpisorona sy Levita nankany Jerosalema. Araka ny Bokin' i Nehemia dia nahazo alalana tamin' ny mpanjaka Artakserksesy koa i Nehemia hody any Jerosalema.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Artakserksesy III

I **Artakserksesy III** dia mpajaka persiana tao amin' ny fianakavia-mpajaka akemenida, izay nanjaka teo anelanelan' ny taona 358 sy 338 tal. J.K. I Artakserksesy II no nodimbiasiny ary i Arsesy (na Artakserksesy IV) no nandimby azy.

Atao hoe Ἀρταξέρξης, / *Artaksérksês* io anarana io amin' ny teny grika, izay avy amin' ny anarana amin' ny teny persana tranainy hoe *Artaxšacā* (amin' ny teny persana: اردشیر یکم / *Ardeshir*).

I Artakserlsesy III dia zanak' i Artakserksesy II sady mpandimby azy teo amin' ny fitondrana. Nampankatoaviny ny fahefany ireo solontenam-panjakana (satrapa) any amin' ny faritany (satrapia) izay nitady hahazo fahaleovantena. Mba hametrahany ny fahefany ao Foinikia (na Fenisia) dia nodorany ny tanànan' i Sidôna tamin' ny taona 344 tal. J.K. Tafasaraka tamin' ny Empira Persiana i Egipta talohan' ny nitondrany, nefa nakambany indray ao amin' io empira io tamin' ny taona 341 tal. J.K. Tamin' ny taona 340 dia namonjy ny tanànan' i Perintôsy any amin' ny morontsiraky ny Ranomasin' i Marmara i Artakserksesy III tamin' ny fanafihana sy ny fakan' ny tafika makedôniana izany tanàna izany. Tamin' ny taona 338 tal. J.K. dia maty nopoizinin' ny lehiben' ny mpiambina azy, atao hoe Bagôasy (grika: Βαγώας / *Bagôas*), i Artakserksesy III .

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Arsesy

I **Arsesy** na **Artakserksesy IV** dia mpajaka persiana tao amin' ny fianakavia-mpajaka akemenida, izay nanjaka tamin' ny taona 338 sy 336 tal. J.K. I Artakserksesy III no teo alohany ary i Dariôsy III no nandimby azy. Atao hoe Ἀρταξέρξης, / *Artaksérksês* io anarana io amin' ny teny grika, izay avy amin' ny anarana amin' ny teny persiana tranainy hoe *Artaxšacā.* (amin' ny teny persana: اردشیر یکم / *Ardeshir*). I Arsesy dia zanak' i Artakserksesy III zandriny indrindra tamin' ny vadiny atao hoe Atôsa.

Ny eonoka Bagôasy, mpiambina an' i Artakserksesy III sy namono azy mbamin' ny ankamaroan' ny havany, no nametraka azy teo amin' ny fitondrana. Tsy nahafehy an' i Egipta i Arsesy ka nisy tompontany atao hoe Kababasy izay nitonon-tena ho faraôna tao Egipta Ambony. Nandritra ny fanapahan' i Arsesy dia nanomboka ny adin-tafika tamin' i Makedônia notarihin' i Filipôsy II (taona 359 - 336 tal. J.K.) tao amin' ireo sisintany andrefana aloha, avy eo notohizan' i Aleksandra Lehibe (taona 336 - 323 tal. J.K.). 

Nikasa hamono an' i Bagôasy i Arsesy nefa ny an' i Bagôasy no tonga aloha ka nahafaty ilay emperora tamin' ny fanapoizinana.  Nametraka an' i Dariôsy III teo amin' ny fitondrana amin' izay i Bagôasy nefa namono azy ity emperora vaovao ity rfehefa avy eo.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Besosy (akemenida)

I **Besosy** dia solontenan'ny emperora tany amin'ny faritr'i Baktriana (na Baktria) sady mpitari-tafika  tamin'ny nanjakan'i Dariosy III. Rehefa resin'i Aleksandra Lehibe i Dariosy III ka tamin'ny taona 330 tal. J.K. nandositra dia nivadika tamin'ny mpanjaka i Besosy ka namono azy ary nanandratra ny tenany ho emperora sady nitondra ny anarana hoe **Artakserksesy V**, nefa nisambotra azy i Aleksandra Lehibe sy nampamonoiny tamin'ny taona 329 tal. J.K.

## Jereo koa

* Artakserksesy
* Artakserksesy I
* Artakserksesy II
* Artakserksesy III
* Artakserksesy IV
Akemenesy

I **Akemenesy** no mpanorina ny fianakavia-mpanjaka (dinastia) Akemenida. Hita ao amin' ny sora-tsokitr' i Behistona, izay nataon' i Dariôsy I sora-tononina, ny anarany izay lazain' i Dariôsy fa razamben' ny mpanjakan' i Asàna (*Heshan* na *Ashan*) rehetra sy an' ny mpanjakan' i Persia rehetra. I Teispesy (grika: Τεΐσπης / *Teispês*) no zanany izay mpanjaka voalohan' i Asàna. Amin' ny teny persiana dia atao hoe *Hakhâmanish*, izy, fa amin' ny teny grika kosa dia Αχαιμένης / *Akhaimenês.* 

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida: 

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Teispesy

I **Teispesy** dia mpanjakan' i Persia nanomboka tamin' ny taona 675 tal. J.K. hatramin' ny taona 640 tal. J.K., izay nandimby an' i Akemenesy rainy. Teo anelanelan' ny taona 674 sy 670 izy dia niondrika teo anatrehan' i Faraôrtesy (grika: Φραόρτης */ Phaortês*) mpanjakan' ny Mediana. Atao hoe Τεΐσπης / *Teispês* izy amin' ny teny grika.

Rehefa maty i Teispesy dia nizara roa tamin' ireo zanany roa ny fanjakana persiana, ka i Kirôsy I lasa mpanjakan' i Parsômà sy i Ansàna, fa i Ariaramnesy kosa lasa mpanjakan' i Parsia. 

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Kirôsy I

I **Kirôsy I** dia mpankan' i Ansàna tany Persia hatramin' ny taona 600 tal. J.K. ka hatramin' ny 580 tal. J.K., isan' ny mpanjaka akemenida, taranak' i Akemenesy, izay niaina tamin' ny taona 610 hatramin' ny taona 580 tal. J.K. (na 652 - 600 tal. J.K. koa hoy ny olona sasany). 

Amin' ny fiteny persiana taloha izy dia atao hoe *Kurush* i Kirôsy I, fa amin' ny fiteny persana ankehitriny kosa dia کوروش / *Kurosh.* Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Κῦρος / Kȳros.

Ao amin' ny tetiaran' ny mpanjaka sasany izy dia voaresaka, ka voalaza fa zafikelin' i Akemenesy mpanorina ny fanjakana sy ny Empira Akemenida, sady voalaza koa fa zanak' i Teispesy. Tsy hita ao amin' ny sora-tsokitr' i Behistona, izay nampanaovin' i Dariôsy I,  anefa ny momba azy.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Kambisesy I

I **Kambisesy I** dia mpanjakan' i Ansàna, isan' ireo Akemenida, rain' i Kirôsy II. Teraka tamin' ny taona 600 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 559 tal. J.K. Atao hoe Καμβύσης / Kambusês izy amin' ny teny grika, fa *Kabūǰiya*  kosa amin' ny teny persiana taloha. Izy no rain' i Kirôsy 

Araka an' i Herôdôtôsy dia mpanjaka nanompo ny mpanjakan' i Mediana atao hoe Astiagesy (grika: Ἀστυάγης / *Astyagês*) i Kambisesy I, novadiny ny zanak' i Astiagesy atao hoe Mandana. Afaka nihambo no taranaky ny saranga ambony toa an-drafozany izy, satria taranak' i Akemenesy. Nitondra ny anaran' i Akemenesy amim-pireharehana izy sy ny mpandimby azy. Ao amin' ny taranaka fahatelo no misy azy, aorian' i Teispesy dadabeny (678-640 tal. J.K.), ny dadatoany Ariaramnesy (640-590 tal. J.K.), ny rahalahiny Arsamesy mpanjakan' i Persôa, ary amin' ny taranaka faharoa, aorian' i Kirôsy I rainy (640-600 tal. J.K.) sady mpanjakan' i Parsôma sy ny tanànan' i Ansàna. 

Ny Persiana vahoakany dia mpihavana akaiky amin' ny vahoaka izay nihavana taminy, ary ireo vahoaka roa tonta ireo dia tonga tamin' ny fotoana mitovitovy teo amin' ny Lembalemba Iraniana. Na dia tsy izy no nanorina ny empira akemenida dia nalaza tamin' ny fanomanana izany izy. Mpanjaka natanjaka izy, indrindra tamin' ny nakany an' i Fars.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Ariaramnesy

I **Ariaramnesy** dia mpanjaka iraniana, isan' ny Akemenida, izay rahalahin' i Kirôsy I sy zanak' i Teispesy. Mety razamben' i Dariôsy I koa izy araka ny sora-tsokitr' i Behistona sasy nanapaka tamin' ny tanin' i Parsômasa nandritra ny fanapahan' ny rahalahiny Kirôsy I tao Ansàna.

Avy amin' ny teny grika hoe  Ἀριαράμνης. / *Ariaramnês* io anarana nogasina io, izay atao hoe آریارمن. amin' ny teny persana. Atao hoe *Ariyāramna* izy amin' ny teny persana taloha, izay midika hoe "izay mitondra fandriampahalemana ho an' ny Ariana" (ny Ariana dia ny Iraniana).

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Arsamesy

I **Arsamesy** dia mpanjaka isan' ireo Akemenida tamin' ny taona 520 tal. J.K., zanak' i Ariaramnesy, nandao ny maha mpanjaka azy izy mba hampisy fitokisana eo aminy sy i Kirôsy Lehibe. Niala tamin' ny raharaham-pitondrana izy ka nonina tao Farsa nandritra ny taona maro dia maro. Amin' ny teny persiana taloha dia atao hoe *Arshâma*. Amin' ny teny persana dia atao hoe آرشام / *Arshâm*. Amin' ny teny grika dia atao hoe Ἀρσάμης / *Arsamês*.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Kambisesy II

I **Kambisesy II** dia mpanjaka lehibe tao amin' ny Empira persiana hatramin' ny taona 529 tal. J.K. hatramin' ny taona 522 tal. J.K. nahafatesany, izay fantatra indrindra tamin' ny nanafihany sy nahazoany an' i Egipta ka nahatonga azy ho lasa faraôna (na farao) tao.

Nanendry an' i Kambisesy II ho mpandova ny fanjakana talohan'ny fahafatesany i Kirôsy Lehibe, fa tsy nanendry an' i Bardia zanany, ka niteraka tsy fifanarahana teo amin' ireo lehilahy roa ireo izany. Tsy tena fantatra ny amin' ireo taona voalohandohany nanapahan' i Kambisesy taorian' ny nniakarany teo amin' ny seza fiandrianana tamin' ny taona 529 tal. J.K. Ny fantatra dia ny namaranany ny fakana ny tany any ambadik' i Eofrata tamin' ny nahazoany an' i Foinikia (na Fenisia) sy an' i Kirprôsy. Ireo firenena roa an-dranomasina ireo dia nahatonga ny tafika persiana hanana andian-tsambo mpiady matanjaka dia matanjaka.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Bardià

I **Bardià** dia mpanjaka lehibe akemenida tao Persia nandritra ny volana vitsy tamin' ny taona 522 tal. J.K. afa-tsy hoe efa nisy namono talohan' izany sy efa nisy ny mpisandoka (i Gaomata) naka ny toerany ka nitondra ny empira. Zanak' i Kirôsy Lehibe izy ary zandry kelin' i Kambisesy II. Fantatra koa amin' ny anarana grika hoe Σμέρδις / *Smerdis*, *Mergis*, *Mardos* ary Τανυοξάρκης */* *Tanyoxarkès* izy. Atao hoe *Bardiya* izy amin' ny teny persiana taloha.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Kserksesy II

I **Kserksesy II** dia mpanjakan' ny Persiana akemenida nandritra ny 45 andro. Zanak' i Artakserksesy I sy i Damaspia izy. Maty novonoin' i Sôgdianôsy havany ihany izy tamin' ny taona 424 tal. J.K. Atao hoe *Khshayaŗshā* izy amin' ny teny persiana. Izy irery no zanaka ara-dalanan' i Artakserksesy I sy ny andriambavy Damaspia. Nanompo ny mpanjaka amin' ny maha andriandahy mpandova azy izy. 

Niakatra teo amin' ny fitondrana i Kserksesy II nefa ny zana-drainy roa lahy tsy iray reny aminy dia samy niady ny fitondrana koa, ka ny voalohany dia i Sôgdianôsy, zanaky ny vadikelin' i Kserksesy atao hoe Alôgina (na Alôgona), izay namono an' i Kserksesy II sady nitondra nandritra ny enim-bolana sy sany, fa ny faharoa dia i Dariôsy II. Nisy namono i Sôgdianôsy volana vitsy taty aorian' ny nahafatesan' i Kserksesy I ka i Dariôsy II amin' izay no nitondra ny Empira persiana.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Sôgdianôsy

I **Sôgdianôsy** dia mpanjakan' i Persia akemenida nandritra ny enim-bolana sy sasany na fito volana (arakaraka ny loharanon-tantara) tamin' ny taona 424 tal. J.K. Atao hoe *Sogdyậna* izy amin' ny teny persiana. Zanak' i Artakserksesy I sy i Alôgina na Alôgona, izay tsy vadin' ny mpanjaka, izy. Nanambady ny anabavy tsy iray reny aminy izy, dia i Parisatisy, zanak' i Artakserksesy I sy i Andia avy any Babilôna. 

Rehefa avy namono ny mpanjaka Kserksesy II, izay rahalahy tsy iray reny aminy izy tamin' ny taona 424 tal. J.K. dia niakatra teo amin' ny fitondrana. Tsy naharitra izany fahombiazany izany. Tonga koa ny rahalahiny tsy iray reny aminy, izay solontena-mpanjaka (satrapa) tany Hirkania, atao hoe Ôkôsy, ka nikomy taminy niaraka tamin' ny miaramila babilôniana. Nitolo-batana i Sôgdianôsy tamin' ny farany. Nampamonoina an' i Arbariôsy, komandin' ny tafika mpitaingin-tsoavaly, i Sôgdianôsy ka maty tamin' ny taona 424 tal. J.K. Tonga mpanjaka i Ôkôsy ka nitondra ny anarana hoe Dariôsy II.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Bazilika Masindahy Piera

Ny **bazilika Masindahy Piera** dia trano fiangonana lehibe indrindra amin' ny fivavahana katolika. Ao Vatikàna eo amin' ny ilan' ny renirano Tibra no iorenany, ary mitodika manoloana ny Toera-malalaka Masindahy Piera. Atao hoe *Basilica Sancti Petri* izy amin' ny teny latina fa *Basilica di San Pietro in Vaticano* kosa amin' ny teny italiana.

Eo amin' ny toerana nahatongavan' ireo mpanao fivahiniana masina voalohany hanao fanompoam-pivavahana amin' i Md Piera no nanorenana azy araka ny sitrapon' i Konstantino I, eo amin' ny nisy ny toeram-pilalaovana naorin' i Kaligola sy i Nerô.

## Tantara
Ny papa Jolio II, avy eo ny mpandimby azy Leo X, dia nampiasa ny endolzansy (na indolzansa), tamin' ny alalan' ilay dôminikana alemàna atao hoe Johann Tetzel, mba hamatsiam-bola ny fanamboarana ilay bazilika. Nanameloka izany fivarotana endolzansy izany i Martin Lotera ao amin'ireo tsangan-kevitra 95 (31 Oktobra 1517), dia ny endolzansy izay noheveriny fa fanararaotana nataon' ny Eglizy katôlika rômana sy fanodinana ny sitrapon' Andriamanitra. Izany no niteraka ny refôrmasiona sy ny prôtestantisma.  

## Vakoka iraisam-pirenena
Voasoratra ho isan' ny harena iraisam-pirenena ao amin' ny UNESCO ny bazilika Md Piera, izy no trano vita tamin' ny mari-trano avo lenta sady izy no trano be mpitsidika indrindra maneran-tany. Nanomboka tamin' ny 18 Avrily 1506 ny nanamboarana azy ka tsy nifarana izany raha tsy tamin' ny taona 1626. Isan' ireo mpanao mari-trano nandray anjara tamin' ny fanamboarana ilay bazilika i Donato Bramante sy i Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni sy i Carlo Maderno ary i Gian Lorenzo Bernini.

## Toeram-pivahiniana masina
Na dia tsy voasoratra ao amin' ny Testamenta Vaovao aza ny nahatongavan' ny apostoly Piera (na Petera) tao Rôma amin' ny maha lohan' ny Fiangonana kristiana azy (eveka voalohan' i Antiôka sy Rôma, izany hoe papa voalohany), na ny nahafatesany martira tao, dia manambara ny Katôlika, araka ny lovantsofina, fa ao afovoan' io bazilika io no misy ny fasan' i Md Piera.

Mahasarika mpanao fivahiniana masina maro ny bazilika Md Piera izay mahatarika Katôlika miisa any amin' ny 150 000 isan' Alahady amin'ny fotoam-pivavahan' ny vavaky ny anjely (*angelus*) tarihin'ny papa. Izy no trano fiangonan' ny papa sy ny Fanjakan' i Vatikàna.

Laharana faharoa amin' ny bazilika efatra ao Rôma ny bazilika Md Piera, ka ny voalohany dia ny *Basilica di* *San Giovanni in Laterano*, ny fahatelo dia ny *Basilica di Santa Maria Maggiore*, ary ny fahefatra dia ny *Basilica di San Paolo fuori le mura*. Ny velaran' ny bazilika Md Piera dia mahatratra 2,3 hekitara sady afaka mandray olona miisa 60 000. Izy no trano fiangonana lehibe indrindra maneran-tany.

## Jereo koa

* Endolzansy
* Johann Tetzel
Faritanin' i Fars

Ny **Faritanin' i Fars** na **Pars**, izay nohagasina hoe **Farsa** na **Parsa**, dia iray amin' ny faritany iraika amby telopolon' i Iràna, ao atsimo-andrefana. Ny renivohiny dia i Shiraz. Misy mponina eo amin' ny 4&nbsp;323&nbsp;626 ny ao tamin' ny taona 2004. Manana velarana 122&nbsp;416 km2 i Farsa. Amin' ny teny persana dia atao hoe فارس . *Fārs* na پارس / *Pārs* i Farsa.

I Farsa no tany niavian' ny Persàna. Ny anaran' ny fiteny persana amin' izy ireo dia فارسی / *fārsī* na پارسی / *pārsī*. Fanovana ho amin' ny fiteny arabo ny hoe *Pars* ny hoe *Fars*. Amin' ny fiteny persiana tranainy dia atao hoe *Pārsā* i Farsa. Tamin' ny Andro Taloha dia fantatra amin' ny hoe ***Persida*** i Farsa.

## Jereo koa

* Faritany any Iràna: Alborz - Ardabil – Azerbaijan-e-Gharbi – Azerbaijan-e-Sharghi – Bushehr - Shahar Mahaal-o-Bakhtiari - Esfahan - Fars - Gilan – Golestan - Hamedan – Hormozgan - Ilam - Kerman - Kermanshah – Khorasan-e-Jonubi - Khorasan-e-Razavi - Khorasan-e-Shomali - Khuzestan - Kohkiluyeh-o-Boyer Ahmad - Kurdistan Iraniana – Lorestan - Markazi – Mazandaran - Qazvin – Qom – Semnan - Sistan-o-Baluchestan - Teheran - Yazd - Zanjan
Dariôsy III

I **Dariôsy III** dia mpanjakan' i Persia tamin' ny taona 336 hatramin' ny taona 330 tal. J.K. Teraka tamin' ny taona 380 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 330 tal. J.K. Izy no mpanjaka akemenida farany.

Zafiafin' i Dariôsy II izy. Ny eonoka atao hoe Bagôasy no nampiakatra azy teo amin'ny seza fiandrianana, dia i Bagôasy izay namono an' i Artakserksesy III tamin' ny taona 338 tal. J.K. sy an' i Arsesy tamin' ny taona 336 tal. J.K. koa. Rehefa tonga teo amin' ny fitondrana i Dariôsy III dia nampamono an' i Bagôasy koa.

Nandritra ny fanapahany, i Dariôsy III dia nitarika ny tafika persiana hiatrika ny tafik' i Aleksandra Lehibe, mpanjakan' i Makedônia. Resin' ny Makedôniana ny tafika persiana tamin' ny ady tao Granikôsy tamin' ny taona 334 tal. J.K. sy tao Isôsy tamin' ny taona 333 tal. J.K. ary tao Gaogamelesy tamin' ny taona 331 tal. J.K. Nandositra an' i Aleksandra Lehibe i Dariôsy III rehefa resy tanteraka. Novonoin' i Besôsy, izay solontenam-panjakana (satrapa) tany Baktriana, i Dariôsy III tamin' io taona 330 tal. J.K. io. Tamin' io taona io ihany koa no naha lasa mpanjakan' i Persia an' i Aleksandra Lehibe ka nisambotra an' i Besôsy sy namono azy, ka tapitra teo ny fanapahan' ny Akemenida.

## Jereo koa
Ireo mpanjaka persiana akemenida:

Akemenesy - Teispesy - Kirôsy I - Ariaramnesy - Kambisesy I - Arsamesy - Kirôsy II Lehibe - Kambisesy II - Bardià - Dariôsy I - Kserksesy I - Artakserksesy I - Kserksesy II - Sôgdianôsy - Dariôsy II - Artakserksesy II - Artakserksesy III - Arsesy - Dariôsy III.
Kirôsy

Ny anarana hoe **Kirôsy** na **Sirosa** dia anaran' ny mpanjaka akemenidan' i Persia izay niantsoana mpankaja roa sy mpitari-tafika iray. Amin' ny teny grika dia atao hoe Κῦρος / *Kuros*, izany fa amin' ny fiteny persàna tranainy kosa dia کوروش / *Kurash*. Ireto avy ny olona nitondra io anarana io:

* i Kirôsy I na Sirosa I, mpanjakan' i Ansàna tamin' ny taonto faha-7 tal. J.K.;

* i Kirôsy II Lehibe, na Sirosa II Lehibe, mpanorina ny Empira Persiana Akemenida sy nanapaka tamin' ny taona 559 - 530 tal. J.K.;

* i Kirôsy Zandriny izay mpitari-tafika (jeneraly) persiana tamin' ny taona 424 sy 401 tal. J.K.
Babilônia

I **Babilônia** dia fanjakana miteny akadiana tamin' ny Andro Taloha sady erana ara-kolontsaina nifototra amin' ny faritra afovoany-atsimo amin' i Mesôpôtamia (mifanandrify amin' i Iràka sy i Siria ankehitriny).  Tamin' ny taona 1894 tal. J.K. no nipoiran' ny fanjakana notapahin' ny Amôrita vitsivitsy, izay nahitana ny tanàna kelin' i Babilôna nisahanana ny fandraharahana ny fitondram-panjakana. Mbola tanàna kely tao amin' ny fizaran-tanin' ny Empira Akadiana (2335–2154 tal. J.K.) i Babilôna tamin' izany fotoana izany nefa efa nisy fandrosoana lehibe nandritra ny fanapahan' ny mpanjaka Hamoraby tamin' ny antsasany voalohany amin' ny taonjato faha-18 tal. J.K. sady lasa renivohitra lehibe. Nandritra ny fanapahan' i Hamoraby sy taorian' izany dia nantsoina hoe *Māt Akkadī* (teny akadiana midika hoe "ny Tanin' i Akady") i Babilônia.

Matetika i Babilônia no mifanandrina amin' ny fanjakan' i Asiria ao avaratra sy amin' i Elama ao atsiananana ao amin' ny misy an' i Iràna taloha (Persia). Nandritra ny fotoana fohy taorian' i Hamoraby (1792–1752 tal. J.K. na 1696–1654 tal. J.K.) dia lasa fanjakana matanjaka i Babilônia tany amin' izany faritra izany, izay namorona empira tsy nahari-pisiana, nandimby ny Empira Akadiana voalohany sy ny dinastia fahatelo tao Ora ary ny Empira Asiriana Taloha. Rava haingana ny Empira Babilôniana taorian' i Hamoraby ka lasa fanjakana madinika.

Sahala amin' i Asiria koa ny Fanjakana Babilôniana izay nitahiry ny fiteny akadiana soratana (fitenin' ny mponina niaviany) amin' ny soratra ara-panjakana ataony, na dia miteny semitika avaratra-andrefana aza ny Amôrita mpanorina azy ary na dia miteny amin' ny fiteny manirery aza ny Kasita, izay tsy manam-piaviana mesôpôtamiana, mpandimby azy ireo. Voatahiriny ny fiteny someriana izay ampiasainy amin' ny fivavahana (toa an' i Asiria), nefa tamin' ny fanorenana an' i Babilôna dia efa tsy fiteny nifampiresahana am-bava izany satria nailiky ny fiteny akadiana. Nisahana anjara asa lehibe teo amin' ny kolontsaina babilôniana sy asiriana ny fomba amam-panao akadiana sy someriana, ary nitoetra ho ivo ara-kolontsaina matanjaka izany faritra izany, na dia tamin' ny vanimpotoana maharitra nisian' ny fanjakazakana nahazo azy avy ety ivelany.

Ny firesahana voalohany ny tananan' i Babilôna dia mety ilay hita ao amin' ny tanimanga fanoratana tamin' ny andron' i Sargôna any Akady (2334–2279 tak. J.K.), izay nosoratana tamin' ny taonjato faha-23 tal. J.K. I Babilôna tamin' izany fotoana izany dia ivon-toerana ara-pivavahana sy ara-kolontsaina fotsiny fa tsy fanjakana mahaleotana na tanàna lehibe; sahala amin' ny faritra sisa rehetra amin' i Mesôpôtamia dia notapahin' ny Empira Akadiana i Babilôna izay nanangona ireo vahoaka miteny akadiana sy someriana ka nametraka azy eo ambany fitsipika tokana. Taorian' ny firodanan' ny Empira Akadiana, ny faritra atsimon' i Mesôpôtamia dia nanjakan' ny Gotiana nandritra ny taompolo vitsivitsy talohan' ny niakaran' ny dinastia fahatelon' i Ora, izay, ankoatry ny faritra avaratra amin' i Asiria, mahafaoka an' i Mesôpôtamia, isan' izany i Babilôna.

## Jereo koa

* Mesôpôtamia
* Babilôna
* Fiteny babilôniana
*Iràka
Kasita

Ny **Kasita** dia vahoaka nonina tao Azia Atsimo Andrefana tamin'ny Andro Taloha. Mety any amin'ireo tendrombohitr'i Zagros ny fiaviany. Nanani-bohitra matetika sy naka ny ampahany lehibe any avaratr'i Babilôna ny Kasita tamin'ny taonjato faha-17 tal. J.K. Tamin'ny taona 1600 na 1595 tal. J.K. any ho any dia nanafika an'i Babilôna ny Kasita ka nahatonga ny tafik'ity tanàna ity halemy. Taorian'izany dia naka an'i Babilôna izy ireo ka namorona fianakavia-mpanjaka (dinastia) vaovao izay nanapaka nandritra ny 450 taona tao amin'ny ilany atsimo sy atsinanan'i Mesôpôtamia. Nanditra izany fotoana izany dia nandray ny fiteny sy ny fanoratan'ny Babilôniana ny Kasita ka azo lazaina fa nifangaro tanteraka tamin'ny mponina tao. Tamin'ny taona 1225 tal. J.K. dia nanafika ka nahazo an'i Babilôna ny mpanjaka asiriana Tokolty-Ninorta I ka nahalefy ny hery ara-politikan'ireo mpanjaka kasita izay mbola nitoetra teo amin'ny lapan'i Babilôna ihany hatramin'ny taona 1155 tal. J.K. Nofehezin'ny mpanjaka elamita atao hoe Sotroka-Nahonte I ny Kasita, ka ny zanaka lahin'io mpanjaka io no napetrany hanjaka. 

Vitsy ny zava-pantatra momba ny Kasita, ankoatry ny anaran'ny mponina, ny anaran-toerana ny anaran'ireo andriamanitra nivavahany. Tsy fantatra marina koa ny toetran'ny fiteniny (ny fiteny kasita), izay mety tsy fiteny indô-eorôpeana sy tsy fiteny semitika.
Fiteny anatôliana

Ny **fiteny anatôliana** dia vondrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, ahitana ireo fiteny maty notenenina tao Anatôlia tamin' ny Andro Taloha toy ny fiteny hitita, fiteny lovita, fiteny palaita, fiteny lidiana, fiteny likiana, fiteny miliana, fiteny kariana, fiteny sidetika ary ny fiteny pisidiana.

## Jereo koa
**Fiteny indô-eorôpeana**
* Fiteny anatôliana
* Fiteny tôkariana
* Fiteny baltô-slava
* Fiteny keltika
* Fiteny jermanika
* Fiteny helenika
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny italika

* Fiteny albaney sy fiteny armeniana
Fiteny keltika

Ny **fiteny keltika** na **fiteny seltika** dia vondrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, izay misampana roa, ka ahitana ireo fiteny keltika an-tanibe sy ireo fiteny keltika a-nosy (ireo fiteny gaelika sy ireo fiteny britônika).

* Fiteny keltika an-tanibe: fiteny gaoloà, fiteny lepontika, fiteny keltibera, fiteny galatiana (na galata), fiteny norika,

* Fiteny gaelika: fiteny ekôsey, fiteny irlandey, fiteny gaelga),
* Fiteny britônika: fiteny galoà na kimrika, fiteny kornika, fiteny bretôna, fiteny kambriana ary fiteny pikta.

## Jereo koa
**Fiteny indô-eorôpeana**
* Fiteny anatôliana
* Fiteny tôkariana
* Fiteny baltô-slava
* Fiteny keltika
* Fiteny jermanika
* Fiteny helenika
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny italika

* Fiteny albaney sy fiteny armeniana
**Hafa**

* Vahoaka keltika
Fiteny helenika

Ny **fiteny helenika** dia vondrom-piteny ao amin'ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, ahitana ny fiteny mikeniana, ny fiteny arkadiana, ny fiteny kipriôta, ny fiteny pamfiliana, ny fiteny grika taloha, ny fiteny grika kôine, ny fiteny grika vaovao, ny fiteny iôniana, ny fiteny beôtiana, ny fiteny lesbiana, ny fiteny tesaliana, ny fiteny makedôniana taloha, ny fiteny dôriana, ny fiteny eleana, ny fiteny etôliana, ny fiteny lôkriana ary ny fiteny fôkidiana.

## Jereo koa
**Fiteny indô-eorôpeana**
* Fiteny anatôliana
* Fiteny tôkariana
* Fiteny baltô-slava
* Fiteny keltika
* Fiteny jermanika
* Fiteny helenika
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny italika

* Fiteny albaney sy fiteny armeniana
Fiteny tôkariana

Ny **fiteny tôkariana** na **fiteny agni-kôtsy** dia vondrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, ahitana ny fiteny maty telo, dia ny fiteny agneana sy ny fiteny kotseana ary ny fiteny kroraniana, izay notetenina tao amin' ny lemak' i Tarim tamin' ny taonarivo voalohany taor. J.K., ao atsimon' ny faritra mizakatenan' i Xinjiang any Sina.

## Jereo koa

* Tôkariana (vahoaka)

### Fiteny indô-eorôpeana

* Fiteny anatôliana
* Fiteny tôkariana
* Fiteny baltô-slava
* Fiteny keltika
* Fiteny jermanika
* Fiteny helenika
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny italika

* Fiteny albaney sy fiteny armeniana
Fiteny baltô-slava

Ny **fiteny baltô-slava** dia sampana iray ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, izay ahitana ny fiteny balta sy ny fiteny slava. Ny fiteny balta sy fiteny slava dia manana toetra iraisana izay tsy hita any amin' ny sampana indô-eorôpeana hafa, izay manondro ny vanim-potoanan' ny fivoarana sy fiaviana iraisana. Raha ny hevitra momba ny firaisan' ny fiteny baltô-slava dia nisy nanohitra mafy teo aloha noho ny resabe ara-pôlitika, misy ankehitriny ny marimaritra iraisana eo amin' ny manam-pahaizana  akademika amin' ny fiteny indô-eorôpeana fa ny fiteny balta sy slava dia sampana iray ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, miaraka amin' ny antsipiriany kely momba ny toetry ny fifandraisan' izy ireo izay mbola ifandirana.

Ny fiteny slava dia ahitana ny fiteny rosiana, ny fiteny belarosiana, ny fiteny rosina (na rotena), ny fiteny okrainiana, ny fiteny tseka, ny fiteny slôvaka, ny fiteny sôraba, ny fiteny pôlôney, ny fiteny kasoba, ny fiteny pôlaba, ny fiteny slôvinka, ny fiteny silesiana, ny fiteny serbô-krôatiana (ahitana ny fiteny krôatiana, ny fiteny bôsniana, ny fiteny môntenegrina ary ny fiteny serba), ny fiteny bolgariana, ny fiteny makedôniana, ary ny fiteny slôvena.

## Fiteny balta
Misy marimaritra iraisana fa ny fiteny balta dia azo zaraina ho fiteny balta atsinanana sy fiteny balta andrefana.

### Fiteny balta atsinanana
Ny fiteny balta atsinanana dia ahitana ny fiteny litoaniana (mpiteny miisa 4 tapitrisa), ny fiteny letôna (na fiteny latviana, mpiteny miisa 1,5 tapitrisa), ny fiteny latgaliana (mpiteny miisa 150&nbsp;000–200&nbsp;000), ny fiteny samôgitiana (mpiteny miisa 500&nbsp;000), ny fiteny selôniana (fiteny maty), ny fiteny semigaliana (fiteny maty), ary ny fiteny korôniana (fiteny maty).

### Fiteny balta andrefana
Ny fiteny balta andrefana dia vondrom-piteny maty, ahitana ny fiteny galindiana (andrefana), ny fiteny prosiana taloha, ny fiteny skalviana, ary ny fiteny sodôviana.

## Fiteny slava
Ny fiteny slava dia vondrom-pitenin' ny olona monina ao Eorôpa Afovoany sy ao Balkana sy ao Eorôpa Atsinanana sy ao Siberia ary ao amin' ny tapany farany atsinanan' i Rosia ary ao Azia Afovoany. Mizara fianakaviana telo ireo fiteny slava ireo, dia ny fianakaviam-piteny slava atsinanana sy andrefana ary atsimo.

### Fiteny slava atsinanana
Ny fiteny rosiana, ny fiteny bielôrosiana, ny fiteny rotena na rosina ary ny fiteny okrainiana dia ao amin' ny fianakaviam-piteny slava atsinanana.

### Fiteny slava andrefana
Ny fiteny tseka, ny fiteny slôvaka, ny fiteny soraba ary ny fiteny pôlôney sy ireo fiteny lesitika tahaka azy (fiteny kasoba, polaba, slôvitsa ary silesiana) dia ao amin' ny fianakaviam-piteny slava andrefana.

### Fiteny slava atsimo
Ny fiteny serbô-krôaty (fiteny krôaty, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serba) sy ny fiteny bolgara, ny fiteny makedôniana ary ny fiteny slôvena dia anisan' ny fianakaviam-piteny slava atsimo.

## Jereo koa
**Fiteny indô-eorôpeana**
* Fiteny anatôliana
* Fiteny tôkariana
* Fiteny baltô-slava
* Fiteny keltika
* Fiteny jermanika
* Fiteny helenika
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny italika

* Fiteny albaney sy fiteny armeniana
Fiteny italika

Ny **fiteny italika** dia vondrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana izay mizara ho sampana roa, dia ireo fiteny latinô-faliska (na fiteny latiniana) sy ireo fiteny ôskô-ômbriana (na fiteny sabelika). Matetika mifandray amin' ny fiteny italika ny fiteny venetiana sy ny fiteny sikola na sikoliana. Ny fiteny italika dia nahazo io anarany io avy amin' ny anaran' ny faritra nitenenana azy ireo: i Italia. Ny vahoaka miteny ireo fiteny ireo dia antsoina hoe Italika. 

Ny fiteny italika manan-danja indrindra ara-tantara dia ny fiteny latina, izay fiteny tao Latiôma sy tao Rôma taloha izay lasa fiteny tao amin' ny Empira Rômana, ary ny fivoarany no niteraka ny vondrom-piteny rômana. Vasolon' ny fiteny latina ny fiteny italika hafa rehetra ka lany tamingana tsy namela taranaka ankehitriny.

## Sampana

### Fiteny latinô-faliska
Ireto ireo fiteny latiniana na latinô-faliska: ny fiteny latina, ny fiteny faliska, ireo fiteny rômana (fiteny sarda, fiteny romaniana, fiteny dalmatika, fiteny italiana, fiteny espaniola, fiteny ladino, fiteny pôrtogey, fiteny frantsay, fiteny ôksitana, fiteny katalana, fiteny rômantsa, fiteny ladîna, fiteny friôlana), sns.

### Fiteny ôskô-ômbriana
Ireto ireo fiteny ôskô-ômbriana (na fiteny sabelika), izay ahitana fiteny tsy misy mampiasa intsony, dia: ny fiteny ôska (fiteny tany amin' ny faritra atsimo-afovoan' ny Saikanosy Italiana) sy ny fiteny ômbriana ary ny fiteny maro hafa koa toy ny fiteny samnita, ny fiteny marsa, ny fiteny marokina, ny fiteny peligniana, ny fiteny vestiniana, ny fiteny sabina, ny fiteny ekiana, ny fiteny vôlska, ny fiteny pikena atsimo, ny fiteny lokaniana.

### Fiteny hafa
Voasokajy ao anatin' ny fiteny italika koa ny fiteny venetiana na fiteny veneta sy ny fiteny sikoliana na fiteny sikola.

## Jereo koa
**Fiteny indô-eorôpeana**
* Fiteny anatôliana
* Fiteny tôkariana
* Fiteny baltô-slava
* Fiteny keltika
* Fiteny jermanika
* Fiteny helenika
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny italika

* Fiteny albaney sy fiteny armeniana