open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny ao Rosia

Ny **fiteny ao Rosia** dia fiteny maro, ka anisan' izany ny fiteny rosiana sy ny fitenin' ny vahoaka vitsy anisa ampiasaina manerana ilay firenena izay eo anelanelan' ny 100 sy 150 ny isany. Ny fiteny rosiana no fiteny ôfisialy sady fiteny be mpampiasa indrindra any Rosia. Anisan' ny fiteny ôfisialy  enina ampiasaina ao amin' ny Firenena Mikambana (ankoatra ny fiteny sinoa, ny fiteny anglisy, ny fiteny frantsay, ny fiteny espaniôla, ary ny fiteny arabo) ny fiteny rosiana.

Araka ny fanisam-bahoaka rosiana tamin' ny taona 2010 dia 137,5 tapitrisa no miteny rosiana manerana ny firenena; 4,3 tapitrisa no niteny tatara, ary 1,1 tapitrisa no miteny okrainiana. Manana zo ny repoblika tsirairay ao amin' ilay firenena mba hamaritra ny fiteny ôfisialiny avy ho fanampin' ny fiteny rosiana ny lalàmpanorenana; io lalàmpanorenana io koa dia miantoka ny zon' ny olom-pireneny hitahiry ny fitenin-drazany sy handrafitra fepetra hianarana sy ny hampandrosoana ireo fiteny ireo.
Fiteny hindy fijiana

Ny **fiteny hindy fijiana**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe fiteny **hindostany fijiana**, dia fiteny ampiasain' ny ankamaroan' ny olom-pirenena any Fijy manam-piaviana indiana. Avy amin' ny fiteny aoady indrindra mifangaro singa avy amin' ny fiteny bôjpory izy io. Na dia eo aza io anarany io, ny fifandraisany amin' ny fiteny hindostany (fitambaran' ny fiteny hindy-ordo manontolo) dia somary lavitra. Misy voanteny avy amin' ny fiteny indiana sy amin' ny fiteny fijiana ary amin' ny fiteny anglisy koa ny ao.

## Jereo koa

* Fiteny hindostany
Mpihazaka

Ny **mpihazaka**, amin' ny ankapobeny, dia singan-toetra, matetika azo refesina, izay afaka manampy amin' ny famaritana na fanasokajiana lamin-drafitra iray manokana. Izany hoe, ny mpihazaka dia singa iray ao amin' ny rafitra iray izay ampiasana, na itsikerana, rehefa mamantatra ilay rafitra, na rehefa manombana ny fahombiazany, ny satany, ny fepetra takiany, sns. Mety hantsoina hoe **masontsivana** koa izy, indrindra raha tsy azo refesina.

Ny mpihazaka dia manana heviny manokana arakaraka ny taranja, ao anatin' izany ny matematika, ny fandaharana amin' ny solosaina, ny injenieria, ny antontanisa, ny lôjika, ny haiteny ny famoronana mozika elektrônika ,sns. Ohatra, ao amin' ny hoe *4x + 6y + 2m = 0*, ny litera *m* dia mpihazaka.

Ho fanampin' ny fampiasana azy ara-teknika dia misy ihany koa ny fampiasana azy miitatra, indrindra amin' ny sehatra tsy ara-tsiansa, izay ampiasana azy amin' ny famaritana ny toetra mampiavaka na fetra, toy ny ao amin' ny andian-teny hoe "masontsivana fitsapana" na "masontsivana' ny filalaovana".
Hakitroka

Ny **hakitroka**, amin' ny ankapobeny, dia ny habetsahan' ny singa isaky ny ventin-kalava, isaky ny ventim-belarana, isaky ny ventin-kadiry na isaky ny ventin-danja.

Amin' ny fizika, ny hakitroka dia habe tsy misy refy, faritan' ny tahan' ny lanja isam-bentin-kadirin' ny zavatra iray amin' ny an' ny zavatra iray hafa iaingana amin' ny fampitahana. Amin' ny ankapobeny dia refesina amin' ny lanja isam-bentin-kadirin' ny rano madio, amin' ny maripana 4&nbsp;°C (na 3,98&nbsp;°C raha ny marina kokoa), ny hakitroky ny ranoka sy ny vainga (hakitroka miohatra amin' ny rano); ho an' ny etona dia ny rivotra amin' ny maripana 20&nbsp;°C no atao fiaingana amin' ny fampitahana (hakitroka miohatra amin' ny rivotra). Raha latsaky ny 1 ny hakitroky ny zavatra iray dia kely kokoa noho ny an' ny zavatra iaingan' ny fampitahana ny hakitrony; raha mihoatra ny 1 dia lehibe kokoa ny hakitrony. Raha rano no akora iaingana dia mitsingevana ao anaty rano ny akora manana hakitroka latsaky ny 1. Ohatra, mitsingevana ny ranomandry izay manana hakitroka 0,91 eo ho eo. Hilentika ny akora manana hakitroka mihoatry ny 1. Tsy maintsy faritana ho an' ny santiona sy ny akora iaingana hatao fanondroana ny maripana sy ny tsindry. Manakaiky 1 atm (101&nbsp;325 Pa) hatrany ny tsindry. Raha tsy izany, dia mahazatra kokoa ny mamaritra mivantana ny lanja isam-bentin-kadiry.

Amin' ny jeôgrafia, ny hakitroky ny mponina dia ny salan' isan' ny mponina ao amin' ny ventim-belaran-tany iray, ka ny venty ampiasana amin' izany dia ny "mponina isaky ny kilômetatra toradroa" (mp/km2).

Tsy ireo ihany no sehatra ampiasana ny teny hoe "hakitroka" fa maro: ao amin' ny elektrônika (ohatra: hakitroky ny rian' aratra), ao amin' ny matematika (ohatra: hakitroky ny vina), sns.

## Hakitroky ny metaly vitsivitsy fampiasa
Bismota

Ny **bismota** dia singa simika manana laharana atômika 83 sy fantatra ami 'ny eva ***Bi***. Izy no singa fahadimy sy farany amin' ny vondrona pniktôzenina (vondrona n°15). Izy dia misy poizina saingy kely kokoa noho ny an' ny firamainty izay nosoana azy noho izany amin' ny fampiasana sasany. Tsy manana anjara asa fantatra ho an' ny vatan' ny zavamananaina izy. Tsy dia misy firy loatra ao amin' ny biby izy, tsy voadinika firy ny ny kinetikany ao amin' ny tontolo iainana sy ny ao amin' ny zavamananaina (tsy toy ny metaly mavesatra hafa).

Ny bismota dia azo ampitahaina ara-teôria amin' ny fôsfôro P sy amin' ny antimoanina Sb ary amin' ny arsenika As, izay anisan' ny vondrona 15, sy amin' ny firapotsy Sn ary amin' ny firamaity Pb, izay ao amin' ny vondrona 14. Mampiseho fironana mitombo amin' ny famoronana solfiora marin-toerana fa tsy ôksida ny singa mifanarakaraka ao amin' ny vondrona 15 (azôta na nitrôzenina N, fôsfôro P, arsenika As, antimoanina Sb ary bismota): ny bismota dia kalkôfilika (izany hoe hita matetika miaraka amin' ny solifara).
Sôdiôma

Ny **sôdiôma** na **natriôma** dia singa simika manana laharana atômika 11, nampitondraina ny eva ***Na*** (avy amin' ny teny latinina hoe *natrium*). Izy io dia anisan' ny vondrona voalohany ao amin' ny tabilao periôdika ary indrindraindrindra amin' ny metaly alkalinina. Eto amin' ny Tany sy ao amin' ny planeta telorika hafa (Merkiora sy Venosy ary Marsa) dia matetika mifandray amin' ny singa hafa ao anatin' ny akora mineraly maro ny sôdiôma. Be dia be ao anaty ranon-dranomasina izy io (misy 10,8 g/kg eo ho eo), amin' ny endrika iôna botsoaka (iôna mandehandeha). Klôriora-na sôdiôma ny sira fanao sakafo, izay azo mivantana na tsy mivantana amin' ny ranon-dranomasina.

Amin' ny fepetra manara-penitry ny hafanana sy ny tsindry, ny sôdiôma tsotra dia metaly malemy sy milokom-bolafotsy. Mora miota sy mandray ôksida (harafesina) haingana rehefa mifandray amin' ny rivotra ary miota mahery vaika raha mikasika rano.
Fihirihana

Ny **fatran-kirika** na **fihirihana** dia ny fitambaran' ny hirika (foana) ao anaty akora iray, ireo hirika ireo dia fenoin' ny hanaka (ranoka na etona). Amin' ny ankapobeny dia vainga ny akora misy hirika, saingy misy ihany koa ny ranoka misy hirika sy fitambaran-javatra misy hirika, toy ny antontam-boamadinika na ny vovoka. Ny fatran-kirika dia habe fizika izay faritana ho ny tahan' ny fitambaran' ny hadirin' ny hirika  sy ny hadirin' ny akora misy hirika, ny sandany dia eo anelanelan' ny 0 sy 1 (na, raha atao isan-jato, dia eo anelanelan' ny 0&nbsp;% sy 100&nbsp;%).
Fitsiloly

Ny **fitsiloly** dia fitambatan' ny fanoherana ny hetsi-pikorianan' ny hanaka (ranoka na etona) izay misy na tsy misy fitambolimbolina. Mampihena ny fahalalahan' ny fikorianan' ny hanaka sy mampihena ny angovony ny fitsiloly.

Habe fizika roa no mamaritra ny fitsiloly: fitsiloly dinamika (izay ampiasaina matetika) sy ny fitsilolin-kadiry. Ampiasainay ihany koa ny habe azo avy amin' ireo: fihanaka, fitsiloly sinematika na fitsilolim- pihalavana.

Tsy mitovy amin' ny an' ny etona ny fitsilolin' ny ranoka izay mihena rehefa mitombo ny maripana. Mety hisy hino fa mitombo ny fitsilolin' ny hanaka rehefa mitombo ny hakitrony, saingy tsy voatery ho izany no hitranga: ohatra, ny menaka kôlza (hakitroka 0,92 amin' ny maripana 20 °C) dia mitsiloly kokoa noho ny rano (7,78 × 10−2 Pa s sy 1,01 × 10−3 Pa s).

Tafiditra amin' ny sehatra maro ny fitsiloly. Ao amin' ny sehatry ny teknôlôjia dia sokajiana araka ny fitsiloliny ny menaka ho an' ny fampiasana amin' ny mekanika, arakaraka ny filan' ny mpanetsika (môtera) na ny milina, sy arakaraka ny maripana hihatra amin' ilay menaka mandritra ny fiasana (tondrom-pitsiloly).
Tsindry (fizika)

Ny **tsindry** dia habe ara-pizika izay maneho ny fampitàn-kabetsahan-ketsika ao anatin' ny lamina termôdinamika, ary indrindra ao anatin' ny vainga na ny hanaka. Faritana amin' ny fomba mahazatra ho ny vaikan' ny hery ampiasain' ny hanaka isaky ny ventim-belarana ny tsindry.

Ny *pascal*, izay hafojezina amin' ny hoe *Pa* no venty andrefesana azy. Ny tsindry dia ranoray amin' ny hery isam-bentim-belarana (1 Pa = 1 N / m2) sy amin' ny angovo isam-bentin-kadiry (1 Pa = 1 J /m3).

Indraindray dia antsoina hoe "tsindry ampiharina" (ampiharin' ny hanaka iray eo amin' ny tavan-dafy) ny hery (antsoina hoe "hery manindry") izay ampiasainy isaky ny ventim-belaran' ilay tavan-dafy, nefa habe ara-tsilo voafaritra eo amin' ny toerana iharany izany, fa ny tsindry kosa dia habe kalera voafaritra amin' ny teboka rehetra ao amin' ilay hanaka.

## Jereo koa

* Velarana
* Vaika
* Venty
* Angovo
* Hery
* Tanjaka
Masianaka (ony)

I **Masianaka** dia renirano any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara. Mivarina ao amin' ny farihy Masianaka ny reniranon' i Masianaka sy ny renirano maro hafa toa an' i Mahasakoho sy i Sahamasy.
Fanjahira

I **Fanjahira** dia tanàna kely ao akaikin' ny tanànan' i Enoarivo sy Ifarantsa, any amin' ny Distrikan' i Tolagnaro, Faritra Anosy eto Madagasikara. Renivohitra nonenan' ny mpanjakan' ny Tanosy izy, izay fantatry ny Eorôpeana amin' ny anarana hoe *Fanshere,* tamin' ny taonjato faha-15. Na izany aza, azo inoana fa ny tranokala tany am-boalohany dia tena hafa noho ny amin'izao fotoana izao.
Manafiafy

I **Manafiafy**, izay antsoina amin' ny teny frantsay hoe **Sainte-Luce**, dia tanàna kely ao anatin' ny kaominina Mahatalaky, Ditrikan' i Tolagnaro, Faritra Anosy, eto Madagasikara. Mahafinaritra i Manafiafy noho ny tora-pasika sy ny vatolampy ao aminy, izay manintona mpitsidika. Toerana niantsonan' ny Frantsay sasany toa an' i François Cauche i Manafiafy. Ireo Frantsay tonga tao voalohany ireo no nanorina an' i Saint-Pierre talohan' ny niorenany fonenana tao Fort-Dauphin.
Vesoul

**Vesoul** dia tanàna any atsinanan'i Frantsa, ao amin'ny departementan'i Haute-Saône (Faritra Bourgogne-Franche-Comté).
Sokatra an-tanety

Ny **sokatra an-tanety** dia biby mandady, ao amin'ny fianakaviana ***Testudinidae***, ao amin' ny filaharana ***Testudines***. Tahaka ny sokatra hafa, ny sokatra an-tanety dia manana akorany izay miaro amin' ny biby mpihaza sy ampiasainy amin' ny tanjona hafa. Mafy ny akoran' ny sokatra an-tanety amin' ny ankapobeny, ary toy ny karazana ao amin' ny zana-pilaharana *Cryptodira*, dia manemotra ny vozony sy ny lohany mivantana ao anaty akorany izy ireo mba hiarovana.

Ny sokatra an-tanety dia mety miovaova habe ao amin' ny karazana sasany, toy ny sokatra makadirin' ny vondronosy Galápagos, izay mahatratra 1,2 m mahery ny halavany, fa ny hafa, toa ny *Chersobius*  dia manana akorany mirefy 6,8 sm fotsiny. Fianakaviana maromaro amin' ny sokatra an-tanety no nivoatra, amin' ny fomba tsy miankina, ka lasa nanana vatana milanja mihoatra ny 100 kg, anisan' izany ny sokatra makadirin' ny vondronosy Galapagos sy ny sokatra makadirin' i Aldabra (*Aldabrachelys gigantea*). Matetika izy ireo dia biby mivoaka amin' ny andro (fa tsy amin' ny alina) sady amin' ny ankapobeny mivoka amin' ny maizimaizina arakaraka ny maripana manodidina. Biby mandeha irery izy ireo amin' ny ankapobeny. Izy ireo no biby an-tanety ela velona indrindra eran-tany, na dia iandian-kevitra aza ny karazana sokatra ela velona indrindra. Ny sokatra makadiry any Galapagos dia marihina fa velonamihoatra ny 150 taona, fa ilay sokatra makadiry tao Seisely antsoina hoe Adwaita dia mety ho niaina 255 taona teo ho eo. Amin' ny ankapobeny, ny ankamaroan' ny karazana sokatra an-tanety dia afaka miaina 80-150 taona.

Ny sokatra an-tanety dia milamina sy miadam-pandeha, ka eo anelanelan' ny 0,2 sy 0,5 km/ora ny hafainganam-pandehany.

## Jereo koa

* Sokatra

* Sokatra an-dranomasina

* Sokatra an-dranomamy
Sokatra an-dranomamy

Ny **sokatra an-dranomamy** na **soka-dranomamy** dia sokatra mandany ny androm-piainany ao anaty ranomamy na eny akaikin' ny rano. Amin' ny ankapobeny izy ireo dia manana akorany somary fisaka kokoa noho ny sokatra an-tanety ary mitapelaka kokoa ny tongony. Ampiasainy ho fivoy entiny milomano ny tongony, fa tsy toy ny sokatra an-tanety izay manana tongotra lehibe misy hoho. Mpihinana nofom-biby izy ireo raha mbola kely, ary amin' ny ankapobeny dia lasa tsy mifidy zavatra hohaninina rehefa eo amin' ny faha-2 taonany, nefa mihinana ahitra kosa  ny sokatra an-tanety.

Tsy mitovy amin' ny soka-dranomasina ny soka-dranomamy izay tsy mandrafitra vondrona manana razambe iraisana mivantana.

Tsy misy afa-tsy sokatra iray ihany no sady miaina anaty ranomamy sady afaka miaina an-dranomasina ihany koa: ny *Chelodina siebenrocki* izay miditra any amin' ny ala honko.

## Jereo koa

* Sokatra
* Sokatra an-tanety
* Sokatra an-dranomasina
Ala honko

Ny **ala honko** na **alan-konko** dia ala maniry an-konahonan-dranomasina, ahitana vondron-javamaniry manokana, indrindra fa ny hazo, tsy mivoatra afa-tsy eny amin' ny faritra tondrahan' ny famonta, any amin' ny morontsiraka iva amin' ny faritra mafana eto amin' izao tontolo izao. Misy heniheny misy ala honko koa eny am-bavan' ny renirano sy ony sasany, ary indraindray any amin' ny ranomamy. Izy io dia anisan' ny biôma an-tanety efatra ambin' ny folo nofaritan' ny ''World Wide Fund for Nature'' (WWF).

Manome tombontsoa ho an' ny mponina amin' ny lafiny ara-tsakafo, sy miaro ny morontsiraka amin' ny famelezan' ny onja, ary mitahiry karbôna ny ala honko. Mandray anjara amin' ny fampihenana ny fiantraikan' ny loza voajanahary mifandray amin' ny fiovan' ny toetany ity karazana ala ity.

Manome akora manan-danja (avy amin' ny ala sy ny jono) ho an' ny mponina amin' ny morontsiraka misy azy ity tontolo iainana miavaka ity. Anisan' ny rafitra tontolo iainana mamokatra biômasy be indrindra eto an-tany ny ala honko. Ny honko, izay manana taovam-pifandraisany amin' ny rivotra sy ny fakany mitsotsorika sy lava toa tongotra, no karazana hazo misongadina indrindra.

Mampanahy ny fahapotehan' ny ala honko sasany eto amin' izao tontolo izao satria izy ireo no mahomby amin' ny fiantohana ny fahamarinan-toeran' ny faritra amorontsiraka marefo sasany izay tandindomin-doza, ary satria izy ireo koa dia manampy amin' ny fahafahan' ny tontolo iainana hiaritra aorian' ny rivodoza trôpikaly sy ny tsonamy ary hiatrika ny fiakaran' ny ranomasina. vokatry ny fiovan' ny toetany. Tontolo iainana miasa ny ala honko, ary ny sasany dia afaka mampifanaraka ny fombany amin' ny fivoarana haingan' ny fiangonan-dilatra amorontsiraka.

Nihena manakaiky ny 25 % ny ala honko, araka ny tatitra siantifika sy ny pôlitika iraisan-governemanta tamin' ny taona 2019 momba ny fahasamihafan' ny zavamananaina sy ny serivisy omen' ny rafitra tontolo iainana.

## Ny karazan-javamaniry ao amin' ny ala honko

### Karazana maro anisa

### Karazana vitsy anisa

## Jereo koa

* Tontolo iainana

* Honko
Famonta sy aka

Ny **famonta sy aka** dia ny fiovan' ny haavon' ny ranomasina sy ny ranomasimbe, vokatry ny fitambaran' ny hery misintona avy amin' ny Volana sy ny Masoandro ary ny herin-tsifiraikana vokatry ny fihodinan' ny Tany manodidina ny ivon-danjan' ny rafitra Tany-Volana sy ny an' ny Tany-Masoandro, sy izany rehetra izany mitambatra amin' ny fihodinan' ny Tany amin' ny tezany.
Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea

Ny **Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea** dia valan-javaboarim-pirenen' i Madagasikara, tafiditra ao amin' ny Distrikan' i Morondava ary 90 km atsimon' ny tanànan' Morondava, eo anelanelan' ny renirano Maharivo sy Lampaolo, eo amoron' ny Lakandranon' i Môzambika. Ny Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea, izay mirefy 72&nbsp;200 ha, dia ivon-toeran' ny endemisma sy ny fahasamihafan' ny zavamananaina eo an-toerana, mifandray amin' ny fisian' ny biôtôpy any amin' ny tapany atsimo sy andrefan' i Madagasikara.

Manana zavatra mahasarika maro izy, noho ny fanambarany rafitra tontolo iainana maro, izay samy miavaka avokoa, ary samy manana ny karazam-biby sy karazan-javamaniry betsaka avy. Tamin' ny  18 Desambra 1997 no namoronana ilay valan-javaboary tamin' ny alalan' ny didim-panjakana laharana 97-1453 ary nankinina tamin' ny Association nationale pour la gestion des aires protégées (na ANGAP) ny fitantanana azy tamin' ny Nôvambra 2000.

## Jereo koa
**Valan-javaboary**

* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia
Valan-javaboarim-pirenen' i Mananara-Avaratra

Ny **Valan-javaboarim-pirenen' i Mananara Avaratra** dia valan-javaboary any akaikin' i Mananara Avaratra ao amin' ny Faritra Analanjirofo eto Madagasikara. Ity valan-javaboary ity dia voafaritry ny ony Mananara eo avaratra, ny renirano Sandrakatsy sy  Fotsialanana eo andrefana, ny renirano Anove any atsimo ary ny Ranomasimbe Indianina eo atsinanana. Ny tanàna akaiky indrindra dia i Toamasina.

Tafiditra ao anatiny koa ny valan-javaboary an-dranomasina mirefy 1&nbsp;000 ha akaikin' ny tanàna Sahasoa, misy nosy telo, 3,5 km miala an' i Sahasoa: ny Nosy Antafana sy ny Nosy Hely ary ny Nosy Rangontsy. Ao Nosy Antafana dia misy toeram-pilasiana eo akaiky loharano.

Indreto ny karazan-javamananaina miavaka sasany hita ao: ny *Dypsis antanambensis*, hazo rofia tsy fahita firy; ny *Voanioala gerardii*, voanio tsy fahita firy; ny *Allocebus trichotis* (Tsidy ala) gidro tsy hita afa-tsy eo akaikin' ny ony Mananara.

## Jereo koa
**Valan-javaboary**

* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenen' i Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia
Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre

Ny **Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre** dia 38 km miala an' Antsiranana, ao amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Diana, ao amin' ny Distrikan' Antsiranana II ary akaikin' ny kaominina ambanivohitra manaraka ireto: Joffreville, Sakaramy, Bobakilandy, Anivorano-Nord, Antsalaka, Mosorolava, Ambondrona, Mahavanona, Anketrakabe, Mangaoka ary Antsahampano.

Ny haavony dia 800 km hatramin' ny 1&nbsp;475 km ambonin' ny ranomasina. Mirefy 23&nbsp;010 ha ny velaran-tany misy azy, ka ny 18&nbsp;200 ha ho an' ny Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre, ary ny 4&nbsp;810 ha ho an' ny Tahiry Manokan' ny Alan' i Ambre izay noforonina tamin' ny taona 1958.

Nandritra ny fanjanahantany, io valan-javaboary io dia fananana manokana naorin' i Angèle sy Maurice Hutin. Namboly hazo  izy ireo ka anisan' izany ny *Araucaria araucana*, ny *Cryptomeria japoneica*, ny kininina voaszart (*Corymbia citriodora*).

## Jereo koa
**Valan-javaboary**

* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia
Valan-javaboarim-pirenen' i Midongy Atsimo

**Ny Valan-javaboarim-pirenen’i Midongy Atsimo** (na Parc national Midongy du Sud) dia iray amin’ireo valan-javaboary lehibe indrindra any amin’ny faritra Atsimo-Atsinanana, any atsimon’i Madagasikara. Izy dia manan-danja amin’ny fiarovana ny zavamananaina sy ny tontolo voajanahary amin’ny faritra mando atsimon’ny nosy: ny Tendrombohitra Papango izany tampony izany.

## Jeografia
Ny valan-javaboary dia hita ao amin’ny Distrikan’i Midongy Atsimo, Faritra Atsimo-Atsinanana, eo anelanelan’ny tanànan’i Midongy du Sud sy Befotaka.

Manana velaran-tany mirefy 192 198 hekitara ny valan-javaboary. Ny haavo amin’ny tany dia manomboka amin’ny 689 metatra ka hatramin’ny 1 679 metatra amin’ny toerana avo indrindra, antsoina hoe Mont Papango.

Ny toetrandro dia tropikaly mando, miaraka amin’ny rotsak’orana be mandritra ny taona ary mari-pana antonony, manampy amin’ny fitomboan’ny ala maitso sy ny rano madio.

## Tantara
Ny toerana dia nambara ho faritra arovana voalohany tamin’ny taona 1953, ary tatỳ aoriana dia natokana ho valan-javaboary nasionaly tamin’ny taona 1997.

Ny fitantanana ankehitriny dia ataon’ny Madagascar National Parks (MNP), fikambanana tompon’andraikitra amin’ny fiarovana ireo valan-javaboary manerana ny Nosy.

## Zava- maniry
Ny ala ao amin’ny Midongy Atsimo dia anisan’ny ala mando amin’ny faritra avo sisa tavela any atsimon’i Madagasikara.

Misy karazana zavamaniry maherin’ny 600, ahitana hazo sarobidy toy ny palissandre (Dalbergia sp.), ébène (Diospyros sp.), ary zava-maniry fanafody maro.

Ankoatra izany, misy faritra honahona sy lohasaha mando izay mitahiry rano sy manampy amin’ny fitohizan’ny ekôlôjia amin’ny faritra atsimo.

## Biby
Ny valan-javaboary dia fonenan’ny biby tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara.

Ahitana karazana lemur toy ny Eulemur collaris, Propithecus diadema, Daubentonia madagascariensis (Aye-aye), ary Hapalemur griseus.

Voarakitra ao amin’ny valan-javaboary ny karazana vorona 93, ka 52 amin’ireo dia endemika eto Madagasikara. Anisan’izany ny Vorona Meller (Anas melleri) izay tandindomin-doza.

Ahitana reptiles sy amphibiens maro toy ny Uroplatus fimbriatus (tarondro), caméléon verrugueux, ary karazana boa kely.

Ao ihany koa ny fossa (Cryptoprocta ferox), biby mpiremby lehibe indrindra eto Madagasikara.

## Jereo koa
* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenen' i Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia

## Loharano
Fingotra voajanahary

Ny **fingotra** dia akora mateza roritina azo avy amin' ny fiovan' ny rononon-kazo (lateksa) vokarin' ny zavamaniry sasany. I Tailandy, i Malezia, i Indônezia ary i Kambôja no efatra amin' ny firenena laharana voalohany amin' ny famokarana fingotra.

Amin' izao fotoana izao, ny fingotra dia alaina indrindra amin' ny endrika lateksa avy amin' ny hazo *Hevea brasiliensis* na hafa. Ny lateksa dia kôlôida mipetaka sy mandronono ary fotsy alaina amin' ny alalan' ny fanakianana ny hoditr' ilay hazo sy ny fanangonana ilay ranoka. Diovina ny lateksa avy eo mba ho lasa fingotra vonona ho an' ny fanodinana ara-barotra.

Ampiasaina betsaka amin' ny fampiharana sy amin' ny vokatra maro ny fingotra voajanahary, na irery na miaraka amin' ny akora hafa. Amin' ny ankamaroan' ny endrika fampiasana azy dia manana taham-piroritana lehibe sy taham-piaretana be ihany koa tzy
Tonga (zavamaniry)

Ny **tonga** na **trongatsy** na **vonenina** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]]*. Ity zavamaniry ity dia maniry isan-taona ary tsy hita firy raha tsy eto Madagasikara. ***Catharanthus roseus*** ny anarany ara-tsiansa. Any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly no ambolena be dia be izy io. Fantatra indrindra noho  ny fisian' ny vinkristinina sy vinblastinina, môlekiola ampiasaina amin' ny fitsaboana simika amin' ny homamiadana maro.

## Anarany ara-tsiansa
Maro ny anaran' ity zavamaniry ity ara-tsiansa, dia ireto tanisaina manaraka ireto koa ny hafa:

* *Vinca rosea* L. basionyme
* *Ammocallis rosea* (L.) Small 
* *Lochnera rosea* (L.) Reichenb. ex Spach 
* *Pervinca rosea* (L.) Gaterau 
* *Vinca speciosa* Salisb.

## Fampiasana azy

### Fampiasana azy amin' ny fitsaboana

#### Fitsaboana aretin' olombelona

Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana malagasy, ny vonenina na tonga dia ampiasaina amin' ny fitanehana azy mba hitsaboana olana amin' ny aretin' aty sy ny fiakaran' ny tosi-dra ary hanamaivanana ny diabeta. Amin' ny endrika tsindrona na kapsiola, ny tonga dia ampiasaina amin' ny raokandro hitsaboana ny homamiadan' ny nono sy ny homamiadan' ny vozon-tranonjaza.

Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sinoa sy ny fitsaboana Ayurveda (indiana), ity zavamaniry ity dia nampiasaina hitsaboana aretina maro, anisan' izany ny diabeta sy ny tazomoka ary ny aretin' i Hodgkin. Ny singa miasa (vinblastinina sy vinkristinina) alaina ao amin' ilay zavamaniry dia antimitôtika, izay ahafahana mamokatra fanafody iadiana amin' ny homamiadana, indrindra ny limfôma (hodgkinianina sy tsy hodgkinianina) ary homamiadan' ny ra mahery vaika isan-karazany.

Ny fitanehana ny faritra samihafa amin' ny *Catharanthus roseus* sy ny fisotroana izany dia fantatra ho mampihena be loatra ny fatran' ny gliokôzy ao amin' ny ra (hipôglisemia). Alaina ihany koa izy io mba hitsaboana ny tazo dengy sy ny aretim-pivalanana ary ny aretin-koditra.

Mety hampidi-doza ity zavamaniry ity raha atelina. Mety ho hahavarivery saina izy io, ary voatanisa (amin' ny anarana hoe *Vinca rosea*) ao amin' ny "Louisiana State Act 159". Tahaka ny ankamaroan' ny molekiola misy hetsika antitomôraly, ny alkalôida binera ao amin' ny trongatsy dia misy poizina betsaka.

#### Fanandramana amin' ny fitsaboana zavamaniry
Ny *C. roseus* dia ampiasaina hitsaboana ny aretin' ny zavamaniry amin' ny alalan' ny fanandramana azy ho toy ny mpampiantrano ny fitôplasma (bekteria miteraka aretin' ny zavamaniry). Mora voan' ny anamaroan' ny fitôplasma mantsy ity karazan-javamaniry ity, ary matetika manana soritr' aretina miavaka toy ny filôdia sy fihenan' ny haben' ny ravina.

## Jereo koa

* *[[Catharanthus]]* 

* Tangena
* Vahona
* Nimo
Tahirin-javaboarin' Analamazoatra

Ny **Tahirin-javaboarin' Analamazaaotra** na **Valan-javaboarim-pirenen' Analamazaotra** dia tahirin-javaboary sy valan-javaboary eto Madagasikara. Any amin' ny tapany atsinanana amin' ny afovoan-tanin' i Madagasikara no misy azy. Ny Tobin' Alan' Analamazoatra dia ezaka fambolen-kazo eny an-toerana. Mifanila amin' ny Valan-javaboarim-pirenen' Andasibe-Mantadia eo avaratra izy.

Ity tahirin-javaboary ity dia ao amin' ny Faritra Alaotra-Mangoro, akaikin' i Moramanga sy Andasibe. 27 km miala an' i Moramanga no misy Ny Valan-javaboarim-pirenen' Analamazaotra ary manamorona ny ny lalam-pirenena faha-2 ao atsimo, lalam-paharoa mankany Andasibe sady ahitana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Toamasina.

## Fitahirizana
Niorina tamin' ny taona 1970 ny Tahirin-javaboary manokan' Analamazaotra. Tamin' ny 21 Avrily 2015, ilay tahirin-javaboary no natambatra amn' ny Tobin' Alan' Analamazaotra izay mifanakaiky aminy mba hamoronana ny Valan-javaboarim-pirenen' Analamazaotra tamin' ny alalan' ny didim-panjakana N° 2015-732.

## Karazam-biby
Karazana maky sy varika iraika ambin' ny folono miaina ao amin' ilay tahirin-javaboary:

* ny *Prolemur simus*;
* ny babakoto (*[[Babakoto|Indri indri]]*);
* ny *Eulemur rubriventer*;
* ny *Haplemur griseus*;
* ny *Varecia Variegata*;
* ny sifaka diadema (*[[Propithecus diadema]]*);
* ny *Avahi laniger*;
* ny haihay (*[[Daubentonia madagscariensis]]*);
* ny *Cheirogaleus major*.

Misy karazany 51 koa ny biby mandady na mikiaka, anisan' izany ny bibilava *Sanzinia madagascariensis*, karazana *[[Amphibia]]* (sahona sns) 84 ary karazam-borona zato mahery.

## Jereo koa
**Valan-javaboary**

* Valan-javaboarim-pirenen' Analamazaotra **•** Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia
Science (gazetiboky)

***Science*** dia gazetiboky akademika manana komity mpamaky, izay an' ny American Association for the Advancement of Science (AAAS), sady anisan' ny gazetiboky akademika avo lenta eran-tany. Navoaka voalohany tamin' ny taona 1880 izy io, ary mivoaka isan-kerinandro amin' izao fotoana izao sady manana mpanjifa manodidina ny 130&nbsp;000. Mikendry mpamaky betsaka kokoa ny famandrihan' ny fikambanana sy ny fizahana azy an-tserasera, noho izany dia tombanana ho olona 400&nbsp;000 mahery no mpamaky azy.

Miorina ao Washington, D.C., any Etazonia, ny gazetiboky *Science*, ary ahitana biraony faharoa koa ny any Cambridge, any amin' ny Fanjakana Mitambatra.

*Science* dia gazetiboky izay mamoaka lahatsoratra amin' ny sehatra siantifika rehetra (biôlôjia, simia, fizika, matematika, antrôpôlôjie, arkeôlôjia, sns.).
Ambato (renirano)

**Ambato** dia ony eto Madagasikara. Ny toerana avo indrindra dia 39 m. Mandalo akaikin' Antaninafaty, Anjanaborona, Ambalakida, Marosakoa, ary Androibe ity ony ity.
Valan-javaboarim-pirenena Zahamena

Ny **Valan-javaboarim-pirenena Zahamena** dia valan-javaboary eto Madagasikara, any amin' ny 50 km avaratr' i Toamasina, akaikin' ny Farihin' Alaotra, ao amin' ny Faritra Alaotra-Mangoro sy ny Faritra Analanjirofo. Niorina tamin' ny taona 1997 ity valan-javaboary ity, izay mirefy 423&nbsp;km2 ao anatin' ny faritra arovana mirefy 643&nbsp;km2.

Manambatra faritra arovana maro i Zahamena izay ahitana valan-javaboary sy tahirin-javaboary manontolo. I Zahamena dia ao anatin' ny Ala Atsinanana eto Madagasikara, anisan' ny voasokajy ho vakoka voajanahary maneran-tany. Eo anelanelan' ny 400 sy 1&nbsp;600 m ambonin' ny ranomasina ny haavo misy azy.

Maherin’ny 64&nbsp;370 ha ny velaran-tany arovana ao Zahamena, ka ny 42&nbsp;300 ha amin' izany atokana ho valan-javaboarim-pirenena fa ny 22&nbsp;100 ha sisa kosa ho tahirin-javaboary. Ampahany be amin' ilay valan-javaboarim-pirenena no ivon' ireo faritra arovana ireo. Tanjona amin' ny namoronana azy dia ny mba ho fiarovana ihany, koa noho izany dia tsy afaka miditra ao ny mpizaha tany. Tafiditra ao anatin' ny Lova Iraisam-pirenen' ny UNESCO izy io, Ala trôpikaly Atsinanana, voasoratra tamin' ny taona 2007 ary ahitana faritra 13 voafaritra manokana ao anatin' ny valan-javaboarim-pirenena valo any amin' ny ilany atsinanan' i Madagasikara. Tamin' ny taona 2001 dia  nanombana  karazana vorona miisa 112 ny Bird Life International, ka tsy fahita firy afa-tsy eto Madagasikara ny 67 amin' ireo.

Ity valan-javaboary ity dia toeram-ponenan' ny karazam-borona 112, karazana biby mandady na mlikisaka 46, karazana amphibiana (sahona sns) 62 ary karazana biby mampinono 48, anisan' izany ny karazana maky sy varika 13. Ny foko betsimisaraka sy sihanaka no maro anisa any an-toerana.

Ny karazam-biby malaza indrindra ao amin' ilay valan-javaboary dia: ny babakoto (*[[Babakoto|Indri indri]]*), ny  varika mainty misy pentina fotsy; ny vorondolomena (*[[Tyto soumagnei]]*); ny katsatsaka *[[Paroedura masobe]]*, ny katsatsaka kely; ny karazana voromahery *[[Eutriorchis astur]]*, izay atahorana ho lany tamingana; ary ny niotônia mena (*[[Newtonia fanovanae]]*), izay karazam-borona fantatra indrindra ao amin' ilay valan-javaboary. Ny karazam-boninkazo roa misongadina indrindra dia ny kobila (*Marattia boivinii*) sy ny fanjana malemy (*Blotella coursii*).

## Jereo koa
**Valan-javaboary**

* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia
Kristianisma voalohany

Ny **kristianisma voalohany**, na **kristianisman' ny taonjato voalohany**, na ny **Fiangonana voalohany**, dia ny kristianisma tamin' ny vanim-potoana nivoahany voalohany, avy any Ampiposahana tany faritra atsimo amin' i Eorôpa ary tao amin' ny manodidina an' i Mediteranea. Ny famaritana ny fiandohana sy ny fiafaran' io vanim-potoana io dia mampametra-panontaniana ny amin' ny fiandohan' ny kristianisma, ary ny adihevitra dia iharan' ny fiheverana samihafa ananan' ny mpamakafaka sy ny mpahay tantara.
April DeConick

I **April D. DeConick** dia profesora miandraikitra ny fampianarana ny Testamenta Vaovao sy ny kristianisma voalohany ao amin' ny Rice University any Houston, Texas, Etazonia. Tonga tao amin' ny Rice University izy ho profesora tompon-toerana tamin' ny taona 2006, taorian' ny naha tompon-toerana azy tao amin' ny Illinois Wesleyan University tamin' ny taona 2004. I DeConick dia noratra boky maro teo amin' ny sehatry ny fandalinana ny Kristiana voalohany ary fantatra amin' ny asasorany momba ny Filazantsaran' i Tômasy sy ny gnôstisisma taloha.
Citibank

Ny **Citibank** dia banky amerikana, anisan' ny Citigroup. Niorina tamin' ny taona 1812, tamin' ny anarana hoe *City Bank of New York*, avy eo *First National City Bank of New York*, izay misy any amin' ny firenena dimy ambin' ny folo. Tamin' ny taona 2023 dia izy no banky amerikana faha-4 amin' ny lafiny fananana.
Fanomezana daty amin' ny karbônina-14

Ny **fanomezana daty amin' ny karbônina-14**, na **fanomezana daty amin' ny radiôkarbônina**, dia fomba fanombanana daty amin' ny alalan' ny fandrefesana ny hetsika radiôlojikan' ny karbônina-14 (14C) voarakitra ao amin' ny akora ôrganika (izany hoe avy amin-javamananaina) izay tiana ho fantarin-taona nisiana, izany hoe ny fotoana lany hatramin' ny nahafatesan' ilay zavamananaina (biby na zavamaniry) mandrafitra azy. Afaka manondro daty eo anelanelan' ny zato taona vitsivitsy sy 50&nbsp;000 taona ity fomba ity. Nahafahana nanome daty marina kokoa noho ny taloha ny fampiharana an' io fomba fiasa io amin' ny zavatra nitranga taloha, indrindra rehefa mihoatra ny 6&nbsp;000 taona ny nisian' ilay zavatra (tamin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara). Nitondra fandrosoana lehibe teo amin' ny arkeôlôjia sy ny paleôntôlôjia izy io noho izany.
Filôlôjia

Ny **filôlôjia** dia fandalinana ny fiteny iray sy ny literatiorany izay mifototra amin' ny tahirin-kevitra voasoratra. Avy amin' ny teny grika hoe φιλολογία / *philologia*, izay midika ara-bakiteny hoe "fitiavana teny" na "fitiavana literatiora”, ny teny hoe *filôlojia*. Fitambaran' ny tsikera ara-kaisoratra sy ny tsikera ara-tantara ary ara-kaifiteny ny filôlôjia. Ny tanjony dia ny hamerenana ny vontoaty tany am-boalohan' ny lahatsoratra izay fantatra amin' ny alalan' ny loharano maro, izany hoe ny fisafidianana ny lahatsoratra izay heverina fa tena izy, avy amin' ny sora-tanana na ny fanontana pirinty na loharano hafa azo ampiasaina: sombin-dahatsoratra (tonon-tsiahy nataon' ny mpanoratra hafa), soratra amin' ny rindrina tranainy, sns. Araka izany dia mampitaha ny endrika voatahiry amin' ireo lahatsoratra ireo, na mamerina ny lahatsoratra tsara indrindra amin' ny alalan' ny fanitsiana ny loharano regetra misy ny filôlôga.
Rodolphe Kasser

I **Rodolphe Kasser** dia filôlôga sy arkeôlôga soisa ary mpampianatra ny fiteny sy literatiora kôpta tao amin' ny Faculté des Lettres ao amin' ny Oniversiten' i Geneva. Teraka tao Yverdon-les-Bains tamin' ny 14 Janoary 1927 izy ary maty tamin' ny 8 Ôktôbra 2013. Namoaka papirosy kôpta maro avy amin' ny *Bibliotheca Bodmerian* (Fondation Martin Bodmer) izy, ary koa mamoaka ny fandikana ny *[[Filazantsaran' i Tômasy]]* sy ny dikan-teny  kôptan' ny *[[Filazantsaran' i Jodasy]]*.
Armadas da Índia

Ny ***Armadas da Índia*** dia andian-tsambo nahazo fanohanana ara-bola avy amin' ny Satroboninahitr' i Pôrtogaly (pôrtogey: *Coroa Real de Portugal*), ary nalefa isan-taona avy any Pôrtogaly ho any India. Io andian-teny io dia midika hoe "andian-tsambon' i India". I Goa no tena toerana haleha, fa taloha dia i Cochin. Ireo andian-tsambo ireo dia nanatanteraka ny *Carreira da Índia* ("hazakazaka mankany India") avy any Pôrtogaly, taorian' ny fahitana ny lalana an-dranomasina mandalo any Cape (izany hoe i Cape of Good Hope any amin' ny morontsiraka atlantikan' i Afrika Atsimo akehitriny), mankany amin' ny Zana-kôntinenta Indiana notanterahin' i Vasco da Gama tamin' ny taona 1497 hatramin' ny 1499.

Ny *Armadas da Índia*  isan-taona no tena nitondra ny varotra zava-manitra teo amin' i  Eorôpa sy Azia nandritra ny taonjato faha-16. Voahazona nandritra ny taonjato iray ny ampihimamba pôrtogey amin' ny Lalan' i Cape, mandra-paharavan' izany noho ny fifaninanana hôlandey sy anglisy tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1600. Nihena ny lanjan' ny *Armadas da Índia* taorian' izay. Nandritra ny fibodoan' ny Neerlandey an' i Cochin sy ny fahirano nataon' ny Neerlandey an' i Goa dia natao ho fanarian-dia mahazatra ho an' ny *Armadas* ny seranan' i Bom Bahia, izay fantatra ankehitriny amin' ny anarana hoe Mumbai (na Bombay), any amin' ny ranomasina miala ny morontsiraky ny ilany avaratra amin' i Konkan,
Ampihimamba

Ny **ampihimamba** dia toetran' ny raharaham-barotra ahitana olona na fikambanana na orinasa tokana mivarotra karazam-bokatra na serivisy ho an' ny mpividy maro dia maro. Rehefa apetraka ho tombontsoan' ny herim-panjakana ity toe-javatra ity dia izany no atao hoe "ampihimambam-panjakana". Ny teny hoe "ampihimamba", amin' ny hevitra malalaka, dia matetika ampiasaina hamaritana toe-javatra manakaiky ny famaritana teo aloha nefa ahitana orinasa izay manjakazaka ao amin' ny tsena iray izay tsy dia misy fifaninanana firy.

## Jeereo koa

* Tolotra sy tinady
Diogo Lopes de Sequeira

I **Diogo Lopes de Sequeira** dia andriana pôrtogey nalefa handalina ny mety ho fetezan' ny raharaham-barotra eto Madagasikara sy any Malacca. Teraka tamin' ny taona 1465 izy ary maty tamin' ny taona 1530. Tonga tany Malacca izy tamin' ny 11 Septambra 1509 ary niala tavy ao tamin' ny taona nanaraka rehefa hitany fa nikasa hamono azy ny soltàna Mahmud Shah. Nanome fahafahana an' i Afonso de Albuquerque hanomboka ny diabe amin' ny fakana tany izany.

Lasa governoran' i India Pôrtogey i Sequeira (taona 1518–1522), ary tamin' ny taona 1520 dia nitarika diabe fanafihana mitohy tany amin' ny Ranomasina Mena izy, izay nanafaingana ny fametrahana ny masoivoho pôrtogey ara-dalàna voalohany tany Etiôpia.
Golden Coast (faritra)

I **Gold Coast** dia morontsiraka afrikana manatrika ny Hoalan' i Ginea eo anelanelan' i Cape Three Points any andrefana sy i Cape Saint-Paul any atsinanana, any Ganà ankehitriny. Amin' ny teny pôrtogey izy dia atao hoe *Costa do Ouro*; fa amin' ny teny frantsay kosa dia atao hoe *Côte de l'Or*, izay samy midika hoe "Morontsiraky ny Volamena".

Nanomboka tamin' ny diany voalohany nataon' ny Eorôpeana hikaroka tany vavao tamin' ny taonjato faha-15 ka hatramin' ny taonjato faha-19, io anarana io dia nampiasaina hanondroana ny tobim-barotra rehetra tany amin' ny morontsirak' i Ginea, izany hoe ny morontsiraka manomboka any Liberià ka hatrany Nizerià, izay nifampivarotan' ny Eorôpeana entana miavaka miaraka amin' ny mponina eo an-toerana. Avy any andrefana ka hatrany atsinanana dia nifandimby i Pepper Coast, Ivory Coast (mifanandrify amin' i Kôtidivoara ankehitriny) , i Gold Coast ary i Slave Coast. I Gold Coast manokana dia nahitana tobim-barotra maro nahafahan' ny Eorôpeana nanakalo ny entany amin' ny akoram-bolamena nalaina tao amin' ny toeram-pitrandrahana any Ganà Ambony (Upper Ghana), tanin' ny Asanty. Notazonina hatramin' ny taona 1957 io anarana io miaraka amin' ny anarana ôfisialin' ny zanatany britanikan' i Gold Coast, izay, rehefa lasa mahaleo tena, dia nitondra ny anarana teratany hoe *Ghana*; hita eo amin’ ny sarintany anefa io anarana io tamin’ ny atsasany voalohany amin’ ny taonjato faha-20.
Disanteria

Ny **disenteria** dia aretin' ny tsinaibe izay miteraka fivalanana. Sotritr' ity aretina ity koa ny tazo sy ny fanaintainan' ny kibo ary ny fahatsapana tsy fahampian' ny famoahana diky. Mety hahitana tsy fahampian-drano betsaka amin' ny vatana raha mitranga ny fahasarotana.

Matetika ny bakteria ao amin' ny vondron-karazana *Shigella* no antony mahatonga ny disanteria, ka raha izany no mitranga dia atao hoe sizelôzy ilay aretina. Mety ho avy amin' ny amiba *Entamoeba histolytica* koa, ka antsoina hoe amibiazy ilay aretina. Ny antony hafa dia mety ho zavatra simika sasany, bakteria hafa, prôtôzôa hafa, na kankana katsentsitra. Mety hiely amin' ny olona maro io aretina io. Ny sakafo sy ny rano voaloton' ny diky noho ny faharatsian' ny fidiovana no zavatra mety miteraka azy. Ny famaivain' ny  tsinay, indrindra fa ny tsinaibe, no fisehony matetika.
Compagnie française des Indes orientales

Ny **Compagnie française pour le commerce des Indes orientales** dia kômpanian' ny mpanjana-tany frantsay noforonin' i Jean-Baptiste Colbert tamin' ny 27 Aogositra 1664, ary ny tanjony dia ny "hivezivezy ambony ranomasina sy hanao fifampiraharahana avy any amin' ny Cape of Good Hope (frantsay: *cap de Bonne-Espérance*) saika hatrany amin' ny firenena rehetra any amin' ireo India Atsinanana sy ny ranomasina atsinanana", miaraka amin' ny ampihimamba amin' ny varotra lavitra mandritra ny dimampolo taona, ary indrindra ny varotra andevo.

Ny famoronana azy dia mikendry ny hanome an' i Frantsa fitaovana amin' ny varotra iraisam-pirenena miaraka amin' i Azia ary hifaninana amin'  ny kômpaniam-barotra eorôpeana matanjaka naorina tamin' ny taonjato faha-17, toy ny East India Company anglisy sy indrindra ny Vereenigde Oostindische Compagnie an' ny Neerlandey. Tanjona amin' izany ny tsy fiankinan-doha amin' i Angletera sy amin' i Nederlandy intsony mba hahazoana mividy ny vokatra indiana izay hamidy amin' ny vidiny lafo avy amin' ny kômpaniany ka hisakanana ny metaly sarobidy tsy hivoaka ny sisintany.

Na izany aza dia nitarika ho amin' ny fianjeran' ilay kômpania, taorian' ny taonjato iray monja nisiany, ny ny ady nifanaovana tamin' ny Neerlandey, ny krizin' ny fitsapatsapana tombom-barotra tamin' ny taona 1716-1721, avy eo ny fifandonana tamin' ny Britanika tany India.
Fayd'herbe de Maudave

I **Louis Laurent de Féderbe** na **Fayd'herbe de Maudave** na **Louis Laurent de Maudave** dia miaramila frantsay teraka tamin' ny 25 Jona 1725 tao Barraux ao amin' ny Departemantan' i Isère (Frantsa), ary maty tamin' ny 22 Desambra 1777 tao Masulipatam (India). Izy dia zanak'i Jean Charles Nicolas Féderbe, mpanapaka tao Modave (na Maudave) sy i Marie Thérèse Maniquet du Fayet, avy amin' ny fianakaviana andriana daofinoà fahiny.

Tamin' ny taona 1768 izy dia notendren’ i Louis XV ho Kômandin' ny mpanjaka teto Madagasikara izy. Tonga tao Fort-Dauphin izy mba hanangana zanatany ao.
Lavasoa-Ambatotsirongorongo

I **Lavasoa-Ambatotsirongorongo** dia tandavan-tendrombohitra any amin' ny ilany atsimo amin' i Madagasikara. Ao amin’ ny kaominina Sarasambo, Ankaramena, Ranopiso ary Analapatsy no misy azy ireo, 30 km andrefan’ i Tolagnaro. Manana tampona telo ity tangoron-tendrombohitra ity: i Lavasoabe (823 m) sy i Lavasoakely (617 m) ary Ambatotsirongorongo (438 m).

Ny *[[Cheirogaleus lavasoensis]]*, izay sifaka kely mpandeha amin' ny alina ary karazana sifaka hafa dia hita tao tamin' ny taonjato faha-21. Ity primata ity, izay tsy hita afa-tsy amin' ny ala kely telo mitokana any amin' ny tehezan-tendrombohitra atsimon' ny Tangoron-tendrombohitra Lavasoa, no nakana ny anarana siantifikan' io primata io.
François Cauche

I **François Cauche** dia Frantsay, mpamantatra tany vaovao teraka tamijn' ny 1 Janoary 1616 tao Rouen any Frantsa.

Niala tao Dieppe tamin' ny 15 Janoary 1638 izy namita ny iraka momba ny fananganaana tranobe tao Île-de-France (Maorisy ankehitriny) ary nankany amin' ny Ranomasina Mena, ary nalaza indrindra tamin' ny famantarana ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara, nanomboka tamin' ny 1638 ka hatramin' ny 1644, izay narahiny an-dian-tongotra avy any atsimo ka hatrany avaratra, avy eo nifamadika amn' izany, alohan’ ny hananganana ny zanatanin' i Fort-Dauphin.

Nanoratra tantara izay nanentana an' i Étienne de Flacourt tao amin' ny *Histoire de la grande isle Madagascar*.
Ningxia

I **Ningxia** na **Faritra Mizaka Tenan' i Ningxia** no kely indrindra amin' ny faritra mizaka tena any amin' ny tapany avaratra-andrefana amlin' i Sina. I o faritra io no faharoa be mponina indrindra orian' ny Faritra Mizaka Tenan' i Tibet sy alohan' ny Faritra Mizaka Tenan' i Mongolia Anatiny. Faritany taloha i Ningxia nefa nampidirina tao amin' i Gansu tamin' ny taona 1954, avy eo nisaraka tamin' i Gansu tamin' ny taona 1958 ary naorina indray ho faritra mizaka tena ho an' ny vahoaka Hui, iray amin' ny foko 56 nekena amin'ny fomba ôfisialy ao Sina. Ny 20&nbsp;% amin' ny mponina Hui ao Sina dia monina ao Ningxia.
Faritra Mizaka Tenan' i Tibet

Ny **Faritra Mizaka Tenan' i Tibet** na **Faritra Mizaka Tenan' i Xizang**, izay ataohoe **Tibet** na **Xizang**, izay noforonina tamin' ny tanoa 1965, dia iray amin' ny faritra mizaka tena dimy ao amin' ny ilany atsimo-andrefan' ny  Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina.

Miifanakaiky aminy ny Faritra Mizaka Tenan' i Xinjiang any avaratra, ny Faritanin' i Qinghai any avaratra-atsinanana, ny Faritanin' i Sichuan any atsinanana, ary ny Faritanin' i Yunnan any atsimo-atsinanana. Manamorona an' i Mianmara, an' i India, an" i Botàna ary an' i Nepaly any atsimo sy andrefana io faritra mizaka tena io. Ny Tibetana no vahoaka betsaka monina ao, nefa hita ao koa ny foko hafa toa ny Mônpa sy ny Lhoba.  Ny Han sy ny Hui maro koa dia mipetraka any. I Lhasa, izay renivohitr' i Tibet taloha hatramin' ny taonjato faha-17, no renivohiny. Ankehitriny dia misy mponina manodidina ny 3 000 000 ilay faritra.