Datura metel

Ny ***Datura metel*** dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*, ao amin' ny filaharana Solanales, zavamaniry ahitra mitovitovy amin' ny hazobotry, maniry isan-taona na mihoatra. Fantatra be amin' ny toetrany misy poizina sy mampahita zavatra tsy misy ny *Datura metel*.  

Fahita matetika any Eorôpa sy any Etazonia izy io. Nentina novolena any amin' ny faritra mafana rehetra eran' izao tontolo izao ny *Datura metel* ary hita indrindra any India, izay fantatra amin' ny anarana hindy hoe धतूरा / *dhatūra*, izay niavian' ny anarana hoe *Datura*. 

Ambolena eran-tany, atao haingo na atao fanafody noho fisian' ny alkalôida atrôpanina ao aminy ity zavamaniry ity. Tahaka ny *[[Datura stramonium]]* izay havany somary mafimafy kokoa sy kely vony kokoa, dia miely patrana ankehitriny ny *Datura metel*, na dia amin' ny faritra manana toetany mafana sy mando no mety aminy kokoa. Indreto koa ny anarana ara-tsiansa iantsoana azy: 

* *Datura alba* Nees
* *Datura chlorantha* Hook.
* *Datura fastuosa* L.
* *Datura metel var. fastuosa* (L.) Saff.

Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe *[[kinakoho]]*, *[[kirary]]*, *[[maimbobe]]*, *[[ramiarana]]*, *[[romiary]]*, ary *[[voandramiary]]*. Mety manondro karazana *Datura* na zavamaniry hafa koa anefa ireo anarana ireo.

## Ny taovany

### Vatany
Zavamaniry ahitra somary mafy taho ny *Datura metel*, manana haavo 0,50 m hatramin' ny 1,50 m, mihintsana ny volovolo eny aminy rehefa mandroso ny fotoana. Maniry mandritra ny taona maro izy, manana faka mibontsina ka lasa vodiny, izay volen' ny olona isan-taona. Amin' ny ankapobeny dia miloko volomparasy na mena manompy mainty ny tahony. Ny zanany tanora ihany no misy volovolony tsotra, tsy toy ny *[[Datura innoxia]]* izay manana taho sy ravina misy volovolo matevina.

### Raviny

Malalaka, miendrika lohan-tsotro na salavalava, manana sisiny misy zorozorony madinika ny ravin' ny *Datura metel*. Matetika izy ireo dia mifandimby, lehibe (hatramin' ny 20 sm ny halavany), ary rakotra volovolo amin' ny lafiny roa, indrindra amin' ny zavamaniry tanora. Miovaova amin' ny maitso antitra ka hatramin' ny maitso manopy volomparasy ny lokon' izy ireo.

### Voniny

Manana loko isan-karazany sady miendrika trompetra mirefy 15 - 20 sm ny voniny lehibe: fotsy botsiaka, fotsy matroka, mena na somary volomparasy. Ny *Datura metel* dia manana vondron-dravimbony somary lavalava mirefy 4-9 sm, misy volovolony madinika, vondrom-pelambony miendrika lantonoara misy sofiny 5, 8 ka hatramin' ny 20 sm ny halavany, matetika avo roa heny izany amin' ny zavamaniry ambolena, fotsy na misy tsipitsipika mena na mavo. Manitra mamerovero ny voniny, indrindra amin’ ny alina: mivoha amin’ ny faran’ ny andro izy ireo ary malazo ny ampitso maraina.

### Voany

Ny voan' ny *Datura metel* dia misy fonony miendrika atody, mafy manana savaivo mirefy 3-4 sm, rakotra tsilo malemy sy fohy mirefy 2-5 mm, ny sisa amin' ny vondron-dravimbony eo amin' ny fotony dia manana haavo 2-5 mm. Mitsangana somary mitongilana izy io. Rehefa masaka ny voan' ny *Datura metel* dia mivaky efatra, ka mamoaka vihy mainty na manja hatsatra, fisaka, miendrika voan-kena. Mety hahitana vihy mihoatra ny zato ny voany tsirairay. Miloko volontany na manja hatsatra sy mirefy 3-5 mm ny vihy ao anaty voany.

## Alkalôida sy zavatra hafa ao aminy

Tahaka ny *[[Datura]]* rehetra dia be alkalôida trôpanina ny *Datura metel*. Ny raviny dia misy alkalôida 0,5&nbsp;% eo ho eo, ahitana indrindra ny nôrskôpôlaminina sy ny hiôsiaminina ary ny metelôidinina. Misy skôpôlaminina 0,50&nbsp;% sy hiôsiaminina kely (0,03&nbsp;%) ny voniny. Ny vihiny ao anatin' ny voany no be alkalôida indrindra. Ankoatra ny alkalôida dia ahitana flavônôida, fenôla, sapôninina, sterôla ary akora antibakteria ny *Datura metel*. Amin' ny sterôïda dia maro ny vitanôlida, ny laktônina sterôidika no hita ao.

## Fampiasana azy

### Fitsaboana

Ampiasana ho fanafody amin' ny fomba mitovitovy manerana an' izao tontolo izao ny *Datura metel* sy ny *[[Datura stramonium]]*. Eto Madagasikara sy ao Afrika Trôpikaly dia ampiasaina amin' ny fitsaboana ny sohika, ny kohaka, ny toberkilôzy ary ny sita (aretina mpahazo ny traoka kely) ny *Datura metel*. Fohina toy ny sigara ny ravina sy ny voniny maina amin' izany.

Ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody mampitony ny aretin-tsaina ity zavamaniry ity. Any Afrika Andrefana (Senegaly, Ginea, Ganà, Nizerià) dia apetaka amin' ny fivontosana (edema) na hitsaboana ny rohana ny raviny voatoto. Any Etiôpia dia ampiasaina hanorana ny faritra maharary amin' ny vatana ny menaka avy amin' ny voan' ny *Datura*.

Any India dia apetaka amin' ny hoditra mba hitsaboana ny aretin-koditra ekzema ny ranon-dravin' ny *Datura* sy ny an' ny nimo (*[[Azadirachta indica]]*) ary ny an' ny tambo (*[[Piper bettle]]*). Ny ranon-draviny koa dia omena ho fanalana kankana sy fampihenana hafanan' ny fanaviana.

Ao Sina, ny *Datura metel* dia ampiasaina hitsaboana ny kohaka, sy hampihenana ny sohika maina ary hampihenana fanaintainana ny fifohana ny ravina maina amin' ny pipa. Talohan' ny nahatongavan' ny anestezia môderina, ny fanafody namboarina amin' ny akônita (*[[Aconitum]]*) sy amin' ny *Datura*, no nampiasaina mba hanamaivanana ny fanaintainana.

Tany Meksika, ny Azteka fahiny dia nampiasa ny *Datura* ho fanafody masina mpampahita ny tsy misy (mampanonofy tsy matory) sy ho raokandro fitsaboana ny rohana sy ny famaivay. Ampiasain' ny Hoitsôly (*[[:fr:Huichol|Huichol]]*) amin' ny karazam-pitsaboana maro ny *Datura*.

### Poizina famonoana biby
Ampiasaina ho poizim-boalavo ny vihin' ny *Datura metel* (afangaro amin' ny lafarinina ampemby) na ho fanafody famonoana bibikely (iadiana amin' ny fanday, amin' ny parasy, amin' ny parasy lafrika, sns.).

### Fivavahana
Tany Amerika Avaratra dia nampiasa ny *Datura* mba hahatonga fahitana sy faminaniana. Ny samana navahô dia nampiasa ny *Datura* mba hahafahany mifandray amin' ny fanahy sy mamantatra ny fototr' aretina sy hiventesana ny hira ilaina amin' ny fanasitranana.

Nampiasaina tamin' ny fombafomba fanombohana mizatra tao amin' ny Iôkoty (Amerindiana any California) koa ny *Datura*: mihinana azy io ny mpizatra mba hahazoana antoka fa ho tsara sy ho lava ny andro iainan' izy ireo.

Any India dia mifandray amin' ny andriamanitra hindoa Shiva ny *Datura*. Araka ny voalazan' i Geeta sy Gharaibeh (2007), any amin' ny faritra atsimo amin' i India, izay iantsoana ny *Datura* amin' ny anarana tamily hoe "*unmattan*", dia nanana anjara toerana lehibe tamin' ny fivavahana amin' i Shiva izy io tamin' ny taonjato faha-9 hatramin' ny faha-13, nandritra ny fanapahan' ny tarana-mpanjaka Chola. Aseho matetika manao vonin' ny *Datura* amin' ny haingon-dohany i Shiva Nataraja, ilay mpandihy kôsmika. Mbola fanao any Maharashtra ankehitriny ny fisotroana zava-pisotro misy poizina vita amin' ny ravina *Datura* sy ny fanolorana voninkazo avy amin' io zavamaniry io ho an' i Shiva.

### Haingo

Maromaro ny zana-karazana ahitana voniny kamban-droa sosona na kamban-telo, na manana loko mavo izay nofantenana. Mitombo isa avy amin' ny voa afafy izy ireo ary maniry hoazy aty aoriana. Amin' ny tany misy tanimanga na tanibetro sy lonaka sady amin' ny toerana mahazo masoandro tsara no tiany aniriana. Mahatanty haintany tanteraka ilay zavamaniry sady tsy tia rano be loatra izay miteraka fahalovan' ny vozom-pakany. Tokony hohalavirina ny fampiasana zezika izay mampiroborobo ny holatra mitondra aretin-javamaniry eo amin' ny fakany sy ny foto-taho.

## Fisiany eto Madagasikara
Ny *[[World Flora Online]]* dia mitanisa ny *Datura metel* izay misy eto Madagasikara, ary koa any amin' ny nosy hafa ao amin' ny Ranomasimbe Indianina toa an' i Kômôro, i Maorisy, i Rodrigues, i La Réunion, ary i Seisely. Eto Madagasikara dia ampiasaina amin' ny fitsaboana ny sohika, ny kohaka, ny toberkolôzy ary ny sita (aretin' ny traoka kely) ny *Datura metel*. Fohina toy ny sigara ny raviny sy ny voniny maina. Ampiasaina amin' ny fampitoniana ny manana aretina ara-tsaina koa ity zavamaniry ity.

## Jereo koa

* *[[Datura]]*

* *[[Datura innoxia]]*
* *[[Datura stramonium]]*

## Loharano sy fanamarihana