open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny frantsay

Ny **fiteny frantsay** dia fiteny ao amin' ny vondron' ny fiteny rômana (vondrona avy amin' ny fiteny latina taloha - izay ahitana ny espaniôla, italianina, sns.) tenenina any Frantsa sy any ampitan-dranomasina aza sy any any Belzika (any Wallonie ary any Bruxelles), any Monaco, any Kanada (Québec, Ontario, Nouveau-Brunswick) ary any Soisa rômanda (anisan' ny teny ôfisialin' i Soisa ny fiteny frantsay). Ahitana mpiteny frantsay koa ny any Etazonia (indrindra ny ao Louisiane), any Haïti, any Seisela, any amin' ny nosy Maorisy, any Vanoato ary any Italia (Val d'Aoste). Betsaka koa ny mpiteny frantsay aty Afrika, indrindraindrindra ao amin' ny zanatany frantsay taloha (Afrika Andrefana Frantsay, Afrika Ekoatôrialy Frantsay, Madagasikara).

Ny fiteny frantsay dia fiteny faharoa na fahatelo be mpiteny indrindra manerana izao tontolo izao, ohatra ny any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, firenena be mponina indrindra manerana ny Frankôfônia ary anisan' ny firenena 29 mampiasa ny fiteny frantsay ho fiteny ôfisialy irery na ôfisialy miaraka amin' ny fiteny hafa, ny ankamaroan' ny firenena ao Afrika Andrefana. Ireo firenena mampiasa ny fiteny frantsay ankehitriny ireo dia zanatany frantsay ary zanatany beljiana taloha. Vitsy ihany ny olona nobeazina amin' ny fiteny frantsay aty Afrika, ao Kôtidivoara sy any Gabôna no misy maro; matetika no mipetraka eny amin,' ny tanandehibe ireo olona ireo. 

Any Frantsa dia anisan' ny famantarana ny maha Frantsay ny fiteny frantsay: ny fiteny frantsay no fiteny ôfisialin' ny Repoblika Frantsay (andininy faharoa ao amin' ny Lalàmpanorenana tamin' ny taona 1958). Fitaovana ielezan' ny kolontsaina frantsay manerana izao tontolo izao koa io fiteny io. Manana fikambanana manan-tanjona mampanam-boambolana azy koa ny fiteny frantsay, tamin' ny didimpanjakan' ny 3 Jolay 1997 mahakasika ny fampananam-boambolana ny fiteny frantsay.

220 tapitrisa eo ho eo ny isan' ny mpiteny frantsay manerana izao tontolo izao, ka ny 72 tapitrisa amin' ireo no mahaihay miteny frantsay (fanakaikezaana nataon' ny Fikambanana Iraisam-Pirenena ny Frankôfônia: 2010), fiteny fahenina be mpampiasa indrindra ny fiteny frantsay. Anisan' ny teny ôfisialy enina ampiasaina ao amin' ny Firenena Mikambana (miaraka amin' ny fiteny anglisy, ny fiteny arabo, ny fiteny sinoa (mandarina), ny fiteny espaniôla ary ny fiteny rosiana) sady fiteny ôfisialy na fiteny fiasàn' ny fikambanana iraisam-pirenena na fikambanam-pirenena. Noho izy fiteny ôfisialin' i Frantsa, izay firenena mpikambana ao amin' ny Vondrona Eorôpeana, dia fiteny ôfisialin' ny Vondrona Eorôpeana koa ny fiteny frantsay. 

Talohan' ny Ady lehibe voalohany dia fiteny fiasàn' ny fianankaviana nanjaka tany Eorôpa ny fiteny frantsay sady fiteny ampiasain' ny diplômaty rehefa mihaona.

## Tantara

## Hai-fiteny

## Literatora

## Teny frantsay manerana izao tontolo izao
Biôlôjia

Ny **biôlôgia** dia siansa mikasika ny zavamananaina. Mahafaoka ny ampahany amin' ny siansan' ny zavaboary sy ny tantaran' ny zavamananana izy io. Avy amin' ny teny grika hoe βίος / *bios* ("aina) sy λόγος / *logos* ("lahateny") io teny io. Satria misy amin' ny endriny maro ny aina ary amin' ny ambaratonga samy hafa, dia mivelatra manomboka amin' ny môlekiola, mankany amin' ny sela, avy eo amin' ny sehatry ny zavamananaina, hatramin' ny rohivoary (ekôsistema) ny biôlôjia. 

## Biby

* Fanihy - foza - maingoka - sifaka - soavaly - trondro - varika - vitsika

* Hala
* Maky: Boengy, gidro, komba
* Vorona: boloky
* Biby mandady sy mikisaka: tana - androngo - bibilava
* Voana: voangory sy ny voatraika.
* Ny biby modaka: sifotra.
* Vorona

## Zavamaniry

* Adabo - renala - avoko

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|*[[Bos primigenius taurus]]* (Animalia)
File:Zboże.jpg|Triticum (''Plantae'')
File:Morchella esculenta 08.jpg|*[[Morchella esculenta]]* (Fungi)
File:Fucus serratus2.jpg|*[[Fucus serratus]]* (Stramenopila/Chromista)
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|*[[Gemmatimonas aurantiaca]]* (''Bacteria'')
File:Halobacteria.jpg|*[[Halobacteria]]* (Archaea)
File:Gamma phage.png|*[[Gamma phage]]* (Virus)
Maromokotro

I **Maromokotro** na **Maromokotra** dia tendrombohitra volkano eto Madagasikara, manana haabo mirefy 2&nbsp;876 m, ao amin' ny Tangoron-tendrombohitra Tsaratanana, ao anatin' ny Tahirin-javaboary Tsaratanana, ao amin' ny Faritra Diana, any amin' ny tapany avaratry ny Nosy.

Izy no tendrombohitra avo indrindra eto Madagasikara

Ny tanàna lehibe mifanila aminy dia i Bealanana sy Ambanja izay andehanana roa andro mahery taha miala avy amin' ity tendrombohitra ity. Inoan' ny mponina manodidina fa mandehandeha ao ny fanahin' ny olona aorian' ny fahafatesana .
Maky

Ny **maky** na **amboanala** (*Lemuridae*) dia biby amin' ny laharan' ny primates tsy hita raha tsy eto Madagasikara. Misy eo ho eo amin' ny sivifolo ny karazana amboanala.

## Ohatra

Indreto ny anarana anondroana ny karazana amboanala na maky amin' ny teny malagasy: ahay, iay, alokoteha, ampongy, ankomba, ankombajoby, ankombamalandy, ankombamena, ankombavaliha, apongy, avahy, babakoto bandro, barimaso, beharavoaka, bekola, boenga, boengy, bokombolo mena, bokombolo, dadintsifaky, dredrika, endrina, fitiliky, fitily, fotsifaka, fotsife, gidro, hahay, haihay, halo, hataka, hira, kelibeohy, kintrontro, kofy, koitsiky, komba, kotrika, mahiabeala, matavirambo, pondiky, repahaka, sadabe, sadasada, setohy, siba, sifaka, sifakabilany, simpona, simpony, soamiera, songiky, tanta, tantaraolana, tantaraolona, tilitilivaha, titilivaha, tongona, trangalavaka, tsarafangitra, tsiba, tsibahaka, tsidiala, tsidihy, tsidy be, tsidy kely, tsidy, tsinjoarivo, tsitsidy, tsitsihy, vakiandry, vakivoho, vangavanga, varibolo, varibolomena, varika, varikamavo, varikandana, varikandra, varikandrana, varikosy, varimena, variñena, vary . 

## Jereo koa
*Babakoto
*Gidro
*Hira (maky)
*Varika
*Sifaka

## Tsiahy

## Jereo koa
Fozan-dranomamy

Ny **fozan-dranomamy** na **foza** dia biby folo rantsambatana (*[[Decapoda]]*), ka ny roa voalohany dia afaka miketoka toy ny tandra misy nifinifiny. Karazana fozan-dranomamy miisa 1&nbsp;300 eo ho eo no miparitaka manerana ny faritra manodidina trôpika, ary mitsinjara amina fianakaviana valo. 
Ny tsingerim-piainan' ny fozan-dranomamy dia fivoarana mivantana izay ahitana ny reny mikarakara ny zanany vitsivitsy, tsy toy ny fozan-dranomasina, izay mamoaka olitra planktônika an' arivony. Izany dia mametra ny fiparitahan' ny foza an-dranomamy, noho izany dia matetika izy ireo dia tsy fahita raha tsy amin' ny faritra kely. Vokany, ampahany betsaka anin' ny karazany no atahorana ho lany tamingana.

## Jereo koa

* Drakaka
* Fozaorana
* Orana (biby)
* Scylla serrata
Soavaly

Ny **soavaly** dia biby mampinono sady biby fiompy, tokan-drantsan-tongotra, misy kitro. Anisan' ny fianakaviana *[[Equidae]]* izy io ary iray amin' ny karazana *Equus ferus* roa mbola misy.  ***Equus ferus caballus*** na ***Equus caballus*** ny anarany ara-tsiansa. Ny soavaly dia nivoatra nandritra ny 45 ka hatramin' ny 55 tapitrisa taona lasa izay avy amin' ny zavaboary kely misy rantsana maromaro, akaikin' ny *Eohippus*, ka lasa biby lehibe tokan-drantsan-tongotra amin'izao fotoana izao. Nanomboka niompy soavaly ny olona tamin' ny taona 4000 tal. JK ary heverina fa niely patrana tamin' ny taona 3000 tal. J.K. ny fiompiana izany. Ny soavaly ao amin' ny zana-karazana *caballus* dia biby fiompy, na dia misy soavaly fiompy aza miaina any anaty ala sy any an-tsaha toy ny soavaly masiaka. Tsy soavalidia marina ireny manao andiany ireny, izay soavaly tsy mbola nofolahina hompina mihitsy. Zatra mihazakazaka ny soavaly ka izany dia ahafahany mandositra haingana ny biby mpiremby. Mifandraika amin' io filana mandositra ny biby mpiremby any an' ala io dia toetra tsy mahazatra: afaka matory mitsangana na mandry ny soavaly, ary maharitra matory mihoatra noho ny lehibe ny soavaly tanora kokoa. Mitondra vohoka mandritra ny 11 volana eo ho eo ny soavaly vavy ary afaka mijoro sy mihazakazaka fotoana fohy aorian' ny nahaterahany ny soavaly kely. Manomboka folahina hitaingenana na hitarika kalesy ny ankamaroan' ny soavaly fiompy, eo anelanelan' ny roa sy efatra taona. Mahatratra ny fivelaran' ny fahalehibeazana feno izy ireo amin' ny fahadimy taonany, ary eo anelanelan' ny 25 sy 30 taona eo ho eo ny androm-piainany. Misy zana-karazana soavaly maherin' ny 300 eran-tany ankehitriny, novolavolaina ho an' ny fampiasana maro samihafa.

Ny soavaly sy ny olombelona dia mifanampy amin' ny fifaninanana ara-panatanjahantena isan-karazany sy ny fialam-boly tsy misy fifaninanana ary koa amin' ny asa toy ny asan' ny pôlisy, ny fambolena, ny fialamboly ary ny fitsaboana. Taloha dia nampiasaina tamin' ny ady ny soavaly, izay namoronana karazana teknika fitaingenana sy fitondrana, fampiasana karazana fitaovana sy fomba fanaraha-maso. Maro ny vokatra azo avy amin' ny soavaly, ka anisan' izany ny hena, ny ronono, ny hoditra, ny volo, ny taolana, ary ny fanafody alaina avy amin' ny amanin' ny sovaly bevohoka. Manome sakafo sy rano ary fialofana ho an' ny soavaly fiompy ny olombelona, ​​ary koa ny fandalinan' ny manam-pahaizana manokana toy ny veterinera sy ny mpikarakara kitron-tsoavaly.

## Kolontsaina

### Ohabolana

* Adaladala toa Betsileo, ka miarahaba soavaly.
* Ataonao ho soavaly vahiny angaha aho no tsy hahalala an' i Mahamasina?
* Irery tena manan-tsoavaly: sady mitaingina no manome hanina azy.
* Mataho-nify bakatraka ka no miompy soavaly.
* Soavaly tapa-kofehy.

## Jereo koa
* Ampondra
* Boriky
* Omby
* Ondry
* Kisoa
* Osy
* Rameva
Maingoka

Ny **maingoka** dia bibikely, *[[Arachnida]]* raha ny tena marina, mpiremby, mamorona ny filaharana ***Scorpiones***. Manana tongotra valo izy ireo ary mora fantarina amin' ny fananany tanana roa afaka manetoka sy manery, sy rambony misy vaniny mitohitohy, mifaingoka mankany ambony any an-damosiny, ary mifarana amin' ny fanindronana misy poizina. Nanomboka tany amin' ny 435 tapitrisa taona lasa ny tantaran' ny fivoarana miandalan' ny maingoka. Miaina any an-tany efitra indrindra izy ireo nefa efa nampifanaraka ny fiainany amin' ny tontolo iainana isan-karazany, ary hita any amin' ny kôntinenta rehetra afa-tsy any Antarktika. Maherin' ny 2&nbsp;500 ny isan' ny karazany voafaritra, ary fianakaviana 22 no fantatra fa mbola velona hatramin' izao. An-dalam-panavaozana ny fanasokajiana azy ireo mba hampidirana ny vokatry ny fandalinana ny fototarazo amin' izao taonjato faha-21 izao.

Mihaza bibikely sy biby tsy manana hazondamosina hafa ny ankamaroan' ny maingoka, nefa mihaza biby manana hazondamosina ny karazana sasany. Mampiasa ny tanana fitsongoany izy ireo mba hanakanana sy hamonoana ny remby, na hiarovany tena amin' ny biby mpihaza azy. Ampiasainy amin' ny fanafihana sy fiarovan-tena ny fanindronany misy poizina. Mandritra ny fotoana fampisehoany ny fiarahany dia mifampihazona amin' ny tanany sy mandihy ny lahy sy ny vavy sady miezaka mamindra ny vavy eo amin' ny fonosan-tsirinainy ny lahy. Mitera-batana ny karazany rehetra fantatra ary ny vavy dia mikarakara ny zanany mandritra ny fihamafisan' ny hodiny (ny karana ivelany) sy mibaby azy ireo. Misy akora simika mazava amin' ny haizina ny hoditry ny maingoka sady mamirapiratra raha tarafina amin' ny hazavana ankoatram-bolomparasy.

Tsy mampidi-doza ho an' ny olombelona ny ankamaroan' ny karazana maingoka, ​​ary ny olon-dehibe salama dia matetika tsy mila fitsaboana aorian' ny fanindronany. Karazana miisa 25 eo ho eo (latsaky ny iray isan-jato) no manana poizina mahafaty, ​​izany dia mitranga matetika any amin' ny faritra misy azy ireo, indrindra fa amin' ny toerana sarotra ahitana toeram-pitsaboana.

## Toerana iainany

Miaina an-tanety daholo ny karazana misy ankehitriny ary ny toerana misy azy dia voafetra amin' ny velarana tsy mihoatra ny fehintany faha-50 any avaratra sy any atsimo amin' ny bolantany.

Biby matanjaka mahatanty tsara ny hatsiaka, ny hafanana, ny hanoanana, na amin' ny tandrahaka mandefa iôna (mety mahatanty in-150 amin' ny fatra mahafaty olona ny maingoka: 900 Gy ho azy fa 6 Gy ho an' ny olombelona).

## Jereo koa

* Angidina
* Angely
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly
Japàna

I **Japàna** dia firenena ao atsinanan'i Azia. Ireo firenena manodidina azy dia i Korea Atsimo sy Avaratra sy Sina ary Rosia. Atao hoe 日本 ***Nippon*** na ***Nihon*** na (anarana ôfisialy) 日本国 ***Nihonkoku***) izy amin'ny fiteny japôney. I Japàna dia tangoro-nosy manana halava 2500 km eo ho eo misy nosy efatra lehibe, dia i Honshu, i Hokkaido, i Kyushu ary i Shikoku. Ao amin'ireo nosy efatra ireo ireo ny 97%n'ny mponina manontolon' i Japàna, izay miisa 126 tapitrisa mponina. I Tokyo izay manana mponina 30 tapitrisa no renivohitra ary tanàna lehibe indrindra ao Japàna ary eto amin' izao tontolo izao.

Manana morontsiraka mirefy 30000 km any ho any ity firenena ity. Tendrombohitra no mandrakotra 75%n’ ny tanin’ i Japàna. Mangatsiaka ny toetany any avaratra izay andalovan’ ny rivotra avy any Siberia fa andalovan’ ny rivodozan-janapehin-tany kosa avy any Azia ny ao atsimo.

Ambony ny hakitroky ny mponina izay mahatratra 2&nbsp;000 isaky ny km2 ao amin’ ny faritra sasany fa 13&nbsp;000 any ho any izany ao Tokyo renivohitra, tanàna ngeza indrindra maneran-tany. Tandrenivohitra ny ankabetsahan’ ny mponina any Japàna izay mahatratra 80 %, ary ny tangoron-tanànan’ i Tokyo no onenan’ ny 20&nbsp;%n’ ny mponina ao amin’ ity firenena ity.

I Japàna no firenena matanjaka ara-toekarena faharoa maneran-tany, aorian’ i Etazonia. Taorian’ ny Ady Lehibe Faharoa no nanombohan’ ny tena fandrosoany. Miroborobo ny taozava-baventy any Japàna, izay mitana ny laharana voalohany amin’ ny seha-pamokarana maro toy ny fanamboarana fitaovana elektrônika sy fiarakodia. Ny Yen no vola miasa any, izay ampiasaina betsaka amin’ ny raharaham-barotra maneran-tany, ankoatra ny dôlara sy ny eorô.

## Tantara

Miteny ny maribolana fa foaforona tamin' ny taonjato faha-7 tal. J.K. i Japàna, ary ny mpanjaka Jimmu hono no namorona azy. Tafiditra tany Japàna ny fomba fanoratan' ny Japôney ankehitriny; ary ny pretra no nampiditra azy tany.

Tsy tena mitondra ny mpanjaka, any amin' ny tanan' ny andriana ny hasina.

## Jeografia

## Mponina

## Politika

## Jereo koa
**Firenena ao Azia:**

Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika

## Tsiahy
Kahira

I **Kahira** na **Kairo** no renivohitr' i Ejipta, izay tanàna lehibe indrindra ao amin' io firenena io sy manerana an' i Afrika. Atao hoe القاهرة / *Al-Qāhira* izy amin' ny teny arabo, fa *Le Caire* amin' ny teny frantsay ary *Cairo* amin' ny teny anglisy sy amin' ny teny maro hafa. Ao amin' ny tapany avaratra atsinana' i Ejipta no misy an' i Kahira, eo amin' ny ilany ankavanan' ny renirano Nily. Ao Kahira ny iray ampahefatry ny mponin' i Ejipta. Maro ny mpizaha tany mitsidika azy satria ao akaikiny no ahitana ireo piramida malazan' i Gizà. Tamin' ny taona 969 taor. J.K. no nanorenana ny tanànan' i Kahira. Tanàna maromaro efa nisy taloha no nitambatra ka nanome an' i Kahira. Ny tranainy indrindra amin' ireo tanàna ireo dia efa niorina tamin' ny taona 641. Tamin'ny taonjato faha-16 no nhatratra ny fara tampon' ny lazany i Kahira noho ny fandrosoan' ny raharaham-barotra tao amin' ny Ranomasina Mediteranea.
Tokyo

**Tokyo** dia tanàna ao amin'ny prefektioran'i Tokyo ao Japana.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 8336599 mponina tamin'ny taona 2017.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Japana
** Tokyo

## Tsiahy
Luanda

I **Luanda** dia tanàna renivohitr'i .

## Lalamby
I Luanda no fiaingan'ny lalamby Luanda izay miantsinanana mankany Malanje.

## Seranan-tsambo
Ny seranan-tsambon'i Luanda no seranan-tsambo lehibe indrindra any Angola

## Jereo koa
* Angola

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge - Ícolo e Bengo - Belas (Luanda)
Aotrisy

Ny **Aotrisy** na **Repoblikan' i Aotrisy**, dia firenena any Eorôpa Afovoany, tsy manana morontsiraka, voafaritr' i Soisa sy i Liktenstaina any andrefana, i Italia sy i Slôvenia any atsimo, i Hôngria sy i Slôvakia any atsinanana ary i Alemaina sy ny Repoblika Tseky any avaratra. Firenenana mpikambana ao amin' ny Vondrona Eorôpeanina mampiasa ny sandam-bola Euro i Aotrisy. I Vienna no renivohiny ary ny fiteny ôfisialiny dia fiteny alemana.

Firenena tsy manana moron-tsiraka i Aotrisy. Be tendrombohitra ny vohon-taniny: ny tangoron-tendrombohitra Alpa otrisiana izay mandrakotra ny 80&nbsp;%n' ny taniny.

Miompana amin' ny taozava-baventy sy ny fizahàn-tany ny toekaren' i Aotrisy.

Manana tantara lava i Aotrisy. Ny faritra maro any Aotrisy ankehitriny dia tafiditra tao amin' ny Empira Rômana. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-13 i Aotrisy dia teo ambany fifehezan' ny . Lasa empira matanjaka i Aotrisy taty aoriana izay nahatratra ny fara tampon' ny tanjany tamin' ny taona 1848 hatramin' ny 1916. Nanomboka tamin' ny taona 1867 izy dia lasa nantsoina hoe Empira Aostrô-Hôngariana. Tamin' ny 26 Jona 1914 dia nisy namono i François-Ferdinand zana-drahalahin' ny emperora izay tokony handova ny fitondrana, ka izany no nampipoaka ny Ady Lehibe Voalohany. Rava ny Empira Aostrô-Hôngariana tamin' ny fiafaran' izany ady izany ka teraka ny Repoblika Aotrisiana, izay naharitra teo anelanelan' ny taona 1918 sy 1938. Nakamban' i Hitler tamin' i Alemaina i Aotrisy taty aoriana. Taorian' ny Ady Lehibe Faharoa anefa dia ny tafiky ny firenena niady amin' ny nazisma no nibodo ny tanin' i Aotrisy. Lasa fanjakana nanana ny fiandrianany indray i Aotrisy tamin' ny taona 1955, tafatsangana indray ny Repoblika Aotrisiana ary niala amin' izay ny firenena rehetra nibodo azy. Niditra ho mpikambana ao amin' ny Vondrona Eorôpeana i Aotrisy tamin’ ny taona 1995.

## Jereo koa
* Empira Aostrô-Hongarianina
* Dinastian' ny Habsburg
* Lisitra ny gazety Aotrisianina
* Schilling Aotrisiana
**Firenena ao Eorôpa**

Albania - Alemaina -  Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Kôsôvô - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika

### Rohy ivelany
*  http://www.help.gv.at/ 
*  Filoha federaly aotrisianina
*  Portail du gouvernement fédéral autrichien
*  Parlemanta aotrisianina
*  http://www.europe-politique.eu/elections-autriche.htmautrichien depuis 1945]
*  http://www.austria.info/fr/
Tarika

**Tarika** mpanao mozika malagasy.

## Rohy ivelany

* http://www.tarika.nu 

## Jereo koa

* Teny mitovy fanoratra aminy: tarika (fitsipiteny)
Valiha

Ny **valiha** dia zavamaneno malagasy vita amin' ny volotsangana, miendrika varingarina sady misy tadiny maro manaraka ny andavany. Ny tadin' ny valiha rehetra dia misy tohany izay ahafahana mahazo feo avo sy iva. Miisa folo eo ho eo ny tadim-baliha tany am-boalohany, fa taty aoriana dia mahatratra efapolo na mihoatra aza izany isa izany.

## Zavamaneno hafa atao hoe "valiha"

Betsaka ny zavamaneno malagasy mitondra anarana hoe valiha izay samy manana ny fomba fanamboarana sy fampiasana azy ireo ka ao ny valiha bara, ny valiha tsimihety, ny valiha tory tenany, ny valiha jihy vy, ny valiha marovany (na valiha vata), valiha vero.

## Jereo koa

* Zavamaneno
* Mozika

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Berlin

I **Berlin** dia tanàna renivohitr'i Alemaina sy tanàna-fanjakana .

Taorian'ny fiafaran'ny Ady Lehibe Faharoa, dia nozarain'ny Allies ho Berlin Andrefana sy Atsinanana ny Berlin tamin'ny 1945. I Berlin Atsinanana dia renivohitr'i Alemaina Atsinanana (Repoblika Demôkratika Alemàna) ary i Berlin Andrefana dia anisan'i Alemaina Andrefana (Repoblika Federalin'i Alemaina) ary noheverina ho faritra mpiaro ny Ady Mangatsiaka tamin'izany fotoana izany. Tamin'ny 1990, vokatry ny fampiraisana indray ny Alemana, dia lasa tanàna sy renivohitr'i Alemaina ankehitriny i Berlin.

## Renirano
* Spree

## Klioba Baolina kitra
* 1.FC Union Berlin (ligy faha-1)
* Hertha BSC Berlin
* Tennis Borussia Berlin

## Jereo koa
* Alemaina
 

Berlin Aussichten vom Dom asv2023-02 img03.jpg
Berlin-Funkturm-02-2006-gje.jpg
Berlin-Alte Nationalgalerie-02-Berliner Dom-2016-gje.jpg
Berlin Aussicht vom Humboldt Forum asv2023-02 img02.jpg
Berlin-Juedisches Museum-10-2017-gje.jpg
Berlin-Neue Nationalgalerie-02-2006-gje.jpg
Berlin-Hackesche Hoefe-02-2006-gje.jpg
Berlin-Interbau 1957-04-Luciano Baldessari-2017-gje.jpg
Berlin-Nikolaiviertel-20-Georg-2016-gje.jpg
Berlin-Nikolaiviertel-22-Heinrich Zille-2016-gje.jpg
Berlin Reichstag2.jpg|Berlin, Reichstag 1945


## Lahatsoratra Ilaina
Toamasina

I **Toamasina** dia firaisam-pokotany malagasy ao amin'ny distrikan'i Toamasina-I; Toamasina-II, , ao amin'ny Faritra Atsinanana, ao amin'ny Faritanin'i Toamasina.

## Klioba baolina kitra
* Tia Kitra FC

## Toekarena
*Fizahàn-tany
*Seranan-tsambo mizakatenan' i Toamasina
*Les Minoteries de l'Océan Indien
*Société Ciment de Madagascar
*Savonnerie Tropicale/ HITA (orinasa)

## FIVAVAHANA
*Arsidiôsezin' i Toamasina

### Fizahan-tany
Mitahiry ny sisa tavela talohan'ny fahaleovantena i Toamasina, izay misy toerana fizahan-tany maro azon' ny rehetra tsidihina. I Toamasina taloha, ny Place Bien Aimé, ny seranan-tsambon' i Toamasina na ny morontsiraka avaratra ary ny tora-pasika mahafinaritra ao aminy dia toerana azo zahana ao amin' ity tanàna. Mahafinaritra ireo zavatra isan-karazany ireo, raha mitaibgina posy sy môtô telo kodiarana (atao hoe "tuc tuc") ary ny koady, na koa ny fandriana ambanin' ny elobe.

## Tanàna rahavavy
* Saint-Étienne any 
* Le Port any La Réunion 

## Jereo koa

*Madagasikara
**Kaominina any Madagasikara
***Toamasina
**Renivohi-paritany eto Madagasikara**

* Antananarivo - Antsiranana - Fianarantsoa - Mahajanga - Toamasina - Toliara

**Renivohi-paritra eto Madagasikara**

* Ambatondrazaka - Ambositra - Ambovombe - Antananarivo - Antsirabe - Antsiranana - Antsohihy - Farafangana - Fenoarivo Atsinanana - Fianarantsoa - Ihosy - Maevatanana - Mahajanga - Maintirano - Manakara - Mananjary - Miarinarivo - Morondava - Sambava - Toamasina - Tôlanaro - Toliara - Tsiroanomandidy

## Rohy ivelany

﻿
Onjam-peo

Ny **onjam-peo** (frantsay sy anglisy: *radio*) dia fampitana antso na kaika amin'ny alalan'ny fifanaraham-peo ny onja anjanandrianaratra izay manana hatetika kely nohon'ny fahazavana.

**Ny [[Radio Madagasikara|radio]]** dia **fitaovan-tserasera** mampita **feo** amin’ny alalan’ny **onjam-peo**. Izy io dia ahafahan’ny olona mihaino vaovao, mozika, tantara an-tsehatra, fanabeazana, ary fandaharana maro samihafa, na aiza na aiza misy azy.

### Tanjona

* Mampita vaovao
* Mampialavoly
* Manabe sy manentana

### '''Toetra manokana'''

* Mora renesina na dia any lavitra aza
* Tsy mila sary na fahitana
* Mety ho amin’ny alalan’ny onjam-peo FM, AM, na radio an-tserasera (aterineto)

## Dikany andavan'andro
# radio = fampielezam-peo
# radio = fangalana sary amin'ny alalan'ny taratra X fampiasa any amin'ny hopitaly
## Eo amin'ny Aterineto
* DRS Radio
* Radiovazogasy
Opera

Ny **Opera** dia rindrankajy miasa mba hande amin'ny tranonkala voaforona any Eoropa avaratra, misy version sàsany tsy andoavam-bola (freeware)

Tsy dia miasa loatra ny navigateur web ny Opera, ary alavitra ny fampiasàn'ny Internet explorer, Mozilla Firefox sy Safari izy, fa mora mande izy ary mety tsara mihintsy izy amin'ny resaka nôrma.
Oslo

Ny tanànan'ny **Oslo** dia renivohitr'i Norvezy.

## Tanàna
Oslo (Renivohitra), Bergen, Narvik, Stavanger, Trondheim sy Kristiansand.
Kary

Ny **kary** dia biby mampinono, iray tarika amin' ny saka, sady sakadia. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Felis lybica ocreata***. Lehibe kokoa noho ny saka fiompy ny kary (hatramin' ny 5 kg, nefa ny saka tsotra dia milanja 2 kg eo) sady lava tongotra. Ny ala eto amin' ny Nosy dia ahitana azy ireo, indrindra fa ala maina any amin' ny faritra andrefana. Nandositra ny sambon’ ny Arabo mpivarotra izy ireo, arivo taona lasa izay, ary nonina eto Madagasikara. Mitovitovy ihany koa amin' ny sakadia afrikana hita any Afrika Atsinanana sy Afrika Atsimo izy io. Taranaky ny saka avy any amin' ny faritra manamorona ny Ranomasin' i Arabia ny kary. Tsy avy amin' ny sakadia avy atsy Afrika izy ireo fa mifandray amin' ny saka fiompy.

## Eo amin' ny kolontsaina
Sokajina ho biby ratsy ny kary eo amin' ny fiarahamonina malagasy noho izy biby heverina ho naman' ny mpamosavy izay mitondra azy mivoaka alina miaraka amin' ny vorondolo. Entina hanompana olona, na koa sangim-piteny eo amin' ny olona mpifankafantatra tsara ny hoe "Ilay karilahy ity". Azo tarafina amin' ny ohabolana sy ohapitenenana miresaka momba ny kary izay fanasokajiana ratsy ny kary izay.

### Ohabolana

* *Izay vandana dia kary.*
* *[[Akoho]] tsy nipoitra ohatr' izay efa lanin' ny kary.*(Jereo koa ny ohabolana momba ny saka)

### Oha-pitenenana

* "Misafelika ny kary": fanondroan' ny Ntaolo ny fotoana efa alina

### Ankifidy

* Alao izay ho anao: be maso anaty vero sa kely maso anaty vato ?

* Ny be maso anaty vero dia ny omby eto ary ny kary (na ny saka indraindray) no lazana fa kely maso.

## Jereo koa

* Saka

* Sakadia

## Rohy ivelany

* "We wanted to know where Madagascar’s mysterious ‘forest’ cats came from. What we found", *theconversation.com*

* "Taxonomic identification of Madagascar’s free-ranging “forest cats”", *link.springer.com*
Fampisotroana tangena

Fomba fitsarana teo amin'ny Ntaolo ny **[[Fampisotroana tangena|fampisotroana tangena]]**, saingy efa tsy atao kosa amin'ny tontolo ankehitriny. Ny tangena dia zava-maniry faran'izay mangidy, ary mety hahafaty mihitsy aza ny fisotroana azy. Rehefa misy olona ahiahiana ho meloka amin'ny zavatra iray, dia ampisotroina an'io tangena io izy, ary ny mpimasy na mpanandro no mikarakara izany. Raha maty ilay olona dia eken'ny fiaraha-monina fa tena nisy marina izany ny fahotana nitoriana azy izany, fa raha tsy maty kosa izy dia afaka madiodio tamin'ny fiampangana azy.

Tsy hain'ny siansa hohazavaina ny fifandraisana misy amin'ny fahamelohan'ny olona iray sy ny mahatonga azy ho faty na ho velona rehefa ampisotroina tangena, saingy ny toe-javatra mampanahy ny olona mandroso ankehitriny dia ny mety ho fisian'ny kolikoly teo amin'ny ampisotroina tangena sy ny mpikarakara tangena. Raha misy fifanarahana eo amin'ny roa tonta, dia ataon'ny mpimasy kely fatra ny tangena ao amin'ilay ranoka ampisotroina azy ka tsy mahafaty. Harena toy ny vola na omby no takalon'izay.

"Jodimaro Jodimaro, hano ity lafika ity! Raha nanota matesa, fa raha tsy nanota veloma!"

## Jereo koa:

* Kolontsaina malagasy
Ohabolana

Ny **ohabolana** dia fehezanteny mirakitra fahendrena fampiasa matetika. Fitambaran'ny teny hoe *ohatra* sy *volana* ny teny hoe *ohabolana*, ka midika fa teny no nahazoana io teny io. Azo ampiasaina amin'ny fiainana andavanandro ny ohabolana, fa tena fanaingoana kabary indrindra koa. Teo amin'ny Ntaolo malagasy dia haoren-tsaina miampita amin'ny alàlan'ny lovantsofina toy ny angano ny ohabolana. Eto amin'ity rakipahalalàna ity, dia napetraka ao anaty fizarana iray amin'ny pejy iray ny ohabolana fantatra mahakasika iny pejy iny.

Ny ankamaroan'ny ohabolana dia noforonin'ireo ntaolo mba hahatonga saina sy hitondra fisaintsainana ho amin'ny fahendrena. 

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy
* Mozika malagasy

* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
* Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana

## Rohy ivelany

* http://ohabolana.serasera.org 

http://www.thierotsy.fr.gd
Kurów

Tanàna ao atsimo atsinanan'i Polona i **Kurów**, eo anelanelan'i Pulawy sy Lublin tandrifin'ny renirano Kurówka. Misy mponina manodidona ny 2800 ny tanàna (fanisana 2005).

Nizaka ny zon'ny lalànan'i Magdeburg i Kurów teo anelanelan'ny taona 1431 sy 1442. Amin'ny maha tanàna tsy miankina azy (privée), dia niorenana foaran'ny varotra sakafo sy asa tànana vita avy amin'ny volom-biby ho an'ny manodidona izy. Tamin'ny taonjato faha-XVI izy dia anisan'ireo ivon-toeran'ny Calvinisme, ary hatramin'ny taona 1660 dia nivadi-pinoana tsikelikely ho amin'ny Arianisme ny ankamaroan'ny mponina.

Niharan'ny pesta ny tanàna tamin'ny taona 1670 ka tsy nitondra ny sata maha tanàna mahaleo tena azy nandritra ny fotoana voafetra aloha. Nanomboka teo izy dia nitambarany tamin'ny faritra ambiny manodidona ny tantarany. Taorian'ny fisarahan'i Polona tamin'ny taona 1795, dia niankina tamin'i Aotrisy indray izy. Tafaraka tamin'ny Duché an'i Varsovie izy ny taona 1809 ary nanjary isan'ny fanjakan'i Polona manontolo izy tamin'ny taona 1815. Febroary 1831, nisy ady nitranga teo ka voatosiky ny hery miaramilan'ny jeneraly Józef Dwernicki ny tafika rosiana. Very tanteraka ny sata maha tanàna azy ny taona 1918 ary tafiditra ho isan'i Polona izy hatramin'ny 1918.

Nandritra ny ady fiarovan-tenan'i Polona, tamin'ny fiantombohan'ny Ady lehibe faharoa, ny 9 septambra 1939, dia lasibatry ny fanjerana baomba nataon'ny Luftwaffe-n'ny alemanina ny tanàna. Anisan'ny fotodrafitrasa simba tamin'izany ny hopitaly sivily tao an-toerana (izay nisy ny marika vokovoko mena anefa), ka olon-tsotra maro no namoy ny ainy tamin'izany. Nametrahan'ny alemanina toerana fanaovana asa anterivozona anankiroa ny tanàna. Nisy koa ghetto madinika napetraka eto tamin'ny taona 1942, saingy tafatsoaka ny ankamaroan'ny poloney nogadraina tao ary nikambana tamin'ny hery fanoherana izay niasa tany anatin'ny ala manodidona.

Isan'ny toerana mahasarika amin'ny fizahan-tany ny fiangonana renaissance anankiray (nohavaozina ny taona 1692) sy fasandrazan'ny Zbaski ary asa sokitr'i Santi Gucci. Tao koa no fantatra fa nahaterahan'ny jeneraly Wojciech Jaruzelski.
Transparency International

Ny ***Transparency International*** (**TI**) dia fikambanana iraisam-pirenena tsy miankina amina governemanta, miady amin' ny kolikoly, indrindra ny kolikoly ataon' ny governemanta sy ny fitondram-panjakana.

Ahitana sampana any amin' ny firenena maherin' ny 80 izy, anisan' izany i Madagasikara, ary manana fitanan-tsoratra foibe. Tamin' ny voalohany dia fikambanana alemanina ihany izy, fa nony nivelatra dia nanjary fikambanana iraisam-pirenena; ary nivoatra tsikelikely hanana rafitra fikambanana demôkratika manontolo. Izao no fanambarany momba ny tenany:
:*Ny Transparency International dia fikambanana tsy miankina manolo-tena ho mpamaky lay amin' ny ady amin' ny kolikoly. Ny tanjony dia ny hanokatra fifanakalozana hahafahana manorina tontolo tsy ahitana kolikoly.*

Tsy manao ny firenena tavaratra ho efa lasa lavitra amin' ny resaka ady amin' ny kolikoly izy, fa miezaka mampiseho ny olana rehetra momba ny kolikoly eran-tany kosa.

Mamoaka tatitra isan-taona momba ny kolikoly ny Transparency International, ao ny tatitra ankapobeny momba ny kolikoly ary indrindra koa ny tahan' ny fiantraikan' ny kolikoly isaky ny firenena.

Na izany aza dia kianin' ny olona sasany ihany ny valim-pikarohana avoakany momba ny kolikoly noho ny fanadihadiana miankina amin' ny fijery manokan' ny olona anontaniana, izay tsy voatery ho fijery mahitsy. Ankoatr' izay dia tsy voatery hitovy akory ny famaritana ny atao hoe kolikoly isaky ny firenena: ny fanomezana mety ho ara-dalàna any amin' ny firenena iray dia mety ho tsy ara-dalàna  any amin' ny firenena hafa; toraka izany koa, ny fikafika azo leferina any amin' ny firenena iray dia mety ho kolikoly avo lenta any amin' ny firenena hafa.

I Peter Eigen no nanorina ny *Transparency International* sady filohany hatramin' ny niforonany ka hatramin' ny taona 2005, ary i Huguette Labelle kosa no nandimby azy nanomboka tamin' io taona io.

## Jereo koa

* Kolikoly

* Kolikoly eto Madagasikara
* BIANCO

## Rohy ivelany

* Sehatra ofisialin'ny Transparency International
* Tatitra eran-tany momba ny kolikoly tamin'ny taona 2005 
* Tahan'ny fiantraikan'ny kolikoly, taona 2005
Madagasikara (zavamaniry)

Ny **madagasikara** dia karazana zavamaniry mamony manan-danja ara-barotra, ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*. Ny anarany ara-tsianda dia ***Euphorbia pulcherrima***. Teratany any Meksika sy Amerika Afovoany io  izay nofaritan' ny Eorôpeana voalohany tamin' ny taona 1834. Fantatra indrindra amin' ny raviny mena sy maitso izy io ary be mpampiasa amin' ny fampisehoana voninkazo Krismasy. Ity zavamaniry ity dia hazo madinika na hazo madinika, manana haavo 0,6 hatramin' ny 4 m.

*Fleur de Noël* no fiantsoana azy amin' ny teny frantsay. Ny nahatonga ny anarany hoe *madagasikara* dia satria rehefa aforitra roa ny raviny dia toa manome ny sarin-tanin' i Madagasikara.

Nahazo ny anarany anglisy mahazatra hoe *poinsett*, avy amin' i Joel Roberts Poinsett, minisitry ny Etazonia voalohany tany Meksika izy io, izay fantatra fa nampiditra ny orinasa tany Etazonia tamin' ny taompolo 1820.
Bronchiolite

Ny **bronchiolite** dia aretin-tratra sy ny fisefoana vokatry ny asan'ny viriosy.

## Ny lasibatra

Ny zaza menavava sy ny ankizy madinika no tena tratrany amin'ny ririnina. Ny tena lasibatra dia ireo zaza miara-tezaina amin'ny toerana iray toy ny eny amin'ny akany (crèche), satria mifindra ny aretina.

## Soritr'aretina

Ireto no mety ho fiantraikany amin'ny zaza :
* tazo tsy dia mahery vaika loatra, mari-pana manodidina ny 38&nbsp;°C
* lelo tsy mety afaka
* ary indrindra indrindra fahasarotan'ny fisefoana : fisefoana haingana, sahirana, misioka ary arahin-kohaka;

Ireto fambara na fepetra ireto dia mety hitaky fanatonana mpitsabo faran'izay haingana :
* zaza mbola menavava (latsaky ny 3 volana)
* fahasemporana
* fahatsembohana, mangana (vokatry ny tsy fahampian'ny oksizena)
* fitepon'ny fo haingana loatra
* olana ara-tsaina : fahatoranana, fadisadisana

## Fitsaboana

* Ankehitriny dia ny fanorana ny taovam-pisefoana (kinésithérapie respiratoire) no fitsaboana mahomby indrindra, noho izy ahafahana manosika ny soritr'aretina mandra-pihafan'ny aretina.
* Mila fanaraha-maso akaiky ny zaza, indrindra ny fisefoany.
* Tsy tokony homena sirop ody kohaka na fanafody mampihena ny fanaintainana ny zaza !
* Maro ny mpitsabo no mitsikera mafy ny fanafody mampisokatra ny bronche

## Ary raha miverina matetika ny aretina ?

Mila karohina ny aretina hafa mety ho antony, amin'ny alàlan'ny fitiliana atao arakaraky ny fitrangan'ny aretina :
* fandoavana
* rora marihitra
* fihenan'ny hery fiarovana
* aretin'ny ORL miverina matetika
* tsy fahazakana zavatra (sakafo, rivotra, fofona, ...)
* tiberkilaozy
* Olana eo amin'ny fitelemana.
Matetika anefa dia tsy hita ny tena antony fototra mahatonga ny aretina, fa ny fifangaroana amin'ny ankizy maro no tena mahatonga ny bronchiolite hiverimberina.

## Fihombon'ny aretina

Eny amin'ny hôpitaly dia antsoina hoe andiany (épisode) voalohany ny aretina raha vao voalohany no itrangany amin'ny zaza, dia mety hiditra andiany faharoa na fahatelo izy. Izany dia midika fa mety hiverimberina ny bronchiolite fa tsy ho afaka tanteraka. Anterina ny filàna fanaraha-maso akaiky ny fahasalamany, indrindra raha mbola misy fepetra ahiana hamporisika ny aretina, toy ny toetr'andro ratsy na ny fiaraha-miaina amin'ny zaza hafa mety ho voa. Raha ratsy tsabo ny bronchiolite, na raha tonga amin'ny andiany fahatelo dia mety hivadika ho sohika mihitsy. Tokony ho sitrana alohan'ny faha-roa taonan'ny zaza izy, na raha tsy izany dia alohan'ny faha-enin-taonany na hitaiza azy mandrakizay.

## Rohy ivelany

* Bronchiolite.com
* Kineweb.com
* Lahatsoratra momba ny Bronchiolite hita tao amin'ny Doctissimo.fr
Ntaolo malagasy

Ny **Ntaolo malagasy** dia ireo razamben' ny Malagasy tany aloha, izay niaina talohan’ ny vanim-potoana nisian' ny soratra. Lovantsofina no fomba niampitampitan' ny tantara tamin’ ny taranaka mifandimby tamin’ izany vanim-potoana izany. Mitory fanajana sy fankatoavana ny fahendreny ny fampiasana ny teny hoe *Ntaolo*. Araka izany dia manana ny hajany teo amin' ny fiarahamonina malagasy tokoa izany hoe Ntaolo izany.

Ny fototenin' io teny io dia ny hoe *aolo*, izay midika hoe "aloha", sady nandrafetana ihany koa ny teny hoe *anoloana*. Ny hoe *ntaolo* dia entina ilazana ireo nialoha lalana (razambe). Raha ara-bakiteny, ny mifanohitra amin' ny teny hoe *ntaolo* dia ny hoe *(n)tafara* izay entina milaza ireo avy sy ho avy aoriantsika (taranaka, fara sy dimby). Ny Tandroy no tena mahay manonona azy amin' ny fomba mampivoitra ilay fototeny.

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy
* Tantaran' i Madagasikara
Mpitolona ho amin' ny Fandrosoan' i Madagasikara

Ny **Mpitolona ho amin' ny Fandrosoan' i Madagasikara**, izay **Mpitolona ho amin' ny Fandrosoan' i Madagasikara** teo aloha, na **MFM**, dia antoko politika mijoro ara-dalàna eto Madagasikara. I Manandafy Rakotonirina no filoha mpitantana azy.

## Rohy Ivelany
* MFM
Lakroa

Ny **lakroà** na **vokovoko** dia marika ara-pivavahana ampiasana betsaka maneran-tany. Manana endrika be dia be izy, fa ny  tena mahazatra ny ankamaroan' ny olona amin' izao fotoana izao dia ilay ampiasain' ny fiangonana Kristianina (hazo fijaliana).

## Rohy ivelany
* Fampianarana loterana momba ny hazo fijaliana: tsindrio eto
Saosy

Ny **saosy** dia hoe taharon-tsakafo natao mba hampatsiro kokoa ny sakafo. Ny saosy voatabia no tena fampiasa matetika amin' ny nahandro malagasy. Misy koa anefa ny saosy hafa, toy ny saosy fotsy, saosy dipoavatra, sns. 

## Fiavian' ny teny hoe "saosy" sy heviny hafa
Avy amin' ny teny frantsay nohagasiana hoe "sauce" ilay teny gasy hoe *saosy*. Ampiasaina amin' ny heviny roa farafahakeliny izy io, dia ny "fangaro mampatsiro sakafo" sy ny "vola". Raha ny marina ny niavian' ilay hevitra faharoa dia tsotra: izay manao saosy dia olona manam-bola, noho izany dia saosy mira vola. Marihina fa ny tanora no tena mampiasa io fomba fiteny io.
Renivohitra

Ny **renivohitra** dia toerana na tanàna manan-danja indrindra, ara-pôlitika na ara-kolontsaina na ara-toekarena na ara-tsôsialy, eo amin' ny firenena, ny fanjakana, ny faritany, ny faritra, ny kaominina, sns. Ny renivohitry ny firenena no misy ny fiasan' ny andrim-panjakana sy ny manampahefana ambony rehetra toy ny governemanta, antenimieram-pirenena, foloalin-dahy, mpitondra ao amin' ny firenena iray.

## Jereo koa
* Voambolan' ny jeôgrafia
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** toko any Frantsa.

## Tantara

1507 : sarin-tany *Universalis Cosmographia* (Martin Waldseemüller)

## Jeografia

## Tsangam-bato
* Katedraly
* Fiangonana Saint-Martin
* Trano fiangonana Saint-Roch
* Ozinina Claude et Duval (mpanao mari-trano Le Corbusier)

## Oniversite

Institut universitaire de technologie (IUT)

## Ivelany rohy lisitra
* Any Saint-Dié-des-Vosges 
* Institut universitaire de technologie
Antenimierampirenena (Madagasikara)

Ny **Antenimierampirenena** no andrim-panjakana misolo tena ny vahoaka sady mpanao lalàna ary manara-maso ny asan' ny Governemanta, manampy ny Antenimierandoholona ao amin' ny Antenimieran' i Madagasikara. Ity Antenimierampirenena ity dia ahitana mpikambana miisa 151 (amin' ity Repoblika fahefatra ity), voafidy hiasa mandritra ny dimy taona.

## Andraikitra sy fandaminana
Toy ny tany amin' ireo zanatany frantsay maro teo aloha, ny fandaminana sy ny fahefan' ny Antenimierampirenena Malagasy dia nalaina tahaka avy amin' ny Antenimierampirenena frantsay. Ny mpikambana 151 ao aminy (amin' ity Repoblika fahefatra ity), izay solombavambahoaka dia voafidy hiasa mandritra ny dimy taona amin' ny alalan' ny fifidianana andraisan' ny mpifidy rehetra anjara mivantana.

Tsy azo afangaro amin' ny andraikitra azo avy amin' ny alalan' ny fifidianana hafa na asam-panjakana izany, ankoatry ny asa fampianarana. Manana filoha sy filoha lefitra enina ary kestora roa ity andrim-pa jakana ity. Mivory ao anatin’ ny fotoam-pivoriana ara-potoana roa maharitra mandritra ny enimpolo andro, manomboka amin' ny volana Mey sy amin' ny volana Ôktôbra, azo atao ihany koa ny fivoriana tsy ara-potoana araka ny fanapahan-kevitry ny filohany.

Andraikitra iarahany amin' ny Antenimierandoholona sy ny Piraiminisitra ny fanaovan-dalàna. Ny Antenimierampirena ihany koa no mankatò ny volavolan-dalàna momba ny fitantanam-bola ary mandatsa-bato miaraka amin' ny Antenimierandoholona izy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fidiran' ny firenena amin' ny ady. Ny roa ampahatelon' ny mpikambana dia afaka misafidy ny hanameloka ny Governemanta. Etsy an-daniny dia afaka mandrava ny Antenimierampirenena ny filohan' ny Repoblika. Raha misy ny hamehana na ny loza dia azo omena ny filohan' ny Repoblika ny fahefana mpanao lalàna (izay afaka mamoaka didy hitsivolana).

## Jereo koa

* Andrim-panjakana
* Antenimiera
* Antenimieran' i Madagasikara
* Antenimieram-pirenena 
* Antenimieran-doholona
* Antenimierandoholona (Madagasikara)
* Governemanta
* Solombavambahoaka
* Loholona (pôlitika)
* Pôlitika eto Madagasikara
* Fahefana mpanao lalàna
* Lalàna

## Rohy Ivelany
Antemieram-pirenena eto Madagasikara
Isa

Ny **isa** dia hevitra anomezana anarana ny habetsahan' ny zavatra isaina, hevitra matematika ahafahana manombana sy mampitaha ny habetsahana na ny tahan-kabe, sy andaharana singa amin' ny fanondroana ny laharany. Matetika ny isa dia soratana amin' ny alalan' ny tarehimarika iray na maromaro, ka mifandray amin' ny alalan' ny asamarika izay fintinina amin' ny fitsipiky ny kajy. Ny toetran' ireo fifandraisana misy eo amin' ny isa ireo dia raisina voalohany ao anatin' ny rafitry ny aritmetikan' ny isa tsimivaky, avy eo mivelatra kokoa ao anatin' ny sampana isan-karazan' ny rijan-kevitra momba ny isa.

Manana ny fomba fanomezany anarana ny isa azy manokana ny fiteny malagasy, anisan' izany ny anarana nifandovana hatramin' ny andron' ny Ntaolo malagasy, sy ny hafa izay niforona noho ny filàna eo amin' ny fikirakirana isa lehibe dia lehibe, indrindra eo amin' ny sehatry ny siansa.  

Satria tsy misy ny famaritana ankapobeny mahafa-po momba io hevitra io, dia nampidirina ny karazana isa samihafa, manomboka amin' ny isa nanahary ka hatramin' ny isa voatsapa, na mihoatra noho izany aza, anisan' izany ny isa haro, ny isa ampahan-tsiefa, sns. Ahafahana maneho ny fandrefesana fizika, mamaha fimirana, mamehy an-dalàna ny fampahalalana, na mahatakatra ny tsiefa mihitsy aza,  ireo hevitra ireo.

Ao amin' ny fizika dia habe tsy misy ventin-drefy ny isa sasany, toy ny isan' i Reynolds ao amin' ny mekanikan' ny hanaka na ny isa kantika.

Ankoatra ny fampiasany azy ara-tsiansa dia nahazo heviny an' ohatra matanjaka ao amin' ny kolontsaina samihafa koa ny isa sasany. Ohatra amin' izany ny isa telo ao amin' ny Kristianina na ny isa folo ho an' ny Pitagôrisiana.

## Anaran' ny isa amin' ny teny malagasy

Mandra-pahatonga any amin' ny isa tsiefa dia miherina ny anarana ary mitombo ny laharana. Ireo anarana miverimberina dia safatsiroafaha-x (107+7(x-1)), tsitamboisafaha-x (108+7(x-1)), lavitrisafaha-x (109+7(x-1)), alinkisafaha-x (1010+7(x-1)), tsipesimpeseninafaha-x (1011+7(x-1)), tsitokotsiforohanafaha-x (1012+7(x-1)), tsihitanoanoafaha-x (1013+7(x-1))
## Jereo koa

* aotra/zerô - isa/iray/iraika - roa - telo - efatra - dimy - enina - fito - valo - sivy
* folo - roapolo - telopolo - efapolo - dimampolo - enimpolo - fitopolo - valopolo - sivifolo

* zato - arivo - alina - hetsy - tapitrisa - lavitrisa
* Fanisana amin' ny teny malagasy - isa - terehimarika - mpamaritra isa

## Rohy ivelany

* Andriamihaja Solonavalona, "Fanisana vaovao", *tenymalagasy.org*
* "Manisa", *motmalgache.org*
Antso

Misy dikany maro ka jereo ny tokony mety amin'ny fehezanteninao.

Ny **antso** dia fifandraisana ny olona na zavatra.
Anjanandrianaratra

Ny **Anjanandrianaratra** dia ny hery fikambanan'ny elekitrika sy ny andriamby eo amin'ny tontolo.
Amin'izao fotoana izao efa maro ny fampiasana ny Anjanandrianaratra toy ny fapitana feo sy sary mihoatra ny iray kilometatra.
Hatetika

Ny **hatetika** dia ny isan' ny fiverimberenan' ny zavatra iray ao anatin' ny fe-potoana omena. Ny hatetika dia matetika refesina amin' ny venti-drefy *[[hertz]]* (*Hz*), izay maneho isan' ny fisehoan-javatra miverimberina isaky ny venty fandrefesam-potoana, ny segondra (*s*). Ny 1&nbsp;Hz dia midika fa miseho indray mandeha ny zavatra iray ao anatin' ny iray segondra (1 s), ny 2&nbsp;Hz izany dia fiverenana indroa ao anatin' ny iray segondra, sns.
Antsoina hoe **hatetika ara-potoana** koa izy io indraindray mba hanazavana sy hanavahana azy amin' ny *hatetika an-kabaka*: amin' ny sehatra ara-teknôlôjia maro dia resahina ny hatetika an-kabaka. Amin' ity fampiasana io teny io ity dia ny habe ao amin' ny habaka no maka ny toeran' ny fotoana. Ny hatetika iray hafa dia ny *<u>hatetika ara-joro</u>* na *<u>halaky ara-joro</u>* (*ω*), izay refesina amin' ny venty "radian isan-tsegondra" [*rad/s*]), ho an' ny zavatra mihodinkodina. 

Atao hoe tsingerina (*T*) ny hebam-potoana eo anelanelan' ny fiseho roan' ny zava-mitranga iray. Fotitry ny hatetika ny tsingerina: *T* = 1/*f*.

Mpihazaka manan-danja ampiasaina amin' ny siansa sy injenieria ny hatetika mba hamaritana ny tahan' ny zava-miseho mikivilivily ('''''en''''') sy mihararetra ('''''en'''''), toy ny fihovitrovitra mekanika sy ny onjam-peo, ary ny hazavana. Ohatra, raha mitempo in-120 isa-minitra (2&nbsp;Hz) ny fo iray, dia antsasa-tsegondra ny tsingerina — izany hoe ny heba eo anelanelan' ny fitepon' ny fo.
Amin' ny mozika na amin' ny fahasalamana dia fampiasa ny ''tempo'' ny BPM (anglisy: beats per minute). Vokatry ny isan' ny fihovitra miseho ao anatin' ny fotoana iray ny haavom-peo: arakaraka ny habetsahan' ny fihovitra no mamparanitra kokoa ny feo: mirefy 440&nbsp;Hz, ohatra, ny hatetika mifandray amin' ny maripeo *La* na *A* an' ny diapazôna.

## Jereo koa

* isa

* habetsahana
* hakitroka
* halavan' onja
* hatetika an-kabaka
* hatetika ara-joro
* halaky ara-joro
Fahazavana

Misy dikany maro ka jereo ny fehezanteny mety aminao.

Ny **fahazavana** dia anjanandrianaratra hitan'ny maso. Ny anjanandrianaratra ampiasaina amin'ny radiô izany dia fahazavana tsy hita maso. 

Ho an'ny tia fizika dia jereo koa Electromagnetic_spectrum
Fifanaraham-peo

Misy dikany maro ka izay fehezanteny mety no jereo.

Ny **fifanaraham-peo** dia ny fanovana matetika ny antso mba hahafany hitondra hafatra maro amin'ny alalan'ny onja.
Onjan-drano

Ny **onjan-drano** dia fihetsehana eny ambonin' ny ranomasina na ny ranomasimbe na ny farihy izay misesisesy vokatry ny rivotra sy ny horohorontany ary ny fisintonana (aka) na fisondrotan' ny ranomasina (famonta). Ny onjan-dranomasina dia manana endrika sy habe ary hafainganam-pandeha  isan-karazany. Ho an' ny onja eny amin' ny ranomasimbe dia mifanandrify amin' ny tsingerina ny hafainganam-pielezana: arakaraka ny elanelan' ny onja no maha haingana kokoa ny fandehany. Ny ny halavan' ny onja dia mifandanja amin' ny toradroan' ny tsingerina.