Fiteny malagasy

Ny **fiteny** **malagasy** dia fiteny ao amin'ny vondrom-piteny baritô, anisan'ny fiteny aostrôneziana sy fitohizam-pitenim-paritra ampiasaina indrindra eto Madagasikara. Ny karazany mahazatra, antsoina hoe "malagasy ôfisialy", no fiteny ôfisialin'ny Repoblikan'i Madagasikara, miaraka amin' ny fiteny frantsay. Ny fiteny malagasy no fiteny malaiô-pôlineziana andrefana indrindra, fitenin'ny mponina eto Madagasikara nanomboka tamin'ny fiorenam-ponenan'ny Aostrôneziana avy any amin'ny Nosy Sunda (eo amin' ny 7 300 km any ho any) tamin'ny manodidina ny taonjato faha-5 taor. J.K. Anisan' ny fiteny baritô ny fiteny malagasy ary mifandray akaiky indrindra amin'ny fiteny maaniany, izay mbola ampiasaina any Borneo. Ahitana teny indrana avy amin'ny fiteny maley maro koa ny fiteny malagasy, nanomboka tamin'ny fiorenam-ponenan'ny Aostrôneziana sy ny varotra teo amin'i Madagasikara sy ireo Nosy Sunda. Taorian'ny taona 1000 taor. J.K. dia nampiditra teny banto sy teny arabo maro, nentin'ny mpivarotra sy mpifindra monina vaovao, ny fiteny malagasy.

Manodidina ny 29 tapitrisa ny olona miteny malagasy eto Madagasikara sy ao Kômôro. Ny ankabeazan'ny mponina eto Madagasikara dia manao an'io fiteny io ho fiteny voalohany, toy ny ataon'ny sasany amin'ny taranaky ny Malagasy any amin'ny toeran-kafa. Mizarazara ho fitenim-paritra roa ambin'ny folo ny fiteny malagasy, izay azo avondrona amina sokajim-pitenim-paritra roa lehibe: fitenim-paritra tatsinanana sy fitenim-paritra tandrefana. Miteny amin'ny fitenim-paritra merina ny mponina ao amin' ny tany avo afovoan'ny Nosy, izay misy an'Antananarivo renivohitra sy nisy ny Fanjakana Merina taloha. Ny fitenim-paritra merina no fototry ny fiteny malagasy ampiasain' ny fitantanan-draharaham-panjakana sy ny haino aman-jery eto Madagasikara. Io fiteny malagasy manara-penitra io no iray amin' ny fiteny ôfisialy roa ao Madagasikara, miaraka amin'ny fiteny frantsay, araka ny lalàm-panorenan'ny Repoblika fahefatr'i Madagasikara tamin' ny taona 2010.

Soratana amin'ny tarehin-tsoratra latina nampidirin'ny misiônera tandrefana tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 ny fiteny malagasy. Talohan'izany dia nampiasaina ny Sorabe izay fampifanarahana ny abidy arabo amin'ny fiteny malagasy.

Araka ny antontanisan'ny Akademia malagasy dia ny 83,61 % dia tsy miteny afatsy amin' ny fiteny malagasy.

## Fanasokajiana
Ny endriky ny fiteny malagasy dia tsy tahaka ny fiteny ao Afrika satria io fiteny io dia ao amin'ny vondrona malaiô-pôlineziana, sampan'ny vondrona aostrôneziana, vondrona ahitana koa fiteny any Indônezia, Malezia, Filipina ary any nosy any Pasifika. Raha ny marina, ny fifandraisan'ny fiteny malagasy amin'ny fiteny aostrôneziana hafa dia efa tsikaritry ny manampahaizana tany am-boalohany, toa an'ilay Hôlandey manampahaizana, Adriaan Reland, tamin'ny taona 1708. 

Ny fiavian'ny fiteny malagasy dia fantatry ny mpandinika ny fiteny hatramin'ny taonjato faha-19. Ny fiteny malagasy dia iray vondrona amin'ny fiteny baritô any amin' ny faritany atsimo-atsinanana amin'ny nosy Bôrneô. Amin'ny fiteny aostrôneziana rehetra, i Dahl (1951) dia nampiseho fa ny fiteny malagasy sy ny fiteny maaniany – izay fiteny baritô atsinanana ampiasaina any Kalimantan Afovoany (any Indônezia ao amin'ny nosy Borneo) – dia tena mifandray akaiky. Io fiteny io koa dia misy nandray singa maro avy amin'ny fiteny malay taloha. Fanampin'izany dia nindrana teny sy singa momba ny fanakambanana feo avy amin'ny fiteny banto ny fiteny malagasy (Dahl 1988).  

Betsaka ny fitovian'ny fiteny malagasy amin'ny fiteny maaniany, fiteny tenenina ao amin'ny faritry ny renirano Barito, ao amin'ny tapany atsimon'i Bôrneô. Lazaina fa mponina aotrôneziana avy amin'ny Tambanosy Maley nandalo tany Bôrneô no nipetraka teto Madagasikara, na dia tsy fantatra aza ny anton'io fifindramonina io. Taty aoriana dia nihevitra i Adelaar (1995) fa ny voambolana ao amin'ny fiteny malagasy koa dia ahitana teny maro avy any Sulawesi Atsimo. Ny porofo fanampiny momba ity sosokevitra ity dia natolotr'i Blench (2018).

Taonjato maro taty aoriana, nifangaro tamin'ny Arabo sy ny Masombika (Afrikana avy amin'ny Tontolo Soahily) ny Aostrôneziana. Any Banjarmasin, nosin'i Kalimantan (Indônezia) no foiben'ny fiteny baritô. Ny fiteny akaikikaikin'ny fiteny malagasy ankehitriny dia ny fiteny maaniany. Misy koa ny fiteny samihima sy ny fiteny dosona deiaha sns. Ao amin'ny fiteny malagasy dia misy indran-teny avy amin'ny fiteny arabo sy avy amin'ny fiteny soahily.

### Oha-pampitahana
Azo ampitahaina ny voambolana fototra avy amin' ny lisitra Swadesh ary izy io dia mamoaka ity tabilao manaraka ity:

## Tantara

Ny Aostrôneziana avy any Azia Atsimo-Atsinanana an-dranomasina avy any amin'ny Nosy Sunda (Tangoro-nosy Maley) no nanorim-ponenana voalohany teto Madagasikara. Mikasika ny làlan'izy ireo, ny mety ho nahatongavan'ny fiteny aostrôneziana indôneziana dia niampita mivantana ny Ranomasimbe Indianina avy any Java ka hatraty Madagasikara. Azo inoana fa namakivaky ireo nosin'i Maldiva izy ireo, izay misy porofon'ny famolavolana endriky ny sambo indôneziana tranainy sy ny teknôlôjian'ny fanjonoana izay mbola misy mandraka ankehitriny. Nitohy nandritra ny arivo taona voalohany ny fifindramonina, araka ny nohamafisin'ny mpikaroka momba ny fiteny izay naneho ny fifandraisana akaiky teo amin'ny fiteny malagasy sy ny fiteny maley taloha sy ny fiteny javaney taloha tamin'io vanim-potoana io. Avy amin'ny fiteny baritô atsimo-atsinanana ny fiteny malagasy, ary ny fiteny maaniany no mpihavana akaiky indrindra aminy, miaraka amin'ny indran-teny maley sy javaney maro. Fantatra fa nentin'ny Maley sy ny Javaney mpivarotra ho mpiasa sy andevo tamin'ny andian-tsambon'izy ireo ny Maaniany, andian-tsambo izay tonga teto Madagasikara tamin'ny manodidina ny taona 50–500 taor. J.K.. Taty aoriana, tokony tamin'ny taona 1000, ny Aostrôneziana tonga voalohany dia nifangaro amin'ny Banto sy ny Arabo, ankoatra ny hafa. Misy ny porofo fa ny fahatongavan'ny fitenim-paritra malagasy voalohany tany amin'ny faritra atsimon'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara.

Manana zavakanto nentim-paharazana amin'ny teny (hainteny) ary tantara sy angano an-tononkalo ny Malagasy. Ny malaza indrindra dia ny tantaran'i Ibonia, izay Malagasy maherifo .

Ny haisoratra malagasy dia efa nanomboka tamin'ny taonjato faha-19. Ny Frantsay tonga tao Fort-Dauphin (Taolagnaro) tamin'ny taonjato faha-17, dia nahita soratra tamin'ny sorabe. Ny soratra voalohany natao amin'ny abidy latina dia ny rakibolana malagasy-hôlandey nosoratana tamin' ny fanombohan'ny taonjato faha-17 navoakan' i Gabriel Ferrand voalohany tamin'ny 1908. Ny sorabe dia soratra mety nampidirina eto Madagasikara tamin'ny taonjato faha-15. Radama I, mpanjaka nahay mamaky teny sy manoratra tao amin'ny Fanjakana Merina, dia nametra ny litera ampiasaina ao amin'ny abidy malagasy avy amin'ny abidy latina mbola ampiasaintsika amin'izao fotoana izao; saingy ny fitsipi-panoratana ampiasaina fotsiny no niova. Nikasa hanangana fiangonana sy trano sekoly hianarana abidy miaraka amin'ireo misiônera prôtestanta avy ao amin'ny London Missionary Society i Radama I.

Ny boky voalohany natonta printy tamin'ny teny malagasy soratana amin'ny abidy vaovao, dia ny Baiboly, nadikan'ny misiônera kristiana britanika niasa tao Imerina tamin'ny taona 1835. Ny rakibolana vita printy voalohany dia ny rakibolana malagasy-frantsay nataon'i Étienne de Flacourt.

## Faritra itenenana azy
Ny fiteny malagasy no tena fiteny ampiasaina indrindra eto Madagasikara. Miteny izany koa ny vondrom-piarahamonina malagasy any amin’ ireo nosy manodidina ao amin'ny Ranomasimbe Indianina toa an'i La Réunion, i Mayotte ary i Maorisy. Misy ihany koa ny vondrom-piarahamonina malagasy mpila ravinahitra miteny io fiteny io any Eorôpa sy any Amerika Avaratra.

## Satan'ny fiteny malagasy
Ny fitenim-paritra merina ao amin'ny fiteny malagasy no heverina ho fitenim-pirenena eto Madagasikara. Anisan'ny fiteny ôfisialy roa, miaraka amin'ny fiteny frantsay izy io ao amin' ny Lalàm-panorenana tamin'ny taona 2010 izay nametraka ny Repoblika fahefatra. Teo aloha, araka ny lalàm-panorenana tamin'ny taona 2007, ny fiteny malagasy dia iray amin'ireo fiteny ôfisialy telo miaraka amin'ny fiteny frantsay sy ny fiteny anglisy. Ny fiteny malagasy no fiteny enti-mampianatra eny amin'ny sekolim-panjakana rehetra hatramin'ny kilasy fahadimy ho an'ny taranja rehetra, ary mijanona ho fiteny enti-mampianatra hatramin'ny lisea ho an'ny taranja tantara sy ny teny malagasy. (jereo: Fanagasiana)

## Fitenim-paritra eto Madagasikara

Rehefa jerena amin'ny lafiny fandiniham-piteny ny fiteny malagasy, dia misy fitenim-paritra maromaro fa mitovitovy, izay heverina fa tsy fiteny mahaleotena ny tsirairay aminy. Ny mpahay teny dia mizara ny fitenim-paritra malagasy ho vondrona roa, dia ny fitenim-paritra tatsinanana (ahitana ny fiteny merina) sy ny fitenim-paritra tandrefana (ahitana ny fiteny sakalava), ka ny faritry ny tovifiteny dia manaraka ny hazondamosin' ny Nosy, ary amin'izany ny atsimo dia ao amin'ny vondrona andrefana, fa ny lembalemba afovoany sy ny ankamaroan'ny avaratra (ankoatra ny any amin'ny tendrony indrindra) dia ao amin'ny vondrona atsinanana. Ny *[[Ethnologue]]* dia mirakitra fitenim-paritra malagasy roa ambin'ny folo izay sokajiany ho fiteny miavaka. Misy fitoviana voambolana eo amin' ny 70 % amin'ny fiteny merina izy ireo. Na dia mitondra anaram-poko aza ny fitenim-paritra malagasy dia tsy mltovy ny isan'ny foko sy ny fitenim-paritra eto Madagasikara. 

### Fitenim-paritra tatsinanana
Araka ny fanasokajian'ny *[[Ethnologue]]* dia misy fitenim-paritra dimy ny vondrona atsinanana, dia ireto izany:
* fiteny betsimisaraka avaratra (mpiteny miisa 1 270 000) – fitenin'ny Betsimisaraka any amin'ny morontsiraka avaratra-atsinanan'ny Nosy;
* fiteny betsimisaraka atsimo (misy mpiteny miisa 2 000 000) – tenenin'ny Betsimisaraka ao amin'ny tapany avaratra amin'ny Faritra Vatovavy sy Fitovinany;
* fitenin'ny afovoan-tany, (misy mpiteny miisa 10 893 000) – tenenina ao afovoan'ny Nosy sy ahitana fitenim-paritra betsileo, bezanozano, merina, sihanaka, tanala, antefasy, ary antemoro; 
* fiteny tanosy (ahitana mpiteny miisa 639 000) – tenenin'ny Antanosy any atsimon'ny Nosy;

*fiteny tesaka (misy mpiteny miisa 1 130 000) – tenenin'ny Antaisaka any atsimo-atsinanan'ny Nosy.

### Fitenim-paritra tandrefana
Araka ny fanasokajian'ny *[[Ethnologue]]* dia misy fitenim-paritra enina, miampy ny fiteny kibosy, ny vondrona andrefana, dia ireto izany:
* fiteny antankarana (misy mpiteny miisa 156 000) – tenenin'ny Antankarana any amin'ny tendrony avaratry ny Nosy;

* fiteny bara (misy mpiteny miisa 724 000) – tenenin'ny Bara any amin'ny tapany atsimon'ny Nosy;

* fiteny masikoro (misy mpiteny miisa 550 000) – tenenin'ny Masikoro any amin'ny tapany atsimo-andrefan'ny Nosy;

* fiteny sakalava (misy mpiteny miisa 1 210 000) – fitenin'ny Sakalava any amin'ny morontsiraka andrefan'ny Nosy;

* fiteny tandroy-mahafaly (mpiteny miisa 1 300 000) – fitenin'ny Antandroy sy ny Mahafaly any amin'ny tendrony atsimo amin'ny Nosy, izay mizara ho fiteny tandroy sy fiteny mahafaly;
* fiteny tsimihety (misy mpiteny miisa 1 615 000) – tenenin'ny Tsimihety;

* fiteny kibosy (misy mpiteny miisa 41 700) dia tenenina ao amin'ny faritr' i Mayotte, izay ao anatin'ny Vondro-nosy Kômôro any avaratra-andrefan'i Madagasikara.

Eto Madagasikara dia misy ny fiteny malagasy ôfisialy izay miasa eran'ny Nosy amin'ny raharaham-panjakana sy ny haino aman-jery (gazety sy ny radiô ary ny fahitalavitra) ary ny fivavahana nampidirina teto Madagasikara.

### Fahasamihafan'ny fitenim-paritra

Hita eo ambany ny tabilao maneho ny lanjan'isan'ny fahasamihafan'ny tenim-paritra.



## Voambolana
Ny ankamaroan'ny voambolana fototra dia itovian'ny fiteny malagasy amin'ny fiteny maaniany, izay fiteny any amin'ny faritry ny ony Barito any amin'ny tapany atsimon' i Borneo. Ny fiteny malagasy koa dia ahitana indran-teny sasany avy amin'ny fiteny arabo sy banto (indrindra ny sampana sabaky, izay niavian'ny fiteny soahily indrindra), ary vao haingana avy amin'ny fiteny frantsay sy anglisy.

### Indran-teny tamin' ny fiteny javaney sy maley

Betsaka ny indran-teny amin'ny fiteny malagasy avy amin'ny fiteny maley sy fiteny javaney taloha; anisan'ireo teny ireo ny hoe ''trozona'', iray amin'ny teny maley hoe *duyung*; ny *[[horita]]* avy amin'ny teny hoe *gurita*; ny *[[fano]]* avy amin' ny teny hoe *penyu*, ny *hara* avy amin'ny teny maley hoe *karah*, ny *fanohara* (karazan-tsokatra) avy amin'ny teny maley hoe *penyu karah*; *[[rivotra]]* avy amin'ny teny maley hoe *ribut* midika "rivomahery" na "rivodoza"; *[[Tanjona (jeôgrafia)|tanjona]]* avy amin'ny teny maley hoe *tanjung*; *harana* avy amin' ny teny maley hoe *karang*; *[[sambo]]* sy *[[nosy]]* avy amin' ny teny javaney hoe *sāmvaw* sy *nusa*, sns.

### Indran-teny avy amin' ny fiteny sanskrity

Ny indran-teny avy amin'ny teny sanskrity dia mikasika ny isa sy ny tetiandro. Azo atao ohatra izao ny teny hoe *[[tantara]]* avy amin'ny teny sanskrity hoe *tantra* midika "rijan-kevitra" na "teôria"; toraka izany koa ny teny hoe *[[hetsy]]* (100 000) izay avy amin'ny teny maley hoe *keti* nindramina tamin'ny teny sanskrity hoe *koṭi* midika hoe "folo tapitrisa".

Ny teny avy amin'ny fiteny sanskrity moa dia nindramin'ny fiteny malagasy talohan'ny nahatongavan' ny Malagasy teto Madagasikara. Noho izany dia niharan'ny fiovàna ara-drafipeo izy ireo, ka tsy fantatra avy hatrany intsony ny fiaviany raha tsy dinihana amin'ny alalan'ny haifiteny mampitaha (frantsay: *linguistique comparative*).

### Indran-teny avy amin'ny fiteny hafa

Ankehitriny ny fiteny malagasy dia indran-teny tamin'ny fiteny arabo (voambolana mikasika ny fanandroana), ny fieny soahily (voambolana mikasika ny biby ompiana toy ny teny hoe *omby*, *ondry* na *akoho*) ary tamin'ny teny frantsay sy anglisy ho an'ny voambolana mikasika ny fitaovana ampiasaina amin'izao fotoana izao, toy ny solosaina azo tenenina koa hoe *ordinatera* na *kompiotera*. Ao koa ny anaran'ny karazan-java-kohanina toy ny *piza* (na *pija*), ny *makaraona* sns...

Nanana ny fianjadiany ihany koa ny fiteny arabo, indrindra indrindra amin'ny voambolana ampiasaina amin'ny fanandroana ary ireo vondron-kintan'ny zôdiaka: *Alahamady*, *Adaoro*, *Asorotany*, sns...; ary koa amin'ny lafiny tetiandro, amin'ny fampiasana ireo teny arabo ho fiantsoana ny anaran'andron' ny herinandro: *Alatsinainy*, *Talata*, *Alarobia*, sns..

## Feon-teny

### Zanapeo
Aseho anatin'ity fàfana eto ambany ity ny zanapeon'ny fiteny malagasy.

### Renifeo
Ireto kosa ny renifeon'ny fiteny malagasy.

## Fanoratana ny teny malagasy
### Ny fampiasana ny abidy arabo: ny Sorabe

Ny fiteny malagasy dia nanana literatiora an-tsoratra izay azo inoana fa efa tamin'ny taonjato faha-15. Rehefa nanorina an'i Fort-Dauphin ny Frantsay tamin'ny taonjato faha-17, dia nahita soratra arabo-malagasy nampiasaina, antsoina hoe Sorabe (سُرَبِ). 

Ny Sorabe dia abidy avy amin'ny abjady arabo (*ajami*) izay natao hanoratana ny fiteny malagasy, indrindra indrindra ny fiteny ao amin'ny tapany atsimo-atsinanan'i Madagasikara: ny fiteny antemoro (anteoñy sy anakara). Fantatra fa isaina aman-jatony ny lahatsoratra nosoratana tamin'ny alalan'io abidy io; ny tena antitra amin'ireo lahatsoratra ireo dia nosoratana tany amin'ny taonjato faha-17 tany ho any.

Io abidy sorabe io dia nampiasaina indrindra tamin'ny lahatsoratra momba ny fanandroana. Ny sora-tanana tranainy indrindra fantatra fa natao tamin'io soratra io dia angona voambolana fohy malagasy-hôlandey tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-17, izay navoakan'i Gabriel Ferrand voalohany tamin'ny taona 1908 na dia tsy maintsy efa tafiditra tany amin'ny tapany atsimo-atsinanan'i Madagasikara aza ilay soratra tamin'ny taonjato faha-15.

Tamin'ny taonjato faha-18 dia fantatra ary nampiasain'ny foko rehetra eran'i Madagasikara io abidy io: tao Imerina, nanafatra mpanoratra antemoro i Andrianampoinimerina mba hampianatra ny ankizy hamaky teny ary hanoratra. Izay no nahatonga an-dRadama hahay manoratra sy namaky teny hatry ny fahazazàny.

Ny fandikana amin'ny fiteny roa voalohany ny lahatsoratra ara-pivavahana dia ny nataon'i Étienne de Flacourt, izay namoaka ny rakibolana voalohany tamin'io fiteny io koa.

### Ny fampiasana ny abidy latina
Radama I, izay nahay namaky teny voalohany tao amin'ny Fanjakana Merina, na dia nahay nampiasa ny Sorabe aza, dia nisafidy ny abidy latina avy amin'i David Jones tamin'ny taona 1823 ary nanasa ny misiônera prôtestanta tao amin'ny London Missionary Society hanangana sekoly sy fiangonana. Ny Baiboly, izay nadika tamin'ny teny malagasy tamin'ny taona 1835 nataon'ny misiônera prôtestanta britanika niasa tany afovoan-tany teto Madagasikara, no boky voalohany natao pirinty tamin'ny teny malagasy nampiasa ny tarehin-tsoratra latina. Misy litera 21 (*a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z* ) ny abidy malagasy ankehitriny.

Samy maneho ny feo [i] ny litera *i* sy *y*: ny *y* ampiasaina any amin'ny fiafaran'ny teny, fa ny *i* kosa any an-kafa.Tononina hoe [u] ny *o,* tahaka ny ou amin' ny teny frantsay.

Ny feo [ʈʂ/] sy [ɖʐ] dia soratana hoe *tr* sy *dr*, ary ny [ts] sy [dz] dia soratana hoe *ts* sy *j*. Matetika dia tsy tononina ny litera *h*. Manaraka ny fanononana azy ao amin'ny Abidy ara-drafipeo iraisam-pirenena ny litera hafa rehetra. Tsy ampiasaina amin'ny fanoratana ny teny malagasy na amin'ny teny vahiny nohagasina ny litera *c, q, u, w* ary *x*.

Ny *mp*, ary indraindray ny *nt*, dia mety manomboka teny iray, saingy tononina [p] sy [t].

Mitovy rafitra amin'ny abidy ampiasaina amin'izao fotoana izao ny abidin-dRadama I: ny isan'ny litera ampiasaina dia mbola iraika ambin'ny roapolo. Izany anefa tsy misakana ny fampiasana ny litera latina hafa mba hanoratana ny teny vahiny tsy nohagasina (toy ny hoe *watt*).

Ireto ny litera ampiasaina amin'ny teny malagasy (ny eo anelanelan'ny fononteny dia ampiasaina amin'ny fiteny malagasy noho ny fampiasana azy ireo amin' ny teny vahiny): a, b, (c), d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, (q), r, s, t, (u), v, (w), (x), y, z.

### Fivoaran'ny fanoratana ny teny malagasy

Niharan'ny fiovana ny fanoratana ny teny malagasy. Samihafa ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny andron-dRadama I (taona 1820-1830) sy ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny faramparan' ny Fanjakan' i Madagasikara (faran'ny taonjato faha-19). Io fanoratana ny teny malagasy tamin'ny faran'ny taonjato faha-19 io koa dia samihafa amin'ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny fanjanahantany izay samihafa ihany koa amin'ny fanoratana ny teny malagasy amin'izao fotoana izao.

Ny tendro satroka dia apetraka eo ambonin' ny litera *o* (*ô*) mba hanoratana ny teny indrana sasany na amin'ny fitenim-paritra malagasy sasany, araka ny Didim-panjakana laharana 17-603 AC tamin' ny 10 Nôvambra 1965.

Misy fitenim-paritra malagasy ampiasana litera fanampiny, ny roa amin' ireo dia nampidirina tamin' ny alalan' ny Didim-panjakana laharana 62-404 tamin' ny 9 Aogositra 1962:

* ny *n̂* ilazana ny feo *n*, alohan' ny fototeny manomboka amin' ny *e* na *i*, ohatra: *man̂embana* (*man*+*embana*) (izay midika hoe "mangalatra") sy manembana (*man*+*sembana*) (izay midika hoe "manakorontana");
* ny n̈ manamarika ny *n*, alohan' ny fototeny manomboka amin' ny *a* na *o*, ohatra: *man̈asa* (*man*+*asa*) (izay midika hoe "madranitra") sy *manasa* (*man*+*sasa*) (izay midika hoe "manadio amin' ny rano").

## Fampiasana ny teny malagasy
Ampisain'ny Malagasy amin'ny endrika fitenim-paritra na ny fiteny ôfisialy ny fiteny malagasy. Amin'ny lafiny ôfisialy dia ny tenim-pirenena (malagasy ôfisialy) no tena ampiasaina ary matetika io ihany no fiteny an-tsoratra. Mampiasa ny teny malagasy fiteny ôfisialy na tenim-paritra koa ny Malagasy mipetraka any ivelan' i Madagasikara, na dia tsy maro aza ny fianakaviana malagasy tsy mampianatra ny tenindrazany amin'ny zanany.

Eo amin'ny aterineto indray, dia vitsy ny tranonkala mampiasa ny teny malagasy ho fitenin'ny votoatiny. Matetika ny Malagasy dia mampiasa ny teny frantsay rehefa miresaka momba ny fampahalalàna. Miampy izany koa ny safidin'ny mpikarakara tranonkala izay misafidy ny teny frantsay ho fitenin'ny votoatiny. Araka izany dia mamaky ary matetika mifanakalo hevitra amin'ny teny frantsay ny Malagasy eo amin'ny tranonkala. 

Volana natokana ho an'ny fiteny malagasy ny volana Jona, ka ny Akademia Malagasy sy ny Ministera misahana ny kolontsaina no mikarakara ny fankalazàna azy. 

### Wikipedia sy Aterineto amin' ny teny malagasy
Tsy mampiasa ny Wikipedia amin'ny fiteny madinika ny olona noho ny ratsy mifamahana. "Tsy tia hamorona votoatiny ny olona satria tsy hisy hamaky, ary tsy misy mamaky satria tsy misy votoatiny." Tahàka ireo Jordanianina manoratra amin'ny teny anglisy mba ho azon'ny olona bebe kokoa, manoratra amin'ny teny frantsay ny Malagasy mba ho azon'ny olona any ivelan'i Madagasikara. Hoy izay mpanoratra izay," raha mamorona votoatiny bebe kokoa amin' ny teny nibeazany ny Malagasy, dia hisy kokoa ny votoatiny amin'ny teny malagasy ary ho vaky ilay boribory vetaveta". Araka izany, amin'ny lafiny sasany, hahafahana mamorona fitaovana toy ny mpandika teny anglisy-malagasy ireo orinasa lehiben'ny tranonkala.

## Rakibolana
Ny rakibolana voalohany amin’ny teny malagasy an-tsoratra dia nosoratana tamin’ny alalan’ny sorabe. Ny rakibolana voalohany nampiasa abidy latina dia ny *Dictionnaire de la langue de Madagascar* nosoratan’i Etienne de Flacourt, izay natonta tamin’ny taona 1658.

Taorian’izany dia nivoaka ny *English-Malagasy Vocabulary*. Tamin’ny taona 1885, dia navoakan’ny London Missionary Society ny rakibolana malagasy-anglisy iray izay ahitana pejy 892. Na izany aza, dia misy voambolana tranainy ao anatin’io rakibolana io. Efa nisy fanovàna maro natao tamin’io rakibolana io taty aoriana, indrindra amin’ny lafiny hatetika, izay miankina amin’ny firaketan-dahatsoratra misy teny mihoatra ny dimy tapitrisa.

* Winterton, M. et al.: *Malagasy–English, English–Malagasy Dictionary / Diksionera Malagasy–Anglisy, Anglisy–Malagasy*. Raleigh, North Carolina. USA: Lulu Press 2011, 548 p.

* Richardson: *A New Malagasy–English Dictionary*. Farnborough, England: Gregg Press 1967, 892 p.  (Original edition, Antananarivo: The London Missionary Society, 1885).
* *Diksionera Malagasy–Englisy*. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1973, 103 p.
* *An Elementary English–Malagasy Dictionary*. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1969, 118 p.
* *English–Malagasy Phrase Book*. Antananarivo: Editions Madprint 1973, 199 p. (Les Guides de Poche de Madagasikara.)
* Paginton, K: *English–Malagasy Vocabulary*. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1970, 192 p.
* Bergenholtz, H. et al.: *Rakibolana Malagasy–Alemana*. Antananarivo: Leximal/Moers: aragon. 1991.
* Bergenholtz, H. et al.: *Rakibolana Alemana–Malagasy*. Antananarivo: Tsipika/Moers: aragon. 1994.
* Régis Rajemisa-Raolison: *Rakibolana Malagasy*. Fianarantsoa  1995, 1061 p.

## Fitsipi-pitenenana

* *Mandahatra ny miaramila aho.*
Mampiasa endrika mivantana ny matoantenin' ny mpanao ny fehezanteny eo ambony,

; Rariteny M(L)F
* *Alahatro ny miaramila.*

Mampiasa ny matoantenin' ny atao ny fehezanteny eo ambony. Miraikitra amin'ny matoanteny ny mpanao ny asa (-*ko*).

### Matoanteny
Ny matoanteny no fanahin'ny fiteny ary mamaritra ny *tao* sy *hetsika* ary *fiainana* ny matoanteny. Mamaritra ny fisiana izy, noho ny fisian'ny matoanteny *misy*; mamaritra ny *tao* izy, ohatra: "tia aho", "miasa ianareo"; mamaritra ny fiaretana izy, amin'ny alalan'ny matoantenin'ny atao: "tiana aho", "esorina ianao".

Ny matoanteny dia ampiasaina amin'ny filazàna, fandavana na fanambaràna zavatra izay mbola atao na efa natao: "miasa ny olona", "nomen'olona vola aho"; mibaiko, manasa na mametra-panontaniana.

#### Matoantenin' ny mpanao sy ny matoantenin' ny atao
Ny matoanteny dia azo atao anaty sokajy telo: ny matoantenin'ny mpanao sy ny matoantenin'ny atao, ary ny matoanteny tsy mitongilana. Ny matoantenin'ny mpanao dia mamaritra ny lazaina manao zavatra. Ny matoantenin'ny atao dia mamaritra ny lazaina miaritra na iharan-javatra. 

Ny matoantenin'ny mpanao dia:
* lazaina fa mivantana (anglisy: *direct*) rehefa manaraka ny matoanteny ny lazaina: ohatra: "miteny aho"; "miasa aho", sns.
* lazaina fa manilika (anglisy: *exclusive*) rehefa manaraka ny lazaina ny mpameno. Izany dia midika fa ilay lazaina ary ilay lazaina ihany no manao ilay zavatra. Ohatra: "izaho no miteny"; "Rakoto no manjono", sns.
* lazaina fa manantitra (anglisy: *emphatic*) rehefa manaraka ny matoanteny ny lazaina. ohatra : "izaho miteny", "izaho misotro".

Telo no endriky ny matoantenin'ny atao.
# Ny voalohany dia antsoina hoe *endrika tsotra*, satria avy amin'ny filaza mandidin'ny fototeny izy. Ohatra: ny matoantenin'ny atao "sotroina" dia avy amin'ny filaza mandidy "sotroy" izay avy amin'ny fototeny "sotro".
# Ny endrika faharoa dia manana tovana mamaritra ny mpanao, na ny lazaina. Ohatra "ampianariko ny ankizy", "dioviko ny trano", sns.
# Ny fahatelo dia ny endrika ara-toejavatra, satria mampiasa ny toejavatry ny fotoana, na toerana, na fomba. Ohatra: "Tany an-trano no nisotroan'ny olona rano".

Ny matoantenin'ny atao tsotra dia manana endrika mivantana, manantitra na manilika..

Ny matoanteny tsy mitongilana dia mamaritra tao izay mikasika ny mpanao ary ny mpanao ihany. Ohatra: "Velona aho"; "Mandeha ianao". Manana fiendrika manano ary fiendrika anoina ny matoanteny tsy mitongilana: "Mandeha aho" (mat. mpanao); "andehanako", "alehako" (mat. atao). Manana ny endrika mivantana, manantitra ary manilika ireo matoanteny tsy mitongilana ireo.

#### Sokajy matoanteny dimy
Faharoa, azo sokajina dimy ny matoanteny malagasy : 
* Ny matoanteny mitampody (reflektiva),
* Ny matoanteny mamari-pahafahana (anglisy: *potentative verb*). Ny tovona mamaritra azy io dia ny tovona *maha-*. Manana endrika mivantana, manantitra (emfatika) ary mandroaka ireo matoanteny ireo.
* Ny matoanteny mamaritra fivoarana (anglisy: *intensive verb*) dia mamaritra ny hafatratra, ny fitomboana na ny fivoaran'ny *tao* iray. Ny tovona mamaritra ireo matoanteny ireo dia ny tovona *miha-* ohatra ao anatin'ny *mihalava*, *mihafohy*, *mihavitsy*, *mihafeno*, sns. Misy fiendrika manano sy ny fiendrika anoina io matoanteny io. Ao amin' ny fiendrika manano (ang.: *active voice*) sy amin'ny fiendrika anoina (ang. *passive voice*) dia ahitana ny endrika mivantana, endrika manantitra (emfatika) ary endrika mandroaka (ang.: *exclusive form*). Amin'ny endrika misy solonteny voatovana amin'ny matoanteny mamaritra fivoarana dia ahitana ny endrika mivantana manantitra sy mandroaka.
* Ny matoanteny mampita (ang.: *transitive verb*)  izay mamaritra ny tao ataon'ny lazaina eo amin'ny fameno. Ny tovona mamaritra ireo matoanteny ireo dia ny tovona *man-* (manana endrika miova arakaraky ny fototeny)
* Ny matoanteny mpifanao (ang.: *reciprocative verb*) Ao amin'io sokajy matoanteny io dia ahitana ny fiendrika manano ary ny fiendrika anoina izay samy manana ny endrika mivantana, manantitra ary manilika.. Ny endrika mpifanao dia manana ny fiendrika manano, ny fiendrika anoina ary ny endrika voatovana solonteny.

Amin'ny fàfana eo ambany dia aseho ny tsirinteny araky ny endriky ny matoanteny avy amin'ny fototeny "latsaka".

(*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho.

#### Zana-pizaràna na fisokajiana fanampiny

Ny fizaràna fanindroan'ny matoanteny malagasy dia sokajy telo: endrika mpampanao (ang.: *causative*), endrika mampanao mpifanao (ang.: *reciprocative causative*) ary endrika mampanao mamaritra fahafahana (ang.: *potentative causative*). Ny tovona amin'ireo matoanteny ireo dia fitambaran'ny tovona ao amin'ny endrika mampanao amin'ny tovoy na ao amin'ny endrika mpifanao na mamari-pivoarana.

(*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho.

Ireo matoanteny mampanao mpifanao dia natao hamaritana ny zavatra mampanao, na, ny zavatra ataon'ny olona na zavatra mifampivoho. Ireo matoanteny ireo dia aorina amin'ny alalan'ny fanovàna ny tovona *m-* ho *mif-* amin'ny endrika mampanao ny matoanteny mivantana.

(*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho.

Ny endrika mampitranga fahafahana dia maneho ny fahafahana na ny fahafahana mampanaon'ny tao. 

(*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho.

### Anarana sy mpisolo

Ny mpisolo tena amin'ny teny malagasy dia maro ary miankina amin'ny fifandraisan'ilay mpiteny amin'ilay olona itenenana ny fampiasana azy.

### Tambinteny
Ny tambinteny dia teny ampiarahina amin'ny mpamaritra, ny matoanteny (mamaritra anarana na tsia) ary tambinteny hafa. Ao amin'ny teny malagasy dia ahitana karazana tambinteny telo: ny tambinteny mamaritra isa (fandaharana na fanisàna); tambinteny mamaritra fotoana: ankehitriny (oh.: *ankehitriny*, *izao ihany*, *anio*, sns.), efa lasa (*sahady*, *taloha*, *rahateo*, sns.) na ho avy (oh.: *hatrizay*, *arakizao*, *rahampitso*, sns.); ireo tambinteny mamaritra fitsingerenana (*matetika*, *indraindray*, *rahoviana*, sns.); ireo tambinteny mamaritra fitsingerenana voatanisa (oh.: *indray*, *indroa*, *intelo*, *isan'andro*, *isam-bolana*, sns.); ireo tambinteny mamaritra toerana (oh.: *aloha*, *aoriana*, *dia*, *mandavanandro*, sns.); ireo tambinteny mamaritra zava-mitranga tsy misy fiafaràna (oh.: *mandrakariva*, *mandrakizay*, *tsy ... intsony*)
#### Mpamaritra toerana

Fanamarihana :
* Tsy voatery asiana tendro ny mpamaritra toerana.
* Tsy ampaisaina matetika ny mpamaritra toerana misy ny *.

## Jereo koa

*Abidy malagasy
*Fiteny eto Madagasikara
*Fitsipiteny malagasy
**Lohahevitra sasany momba ny fitsipiteny malagasy**
*Fameno
*Mpampiankina
*Fitodika na fiendrika
*Tsirinteny
*Filazam-potoana
*Fanehoan-javatra
*Filaza
*Sokajin-teny
**Fiteny be mpampiasa ao Afrika**

* Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo. 

## Rohy ivelany
*Tatitra ''Ethnologue'' mikasika ny teny malagasy
*Foibe momba ny Teny an' ny Akademia Malagasy
*''Ny fifehezanteny malagasy'' ao amin'i teny.org (renisokajy )
*Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy
*"Mediatioran' ny Repoblika “Mila hadika amin' ny teny malagasy ny didy aman-dalàna”", *www.tiatanindrazana.mg*
**Boky malalaka**
*  ''A grammar of the Malagasy language, in the Ankova dialect '', nosoratan'i David Griffiths, 1854
* ''Клименко В. В.'' Малагасийский язык // Большая российская энциклопедия. Том 18. Москва, 2011, с. 600-601. 
* ''Клименко В. В.'' Словари малагасийского языка в России и за рубежом // Архонт, 2023, № 2, с. 83-91.

## Tsiahy