open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andro Antenatenany Ambony

Ny **Andro Antenatenany Ambony** na **Andro Antenatenany Voalohany** dia vanim-potoan' ny tantara eo anelanelan' ny Andro Taloha sy ny Andro Antenatenany Afovoany, ary fotoana mamaritra azy mazava tsara, izay iadian-kevitra, dia misabaka amin' ireo vanim-potoana roa ireo, indrindra fa ny Faran' ny Andro Taloha.

* Fiantombohany: 395 na 406

* Fiafarany: 924 na 987 na 1066

Misy fetra ara-jeôgrafia ihany koa izy io. Eny tokoa, amin' ny "vanim-potoana ambony" ao aminy, dia ampiasaina amin' ny fanondroana ny fizaràn-tany izay an' ny Tontolo Rômana ihany izy io, dia ny faritr' i Eorôpa Andrefana, i Eorôpa Atsinanana, i Eorôpa Atsimo, i Azia ary i Afrika manodidina ny Lemak' i Mediteranea. Na izany aza, rehefa akaikezina ny Andro Antenatenany Afovoany, io fetra io dia miitatra tsikelikely mihoatra an' ireo faritra ireo.

Noho izany, nanomboka amin' ny faran' ny taonjato faha-20, ny hoe Andro Antenatenany Voalohany  dia nanjary vanim-potoana misy fetra ara-potoana tsy voafaritry ny daty intsony fa maneho fitohizana eo amin' ny Andro Taloha sy ny Andro Antenatenany Afovoany. Ny sisiny ara-jeôgrafka dia tsy natokana ho an' ny Tandrefana amin' ny fomba hentitra intsony fa miitatra hatrany Atsinanana Bizantina sy amin' ny Tontolo Arabo-Mozilmana.

## Jereo koa

* Andro Taloha (3500-3000 tal KJ -- 300-600 taor JK)

* Andro Antenatenany (476 taor JK -- 1492 taor JK)
The Plant List

***The Plant List*** dia angon-drakitra an-tserasera momba ny karazan-javamaniry fantatra rehetra tamin' ny taona 2013, voarakitra araka ny anarany siantifika. Izy io dia vokatry ny fiaraha-miasa eo amin' ny Kew Gardens sy ny Missouri Botanical Garden, izay nanambatra ny lisitry ny zavamaniry tao amin' izy ireo sy tamin' ny hafa koa. Tsy niasa izy io nanomboka tamin' ny 2013, ary nosoloina ny World Flora Online. Ny lisitra voalohany nivoaka tamin' ny Desambra 2010 dia ahitana anarana siantifikan' ny karazan-javamaniry miisa 1&nbsp;040&nbsp;426, ka ny 298&nbsp;900 (28,7 %) amin' ireo dia anarana ekena fa ny ambiny dia anarana manondro karazana mitovy (*synonyme*) na anarana tsy misy olana. Izy io dia nikendry ny hanome liaitra feno ho an' ny karazan-javamaniry misy lalan-dranon-kazo (zavamaniry mamelana, kônifera, ny ampanga sy ny zavamaniry mitovitovy aminy) sy ho an' ny briôfita (volombato sy ny hepatika).

## Jereo koa

* Catalogue of Life
* National Center for Biotechnology Information
* Plants of the World Online

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: http://www.theplantlist.org/
Kitso Mokaila

Mpanao politika avy any Bôtsoana. Masoivoho ny Botsôana any  Etazonia  Sady  miaramila no mpiaro ny tontonlo iaianana i kitso mokaily.

## Fianarana narahina:

Nianatra ho lasa teknisianina fiara tao amin'ny Kolejin'ny Teknolojia Swaziland i Mokaila. Nandritra ny fanompoany tao amin'ny tafika dia nianatra injeniera mekanika tao amin'ny Sekoly    miaramila momba ny Elektronika sy ny Injeniera Mekanika, India Secunderabad izy.  

## Asa
Rehefa nahazo diplaoma dia niditra tao amin'ny Hery Fiarovana Botswana izy tamin'ny 1980.

1988 dia nisotro ronono tamin'ny laharan'ny kapiteny izy, ary niasa tao amin'ny International Computing Limited (ICL), Hyundai Motor Distributors, Wheels of Africa, ary Unisis Africa.

## Fianany ara politika

Voafidy ho ao amin'ny Antenimierampirenena izy tamin'ny fifidianana ankapobeny tamin'ny Oktobra 2004, nisolo tena ny Antoko Demokratika Botswana mitantana.Notendren'ny Filoha Festus Mogae ho minisitry ny Tontolo iainana, ary ny fizahantany i Mokaila tamin'ny 9 Novambra 2004. Voatendry ho minisitry ny Harena an-kibon’ny tany, ny angovo ary ny rano izy ny 12 oktobra 2012. Tamin’ny 17 septambra 2020 no nahazoana alalana ho ambasadaoron’i Etazonia.

## Loharano
Alamboronala

Ny **alamboronala** dia karazan-kazo ao amin' ny vondron-karazana *[[Delonix]]*, ao amin' ny fianakaviana Fabaceae, zana-pianakavina Caesalpinioideae, indrindra ny *[[Delonix regia]]* sy ny *[[Delonix leucantha]]*.

## Jereo koa

* Monongo
Monongo

Ny **monongo** dia karazan-javamaniry samihafa, amin' ny teny malagasy, anisan' izany ireto tanisaina manaraka ireto:

* *[[Amphorocalyx albus]]* (fianakaviana *[[Melastomataceae]]*)
* *[[Dionycha boinensis]]* (fianakaviana *Melastomaceae*)
* *[[Dichaetanthera crassinodis]]* (fianakaviana *Melastomaceae*)
* *[[Delonix regia]]* (fianakaviana *[[Fabaceae]]*)
* *[[Erythrina sacleuxii]]* (fianakaviana *Fabaceae*)
* *[[Zanthoxylum madagascariense]]* (fianakaviana *[[Rutaceae]]*)

## Jereo koa

* *[[Amphorocalyx]]*
* *[[Delonix]]*
* *[[Dichaetanthera]]*
* *[[Dionycha]]*
* *[[Erythrina]]*
* *[[Zanthoxylum]]*
Amphorocalyx albus

Ny ***Amphorocalyx albus*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Melastomataceae]]*. I Jumelle sy i Alfred Perrier no nanao ny famaritana azy voalohany. Tsy hita afa-tsy eto Madagasikara ity zavamaniry ity sady fantatra amin' ny anarana malagasy hoe *monongo*, nefa ity anarana ity dia manondro zavamaniry maro hafa koa.

## Jereo koa

* Monongo

* *[[Amphorocalyx]]*
Amphorocalyx

Ny ***Amphorocalyx*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Melastomataceae]]*, izay tsy hita raha tsy eto Madagasikara.

## Karazana
Indreto ny karazana ao aminy:

* *[[Amphorocalyx albus]]* Jum. & H.Perrier
* *Amphorocalyx auratifolius* H.Perrier
* *Amphorocalyx latifolius* H.Perrier
* *Amphorocalyx multiflorus* Baker
* *Amphorocalyx rupestris* H.Perrier

## Jereo koa

* Monongo
Dionycha boinensis

Ny ***Dionycha boinensis*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Melastomataceae]]*. I Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie no nanao ny famariparitana azy io voalohany. Ity zavamaniry ity dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Atao hoe *monongo* ny anarany amin' ny teny malagasy nefa io anarana io dia manondro karazan-javamaniry maro hafa koa.

## Jereo koa

* Monongo

* *[[Dionycha]]*
Dionycha

Ny ***Dionycha*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Melastomataceae]]*. Ahitana karazany telo ny eto Madagasikara.

## Karazana

* *[[Dionycha boinensis]]* H.Perrier
* *Dionycha bojerii* Naudin
* *Dionycha triangularis* Jum. & H.Perrier
Delonix

Ny ***Delonix*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, roa ravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana  *[[Fabaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Caesalpinioideae]]*, izay ahitana karazana roa ambin' ny folo ekena. Hazo avy ao Afrika Atsinanana sy eto Madagasikara ary any amin' ny Saikinosin' i Arabia izy ireo.

Hazo misy ravina izay fitambarana zanapelana tena kely sy be dia be izy ireo, ary mivolom-boasary mena na fotsy marevaka ny voniny. Ny karazana fantatra indrindra dia *[[Delonix regia]]* (atao hoe alamboronala na monongo, sns), izay ambolena betsaka any amin' ny tany mafana hatao haingon' arabe na tokontany na zaridaina.

Ireo zavamaniry ireo dia atao amin' ny teny malagasy hoe **fengoky** na **fengoka**.

## Karazana
Indreto ny karazana ao amin' ny vondrona *Delonix*:

* *Delonix baccal* (Chiov.) Baker f. (Etiôpia, Kenià, Sômalia)
* *[[Delonix boiviniana]]* (Baill.) Capuron (Madagasikara)
* *[[Delonix brachycarpa]]* (R.Vig.) Capuron (Madagasikara)
* *[[Delonix decaryi]]* (R.Vig.) Capuron (Madagasikara)
* *[[Delonix edulis]]* (H.Perrier) Babineau & Bruneau (Madagasikara)
* *Delonix elata* (L.) Gamble (Afrika, ilany atsimo amin' i Arabia, India atsinanana sy andrefana)
* *[[Delonix floribunda]]* (Baill.) Capuron (Madagasikara)
* *[[Delonix leucantha]]* (R.Vig.) Du Puy, Phillipson & R (Madagasikara)
* *[[Delonix pumila]]* Du Puy, Phillipson & R.Rabev. (Madagasikara)
* *[[Delonix regia]]* (Hook.) Raf. (Madagasikara)
* *[[Delonix tomentosa]]* (R.Vig.) Capuron (Madagasikara)
* *[[Delonix velutina]]* Capuron (Madagasikara)

## Jereo koa

* Alamboronala
* Monongo
* *[[Phaseolus]]* (*[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]*)
* *[[Cicer]]* (*[[Tsiasisa|Cicer arietinum]]*)
* *[[Cajanus]]*  (*[[Amberivatry|Cajanus cajan]]*)
* *[[Senna]]* (*[[Senna occidentalis]]*)
* *[[Arachis]]* (*[[Voanjo|Arachis hypogaea]]*)
* *[[Vignacourt|Vigna]]* (*[[Voanjobory|Vigna subterranea]]*,*[[Voanemba|Vigna unguiculata]]*, *[[Avoko|Vigna angivensis]],* *[[Vigna vexillata]]*)
Givotia madagascariensis

Ny ***Givotia madagascariensis***, fantatra amin' ny anarana malagasy hoe **farafatsy**, dia karazan-kazo malemy misy tsy fahita afa-tsy any amin' ny Faritanin' i Toliara eto Madagasikara. Izy io dia ao amin' ny vondron-karazana *[[Givotia]]* ao an' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*. Mampiasa azy io ny mponina eo an-toerana amin' ny fanamboarana lakana sy amin' ny fitsaboana nentim-paharazana io hazo io, ary efa nanaovana fanadihadiana izy io noho ny fisian' ny akora ho fitsaboana homamiadana.

## Jereo koa

* *[[Givotia]]*
Dichaetanthera crassinodis

Ny ***Dichaetanthera crassinodis*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Melastomataceae]]*. Izy io dia nofaritan' i John Gilbert Baker voalohany. Tsy hita afa-tsy eto Madagasikara ity zavamanniry ity. Atao hoe *monongo* ny anarany amin' ny teny malagasy nefa manondro karazan-javamaniry maro hafa ity anarana ity.

## Jereo koa

* Monongo

* *[[Dichaetanthera]]*
Dichaetanthera

Ny ***Dichaetanthera*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Melastomataceae]]*. Ao Afrika Trôpikaly sy eto Madagasikara no misy ny faritra voajanahariny aniriany. Amin' ny teny malagasy ny karazana ao aminy dia matetika fantatra amin' ny anarana hoe *trotroka* na ahitana io teny io.

## Karazana
Indreto ny karazana ao amin' io vondron-karazana io:

* *Dichaetanthera africana* (Hook.f.) Jacq.-Fél.
* *Dichaetanthera altissima* Cogn.
* *Dichaetanthera arborea* Baker
* *Dichaetanthera articulata* Endl.
* *Dichaetanthera asperrima* Cogn.
* *Dichaetanthera bifida* Jum. & H.Perrier
* *Dichaetanthera brevicauda* Jum. & H.Perrier
* *Dichaetanthera ciliata* Jum. & H.Perrier
* *Dichaetanthera cordifolia* Baker
* *Dichaetanthera cornifrons* H.Perrier
* *Dichaetanthera corymbosa* (Cogn.) Jacq.-Fél.
* *[[Dichaetanthera crassinodis]]* Baker
* *Dichaetanthera decaryi* H.Perrier
* *Dichaetanthera echinulata* (Hook.f.) Jacq.-Fél.
* *Dichaetanthera erici-rosenii* (R.E.Fr.) A.Fern. & R.Fern.
* *Dichaetanthera grandifolia* Cogn.
* *Dichaetanthera heteromorpha* Triana
* *Dichaetanthera hirsuta* H.Perrier
* *Dichaetanthera lancifolia* H.Perrier
* *Dichaetanthera lutescens* H.Perrier
* *Dichaetanthera madagascariensis* Triana
* *Dichaetanthera matitanensis* Jum. & H.Perrier
* *Dichaetanthera oblongifolia* Baker
* *Dichaetanthera parvifolia* Cogn.
* *Dichaetanthera rhodesiensis* A.Fern. & R.Fern.
* *Dichaetanthera rosea* Cogn.
* *Dichaetanthera rutenbergiana* Baill. ex Vatke
* *Dichaetanthera sambiranensis* H.Perrier
* *Dichaetanthera scabra* Jum. & H.Perrier
* *Dichaetanthera schatzii* H.Ranariv. & Almeda
* *Dichaetanthera schuilingiana* P.A.Duvign. & Plancke
* *Dichaetanthera squamata* H.Perrier
* *Dichaetanthera strigosa* (Cogn.) Jacq.-Fél.
* *Dichaetanthera trichopoda* Jum. & H.Perrier
* *Dichaetanthera tsaratanensis* Jum. & H.Perrier
* *Dichaetanthera verdcourtii* A.Fern. & R.Fern.
* *Dichaetanthera villosissima* H.Perrier
Erythrina sacleuxii

Ny ***Erythrina sacleuxii*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. I Henri Hua no nanao ny famaritana azy io voalohany. Ao Kenià sy ao Tanzania no ahitana azy io. Atao hoe *monongo* ny anarany amin' ny teny malagasy nefa manondro karazan-javamaniry maro hafa ity anarana ity.

## Jereo koa

* Monongo

* *[[Erythrina]]*
Zanthoxylum madagascariense

Ny ***Zanthoxylum madagascariense*** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny *[[Rutaceae]]*. I John Gilbert Baker no nanao ny famaritana azy voalohany. Tsy hita afa-tsy eto Madagasikara ity zavamaniry ity. Atao amin' ny teny malagasy hoe **monongo** sy **fahavalonkazo** ity zavamaniry ity, nefa manondro karazan-javamaniry maro hafa ity anarana ity.

## Jereo koa

* *[[Zanthoxylum]]*

* Monongo
Besakoa

Besakoa dia fokontany Fenoarivo Besakoa, ao amin’ny kaominina Mahajamba Usine, distrika Mahajanga II, faritra Boeny. Manana mponina manodidina ny 4 000 eo. Ny haavon’ny tany dia manodidina 14 metatra eo ho eo avy amin’ny ranomasina.https://mapcarta.com/14479206?utm_source=chatgpt.com 

## Toe-karena sy fampandrosoana
https://madagascar-tribune.com/Lycee-Les-Mousquetaires-du-Boeny%2C14841.html?utm_source=chatgpt.com
World Flora Online

Ny **World Flora Online** (na **WFO**) dia angon-drakitra an-tserasera momba ny zavamaniry sady karazana raki-pahalalana. Manolotra voka-fikarohana maimaim-poana momba ny angon-drakitra voamarina ara-tsiansa momba ny karazana zavamaniry miisa 350&nbsp;000 mahery izy io, anisan' izany ny lisitra fenon' ny anarana binômialy ekena, ny famaritana siantifika vavao, ny sarin' ny karazan-javamaniry voatahiry sy velona, ​​ny rohy mankany amin' ny vavahadin-tserasera hafa momba ny zavamaniry, ary ny fari-pitsinjarana sy ny satam-piarovana ny karazana tsirairay.

## Jereo koa

* The Plant List
* Plants of the World Online
* Missouri Botanical Garden
* Pl@ntNet

* Catalogue of Life
* National Center for Biotechnology Information

* International Plant Names Index
* Tropicos
Pl@ntNet

Ny ***Pl@ntNet*** dia tetikasa an-kajy mirindra hamantarana ny zavamaniry avy amin' ny sary amin' ny alalan' ny fianarana mandeha hoazin' ny milina. Sehatra siantifika iarahan' ny olona tsy an-kanavaka miasa izy io.

Nivoatra ilay tetikasa ka niafara amin' ny famoronana endrika an-tranonkala tamin' ny taona 2011 sy amin' ny endrika fampiharana am-pinday tamin' ny taona 2013 (natokana ho an' ny bôtanista), izay ahafahan' ny mpampiasa azy io mamantatra karazana zavamaniry an' arivony avy amin' ny saripika nalain' ny mpampiasa. Ny famantarana dia mandeha hoazy amin' ny fampiasana fitaovana infôrmatika — ao anatin' izany ny faharanitan-tsaina voatr' olombelona sy ny fianarana lalina ataon'  ny milina (ity farany  ity dia nanomboka tamin' ny taona 2015) — ary voarakitra an-tsoratra ny karazana voamarina rehetra. Izany fampiharana am-pinday izany dia misy amin' ny fiteny 27 tamin' ny volana Febroary 2021 (ao anatin' izany ny fiteny arabo, sinoa, tseky, neerlandey, anglisy, finoà, frantsay, alemana, grika, hebreo, indôneziana, italiana, pôlôney, pôrtogey, rosiana, slôvaka, espaniôla, tiorka, ary okrainiana).

Tamin' ny taona 2019 dia nahatratra 10 tapitrisa mahery tany amin' ny firenena 180 mahery ny fisintonan-davitra ilay fampiharana am-pinday. Teo anelanelan' ny taona 2013 sy 2020 dia nahatratra 20 tapitrisa ny fisinton-davitra an' ilay fampiharana. Tamin' ny lohataona 2020 dia manodidina ny 500&nbsp;000 ny isan' ny mpampiasa an' ilay fampiharana isan' andro, raha 27&nbsp;909 kosa ny karazan-javamaniry misy angon-drakitra ao amin' io fampiharana io. Ampiasain' ny manam-pahaizana momba ny fitantanana sy fikajiana ny zavamaniry, ary koa ampiasain' ny ny vahoaka betsaka ity fitaovana ity izay ahafahan' ny mpampiasa azy io mandray anjara mavitrika amin' ny siansa andraisan' ny daholobe anjara.

## Jereo koa

* *[[Global Biodiversity Information Facility]]*

* The Plant List
* Plants of the World Online
* Missouri Botanical Garden

* Catalogue of Life
* National Center for Biotechnology Information

* International Plant Names Index
* Tropicos

## Rohy ivelany
* Tranonkala ôfisialy: https://plantnet.org/
Tropicos

Ny ***Tropicos*** dia tetikasan' ny Missouri Botanical Garden, izay angon-drakitra sy tranokala, tany am-boalohany momba ny zavamaniry trôpikaly, indrindraindrindra avy amin' ny Faritra Neôtrôpikaly (Amerika Afovoany sy Amerika Atsimo), izay niitatra mandrakotra ny planeta manontolo tatỳ aoriana. Ity angon-drakitra ity, izay natomboka tamin' ny taona 1982, dia natao hojerena ao anatiny ihany, dia misokatra ho an' ny besinimaro ary azo anontaniana anyan-davitra.

Ny angon-drakitra dia misy sary sy angon-drakitra momba ny taksinômia ary fitanisana boky misy santionany amin' ny zavamamaniry maherin' ny 4,87 tapitrisa maneho anarana siantifika 1,33 tapitrisa mahery. Ankoatra izany dia misy angona avy amin' ny famoahan-dahatsoratra siantifika maherin' ny 52&nbsp;600. Azo anontaniana ny angon-drakitra ny anarana siantifika na ny anarana anglisy na espaniola andavanandron' ny zavamaniry tiana ho fantatra.

## Jereo koa

* The Plant List

* Catalogue of Life
* National Center for Biotechnology Information
* Plants of the World Online
* Pl@ntNet

* *[[Global Biodiversity Information Facility]]*
* Missouri Botanical Garden

* International Plant Names Index

## Rohy ivelany
* Tranonkala ôfisialy: https://www.tropicos.org/
Global Biodiversity Information Facility

Ny ***Global Biodiversity Information Facility*** (na **GBIF**) dia tetikasa siantifika iraisam-pirenena, natsangan' ny *Organisation de coopération et de développement économiques* (OCDE) ho fikambanana tamin' ny taona 2001, izay mikendry ny hanome ny fampahalalana rehetra fantatra momba ny karazan-javamananaina (angom-pandinihana na fanangonana momba ny biby ny zavamaniry, ny holatra, ny bakteria ary ny arkea). Ny fanapahan-kevitra noraisina tamin'ny fihaonambe maneran-tany momba ny fahasamihafan' ny zavamananaina tany Nagoya tamin' ny taona 2010 (Japàna) dia nanafaingana ny fampandrosoana ny GBIF.

Ny vavahadin-tserasera iraisam-pirenena GBIF, natomboka tamin' ny taona 2013, dia sehatra infôrmatika misokatra ho an' ny fitantanana angon-drakitra betsaka (*Big data*), ho an' ny fikarohana sy fifantenana angon-drakitra (*Data mining*) miaraka amin' ny finiavana hizara sy hisokatra (*Open data*); izy io dia manome fidirana an-tserasera amin' ny fijerena-fandinihana efa ho arivo tapitrisa amin' ny karazan-javamananaina miisa 1,5 tapitrisa mahery. Ireo angona ireo dia azo alaina maimaim-poana amin' ny fomba "*open access*" (aorian' ny fisoratana anarana tsy maintsy atao sy maimaim-poana).

Ny GBIF dia mpiara-miombon' antoka amin' ny *[[Group on Earth Observation]]* (na GEO). Izy io no singa momba ny fgahasamihafan' ny zavamananaina ao amin' ny fandaharan' asa mahafaobe kokoa toy ny *[[Global Earth Observation System of Systems]]* (GEOSS) na ny *[[Group on Earth Observation Network]]* (GEOBON) sady fototra amin' ny fananganana tolo-kevitra novolavolain' ny *[[Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services]]* (IPBES) (mitovy amin' ny  *[[Intergovernmental panel on climate change]]* (*IPCC*) ho an' ny toetany). Noho ny fananany angona azo idirana efa ho 400 tapitrisa tamin' ny Marsa 2013, ny GBIF no vavahadin-tserasera lehibe amin' ity sehatra ity (*[https://www.gbif.org/ data.gbif.org]*).

## Jereo koa

* Pl@ntNet

* The Plant List
* Plants of the World Online
* Missouri Botanical Garden

* Catalogue of Life
* National Center for Biotechnology Information

* International Plant Names Index
* Tropicos

## Rohy ivelany
* Tranonkala ôfisialy: https://www.gbif.org/
International Plant Names Index

Ny ***International Plant Names Index*** (na **IPNI**) dia angon-drakitra an-tserasera momba ny anarana siantifikan' ny zavamaniry, izay manome fampahalalana momba ny bibliôgrafia momba ny Spermatophyta (zavamaniry misy vihy). Tanjony ny hanafoanana ny filàna miverimberina any amin' ny loharano voalohany hahazoana fampahalalana fototra momba ny bibliôgrafia momba ny anaran' ny zavamaniry. Azo idirana malalaka sady manaraka fenitra sy voamarina tsikelikely ny angona voarakitra.

Ahitana ny anaran' ny karazana sy ny vondron-karazana ary ny fianakaviana ny fanondroana ao aminy. Ho an' ny anarana vao haingana dia misy ihany koa ny anaran' ny zana-karazana. Nampanarahim-penitra ihany koa ny fanafohezana ny anaran' ny mpanoratra ary manaraka ny bokin' i Brummitt sy Powell, *Authors of Plant Names* (1992).

Ny IPNI dia fiaraha-miasa eo amin' ny fikambanana telo: ny Kew Gardens sy ny Harvard University Herbaria ary ny Australian National Herbarium. Tamin' ny voalohany dia nifototra tamin' ny fanakambanana *Index Kewensis* sy ny *Index Gray Card* ary ny *Australian Plant Name Index* (APNI) izy io.

Amin' ny famoahana anarana siantifika vaovao momba ny zavamaniry iray, ny mpanoratra dia afaka mampiditra ny angon-drakitra momba ilay anarana ao amin' ny tranokala, araka ny ohatra tian' ny *MycoBank* ho an' ny holatra sy ny an' ny *ZooBank* ho an' ny takspona zôôlôjika.

## Jereo koa

* Global Biodiversity Information Facility

* Pl@ntNet

* The Plant List
* Plants of the World Online
* Missouri Botanical Garden

* Catalogue of Life
* National Center for Biotechnology Information
* Tropicos

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: https://www.ipni.org/
Kew Gardens

Ny **Kew Gardens** dia vondron-jaridaina sy toera-mangarahara mampihibokla hafanana eo anelanelan' ny vakin-tanànan' i Richmond upon Thames sy i Kew, manamorona ny ony Thames any amin' ny ilany andrefan' i London. Mandrakotra velaran-tany 121 hektara izy ireo, ary misy ny iray amin' ny fanangonana zavamaniry manan-danja indrindra eran-tany — ahitana karazany 30&nbsp;000 mahery — sady foibe fikarohana bôtanika malaza.

Ny toeram-panangonana zavamanirin' izy ireo dia iray amin' ny lehibe indrindra eran-tany, izay misy santionany fito tapitrisa mahery. Niorina tamin' ny tana 1759 ity toerana ity, izay lasa mampiavaka ny vanim-potoana manodidina ny nanjakan' ny mpajakavavy Victoria, izay mandray mpitsidika roa tapitrisa isan-taona, sady voasoratra ao amin' ny Lisitry ny Lova Manera-Tanin' ny UNESCO tamin' ny Jolay 2003.

## Jereo koa

* Missouri Botanical Garden

* Global Biodiversity Information Facility

* Pl@ntNet

* The Plant List
* Plants of the World Online
* Missouri Botanical Garden

* Catalogue of Life
* National Center for Biotechnology Information
* Tropicos

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: https://www.kew.org/
Ophioglossidae

Ny ***Ophioglossidae*** na ***Psilophyta*** dia zana-kilasin' ny zavamaniry misy lalan-dranon-kazo (Tracheophyta) mônilôfita izay ahitana ny psilôta (filaharana Psilotales) sy ny ampanga ao amin' ny filaharana Ophioglossales izay samy manana spôra. Amin' ny fanasokajiana sasany, ity vondrona ity dia mety ho ny kilasy Psilotopsida.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* *[[Plantae]]*
* *[[Ampanga|Filicophyta]]*
* *[[Ophioglossaceae]]*
* *[[Equisetidae]]*
* *[[Lycopodiopsida]]*
Ophioglossaceae

Ny ***Ophioglossaceae***, izay solontena tokana ao amin' ny filaharana **Ophioglossales**, dia fianakaviana ao amin' ny ampanga, izay manana anarana midika ara-bakiteny hoe "lelam-bibilava", noho ny raviny miendrika loham-bibilava. Manana taranja (na rizôma) fohy sy be nofo, mamokatra  isan-taona ravina misy tangozany maromaro mifampifono, sy fakany mitovy ny isa, ny *Ophioglossaceae*. Misy felany tsotra na mizarazara isan-karazany ary misy ampahany mamoa misy kitapo (spôranjy) voarindra an-daharana roa mifandimby manaraka ny tohin-tangozan-dravina ny raviny.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* *[[Plantae]]*
* *[[Ampanga|Filicophyta]]*

* *[[Ophioglossidae]]*
* *[[Equisetidae]]*
* *[[Lycopodiopsida]]*
Equisetidae

Ny ***Equisetophyta*** na ***Sphenophyta*** dia vondron-javamaniry pteridôfita izay ahitana ny karazana kitohitohy rehetra. Ao amin' ny fanasokajiana vaovao, izy ireo dia ahitana ny zana-kilasy ***Equisetidae***. Niseho tamin' ny vanim-potoana Devôniana ireo zavamaniry misy lalan-dranon-kazo (Tracheophyta) ireo ary namorona karazana samihafa tena betsaka tamin' ny vanim-potoana Karbônifera, anisan' izany hazo toy ny vondron-karazana *Calamites* (lany tamingana). Ny endrika ahitra ihany no tavela hatramin' izao, ary ny karazana rehetra mbola misy ankehitriny dia voasokajy ao amin' ny fianakaviana *[[Equisetaceae]]* sy ny vondron-karazana *[[Equisetum]]*.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* *[[Plantae]]*
* *[[Ampanga|Filicophyta]]*

* *[[Ophioglossidae]]*
* *[[Ophioglossaceae]]*
* *[[Lycopodiopsida]]*

* *[[Equisetum ramosissimum]]* (kitohitohy, maforefo, tsipihipina, tsitohitohy)
Lycopodiopsida

Ny ***Lycopodiopsida***, izay fantatra kokoa amin' ny anarana hoe ***Lycophyta***, dia kilasin' ny zavamaniry misy lalan-dranon-kazo (Tracheophyta) miavaka amin' ny fananany ravina kely sy ny fananahany amin' ny alalan' ny spôra. Ity vondrona ity dia ahitana ny *Lycopodiales* sy ny *Isoetes* ary ny *Selaginella*. Ity vondrona tranainy ity, izay manana tantara mihoatra ny 420 tapitrisa taona, dia ahitana vondron-karazana izay manana endrika miavaka, toy ny *Phlegmariurus*, ny *Lycopodiella* (ahitana ny anatrandraka na tongotsokina), ny *Lycopodium* ary ny *Isoetes*, izay ny rizômôrfa dia mampahatsiahy ny an' ny *Stigmaria*, Lepidophyta fôsily.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* *[[Plantae]]*
* *[[Ampanga|Filicophyta]]*

* *[[Ophioglossidae]]*
* *[[Ophioglossaceae]]*
* *[[Equisetidae]]*

* *[[Lycopodium clavatum]]* (kitongotrandraka, kitongotsokina)
Tsindrahaka

Ny **tsindrahaka** dia bibikely isan-karazany izay mamorona ny fianakaviana ***Belostomatidae***, dia bibikely anisan' ny Hemiptera miaina anaty rano. Hita any amin' ny kôntinanta rehetra izy ireo afa-tsy ny Antarktika. Ny *Belostomatidae* dia manana ny manpiavaka azy, izay ohatra mahazatra amin' ny fikarakarana ataon' ny ray, ataon' ny ankamaroan' ny karazana 125 miaina an-dranomamy. Ny lehibe indrindra dia mpikambana ao amin' ny vondron-karazana *Lethocerus*, izay mety mihoatra ny 12 sm ary saika mahatratra ny halavan' ny sasany amin' ny borera lehibe indrindra eran-tany.

## Ohabolana

* Aza manambaka lahy tahaka ny tsindrahaka: ka ny lahy indray no mibaby anaka.
* Mahia tsy marary hoatry ny tsindrahaka an-tatatra.
* Tsikovoka an-dobo: matavy tsy afahy; tsindrahaka an-tatatra, mahia tsy marary.
Fandiorano

Ny **fandiorano** dia bibikely maintimainty isan-karazany toy ny tsikovoka kely, izay mamorona ny fianakaviana ***Gyrinidae***, ao amin' ny filaharana  *[[Coleoptera]]*, miaina amin' ny ranomamy. Kinga izy ireo raha hilomano sady manao manao antsitrika ka mbetika anaty rano mbentika mitranga.

## Fanasokajiana anatiny

Indreto ny vondron-karazana ao amin' ny *Gyrinidae* izay mbola velona (tsy lany tamingana):

* *Aulonogyrus* Motchulsky, 1853
* *Dineutus* MacLeay, 1825
* *Enhydrus* Laporte, 1835
* *Gyretes* Brullé, 1835
* *Gyrinus* Geoffroy, 1762
* *[[Heterogyrus]]* Legros, 1953 - Madagasikara (karazana tokana: *[[Heterogyrus milloti]]*)
* *Macrogyrus* Régimbart, 1882 (anisany ny *Andogyrus* Ochs, 1924)
* *Metagyrinus* Brinck, 1955
* *Orectochilus* Dejean, 1833
* *Orectogyrus* Régimbart, 1884
* *Patrus* Aubé, 1836
* *Porrorhynchus* Laporte, 1835
* *Spanglerogyrus* Folkerts, 1979 - Amerika Avaratra

## Ohabolana

Indreto ny ohabolana malagasy momba ny fandiorano:

* Toy ny fandiorano ny ratsy: koa miseho, tsy menatra olona; misitrika, tsy valahara.
* Toy ny fandiorano, ka mainty ambonin' ny rano.
* Tsikovoka sy fandiorano: rano no iraisana, fa ny fomba samy manana ny azy.
Taovam-pananahan' ny vehivavy

Ny **fivaviana** na **taovam-pananahan' ny vehivavy** na dia taova eny amin' ny vehivavy izay mandray anjara amin' ny fananahana sy ny firaisana ara-nofo. Izy io dia ahitana ny vavam-pivaviana, ny lalanjaza, ny tranonjaza, ny lalan-tsiry, ary ny fihary atodinaina. Ahitana karazan-javamaniry bitika maro manokana ny ampahany amin' ny taovam-pananahana ao anatin' ny vatana, sady manana fomba fiarovana isan-karazany izay mifameno sy miara-miasa natao hiadiany amin' ny mety hahavoan' ny aretina.

## Jereo koa

* Filahiana
* Taovam-pananahan' ny lehilahy
Taovam-pananahan' ny lehilahy

Ny **taovam-pananahan' ny lehilahy** dia taova ahafahan' ny lehilahy miray ara-nofo sy miteraka, izay ahitana tady spermatika, ny kitapom-bihy, ny atodinakanga, ny satro-boany, ny lalan-tsirilahy, ny lalan-tsitra, ny tobin-dranonaina, prôstaty, fantson' amany ambany ary ny lataka.

## Jereo koa

* Fitaovam-pananahan' ny vehivavy
Vavam-pivavian' ny vehivavy

Ny **vavam-pivavian' ny vehivavy** dia ny ampahany miseho ivelany amin' ny taovam-pananahan' ny vehivavy. Fitambaran' ireto tanisaina manaraka ireto izany: ny tampom-pivaviana, ny molotra lehibe, ny molotra kely, ny kitso, ny lavak' amany, lava-pivaviana, ny sarom-pivaviana, ny fiharin' i Bartholin ary ny fiharin' i Skene. Ny vavam-pivaviana dia ahitana ny lanlanjaza, izay mizotra mankany amin' ny tranonjaza, ary manome fiarovana roa sosona amin' ity amin' ny alalan' ny fiforitry ny molotra ivelany sy anatiny. Manohana ny firafitry ny vavam-pivaviana ny hozatra anelanelam-pe.

Iantohan' ny fanely ra telo ny famatsian-dra ao amin' ny vavam-pivaviana. Mandritra ny ra hiverina any amin' ny fony mpamerin-dra anatiny ny fantsona mpamerin-dra. Mitondra ranon-tselafotsy miala amin' ny vavam-pivaviana mankany amin' ny atodintariana amin' ny teta ny mpamerin-dranoka anatiny. Misy koa ny fitatitra mamatsy ny vavam-pivaviana. Manampy amin' ny fientanana ara-nofo izay ilaina amin' ny fizoran' ny fananahana ny famatsian-dra sy ny fitatitra amin' ny vavam-pivaviana.

Aorian' ny fivoaran' ny vavam-pivaviana dia misy ny fiovany amin' ny fotoan' ny fahaterahana, ny fahazazana, ny fahamaotiana, ny fitsaha-jaza ary ny aorian' ny fitsaha-jaza. Misy fiovana lehibe eo amin' ny endriky ny vavam-pivaviana, indrindra eo amin' ny molotra kely. Ny vavam-pivaviana dia mety ho voan' ny aretina maro. Afaka misoroka ny maro amin' izany ny fepetra ara-pahasalamana momba ny vavam-pivaviana sy ny lalanjaza. Ao koa ny aretina vokatry ny otrikaretina sy ny homamiadana. Misy ny fandidiana famerenana amin' ny laoniny ny vavam-pivavina, ary ny sasany amin' izy ireo dia fandidiana fanatsarana endrika.

Samy manana fomba fijery momba ny vavam-pivaviana ny kolontsaina samihafa. Nivavaka amin' ny vavam-pivaviana sy nanao fanompoana ho an' ny vehivavy, izay heverina ho toy ny andriamanibavy, ny fivavahana sy ny fiarahamonina sasany tamin' ny Andro Taloha. Manohy izany ny sampana lehibe sasany ao amin' ny hindoisma. Ao amin' ny fiarahamonina tandrefana dia nisy fiheverana miiba amin' ny ankapobeny momba ny vavam-pivaviana izay nasehon' ny fomba fitenin' ny fitsaboana hoe *pudenda membra* izay midika hoe "ampahany mahamenatra". Nisy ny fanehoan-kevitra ara-javakanto momba izany tamin' ny andrana isan-karazany natao hitondrana fomba fijery miabo sy voajanahary kokoa, toy ny sanganasan' ny mpanakanto britanika sy amerikana ary japôney.
Fetin' ny Ray

Ny **Fetin' ny Ray** dia fety isan-taona ankalazaina any amin' ny firenena maro ho fanomezam-boninahitra ny ray. Amin' io fotoana io dia manome fanomezana, mofomamy, voninkazo, na zavatra vitany any am-pianarana na any an-trano ny zanaka (na ankizy na olon-dehibe). Tsy mitovy ny datin' ny Fetin' ny Ray arakaraka ny firenena tsirairay, saingy misafidy ny hankalaza izany ny ankamaroan' izy ireo amin' ny volana Jona.
Fanalan-jaza eto Madagasikara

Ny **fanalan-jaza eto Madagasikara** dia voasazy amin' ny toe-javatra rehetra araka ny lalàna mifehy ny fanalan-jaza eto amin' ny firenena, na ho an' ny alan-jaza na ho an' ny mpanampy amin' ny fanalan-jaza. Anisan' ny firenena vitsy dia vitsy mandrara tanteraka ny fanalan-jaza i Madagasikara.

Ny fanalan-jaza dia tsy ara-dalàna nanomboka tamin' ny andron' ny fanjanahantany frantsay, voataonan' ny toe-tsaina mpomba ny fahaterahana. Tamin' ny taona 2017, nolavin' ny governemanta ny tolo-kevitra haha ara-dalàna ny fanalan-jaza ho an' ny fahasalamana. Nisy volavolan-dalàna momba ny fanomezana alalana ny fanalan-jaza amin' ny raharaha fanolanana izay natolotry ny solombavambahoaka Masy Goulamaly tamin' ny Novambra 2021, saingy nolavin' ny Antenimiera izany.

Ny ankamaran' ny Malagasy dia manohitra ny lalàna maha ara-dalàna ny fanalan-jaza. Ny Fiangonana, izay manohitra ny fanalan-jaza, dia misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitry ny mpanao pôlitika. Etsy ankilany dia fikambanana iraisam-pirenena maro no mamporisika ny fanaovana ho ara-dalàna ny fanalan-jaza ho ara-dalàna. Ny fikambanana Nifin'Akanga, izay vondrona mpiaro ny fanalan-jaza, dia manao fikarohana sy mikarakara fihetsiketsehana.

Eto Madagasikara dia tena mampidi-doza ny fanalan-jaza ary antony lehibe mahafaty ny vehivavy betsaka. Ny fanalan-jaza sasany dia ataon' ny mpiasan' ny fahasalamana mangingina. Misy vehivavy manala zaza ny tenany na mampiasa fanafody nentim-paharazana avy amin' ny reninjaza. Kely ny fampiasana fanabeazana aizana eto Madagasikara.

## Jereo koa

* Nifinakanga (zavamaniry)

## Jereo koa

* Fanambadiana
* Fanabeazana aizana
* Firaisana ara-nofo
Lafa

Ny **lafa** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Arecaceae]]*, ary io anarana io koa dia anindroana ny tsiraka azo avy amin' ireo zavamaniry ireo, eny fa hatramin' ny tsiraka azo avy amin' ny taretra, indrindra ny *[[Agave sisalana]]*.izay ao amin' ny fianakaviana *[[Asparagaceae]]*.

Indreto ny zavamaniry antsoina hoe lafa:

* *[[Agave sisalana]]* (fianakaviana *[[Agavaceae]]* na *[[Asparagaceae]]*)

* *[[Dypsis mananjarensis]]* na *Chrysalidocarpus fibrosus* na *Chrysalidocarpus mananjarensis* (fianakaviana *[[Arecaceae]]*)
* *[[Dypsis decaryi]]* na *Neodypsis decaryi* (fianakaviana *Arecaceae*)
* *[[Dypsis tanalensis]]* na *Neodypsis tanalensis* (fianakaviana *Arecaceae*)
* *[[Dypsis nodifera]]* na *Phloga polystachya* (fianakaviana *Arecaceae*)
* *[[Ravenea glauca]]* (fianakaviana *Arecaceae*)

## Jereo koa

* *[[Agave]]*

* *[[Dypsis]]* (na *Neodypsis,* *Phloga*)

* *[[Chrysalidocarpus]]*
* *[[Ravenea]]*

## Jereo koa
Agavoideae

Ny ***Agavoideae*** dia zana-pianakavian-javamaniry mamony mônôkôtiledôna ao amin' ny fianakaviana *[[Asparagaceae]]*, ao amin' ny filaharana Asparagales. Noheverina ho fianakaviana misaraka izy io teo aloha, izay nantsoina hoe ***Agavaceae***. Ahitana zavamaniry an-tany efitra sy an-tany maina fantatra ny karazana ao amin' ny vondron-karazana *[[Agave]]* sy *[[Yucca]]* ary *Joshua* ilay zana-pianakaviana. Misy vondron-karazany 23 eo ho eo sy karazany 640 eo ho eo miparitaka any amin' ny ala trôpikaly, sobtrôpikaly ary any amin' ny faritra manana toetany antonony eran-tany izy io.

## Lisitry ny vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana ao amin' ny araka ny *[[BioLib]]* (12 Jolay 2018):

* *[[Agave]]* L.
* *Anemarrhena* Bunge
* *Behnia* Didr.
* *Beschorneria* Kunth
* *Calibanus* Rose
* *Chlorophytum* Ker Gawl.
* *[[Furcraea]]* Vent.
* *Hastingsia* S. Watson
* *Hesperaloe* Engelm.
* *Hesperocallis* A. Gray
* *Hesperoyucca* (Engelm.) Baker
* *Hosta* Tratt.
* *Leucocrinum* Nutt. ex A. Gray
* *Manfreda* Salisb.
* *Polianthes* L.
* *Prochnyanthes* S. Watson
* *[[Yucca]]* L.

Inty ny lisitry ny vondron-karazana ao amin' ny araka ny *[[National Center for Biotechnology Information]]* (12 Jolay 2018):

* *[[Agave]]* L., 1753
* *Anemarrhena* Bunge, 1833
* *Anthericum* L.
* *Behnia* Didr., 1854
* *Beschorneria* Kunth
* *Camassia* Lindl.
* *Chlorogalum* (Lindl.) Kunth, 1843
* *Chlorophytum* Ker Gawl.
* *Diamena* Ravenna
* *Diuranthera* Hemsl.
* *Echeandia* Ortega
* *[[Furcraea]]* Vent.
* *Hagenbachia* Nees & Mart.
* *Hastingsia* S.Watson, 1979
* *Herreria* Ruiz & Pav.
* *Herreriopsis* H.Perrier
* *Hesperocallis* A.Gray, 1868
* *Hesperoyucca* (Engelm.) Trel.
* *Hosta* Tratt.
* *Leucocrinum* Nutt. ex A.Gray
* *Manfreda* Salisb., 1866
* *Paradisea* Mazzuc., 1811
* *Polianthes* L.
* *Prochnyanthes* S.Watson
* *Schoenolirion* Durand, 1855
* *Trichopetalum*
* *[[Yucca]]* L.
Agave vivipara

Ny ***Agave vivipara*** dia karazana zavamaniry mamony mônôkôtiledôna, ao amin' ny fianakaviana *[[Agavoideae|Agavaceae]]* na Asparagaceae, teratany any Meksika. Indraindray ity karazana ity dia afangaro amin' ny *[[Agave angustifolia]]* Haw. Heverina ho karazana misaraka izy io ankehitriny. Mamorona vatany fohy ny tahony. Ny ravina miendrika lela lefona mirefy 1,2 m (lavany) sy 10 sm (sakany) dia maitso hatsatra na maitso volondavenona ny lokony, ny sisiny dia fotsy, amin' ny ankapobeny kaoka manaraka ny lavany ny lafiny ambonny (ary mivohon-tsotro manaraka ny lavany ny ambany). Misy tsilo mivolontakatra maizina mirefy 3 sm ny raviny tsirairay. Ny vondrom-bony, izay mirefy 3 ka hatramin' ny 5 m ny halavany, dia misy voniny maitso manopy mavo, manana tangozany mipoitra amin' ny teboka iray toy ny rantsan' elo. Taloha izy io dia nantsoina hoe ***Agave ixtli*** Karw (izay misy mihevitra koa fa ny *Agave angustifolia*).

## Jereo koa

* Taretra

* *[[Agave]]*
* *[[Furcraea]]*
Agave angustifolia

Ny ***Agave angustifolia*** dia karazan-javamaniry taretra teratany any Meksika sy Amerika Afovoany. ao amin' ny fianakaviana *[[Asparagaceae]]*. Izy io dia ampiasaina amin' ny fanaovana *mezcal* ary koa atao haingo. Volena betsaka any amin' ny zaridaina bôtanika maro sy amin' ny tokotanin' olona ny ovan-karazana 'Marginata' izay fotsy amin' ny sisin-draviny. Mifandray akaiky amin' ny *[[Agave tequilana]]*, izay taretra manga, izy io, saingy ampiasaina amin' ny fanaovana ny zava-pisotro misy alkôla *mezcal* fa tsy *tequila*, ary izy no karazana *Agave* lehibe indrindra, ao amin' ny Fanjakana' i Oaxaca any Meksika.

## Jereo koa

* *[[Agave]]*
* *[[Furcraea]]*
* Taretra
Furcraea longaeva

Ny ***Furcraea longaeva*** dia karazana zavamaniry mamony, taretra, ao amin' ny vondron-karazan *[[Furcraea]]* ao amin' ny zana-pianakaviana *[[Agavoideae]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Asparagaceae]]*. Ny teny hoe "longaeva" dia avy amin' ny teny latina hoe "*longus*", midika hoe "lava", ary ny hoe "aevrn", midika hoe "androm-piainana", ary ilazana ny fahela velon' ny ilay karazana. Ity karazana ity no manana vondrom-bony avo indrindra ao anatin' ny vondron-karazana *Furcraea*.

## Jereo koa

* *[[Furcraea]]*
* Taretra
Fikambanana

= Fikambanana =

Ny **fikambanana** dia **vondron’olona** miray hina amin’ny tanjona sy vina iraisana, ka manangana rafitra iombonana entina manatanteraka asa na hetsika amin’ny sehatra iray manokana. Matetika, ny fikambanana dia manana fitsipika, rafitra, ary fanapaha-kevitra iombonana izay mifehy ny asany sy ny fandraisan’anjaran’ny tsirairay.

## Karazana fikambanana
Misy karazany maro ny fikambanana, arakaraka ny tanjony sy ny fomba fiasany:

* **Fikambanana ara-tsosialy**: manampy amin’ny fanatsarana ny fiainam-bahoaka (oh: fikambanana tanora, fikambanana vehivavy).
* **Fikambanana ara-kolontsaina**: mikendry ny hampiroborobo ny kolontsaina sy fiteny.
* **Fikambanana ara-tsiantifika**: manao fikarohana sy fanabeazana.
* **Fikambanana ara-pivavahana**: mifototra amin’ny fivavahana na finoana.
* **Fikambanana tsy mitady tombombarotra (ONG)**: manampy amin’ny asa sosialy sy fanasoavana.
* **Fikambanana ara-barotra**: mety ho vondrona fandraharahana, na vondrona mpandraharaha.

## Toetra mampiavaka ny fikambanana

* **Tanjona mazava**: mamaritra ny antony namoronana ilay fikambanana.
* **Rafitra iombonana**: ahitana birao, filoha, sekretera, mpikambana.
* **Fitsipika na sata**: soratana sy ifanarahana, mifehy ny fomba fiasan’ny fikambanana.
* **Fivoriambe**: fivoriana ifampizaràna sy ifanaovana fanapahan-kevitra.
* **Fanekem-pikambanana**: fifanarahana ifanaovana amin’ny mpikambana rehetra.

## Fidirana amin'ny ara-dalàna
Amin'ny ankamaroan'ny firenena, dia afaka atao ara-dalàna ny fikambanana amin’ny alalan'ny **fisoratana anarana amin'ny fanjakana**. Izany dia manome zo sy adidy ara-panjakana, anisan’izany:

* Zo hanana kaonty amin’ny banky amin’ny anaran’ny fikambanana.
* Zo hanao fifanarahana.
* Zo hividy fananana.
* Fanarahana lalàna mikasika ny hetra sy ny fitantanam-bola.

## Anjara andraikitry ny fikambanana amin’ny fiarahamonina
Ny fikambanana dia mitana andraikitra lehibe amin’ny:

* **Fanentanana** sy **fanabeazana**.
* **Fiarovana ny [[Zon' olombelona|zon’olombelona]]**.
* **Fampandrosoana ara-toekarena** sy ara-tsosialy.
* **Fampivondronana ny olona** manana tombontsoa iombonana.

## Fehiny
Ny fikambanana dia singa manan-danja amin’ny fananganana fiarahamonina mandroso sy mandala ny soa iombonana. Amin’ny alalan’ny fiaraha-mientan’ny mpikambana ao aminy no ahafahany manatanteraka ny vinany sy mandray anjara amin’ny fanovana sy fandrosoana ara-tsosialy, ara-kolontsaina, ara-toekarena ary ara-piarahamonina.
Fasan'ny Rainiharo

Lahatsoratra mbola tsy vita 

## Ny Fasan'i Rainiharo
Ny Fasan'i Rainiharo (na « mausolée de Rainiharo », na "Fasan'ny Praiminisitra") dia fasana natsangana teto Antananarivo (Madagasikara) ho fanomezam-boninahitra ny Praiminisitra Rainiharo izay maty tamin'ny taona 1852. 

## TANTARA
Jean Laborde no nanorina ny fasana. Naorina teo anelanelan'ny taona 1846 sy 1854 ny fasana, ary io no trano vato lehibe voalohany tao an-tanàna. Nampian’i Pasitera Rainitrimo i Laborde tamin’ny fanamboarana ny trano. [3]

Araka ny angano, nandritra ny fandevenana an-dRainiharo tao amin’ny mausoleum-ny dia nisy omby natao sorona isaky ny dingana teo anelanelan’Andohalo sy Isotry. Ny mpanjakavavy Ranavalona I dia nitaky ny hisian’ny miaramila 200 mitafy mena, isaky ny misokatra ny fasana, notronin’ny tarika mpanjaka, ny manamboninahitra tao amin’ny lapam-panjakana manao fanamiana feno, ary ny tifitra variraraka miisa 16. [2]

Nosoratana ho tsangambato manan-tantara ilay fasana tamin’ny 1913 ary nitsahatra tsy nahazo vatana vaovao intsony. Tamin’ny taona 1961 no nafindra tao amin’ny vavonin’ny Misionera teny Ambohipo ny fatin’i Victoire Rasoamanarivo. [2]

Tamin'ny taona 2008, ny toerana sy ny zaridainany dia nokarakarain'ny mpikarakara saingy tsy nahazo famatsiam-bola ho an'ny fikarakarana azy, ary tsy ampy fitaovana elektrika ho an'ny jiro hariva ny tokotany. [4]

Tamin’ny volana janoary 2019 no nanambaran’ny minisitry ny kolontsaina eto amin’ny firenena ny fikasany hamolavola drafitra ho fiarovana sy fitahirizana ny fasana, izay nijaly noho ny fahapotehan’ny fotoana. [5]

Description

Tora-droa mirefy 25 m² ilay trano, voahodidin'ny tsato-kazo roa avo roa heny ary voahodidin'ny peristyle misy andohalambo 36. Ny varavarana fidirana varahina goavana dia natsipy tao amin'ny atrikasa Jean Laborde. [1], [2]

Ankoatra an-dRainiharo mianadahy mianadahy dia misy vatana mangatsiaka 33 ao amin’ny mausoleum. Angonina ao amin’ny efi-trano avaratra ny lehilahy, ary ao amin’ny efi-trano atsimo ny vehivavy. [2] Anisan’ny karazana hazo ambolena eny an-tokotany ny voatainosy. Voarara ny fidirana ao amin'ny tobin'ny fasana[5].
Dypsis decaryi

Ny ***Dypsis decaryi*** dia karazana zavamaniry mamony, karazana rofia, ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]*, izay miavaka noho ny raviny maniry manaraka zotra telo izay mamorona telolafy miralafy. Maniry indrindra ao amin' ny faritra trôpikaly izay misy fizaran-taona maina izy io. Ny *Dypsis decaryi* dia teratany any amin' ny ala mando any amin' ny farany atsimoa-atsinanan' i Madagasikara. Atao hoe menavozona ny anarany amin' ny teny malagasy.

## Atahorana ho lany tamingana
Na dia ambolena any amin' ny faritra manana toetany isan-karazany aza io zavamaniry io ankehitriny, dia 1&nbsp;000 eo ho eo sisa tavela ao amin' ny toeram-paniriany voajanahary any amin' ny faritra kely ao amin' ny Valan-javaboarim-pirenena Andohahela, any amin' ny ilany atsimo-atsinanan' i Madagasikara. Atahorana amin’ ny doro ala izy io na amin' ny fiotazana ny voany izay aondrana any ivelan' i Madagasikara.

## Jereo koa

* *[[Dypsis]]*
Dypsis tanalensis

Ny ***Dypsis tanalensis*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]* (flaharana Arecales). Tqy hita afa-tsy eto Madagasikara izy io, ao amin' ny Faritanin' i Fianarantsoa. Azo inoana fa mety efa lany tamingana izy io, satria tsy hita nandritra ny 80 taona mahery. Izy io dia maniry amin' ny faritra mando ary hita any amin' ny haambo hatramin' ny 500 m ambonin' ny ranomasina.

## Jereo koa

* *[[Dypsis]]*
Dypsis nodifera

Ny ***Dypsis nodifera*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]*, filaharana Arecales. Tsy hita afatsy eto Madagasikara, any amin’ ny faritanin' Antananarivo, Fianarantsoa, ​​Toamasina, ary Toliara. Hita indrindra ao amin' ny Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia, Valan-javaboarim-pirenena Andohahela, Valan-javaboarim-pirenena Andringitra, Valan-javaboarim-pirenen' i Midongy Atsimo, Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana, ary Valan-javaboarim-pirenena Zahamena, ankoatry ny hafa. Karazana miely patrana sy be mpahafantatra izy io. Izy io dia maniry amin' ny faritra manana toetany mando ary hita amin' ny faritra manana haambo hatramin' ny 1&nbsp;500 m ambonin' ny ranomasina.

## Jereo koa

* *[[Dypsis]]*
Agave tequilana

Ny ***Agave tequilana*** dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Agavoideae|Agavaceae]]* na *[[Asparagaceae]]*. Izy io no akora fototra amin' ny fanamboarana ny tequila, izay zava-pisotrom-pirenen' i Meksika, hatramin' ny nanasitilian' ny Conquistadores ny kavingy avy amin' ilay taretra nandrahoina. Ny zava-pisotro azteka atao hoe "octli", izay antsoina koa hoe "*pulque*", dia kavingy vita amin' ny ranon' ny vodiny voangona taorian' ny fito taona, rehefa nesorina ny tahom-boniny. Tsy avy amin' ny *Agave tequilana* ny *pulque* fa avy amin' ny karazana hafa.

## Jereo koa

* *[[Agave angustifolia]]*
* Taretra
* *[[Agave]]*
Dypsis mananjarensis

Ny ***Dypsis mananjarensis*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]*. Eto Madagasikara ihany no ahitana azy. Atahorana ho lany tamingana noho ny fahaverezan' ny toeram-pabiriany izy io.

## Jereo koa

* Lafa

* *[[Dypsis]]*
Lemurophoenix

Ny ***Lemurophoenix*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]* ahitana karazana roa, dia ny *Lemurophoenix halleuxii* sy ny *Lemurophoenix* *laevis*, izay samy tsy hit a raha tsy eto Madagasikara.

## Fanasokajiana

* *Arecaceae* (fianakaviana)
** *Arecoideae* (zana-pianakaviana)
*** *Areceae* (foko)
**** *Dypsidinae* (zana-poko)
***** *Lemurophoenix*

Ity vondron-karazana ity dia iray zana-poko amin' ny vondron-karazana manaraka ireto: *[[Dypsis]]*, *[[Vonitra]]*, *[[Chrysalidocarpus]]*, *[[Marojejya]]*, ary *[[Masoala (vondron-javamaniry)|Masoala]]*.

## Karazana

* *Lemurophoenix halleuxii* J.Dransf.
* *Lemurophoenix laevis* J.Dransf. & Marcus
Marojejya

Ny ***Marojejya*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]*, izay ahitana karazana teratany eto Madagasikara.

## Fanasokajiana

* *Arecaceae* (fianakaviana)
** *Arecoideae* (zana-pianakaviana)
*** Areceae (foko)
**** Dypsidinae (zana-poko)
***** *Marojejya* 

Ity vondron-karazana ity dia iray zana-poko amin' ireto vondron-karazana manaraka ireto: *[[Dypsis]], [[Chrysalidocarpus]], [[Vonitra]], [[Lemurophoenix]]* ary *[[Masoala (vondron-javamaniry)|Masoala]]*

## Karazana

* *Marojejya darianii* J.Dransf. & N.W.Uhl, Principes 28: 151 (1984).
* *Marojejya insignis* Humbert, Mém. Inst. Sci. Madagascar, Sér. B, Biol. Vég. 6: 94 (1955).
Masoala (vondron-javamaniry)

Ny ***Masoala*** dia vondro-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Arecaceae]]*, izay ahitana karazana roa teratany eto Madagasikara.

## Fanasokajiana

* *Arecaceae* (fianakaviana)
** *Arecoideae* (zana-pianakaviana)
*** *Areceae* (foko)
**** *Dypsidinae* (zana-poko)
***** *Masoala* 

Ity vondron-karazana ity dia iray zana-poko amin' ireto vondron-karazana manaraka ireto: *[[Dypsis]], [[Chrysalidocarpus]], [[Vonitra]], [[Lemurophoenix]]* ary *[[Marojejya]].*

## Karazana

* *Masoala kona* Beentje, in J.Dransfield & H.Beentje, Palms Madagascar: 425 (1995).
* *Masoala madagascariensis* Jum., Ann. Inst. Bot.-Géol. Colon. Marseille, V, 1(1): 8 (1933).
Nerium oleander

Ny ***Nerium oleander*** dia zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]]*. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana ***Nerium***. Hazobotry na hazo madinika mandravina mandavan-taona izy io. Ity karazana ity dia maniy hoazy any Eorôpa Atsimo sy any Afrika Avaratra, ary any amn' ny faritra atsimo-andrefana ka hatrany atsinana amin' i Azia, izay aniriany amin' ny toetany antonony mafana misy amin' ny ririnina mangatsiaka: toetany mediteraneana na sobtrôpikaly mando. Manomboka any Marôka sy Pôrtogaly ka hatrany Japôna, mamakivaky ny Atsinanana Afovoany sy ny tapany atsimo amin' i Himalaya ny faritra voajanahariny aniriany.

Miely patrana any amin' ny faritra manodidina an' i Mediteranea ity zavamaniry fanao haingo ity, satria mahazaka ny hain-tany sy ny fanetezana, dia atao fefy any amin' ny zaridaina na eny akaikin' ny tranom-panjakana. Iray amin' ny zavamaniry maniry hoazy sy fanao haingo indrindra fahita maso sy mahazatra indrindra any amin' ny manodidina an' i Mediteranea izy io. Ambolena any amin’ ny faritra manana toetanin-dranomasina misy ririnina malefaka koa anefa izy io.

## Poizina
Ny faritra rehetra amin' ilay zavamaniry dia misy ôleandrinina, izay mety hahafaty raha voatelina araka ny fatrany sy ny fahasalaman' ny tsirairay. Miteraka fandoavana ny raviny maromaro voatelina manta, avy eo dia mety hitarika amin' ny fitepo miadan' ny fo sy fahavoazana hafa ao anaty fo. Tsy miteraka famantarana misy poizina amin' ny olon-dehibe salama ny voniny na raviny tsakoina. Raha masaka ny andrahoina  dia matetika tsy misy poizina.

Tena mahatohitra fitsaboana sady mafy ny fanapoizinana: aretim-po lehibe, fandoavana, fanaintainan' ny kibo, ary fahafatesana noho ny fijanonan' ny fo.

## Jereo koa

* *[[Nerieae]]*