open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fivavahana ôfisialy

Ny **fivavahana ôfisialy** dia fivavahana manana sata ara-dalàna sy ekena ao amin' ny firenena na fanjakana iray. Raha azo raisina ho endri-pivavahana ôfisialy ihany koa ny fivavaham-panjakana, dia tena resaka fivavahana ôfisialy izany rehefa manaiky fivavahana voafetra isa ny fanjakana iray izay manome azy ireo sehatra ara-dalàna, ary mety ho fanohanana ara-pandaminana na ara-bola no azon' izy ireo. Izany dia manamora ny fisian' ny fivavahana ôfisialy izay mandreraka ny fivavahana tsy ôfisialy izay ferany na rarany mihitsy ny fanompoam-pivavahana atao ao aminy.

Ny fanekena ny fivavahana iray ho ny fivavahana ôfisialy dia miseho, any amin' ny firenena izay mampanan-kery izany, ho antoky ny fahalalahana ara-pivavahana, nefa izany dia heverina any amin' ny firenena hafa ho fanitsakitsahana izany fahalalahana ara-pivavahana izany, amin' ny famaritana araka ny lalàna izay fivavahana ekena na heverina ho tsy misy, eny voarara aza ny sasany. Mipetraka ny fanontaniana momba ny fivavahana manao fomban-tsekta: ohatra, ny siantôlôjia dia voarara any Frantsa amin' ny maha sekta azy, fa nahazo alalana sy ekena ho fivavahana any amin' ny firenena maro. Ny fanontaniana momba ny fahalalahana ara-pivavahana araka izany dia miankina amin' ny sehatry ny zavatra azo faritana ho "fivavahana miorina" araka ny maha tsy voafetra isa ny finoana azo heverina.

Anisan' ny tombontsoa azo amin' ny fivavahana ôfisialy ny famoriam-bola ataon' ny fanjakana amin' ny anaran' ny hetram-piangonana (tahaka ny any Alemaina) na ny fanakaraman' ny fanjakana ny mpitondra fivavahana (toy ny any Belzika na any Alsace-Moselle any Frantsa). Ny fanekena ny fivavahana dia ara-tandindona tsotra fotsiny indraindray.

## Jereo koa

* Fivavaham-panjakana
* Sekiolarisma
* Fanjakana laîka
* Ateismam-panjakana
* Fisarahan' ny Fiangonana sy ny Fanjakana
* Fivavaham-pirenena
* Teôkrasia
* Blasfemia
* Lalàna momba ny blasfemia
* Fivavahana ao anatin' ny pôlitika
* Fanononana an' Andriamanitra ao amin' ny lalampanorenana
Fivavaham-panjakana

Ny **fivavaham-panjakana** na **fivavahan' ny fanjakana** dia fivavahana nalain' ny fanjakana ho azy amin' ny fomba ôfisialy, izay midika fa ny lalànan' io fanjakana io dia mifanaraka amin' ny didin' ilay fivavahana. Fivavaham-panjakana no resahina rehefa ny lalàna na ny lalàm-panorenan' ny firenena no mamaritra fa izany fivavahana izany dia fivavaham-panjakana. Tsy tokony hafangaro ny fivavaham-panjakana sy ny fivavahana ôfisialy izay tsy inona fa ny antokom-pivavahana eken' ny fanjakana ny fisiany.

Ankehitriny, ny fisian' ny fivavahana ao amin' ny firenena iray manana ny satan' ny fivavaham-panjakana dia tsy ahafaha-mamantatra mialoha ny toe-javatra momba ny fivavahana rehetra ao amin' io firenena io: ny fivavaham-panjakana dia mety ho ny hany fivavahana nahazo alalana na mahazo tombontsoa fotsiny (fanohanana ara-bola ohatra), fa ny fivavahana hafa rehetra kosa dia azo atao malalaka.

Ny finoana silamo ankehitriny no fivavahana tena iharan' ny satan' ny fivavaham-panjakana. Tsy manaiky ny fisian' ny fivavaham-panjakana intsony ny ankamaroan' ny firenena tandrefana. Ny firenena sasany dia manaiky ny fisian' ny fivavahana ôfisialy iray na maromaro, nefa mety misy na tsy misy ao aminy ny fivavaham-panjakana.

## Jereo koa

* Fivavahana ôfisialy
* Fivavaham-panjakana
* Sekiolarisma
* Fanjakana laîka
* Ateismam-panjakana
* Fisarahan' ny Fiangonana sy ny Fanjakana
* Fivavaham-pirenena
* Fivavahana ôfisialy
* Teôkrasia
* Blasfemia
* Lalàna momba ny blasfemia
* Fivavahana ao anatin' ny pôlitika
* Fanononana an' Andriamanitra ao amin' ny lalampanorenana
Fiarahamonim-pirenena

Ny **fiarahamonim-pirenena** na **firaisamonim-pirenena** dia endri-pikambanana manan-tanjona tena sivily izay eo ambanin' ny lalàna sivily sy ny fitsarana sivily, mifanohitra amin' ny orinasa ara-barotra sy ny orinasam-panjakana sy ny asa fitantanan-draharaham-panjakana na ny antoko pôlitika, nefa mpisehatra ara-pôlitika.

Asongadin' ny fikambanana iraisam-pirenena lehibe toy ny Firenena Mikambana ny fiarahamonim-pirenena izay manondro ny fikambanana tsy miankina amin' ny fanjakana sy tsy mitady tombony izay miasa ho vondrona maneritery mba hanova zotra ny pôlitikan' ny governemanta, ho amin' ny tombontsoan' ireo izay solony tena. Noho izany ny fiarahamonim-pirenena dia fandaminana ataon' ny fiarahamonina, ivelany na mifanindran-dalana nefa tsy miankina sy tsy itsabahan' ny rafitra ara-pôlitika na ara-pitantanan-draharaham-panjakana na ara-barotra.
Tsadôro

Ny **tsadôro** dia fitafiana ivelany na akanjo mivelatra ataon' ny vehivavy maro any amin' ny firenena miteny persiana: ao Iràna, Afganistàna, ary amin' ny faritra kely kokoa ao Tajikistàna, ary koa any amin' ny fianakaviambe siita ao Iràka sy ao Bareina ary any Qatif ao Arabia Saodita, eny amin' ny toerana malalaka na any ivelany.

Ny tsadôro dia lamba miendrika antsasa-paribolana mandrakotra ny vatana manontolo mivoha eo anoloana. Sintonina eo ambonin' ny loha ilay akanjo, ary tazomin' ny mpitafy azy mihidy eo anoloana; ny tsadôro dia tsy misy loaka hivoahan' ny tanana, tsy misy bokotra, tsy misy zagrafy fanidiana azy. Mety ho azo tazomina hihidy ihany koa izy io amin' ny alalan' ny fampikorisana azy hikisaka eo ambanin' ny sandrin' ny mpitafy.

Ny teny nohagasina hoe tsadôro dia avy amin' ny teny persana sy teny ordo hoe چادر / *čâdor* izay midika ara-bakiteny hoe "tranolay". Io teny persianina klasika dia azo ampiasaina hilazana saika ny lamba rehetra, na saron-doha, na tranolay mihitsy aza. Ity famaritana ity dia voatazona amin' ny ankamaroan' ny fitenim-paritra persiana atsinanana izay matetika mampiasa ny teny hoe *chādar* hoanondroana saika ny lamba na ny fehivozona, anisan' izany ny fehivozona maivana izay tsy mety hantsoina hoe *chador* amin' ny fiteny persiana iraniana.

Talohan' ny Revôlisiôna Iraniana (tamin' ny taona 1978–1979), ny tsadôro mainty dia natokana ho an' ny fandevenana sy an' ny fotoam-pisaonana; ary ny tsadôro miloko sy misy soratsoratra no fanao andavanandro. Amin' izao fotoana izao, ny ankamaroan' ny vehivavy iraniana manao tsadôro dia mampiasa ny miloko mainty rehefa any ivelan' ny trano, fa mampiasa ny tsadôro miloko maivana kosa rehefa ao an-trano.

## Jereo koa

* Kolontsaina any Iràna
Lalan-drano

Ny **lalan-drano** dia fantsona na tatatra na tonelina namboarina hitondrana rano avy any amin' ny toerana misy rano mankany amin' ny toerana lavitra, izay fitsinjarana an' izany rano izany. Ao amin' ny injenieria môderina ny lalan-drano dia tambajotram-pantsona, tambajotran-tatatra, tambajotran-dakandrano, tambajotran-tonelina, na tambajotra hafa ampiasaina amin' izany tanjona izany. Matetika koa dia tetezana mampita rano voatr' olombelona ny lalan-drano. Nampiasaina tany Gresy fahiny sy tany Ejipta fahiny, ary Rôma fahiny ny lalan-drano.

Ny lalan-drano tsotra indrindra dia lakandrano kely nohadina any anaty tany. Lakandrano lehibe kokoa no ampiasaina amin' ny lalan-drano môderina. Ny lalan-drano indraindray dia tonelina nohadina any ambanin' ny tany manontolo na amin' ny ampahany. Mety hampiasana fantsombe koa ny lalan-drano môderina. Teo amin' ny tantara dia namboarina ny lalan-drano mba hanondrahana voly sy hanomezana rano fisotro ny tanàna lehibe.

## Jereo koa

* Fantsomben' etona
* Fantsomben-tsolitany
* Fantsombe fitaterana
* Fantsona
Markômana

Ny **Markômana** dia vahoaka jermanika tandrefana, monina ao amn' ny faritra Bôheia-Môravia ankehitriny, angamba manam-piaviana jermanô-keltika, vahoaka avy amin' ny faritra niavian' ny Skitiana, miteny iranika.

Niorim-ponenana tao tamin' ny taona 9 tal. J.K, teo ambany fiahian' ny mpanjaka Marôbôdoosy (*Maroboduus*), dia nifanandrina matetika tamin' ny Empira Rômana izy ireo talohan' ny nanjavonany tamin' ny taonjato faha-3 sy faha-4.

## Faritra nisy ny Markômana

### Ny faritra niavian' ny Markômana
Tsy fantatra mazava ny faritra niavian' ny Markômana. Amin' ity vanim-potoana ity dia matetika izy ireo no heverina fa nipetraka teo amin' ny lalan' ny renirano Main, eo anelanelan' ny renirano Rhine sy Danube. Ny tanàna mimandan' i Schwanberg sy ny an' i Finsterlohr ary ny an' i Staffelberg dia azo lazaina ho tanàna' izy ireo, nefa tsy azo antoka izany. Avy amin' ny toerana ara-jeôgrafia misy azy ny anarany, teny manam-piaviana jermanika hoe *marka* ("sisin-tany") sy *manni* ("olona").

### Ny Fanjakan' i Maroroboduus
Ny fanjakana naorin' i Maroboduus dia eo andrefan' i Môrava sy avaratr’ i Danube. Milaza i Strabôna fa anisan’ ny Ala Herkiniana izy io, any amin’ ny ilany atsinanan’ ity ala ity. Nomeny ity fanjakana ity ny anarana hoe *Boiohaemum*. Izany no mahatonga ny tany vaovaon' ny Markômana any Bôhemia, eo amin' i Vltava sy i Berunka, hatrany amin' i Danube

Na izany aza, toa tsy niverina tao amin’ ny tanàna mimanda bôiana toa an' i Závist, i Stradonice na i Hrazany izay nilaozana taorian' i Tène D2 ireo olona vao tonga ireo.

Ny fanjakana naorin' ny Markômana dia nohodidinin’ i Quades manomboka any Môravia ka hatrany amin' i Danube any atsinanana, Any andrefana, ny sisin-tanin' ny Markômana dia ambenan' ny Narista sy ny Hermôndora. Io tany vaovao io dia eo amin' ny vavan' ny Lalan' ny  Ambra ao amin’ ny tanin' ny Rômana. Nahazo toerana ara-barotra matanjaka àry ny Markômana sy ny mpiara-dia aminy.
Fandrindram-piterahana

Ny **fandrindram-piterahana** na **fandrindrana fiterahana** dia fitambaran' ny fanao sy fitaovana manampy amin' ny fanaraha-maso sy fifehezana ny fiterahana, izay mikendry ny hahafahan' ny fianakaviana hisafidy ny hiteraka tsia.

Ny ivon-toerana fandrindrana fiterahana dia toerana ahafahana manome sy mampiasa ireo fanao sy fitaovana ireo sy manoro momba ny fampiasana azy.

Ny tombontsoa azo avy amin' ny fandrindrana fiterahana dia mety miovaova arakaraka ny firenena. Ny foibe fandrindrana fiterahana dia manome torohevitra momba ny fanabeazana aizana sy ny fampitsaharana an-tsitrapo ny fitondrana vohoka (any amin' ny firenena izay manome alalana ny amin' izany), manoro lalana ny dokotera sy ny mpiara-miombona antoka, manao fitiliana vohoka, manao fanadihadiana momba ny fahasalaman' ny vehivavy ary koa ny mikarakarana ny fitsaboana ny aretina manokan' ny vehivavy. Ny torohevitra momba ny fanabeazana aizana (pilina atelina, fitaovana ampidirna anaty tranonjaza na asisika ambany hoditra, sns mba tsy hampiteraka mandritra ny fotoana voafetra) dia azo atao noho ny fisian' ny dokotera na mpampivelona.
Alida (dinastia)

Ny **Alida** dia ireo izay milaza fa taranaka avy amin' ny kalifa silamo sy imam Ali ibn Abi Talib, zanak' olo-mpiray tam-po, vinantolahin' ny mpaminany silamo Mohamady, tamin' ny vadiny rehetra. Ny sampana lehibe amin’ io dinastia io dia ny Asrafita (anisan' izany ny Hasanida, ny Hosainida na Hoseinida ary ny Zainabida), ary ny Alaoida.

Ny Sonita voalohany indrindra ao amin' ny Tontolo Arabo dia mitahiry ny teny hoe *sharif* na "*sherif*" ho an' ny taranak' i Hasan ibn Ali, fa ny hoe *sayyid* kosa dia ampiasaina ho an' ny taranak' i Husayn ibn Ali. Samy zafikelin' i Mohamady i Hasan sy i Husayn, tamin' ny fanambadian' i Ali, zanak' olo-mpiray tam-po aminy, sy ny zanany vavy Fatimah. Na izany aza, hatramin' ny nanombohan' ny vanim-potoana taorian' ny Hasemita, ny teny hoe *sayyid* dia nampiasaina mba hilazana ny  Hasan sy ny an’ i Husayn. Ny Siita arabo dia mampiasa ny teny hoe *sayyid* sy *habib* mba hilazana ny taranak' i Hasan sy ny an’ i Husayn.

Ny tarana-mpanjaka sasany dia Alida nefa tsy taranaka avy  Mohamady (ankolaka), toy ny taranak' i Muhammad Ibn Al Hanafiyah, zanak' i Ali amin' i Al Hanifiyyah.
Tahirida

Ny **Tahirida** dia tarana-mpanjaka mozilmana sonita nandray ny kolontsaina arabo taranaky ny Dekàna persiana (mpanan-tany) niaviany, izay governoran' i Khorasan nanomboka tamin' ny taona 821 ka hatramin' ny 873, na nanompo tao amin' ny fibaikoana ny tafika sy ny fiarovana tao  Bagdad izay teo ambany fanapahan' ny Abasida hatramin' ny taona 891. Io tarana-mpanjaka io dia naorin' i Tahir ibn Husayn, jeneraly lehibe tao amin' ny kalifa abasida Al-Ma'mun. Atao amin' ny teny persana hoe طاهریان / *Tâheriyân* izy ireo.

Noho ny fanohanany an' i Al-Ma'mun tamin' ny Fitna Fahefatra (ady an-trano fahefatra teo amin' ny samy Mozilmana) dia nomena azy ny fitantanana an' i Khorasan. I Merv no nataon’ ny Tahirida renivohiny voalohany, saingy nifindra tany Nishapur izany tatỳ aoriana. Tsy tarana-mpanjaka mahaleo tena anefa ny Tahirida.

Ny fifanarahana dia fiaraha-miasa tsara teo amin' ny Abasida sy ny Tahirida. Ny Tahirida dia tsy nivadika tamin' ny kalifa abasida ary ho setrin' izany dia nanana fizakan-tena lehibe izy ireo, raha ny marina, izy ireo dia mpanjaka lefitra nisolo tena ny fitondran' ny Abasida tany Persia.
Samanida

Ny **Samanida** (izay fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe **Empira Samanida**, **Empira Samaniana**, **Emirata Samanida**) dia empira mozilmana sonita persiana, nipoitra avy amin' ny mpanan-tany (*dehqan*) iraniana matanjaka. Tao Khorasan sy Transoxiana no foiben' ilay empira; tamin' ny fara-fiitarany dia nahafaoka ireto faritra sy firenana ireto ilay empira: i Afganistàna ankehitriny, ny ampahany be amin' i Iràna, i Torkmenistàna, i Ozbekistàna, i Kirgizstàna, i Tajikistàna, ary ampahany amin' i Kazakstàna sy i Pakistàna, nanomboka tamin' ny taona 819 ka hatramin' ny 999. Amin' ny teny persiana dia atao hoe سامانیان / *Sāmāniyān* izy ireo.

Mpirahalahy efatra - i Nuh, i Ahmad, i Yahya, ary i Ilyas - no nanorina ny Fanjakana Samanida. Samy nitondra faritany teo ambany fitondran' ny Abasida izy ireo. Tamin' ny taona 892, i Ismail Samani (892–907) dia nampiray ny Fanjakana Samanida teo ambanin' ny mpanapaka iray, ka nampitsahatra tamin' ny fomba mahomby ny rafitra tompomenakely nampiasain' ny Samanida. Tamin' ny fanapahany ihany koa no nahatonga ny Samanida tsy niankina amin' ny manam-pahefana abasida.

Ny Empira Samanida dia anisan' ny fanjakana niforona teo anelanelan' ny fandresen' ny Mozilmana an' i Iràna tamin' ny taonjato faha-7 sy ny fianjeran' ny Empira Sasanida, izay nahita ny fiforonan' ny kolontsaina persiana izay nitondra ny lahateny sy ny kolontsaina iraniana ho ao anatin' ny Tontolo Mozilmana. Nanampy tamin' ny fananganana ny kolontsaina torkô-persiana izany tatỳ aoriana.

Nampiroborobo ny zavakanto ny Samanida, nahatonga ny fandrosoan' ny siansa sy ny literatiora koa, ka nahasarika manam-pahaizana toa an' i Rudaki, i Ferdowsi, ary i Avicenna (Ibn Sina). Tamin' ny andron' ny Samanida I Bukhara dia nifaninana tamin' i Bagdad tamin' ny lazany. Nanamarika ny manam-pahaizana fa ny Samanida dia namelona indray ny fiteny sy ny kolontsaina persiana mihoatra noho ny Boiida sy ny Safarida nefa mbola nanohy nampiasa ny fiteny arabo ho an' ny siansa sy ny fandalinam-pivavahana.

Nihevitra ny tenany ho taranaky ny Sasanida ny Samanida. Tao amin' ny didy malaza iray dia nanambara toy izao ny manam-pahefana samanida: "eto, amin' ity faritra ity, ny fiteny dia persiana, ary ny mpanjakan' ity fanjakana ity dia mpanjaka persiana."

## Jereo koa

* Tantaran' i Iràna
Eduardo Riedel

**Eduardo Riedel** (teraka tamin'ny 5 Jolay 1969) dia mpanao politika sy mpandraharaha breziliana, mpikambana ao amin'ny Progressistas (PP), voafidy ho governoran'i Mato Grosso do Sul tamin'ny fifidianana 2022 tany Brezila. 

Efa nitana ny toeran'ny Sekreteram-panjakana misahana ny fotodrafitrasa ao Mato Grosso do Sul nanomboka ny 22 Febroary 2022 ka hatramin'ny 1 Janoary 2023. 

Antoko: Progressistas (PP)

Mpikambana ao amin'ny PSDB  (Antoko Demaokrasia Sosialy Breziliana) hatramin'ny Aogositra 2025.

## References
Safarida

Ny **Safarida** dia tarana-mpanjaka persiana avy any amin' ny tapany atsinanana amin' i Iràna izay nanjaka tany amin' ny ampahany amin' i Persia, Khorasan Lehibe, sy ny atsinanana amin' i Makran nanomboka tamin' ny taona 861 ka hatramin' ny 1003. Iray amin' ny tarana-mpanjaka persiana voalohany nipoitra taorian' ny fanitaran-tany nataon' ny Mozilmana ny Safarida izay anisan' ny tarana-mpanjaka nipoitra teo anelanelan' ny fandresen' ny Mozilmana an' i Iràna tamin' ny taonjato faha-7 sy ny fianjeran' ny Empira Sasanida. Ny mpanorina an' io tarana-mpanjaka io dia i Ya'qub bin Laith as-Saffar, izay teraka tamin' ny taona 840 tao amin' ny tanàna kely iray antsoina hoe Karnin (na Qarnin), any atsinanan' i Zaranj sy andrefan' i Bost, any Afganistàna ankehitriny. Atao amin' ny teny persiana hoe صفاریان / *Safaryan* izy ireo.

Teratany avy any Sistan ary mpiady (*ayyār*) teo an-toerana i Ya'qub izay niasa tamin' ny naha mpandrendrika varahina (*ṣaffār*) azy talohan' ny nahatongavany ho mpiady. Noraisiny ny fifehezana ny faritr' i Sistan ary nanomboka nandresy ny ampahany be amin' i Iràna sy i Afganistàna, ary koa ny ampahany amin' i Pakistàna sy amin' i Tajikistàna ary amin' i Ozbekistàna izy.

Nampiasa an' i Zaranj renivohiny (ao Afganistàna ankehitriny) ny Safarida ho tobin' ny fanitaran-tany mahery vaika miantsinanana sy miankandrefana. Nanafika sy naka ny faritra atsimo amin' i Hindu Kush aloha izy ireo, ary avy eo nanongana ny tarana-mpanjaka Tahirida, ka nampiditra an' i Khorasan ho isan' ny tany feheziny tamin' ny taona 873. Tamin' ny fotoana nahafatesan' i Ya’qub dia naharesy sy naka ireto faritra sy tanàna ireto izy: ny Lohasahan' i Kabul, i Sindh, i Tocharistan, i Makran (Balochistan), i Kerman, i Fars, i Khorasan, ary saika tonga tany Bagdad saingy resin' ny Abasida avy eo.

Tsy naharitra ela ny tarana-mpanjaka Safarida taorian' ny nahafatesan' i Ya'qub. Resy tamin' ny ady tao Balkh nifanaovany tamin' i Ismail Samani (emira samanida ao Transoxiana) tamin' ny taona 900 i Amr bin Laith rahalahiny sady mpandimby azy. Voatery nanolotra ny ankamaroan' ny taniny azo teo aloha tamin' ireo mpitondra vaovao ireo i Amr bin Laith. Noho izany ny fahefan' ny Safarida dia voafetra tao amin' ny foiben' izy ireo ao Sistan, ary rehefa nandeha ny fotoana dia nihena ho ka lasa mpanjaka mpanompon' ny Samanida sy ny mpandimby azy ireo ny Safarida.
Fanjakana Latina Atsinanana

Ny **Fanjakana Latina Atsinanana** na **Fanjakana Franka Atsinanana** dia faritra nofehezin' ny mpitarika kroazada maromaro tao Ampiposahana ary avy eo tao amin' ny Empira Bizantina. Ny Fanjakana "latina" na "franka" dia fanjakana fehezin' ny tompomenakely katôlika tandrefana (na nandray anjara tamin' ny kroazada tany am-boalohany izy ireo na tsia, ary na inona na inona fiaviany: Frantsay, Anglisy, Alemana, Italiana, Katalana), mifanohitra amin' ny "Fanjakana Grika" izay nofehezin' ny tompomenakely ôrtôdôksa (izay mety ho Bizantina, Bolgara, Serba, Valàka na hafa).

Ny Fanjakana Latina any Atsinanana no namorona ny tany fananan' ny Eorôpeana voalohany any ampitan-dranomasina, izay niitatra hatrany amin' ilay kôntinenta hatramin' izay.
Kanata

Ny **kanata** na **kaganata** dia faritra fehezin' ny khan, khagan, khatun, na khanum. Io faritra ara-pôlitika io dia hita matetika tany amin' ny Fatrana Eoraziana ary mety mitovy sata amin' ny faritra fehezin' ny loham-poko, andriana, mpanjaka na emperora.
Ilkanata

Ny **Ilkanata** dia kanata niorina avy amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Empira Môngôly. Ny fanjakan' ny Ilkanida, fantatra amin' ny fomba ôfisialy amin' ny hoe *Iranzamin* ("tanin' i Iràna"), dia nofehezin' ny Tranon' i Hulagu tao amin' ny vahoaka môngôly. I Hulagu Khan, zanak' i Tolui sady zafikelin' i Genghis Khan, no nandova ny faritra afovoany-atsinanana tamin' ny Empira Môngôly taorian' ny nahafatesan' i Möngke Khan rahalahiny tamin' ny taona 1260.

Amin' ny teny persiana dia atao hoe ایل خانان / *Ilkhānān*, fa amin' ny teny môngôly dia *Hülegü Ulus* (*Qulug-un Ulus*).

Ao amin' ny faritra misy an' i Iràna sy i Azerbaijàna ary i Torkia ankehitriny no tena fari-taniny. Amin' ny habeny lehibe indrindra, ny Ilkanata koa dia nahitana ampahany amin' i Iràka, i Siria, i Armenia, i Jeôrjia, i Afganistàna, i Torkmenistàna, i Pakistàna ankehitriny, ampahany amin' i Dagestàna amin' izao fotoana izao, ary ampahany amin' i Tajikistàna amin' izao fotoana izao. Niova finoana ho silamo iny mpitondra Ilkanata taty aoriana, nanomboka tamin' i Ghazan tamin' ny 1295.

Tamin' ny taompolo 1330 dia ravan' ny "Fahafatesana Mainty" ny Ilkanata. Maty tamin' ny taona 1335 ny khan farany tao Abu Sa'id, taorian' izay dia rava ny kanata. Ny mpitondra Ilkanida, na dia tsy manam-piaviana iraniana aza, dia nanandrana nanambara ny fahefany tamin' ny fampifandraisana ny tenany amin' ny lasan' ny Iraniana, ary naka mpahay tantara izy ireo mba hanolotra ny Môngôly ho mpandova ny Sasanida (224-651) an' i Iràna talohan' ny silamo.
British East India Company

Ny ***British East India Company*** (taloha: ***East India Company***) dia orinasam-barotra anglisy, avy eo britanika, niorina tamin' ny taona 1600 ary rava tamin' ny taona 1874, niforona mba hisahana raharaham-barotra aty amin' ny faritry ny Ranomasimbe Indiana, tamin' ny voalohany tamin' i India Atsinanana (ny Zana-Kôntinenta Indiana sy i Azia Atsimo Atsinanana), ary taty aoriana tamin' i Azia Atsinanana. Ity orinasa ity dia niorina tamin' ny 31 Desambra 1600 araka ny didin' ny mpanjakavavy Elizabeth I any Angletera izay nanome azy ny fanaovana ampihimamba ny varotra aty amin' ny Ranomasimbe Indianina nandritra ny 20 taona.

Ity orionasa ity dia laharana voalohany tamin' ny orinasa eorôpeana niorina tamin' ny taonjato faha-17 mba hanafihana sy hakana an' i India Atsinanana sy hanjakazaka amin' ny fanaovana raharaham-barotra amin' i Azia, izay nifaninana tamin' ny *Vereenigde Oostindische Compagnie* ("Orinasa Hôlandein' i India Atsinanana"), ary nisongona ny *Compagnie française des Indes orientales* ("Orinasa Frantsain' i India Atsinanana") izay rava tamin' ny fakàny ny fananan' ity orinasa ity any India, sady tafavoaka tamin' ny fahasahiranana ara-bola lehibe. Nandray anjara betsaka tamin' ny fitsanganan' ny Empira Britanika izy.

Lasa orinasa ara-barotra matanjaka indrindra tamin' ny androny ny *British East India Company* ary nahazo ny fahefana ara-miaramila sy ara-pitantanan-draharaha amin' ny fitantanana ny fari-tany indiana midadasika. Voadona mafy tamin' ny fivoarana ara-toekarena sy ara-pôlitika tamin' ny taonjato faha-19 izy ka nihena tsikelikely ny tanjany ary rava tamin' ny taona 1858 taorian' ny fikomian' ny sepôy (miaramila indiana niasa tao amin' ny tafiky ny firenena tandrefa).

Avy any amin' ny foibeny any Lôndra, dia nipaka hatrany amin' ny kôntinenta rehetra ny heriny: izy dia nitarika ny famoronana an' i India Britanika (*Brtish Indies*) sy ny Raj Britanika, nanorina an' i Hong Kong sy i Singaporo, nampiely ny fambolena dite tany India sy ny fampiasana ny rongony *opium* tany Sina, nitazona an' i Napoléon ho babo tao Saint Helena, ary nandray anjara mivantana tamin' ny *Boston Tea Party* izay nanombohan' ny ady ho an' ny fahaleovantenan' i Etazonia.

## Fanamarihana
Il-Khan

Ny **Il Khan** na **Il-Khan** na **Ilkhan**, **Elkhan**, sns, amin' ny fiteny torkika sy môngôliana, dia anaram-boninahitry ny mpitarika. Manambatra ny anaram-boninahitra *[[khan]]* amin' ny tovona *el* na *il*, avy amin' ny teny hoe *ulus* ("foko", "vahoaka", "firenena", "tanindrazana", "fanjakana", "fikambanam-poko", sns) io teny io. Ny tena hevitr' ilay teny dia miankina amin' ny teny hafa miara-miseho aminy anaty fehezan-teny sy ny zavatra resahina:

* "Khan an' ny firenena". Ny firesahana voalohany ny amin' ny anaram-boninahitra manana io heviny io, *Illig Qaghan*, dia manondro an' i Bumin Qaghan (mpanorina ny kaganata na kanata torkika voalohany) ary niseho tamin' ny taona 552 (raha ny marina dia nanoratra ny anaram-boninahitr' i Bumin hoe *ilkhan* i Nikolai Gumilyov);
* Vao haingana kokoa, ny lehibem-poko nitarika ny sampana roa tamin' ny Baktiary (vondrom-poko), izay teo ambany fitarihan' ny khan maromaro (taonjato faha-20).

Ao amin' ny tontolon' ny tarana-mpanjaka Holagida, fantatra amin' ny anarana hoe *Ilkanata* (anglisy: *Ilkhanate*; frantsay: * Ilkhanat*), ny anaram-boninahitra *Ilkhan* dia nentin' ny taranak' i Hulagu sy ny andriana Bôrjigina (*Borjigin*) hafa tany Persia, nanomboka tokony tamin' ny taona 1259 hatramin' ny1265. Roa ny hevi-teny naroso:

* khan "manaiky", khan "tia fandriam-pahalemana", khan "mankatò", na khan "manompo" khan, na "andriandahy mpanapaka". Mety mitovy amin' ny teny sinoa hoe *kuo-wang*, sy ny teny arabo silamo hoe *[[Soltàna|sultan]]* izany. Eto ny maha "khan" kely kokoa dia natao hilazana ny fanajan' i Hulagu tany amboalohany an' i Möngke Khan sy ny Khan Lehibe mpandimby azy tao amin' ny Empira Môngôly.
* khan andriamanjaka. Avy amin' ny teny hoe *ilig khan*. Mety nitovy amin' ny teny sinoa hoe *zhenming huangdi* ("emperora manana fahefana tokoa"). Tokony hoheverina ho fananam-pahefana amin' ny raharaham-paritra izy io, fa tsy mifanohitra amin' ny Khan Lehibe, nefa tsy nomeny.

## Loharano sy fanamarihana
Khan

Ny **khan** no karazana emperora tao amin' ny Tatara tany Azia Afovoany sy tao amin' ny Môngôly koa. Tamin' ny taona 1206, i Genghis Khan dia nandray ny anaram-boninahitra hoe *Khan Lehibe* an' ny Môngôly, anaram-boninahitra noraisin' ny mpandimby azy tao amin' ny Empira Môngôly any amin' ny firenena tsirairay, hatrany any Eorôpa ka hatrany Sina. Nantsoina koa hoe *khan* ny lohan-tarana-mpanjaka sy ny andriana manompo tany India sy tany Pakistàna ary tany Azia Afovoany.

Ny hoe *khan* dia anaram-boninahitra tiorka-môngôly tao amin' ny vondrom-poko mpifindrafindra monina any amin' ny "Fatrana ao Eoraziana Afovoany sy Atsinanana", atao hanondroana ny mpanapaka na ny lehibe. Nipoitra voalohany teo amin' ny Roràna (*Rouran*) izy io ary avy teo amin' ny Gôktorka (*Göktürk*) ho karazana *khagan* (andriamanjaka, emperora) ary midika fisiana mpanapaka ambany fifehezana. Tao amin' ny Empira Seljokida dia io no anaram-boninahitra ambony indrindra, ambony noho ny *malik* ("mpanjaka") sy ny *emir* ("andriandahy"). Tao amin' ny Empira Môngôly dia manondro ny mpitarika ny andian' olona (*ulus*), fa ny mpitondra ny Môngôly rehetra dia ny *khagan* na *khan* lehibe.

Nihena ny lanjan' ilay anaram-boninahitra taorian' izay. Tao amin' ny Safavida (tarana-mpanjaka) dia anaram-boninahitry ny mpitari-tafika (jeneraly) miaramila izy io, ary tany India nofehezin' ny Mogaly (na Môgôly) dia laharana ambony natokana ho an' ny tandapa izany. Taorian' ny fianjeran' ny Môgôly dia nampiasaina tamin' ny resaka fijangajangana io teny io ka nanjary anaram-bosotra. Ny *khan* sy ny endrik' io teny io manondro vehivavy (*khatan*) dia mikambana amin' ny anaran-tsamirery maro, amin' ny ankapobeny tsy misy misy ifandraisany amin' ny andriana na olo-manan-danja ara-pôlitika, na dia mijanona ho ampahany mahazatra amin' ny anaran' andriana ihany koa.

## Jereo koa

* Mpanjaka
* Emperora
* Shah
* Khagan
* Khatun
* Khanum.
Kaokaziana (vahoaka)

Ny **Kaokaziana** na **Vahoakan' i Kaokazy** dia vondrona isan-karazany ahitana foko 50 mahery manerana ny faritra Kaokazy.
Fiteny kaskay

Ny **fiteny** **kaskay** dia fiteny torkika, ao amin' ny zana-tsampana ôgoza, fitenin' ny Kaskay, vahoaka monina indrindra ao amin' ny Faritanin' i Fars any amin' ny tapany atsimo amin' i Iràna. Ny fiteny kaskay dia vondrom-pitenim-paritra fahatelo tsy miankina, ao anatin' ny vondrom-piteny torkika atsimo-andrefana. Ny fiteny kaskay dia anisan' ny vondrona ôgoza, ny mpikambana hafa ao dia ny fiteny tiorka, ny fiteny azery, ny fitey torkmena ary ny fiteny gagaoza.

Fantatry ny mpiteny azy amin' ny anarana hoe *turki* izy. Miovaova ny fanombanana ny isan' ny mpiteny kaskay. Ny *Ethnologue* dia nanome tarehimarika 949 000 tamin' ny taona 2015. Atao hoe قشقایی ديلى / *Qašqāyī dili* izy amin' ny teny kaskay.

Mifandray akaiky amin' ny fiteny azerbaijany ny fiteny kaskay. Na izany aza, ny karazan' ny fiteny kaskay sasany, indrindra ny karazany ampiasain' ny Sesbeily (*Sheshbeyli*) dia misy fitoviany amin' ny fiteny tiorka. Amin' ny lafiny sôsialy sy pôlitika anefa, ny fiteny kaskay dia heverina ho fiteny amin' ny zony manokana.

Tahaka ny fiteny torkika hafa ampiasaina ao Iràna, toy ny fiteny azerbaijany, ny fiteny kaskay dia mampiasa ny tarehin-tsoratra persana-arabo nasiana fanovana.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kaskay - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Isabella Menin

**Isabella Novaes Menin** (teraka ny 2 Jiona, 1996) dia modely sy mpanjakavavin'ny hatsaran-tarehy breziliana. Izy no mpandresy tamin'ny fifaninanana Miss Grand International tamin'ny taona 2022.

## Reference

## Rohy ivelany
*Isabella Menin en Instagram
Kristianan' i Masindahy Tômasy

Ny **Kristianan' i Masindahy Tômasy** dia vondron' olona sy fiangonana any amin' ny faritra atsimo amin' i India izay efa nisy nanomboka tamin' ny fiandohan' ny kristianisma. Araka ny lovantsofina eo an-toerana dia tonga tany amin’ ny tanin' ny Indiana ny apôstôly Tômasy tamin’ ny taona 52 mba hitory ny filazantsara amin' io firenena io, izany dia midika fa efa nahafantatra ny kristianisma taloha kokoa noho ny firenena eorôpeana maro i India. Satria avy amin' ny lova siriaka na siriana ny Fiangonana indiana, mihevitra ny mpahay tantara fa mety misy ifandraisany amin' ny fifanakalozana ara-barotra sy ara-kolontsaina miaraka amin' ny Afovoany Atsinanana ny fahatongavan' ny kristianisma tany India. Amin’ izao fotoana izao dia mbola misy Fiangonana tatsinanana maromaro any Kerala. Tena nisy mikorontana miaraka amin' ny fisarahana sy famerenana ny firaisana maro ny tantaran' izy ireo.

## Jereo koa

* Asan' i Tômasy
Fanjakana Indô-Partiana

Ny **Fanjakana Indô-Partiana** na **Fanjakana Indô-Parta** fanjakana partiana naharitra teo nelanelan' ny taona 19 sy ny taona 226, nofehezin' ny tarana-mpanjaka Gôndôfarida sy ny mpanapaka hafa avy amin' ny vondrona "mpanjaka" any Azia Afovoany izay nitondra ny ampahany amin' i Afganistana, amn' i Pakistana ary amin' ny avaratra-andrefana amin' i India ankehitriny nandritra ny taonjato voalohany na taloha kelin' izany. Amin' ny ampahany ben' ny tantara fohin' izy io, ny Gôndôfarida dia nisafidy an' i Taxila (ao amin' ny faritanin' i Punjab ankehitriny ao Pakistana) ho toeram-ponenany, saingy tamin' ny taona farany niainany dia nifindra teo anelanelan' i Kabul sy Peshawar ity renivohitra ity. Ireo mpanjaka ireo dia nantsoina hoe "indô-partiana" na "indô-parta", satria matetika no nalaina tahaka avy amin' ny an' ny tarana-mpanjaka Arsakida ny volany. Azo inoana anefa fa anisan’ ny foko iraniana maro lehibe kokoa nonina tany atsinanan’ ny Partiana izy ireo. Ankoatr' izany, tsy misy porofo fa ny mpanjaka rehetra izay naka ny anaram-boninahitra hoe Gôndôfaresy, izay midika hoe "Vavahadin' ny voninahitra", dia nisy ifandraisany tamin' ny Gôndôfaresy voalohany.
Kaskay (vahoaka)

Ny **Kaskay** dia vondrom-poko ao Iràna izay manam-piaviana torkika ny ankabeazany. Heverina koa fa tafiditra ao ny olona manam-piaviana lôry na lora sy kiorda ary arabo. Mampiasa fiteny torkika andrefana (ôgoza), fantatra amin' ny anarana hoe fiteny kaskay, ny ankamaroan' izy ireo, fiteny izay antsoin' izy ireo hoe *turki*. Miteny persana (fitenim-pirenen' i Iràna) koa izy ireo. Atao hoe قشقایی izy ireo amin' ny teny persana.

Ao amin' ireto faritany ireto no tena ahitana ny Kaskay: Fars, Khuzestan, Kohgiluyeh-Buyer-Ahmad, Chaharmahal-Bakhtiari, Bushehr ary Isfahan Atsimo, indrindra manodidina ny tanànan' i Shiraz sy Firuzabad ao Fars. Mpiandry andiam-biby fiompy mpifindrafindra monina tany am-boalohany ny ankamaroan' ny Kaskay ary mbola misy amin' izao fotoana izao ny manohy izany fomba fiainana izany. Ny Kaskay mpifindrafindra monina mbola nitana ny nentin-drazana dia nandeha indroa isan-taona miaraka amin' ny andiam-bibiny eo anelanelan' ny kijana an-tany avo amin' ny fahavaratra any avaratr' i Shiraz (tokony ho 480 km any atsimo) sy ny kijana ririnina any amin' ny tany iva (sy mafana kokoa) akaikin' ny Hoala Persika, any atsimo-andrefan' i Shiraz.

Lasa mpiorim-ponenana amin' ny ampahany na tanteraka anefa ny ankamaroan' ny Kaskay. Nitombo be ny firehan' ny Kaskay hanorim-ponenana nanomboka tamin' ny taompolo 1960, teo ambanin' ny fanerena sy famporisihan' ny governemanta izay nanorina trano ho an' izay vonona hipetraka, nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, nandritra ny fitondran' ny tarana-mpanjaka Pahlavi na Pahlevi. Na izany aza, ho an' ireo izay manohy ny fifindrafindrà-monina, dia mitazona sy manara-maso ny lalanan' ny Kaskay sy ny foko hafa mpifindra monina tahaka azy ireo ny governemanta iraniana.

Mizara ho foko dimy lehibe ny Kaskay, dia ny *Amale* (amin' ny fiteny kaskay) na *Amaleh* (amin' ny fiteny persana), ny *Dere-Shorlu* na *Darreh-Shuri*, ny *Kashkollu* na *Kashkuli*, ny *Shishbeyli* na *Sheshboluki* ary ny *Eymur* na *Farsimadan*. Misy koa ny foko kely kokoa izay ahitana ny *Qaracha* na *Qarache'i*, ny *Rahimli* na *Rahimi* ary ny *Safi-Khanli* na *Safi-Khani*.

## Jereo koa

* Fiteny kaskay
* Fiteny torkika
* Vahoaka torkika
Aimaka (vahoaka)

Ny **Aimaka** dia vondrom-poko somary mpifindrafindra monina manam-piaviana iraniana sy môngôly, miteny persana. Mipetraka any amin' ny lembalemba avo any avaratra-andrefana amin' i Afganistàna (any avaratry ny tanànan' i Herat) sy any Iràna (ao Khorasan).

Mpihavana amin' ny Hazarà, na dia mozilmana sonita aza izy ireo, ary misy fifandraisany amin' ny ampahany kely kokoa amin' ny Tajiky, mipetraka any andrefan' i Hazaradjat ao amin' ny faritanin' i Ghôr (ireo foko atao hoe Taimana), amin' ny faritanin' i Farâh, amin' ny faritanin' i Herât, amin' ny faritanin' i Badghis, amin' ny faritanin' i Fâryâb, amin' ny faritanin' i Jôzjân ary amin' ny faritanin' i Sar-e Pol, izay samy ao Afganistàna, izy ireo.

Ny isan' ny Aimaka dia eo anelanelan' ny 250 000 sy 2 tapitrisa ao Afghanistàna. Nanasarotra ny fanisam-bahoaka ny fanerena mety nahazo an' izy ireo amin' ny maha foko vitsy an' isa azy ireo, toa ny Hazarà, indrindra fa tamin' ny fitondràn' ny Talibàna. Nisain' ny fanjakana ho Hazarà na Persiana àry ny Aimaka sasany.
Farsivana (vahoaka)

Ny **Farsivana** na **Farsioana** na **Parsibana** dia vondron' olona any andrefana amin' i Afganistàna miteny persana. Ny teny hoe *Farsioana* na *Farsivana* na *Parsivana* dia manondro vondron' olona ara-piteny, na dia namolavola toetra ara-tantara izay mahatonga an' io teny io ho lasa mana-kevitra saika ara-poko. Misy mpikambana ao amin' ny foko Tajiky sy Pastona ny Farsivana, saingy ny mampiavaka azy ireo amin' ny foko hafa dia ny noho izy ireo manaraka ny siisman' ny Roambinifolo. Rehefa nandeha ny fotoana dia namolavola ny maha-izy azy ara-tantara sy ara-piteny izy ireo.

Amin' ny teny pastona sy persana dia ato hoe فارسیوان / *Pārsīwān* na *Pārsībān*, izay midika hoe "mpiteny persiana" izy ireo.

Ny ankamaroan' ny Farsivana dia mipetraka any andrefana amin' i Afganistàna ny ankamaroany. Ny Farsivana tajiky dia mifantoka indrindra ao amin' ny tanànan' i Herat, eo anelanelan' i Ghourian sy Tshesht-Sharif, manamorona ny ony Hari Roud, ary ny Farsivana pastona dia mipetraka any atsimo kokoa, manamorona ny ony roa Adraskan (na Harout) sy Farah, ao amin' ny tanànan' i Sabzewar (Chindand) sy Farah. Misy vondrona Farsivana iray hafa ny manodidina an' i Zarandj, akaikin' ny sisintany amin' i Iràna, ary iray hafa manamorona ny ony roa Khach Roud sy Hirmand (na Helmand amin' ny teny pastô), manodidina ny tanànan' i Delaram, ny tanànan' i Lachkar Gah ary ny tanànan' i Gerechk. Misy ihany koa ny fianakaviambe farsivana any Kandahar, any Ghazni, any Mazar-e Sharif ary any Kabul.

Araka ny tombana tamin'ny taona 1995 dia nisy Afgàna teo anelanelan' ny 600 000 hatramin' ny 830 000 izay nilaza ny tenany ho Farsivana, ankoatra ny tena maha-izy azy ara-poko. Ilay etnôlôga Michael Izady dia manombana fa ny Farsivana dia 4,2 % amin' ny fitambaran' ny mponina ao Afganistàna, na 1,5 tapitrisa eo ho eo tamin' ny taona 2020-2022. Maro amin' ny Farsivana no mipetraka any am-pielezana afgana, indrindra any Iràna, any Alemaina, any Soeda, any Etazonia sy any Kanada.
Fiteny hebreo mizrahy

Ny **fiteny hebreo mizrahy** na **fiteny hebreo mitsrahy** na **fiteny hebreo tatsinanana** dia manondro rafi-panononana ny fiteny hebreon' ny Baiboly amin' ny litorjia ampiasain' ny Jiosy Mizrahy avy amin' ny firenena arabo na any amin' ny tany hafa any Atsinanana, ary manana fiaviam-boambolana amin' ny fiteny arabo, persana, hindy, kiorda na fiteny hafa any Afovoany Atsinanana na any Azia. Raha ny marina, ny fiteny hebreo mizrahy dia teny mahafaobe ho an' ny fitenim-paritra maro.

Tsy heverina ho anisan' izy io ny teny hebreo sefarada (na sefardika), na dia nampiasaina tany Afovoany Atsinanana sy tany Afrika Avaratra aza. Noroahina avy tany Espaina ny Sefarada (na Sefardima), ary nanorim-ponenana tao amin' ny Mizrahy, saingy tany amin' ny tany toa an' i Siria sy i Marôka dia nisy tsy fitoviana lehibe teo amin' ny fanononana ny teny hebreo sefarada sy fanononana ny teny hebreo teo an-toerana. Heverina ho miavaka koa ny teny hebreo iemenita, satria hafa tanteraka ny fanononana ny zanatsoratra.

Teny mitovy no indraindray ampiasaina amin' ny fanononana ny teny hebreo israeliana vaovao ataon' ny Jiosy manam-piaviana arabo na mizrahy. Izany, amin' ny ankapobeny, dia marimaritra iraisana eo amin' ny teny hebreo vaovao sy ny fanononana litorjika nentim-paharazana araka ny voalaza eto.

## Jereo koa

* Fiteny semitika

* Fiteny hebreo
Fiteny afsara

Ny **fiteny afsara** na **fiteny afsary** dia tenim-paritra torkika tenenin' ny Afsara any Torkia, any Iràna, any Siria, ary amin' ny ampahany amin' i Afganistàna. Misy ny mihevitra azy ho fitenim-paritry ny fiteny azerbaijany atsimo, nefa misy koa ny mihevitra azy ho fiteny ôgoza atsimo mahaleo tena. Amin' ny teny azerbaijany (na azary) dia atao hoe *Əfşar dialekti* io fiteny io.

Amin' ny haifiteny, ny fiteny afsary dia sokajiana ho fitenim-paritra ao amin' ny vondrona ôgoza atsimo amin' ny fiteny torkika (sampana atsimo-andrefan' ny fianakaviam-piteny torkika), na raha tsy izany dia tenim-paritra azerbaijany atsimo (na azery). Rehefa tafiditra tao anatin' ny tontolo miteny farsy anefa ny Afsara, dia matetika ny fiteny farsy no lasa tenin-dreniny. Lasa nahay fiteny roa ny vondrom-poko hafa (toy ny ao Kirmān). Fanampin' izany, ny fifampikasohana misy eo amin' ny fiteny samihafa dia toa nanova ny fitenim-paritra tany am-boalohany. Tamin' ny taona 2009 dia mbola nanavaka ny vondrom-poko Afsara samihafa ny haifiteny manao fampitahana.

Ny fiteny afsara dia miavaka amin' ny alalan' ny teny nindramina maro avy amin' ny fiteny persana sy ny fanaboriboriana feonteny /a/ mankany amin' ny [ɒ], tahaka ny niseho amin' ny fiteny ozbeka. Amin' ny tranga maro, ny zanapeo boribory amin' ny fiteny azerbaijany dia tsy boribory amin' ny fiteny afsara. Ohatra amin' izany ny /jiz/ (midika hoe "zato"), izay /jyz/ amin' ny fiteny azerbaijany mahazatra.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Fiteny arameana vaovao andrefana

Ny **fiteny arameana vaovao andrefana** na **fiteny neô-arameana andrefana**, izay atao hoe **fiteny ma'alola** na **fiteny ma'aloleana** no hany taranaky ny sampana andrefana amin' ny fiteny arameana. Ny sasany amin' ny mponin' ny tanàna telo any Siria no miteny azy: i Maaloula (amin' ny teny arabo: معلولا), i Bakh`a (amin' ny teny arabo: بخعة) ary i Jubb Adin (amin' ny teny arabo: جبّعدين), 60 km eo ho eo avaratra-atsinanan' i Damaskôsy.

Manodidina ny 21 700 eo ho eo ny isan' ny mpiteny. Samy manana ny fomba fitenenany io fiteny io ny tanàna tsirairay. Ny an' i Bakh'a no tranainy indrindra, satria vitsy ny fiantraikan' ny fiteny arabo ao aminy, tsy toy ny an'i Jub'adin, izay onenan' ny Mozilmana. Ny fiteny ma'aloleana no hany karazan' ny fiteny arameana vaovao ampiasain' ny Mozilmana.

## Bibliographie
* 
* 

## Jereo koa

* Fiteny semitika

* Fiteny arameana
* Fiteny arameana vaovao
* Fiteny arameana vaovao avaratra-atsinanana
* Fiteny arameana vaovao afovoany
* Fiteny mandeana
Fiteny arameana vaovao afovoany

Ny **fiteny arameana vaovao afovoany** na **fiteny neô-arameana afovoany** dia vondrona manokana amin' ny fiteny arameana vaovao na fiteny neô-arameana, izay lazaina fa afovoany raha resahina ny toerana ara-jeôgrafia misy azy, eo anelanelan' ny faritra itenenana ny fiteny arameana vaovao andrefana sy ny fiteny arameana vaovao atsinanana. Ny faritra nipoiran' ny mpiteny azy dia any amin' ny tapany avaratra amin' ny faritra ara-tanaran' i Siria (mahafaoka ny atsimo-atsinanana amin' i Torkia ankehitriny sy ny avaratra-atsinanana amin' i Siria).

Io vondrona io dia ahitana ny fiteny torôiô (*turoyo*) izay fitenin' ny faritr' i Tur Abdin sy ny vondrona samihafa any am-pielezana, ary ny fiteny mlahsô (*mlahsô*) izay efa tsy misy mpiteny intsony.

Tamin' ny fandalinana ny fiteny arameana dia vondrona maro hafa amin' ny fiteny arameana vaovao no natolotry ny mpikaroka samihafa, ary ny sasany amin' ireo vondrona ireo dia nampiasa ny teny hoe "fiteny arameana afovoany" amin' ny dikany midadasika kokoa, anisan' izany ny sehatra midadasika indrindra manondro ny fiteny arameana vaovao rehetra,  afa-tsy ny fiteny arameana vaovao andrefana sy ny fiteny mandaika vaovao (na fiteny neô-mandaika).

## Jereo koa

* Fiteny semitika

* Fiteny arameana
* Fiteny arameana vaovao
* Fiteny arameana vaovao avaratra-atsinanana
* Fiteny arameana vaovao andrefana
* Fiteny mandeana
Fiteny arameana vaovao avaratra-atsinanana

Ny **fiteny arameana vaovao avaratra-atsinanana** na **fiteny arameana vaovao atsinanana** dia fitambarana fitenim-paritry ny fiteny arameana vaovao tenenina talohan' ny Ady Lehibe I, izay fitenin' ny Jiosy sy ny Kristiana eo anelanelan' ny ony Tigrisy (na Tigra) sy ny Farihy Urmia, mianavaratra hatrany amin' ny Farihy Van ary mianatsimo hatrany Mosul sy Kirkuk. Vokatry ny *Sayfo* (fandripahana ny Asiriana) dia voatery niala tao amin' ny faritra misy an' i Torkia ankehitriny ny Kristiana miteny arameana, ary tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1950 dia nifindra tany Israely ny ankamaroan' ny Jiosy miteny arameana (ny Jiosy kiorda).

Ny ady teo amin' ny Kiorda sy ny Tiorka dia niteraka fifindràn-toerana bebe kokoa tamin' ny mpiteny arameana. Tamin' ny taompolo 1990, ny Asiriana mpiteny amin' ny vondrom-piteny arameana vaovao avaratra-atsinanana dia tombanana ho latsaka ny 500 000, izay miely nanerana ny Afovoany Atsinanana sy ny tany misy ny zanaka am-pielezana asiriana. Tamin' ny taona 2007dia nanoratra i Geoffrey Khan, manam-pahaizana momba ny teny, fa maro ny fitenim-paritr' io vondrona io izay efa akaiky ho lany tamingana ary sarotra ny mahita ny mpiteny mahay mampiasa an' izy ireo.

Ny sampana hafa amin' ny vondrom-piteny arameana vaovao dia ny fiteny arameana vaovao andrefana, ny fiteny arameana vaovao afovoany (fiteny torôiô (*turoyo*) sy ny fiteny mlahsô (*mlhaso*)), ary ny fiteny mandaika (na mandeana). Ny mpahay teny sasany dia manasokajy ny fiteny arameana vaovao avaratra-atsinanana sy ny fiteny torôiô ary ny fiteny mlahsô ho fitohizam-pitenim-paritra tokana.

## Jereo koa

* Fiteny semitika

* Fiteny arameana
* Fiteny arameana vaovao
* Fiteny arameana vaovao andrefana
* Fiteny arameana vaovao afovoany
* Fiteny mandeana
Fiteny mandeana

Ny **fiteny mandeana** na **fiteny mandaika** dia karazan' ny fiteny arameana atsimo-atsinanana ampiasain' ny fianakaviamben' ny Mandeana, izay monina any amin' ny faritra atsimo amin' i Iràka sy atsimo-andrefana amin' i Iràna, ao amin' ny bokim-pivavahany. Ny fiteny mandeana klasika dia mbola ampiasain' ny pretra mandeana amin' ny litorjia. Ny sampana vaovaon' ny fiteny mandeana klasika, izay fantatra amin' ny anarana hoe fiteny mandeana vaovao, dia tenenin' ny ampahany kely amin' ny Mandeana monina manodidina an' i Ahvaz sy ao atsimo amin' i Khorramshahr ao amin' ny faritanin' i Khuzestan (Iràna).

Ny fampiasana ny fiteny mandeana klasika amin' ny litorjika dia hita any Iràna (indrindra fa amin' ny faritra atsimo), any Bagdad (Iràka) ary any amin' ny diaspôra (indrindra fa any Etazonia, any Soeda, any Aostralia ary any Alemaina). Isan' ny fiteny arameana atsinanana izy io, izay fantatra amin' ny fampiasany be dia be ny zanatsoratra (*mater lectionis* miaraka amin' ny *aleph*, ny *he* fotsiny no eo amin' ny toerana farany, ny *<nowiki/>'ayin*, ny *waw*, ny *yud*) amin' ny fanoratana, ilay antsoina hoe tsipelina *plene* (abidy mandeana) ary ny habetsahan' ny fiantraikan' ny fiteny iraniana (persana) sy ny fiteny akadiana amin' ny voambolana, indrindra eo amin' ny sehatry ny fivavahana sy ny mistika.

Ny fiteny mandeana dia niharan' ny fiteny arameana jiosy palestiniana, ny fiteny arameana samaritana, ny fiteny hebreo, ny fiteny grika, ny fiteny latina, ankoatry ny fiteny akadiana sy ny fiteny partiana.

## Jereo koa

* Mandeisma
* Fiteny arameana
Fiteny mandeana vaovao

Ny **fiteny mandeana vaovao**, izay antsoina indraindray hoe "**ratna**" (avy amin' ny teny arabo hoe: رطنة / *raṭna*), dia endrika vaovaon' ny fiteny mandeana, izay fiteny litorjika ao amin' ny finakaviambe ara-pivavahan' ny Mandeana any Iràka sy any Iràna. Fivavahan' ny vitsy an' isa manam-pototra gnôstika ny mandeisma. Ny fiteny mandeana dia ampahany amin' ny sampan' ny fiteny arameana atsinanana, ao amin' ny vondrona semitikan' ny fiteny afrô-aziatika. Antsoina koa hoe *mandayi*, *sabiun*, *subba* na *sabe'in* izy io.

Na dia tandindonin-doza mafy aza io fiteny io dia mbola velona amin' izao fotoana izao  amin' ny maha fiteny voalohan' ny Mandeana vitsivitsy azy (mety miisa 100–200 eo ho eo) any Iràna sy any am-pielezana. Ny mpiteny mandeana vaovao rehetra dia miteny amin' ny fiteny maro an' ny mpifanolo-bodirindrina aminy, toy ny fiteny arabo sy ny fiteny persana, ary ny fiantraikan' ireo fiteny ireo amin' ny fitsipitenin' ny fiteny mandeana vaovao dia lehibe, indrindra amin' ny voambolana sy ny endriky ny anarana. Na izany aza, ny fiteny mandeana vaovao dia mihazona toetra tranainy kokoa na dia amin' ireo lafiny ireo aza, raha ampitahaina amin' ny ankamaroan' ny fiteny arameana vaovao hafa.

Hita ao amin' ny fianakaviamben' ny Mandeana ao Khuzestan Iraniana any Korramshahr sy Ahwaz, ary any Etazonia ny mpiteny azy io. Efa lany tamingana izao ny mpiteny amin' ny karazany any Iràka.

## Jereo koa

* Fiteny arameana
* Fiteny mandeana
* Fiteny arameana vaovao andrefana
* Fiteny arameana vaovao afovoany
* Fiteny arameana vaovao avaratra-atsinanana