open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maley (firazanana)

Ny **Maley** dia firazanana araka ny tolokevitry ny mpahay siansa alemàna Johann Friedrich Blumenbach (1752–1840). I Blumenbach dia namaritra firazanana dimy itsinjaràn' ny olombelona maneran-tany, ary nanasokajy azy ireo araka ny volon-koditry ny olona. Nosokajina ho manana volon-koditra mivolontany ny firazanana maley. Hatramin' ny Blumenbach dia maro ny antrôpôlôga no nitsipaka ny teôriany momba ny firazanana dimy. Ny ankamaroan' ny manam-pahaizana dia manaiky fa ny fanasokajiana ny firazanana dia sarotra kokoa noho ny nataon' i Blumenbach. Ny firazanana maley dia heverina ho teratany voalohany ao amin' ny Vondronosy Maley, voafaritry ny fikarohana arkeôlôjika, izay nisy tamin' ny fanombohan' ny vanimpotoana kristiana tao amin' ny Vondronosy Maley.

Ny teny hoe "firazanana maley" (anglisy: *Malay race* ) dia nampiasaina matetika tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20 mba hilazana ny vahoaka aostrôneziana.

## Jereo koa

* Maley (vahoaka)

* Aostrôneziana (vahoaka)
Narvik

**Narvik**  dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i  . Misy mponina 21580 eo ho eo. 
Ny anaran'ilay tanàna dia avy amin'ny trozona narvals, izay tena fahita tamin'ny Andro Antenantenany ary fantatra amin'ny anarana hoe sakafo Vikingy.

## Tanàna ao Norvezy
Oslo (Renivohitra), Bergen, Narvik, Stavanger, Trondheim sy Kristiansand.
Fiteny ao Alzeria

Ny **fiteny ao Alzeria** dia maro dia maro, nefa miteny arabo ny ankamaroan' ny mponina ao. Hatramin' ny fanavaozana ny lalàm-panorenana tamin' ny taona 2016, io firenena io dia manana fiteny ôfisialy roa, dia ny fiteny arabo (efa izay rahateo araka ny voalaza ao amin' ny lalàm-panorenan' io firenena io hatramin' ny taona 1963) sy ny fiteny amaziga (*tamaziɣt*, izay fiteny berbera nekena ho "fitenim-pirenena" tamin' ny alalan' ny fanitsiana ny lalàm-panorenana nanomboka tamin' ny 8 May 2002); teo aloha dia ny fiteny arabo ihany no nanana io sata io. Ny fitenim-paritra arabo antsoina hoe *darja* eo an-toerana, no fiteny lehibe ampiasain' ny mponina. Miely patrana koa ny fioteny tamazigta sy ny fiteny frantsay. Ny fiteny arabo alzeriana sy ny fiteny berbera dia fiteny teratany ho an' ny amin' ny 99 % amin' ny Alzeriana, ka ny fiteny arabo alzeriana dia tenenin' ny 90 % eo ho eo ary ny fiteny berbera ampiasain' ny 10 %.

Ny fiteny frantsay, na dia tsy manana sata ôfisialy aza, dia mbola ampiasaina amin' ny haino aman-jery (gazety sasany) sy amin' ny fanabeazana, noho ny tantaram-panjanahana an' i Alzeria. I Malika Rebai Maamri, mpanoratra ny "The Syndrome of the French Language in Alzeria," dia nilaza fa ny fiteny ampiasaina any an-trano sy eny an-dalambe dia mijanona ho fifangaroan-teny avy amin' ny fitenim-paritra alzeriana sy ny fiteny frantsay.

Ny fiteny kabila, izay fiteny berbera be mpampiasa indrindra ao amin' ilay firenena, dia ampianarina sady fiteny ôfisialy koa (miaraka amin' ny fameperana vitsivitsy) any amin' ny faritra sasany ao Kabylia.

## Fiteny arabo
Ireto avy ny karazan' ny fiteny arabo ampiasaina ao Alzeria:
* Fiteny arabo manara-penitra

* Fiteny arabo alzeriana (karazan' ny fiteny arabo magrebina), izay ahitana ny fiteny arabo boziôta, ny fiteny arabo ôraney, ny fiteny arabo tlemseniana ary ny fiteny arabo jijela.
* Fiteny arabo sahariana
* Fiteny arabo marôkana
* Fiteny arabo ejipsiana
* Fiteny arabo irakiana

## Fiteny berbera

Ireto avy ny karazan' ny fiteny berbera ampiasaina ao Alzeria:
* Fiteny kabila
* Fiteny saoia
* Fiteny berbera saheliana
* Fiteny oargly
* Fiteny môzabita
* Fiteny toarega aljeriana
* Fiteny selha
* Fiteny senoy
* Fiteny zeneta isan-karazany

## Fiteny hafa
Ireto avy ny fiteny hafa ampiasaina ao Alzeria:
* Fiteny frantsay
* Fiteny anglisy
* Fiteny espaniôla
* Fiteny kôranje
* Fiteny rosiana
* Fiteny alemana

## Jereo koa

* Alzeria
* Fiteny aty Afrika
Angoche

**Angoche**  dia tanàna any  amin’ny ranomasimbe Indianina Misy mponina 347.175.

## Tanàna ao Mozambika
*Maputo, Nampula, Beira, Pemba, Chimoio
*Makoa (vahoakan' i Afrika)

## Kaominina ao Faritany Nampula
*Nampula, Ilha do Moçambique, Nacala, Lumbo, Angoche
Nampula (faritany)

**Nampula** dia tanàna, renivohitry ao amin'ny faritanin'i Nampula ao amin'ny Mozambika.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 388526 mponina tamin'ny taona 2010.

## Kaominina ao Faritany Nampula
*Nampula, Ilha do Moçambique, Nacala, Lumbo, Angoche

## Jereo koa
* Mozambika
** Nampula

## Tsiahy
Malema

***Malema*** dia tanàna iray ao amin'ny distrikan'i Malema. Any amin'ny faritany misy azy io Nampula (faritany) ao . Ny distrika dia mametra ny distrikan'i: Ribaue, Lalaua, Alto Molocue, Gurue, Cuamba, sy ny hafa. Ny distrika dia miankina amin'ny famokarana fambolena ary ny loharano lehibe dia ampemba, katsaka, voanjo ary tongolobe.

## Fitaterana
Izy io dia atolotry ny fananganana ny tamba-jotra atsimo Railway Mozambika ary koa ny EN 13.

## Kaominina ao Faritany Nampula
*Nampula, Ilha do Moçambique, Nacala, Lumbo, Angoche

## Renirano
*Malema (renirano)
Faritanin' i Sofala

Ny **Faritanin' i Sofala** dia iray amin' ny faritany enina eto Môzambika, manamorona ny Ranomasimbe Indianina. I Beira no renivohiny. 

## Kaominana
Ireto ny kaominina ao amin' ny Faritanin' i Sofala: Beira, Caia, Dondo, Gorongosa, Inhaminga, Marromeu, Nhamatanda sy Sena.

## Distrika
* Buzi
* Caia
* Chemba
* Cheringoma
* Chibabava
* Dondo
* Gorongosa 
* Marromeu
* Machanga
* Maringué
* Muanza
* Nhamatanda

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 2.221.803 mponina tamin'ny taona 2017.

## Valan-javaboarim
*Valan-javaboarin'i Gorongosa

## Renirano
* Pungwe, Buzi, Save

## Jereo koa
* Mozambika
** Sofala
*** Beira

## Tsiahy
Fiteny ao Marôka

Ny **fiteny ao Marôka** dia maro dia maro, ka ny ankamaroany dia endriky ny fiteny arabo sy endriky ny fiteny berbera na amaziga. Ireo fiteny roa ireo, amin' ny endriky manara-penitra, dia fiteny ôfisialy ao Marôka. Ny fiteny arabo literera no fitenin' ny fitantanan-draharaha fa ny fiteny amaziga dia tsy manana endrika nampiraisina; na izany aza dia apetraka tsikelikely ny endrika manara-penitry ny fiteny amaziga.

Ny fiteny hafa toa ny fiteny frantsay, ary amin' ny lafiny kely kokoa, ny fiteny espaniôla, dia tena hita any Marôka, fa ny fiteny anglisy kosa dia mahazo vahana eo amin' ny tontolon' ny fandraharahana sy ny fifanakalozana iraisam-pirenena.

Ny fiteny arabo marôkana (fantatra amin' ny anarana hoe *darija*) no fiteny  be mpampiasa indrindra sy *lingua franca*, fa ny fiteny berbera maro kosa dia fiteny ifaneraserana anatin' ny ampahany manan-danja amin' ny fizaràn-tanin' ilay firenena. Ny fiteny manan-kaja any Marôka dia ny fiteny arabo amin' ny endriny klasika sy amin' ny endriny manara-penitra ankehitriny ary indraindray koa ny fiteny frantsay, ary ity farany dia fiteny faharoa ho an' ny 33 % amin' ny Marôkana. Araka ny fanadihadiana natao tamin' ny taona 2000–2002 nataon' i Moha Ennaji, mpanoratra ny *Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco*, dia misy fiekena ankapobeny fa ny fiteny arabo manara-penitra sy ny fiteny arabo marôkana ary ny fiteny berbera no fitenim-pirenen' i Marôka. 

Manodidina ny 6 tapitrisa eo ho eo ny mpiteny berbera ao Marôka. Mitana toerana lehibe ao Marôka ny fiteny frantsay, satria ampianarina maneran-tany izy io ary ampiasaina ho fiteny voalohany ao Marôka momba ny varotra sy ny toekarena, ny kolontsaina, ny siansa ary ny fitsaboana; ampiasaina betsaka amin' ny fanabeazana sy ao amin' ny governemanta koa izy io. Mpikambana ao amin' ny Frankôfônia i Marôka.

Maro amin' ny Marôkana no miteny espaniôla, indrindra any amin' ny faritra avaratra manodidina an' i Tetouan sy Tangier, ary koa any amin' ny faritra atsimo, noho ny fifamatorana ara-tantara sy ny fifandraisana ara-barotra amin' i Espaina.

Araka ny fanadihadiana nataon' ny Governemantan' i Espaina tamin' ny taona 2012 dia ny 98 % amin' ny Marôkana no miteny arabo marôkana, ny 63 % miteny frantsay, ny 26 % miteny berbera, ny 14 % miteny anglisy, ary ny 10 % miteny espaniôla.

## Jereo koa

* Marôka

* Fiteny aty Afrika
Fiteny ao Libia

Ny **fiteny ao Libia** dia anjakan' ny fiteny arabo nefa hita ao koa ny fiteny berbera sy fiteny vahiny maro. Ny fiteny ôfisialin' i Libia dia ny fiteny arabo manara-penitra ankehitriny. Ny ankamaroan' ny mponina, manodidina ny 90 %, dia miteny iray amin' ny karazana fiteny arabo ho fiteny voalohany, sady manao izany ho fitenin-drazany, indrindraindrindra ny fiteny arabo libiana, nefa ao koa ny fiteny arabo ejipsiana sy ny fiteny arabo toniziana. Misy koa ny fitenin' ny vitsy anisa maro hafa ampiasaina any Libia toa ny fiteny berbera, ny fiteny tedaga na tedega, ny fiteny grika, ny fiteny dômary, ny fiteny tiorka ary ny ny fiteny kôpta. Ao koa ny fiteny vahiny toy ny fiteny anglisy sy ny fiteny italiana ary ny fiteny frantsay.

## Jereo koa

* Libia

* Fiteny aty Afrika
Fiteny ao Tonizia

Ny **fiteny ao Tonizia** dia ahitana fiteny maro, indrindra ny fiteny arabo sy ny fiteny berbera ary ny fiteny frantsay. Amin' ny fiteny maro ao Tonizia dia ny fiteny arabo no hany fiteny ôfisialy araka ny lalàm-panorenana toniziana.

Miteny arabo toniziana ary manao izany fiteny izany ho fitenin-drazany ny ankamaroan' ny mponina amin' izao fotoana izao, fiteny izay ahafahan' ny mpiteny azy sy ny mpiteny arabo magrebina hafa ifankahazoana amin' ny fomba voafetra. Mahay mamaky teny arabo manara-penitra ankehitriny (fiteny arabo literera) - izay ampianarina any amin' ny sekoly ambaratonga voalohany sy faharoa - ny ankamaroan' ny mponina. Afaka miteny frantsay ny ampahany be amin' ny mponina satria ny fiteny frantsay no fiteny mahazatra amin' ny fandraharahana sy ny fitantanan-draharaha nandritra ny fitondrana frantsay tao amin' ilay faritra.

Mbola ampiasain' ny vondrona tonizina vitsy anisa sasany (an' arivony vitsy) ny fiteny berbera atsinanana, fa amin' izao fotoana izao dia mampiasa ny fiteny arabo ho fiteny voalohany izy ireo.

## Jereo koa

* Tonizia
* Fiteny aty Afrika
* Fiteny ao Alzeria
Fiteny ao Malỳ

Ny **fiteny ao Malỳ** dia fiteny maro dia maro, izay ao amin' ny fianakaviam-piteny samihafa (nizerô-kôngôley, nilô-sahariana, hamitô-semitika, indô-eorôpeana). Ny fiteny frantsay no fiteny ôfisialin' i Malỳ. Fiteny mande maro (ahitana ny fiteny bambara sy mandinga ary diola), ny fiteny vôltaika (ahitana indrindra ny fiteny dôgôna sy senofô), ny fiteny sôngay, ny fiteny hasanià ary ny fiteny tamaseka dia mbola ampiasaina ao amin’ ny vondrom-poko samihafa. Ny fiteny bambara no miha lasa fiteny ifandraisana manerana an' i Malỳ, ampiasain' ny 50 %n' ny Maliana. Fitenim-pirenena ny fiteny bambarà, ny fiteny bôbô, ny fiteny bôzô, ny fiteny dôgôna, ny fiteny folany, ny fiteny sôninke, ny fiteny sôngay (na sôngôy), ny fiteny senofô-minianka, ny fiteny tamaseka, ny fiteny hasanià, ny fiteny kasônke, ny fiteny mandinka ary ny fiteny maninkakàna.

Ny fiteny frantsay no fiteny amin' ny asa ary ny tenim-pirenena telo ambin' ny folo no fiteny ôfisialin' ilay firenena, ampiasain' ny fanjakana, ny fitantanan-draharaha ary ny fanabeazana. Tamin' ny taona 2015 dia Maliana miisa 2 744 000 no miteny frantsay, izany hoe 17 % amin' ny mponina ao amin' ilay firenena, izay mahatonga ny fiteny frantsay ho fiteny faharoa be mpampiasa indrindra ao Malỳ aorian' ny fiteny bambara.

Ny fiteny bambara, izay anisan' ny fiteny mande sady iray amin' ireo fitenim-pirenena telo ambin' ny folo sady fiteny ôfisialy ao Malỳ, anefa no fiteny ifaneraserana ampiasaina ao amin' ilay firenena ary ampiasaina be amin' ny asa andavanandro; io no fitenin-drenin' ny maro ao Maly (46 %) sady be mpampiasa indrindra (52 %), na dia tsy miparitaka manerana ny tanim-pirenena aza.

## Jereo koa

* Malỳ
* Fiteny aty Afrika

* Jeôgrafian' i Malỳ
* Toekaren' i Malỳ
* Kolontsaina ao Malỳ
* Tantaran' i Malỳ
* Vahoaka maliana
Kaledônia-Vaovao

I **Kaledônia-Vaovao** na **Nouvelle-Calédonie** dia nosy maromaro sy tagoro-nosy frantsay any Ôseania, any amin' ny Ranomasina Corail sy ny tapany atsimon' ny Ranomasimbe Pasifika. Anisan' i Melanezia sy i Ôseania Lavitra ity vondrona ity.

Mirefy 18&nbsp;575,5 km2 ny velarany manontolo. I Grande Terre no nosy lehibe, 400 km ny lavany ary 64 km ny sakany lehibe indrindra. Ny renivohiny dia i Nouméa, kaominina lehibe sady ny hany tanàna lehibe ao amin' ilay vondronosy. Ny isan' ny mponin' ilay renivohitra dia 94&nbsp;285 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2019. Misy mponina 182&nbsp;341 i Grand Nouméa (miaraka amin' ny kaominina manodidina an' i Païta sy i Dumbéa ary i Mont-Dore), izany hoe roa ampahatelon' ny mponina izay miisa 271&nbsp;407 eo ho eo.

Teo ambany fiandrianana frantsay i Nouvelle-Calédonie nanomboka tamin' ny taona 1853. Araka izany, io fizaràn-tany io dia manana ny satan' ny "collectivité *sui generis*" frantsay. Amin' izao fotoana izao izy dia manana fizakan-tena matanjaka sy zo hanapa-kevitra samirery, taorian' ny fanafoanana ny fanjanahantany tany am-boalohany sy ny fananganana ny hoavy iraisan' ny tompontany sy ny Kanàka ary ny vondrom-piarahamonina maro hafa ao amin' ilay vondronosy, izay manam-piaviana samihafa (eorôpeana, fantatra amin' ny anarana hoe "Caldoche", aziatika, pôlineziana, sns.).
Manana mari-pamantarana manokana i Nouvelle-Clédonie, miaraka amin' ny fanevam-pirenena frantsay (hiram-pirenena sy teny filamatra ary sarisary sy soratra manokana amin' ny vola taratasy). Iadian-kevitra anefa ny momba ny sainany sy ny anarany. Mampiasa ny anarana hoe "Kanaky" (manondro ny vahoaka kanàka) sy nanana ny sainany manokana nanomboka tamin' ny taona 1984 ny mpandala fahazoana fahaleovantena amin' ny ankapobeny, safidy roa nolavin' ny tsy mpandala ny fahazoana fahaleovantena amin' ny ankapobeny, izay mety hiaro hevitra isan-karazana (tsy fialana amin' ny toerana efa misy, fikambanan' ny mpitaky fahaleovantena miaraka amin' ny any Frantsa, na famoronana marika vaovao iraisan' ny vondrom-piarahamonina rehetra monina ao amin' ilay vondronosy).
Ôfanima

Ny **Ôfanima** na **Galgalima** dia ilazana ny kodiarana hita ao amin' ny fahitan' i Ezekiela momba ny kalesy (*merkabah*) ao amin' ny Bokin' i Ezekiela (Ezek 1:15-21). Ny iray amin' ireo Horonam-bokin' ny Ranomasina Maty (4Q405) dia mandika azy ireo ho anjely; ny fizaràna farany amin' ny Bokin' i Henôka (Henoka 61:10, 71:7) dia milazalaza azy ireo ho kilasin' ny zavamananaina any an-danitra izay (miaraka amin' ny Kerobima sy ny Serafima) tsy matory mihitsy, fa miambina ny seza fiandrianan' Andriamanitra. Ao amin' ny anjelôlôjia kristiana dia anisan' ny antokon' ny anjely izy ireo, ary antsoina koa hoe "seza fiandrianana".

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe אוֹפַנִּים / *ʼōp̄annīm* (na אוֹפָן / *ʼōp̄ān* raha milaza tokana), na גַּלְגַּלִּים  / *galgallīm* (na  גַּלְגַּל / *galgal*, milaza tokana) izy ireo.

Ireo "kodiarana" ireo dia nampifandraisina amin' izay voalaza ao amin' ny Daniela 7:9 (izay ilazana azy ireo hoe *galgal*, "ny kodiaran' ny galgalima", misy "lelafo mirehitra" sy "afo mandoro") amin' ny kodiarana efatra rakotra maso (ka ny tsirairay amin' izy ireo dia misy kodiarana roa mifampiditra), izay mihetsika eo anilan' ny Kerobima manana elatra, eo ambanin' ny seza fiandrianan' Andriamanitra. Mihetsika miaraka amin' ny Kerobima ireo kodiarana efatra ireo, satria ao anatin' izy ireo ny fanahin' ny Kerobima. Ny Boky faharoan' i Henôka (2Hen 20:1, 21:1) koa dia niantso azy ireo ho "ireo izay  manana maso maro".

Ny Boky voalohan' i Henôka (Hen 71:7) dia toa milaza fa ny Ôfanima dia ampitovina amin' ny "Seza Fiandrianana" ao amin' ny kristianisma rehefa mitanisa azy ireo miaraka, araka ny filaharany: "... nanodidina ny Serafima sy ny Kerobima ary ny Ôfanima”.
Idrisy

I **Idrisy** dia mpaminanin' ny silamo voalaza ao amin' ny Kor'any, izay heverin' ny Mozilmana fa mpaminany fahatelo taorian' i Seta. Izy no mpaminany faharoa voalaza ao amin' ny Kor'any. Ny lovantsofina silamo dia niray feo nanondro an' i Idrisy ho i Henôka ao amin' ny Baiboly. Maro ny manam-pahaizana mozilmana tamin' ny Andro Taloha klasika sy tamin' ny Andro Antenatenany izay nihevitra fa olona iray ihany i Idrisy sy i Hermesy Trismegistôsy. Amin' ny teny arabo izy dia itao hoe إدريس /*ʾIdrīs*.

Voalaza ao amin' ny Kor'any fa "mendri-pitokisana" sy "mahari-po" ary ny Kor'any koa dia milaza fa "nasandratra ho any amin' ny toerana ambony" izy. Noho izany sy ny noho ny fisian' ny fitovian-dahatsoratra hafa, dia iheverina ho i Henôka ao amin' ny Baiboly i Idrisy, ary ny lovantsofina silamo matetika dia mametraka an' i Idrisy ho ao amin' ireo Taranaka voalohan' i Adama, ary mihevitra azy ho iray amin' ny mpaminany tranainy indrindra voalaza ao amin' ny Kor'any, mametraka azy eo anelanelan' i Adama sy Nôa. Ny maha tokan-tsata an' i Idrisy dia nanentana ny fitantarana maro taty aoriana momba azy ao amin' ny lovantsofina silamo.

Araka ny hadita, notantarain' i Malik ibn Anas ary hita ao amin' ny *Sahih Muslim*, dia voalaza fa tamin' ny dian' i Mohamady tamin' ny alina dia nifanena tamin' i Idrisy tany amin' ny lanitra fahefatra izy. Ny lovantsofina izay nivoatra manodidina an' i Idrisy dia manao azy ho mpaminany sy filôzôfa ary mistika, ary maro ny mistika mozilmana taty aoriana, na Sofy, anisan' izany i Ruzbihan Baqli sy Ibn Arabi, izay nilaza ihany koa fa nihaona tamin' i Idrisy tao amin' ny fahitana ara-panahy.
Fandosirana nankany Ejipta

Ny **fandosirana tany Ejipta** na **fandosirana tany Egipta** dia fitantarana ao amin' ny Filazantsaran' i Matio (Matio 2:13–23) sy ao amin' ny apôkrifan' ny Testamenta Vaovao. Fotoana fohy taorian' ny fitsidihan' ny Magy, dia nisy anjely niseho tamin' i Jôsefa tamin' ny nofy nilaza taminy mba handositra any Egipta miaraka amin' i Maria sy i Jesoa zazakely, satria i Herôda mpanjaka dia nitady hamono an' ilay zaza azy.

Ny fandosirana tany Ejipta sy ny fandripahana ny zaza tsy manan-tsiny dia voalaza ao amin' ny andalana ao amin' ny Filazantsara araka an' i Matio (Mt. 2:13-23) izay mandrafitra tonian-dahatsoratra iray. Ireo lahatsoratra roa ireo dia ampahany amin' ny *Sondergut* amin' ity filazantsara ity: ireo zava-misy ireo dia tsy voalaza ao amin' ireo filazantsara roa hafa sinôptika (Marka sy Lioka) na ao amin' ny an' i Joany.

Araka ny voalazan' i Matio, ny mpanjaka Herôda I, izay nampahafantarin' ny Magy ny amin' ny nahaterahan' ny "mpanjakan' ny Jiosy" tao Betlehema, dia nampamono ny ankizy rehetra roa taona no ho midina tao amin' io tanàna io. Nandositra nankany Ejipta i Jôsefa, izay nampitandremina tamin' ny alalan' ny nofy, niaraka amin' i Jesoa zazakely sy ny reniny, ary nijanona tao mandra-pahafatin' i Herôda. Rehefa nitondra an' i Jodea (na Jodia) nandimby an-drainy anefa i Arkelaôsy zanak' i Herôda, noho ny fahamalinana dia nanorim-ponenana tao Nazareta any Galilea (na Galilia) i Jôsefa sy ny ankohonany.
Hasambarana (toritenin' i Jesoa)

Ny **Hasambarana** na ny **Fahasambarana** dia anarana omena ny ampahany amin' ny Toriteny teo an-tendrombohitra voalaza ao amin' ny *[[Filazantsara araka an' i Matio]]* (Mat. 5:3-12) sy ny ampahany amin' ny Toriteny teo an-tany lemaka ao amin' ny *[[Filazantsara araka an' i Lioka]]* (Lio. 6:20-23).

Valo izy ireo "fahasambarana" ireo ao amin' ny Filazantsaran' i Matio fa efatra kosa ao amin' ny Filazantsaran' i Lioka izay arahin' ny ozona efatra. Misy hasambarana hafa ao amin' ny loharano jiosy talohan' ny Filazantsara, ao amin' ny Baiboly, indrindra ao amin' ny *[[Bokin' i Siràka|Ekleziastika]]* (Eklez. 14:20-27), na ao amin' ny iray amin' ny Horonam-bokin' ny Ranomasina Maty avy tao amin' ny zohy 4 (4Q525 2 II). Ny Hasambarana ao amin' ny Filazantsara araka an' i Matio dia manolotra rafitra mifototra amin' ny fomba fiasa mitovy amin' ilay ampiasaina tamin' ireo lahatsoratra roa farany ireo, izay misy vokany mivantana eo amin' ny fandalinana ny lahatsoratr' ity filazantsara ity.
Blasfemia

Ny **blasfemia** na **fitenenan-dratsy**, dia lahateny maniratsira an' Andriamanitra, na ny fivavahana na izay heverina ho mendrika na masina. Tany am-boalohany dia midika hoe "miteny ratsy olona, ​manevateva, manendrikendrika"; nihavoafetra kokoa ny hevitr' io teny io ka tsy misy ifandraisany amin' ny zavatra hafa afa-tsy ny fanevatevana ampiharina amin' ny resaka fivavahana.

Miankina amin' ny fotoana sy ny faritra eto amin' izao tontolo izao, ny fitenenan-dratsy amin' ny heviny ara-pivavahana dia mety ho leferina na faizina. Tamin' ny taona 2020 dia miovaova be ny toe-draharaha any amin' ny firenena iray mankany amin' ny firenena hafa. Noho izany, ny firenena sasany dia tsy mbola nanasazy ny fitenenan-dratsy (ohatra: Etazonia, Sina, Japana) na nanafoana ny lalàny momba ny teny manevateva an' Andriamanitra (ohatra: Frantsa, Kanada, firenena skandinaviana). Ny hafa kosa mbola mampihatra ny lalàna manasazy ny mpiteny ratsy,  manomboka amin' ny onitra tsotra (ohatra: Italia, Aotrisy, Brezila) ka hatramin' ny fanamelohana ho faty (ohatra: Afganistana, Broney, Maoritania, Nizerià, Iràna, Pakistana, Sômalia, Arabia Saodita), anisan' izany ny sazy an-tranomaizina isan-karazany (ohatra: Alemaina, Rosia, India, Ejipta).Heverina ho anisan' ny fahalalahana maneho hevitra ny fitenenan-dratsy an' Andriamanitra na ny olona na zavatra inoan' ny olona fa masina, sady omena alalana, any Frantsa sy any amin' ny firenena hafa.

## Jereo koa

* Herezia

* Ateisma
* Teôkrasia
* Sekiolarisma
* Fanjakana laîka

* Fivavahana ôfisialy
* Fivavaham-pirenena
* Ateismam-panjakana
* Fivavaham-panjakana
* Lalàna momba ny blasfemia
* Fivavahana ao anatin' ny pôlitika
* Fisarahan' ny Fiangonana sy ny Fanjakana
* Fanononana an' Andriamanitra ao amin' ny lalampanorenana
Toriteny teo an-tany lemaka

Ny **Toriteny teo an-tany lemaka**, ao amin' ny kristianisma, dia lahateny fampianarana nataon' i Jesoa Kristy tamin' ny mpianany sy tamin' ny vahoaka betsaka, ary taterina ao amin' ny Filazantsara araka an' i Lioka (Lio. 6:17-49).

Ny Toriteny teo an-tendrombohitra  izay lava kokoa ao amin' ny Filazantsara araka an' i Matio dia azo ampitahaina amin' io toriteny io ary miseho ho toy ny fivoaran' izany. Ny mpanao heviteny sasany dia mino fa toriteny mitovy ireo, ny hafa milaza fa nanao fanamarihana mitovy amin' izany i Jesoa tao anatin' ny toe-javatra maro, ny hafa kosa milaza fa tsy nisy na iray amin' ireo toriteny ireo tena nisy fa izy ireo kosa dia fitambaram-pampianarana fototra nataon' i Jesoa nangonin' i Matio sy i Lioka.

Ny Lioka 6:12–20a dia manazava ny zava-nitranga izay nahatonga ilay toriteny. Tao anatin' izany i Jesoa dia nandany ny alina teo an-tendrombohitra nivavaka tamin' Andriamanitra. Roa andro taorian' izay dia nanangona ny mpianany izy ka nifidy roa ambin' ny folo tamin' izy ireo, izay nomeny anarana hoe "Apôstôly". Teny an-dalana nidina avy teo an-tendrombohitra izy, dia nijoro teo amin' ny "tany lemaka" (ἐπὶ τόπου πεδινοῦ / *epi topou pedinou*) izay nivorian' ny olona marobe. Rehefa avy nanasitrana ny "fanahy maloto" i Jesoa dia nanomboka ilay antsoina ankehitriny hoe "Toriteny teo an-tany lemaka".
Mpianatra (kristianisma)

Ny **mpianatra**, ao amin'ny kristianisma, dia olona nanara-dia an' i Jesoa nandritra ny fanompoana nataony. Io teny io dia ampiasaina ao amin' ny Testamenta Vaovao, ao amin'ny filazantsara sy ao amin' ny Asan' ny Apôstôly ihany. Amin'ny ankapobeny, tao amin' ny Tontolon'ny Andro Taloha, io teny io dia manondro ny mpianatry ny mpampianatra ara-pilôzôfia na ara-panahy. Mifanohitra amin' ny mpianatra an-tsekoly ny mpianatra lazaina eto izay manaraka fianarana amin' ny teôria sy fampiharana miaraka amin' ny mpampianatra azy amin' ny alalan'ny fakana tahaka ny fanao sy ny fiainan' ny mpampianatra.

Ny Testamenta Vaovao dia mirakitra tantaran' ny mpianatr' i Jesoa maro. Ny sasany dia nanankinana iraka, toy ny roa ambin' ny folo lahy ao amin' ny Filazantsaran' i Matio (Mat. 10), ny fitopolo ao amin' ny Filazantsaran' i Lioka (Lio. 10), na ny mpianatra rehetra nantsoina ho amin' ny iraka lehibe taorian' ny nitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty, ao amin' ny Filazantsaran' i Matio (Mat. 28), manao azy ireo ho Apôstôly, tompon' andraikitra amin' ny fitoriana ny filazantsara (izany hoe ny Vaovao Mahafaly) amin' izao tontolo izao. Nohamafisin' i Jesoa fa saro-bidy ny maha mpianatra, ohatra, ao amin' ny Filazantsaran' i Lioka (Lio. 14:33).
Baibolin' i Zurich

Ny **Baibolin' i Zurich** dia fandikana ny Baiboly mifototra, araka ny tantara, amin' ny fandikana nataon' i Ulrich Zwingli. Ny fanontana farany dia mikendry ny fahazavana ara-pilôlôjia. Atao hoe *Zürcher Bibel* na *Zwinglibibel* izany amin' ny teny alemana.
Fanjakan' ny Lanitra (ao amin' ny Matio)

Ny **Fanjakan' ny Lanitra** (izay atao amin' ny teny grika hoe: Βασιλεία τῶν οὐρανῶν / *Basileia tôn ouranôn*) dia andian-teny ampiasaina ao amin' ny Filazantsaran' i Matio. Hita amin' ny ankapobeny fa mitovy amin' ny andian-teny hoe "Fanjakan' Andriamanitra" (izay atao aamin' ny teny grika hoe: βασιλεία τοῦ θεοῦ / *Basileia toû Theoû*) ao amin' ny Filazantsaran' i Marka sy ny Filazantsaran' i Lioka izy io. Heverina ho vontoatin' ny toritenin' i Jesoa ny "Fanjakan' ny Lanitra" ao amin' ny Filazantsaran' i Matio izay manoritsoritra ny fizoran' ny zava-mitranga, izay anombohan' Andriamanitra hitondra na ho mpanjaka na Tompo, noho izany dia hetsika iray amin' izay maneho ny maha Andriamanitra azy eo amin' ny tontolon' ny olombelona.
P. Ramlee

**P. Ramlee** dia talen-koronantsary, mpilalao teraka ny 22 Martsa 1929 ary maty ny 29 Mey 1973

## Jereo koa
* Biôgrafia
Paroasy

Ny **paroasy** dia fizaràna fototra amin' ny diôsezin' ny Fiangonana tany am-boalohany, ao amin' ny kristianisma. Manana anjara toerana lehibe eo amin' ny fiainam-pivavahana ny paroasy, toerana ivavahana sy fanaovan' ny mpino fankalazana. Hita ao amin' ny ao amin' ny Fiangonana Latina sy ao amin' ny Fiangonana Tatsinanana izany rafitra izany.

Fizaran-tany ao amin' ny antokom-pinoana kristianina maro, izay fizarazarana ao anatin' ny diôsezy ny paroasy. Ny paroasy dia eo ambany fiahiana pastôraly sy fahefana ara-pitondram-pivavahan' ny pretra, izay matetika antsoina hoe pretran' ny paroasy, izay mety hampian' ny mpiandraikitra (frantsay: *curés*) iray na maromaro, ary miasa ao amin' ny fiangonan' ny paroasy. Niita-kevitra ilay teny hoe *paroasy* ka tsy manondro ny fizaran-tany ihany fa ny olona rehetra ao amin' ny fiangonany sy ny fananan' ny fiangonana ao anatiny.

Ny Fiangonana Anglikana sy ny Fiangonana Loterana ary ny firenena nandalo ny Fanavaozana Kalvinista dia nandray izany lova izany koa. Atao hoe *paroisse* izany amin' ny teny frantsay fa *parish* kosa izany amin' ny teny anglisy.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe "paroasy" dia avy amin' ny teny frantsay hoe *paroisse* izay avy amin' ny teny grika tranainy παροικία / *paroikía*, "mipetraka any amin' ny firenena ivelany", amin' ny alalan' ny teny latinam-piangonana hoe *parochia*, izay fiovan' ny teny latina *paroecia*, fandikana latina an' ilay teny grika. Io teny grika io indray dia nisampana avy amin' ny teny hoe πάροικος / *paroikos* (izay midika hoe "mitoetra eo anilany", "vahiny", "mpivahiny"), izay fitambaran' ny παρά / pará ("eo anilany", "eo akaikiny") sy ny hoe οἶκος / oîkos ("trano").

Ny teny latina hoe *parochia* dia nampiasain' ireo Kristiana voalohany hanondroana ny fizaran-tanin' ny tanàna episkôpaly (misy ny eveka). Nanomboka tamin' ny taonjato faha-5 anefa dia efa tena akaiky ny dikany ankehitriny io teny io satria nampiharina tamin' ny fizaran-tany sy vondrom-piarahamonina misy any ivelan' ny foibe episkôpaly.
Fiangonana Loterana Evanjelikan' i Tanzania

Ny **Fiangonana Loterana Evanjelikan' i Tanzania** dia federasiônan' ny Fiangonana loterana ao Tanzania ary iray amin' ny fiangonana loterana nasiônaly lehibe indrindra eran-tany izay manana mpikambana 7,6 tapitrisa mahery, na 13 % amin' ny mponina ao Tanzania. Atao hoe **Evangelical Lutheran Church in Tanzania** izy amin' ny teny anglisy fa **Kanisa la Kiinjili la Kilutheri Tanzania** kosa amin' ny teny soahily.

Eveka filoha sy eveka diôsezana dimy amby roapolo, misolo tena ny diôsezy 25, no mitantana ilay fiangonana. Ao Arusha ny foiben' ilay fiangonana, izay nananany ny New Safari Hotel nanomboka tamin' ny taona 1967. Ny fiangonana dia mikambana amin' ny All Africa Conference of Churches (AACC), ny Christian Council of Tanzania, ao amin' ny Global Confessional and Missional Lutheran Forum, ary ao amin' ny Lutheran World Federation io fiangonana io.
Firenena nôrdika

Ny **Firenena nôrdika** ireo firenena ao amin' ny faritra ara-tantara any Eorôpa Avaratra sy ao amin' ny Ranomasimbe Arktika atsimo ary manana ny kolontsainy avy nefa misy toetra iraisana. Ny firenena izay manana kolontsaina lazaina fa nôdika dia ahitana vahoaka maro manana kolontsaina sy fiteny jermanika skandinaviana sy/na fenika, sama, inoita, ary koa baltika kely kokoa.

Ny fitambaran' ny pôlitikan' ny firenena nôrdika dia naorina nandritra ny tantara miaraka amin' ny fitaoman' ny vahoaka skandinaviana (Soeda, Danemarka ary Nôrvezy ankehitriny) amin' ny faritra manodidina hatramin' ny vanim-potoan' ny Vikingy, niteraka ady, nefa koa fifanakalozana ara-toekarena sy ara-kolontsaina amin' ny vahoaka any amin' ny firenena samihafa.

Ny teny hoe "firenena nôrdika" ampiasain' ny haino aman-jery sy ny andrim-panjakana ara-pôlitika matetika dia manondro ny firenena dimy voakasiky ny fiaraha-miasa nôrdika (indrindra fa ny Filankevitra Nôrdika) ary tsy voatery ahitana firenena hafa manana kolontsaina nôrdika, izay lova nôrdika na milaza tena ho toy ny toy izany.

Indreto ireo firenena ireo: Soeda, Danemarka, Nôrvezy, Litoania ary Letônia.
Lilith

I **Lilith**, izay atao hoe koa **Lilit**, **Lilitu**, na **Lilis**, dia zavamananaina ao amin' ny fedrà mesôpôtamiana sy jiosy, izay noheverina ho vadin' i Adama voalohany ary heverina ho demony vavy voalohany. Natao hoe "voaroaka" tao amin' ny saha Edena i Lilith noho ny tsy fanarahana sy tsy fankatoavany an' i Adama. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe לִילִית / *Līlīṯ*.

Heverina fa voaresaka ao amin' ny Baboly hebreo ao amin' ny ''Bokin' i Isaia'' (Isa 34:14) izy, ary tamin' ny tapany farany amin' ny Andro Taloha tany amin' ny loharanon-kevitra jiosy sy mandeana nanomboka tamin' ny taona 500 tal. J.K. i Lilith dia miseho ao amin' ny raikipohy majika ahitana fitantarana fedrà amin' ny hevitra sy toerana samihafa izay manome famaritana ampahany momba azy. Voatonona ao amin' ny ''Talmodan' i Babilôna'' izy (Eruvin 100b, Niddah 24b, Shabbat 151b, Bava Batra 73a), ao amin' ny *Adin' i Adama sy Eva amin' i Satana* ho vadin' i Adama voalohany, ary ao amin' ny *Zohar* § Levitikosy 19a hoe "vehivavy mafana mirehitra afo, izay niara-nonina voalohany tamin' ny olona". Maro ny manam-pahefana raby, anisan' izany i Maimônida sy i Menachem Meiri, no mandà ny fisian' i Lilith.

Ny anarana hoe *Lilith* dia avy amin' ny hoe *lilû*, *lilîtu*, ary (*w)ardat lilî*). Ny teny akadiana hoe *lilû* dia mifandray amin' ilay teny hebreo hoe *lilit* hita ao amin' ny Isaia 34:14, izay heverin' ny manam-pahaizana ankehitriny sasany, toa an' i Judit M. Blair, ho vorona mpandeha alina. Ao amin' ny fivavahana mesôpôtamiana, hita ao amin' ny lahatsoratra amin' ny soratra miendri-pantsika tany Somera sy Asiria ary Babilônia, ny *lilîtu* dia fanahy na demony. Maro koa no nampifandray azy amin' ny demony mesôpôtamiana Lamashtu, izay manana toetra mitovy sy toerana mitovy amin' ny an' i Lilith ao amin' ny fedrà.

## Fiforonan-teny
Amin' ny fiteny akadiana tany Asiria sy Babilônia, ny teny hoe *lili* sy *līlītu* dia midika hoe "fanahy". Ny fampiasana sasany ny teny hoe *līlītu* dia resahina ao amin' ny *Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago* (CAD, 1956, L.190), ao amin' ny *Akkadisches Handwörterbuch* nataon' i Wolfram von Soden (AHw, p. 553), ary ny *Reallexikon der Assyriologie* (RLA, p. 47).

Tsy misy ifandraisany amin' ny *lilu* akadiana (midika hoe "hariva") ny demonia vavy somerana *lili*.

Nihevitra i Archibald Sayce (1882) fa avy amin' ny prôtô-semitika ny teny hebreo sy ny anarana akadianina taloha. I Charles Fossey (1902) dia mandika ara-bakiteny hoe "zavamananaina vavin' ny alina" na "demony vavin' ny alina", na dia misy soratra miendri-pantsika avy any Mesôpôtamia aza izay ilazana an' i Līlīt sy i Līlītu ho fanahin' ny rivotra mitondra aretina.

## Loharano sy fanamarihana
Zambézia

Ny Faritanin' i **Zambézia** dia iray amin' ireo faritany enina eto Mozambika, amin’ny ranomasimbe Indianina,  ao amin'ny Mozambika.  Ny isam-ponina dia  5.110.787 mponina tamin'ny taona 2017.

## Renivohitra
*Quelimane

## Kaominina
Alto Molocue, Mocuba, Milange, Pebane, Marromeu sy Nhamatanda.

## Ony sy  Renirano
*Zambezi, Lingonha sy Licungo

## Jereo koa
* Mozambika
** Zambézia
*** Quelimane

## Tsiahy
Bokin' i Tômasy

Ny **Bokin' i Tômasy** na **Bokin' i Tômasy ilay Atleta** dia soratra izay anisan' ny tranomboky gnôstika hita tamin' ny taona 1945 tao Nag Hammadi, any Ejipta Ambony, miaraka amin' ny Filazantsara araka an' i Tômasy. Hita ao amin' ny kôdeksa iray ihany ireo lahatsoratra roa ireo ary mitovitovy ny fiandohany, manambara ny "resaka tsy ambaratelo" nambaran' i Jesoa tamin' ny apôstôly Tômasy. Ity iray ity dia aseho ho rahalahy kambana amin' i Kristy. Ny sora-tanana dia nosoratana tamin' ny fiteny kôpta tamin' ny taonjato faha-4.

## Jereo koa
Boky amin' ny anaran' i Tômasy:

* Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômasy
* Filazantsaran' i Tômasy
* Bokin' i Tômasy
* Asan' i Tômasy

* Apôkalipsin' i Tômasy
Apôkalipsin' i Tômasy

Ny **Apôkalipsin' i Tômasy** na **Apôkalipsan' i Tômà** dia asasoratra apôkrifa lazaina fa nosoratan' i Tômasy na Tômà, nefa tsy tena fantatra hoe i Tômasy iza izany, mety ho i Tômasy Apôstôly izany, na koa iray amin' ny mpianatra telo akaiky indrindra an' i Manika, izay nantsoina hoe Tômasy ihany koa, na olona hafa. Tsy dia lava loatra ilay asasoratra fa fehintsoratra 13 monja no ao amin' ny endrika fohy, ary 28 amin' ny endrika lava. I Tômasy dia mitantara ny fahitan' Andriamanitra ny fiafaran' izao tontolo izao mandritra ny fito andro, sy ny zavatra hitranga amin' ny tsirairay. Amin' ny andro fahavalo, dia hatolotra ho an' Andriamanitra ny olom-boafidy, ka amin' izany izy ireo dia hifaly noho ny fandravana ny tontolo mety maty feno ota.

## Jereo koa
Boky lazaina fa nosoratan' i Tômasy:

* Filazantsaran' ny Fahazazana araka an' i Tômasy (na Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômà)
* Filazantsaran' i Tômasy (na Evanjelin' i Tômà)
* Bokin' i Tômasy (na Bokin' i Tômà)
* Asan' i Tômasy (na Asan' i Tômà)

* Apôkalipsin' i Tômasy (na Apôkalipsan' i Tômà)
Mahasampo Raveloson

I **Mahasampo Raveloson** dia mpanao pôlitika malagasy fony zanatany frantsay i Madagasikara, voafidy ho ao amin' ny Antenimieram-pirenena frantsay ka niasa tao tamin' ny taona 1951 hatramin' ny 1956. Teraka tamin' ny 1 Janoary 1909 tao Belalanda ao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Madagasikara izy ary maty tamin' ny 7 Ôktôbra 1966.

## Jereo koa

* PADESM
Dondo, Angola

Dondo dia tanàna iray misy mponina 64,643 (2014), [2] ary kaominina ao amin'ny kaominina ao Cambambe, faritanin'i Cuanza Norte, .

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire
Apôkalipsin' i Paoly

Ny **Apôkalipsin' i Paoly** na **Fahitan' i Paoly** dia lahatsoratra tamin' ny taonjato faha-4 na taonjato faha-5 izay apôkrifan' ny Testamenta Vaovao. Atao hoe *Visio Pauli* na *Visio Sacti Pauli* izy amin' ny teny latina. Misy dikan-teny etiôpiana amin' ity apôkalipsy ity izay ahitana an' i Maria Virjiny asolo an' i Paoly avy any Tarsosy, izay mpandray ny fahitana, fantatra amin' ny anarana hoe *Apôkalipsin' ny Virjiny*. Na izany aza, tsara ny manavaka ny *Visio Sancti Pauli* (ny lahatsoratra resahina eto) sy ny *Apôkalipsy Gnôstikan' i Paoly*, izay hita tao amin' ny kôdeksa kôptan' i Nag Hammadi. Tena tsy mitovy ny vontoatin' ireo tantara roa ireo. Nitsangana teo ivelan' ny vatan-tenany i Paoly, fa tsy toy ny ao amin' ny *Visio Sancti Pauli*. Ny foto-kevitra lehibe indrindra amin' ity apôkalipsy Gnôstika ity dia ny fanirian' ny mpanoratra (tokana na maro) hanandratra an' i Paoly ho amin' ny ambaratonga mitovy amin' ny apôstôly roa ambin' ny folo sy hanizingizina ny amin' ny fiakaran' i Paoly any an-danitra fa tsy ny amin' ny anjara ho avin' ny fanahy tsirairay.

## Vontoatiny
Ity lahatsoratra ity dia mifantoka indrindra amin' ny fitantarana amin' ny antsipiriany momba ny Lanitra sy ny Helo. Toa fantatry ny mpanoratra ny "Bokin' ny Mpiambina" ao amin' ny Bokin' i Henôka, ny Apôkalipsin' i Zefania, ary ny Apôkalipsin' i Petera izay misy akony amin' ilay asasoratra. Na izany aza, ny fitantarana ny Lanitra sy ny Helo ao amin' ny Apôkalipsin' i Paoly dia tsy mitovy amin' ireo teo alohany amin' ny lafin-javatra lehibe sasany. Nosoratana nandritra ny vanim-potoana mbola naha vitsy anisa ny Kristiana izay niady mafy mba hahazo mpikambana ity apôkalipsy ity, ary olana lehibe ny fifandirana tamin' ny mpanompo sampy sy ny Jiosy.

Nosoratana ela be tatỳ aoriana ny Apôkalipsin' i Paoly, rehefa lasa fivavahana nekena sady fivavahan' ny maro anisa tao amin' ny Empira Rômana ny kristianisma. Noho izany, ny ankamaroan' ny lohahevitra ifantohany dia tsy amin' ny resaka ivelany, fa amin' ny olana anatiny ao amin' ny kristianisma.

Ny Kristiana mpivavaka be sy mifehy tena be dia hahazo valisoa fanampiny any an-danitra mihoatra noho izay omena ho an' ny Kristiana tsy tena miraharaha; hohelohina any amin' ny helo ny Kristiana izay manao fahadisoana amin' ny fomba sasany, na amin' ny alalan' ny fivavahan-diso, na amin' ny tsy fankatoavany ny voadin' ny fifehezan-tena. Tsy dia manome resaka firy ho an' ny tsy Kristiana ilay lahatsoratra, izay toa mihevitra azy ireo ho tsy misy lanjany; ny Helo ho azy ireo dia iray amin' ny sazy ho an' ny Kristiana mpanao fahadisoana.

Ny lahasoratra dia tena môralista, ary mihevitra ny avonavona ho fototry ny ratsy rehetra sy ny fahotana ratsy indrindra. Izy io koa dia mamaritra sy manonona anarana anjely lavo isan-karazany izay any amin' ny helo, anisan' izany i Temeloka sy ny Tartaroka mpiara-dia aminy.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao
Filazantsara kanônika

Ny **filazantsara kanônika** na **evanjely kanônika** dia filazantsara na evanjely na vaovao mahafaly efatra izay hita ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana., dia ny Filazantsaran' i Matio, ny an' i Marka, ny an' i Lioka ary ny an' i Joany.  Azo inoana fa nosoratana teo anelanelan' ny taona 66 sy 110 izy ireo. Tsy nitonona anarana ny mpanotratra azy efatra ireo, azo antoka saika tanteraka fa tsy nisy amin' izy ireo ny vavolombelona nanatri-maso, ary ireo filazantsara efatra ireo dia vokatra farany tamin' ny fampitana am-bava sy an-tsoratra naharitra ela. Araka ny filazan' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana dia ny Filazantsaran' i Marka no voalohany nosoratana, tamin' ny fampiasana loharano isan-karazany, narahin' ny an' i Matio sy ny an' i Lioka, izay samy nampiasa ny an' i Marka amin' ny fitantaran' izy ireo ny asan' i Jesoa, ary nanampy izany amin' ny alalan' ny fanangonan-tenin' i Jesoa antsoina hoe "Loharano Q", ary singa fanampiny matokana ho an' ny tsirairay amin' izy roa ireo. Misy ny marimaritra iraisana fa ny Filazantsaran' i Jaona na Evanjelin' i Joany dia avy amin' ny Evanjelin' ny Famantarana izay noheverina fa niely tao amin' ny vondrom-piarahamonina jôhanika (na jôhaniana).

## Jereo koa

* Filazantsara
* Filazantsara apôkrifa
* Kanônan' ny Baiboly
Simôna Magy

I **Simôna Magy** na **Simôna mpanao hatsarana** na **Simona Ombiasa**, dia olona resahina ao amin'  ny Asan' ny Apôstôly ny fifandonana nisy teo aminy sy i Petera na Piera. Ny simônia, izay fividianana toerana, dia nomena anarana araka ny anaran' i Simôna, izay niezaka ny hividy ny lalana mankany amin' ny fahefan' ny Apôstôly. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Σίμων ὁ μάγος / *Simôn o magos*, fa amin' ny teny latina kosa dia *Simon Magus*.

Araka ny voalazan' ny Asan' ny Apôstôly, i Simôna dia magy samaritana na olo-malaza ara-pivavahana tamin' ny taonjato voalohany ary niova ho kristiana, nataon' i Filipo Evanjelista batisa. Nifandona tamin' i Petera i Simôna tatỳ aoriana. Misy ny tantaran' i Simôna nosoratan' ny  mpanoratra tamin' ny taonjato faharoa, nefa tsy heverina ho azo hamarinina. Ny lovantsofina mbola sisa momba an' i Simôna dia hita ao amin' ny soratra ôrtôdôksa, toy ny an' i Ireneo, i Jostinôsy Martira, i Hipôlita, ary i Epifaniôsy, izay matetika milaza azy ho mpanorina ny gnôstisisma, izay neken' ny manam-pahaizana sasany ankehitriny, fa ny hafa kosa mandà ny filazana azy ho gnôstika, satria fiheveran' ny Rain' ny Fiangonana azy fotsiny izany.

I Jostinôsy, izay teraka tany Samaria tamin' ny taonjato faha-2, dia nanoratra fa saika ny Samaritana rehetra tamin' ny androny dia mpanaraka lehilahy atao hoe Simôna avy any Gitta, tanàna iray tsy lavitra an' i Flavia Neapôlisy. Nino i Ireneo fa izy no mpanorina ny sektan' ny Simôniana. I Hipôlito dia naka teny avy amin' ny asasoratra iray nolazainy fa nosoratan' i Simôna na ny Simôniana mpanara-dia azy, boky atao hoe *Apophasis Megale*, ("*Fanambarana Lehibe*"). Araka ny filazan' ny mpanoratra momba ny herezia tao amin' ny Fiangonana tany am-boalohany, i Simôna koa dia heverina fa nanao lahatsoratra maro nefa very, ka ny roa amin' ireo dia mitondra ny lohateny hoe *Ny Faritra efatra amin' Izao Tontolo Izao* sy *Ny Toritenin' ilay Mpanohitra*.

Ao amin' ny asasoratra apôkrifa, anisan' izany ny Asan' i Petera sy ny asasoratra pseodô-klementina ary ny Epistilin' ny Apôstôly, i Simôna koa dia miseho amin' ny maha mpilalao ody mampahatahotra azy, izay mahay mitsingevana sy manidina araka ny sitrapony. Antsoina hoe "Samaritana ratsy fanahy" izy indraindray noho ny haratsiam-panahiny. Ny *Konstitosiôna Apôstôlika* koa dia miampanga azy ho "tsy manara-dalàna" (antinômisma).

## Jereo koa

* Jesoa
* Joany Batista
* Simônia
Belas (Luanda)

**Belas** dia kaominina iray misy mponina 1.071.046 (2014), faritanin'i Luanda (faritany), .
Tanàna lehibe: Quilamba.

## Diviziona administratif
Huambo

**Huambo**, no tanàna fahatelo be mponina indrindra ao , aorian'ny renivohitra Luanda sy Lubango, izay misy mponina 595.304 ao an-tanàna ary misy mponina 713.134 ao amin'ny kaominina Huambo (2014). Renivohitry ny faritanin'i Huambo (faritany) io tanàna io ary eo amin'ny 220 km any atsinanana avy any Benguela ary 600 km any atsimoatsinanan'i Luanda no misy azy.

## Fotodrafitrasa
Ny lalamby Benguela dia manomboka ao amin'ny seranan-tsambon'i Lobito, mampifandray ny seranan-tsambo amin'i Huambo miaraka amin'ny faritany varahina Katanga ary koa amin'ny lalamby any Zambia, Tanzania, Zimbaboe, Mozambika ary Afrika Atsimo.

## Tantara
Nanomboka tamin’ny 1928 ka hatramin’ny 1975 no nantsoina hoe *Nova Lisboa* ilay tanàna.
Nandritra ny tapany voalohan'ny taonjato faha-20, dia lasa tanàna faharoa lehibe indrindra eto Angola sy afovoan'i Angola i Huambo.

Nandritra ny ady an-trano tany Angola taorian'ny fahaleovantenan'ny firenena, dia niharan'ny fahasimbana goavana ilay tanàna. Nandritra ny ady, tao amin'ny UNITA i Huambo ary foiben'ny mpitarika azy, Jonas Savimbi.

## Tanàna any Angola
Cuíto -  Benguela - Huambo - Luanda (Renivohitra) - Lobito -  Lubango - Moçâmedes  -  Sumbe  - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire
Benguela

**Benguela**, dia tanàna ao amin'ny faritra andrefan'i , renivohitry ny faritanin'i Benguela (faritany) . Benguela dia iray amin'ireo tanàna be mponina indrindra ao Angola izay misy mponina 555.124 ao an-tanàna ary 561.775 ao amin'ny kaominina.

## Tanàna any Angola
Cuíto -  Benguela - Huambo - Luanda (Renivohitra) - Lobito -  Lubango - Moçâmedes  -  Sumbe  - Uíge
Kilamba-Kiaxi

**Kilamba-Kiaxi** (Quilamba Quiaxi) dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Luanda (faritany) ao .

Misy mponina eo amin'ny 750.000 eo ho eo ary 64,1 km² ny velarantany.
Ícolo e Bengo

**Ícolo e Bengo**  dia kaominina ao amin'ny faritanin'i Luanda (faritany) ao .

Misy mponina eo amin'ny 131.268 teo ho eo ary 3029 km² ny velarantany.

## Diviziona administratif
* Catete
* Bom Jesus
* Cabiri
* Caculo Cahango
* Calomboloca
Kabary famangiana tera-bao

Ny **kabary famangiana tera-bao** dia kabary nentim-paharazana malagasy atao amin' ny fitsidihana ny vehivavy sy ny fianakaviana nahazo zazakely vao haingana. Anisan' ny kabary an-kafalana izy io, tsy toy ny kabary famangiana amin' ny fahoriana amin' ny fisaonana. Ity kabary ity dia manambara tso-drano, fankasitrahana, fifaliana iombonana, ary firaisankina amin' ny maha mpiara-monina.

## Fizotran' ny kabary
**Mpamangy**

Tompokolahy sy tompokovavy.

Sambatra ny vary: afafy miara-maniry, akarina miara-mitoetra: tohan' ain' ny olombelona, reharehan' ny manana azy.

Fa samba mihoatra lavitra noho izany ianareo ray aman-dreny: notahin' ilay Nahary ka tafavoaka tamin' ny lamba fito sosona ary tafita soa aman-tsara ka nahazo ny dimby sy fara: zaza hitomany hanala fahanginana an-trano, ankizy hilalao handravaka ny tokontany, tanora hitombo fahendrena fiharatra jerena, ary rahatrizay lehibe tonga taiza dia hanemitra voninahitra anareo nahitany masoandro amam-bolana.

Koa arahabainay ianareo fa namafy dia nahavokatra, bevohoka dia nanao soa, tonga andro dia niavy mora.

Arahaba nahazo ny menaky ny aina: handimby ny anaran-dray ary handova ny anaran-dreny, hifanantitra amin' ny mpianakavy.

Enga anie ny zaza: tsy ho tian-drofy, hankahala ny tambaviana ary ho lavitry ny kely aizana, ka hitombo faingana fa maika hamaly babena an' i Dada sy Neny.

Ary hirariana mba hitombo fitia amin' Andriamanitra.

Manaraka izany, vary tsara tohan-jezika mamokatra ary ny zaza tsara tohan-dronono mitombo. Koa indro manolotra ny solon-drom-patsa ho fiombonan' adidy amin' ny fanalehibiazana ny zaza izahay.

**Vangiana:**

Misaotra tompoko namangy sy nirary soa ary mbola nanome vola ho fiombonan' aina aminay, amin' izao fitaizana ny zanakay izao. Fantatray fa tsy tia amin' ny teny na amin' ny lela fontsiny ianareo, fa amin' ny marina ihany koa. 

Tsy hovoavalinay izao fa ny hataonay anareo dia hoy izahay: Ilay Avo fipetraka iva fijery, be fahasoavana ampy mizara: tompon' ny harena ary mpanome ny soa anie hamaly fitia anareo.

Mankasitraka indrindra tompoko.

**Mpamangy**: Mahasoava dia tongava taiza ny zaza tompoko.

## Jereo koa

* Kabary
* Kabary am-panambadiana
* Kabary famangiana ny nidonam-pahoriana

## Loharano sy fanamarihana
Lubango

**Lubango**, dia kaominina ao , renivohitry ny Faritanin'i Huila (faritany), ary misy mponina 914.456 ao amin'ny 2022.
Ny afovoan-tanàna dia nisy mponina 600.751 tamin'ny 2014 ka izy no tanàna faharoa be mponina indrindra ao Angola taorian'ny renivohitra Luanda.

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge
Sumbe

**Sumbe**,  dia tanàna iray any amin'ny morontsirak'i Atlantika any . I dia renivohi-paritany ao amin'ny faritanin'i Cuanza Sul. Ny isam-ponina dia 279.968 tamin'ny taona 2014.

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire
Moçâmedes

**Moçâmedes**, dia kaominina ao , renivohitry ny Faritanin'i Namibe (faritany), ary misy mponina 292.535 ao amin'ny 2022.

Naorina tamin'ny taona 1840 ny fitantanan'ny mpanjanaka Portiogey, ny tanàna dia nantsoina hoe Namibe teo anelanelan'ny 1985 sy 2016.

## Seranana Namibe
Manana ny iray amin'ireo seranana lehibe telo eto Angola izy io, miaraka amin'i Luanda sy Lobito.

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge