open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petra-kevitry ny fameno

Ny **petra-kevitry ny fameno** dia petra-kevitra ampiasaina amin'ny fanaovana fanadihadiana izay nampiasaina nanomboka tamin'ny taonjato faha-19 mba hoenti-manazava ny fiforonan'ny lahatsoratry boky dimy voalohany ao amin'ny Baiboly (ny Pentateoka), sy ny fotoana mety nanoratana azy, amin'ny alalan'ny fiheverana fa nisy lahatsoratra voalohany izay notovonana sy nofenoina miandalana mandra-pahazoana ny endrik'ireo boky ireo araka ny ahalalana azy ankehitriny. Ny fomba fiasa ampiasaina dia ny *Redaktionsgeschichte*.

Ny petra-kevitry ny fameno dia nivoatra tamin'ny taonjato faha-19 sy faha-20, ka tamin'ny volohany izy dia nipoitra noho ny tsy fahafaham-po tamin'ny fanazavana omen'ny petra-kevitra ara-tahirin-kevitra, ary nafatratra ny fara tampony izy tamin'ireo taona 1970 tamin'ny famoahan'i John Van Seters sy Rolf Rendtorff ary Hans Heinrich Schmid ny voka-pikarohany tao amin'ny bokin'izy ireo mitondra ny lohateny hoe *An Introduction to the Bible.*

Fintinan'i Van Seters’ amin'ny hoe "loharano telo na soso-dahatsoratra ao amin'ny Pentateoka" ilay petra-kevitra, izay ka fantatra amin'ny hoe Iahvista (J) sy Mpisorona (P) ary Deoteronomista (D). Amin'io petra-kevitra io dia tsy isan'ny loharano na tahirin-kevitra niaingana tamin'ny fanoratana ny Pentateoka ny loharano elohista ao amin'ny petra-kevitra ara-tahirin-kevitra. Nalahatr'i Van Seters’ ara-potoana toy izao ireo loharano ireo: DJP.

* ny loharano deoteronomista (D) dia mety nosoratana manodidina ny taona 700 tal. J.K.;
* ny loharano iahvista (J) dia mety nosorfatana manodidina ny taona 600 tal. J.K. nandritra ny vanim-potoan'ny fahababoan'ny Jiosy tany Babilona;
* ny loharanion'ny Mpisorona (P) dia mety nosoratana manodidina ny taona 400 tal. J.K. mandritra ny vanim-potoana aorian'ny fahababoana.

Tsy io irery no ezaka fanitsiana ny petra-kevitra ara-tahirin-kevitra, nefa iray amin'ireo lohalaharana amin'ny fomba fanadihadiana ny Pentateoka sady heverin'ny mpikaroka maro ho azo tsara ampiasaina.

Nanomboka tamin'ny taona 1980 dia nampiasain'ny mpikaroka indray ny petra-kevitry ny fameno sady nampiarahiny tamin'ny petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra nataon'i Friedrich Schleiermacher, izay mifameno aminy. Manazava ny fisian'ny tsy fifanarahana hita eo amin'ny lahatsoratra io petra-kevitra io, ka amin'izany dia heverina fa ny fisian'ny tahirin-kevitra (lahatsoratra) voalohany indrindra no manaporofo ny firaisan-drafitra sy firaisan-dohahevitra ao amin'ny Testamenta Taloha, fa ny petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra kosa manazava ny fahasamihafan'ny fomba fanoratra.

## Jereo koa
Petra-kevitra momba ny fanoratana ny Pentateoka:

* Petra-kevitra ara-tahirin-kevitra
* Petra-kevitry ny fameno
* Petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra
Sederan' ny Paska

Ny **Sederan' ny Paska** na **Sedera** dia fombafomba ao amin' ny fivavahana jiosy mifamatotra amin' ny hevitra ara-tandindona miaraka amin' ny fetin' ny Paska jiosy, izay mikendry ny fampiainana ny mpandray anjara, indrindra ny zaza, ny fahazoana tampoka momba ny fahafahana taorian' ny taona maro nahandevozan' ny Zanak' i Israely tany Egipta, izany hoe ny fivoahan' ny Zanak' i Israely avy tao Egipta. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe *סדר* / *Seder* izay midika hoe "filaminana" izany. Anaovana sakafo sakafo fito ny Sederan' ny Paska.

Amin' ny andro faha-14 amin' ny volana Nisàna no ankalazana ny Sedera ao amin' ny Tanin' i Israely, fa any amin' ny Jiosy am-pielezana dia amin' ny faha-14 sy faha-15n' ny volana Nisàna no anaovana izany, araka ny Hagadà novolavolaina nandritra ny taonjato maro. Ao amin' ny Misnà no ahitana ny foibem-panorenana io fomba io. Naka ampahany tamin' ny fomba fanao babilôniana koa izany nandritra ny vanimpotoan' ny Amôraima sy ny Geônima, ka nanaovana fandraiketana an-tsoratra nandritra ny Andro Antenatenany sady notovanana tamin' ny hira maro tamin' ny taonjato faha-16. Taty aoriana dia samy manana ny fivoasany azy ny Jiosy siônista sy ny Jiosy kômonista.

## Loharano sy fanamarihana
Hamàna

I **Hamàna** na **Hamana** dia olona resahina ao amin' ny Bokin' i Estera, izay minisitry ny Fanjakana persiana tamin' ny fotoana nanjakan' i Ahasoerôsy (na Kserksesy I). Araka ny lovantsofina jiosy dia evan' ny fankahalana jiosy (antisemitisma) i Hamàna noho izy nikasa handripaka ny Jiosy, araka ny fitantaran' ny Bokin' i Estera. Atao hoe המן‎ / *Hâmân* izy amin' ny teny hebreo.

Araka ny Bokin' i Estera dia zanak' i Hamedata, izay tatranak'ilay mpanjaka amalekita atao hoe Agaga, i Hamàna. Fahavalon-drazan' ny vahoaka jiosy izany i Hamàna. Tao amin'ny tananan' i Sosa (na Sosàna na Soza) tamin' ny taonjato faha-5 no nisehoan' ny tantara.

Notendren' i Ahasoerôsy ho ministra i Hamàna ka nanomana tetika handringanana ny Jiosy nonina tao amin' ny Empira Persiana. Nampanao sonia didy ny mpanjaka izy handringanana ny vahoaka jiosy. Tsy nahomby ilay tetika noho ny hafetsen' i Estera izay lasa vadin' ny mpanjaka sy i Mordekay (na Mardôkea) rahalahin-drainy nitaiza azy, ka nifotitra tamin' i Hamàna sy ny fianakaviany izany tetika izany. Nahanton' ny Jiosy i Hamàna sy ny zanany lahy folo araka ny fankatoavan' ny mpanjaka Ahasoerôsy.

Mba hahatsiarovana izany fivadihan' ny rasa izany dia naorina ny fetin' ny Porima (hebreo: *Purim*). Niseho miandalana ny fomba sasany izay anamarihana ny fanafahana ny Jiosy sy ny faharesen' i Hamàna. Izany no amakiana ny Bokin' i Estera ampahibemaso sy itabataban' ny mpivory sy ampanenoany zava-mikarantsana isaky ny tononina ny anaran' i Hamàna. Ny mpanao mofo sasany dia manamboatra mofo atao hoe "sofin' i Hamàna" (hebreo: אוזן המן / *ozen Haman*) izay hanina mandritra izany andro fety izany.
Môrdekay

I **Môrdekay** na **Mârdôkea** dia olona resahina ao amin'ny Bokin'i Estera, rahalahin-drain'i Estera na zanaky ny mpirahalahy amin-drainy, zanak'i Jairo avy amin'ny fokon'i Benjamina. Atao hoe מָרְדְּכַי / *Mordĕkay* izy amin'ny teny hebreo fa *Μαρδοχαῖος / Mardokhaîos* kosa amin'ny teny grika. I Mordekay dia isan'ny taranaka fahefatry ny Jiosy (Jodeana) natao sesitany tany Babilona tamin'ny andron'i Nebokadnezara (na Nabokôdônôzôra).

Nonina tao amin'ny tanànan'i Sosàna na Soza tao Persia niaraka tamin'i Estera, izay zana-drahalahiny na mpirahalahy ray aminy sady notezainy sahala amin'ny zanany vavy, i Mordekay. Tafiditra ho isan'ireo vehivavy mpanaraka ny mpanjaka Ahasoerosy i Estera ka kasa vadin'ny mpanjaka taty aoriana. Nahazo anjara raharaha tao an-dapa i Môrdekay, ka nahatsikaritra ny tetik'ireo nikasa hamono ny mpanjaka. Tsy nahomby ilay tetika ka nosoratana tao amin'ny boky firaketan'ny mpanjaka izany.

Tsy nifanaraka tamin'i Hamàna minisitry ny mpanjaka anefa i Môrdekay noho i Hamàna tsy nahazaka ny fahitana an'i Môrdekay afaka ny tsy hiankohoka eo anatrehany. Ny fivavahana jiosy dia mandidy ny Jiosy tsy hiankohoka na amin'iza na amin'inona afa-tsy amin'Andriamanitra irery. Nanomana didy fandripahana ny Jiosy ao amin'ny Empira persiana i Hamàna. Nomanina ny tetika sy ny fotoana hanatanterahana izany didy izany. Nanao izay hampiova hevitra ny mpanjaka i Môrdekay sy i Estera mba hahafahan'ny Jiosy miaro tena. Nifotitra amin'i Hamàna ny tetika nataony ka nahantona izy sy ny zanany lahy folo. Voavony amin'izay ny Jiosy.

Izany andro nivadihan'ny rasa ka nahavotra ny Jiosy izany no ankalazaina mandraka ankehitriny amin'ny firavoravoan'ny Porima (hebreo: *Purim*).

## Jereo koa

* Estera

* Vasty

* Hamàna
Jiosy Mitsrahima

Ny **Jiosy Mitsrahima** na **Mitsrahima** na **Jiosy Mizrahy** na **Mizrahima** dia ny taranaky ny Jiosy any Atsinanana Akaiky, any Kaokazy hatrany Azia Afovoany ary any India izay misy fizaràna ara-poko sy ara-kolontsaina maro ka tsy tokam-bolo loatra miohatra amin' ny Askenazy sy ny Sefarada. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe מזרחים / *Mizra'him*, izay midika hoe "Tatsinanana" izy ireo.  Atao hoe עֲדוֹת-הַמִּזְרָח / *Edot HaMizra'h* ("Vahoaka any Atsinanana") koa izy ireo. Tafiditra ao anatin' izy ireo koa ny Jiosy arabo izay Jiosy mialokaloka any amin' ny firenenan arabo, ary ny Jiosy avy amin' ny faritra iharan' ny kolontsaina sy ny fiteny jiosy (Kaokaziana sy Tiorka sy Kiorda ary Persana indrindra).  Isan' izy ireo noho izany ny Jiosy ao Afrika Avaratra, any Iràka, ny Iemena, any Iràna, any Bukhara,any India, any Jeôrjia, any Kaokazy ary any Kordistàna. Na dia samy hafa fiaviana azy izy ireo dia avy amin' ny Talmodan' i Babilôna ny lalàna mifehy azy rehetra ireo. Ny fombam-pivavahany dia manakaiky ny an' ny Jiosy sefarada sy ny Jiosy magrebina.

## Jereo koa

* Sefarada

* Askenazy
* Fiteny hebreo mitsrahy
Sosa

I **Sosa** na **Sosàna** na **Soza** dia tanàna fahiny tao amin'ny Elamita sy ny vahoaka niaina teo alohany, tao amin'ny Empira persiana voalohany, ny Seleokida, ny Partiana, ary ny Empira sasanida tao Iràna, sady iray amin'ireo tanàna nanana ny maha izy azy tao amin'ny faritra Atsinanana Afovoany tamin'ny Andro Taloha. Ao amin'ireo tendrombohitra ivan'i Zargos any amin'ny 250 km atsinanan'ny Renirano Tigrisy, eo anelanelan'ny Karkheh sy ny reniranon'i Dez no nisy azy. Ny toerana niorenany amin'izao dia ahitana havoana granita telo izay mivelatra eo amin'ny faritra mirefy 1 km2, fantatra amin'ny hoe havoana Apadana sy havoana Acropolis ary havoana Ville Royale. Ny tanàna iraniana vaovao atao hoe Shush dia hita eo amin'ny toerana niorenan'i Sosa. I Shush dia ampitovina amin'i Sosàna (*Shushan*), izay lazaina ao amin'ny Bokin'i Estera sy ny boky hafa ao amin'ny Baiboly koa. 

Amin'ny teny persiana dia atao hoe *Shush*, fa amin'ny teny hebreo dia atao hoe  שׁוּשָׁן / *Shushān* ary amin'ny teny siriaka kosa dia atao hoe ܫܘܫ‎ / *Shush*. Amin'ny teny persiana afovoany dia atao hoe *Sūsh* na *Shūs*. Amin'ny teny persiana taloha dia *Tsūshā*.
Sikara

Ny **Sikara** na **Sikary** na **Sikera** dia olona ao amin' ny antoko jiosy mpanidrahindra tanindrazana amin' ny fomba fara tampony, izay niezaka ny handroaka ny Rômana sy Jiosy mpomba azy ireo hiala an' i Jodea (na Jodia).

Ny teny hoe *sikara* (latina: *Sicarii*) dia avy amin' ny teny latina hoe *sica*, antsy fohy marani-droa mifaingoka afenina ao anaty akanjo, izay fitaovam-piadiana tian' ny Jiosy mpamono ireo Jiosy hafa miara-miasa amin' ny Rômana, na mamono ireo Jiosy niova finoana ka tsy mety forana. Ny hoe *Sikara* izany dia midika ara-bakiteny hoe "olona mitondra *sica*". Amin' ny teny grika dia atao hoe *Sikaroi* ny Sikara. Amin' ny teny hebreo vaovao kosa dia atao hoe סיקריים / *Siqari'im* izy ireo*.* Teny fanaratsiana mety avy amin' ny tenin' ny Rômana ny teny hoe *Sicarii* izay nampiasan' i Flavio Jôsefa tamin' ny taompolo 50 hanondroany vondrona jiosy izay tsy fantatra na naman' ny Zelôta na tsia. Talohan' ny Fikomiana Lehibe nataon' ny Jiosy tamin' ny taona 66 dia niavaka izy ireo noho ny fanaony izay namono ireo Jiosy miara-miasa amin' ny Rômana, ka heverina fa endrika taloha nisehoan' ny asa fampihorohoroana ara-pôlitika izany.

Araka ny nosoratan' i Flavio Jôsefa dia nikambana tamin' ny fianakavian' i Jodasy Galileana mpanorina ny "Filôzôfia Fahefatra" ny lohandohany teo amin' ny Sikara, ka misy amin' ny mpandinika ny miresaka ny amin' ny dinastian' ny mpikomy. Tamin' ny Fikomiana Lehibe  tamin' ny taona 66 dia nandray anjara betsaka izy ireo. Taorian' ny namonoan' olona an' i Menahema zanaka  na zafin' i Jodasy Galileana anefa dia toa tsy nanao afa-tsy ny nifehy ny toeram-pamaharana atao hoe Masada sy amin' ny fanafihana eny amin' ny manodidina azy izy ireo. Tamin' ny taona 90 tamin' ny fanapahan' i Dômitiano dia lazain' i Flavio Jôsefa fa nitarika ny famaharana tao amin' i Masada i Eleazara zanak' i Jairo (zafin' i Jodasy Galileana). Izany no fisehoan' ny faran' ny fikomian' ny Jiosy izay nisafidianan' ny Sikara rehetra ny famonoan-tena toy izay ny hosamborin' ny Rômana, dia nifarana teo ny fihetsiketsehan' izy ireo tamin' ny taona 74.

## Jereo koa

* Zelôta
Masada

I **Masada** dia toerana voaaro manda any Palestina tamin'ny Andro Taloha izay niorina teo ambony vato granita an-tampon-tendrombohitra eo amin'ny tevana atsinanan'ny tany efitr'i Jodea. tokony ho 50 km any atsimo-atsinanan'i Jerosalema.  Amin'ny teny hebreo dia atao hoe מצדה / *Mitsada,* izay midika hoe "toerana voaro manda", io toerana io.

## Firafitr'i Masada
Ireo tevana ao amin'ny ilany atsinanana, izay eo amoron'ny Ranomasina Maty, dia mahatratra haavo 450 m; ao andrefana no ahitana lohasaha mirefy 100 m any ho any. Sarotra ny miditra ao amin'io toerana io. Lembalemba izy io izay mahatratra 15 ha eo amoron-tevana lalina. Miendrika telolafy mirefy 600 m sy 300 m izy.  Misy rindrim-bato fotsy manana haavo 5,3 m sy hetevina 3,6 m izay misy tilikambo miisa 37 mahatratra haavo 22 m izay ahafahana miditra amin'ny trano namboarina voahodidin'ireo rindrin-bato ireo. Ny halavan'ny rindrina dia mirefy 1 300 m ka mamefy tanteraka ny tampon'ilay lembalemba.

## Tantaran'i Masada
Tao Masada ny famaharan'ireo Jiosy (ny Zelota sy ny Sikara) tamin'ny fikomian'ny Jiosy voaolohany tamin'ny taona 66 hatramin'ny 73 taor. J.K. nanohitra ny Romana. Nisy lapa voaro manda namboarin'i Heroda Lehibe mpanjakan'ny Jodea tamin'ny taonjato voalohany. Ahitana lapa mitodika mianavaratra ny manda, izay eo ambanin'ny mandan'ny toerana voaro. Ny rindrin'ny lapa dia avo sy mafy sady mitampify eo amin'ny zoron'ny tilikambo fiambenana efatra manana haavo mirefy 26,6 m. Ny ao anatiny dia ahitana efitrano sy varavarana ary toeram-piandroana. Rehefa maty i Heroda Lehibe dia nitoeran'ny tafika romana ny lapa hatramin'izay ka hatramin'ny nakan'ny Zelota ilay toerana tamin'ny taona 66 taor. J.K.  Ao amin'ny lapa dia misy toeram-pitehirizana entana, fitehirizan-drano maro, fitoeram-pitaovam-piadiana sy miaramila. Rehefa azon'ny Romana i Jerosalema tamin'ny taona 70 taor. J.K. dia niditra tao amin'io toerana io ny Jiosy 1 000 eo ho eo, lehilahy sy vehivavy ary zaza madinika. Nanohitra ny fahirano nataon'ny Romana izy ireo nanomboka tamin'ny taona 72 ka i Eleazara zanak'i Jairo no nitarika izany.  Nony reraka izy ireo dia namono tena miaraka mba tsy hitolo-batana amin'ny Romana tamin'ny 2 Mey 73.

Amin'izao fotoana izao dia isan'ny vako-pirenena lehibe any Israely i Masada ka mahasarika mpizaha tany maro.


Masada-208-Roemerlager-2010-gje.jpg
Masada-252-Mauerwerk mit Erhaltungslinie-2010-gje.jpg
Masada-254-2010-gje.jpg
Masada-264-Apsis-2010-gje.jpg
Masada-04-Nordpalast-gje.jpg
Masada-266-Ausblick-2010-gje.jpg
Masada-280-Wolken-2010-gje.jpg
Artakserksesy

***Artakerksesy*** dia anarana nampitondraina ireo mpajaka lehibe persiana tao amin' ny fianakavia-mpajaka akemenida. Atao hoe Ἀρταξέρξης  / *Artaksérksês* io anarana io amin' ny teny grika, izay avy amin' ny anarana amin' ny teny persiana tranainy hoe *Artaxšacā* (amin' ny teny persana: اردشیر یکم / *Ardeshir*). Ho an' ny Egiptiana dia manondro ireo farao tamin' ny dinastia faha-27 sy faha-31 izany. Ireto avy ireo Artakserksesy ireo:

* Artakserksesy I 
* Artakserksesy II
* Artakserksesy III
* Artakserksesy IV (na Arsesy)
* Artakserksesy V (na Besôsy)

## Artakserksesy ara-tantara

### Artakserksesy I
I Artakserksesy I dia nanjaka tamin' ny taona 465 hatramin' ny 424 tal; J.K. I Manetôna dia mihevitra fa nanjaka 41 taona izy. I Kserksesy I no nodimbiasiny ary i Kserksesy II no nandimby azy.

### Artakserksesy II
I Artakserksesy II dia najaka tamin' ny taona 404 hatramin' ny taona 358 tal. J.K. Izy no nanjaka maharitra indrindra tamin' ireo Akemenida. Lasa mpanjakan' i Egipta izy tamin' ny taona 404 hatramin' ny 402 tal. J.K. talohan' ny fikomian' ny Egiptiana. I Dariôsy II no teo alohany ary i Artakserksesy III no nandimby azy.

### Artakserksesy III
I Artakserksesy III dia nanjaka teo anelanelan'ny taona 358 sy 338 tal. J.K. I Artakserksesy II no nodimbiasiny ary i Arsesy (na Artakserksesy IV) no nandimby azy.

### Artakserksesy IV
I Artakserksesy IV, izay antsoina hoe Arsesy koa, dia nanjaka tamin' ny taona 338 sy 336 tal. J.K.  I Artakserksesy III no teo alohany ary i Dariôsy III no nandimby azy.

### Artakserksesy V
I Artakserksesy V, izay atao hoe Besôsy, dia satrapan' i Baktriana tamin' ny nanjakan' i Dariôsy III. Nanandratra ny tenany ho mpanjaka izy ka nitondra io anarana Artakserksesy io rehefa avy namono an' i Dariôsy III tamin' ny taona 330 tal. J.K. nefa nosamborin' i Aleksandra Lehibe sy nampamonoiny tamin' ny taona 329 tal. J.K.

## Artakserksesy ao amin' ny Baiboly
Ny Bokin' i Ezra (na Bokin' i Esdrasa) sy ny Bokin' i Nehemia ao amin' ny Baiboly dia miresaka ny amin' ny olona atao hoe "Artakserksesy, mpanjakan' i Persia" nefa tsy fantatra marina hoe iza amin' ireo Artakserksesy ireo io lazaina io. Ny mpahay tantara sasany dia milaza fa i Artakserksesy I izany, nefa ny hafa koa dia milaza fa i Artakserksesy II no izy.

Ao amin' ny Bokin' i Ezra dia nanome alalana an' i Ezra hody any Jerosalema avy any Babilôna nahababoana i Artakserksesy ka naniraka azy ho governora hisahana ny raharaha ara-piarahamonina sy ara-pivavahana ao amin' ny vahoaka jiosy. Nandao an' i Babilôna i Ezra tamin' ny fahafito taonan' ny nanjakan' i Artakserksesy sady nitarika Jiosy nahitana mpisorona sy Levita nankany Jerosalema. Araka ny Bokin' i Nehemia dia nahazo alalana tamin' ny mpanjaka Artakserksesy koa i Nehemia hody any Jerosalema.
Ahasoerôsy

**Ahasoerosy** na **Asoerosy** dia anaran' olona hita ao amin' ny Baiboly. Heverin' ny maro fa mitovy amin' ny anarana hoe *Kserksesy* ny hoe *Ahasoerôsy na Asoerôsy* noho izy avy amin' ny anarana amin' ny teny persiana tranainy hoe *Khšayarša*. Tsy vitsy koa anefa ireo mihevitra fa mitovy amin' ny anarana hoe *[[Artakserksesy]]* (indrindra fa i Artakserksesy II) ny hoe *Ahasoerosy*. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ / *Aʾhashwerosh* na *Aʾhashverosh* io anarana io.

Ireto avy ireo olona nitondra io anarana io:

* I Ahasoerôsy na Asoerôsy ao amin' ny Bokin' i Estera dia heverina fa i Kserksesy I (na Kserksesa I) mpanjakan' i Persia.
*Atao hoe Ahasoerôsy koa ny anaran' ny mpajakan' i Persia ao amin' ny Bokin' i Ezra (Ez. 4.5-7).
*Misy Ahasoerôsy na Asoerôsy hafa koa ao amin' ny Bokin' i Daniela (Dan. 9.1) izay ataon' io boky io fa rain' i Dariôsy Mediana (na Dariôsa Meda).
* Misy Ahasoerôsy na Asoerôsy hafa koa ao amin' ny Bokin' i Tobia, mpiara-miasa amin' i Nabokôdônôzôra (na Nebokadnezara), izay misy mihevitra fa i Kiaksaresy (na Kiaksaresa), mpanjakan' ny Mediana tamin' ny taona 625 hatramin' ny 585 tal. J.K. Mety mbola i Ahasoerôsy na Asoerôsy ao amin' ny Bokin' i Daniela io.
* Iray amin' ny anaran' ilay "Jiosy mpirenireny" amin' ny angano tamin' ny Andro Antenatenany koa ny hoe *Ahasoerôsy*.

## Jereo koa

*Artakserksesy (na Artakserksesa)
*Kserksesy
*Kiaksaresy
Kiaksaresy

I **Kiaksaresy** dia mpanjaka mediana nanapaka teo anelanelanen'ny taona 625 sy 585 tal. J.K. I Fraortesy no rainy izay mpanjaka nodimbiasiny ary i Astiagesy zanany no nandimby azy.

Nalaminy ny tafika mediana ka nanafika ny Fanjakana asiriana, nanao fahirano an'i Ninive renivitr'i Asiria, alohan'ny hiverenany hody any amin'ny taniny izay ambanan'ny Skita. Resin'ny miaramila mitaingin-tsoavaly skita notarihin'i Madiosy ao avaratry ny farihy Ormia izy tamin'ny taona 633 tal. J.K. ka voatery nilavo lefona hanompo ny Skita.

Tamin'ny taona 625 i Kiaksaresy dia nampamono an'i Madiosy nandritra ny fanaovana fihinanam-be, ka afaka tamin'ny fanapahan'ny Skita izy. Naveriny tsikelikely ny tanjaky ny Mediana ka afaka nanafika an'i Asiria indray: nikambana tamin'i Nabopolasara mpajakan'i Babilona izy, ary naka sy nandrava an'i Ninive ny tafik'izy roa lahy tamin'ny taona 612 tal. J.K. Nifampizara ny faritra nanjakan'ny Asiriana i Kiaksaresy sy i Nabopolasara ka ny tapany avaratra lasan'i Media.

Nanitatra ny fanjakany mianandrefana i Kiaksaresy ka nandrava ny fanjakana maneana tamin'ny taona 590 tal. J.K. ary naka an'i Tosfa renivohitr'i Orarto tamin'io taiona io ihany, avy eo namaky ady tamin'i Lidia. Niady hatramin'ny nisehoan'ny fanakona-masoandro tamin'ny 28 Mey 585 i Kiaksaresy sy i Aliata avy ao Lidia, izay nitsahatra tamin'ny ady noho ny tahony ny zava-nitranga ka nifanaraka fa tsy hiady intsony, ka ny renirano Halisy no nataony sisin-tany nampisaraka ny fanjakan'izy roa. Maty i Kiaksaresy fotoana fohy taorian'izany ka ny zanany atao hoe Astiagesy no nandimby azy teo amin'ny fitondrana.
Vasty

I **Vasty** dia vehivany resahina ao amin'ny Bokin'i Estera, ao amin'ny Baiboly, izay vadin'ny mpanjaka persiana Ahasoerosy (na Asierosy), aloahan'ny hanoloan'ny mpanjaka azy amin'i Estera, noho izy tsy nanaiky haseho eo anatrehan'ny mpiara-misakafo tamin'ny mpanjaka nandritra ny lanonana iray. Talohanan'ny hampodiana azy tsy ho vadin'ny mpanjaka intsony dia nisy ny fisafidianana vehivavy nataon'ny mpanolotsain'ny mpanjaka amin'ireo zazavavy teo amin'ny fanjakana. I Estera no voafidin'i Ahasoerosy tamin'izay ka nalainy ho vady.

Amin'ny teny hebreo dia atao hoe וַשְׁתִּי /*Vashti* izy, fa amin'ny teny grika kosa *Αστιν* / *Astin*.

## Jereo koa

* Môrdekay

* Hamàna

* Estera
Fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Egipta

Ny **Fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Egipta** dia fitantarana ao amin' ny Baiboly izay milaza ny fahafahana azon' ny Hebreo teo ambany fitarihan' i Mosesy (na Môizy) sy Aarôna (na Arona), avy amin' ny fanadevozan' ny Egiptiana azy ireo nandritra ny taonjato maro, ka nahazoan' izy ireo miverina indray any amin' ny tany Kanaana sy haka izany tany izany araka ny fampanantenana nataon' Andriamanitra amin' ireo razany. Tantaraina ao amin' ny Bokin' ny Eksôdôsy (na Eksaody) sy ny Bokin' ny Levitikôsy (na Levitika) sy ny Bokin' ny Fanisana (na Nomery) ary ny Bokin' ny Deoterônômia (na Deoterônômy) ny fivoahan' ny Hebreo avy tany Egipta. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe יציאת מצרים / *Yetsi'at Mitzrayim* ("fivoahana an' i Egipta") izany fitantarana izany.

Izany tantara izany dia heverin' ny Jiosy fa iray amin' ireo zava-nitranga manorina ny fivavahana jiosy (niaraka tamin' ny fanomezana ny Torah teo amin' ny tendrombohitra Sinay na Sinaia), izay iorenan' ny finoany an' Andriamanitra tokana afaka mireseka sy mihaino ary miditra an-tsehatra mivantana ao amin' ny Tantara, sady ankalazaina izany zava-nitranga izany amin' ny andro firavoravoan' ny Paska jiosy (*Pesa'h*).

Mampiady hevitra ny manampahaizana anefa ny maha ara-tantara tokoa io fitantarana ny fivoahan' ny Israelita avy any Egipta araka ny Baiboly io, izay hoatry ny tsy tena mifanaraka amin' ny fanoritsoritana zava-mitranga ara-tantara. Araka ny lazain' ny mpahay tantara atao hoe Nadav Naaman, ny fitantarana ny fivoahana avy any Egipta sy ny fakana ny tany Kanaana dia tantara namboarina manana lanja ara-kaisoratra sy ara-teôlôjia manambara ny fahaverezan' ny fifehezan' ny tafika egiptiana ny tany Kanaana izay heverina ho toy ny fanafahana, ka navadiky ny lovantsofina ara-kolontsaina jiosy ho fivoahana avy any Egipta.

## Jereo koa

* Fahababoana tany Babilôna
*Fahababoana tany Asiria
*Ejipta tamin' ny Andro Taloha
*Kanaana
Ny Vavak' i Azariasa sy ny Tonon-kiran' ireo Zatovolahy telo ao anaty afo

**Ny Vavak' i Azariasa sy ny Tonon-kiran' ireo Zatovolahy telo ao anaty afo** dia lahatsoratra ao amin' ny Bokin' i Daniely ao amin' ny Baiboly katôlika sy ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa izay tsy hita ao amin' ny Baiboly hebreo sy ao amin' ny Baiboly prôtestanta. Anisan' ireo soratra fanampiny izany. Ao amin' ny Daniely 3.24-90 no ahitana azy ireo. Tsy voasoratra tamin’ ny fiteny hebreo na arameana tany amboalohany io lahatsoratra io fa tamin' ny fiteny grika.

## Ny anaran' izy ireo
Ireo zatovolahy telo ireo dia i Sadraka sy i Mesaka ary i Abednegao (na Abednego). Anarana babilôniana ireo, araka ny didin' ny mpanjaka izay nampanova ny anaran' izy ireo.

Ny hoe *Sadraka* (hebreo: שַׁדְרַך / *Shaḏraḵ*) dia nasolo ny anarana hebreo hoe *Hanania* (hebreo: חֲנַנְיָה / *Ḥănanyāh*), "Be fahasoavana i Yah". Ny hoe *Mesaka* (hebreo: מֵישַׁ֖ךְ / *Mêshaḵ*) dia nasolo ny anarana hebreo hoe Misaela (hebreo: מִישָׁאֵל / *Mîšā’êl*), "Iza no El?". Ny hoe *Abednego* (hebreo: עֲבֵ֣דנְג֑וֹ / *‘Ǎḇêḏ-Nəḡō*) dia nasolo ny anarana hebreo hoe *Azarià* (hebreo: עֲזַרְיָה / *Ǎzaryāh*), "Nanampy i Yah". Ny hoe *Yah* dia fanafohezana ny anaran' Andriamanitra hoe *Yahweh*) ary ny hoe *El* dia midika hoe "Andriamanitra". Ampahatsiahivina fa ny anarana babilônianan' i Daniela (hebreo: דָּנִיֵּאל / *Daniyyel*) dia i Beltesazara (hebreo: בֵּ֣לְטְשַׁאצַּ֗ר / *Belteshazzar*). Ny anarana hebreo hoe *Azaryah* no nogasina ao amin' ny Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy hoe *Azariasa*, araka ny fanakarana azy avy amin' ny teny latina (*Azarias*) sy teny grika (*Αζαρίας / Azarias*).

## Jereo koa

* Lahatsoratra prôtôkanônika: Daniela 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12
* Ny Vavak' i Azariasa sy ny Tonon-kiran' ireo Zatovolahy telo ao anaty afo

* Tantaran' i Sozana (Daniela 13)
* I Bela sy ilay Dragona (Daniela 14)
Kaisarea

I **Kaisarea** na **Kaisaria** na **Sezarea** dia tanàna efa niorina tamin' ny Andro Taloha izay mbola misy ankehitriny ao Israely miorina eo amin' ny morontsiraky ny Ranomasina Mediteranea any amin' ny 20 km miala ny tanànan' i Dor, eo annelanelan' i Netanya sy Hadera.

Atao hoe קֵיסָרְיָה / *Qesarya* izy amin' ny teny hebreo, قيسارية / *Qaysaria* amin' ny teny arabo, ary Καισάρεια / *Kaisareia* amin' ny teny grika vaovao. Avy amin' ny teny grika tranainy hoe *παράλιος Καισάρεια* / *paralios Kaisareia* izay midika hoe "Kaisarea an-dranomasina" io anarana io. Amin'ny teny latina dia atao hoe *Caesarea Maritima* na *Caesarea Palestinae* ("Kaisarea any Palestina") io tanàna io. 

Naorina teo amin' ny nisy ny seranan-tsambo taloha atao amin' ny teny grika hoe *Στράτωνος πύργος* / *Stratonos pyrgos* na amin' ny teny latina hoe *Turris Stratonis* izay midika hoe "Tilikambon' i Stratono". 

Ny sisam-paharavan' ny tanàna taloha dia ahafahana maminavina ny mety ho endriky ny renivohitry ny fanjakan' i Herôda I Lehibe sy ny zavatra voaorina tamin' ny vanim-potoana rômana sy tamin' ny Andro Antenatenany.
Jerosalema (Andro Taloha)

I **Jerosalema** dia tanàna any amin' ny faritra Kanaana nonenan' ny Jebosita tamin' ny Andro Taloha izay azon' i Davida mpanjaka ka nataony renivohitry ny fanjakany.

## Vanimpotoana talohan' ny fahababoana babilônina

### Nandritra ny fitondran' i Davida sy i Sôlômôna
Tanàn' ny Jebosita i Jerosalema talohan' ny nahazoan' i Davida azy tamin' ny taona 1000 tal. J.K. ka nataony renivohitry ny fanjakany sy ivon' ny fivavahan' ny Israelita. Tontosan' i Sôlômôna izany fanokanana an' i Jerosalema ho renivohitra izay tamin' ny nahavitany ny Tempoly sy ny lapam-panjakana tamin' ny taona teo anelanelan' ny taona 969 sy 962 tal. J.K. sady nanao izay haha mpanan-karena ilay tanàna.

### Taorian'ny fivakisan' ny fanjakana ho roa
Taorian'ny fisarahan' ny fanjakana israelita ho roa, ka niteraka ny Fanjakan' i Jodà any atsimo sy ny Fanjakan' i Samaria any avaratra, dia lasa renivohitry hy fanjakana atsimo i Jerosalema.

## Vanimpotoana babilôniana sy persiana akemenida

### Vanimpotoan' ny fahababoana babilôniana
Tamin' ny taona 587 tal. J.K dia noravan' i Nebokadnezara mpanjakan' i Babilôna i Jerosalema mbamin' ny Tempoly tamin' ny nanafihan' ny Babilôniana sy nandravany ny Fanjakan' i Jodà, sady natao sesitany tany Babilôna ny mponina tao. 

### Fanorenana indray ny tanàna sy ny Tempoly
Taty aoriana dia resin' ny Persiana akemenida ny Babilôniana ka nalalaka amin' izay ny fivavahan' ny vahoaka sy ny firenena notapahin' ny mpajaka persiana. Teo anelanelan' ny taona 520 sy 515 tal. J.K. dia nahazo alalana hiverina any Jerosalema ny Jiosy babo ka afaka nanorina indray ny Tempoly sy ny tanàna ary ny manda. Tsy tafaverina tamin' ny endriny taloha anefa izany fa tsotsotra kokoa noho ny tamin' ny andron' i Sôlômôna.

## Vanimpotoana helenistika

### Vanimpotona lagida sy seleokida
Rehefa notafihin' i Aleksandra Lehibe i Palestina ka azony dia ny Lagida sy ny Seleokida no nifandimby nanapaka an' i Jerosalema sy ny faritra manodidina azy. 

### Vanimpotoana hasmôneana
Nikomy ny Makabeo tamin'ny taona 143 tal. J.K. ka nahazo fahaleovan-tena ny Jiosy ary lasa renivohitry ny fanjakana jiosy nandritra ny 80 taona indray i Jerosalema.

## Vanimpotoana rômana sy bizantina

### Vanimpotoana rômana
Tamin' ny taona 63 taor. J.K. dia azon' ny Rômana i Jerosalema. Noravan' ny Rômana ny tanàna tamin' ny taona 70 taorian' ny fikomian' ny tia tanindrazana. Tamin' ny taona 135 taor. J.K. dia nikomy tamin' ny Rômana indray ny Jiosy notarihin' i Bar-Kôkba izay tsy nahomby. Nanorina tanànam-boanjo tsy azon' ny Jiosy aleha ny Rômana teo amin' ny sisam-paharavàn' i Jerosalema.

### Vanimpotoana bizantina
Tamin' ny andron' ny Empira Kristiana dia lasa ivontoeran' ny fivahiniana masina i Israely, indrindra fa i Jerosalema. Nanorina bazililka tao ny emperora Kônstantino, izay nantsoina amin' ny anarana hoe Bazilikan' ny Fasana Masina.

## Jereo koa

* Jerosalema (ankehitriny)
* Andro Taloha
Filipy

I **Filipy** dia tanana ao Makedônia atsinanana naorin' i Filipo II, mpanjakan' i Makedônia, tamin' ny taona 356 tal. J.K. eo amin' ny misy ny tanàna kelin' i Kavala ao Grisia ankehitriny. Amin' ny teny grika dia atao hoe *Φίλιπποι* / *Phílippoi* io tanàna io.

Dingana lehibe eo amin' ny lalana Egnata ny fandalovana ao Filipy na dia tanàna tsy dia lehibe loatra aza izy. Manana ny maha izy azy ara-tantara io tanàna io noho ny antony roa. Ny voalohany dia ny ady tao Filipy teo amin' ny mandany tamin' ny taona 42 tal. J.K. ka nahazoan' ny mpandova an' i Jolio Kaisara ny fandresena. Ny faharoa dia ny  toriteny nataon' i Paoly tamin' ny taona 40 na 50 taor. J.K. izay niteraka ny fanoratan' i Paoly ny Epistily na Taratasy ho an' ny Kristiana tao Filipy, izay lahatsoratra nakambana ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana; ny sata maha "fanorenana apôstôlika" omen' io lahatsoratra io ilay tanàna no nahatonga ny lazan' i Filipy nandritra ny fotoana faramparany tamin' ny Andro Antenatenany, ary izany koa ny antony mampandroso ny fizahan-tany ao amin' io tanàna io ankehitriny. 

## Loharano sy fanamarihana
Makedônia (faritany rômana)

I **Makedônia** na **Masedônia** na **Masedoana** dia faritany rômana nivelatra any avaratr' i Grisia sy ampahan' i Albania ary i Makedônia Avaratra ankehitriny. I Tesalônika no renivohiny tamin' izay. Atao hoe **Faritany rômanan' i Makedônia** na **Faritany rômanan' i Masedoana** izy. Amin' ny teny latina dia atao hoe *Macedonia* na *Provincia Macedoniae* io faritany io. Io faritany io dia nofehezin' ny pretora (latina: *prætor*). Amin' ny teny grika kosa izy dia atao hoe Ἐπαρχία Μακεδονίας / *Eparkhia Makedonias*.

Niorina tamin' ny taona 146 tal. J.K. ny Faritany rômanan'i Makedônia, izay nandimby ny Fanjakan' i Makedônia notapahin' ny mpanjaka farany atao hoe Andriskosy (grika: Ἀνδρίσκος / *Andrískos*) nefa resin' ny jeneraly rômana atao hoe Quintus Cæcilius Metellus tamin' ny taona 148 tal. J.K. Nahafaoka an' i Bôtiea (latina: *Bottǐaea*) sy i Elimea (latina: *Elimēa*) ary i Eôrdea (latina: *Eordaea*) izy.

Tamin' ny taonjato faha-3 dia nizara ny faritanin' i Makedônia ka niteraka ny faritanin' i Makedônia Voalohany (latina: *Macedonia Prima*) ao atsimo sy i Makedônia Faharoa (latina: *Macedonia Secunda*) ao avaratra.

Tamin' ny taona 318 dia nampidirina tao amin' ny diôsezin' i Makedônia ireo faritany roa ireo, nefa kely kokoa noho i Makedônia taloha io diôsezy io satria ny diôsezin' i Epiro Vaovao (latina: *Epirus novus*) sy ny an' i Epiro Tranainy (latina: *Epirus vetus*) ary ny an' i Tesalia (latina: *Thessalia*) dia naka tamin' ny faritanin' i Makedônia. Ny diôsezin' i Makedônia dia miankina amin' ny pretoran' i Iliria (latina: *Illyria*).

Taorian' ny fizaràn' ny Empira rômana tamin' ny taona 395 dia lasan' ny Empira rômana any Atsinanana i Makedônia: atao hoe *Makedônia bizantina* izy tamin' izay.

## Loharano sy fanamarihana
Titosy

I **Titosy** na **Tito** dia Kristiana niara-niasa tamin' i Paoly avy any Tarsôsy sy nanaraka azy tamin' ny dia lavitra nataony, ary lasa episkôpa na evekan' ny fiangonana tao Kreta (grika: *Κρήτη*/ *Krêtê*). Atao hoe *Τίτος* / *Titos* izy amin' ny teny grika fa *Titus* kosa amin' ny teny latina.

Araka ny Epistily ho an' ny Galatiana (Gal. 2:3) dia kristiana grika izy ka anisan' ireo izay tsy tokony hoforana. Olona manan-talenta tamin' ny fifandraharahana i Titosy ka matetika dia nampamitaina iraka sarotra, nefa matotra sady mazava ny fitenenany. Niandraikitra ny famerenana ny filaminana teo amin' ny fiangonan' i Kôrinto izy sady nandamina ny fiangonan' i Kreta koa.

I Eosebiôsy avy any Kaisarea dia mitatitra araka ny lovantsofina fa evekan' i Kreta manontolo i Titosy, sahala amin' i Timôty (na Timôte) izay evekan' i Efesôsy (na Efezy na Efeso). Araka ny lovantsofina dia maty tao Gôrtina (grika: *Γόρτυνα* / *Górtuna*) ao atsimon' i Knôsôsy (grika: *Κνωσός* / *Knôsós*) i Titosy. Mbola ahitana bazilika mitondra ny anarany io tanàna io. 

## Jereo koa

* Epistily voalohany ho an' ny Kôrintiana
* Epistily faharoa ho an' ny Kôrintiana
* Epistily ho an' i Titosy
Kreta

I **Kreta** na **Krity** dia nosy grika izay nantsoina taloha hoe "Nosin' i Kandia". Izy no nosy lehibe indrindra amin' ny nosy grika ary laharana fahadimy amin' ny nosy ao amin' ny Ranomasina Mediteranea raha ny velarany no heverina. Tamin' ny taona 1913 izy dia nakambana tamin' i Grisia ka lasa iray amin' ny fari-pitondrana (grika: *περιφέρεια* / *periphéreia*; raha maro: *περιφέρειες* / *periphéreies*) miisa 13 sady diosezy itsinjaram-pahefana fahafito natsangana tamin'ny fandaharan'asa *Kallikratis* (grika vaovao: *Πρόγραμμα Καλλικράτης*) tamin'ny volana Janoary 2011 tany Grisia. I Kreta no toerana nahaterahan'ny sivilizasiona minoiana izay manana an'i Knososy (grika: Κνωσός / *Knôsós*) ho ivony manan-danja indrindra.

Amin'ny fiteny grika dia atao hoe *Κρήτη*, izay vakina hoe *Krḗtē* amin'ny fanononana grika taloha na *Kríti* amin'ny fanononana grika vaovao.

Teo anelanelan'ny taona 1200 sy 67 tal. J.K. dia nanaraka ny fandaminana ara-piarahamonina doriana i Kreta ka nandray ny kolontsaina grika. Nanomboka tamin'ny taona 67 tal. J.K. ka hatramin'ny taona 395 taor. J.K. dia lasa ao amin'ny tanin'ny Empira romana i Kreta ka i Gortina (grika: ) no lasa renivohiny sy an'ny faritany mahafaoka an'i Kirenaia na Kirenaika (grika: *Κυρηναία* / *Kurênaía*) koa. Teo anelanelan'ny taona 395 sy 824 taor. J.K. dia niaraka tamin'ny Empira romana any Atsinanana (atao hoe Empira bizantina) i Kreta.
Nikôpôlisy any Epirôsy

I **Nikôpôlisy any Epirôsy** na **Nikôpôly any Epiro** dia tanàna grika naorin' i Aogosto hanatsiarovana ny fandresen' ny tafika an-dranomasin' i Aktioma an' i Marka Antônio tamin' ny 02 Septambra 31 tal. J.K. izay miorina eo amin' ny vavan' ny Helodrano Ambrakika. Eo amin' ny andilan-tanin' ny saikanosy manasaraka ilay helodrano amin' ny Ranomasina Iôniana, eo amin' ny 6 km avaratry ny tanànan' i Prévéza ankehitriny. Nandroso dia nandroso i Nikôpôlisy nandritra ny vanimpotoana rômana sy tamin' ny faramparan' ny Andro Taloha, alohan' ny hlentehany tamin' ny vanimpotoana bizantina.

Atao hoe *Νικόπολις* / *Nikópolis*, io tanàna io amin' ny teny grika, ka izany teny izany dia midika hoe "tanànan' ny fandresena". Amin' ny teny latina izy dia atao hoe *Actia Nicopolis* na *Nicopolis ad Actium*.
Filemôna avy any Kôlôsia

I **Filemôna** dia lehilahy mpanankarena tao Kôlôsia, mpikambana tao amin' ny fiangonana tao an-toerana naorin' i Paoly, resahina ao amin' ny Epistily ho an' i Filemôna nosoratan' i Paoly ho azy indrindra raha tao am-pigadrana tany Rôma i Paoly. Niangavy an' i Filemôna i Paoly mba handray an' i Ônesimo andevony, izay nangalatra ny fananan' i Filemôna, rehefa avy niova ho kristiana ka ndeha hifona amin' ny tompony. Atao hoe *Φιλήμων* / *Philêmôn* i Filemôna amin' ny teny grika.

Araka ny lovantsofina dia maty notoraham-bato, niaraka tamin' ny vadiny atao hoe Apia, i Filemôna. Ny fitantarana hafa indray dia milaza fa nanjary evekan' i Kôlôsia i Filemôna ka maty martira taty aoriana.
Herôda Antipasy

I **Herôda Antipasy** na **Herôda Antipatera** dia tetrarkan' i Galilea sy i Perea (faritra ao avaratra-antsinanan' ny Ranomasina Maty, ao atsinanan' i Jordàna) tamin' ny taona 4 tal. J.K. hatramin' ny taona 39 taor. J.K., zanak' i Herôda Lehibe sy ilay vehivavy samaritana atao hoe Maltake, vadiny fahefatra. Teraka tamin' ny taona 21 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 39 taor. J.K. Atao hoe *Ἡρῴδης Ἀντίπατρος* / *Hêrôdês Antipatros* izy amin' ny teny grika fa *הורדוס אנטיפס* kosa amin' ny teny hebreo.

I Herôda Antipasy no nanamboatra ny tananan' i Tiberiasy na Tiberiada izay miorina eo amorona atsinanan' ny farihin' i Galilea, mba ho fanomezany voninahitra ny emperora Tiberio.

Nanambady vehivavy nabateana atao hoe Fasaelisy, zanak' i Aretasy IV, mpanjakan' i Nabatea avy any Petra, i Herôda Antipasy, nefa nisarahany io mba hanambadiany an' i Herôdiada na Herôdiasy, zanaky ny rahalahiny atao hoe Aristôbola IV izay tsy iray reny aminy. Tamin' izany dia vadin' ny rahalahy tsy iray reny amin' i Herôda Antipasy, atao hoe Herôda Bôetôsy (atao hoe Herôda Filipo), i Herôdiada izay nandao an' i Herôda Bôetôsy mbola velona, ka niteraka fahatafintohinana izany ka nahatonga ady ara-tafika teo amin' i Herôda Antipasy sy i Aretasy IV rafozany. I Herôdiada no renin' i Salôme izay resahina ao amin' ny Evanjelin' i Marka (Mar. 6.14-29) fa antony nahatapa-doha an' i Joany Batista noho i Joany nitsikera izany fanambadian' i Herôda Antipasy an' i Herôdiada izany. 

Resin' i Aretasy IV rafozany i Herôda Antipasy tamin' ny ady namoizany ny tafika nentiny. Nanolo-tsaina an' i Herôda Antipasy handeha any Rôma hangataka ny anaram-boninahitra mpanjaka amin' ny emperora Kaligola i Herôdiada. Naongan' ny emperora Kaligola izy tamin' ny taona 39 taor. J.K. Tezitra noho ny fanararaotam-pahefana nataon' i Antipasy ny Rômana ka tapa-kevitra ny hanao sesitany azy any antsimon' i Galia (latina: *Gallia*; mifanadrifindrify amin' i Frantsa ankehitriny) any Logdonoma (i Lyon any Frantsa ankehitriny izany). Nanaraka azy tany i Herôdiada.

I Herôda Antipasy no niandraikitra ny Tempoly tamin' i Jesoa nohelohina ho faty tao Jerosalema, tanàna ao Jodea izay tsy notapahin' ny Rômana mivantana. Araka ny Evanjelin' i Lioka (Lio. 23.7-15) dia tany amin' i Herôda Antipasy no nandefasan' i Pôntio Pilato an' i Jesoa.
Galia

I **Galia** na **Gaoly** dia faritra tao Eorôpa Andrefana nonenan' ny vahoaka seltika sy ny vahoaka akitaniana, izay mahafaoka an' i Frantsa, i Loksemborga, i Belzika, ny ampahany lehibe amin' i Soisa, ny tapany avaratr' i Italia ary faritra maro amin' i Nederlandy sy amin' i Alemaina: ny lemaka andrefan' ny renirano Rhin. Mahatratra eo amin' ny 494 000 km2 eo ny velarany. Nihena anefa izany taty aoriana.

## Jereo koa

* Gaoloà
Fanjakana Nabateana

Ny **Fanjakana Nabateana** na **Fanjakan' i Nabatea** na **Nabatea** fotsiny dia fanjakana tao amin' ny ampahan' ny faritra misy an' i Jôrdania, i Siria, i Arabia Saodita, i Egipta, i Palestina ary i Israely ankehitriny. Nahaleo tena izy hatramin' ny taonjato faha-4 tal. J.K. ka hatramin' ny taona 106 taor. J.K. izay nahalasa zanatany rômana azy ka niantsoana azy hoe *Arabia*. Ny tanàna atao hoe Petra no renivohiny.

## Jereo koa

* Nabateana
* Arabo
Marko Antônio

I **Marko Antônio** dia jeneraly sy mpanao pôlitika rômana. Isan' ny triomvirata faharoa, nanampy an' i Lepido sy i Ôktavio  (izay lasa Aogosto), namarana ny Repoblika Rômana izy. Teraka tamin' ny taona 83 tal. J.K. ary maty tamin' ny taona 30 tal. J.K. izy. Tsaroana i Marko Antônio noho ny fitiavany ilay mpanjakavavin' i Egipta tao amin' ny dinastia lagida atao hoe Kleôpatra.  Atao hoe *Marcus Antonius* izy amin' ny teny latina.
Ptôlemaiôsy II

I **Ptolemaiosy II** izay atao hoe **Ptolemaiosy II Filadelfosy** dia mpanjaka faraona tao amin' ny fianakaviana lagida (na ptôlemaika) izay  nandray anjara tamin' ny famoronana sivilizasiôna ifangaroan' ny sivilizasiôna grika sy ny sivilizasiôna egiptiana, sady nanao ny haha ivon' ny kolontsaina helenistika ny fanjakany. Teraka tamin' ny taona 309 na 308 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 246 tal. J.K. Atao hoe *Πτολεμαίος Φιλάδελφος* / *Ptolemaios Philadelphos* ny anarany amin' ny teny grika, ny hoe *Philadelphos* dia midika hoe "tia ny iray tampo aminy".

Nandimby an' i Ptôlemaiôsy I Sôtera izy sady nodipmbiasan' i Ptôlemaiôsy III Evergetesy I.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy III

I **Ptôlemaiôsy III**, izay atao hoe **Ptôlemaiôsy III Evergetesy I** dia mpanjakan' i Egipta sy faraona tamin' ny taona 246 tal. J.K hatramin' ny taona 222 tAl. J.K, avy amin' ny dinastia lagida, zanak' i Ptôlemaiôsy II Filadelfôsy izay nodimbiasiny. I Arisnôe I no reniny. Tsy fantatra ny taona nahaterahany (eo anelanelan' ny taona 285 sy 275 tal. J.K., misy ny manolotra ny taona 284 na 282 tal. J.K.). Maty tamin' ny taona 222 tal. J.K. izy. Tamin' ny nanjakany no nahatraran' i Egipta notapahin' ny Lagida ny fara tampon' ny tanjany sy ny fandrosoany. I Ptôlemaiôsy IV no nandimby azy.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida<br />
Ptôlemaiôsy IV

I **Ptôlemaiôsy IV** na **Ptôlemaiôsy IV Filôpatôra** dia mpanjaka sy faraon' i Egipta teo anelanelan' ny taona 222 tal. J.K. sy ny taona  204 tal. J.K., avy amin' ny fianakaviana lagida. Nandimby an' i Ptôlemaiôsy III Evergetesy rainy izy sady nodimbiasin' i Ptôlemaiôsy V zanany. Tamin' ny fanapahany no nanombohan' ny fihemoran' i Egipta ptôlemaika, noho izy tsy niraharaha afa-tsy ny filalaovana sy ny fihaingoana fa tsy ny hampandoso ny fanjakana sy ny vahoakany. Teraka tamin' ny taona 244 tal. J.K. sy maty tamin' ny taona 204 tal. J.K. izy. Atao hoe *Πτολεμαῖος Φιλοπάτωρ* / *Ptolemaios Philopatôr* io anarana io amin' ny teny grika. Ny hoe *Philopatôr* dia midika hoe "tia ray".

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Ptôlemaiôsy V

I **Ptôlemaiôsy V** na **Ptôlemaiôsy V Epifanesy Eokaristôsy** dia faraon' i Egipta avy amin' ny fianakaviana lagida sady zanak' i Ptôlemaiôsy IV tamin' i Arisnôe III. Teraka tamin' ny taona 210 tal. J.K. izy. Atao hoe *Πτολεμαίος E' ὁ Έπιφανὴς καὶ Εὐχάριστος* / *Ptolemaios E o Epiphanês kai Eokharistos* izy amin' ny teny grika. Ny hoe *Epiphanês* dia midika hoe "mamiratra". 

Taorian' ny nahafatesan-drainy tamin' ny taona 204 tal. J.K. dia nambara ny maha mpanjaka azy raha mbola 5 na 6 taona izy ka i Arisnôe III reniny no nitantana vonjimaika ny fanjakana. Naka ny fitondrana an-keriny i Agatoklesy (grika: Ἀγαθοκλῆς / *Agathoklês*) sy i Sôsibiôsy (grika: Σωσίβιoς / *Sôsibios*) rehefa avy namono an' i Arisnôe III tamin' io taona io ihany. Nandimby an' i Ptôlemaiôsy IV rainy izy ary nodimbiasan' i Ptôlemaiôsy VI zanany.

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida<br />
Ptôlemaiôsy VI

I **Ptôlemaiôsy VI** na **Ptôlemaiôsy VI Filômetôra** dia faraon' i Egipta avy amin' ny dinastia lagida izay nanjaka tamin' ny taona 180 tal. J.K. hatramin' ny taona 170 tal. J.K. sady lasa niara-nanjaka tamin' i Ptôlemaiôsy VIII Evergetesy II Trifôna rahalahiny tamin' ny taona 169 tal. J.K. hatramin' ny taona 145 tal. J.K. Zanak' i Ptôlemaiôsy V Epifanesy tamin' i Kleôpatra I Sira izy. Nandimby an' i Ptôlemaiôsy V Epifanesy  rainy izy ary nodimbiasin' i Ptôlemaiôsy VII. Teraka tamin' ny taona 186 izy ary maty tamin' ny taona 145 tal. J.K. Amin' ny teny grika dia atao hoe *Πτολεμαῖος Φιλομήτω*ρ, *Ptolemaĩos Philometôr*  ka ny hoe *Philometôr* dia midika hoe "tia reny".

## Jereo koa

* **Ny mpanjaka lagida nifandimby:** Ptôlemaiôsy I -  Ptôlemaiôsy II - Ptôlemaiôsy III - Ptôlemaiôsy IV - Ptôlemaiôsy V - Ptôlemaiôsy VI - Ptôlemaiôsy VII - Ptôlemaiôsy VIII - Ptôlemaiôsy IX - Ptôlemaiôsy X - Ptôlemaiôsy XI - Ptôlemaiôsy XII - Berenike IV - Kleôpatra VII - Arsinôe IV - Ptôlemaiôsy XIII - Ptôlemaiôsy XIV - Ptôlemaiôsy XV.
*Fianakavia-mpanjaka lagida
Herôdiana (fianakavia-mpitondra fanjakana)

Ny **Herôdiana** na **Dinastia Herôdiana** dia fianakavia-mpanjaka manam-piaviana idomeana. Ny ankamaroan' ny mpanjaka tao amin' io fianakaviana io dia nanapaka tao Palestina sy Israely. Ny mpanjaka herôdiana farany tao Israely dia i Herôda Agripa II. Matetika dia ampiasaina ny teny hoe "herôdiana" mba hanondroana vanim-potoana, indrindra momba an' i Palestina. Ny tena nalaza tamin' ireo Herôdiana dia i Herôda Lehibe (73 tal. J.K. - 4 tal. J.K.), i Herôda Antipasy (21 tal. J.K. - 39 taor. J.K.), i Herôda Agripa I (10 tal. J.K. - 44 taor. J.K.), i Herôda Agripa II (27 taor. J.K. - 93 taor. J.K.).
Nabateana

Ny **Nabateana** dia vahoaka arabo mpivarotra tamin' ny Andro Taloha izay nonina tao atsimon' i Jordania sy i Kanaana, sy tao avaratr' i Arabia ankehitriny. Taorian' ny faharavan' ny Empira Seleokida dia afaka nanitatra ny fanjakany mianavaratra izy ireo hatrany amin' ny faritr' i Damasy (na Damaskôsy). Amin' ny teny grika dia atao hoe Ναβαταῖος / *Nabataîos* ny Nabateana, fa amin' ny teny latina kosa dia *Nabataeus*. Amin' ny teny arabo izy ireo dia atao hoe الأنباط / *al-ʾAnbâṭ*.

Ataon' ny mpanoratra grika-latina hoe *Arabia* ny anaran' ny fanjakan' ny Nabateana, nefa i Flavio Jôsefa dia mampiasa ny anarana hoe *Nabatena*. Ny faritry ny fanjakany dia nifanefitra tamin' ny an' i Siria, ao avaratry ny Ranomasina Mena sy ny Saikanosin' i Arabia, ary nivelatra nankany amin' i Eofrata. Tamin' ny fanitaram-panjakana nataon' i Pômpeio tamin' ny taona 64 dia lasa fanjakana nanompo an' i Rôma ny Fanjakana Nabateana, nefa nanana fahaleovan-tena ihany izy ireo amin' ny sehatra sasany. I Petra no renivohiny, izay hita ao amin' ny tanim-pirenen' i Jôrdania ankehitriny, sady ahitana trano, fasana, tempoly ary teatra voasokitra anaty vatolampy.

Namolaka ny rameva ho azo ompiana izy ireo ka afaka nanao raharaham-barotra avy any amin' ny tapany atsimo amin' i Arabia, dia mamakivaky toerana misy rano izay nanaovany fambolena. Ny faritr' izany tany rehetra nofeheziny izany dia tsy fantatra mazava. Nivarotra ny vokatr' i Arabia mankany Siria sy any amin' ny Empira Rômana ary koa nankany amin' ireo firenena any atsinanan' i Eofrata izy ireo.

Tamin' ny taona 106 taor. J.K. dia nanakambana mivantana ny Fanjakana Nabateana tamin' ny Empira Rômana ny emperora Traiano (na Trajano) ka teraka noho izany ny Faritany Rômana Arabon' i Arabia, izay nanafoana tsikelikeky ny maha mpivarotra tokana azy ireo sy ny kolontsainy.

## Jereo koa

* Arabo