open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Global Voices amin'ny teny Malagasy

Ny **Global Voices Lingua Malagasy** dia rantsan' ny tetikasa Lingua ao amin' ny Global Voices eto Madagasikara, amin' ny teny malagasy, ary hatramin'ny taona 2024 dia maherin'ny 20&nbsp;000 ny lahatsoratra efa voadikan'ny ekipa ao amin'ny vohikalany.

## Ankapobeny

### Ny Global Voices
Ny Global Voices dia fikambanana tsy mitady tombombarotra manerantany, miezaka mampifandray ny feo avy amin’ny firenena sy kolontsaina samihafa amin’ny alalan’ny fandikan-teny sy fanehoan-kevitra anaty aterineto. Niorina tamin’ny taona 2004, ity tetikasa ity dia manangona sy mizara lahatsoratra amin’ny fiteny maro, avy amin’ny mpanoratra sy mpandray anjara manerana izao tontolo izao.

### Ny Global Voices Lingua
Ahitana ny rantsana Global Voices Lingua Malagasy ao aminy. izay manangona sy mandika lahatsoratra manan-danja amin’ny teny mora azon’ny Malagasy. Tafiditra ao anatin’ny Lingua io andiany io, ary tohanan’ny mpandika teny an-tsitrapo.

## Ny Global Voices Lingua Malagasy

### Tanjona sy asan'ny Global Voices Lingua Malagasy
Ny tanjon’ny Global Voices Lingua amin'ny teny malagasy dia:

* ny hampiroborobo ny fiteny malagasy ao amin'ny aterineto;
* ny hanaparitaka lahatsoratra sy vaovao iraisam-pirenena marobe mba ho hita amin'ny teny malagasy;
* ary ny hanamora ny fifandraisana eo amin’ny vondrom-piarahamonina sy kolontsaina malagasy.

### Fizaràna asa
Ny Global Voices Lingua Malagasy dia ahitana:

* olona roa mpandrindra ny asa fandikan-teny,
* mpandika teny miisa eo amin'ny 15 eo.
Hatreto, amin'izao taona 2025 izao dia ahitana lahatsoratra mihoatra ny 20&nbsp;000 ao amin'ny  Global Voices Lingua Malagasy, izay afaka trandrahana tsara amin'ny fikarohana sy ampiasaina ho loharanom-baovao.

## Jereo koa
* Fahalalahana miteny
* Fandikan-teny
* Blaogy sy tambajotra sosialy

## Loharano sy fanamarihana
Fiteny tamily taloha

Ny **fiteny tamily taloha** dia endriky ny fiteny tamily niseho tamin' ny taonjato faha-3 tal JK hatramin' ny taonjato faha-7 taor JK. Talohan' ny fiteny tamily tranainy dia antsoina hoe prôtô-tamily ny vanim-potoanan' ny fivoaran' ny fiteny tamily. Taorian' ny vanim-potoan' ny fiteny tamily taloha ny fiteny tamily antenatenany. Soratra teo anelanelan' ny taonjato faha-3 sy voalohany tal JK. ny firaketana voalohany indrindra natao tamin' ny fiteny tamily taloha, izay tanaty lava-bato sy tamin' ny zavatra vita amin' ny tanimanga. Natao tamin' ny karazana tarehin-tsoratra brahmy antsoina hoe tarehin-tsoratra tamily-brahmy ireo soratra ireo. Ny *Tolkāppiyam*, izay asasoratra voalohany momba ny fitsipi-pitenenana sy ny pôetika tamily, no lahatsoratra lava voalohany indrindra amin' ny fiteny tamily taloha, mety tany amin' ny tapaky ny taonjato faha-2 tal JK ny sosona tranainy indrindra. Nitahiry endri-javatra maro momba ny fiteny prôtô-dravidiana, razambe iombonan' ny fiteny dravidiana rehetra, ny fiteny tamily taloha, anisan' izany ny fanisana ny renisoratra, ny firafitry ny vaninteny, ary ny endrika ara-pitsipiteny samihafa.
Peter R. Jones

I **Peter M. Jones** dia profesora momba ny tantaran' i Frantsa ao amin' ny Oniversiten' i Birmingham. Manam-pahaizana manokana momba ny Revôlisiôna Frantsay sy momba an' i Frantsa ambanivohitra, momba ny siansa sy ny teknôlôjia tamin' ny taonjato faha-18, ary ny tantaran' i Birmingham sy ny an' i West Midlands tamin' ny taonjato faha-18. Nahazo ny baccalauréat avy amin' ny Oniversiten' i Leeds (1967–1970) i ​​Jones ary ny PhD tao amin' ny Oniversiten' i Oxford (Balliol College) (1970–1973), teo ambany fitarihan' i Richard Cobb. Nanao fikarohana tany Frantsa izy tao amin' ny Oniversiten' i Toulouse-Le Mirail (1971–1972). I Jones dia mpikambana ao amin' ny *French History* et d*'Annales du Midi*, sy anisaqn' ny komity mpitantana ny *Archives de Soho* sy ny *Revolutionaryplayers*. Anisan' ny mpitsara amiin' ny Prix de Baluze (tantara isan-toerana eorôpeana) izy.

## Boky nosoratany

* *Reform and Revolution in France: the Politics of Transition*. Cambridge University Press, Cambridge, 1995.
* *The French Revolution in Social and Political Perspective*. E. Arnold, Londres, 1996.
* *Living the Enlightenment and the French Revolution: James Watt, Matthew Boulton and their Sons*, *Historical Journal*, 42 (1999), 157-182.
* *Liberty and Locality in Revolutionary France, 1760-1820: Six Villages Compared, 1760-1820*. Cambridge University Press, Cambridge, 2003.
* *Industrial Enlightenment in Practice: Visitors to the Soho Manufactory, 1765-1820*, *Midland History*, 33 (2008), 68-96.
* *The French Revolution, 1787-1804*. Longman, London, 2003, (Seminar Studies in History) (édition revue et modifiée 2009)
* *Industrial Enlightenment: Science, Technology and Culture in Birmingham and the West Midlands, 1760-1820*. Manchester University Press, Manchester, 2009.
Herizo Razafimahaleo

I **Herizo** **Jossicher** **Razafimahaleo** na **Herizo** **Razafimahaleo** dia teraka tamin'ny 21 Febroary 1955 tao Ihosy. Ary nodimandry ny 25 Jolay 2008. Teo amin'ny sehatra pôlitika no tena nahafanatarana azy. Filoha mpanorina ny antoko Leader Fanilo izy. 

* Manana diplaoma MBA tao amin'ny University of Michigan
* Manampahaizana nivoaka tao amin'ny Harvard et de Cambridge1,
* Mpanolo-tsaina ara-toekarena teo amin'ny Fitondrana nandritra ny 1989-1991.

* Nanangana ny antoko Leader Fanilo ny 1992

* Voafidy ho solombavambahoaka i Ambositra ny Jona 1993.

* Minisitry ny Indostria sy ny Fizahantany izy tao amin'ny Governemantan'i Francisque Ravony ny 1993-1994.

* Nanorina ny gazety *[[L'Express de Madagascar]]* ny 1995.
* Minisitry ny Raharaham-Bahiny tao amin'ny Governemanta Rakotomavo ny 1997-1998

Maro ny orinasa malagasy natsangany tamin'ny fotoanandrony. Efa nilatsaka kandida ho filoham-pirenena ihany koa izy.

## Loharano
Andrés Pastrana

**Andrés Pastrana Arango** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 17 Aogositra 1954 tao Bogotá Izy no filohan'i Kolombia nanomboka tamin'ny 1998 ka hatramin'ny 2002. Efa filohan'ny *Christian Democratic International* izy hatramin'ny taona 2015.

## Fiainana
Andrés Pastrana Arango dia teraka tamin'ny 1954, zanaky ny filoha teo aloha Misael Pastrana Borrero, izay nitondra ny firenena teo anelanelan'ny 1970 sy 1974. Nianatra lalàna tao amin'ny Oniversiten'i Rosario ao Bogotá izy ary nahavita fianarana ambony momba ny lalàna iraisam-pirenena tao amin'ny Oniversite Harvard any Boston.

Antoko: *Partido Conservador Colombiano*

## Filohan'i Kolombia
Juan Manuel Santos

**Juan Manuel Santos**  (teraka ny  10 Aogositra 1951 tao Bogotá) dia mpanao politika Kolombiana ao amin'ny *Partido Social de Unidad Nacional*, (na *Partido de la U*) raha fintinina, izay niarahany nanorina. Filohan’i  izy nanomboka ny 7 aogositra 2010 ka hatramin’ny 6 aogositra 2018. Talohan’izay dia nitana birao maro i Santos; nanomboka tamin'ny 2006, izy no minisitry ny Fiarovana. Nahazo ny loka Nobel ho an'ny fandriampahalemana izy tamin'ny taona 2016 noho ny ezaka nataony tamin'ny fizotry ny fandriampahalemana ao Kolombia.

Antoko: *Partido Social de Unidad Nacional*

## Filohan'i Kolombia
George II (Fanjakana Mitambatra)

**George II** (*(George Augustus*; *30 Oktobra 1683 - 25 Oktobra 1760) dia Mpanjakan'i  sy Irlandy, Duke of Brunswick-Lüneburg (Hanover) ary andriana voafidy tao amin'ny Empira Romana Masina nanomboka tamin'ny 11 Jiona 1727 (O.S.) mandra-pahafatiny.

Teraka sy lehibe tany avaratr'i Alemaina i George no mpanjaka britanika vao haingana teraka tany ivelan'i Grande-Bretagne.

## Mpanjakan'i Fanjakana Mitambatra
George IV (Angletera)

**George IV**' (*George Augustus Frederick*; 12 Aogositra 1762 - 26 Jiona 1830) dia Mpanjakan'ny  sy Irlandy ary Mpanjakan'i Hannover nanomboka tamin'ny 29 Janoary 1820 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny taona 1830. Tamin'ny fotoana nandraisany ny seza fiandrianana, dia nitana ny maha-principe regent azy izy noho ny nanaovany ny sainy tamin'ny 1 Febroary 15 Febroary. faharariana.

George IV no lahimatoan'ny Mpanjaka George III. sy ny Mpanjakavavy Charlotte

## Mpanjakan'i Fanjakana Mitambatra
William IV (Angletera)

**William IV** (*William Henry*; 21 Aogositra 1765 - 20 Jiona 1837) dia Mpanjakan'ny  sy Irlandy ary mpanjakan'i Hannover nanomboka tamin'ny 26 Jiona 1830 mandra-pahafatiny tamin'ny 1837. Zanakalahy fahatelon'i George III., William no nandimby ny zokiny lahy George IV, lasa mpanjaka farany sy mpanjaka farany tao amin'ny tranon'i Hannover Fanjakana Mitambatra.

William dia nanompo tao amin'ny Royal Navy tamin'ny fahatanorany, nandany fotoana tany Amerika Avaratra Britanika sy Karaiba, ary nomena anaram-bosotra hoe "Sailor King".

## Mpanjakan'i Fanjakana Mitambatra
Andriantomara

Ny anarana hoe **Andriantomara** dia hita ao amin' ny lovantsofina sy ny tetiaran' ny mpanjaka sy ny fitantarana  malagasy maro. Na izany aza dia afaka manondro olona samihafa arakaraka ny faritra sy ny loharano io anarana io.

## Ao amin' ny lovantsofina

### Lovantsofina merina
Andriantomara, ao amin' ny lovantsofin' ny Merina, dia matetika voalaza ao amin' ny tetiaran' ny mpanjaka fa razambe na mpanjaka nana ny maha izy azy, izay resahina koa ao amin' ny angano. Hita amin’ ny lisitra sasany fa tarana-dRalambo izy, fa amin’ ny hafa kosa dia mpialoha lalana ireo olo-malaza toa an-dry Andriamasinavalona. Andriantomara dia maneho ny hasina (fahefana sy hery masina) nampitaina tamin' ny alalan' ny firazanana. Ao amin' ny fitantarana sasany dia mpanjakan' Imerina Avaratra i Andriantomara, sady razamben' Andriamanelo.
Marimar Vega

**Marimar Vega**  dia teraka tany Mexico tamin'ny 14 aogositra 1983. Izy dia mpilalao sarimihetsika mekisikanina amin'ny teatra, sarimihetsika ary fahitalavitra . Izy dia zanakavavin'ny mpilalao sarimihetsika malaza Gonzalo Vega sy ny mpilalao sarimihetsika Leonora Sisto, ary ihany koa mbola  rahavavin'ny mpilalao sarimihetsika Zuria Vega .

## Ny tantaram-piainany

## Jereo koa
Mossad

**Mossad** (hebreo: המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים) dia sampam-pitsikilovana vahiny any Israely. Ho fanampin' ny Mossad dia manana ny masoivohom-pitsikilovana ao an-toerana *Shin Bet* (Shabak) sy ny sampam-pitsikilovana miaramila *Aman* i Israely.

## Fikambanana
Ao Tel-Aviv-Jaffa no misy ny foibe. Ny tanjaky ny mpiasan'ny Mossad dia tombanana ho mpiasa 1,200 ka hatramin'ny 2,000 tamin'ny 2006, ary manodidina ny 7,000 tamin'ny 2018, ka izany no sampam-pitsikilovana lehibe indrindra taorian'ny CIA. Ampahany amin'ny mpiasa ihany no mpitarika mpiasa mavitrika (manamboninahitra mpibaiko), antsoina hoe *katsas*.
Olom-pirenena ireo mpiasa ary tsy mitana laharana miaramila, fa maro no efa niasa tao amin'ny tafika Israeliana na ny sampam-pitsikilovana miaramilan'ny tafika Israeliana.
Jean-Jacques Goldman

## mombamomba azy
**Jean-Jacques Goldman dia**  teraka ny 11 oktobra 1951  tao&amp;amin'ny boriborintany faha-9 tao paris.Izy  dia mpihira sady mpamoron-kira frantsay, mpamokatra ary mpitendry gitara  sôlista  amin'ny gadon-kira somary miovaova  sy pop rock indrindra indrindra.
## vondrona nisy azy
Rehefa avy nandrafitra  tao amin'ny vondrona Red Mountain Gospellers izy, dia nanangana iray hafa, dia tsy inona izany fa  " Ny Phalansters ", avy eo dia nanatevin-daharana an'i Tai Phong tamin'ny taona 1975, noho ny « fahaiza-manao avo lenta mifanaraka tsara amin'ny mozikany »  . Nafana fo tamin'ny asan'ny mpandrindra hira sy ny fihirana amin'ny teny anglisy izy  , namoaka ny rakikirany voalohany ny tarika tamin'ny 1975, voamariky ny lohateny hoe *"Sister Jane"*  . Nihaona tamin'i Michael Jones Franco - Welsh izy izay tonga nisolo toerana azy rehefa nandeha nitsidika ny vondrona  .
## Maha izy azy
Na izany aza, amin'ny ankapobeny dia ny asany irery no ahafahany mametraka ny tenany ho iray amin'ireo mpihira malaza indrindra amin'ny taranany, miaraka amin'ny lohateny toy ny hoe :"*Il suffira d'un signe"*  (1981), *"Quand la musique est bonne"* ( 1982 )," *Je te donne* ( 1985 )" . Nanomboka tamin'ny  taona 1990-1995, dia anisan'ny  trio Fredericks Goldman Jones niaraka tamin'i Michael Jones sy ny American Carole Fredericks izy, talohan'ny nanohizany  ny asany irery, izay notapahiny tamin'ny taona 2002.
## Rakikirany
Amin'ny fitambarany, namidiny, araka ny loharanom-baovao samihafa, nanomboka tamin'ny   ka hatramin'ny rakitsoratra maherin'ny  tamin'ny anarany manokana. Ny rakikira  rehetra (sivy) sy ny rakitsary mivantana (enina) navoakany hatramin'ny fiandohan'ny taona 1980 dia manana mari-pankasitrahana platinum farafaharatsiny ( 300 0000 no santionany navoaka tamin'izany ). Valo amin'ireo rakikirany no nahazo diamondra, voamarina (mihoatra ny iray tapitrisa dika mitovy) : rakikira  fito sy rakitra boky  iray. Valo amin'ireo singany no nahazo mari-pankasitrahana volamena, anisan'izany ny fito navoaka tamin'ny taona 1980, nivarotra mihoatra ny 500 000 karazany ny tsirairay. Anaram-boninahitra telo hafa tamin'ny taona 1980 no volafotsy voamarina (mihoatra ny 250 000 karazany tsirairay). Ny hira *"Je te donne"* navoaka tamin'ny 1985, no fahombiazana ara-barotra lehibe indrindra nataony tamin'ny fanamarinana platinum (mihoatra ny iray tapitrisa kopia amidy).
Radio nasionaly malagasy

**Ny radio Antananarivo** no nivadika ho **RNM** izay alavaina amin'ny hoe **Radio Nasionaly Malagasy.** Niroina tamin'ny taona 1931 ary sokajiana ho onjam-peo voalohan'ny zanatany frantsay tany Afrika. Nitokana azy tamin'izany fotoana izany ny jeneraly Leon Henri Charles Cayla, governora jeneralin'i Madagasikara sy Afrika andrefana. Radiom-pirenena niely erak'i Madagasikara ary nampita vaovao avy amin'ny lafy valon'ny Nosy.
Fahalalahana miteny

### Inona no atao hoe fahalalahana miteny?
Ny **fahalalahana miteny** dia zo fototra ananan’ny olona tsirairay haneho hevitra, hanambara izay eritreretiny, sy hiteny malalaka amin’ny fomba am-pilaminana, tsy atahorana hosaziana na hosamborina. Izy io dia anisan’ny **zon’olombelona fototra**, voasoratra sy arovana ao amin’ny **Didy aman-dalàna** sy **fifanarahana iraisam-pirenena** maro, toy ny **Fanambarana iraisam-pirenena momba ny zon’olombelona** (1948).

### Antony maha-zava-dehibe azy
Ny fahalalahana miteny dia:

* **Fototra iorenan’ny [[Demôkrasia|demokrasia]]**: Manome vahana ny fifanakalozan-kevitra sy ny fanehoan-kevitra amin’ny fitondrana.
* **Manampy amin’ny fandrosoan’ny fiarahamonina**: Raha afaka maneho hevitra ny olona, dia afaka mandray anjara amin’ny fanatsarana ny fiainam-bahoaka.
* **Ady amin’ny tsy rariny**:  afaka mitondra fanovàna sy mandrakotra ireo tsy rariny ireo mpanao gazety, mpiaro zon’olombelona, sy olompirenena afaka miteny.

### Fameperana mety ampiharina
Na dia zava-dehibe aza ny fahalalahana miteny, dia **manana fetra** ihany koa izy io amin’ny toe-javatra sasany, araka ny lalàna:

* Fandrahonana herisetra
* Fampielezana fankahalana ( fanavakavahana)
* Fampiely vaovao diso na tsy marina
* Fampihorohoroana na fanehoan-kevitra manohintohina fiarovana ankapobeny
* Fampivelarana ny kolontsaina sy ny zavakanto: Mamela ny artista sy ny mpanoratra haneho ny heviny sy ny fanadianana ara-kolotsaina.

### Fahalalahana miteny amin’ny tambajotra sosialy
Tato anatin’ny taona vitsy, nanome sehatra lehibe hanehoan-kevitra ny tambajotra sosialy toy ny Facebook, Twitter, sy YouTube, saingy:

* Mety hampiely vaovao tsy marina.
* Mety hahatonga olana amin’ny fiarovana manokana.
* Ilaina ny **fanabeazana sy fahalalana nomerika** ho fiarovana ny fahalalahana sy ny fahamarinana.

Ny fahalalahana miteny dia **zon’ny tsirairay** ka tokony arovana sy hajaina. Raha atao amim-pahendrena sy andraikitra izany zo izany, dia manampy amin’ny fananganana fiarahamonina mandroso sy marin-toerana. Mila tandrovina sy arovan’ny olom-pirenena rehetra izy io, miaraka amin’ny fanajana ny hafa sy ny zon’izy ireo.
Tonelina

Ny **tonelina** (*Thunnus*) dia karazana trondro taolam-paty monina any an-dranomasina avy amin'ny fianakaviana *Scombridae*. Amin'ny ankapobeny, i tonelina dia iray amin'ireo karazana dimy mandrafitra ny foko *Thunnini* - foko iray fantatra amin'ny anarana hoe hazandrano. 

## Karazana
**Thunnus alalunga* (Bonnaterre, 1788) - Albakôra 
**[[Tonelina mavo|Thunnus albacares]]* (Bonnaterre, 1788) - Tonelina mavo
**Thunnus atlanticus* (Lesson, 1831) - Tonelina mainty
**Thunnus maccoyii* (Castelnau, 1872) - Tonelina manga atsimo
**Thunnus obesus* (Lowe, 1839) - Tonelina maso lehibe
**Thunnus orientalis* (Temminck & Schlegel, 1844) - Tonelina manga pasifika.
**Thunnus thynnus* (Linnaeus, 1758) - Tonelina manga 
**Thunnus tonggol* (Bleeker, 1851) - Tongol
FJKM Andravoahangy Fivavahana

Ny **FJKM Andravoahangy Fivavahana** dia fiangonana ao Antananarivo, izay anisan'ny Fiangonan'i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM). Ity fiangonana ity dia manana tantara manokana amin'ny fifohazana izay nanomboka tamin'ny taona 1975, notarihin'ny mpitandrina Randrianantoandro Jean Joseph. Tamin'izany fotoana izany dia nisy fanafahana sy fandroahana demonia, ary nitombo be ny isan'ny mpivavaka. Niorina ny Sampana Fifohazana tao amin'ny fiangonana tamin'ny 25 Avrily 1982, ary taty aoriana dia lasa zana-toby miankina amin'ny Tobilehibe Manolotrony. 

## Jereo koa

* Fiangonana Protestanta Vaovao eto Madagasikara

## Loharano
George I (Angletera)

**George I** (*George Louis*; 28 Mey 1660 - 11 Jiona 1727) dia Mpanjakan'i  sy Irlandy tamin'ny 1 Aogositra 1714 ary mpitondra ny Electorate of Hannover tao anatin'ny Fanjakana Romanina Masina nanomboka tamin'ny 23 Janoary 1698 mandra-pahafatiny tamin'ny 1727. Izy no mpanjaka britanika voalohany tao amin'ny Tranon'i Hannover.

Teraka tany Hannover tamin'i Ernest Augustus sy Sophia von Hannover i George, nandova ny anaram-boninahitra sy ny tanin'ny Duchy of Braunschweig-Lüneburg tamin'ny rainy sy ny dadatoany. Tamin'ny 1682, dia nanambady an'i Sophia Dorothea von Celle, zanak'olo-mpiray tam-po aminy izy, izay nanan-janaka roa; nanan-janaka vavy telo koa izy tamin’i Melusine von der Schulenburg tompovaviny. Nisara-panambadiana i George sy Sophia Dorothea tamin'ny 1694. Nifandimby ny ady eoropeanina nanitatra ny faritra alemàn'i George nandritra ny androm-piainany; dia nekena ho filoha voafidy tao Hannover izy tamin'ny 1708.

## Mpanjakan'i Fanjakana Mitambatra
Mavokely

Ny **mavokely** dia loko mifangaro amin’ny **mena** sy **fotsy**. Amin'ny teny frantsay dia antsoina hoe *rose*, ary amin’ny teny anglisy hoe *pink*. Loko malefaka sy mampiseho fitiavana, fahalemem-panahy, na fiahiana izy amin’ny kolontsaina maro maneran-tany.

## Fiaviana sy Fampifangaroana
Ny mavokely dia vokatry ny fifangaroan'ny:

* Loko **mena** (loko mafana, manaitra)
* Loko **fotsy** (loko manazava)

Arakaraka ny habetsahan’ny fotsy ampiarahina amin’ny mena no mahatonga ny mavokely ho maivana na ho manakaiky mena be.

## Hevitra sy Hevitra Ara-kolontsaina
Amin’ny kolontsaina tandrefana sy amin’ny tontolo maro, ny mavokely dia matetika miendrika:

* **[[Fitiavana]] malefaka**
* **Fahadiovam-po**
* **Hasambarana sy fikarakarana**
* **[[Vehivavy]] sy fahatanorana** (na dia miova tsikelikely aza izany fiheverana izany)

Ao amin’ny kolontsaina japoney, ohatra, ny mavokely dia misy ifandraisany amin’ny **voninkazo [[sakura]]** (mampiseho fahatanorana sy fiainana fohy). Amin’ny kolontsaina maro hafa dia endrika fanehoana hatsaran-tarehy sy firindrana.

## Fampiasana amin'ny fiainana andavanandro

* **[[Fitafiana|Fitafy]]**: Malaza amin’ny fitafiana (indrindra amin’ny zazavavy sy vehivavy), na amin’ny fisehoana manokana toy ny fety.
* **Sary sy famolavolana**: Ampiasaina hanomezana fahatsapana fiadanana na hatsaran-javatra.
* **Fanentanana**: Mavokely no loko ampiasaina amin’ny fanentanana manohitra ny homamiadan’ny nono (*Breast Cancer Awareness*).

## Karazana mavokely
Misy karazany maro arakaraka ny hakitroky ny mena sy fotsy, toy ny:

* **Mavokely manjavona** (*rose pâle*)
* **Mavokely mamirapiratra** (*rose vif*)
* **Mavokely manga** (mavokely misy loko manga kely)
* **Mavokely volomparasy** (mavokely misy fironany ho volomparasy)
Loko

= Loko =
Ny **loko** dia endriky ny fahitana miseho rehefa misy hazavana mitaratra amin’ny zavatra iray ary midona amin’ny mason’olombelona. Amin’ny teny siantifika, ny loko dia vokatry ny halavan'ny onjan'ny hazavana miseho amin’ny faritra hita maso amin’ny spectrum elektromagnetika. Manan-danja amin’ny fiainana andavanandro ny loko satria manampy amin’ny fanehoana, famantarana, famolavolana, sy fanehoan-kevitra.

## Fiavian’ny loko amin’ny fomba siantifika
Ny hazavana hita maso dia ahitana loko maromaro toy ny:

* **Mena**
* **Oranjy**
* **Mavo**
* **Maitso**
* **Manga**
* **Indigo**
* **Voloparatsy**

### '''Karazana loko'''
Ny loko dia azo zaraina amin’ny sokajy maromaro:

### Loko fototra (primaire)

* Amin’ny loko additive (hazavana): **mena**, **manga**, **maitso**
* Amin’ny loko subtractive (pentim-pirinty): **cyan (manga-mangamanga)**, **magenta (mavokely manopy mena)**, **jaune (mavo)**

### Loko mifangaro (secondaire)
Ireo dia vokatr’ny fifangaroan’ny loko fototra roa:

* **[[:fr:Cyan|Cyan]]** = manga + maitso
* **Magenta** = mena + manga
* **Jaune** = mena + maitso

### Loko sisa (tertiaire)
Ireo dia fifangaroan’ny loko fototra sy loko mifangaro amin'ny ambaratonga samihafa, ka mahatonga loko an’arivony toy ny:

* Mavokely
* Volontsôkôlà
* Volondavenona
* Maitso antitra, sns.

## Loko amin’ny kolontsaina
Samy manome heviny sy lanjany manokana ny loko ny kolontsaina manerana izao tontolo izao:

* **Mena**: herim-po, fitiavana, loza
* **Fotsy**: fahadiovana, fahafatesana (any Azia), fanantenana (any andrefana)
* **Maitso**: natiora, fitomboana, finoana
* **Volomparasy**: hasina, fanjakana, mistery
* **Mavokely**: fitiavana malefaka, tanora
* **Mainty**: haizina, matroka, fahafatesana (any andrefana)

## Fampiasana ny loko

* **Amin'ny zavakanto**: manome fihetseham-po sy firindrana
* **Amin'ny famantarana**: manampy amin'ny fanavahana (ohatra, jiro fifamoivoizana)
* **Amin'ny siansa sy indostria**: amin'ny famolavolana sary, famantarana simika, fitiliana laboratoara
* **Amin'ny toekarena**: ilaina amin'ny varotra sy famoronana marika (branding)

## Loko sy fahitana
Misy aretina izay miteraka tsy fahafantarana loko, antsoina hoe **daltonisme**. Ny olona tratry izany dia tsy afaka mamantatra loko sasantsasany, indrindra ny mena sy maitso.
James II (Angletera)

**James II sy VII** (*14 Oktobra 1633 - 16 Septambra 1701) dia Mpanjakan'i  sy Irlandy tamin'ny naha James II sy Mpanjakan'i  tamin'ny naha *James VII* azy tamin'ny nahafatesan'ny zokiny lahy Charles II, tamin'ny 6 Febroary 1685, mandra-pialana azy tamin'ny Revolisiona Be voninahitra 1688. Ilay mpanjaka katolika farany tany Angletera sy Ekosy ary Irlandy, ny fitondrany dia tsaroana indrindra ankehitriny noho ny ady ara-pivavahana.

## Mpanjakan'i Fanjakana Mitambatra
Charles II (Angletera)

**Charles II** (*29 Mey 1630 - 6 Febroary 1685) [c] dia Mpanjakan'i  nanomboka tamin'ny 1649 ka hatramin'ny 1651 ary Mpanjakan'i , Ekosy ary Irlandy nanomboka tamin'ny Famerenana amin'ny laoniny ny fanjakany tamin'ny 1660 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny 1685.

## Mpanjakan' Abngletera
Tsara

Ny **Tsara**, amin' ny ankamaroan' ny toe-javatra, dia manondro ny fitondran-tena izay tokony ho safidina rehefa apetraka miaraka hisafidianana hetsika marpomaro azo atao. Amin' ny ankapobeny, ny Tsara dia heverina ho mifanohitra amin' ny Ratsy. Ny dikany manokana sy ny fiforonan' ilay teny sy ny fandikan-teny mifandraika amin' izany eo amin' ny fiteny taloha sy ankehitriny dia mampiseho fahasamihafana lehibe eo amin' ny endrika sy ny heviny, arakaraka ny toerana sy ny tantara, na ny toe-javatra ara-pilôzôfia na ara-pivavahana.

Ny Tsara, miaraka amin' ny Iray sy ny Marina, dia anisan' ny mihoa-draha telo ao amin' ny skôlastika; io indrindra no sanda fenitry ny fitondran-teana, ary ny Ratsy no mifanohitra aminy. Ny famaritana izay tsara na izay ratsy, izay avahana amin' izay mahasoa sy izay maharatsy, dia azo atao ao anatin' ny sehatry ny fitsipiky ny fahalalam-pomba, ny voninahitra, ny tombontsoa iombonana, ny tombontsoam-bahoaka, na ny mifanohitra amin' izany, ny tombontsoa manokana. Ireo filaharana samihafa ireo dia mety hifanipaka: izay tsara amin' ny sehatra iray dia mety tsy ho toy izany amin' ny sehatra hafa; lazaina fa olana amin' ny fisafidianana na fifanoheran-tombontsoa.

## Jereo koa

* Tsara (ao amin' ny fivavahana)
* Ratsy
Anne (Queen Angletera)

**Anne** (*6 Febroary 1665 - 1 Aogositra 1714) dia Mpanjakavavin'i , , ary Irlandy tamin'ny 8 martsa 1702, ary Mpanjakavavin'i Fanjakana Mitambatra sy Irlandy taorian'ny fankatoavana ny Acts of Union 1707 nampitambatra ny fanjakan'Ekosy sy Angletera, mandra-pahafatiny tamin'ny 1714.

Teraka tamin'ny andron'i Charles II dadatoany i Anne. Ny rainy dia zandrin'i Charles sady mpandova, James, izay ahiahiana ho Katolika Romana dia tsy nalaza tany Angletera. Araka ny toromarik’i Charles, dia notezaina ho Anglikanina i Anne sy i Mary zokiny vavy.

## Fifandimbiasana
Tsy nanan-janaka i Anne, izay niteraka krizy ara-politika. Ny lalàna mandrara ny mpanjaka katolika tsy handray ny seza fiandrianana no nahatonga ny reniny, Sophie avy any Hanover, ho mpandova. Na izany aza, maty volana vitsivitsy talohan'i Anne i Sophie, ka namela ny zanany lahy, George I avy any Hanover, izay Mpanjaka  George I taty aoriana  handova ny satroboninahitra Britanika.

## Mpanjakan'i Fanjakana Mitambatra

## Mpanjakan' Angletera
Anne de Kiev

**Anna de Kiev** (okrainiana:* Анна Ярославна, Anna Iaroslavna*), teraka tamin'ny 1024, 1032 na 1036 tao kyiv ary maty teo anelanelan'ny 1081 sy 1089, dia andriambavy Kievan, zanakavavin'i  *Iaroslav le Sage,  grand-prince de Kiev, prince de Novgorod sy prince de Rostov* vadiny faharoa. avy any Soeda. Izy no vadin’i Henri I sy Mpanjakavavin’ny Franka nanomboka tamin’ny 1051 ka hatramin’ny 1060. Izy koa no renin’ny Mpanjaka Philippe I.
Fihinana olona

Ny **fihinanana** **olona** dia fihinanana tenan' olombelona , izéany hoe kanibalisma eo amin' ny samy olombelona, araka ny fomba fanao izay mety hahitana fahasamihafana maro arakaraka ny sivilizasiôna sy ny vanim-potoana ara-tantara ary ny olona. Ao amin' ny fiarahamonina maro dia manana anjara asa ara-pombafomba na majika izy io. Mety ho fifampihinanan' ny samy mpiaramonina (endôkanibalisma) na fihinanana ny olona ao amin' ny vondrona ivelany na fahavalo (eksôkanibalisma). Fenitra ao amin' ny fiarahamonina nentim-paharazana izay nampihatra azy izy io nefa heverina ho heloka bevava ao amin' ny fiarahamonina ankehitriny.

## Jereo koa

* Kanibalisma
Agatho (papa)

**Agatho** (*Agathon* koa, * manodidina 577, † 10 Janoary 681 tany Roma) dia Papa nanomboka tamin'ny 678 ka hatramin'ny 681.

## Fiainana
Avy any Sicila izy ary lasa moanina. Araka ny angano, dia nitondra vato teo am-bavany nandritra ny telo taona izy mba hianatra hangina.

## Pontificate
Tamin'ny 27 Jona 678, dia nandimby an'i Donus izy ary nanohy ny politikany. Noho izany, i Agathon dia nahavita namerina ny tanànan’i Ravenna, izay nahaleo tena hatramin’ny 666, ho amin’ny fiandrianan’ny papa.

Leo II (papa) no nandimby azy.

## Papa faha-??

## Jereo koa
Donus (papa)

**Donus** na **Domus** († 11 Aprily 678), zanak'i Maorisy Romana, dia Evekan'i Roma ary noho izany dia Papa nanomboka ny 2 Novambra 676 ka hatramin'ny nahafatesany.

Izy no nandimby ny Papa Adeodatus II (papa), ary i Agatho (papa) no nandimby azy.

## Papa faha-??

## Jereo koa
TOVOVAVY

Ny **tovovavy** dia anarana enti-milaza ankizivavy mbola tsy manambady, amin'ny ankapobeny eo amin'ny vanim-potoanan'ny fahazazàna sy ny fahatanorana. 

## Hevitra ara-tsosialy
Amin'ny kolontsaina sasany, ny tovovavy dia heverina ho **ankizivavy** efa miditra amin'ny fahatanorana, matetika rehefa manomboka mahazo fadimbolana. Ao amin'ny kolontsaina hafa kosa, ny fepetra ara-taona na ara-pahasalamana no mamaritra ny fidirana amin'ny maha-tovovavy.

## Dika amin'ny fiteny malagasy
Amin'ny fiteny malagasy, ny hoe **"tovovavy"** dia midika:

* Ankizivavy tanora
* Zazavavy tsy mbola manambady
* Indraindray koa dia entina manondro **vehivavy tanora amin'ny ankapobeny**

Mifanohitra amin'ny hoe **"vehivavy"**, izay matetika enti-milaza olona efa lehibe sy matotra, ary mety efa manambady na efa ray aman-dreny.

## Ao amin'ny literatiora sy tantara
Ao amin'ny angano sy tononkalo malagasy, ny **tovovavy** dia matetika aseho ho endriky ny hatsaran-tarehy, ny fahadiovam-po, na koa fahatsiarovana an'ireo fotoan'ny fahatanorana.
Fadimbolana

* Ny **fadimbolana** dia zava-mitranga ara-batana izay miseho amin'ny **[[vehivavy]]** rehefa miditra amin’ny **taona [[fahatanorana]]** (puberté), izay manamarika ny fanombohan’ny **fotoana fiterahana**. Izy io dia miseho amin’ny endrika **fivoahan’ny rà avy amin’ny [[Tranonjaza|tranon-jaza]]** amin’ny fomba voajanahary (tsy amin’ny faharatràna), ary miverimberina isam-bolana isaky ny **27 ka hatramin’ny 31 andro eo ho eo** amin’ny ankamaroan’ny vehivavy.

## Antony sy fizotry ny fadimbolana
Ny fandimbolana dia vokatry ny **hormonina** miova ao amin’ny vatan'ny tovovavy, indrindra ny **estrogène** sy ny **progesterone**. 

## Toetoetry ny fadimbolana

* Mety haharitra **3–7 andro** isam-bolana
* Misy **rà mivoaka amin’ny fivaviana**
* Mety hisy **aretin-kibo na fanaviana**
* Misy ihany koa **fiovana amin’ny toe-po** na **hakiviana vetivety**

## Fotoana isehoany voalohany
Amin’ny ankapobeny, ny **fandimbolana voalohany** ia miseho manomboka **11 taona hatramin’ny 16**. Mety hiovaova arakaraky ny fianakaviana, ny sakafo, ny tontolo iainana, ary ny toe-pahasalamana.

## Hevitra ara-kolontsaina sy ara-pivavahana
Amin'ny kolontsaina sy fivavahana sasany, ny fandimbolana dia mitondra heviny manokana:

* Any amin’ny toerana sasany, ny tovovavy vao mandimby dia atao fombafomba manokana.
* Any amin’ny kolontsaina hafa kosa, **ampihafiana** sy **afenina** izany, ka mety hiteraka fanahiana sy tsy fahazoana vaovao.

## Zava-dehibe amin’ny [[fahasalamana]]

* Ilaina ny **fampianarana ara-pananahana** hanampiana ny ankizy hahatakatra sy tsy hatahotra ny fandimbolana.
* Tokony ho azo antoka ny **fidiovana mandritra ny fadimbolana** mba hisorohana aretina.
* Misy **fitaovana ara-pahasalamana** toy ny **servieta sy tampon**, ilaina amin’izany.

## Fanabeazana sy zon'ny tovovavy
Ny fidirana amin’ny fitaovana sy fanabeazana momba ny fadimbolana dia zava-dehibe amin’ny:

* Fampihenana ny **fahamenarana** sy **fanalavirana sekoly**
* Fampiroboroboana ny **fitovian-jo** sy **fahasalamana** ho an’ny tovovavy
Kitay

Ny **kitay** dia hazo na bozaka maina ampiasaina handrehetana afo mba hanafanana na hahandroan-tsakafo. Izy no loharanon'angovo sy fanafanana tranainy indrindra nampiasain’ny olombelona, ary mbola be mpampiasa amin’ny faritra maro maneran-tany, indrindra amin’ny toerana tsy mbola ahitana herinaratra na etona voajanahary.

## Toetoetry ny kitay

* Avy amin’ny hazo voakapa sy maina tsara (matetika avy amin’ny hazomanga, hazovola, na hazobe)
* Misy karazany roa:
** Kitay lena: hazo mbola mando, sarotra mirehitra, mamoaka setroka be
** Kitay maina: mora mirehitra, mirehitra ela kokoa, mamoaka hafanana bebe kokoa
** Kitany menaka: mora mirehitra kokoa

## Fampiasana ny kitay

# Fanaovana sakafo: ampiasaina amin’ny fatana sy lafaoro nentim-paharazana
# Fanafanana trano: amin'ny alalan'ny afo mivantana na fatana entona
# Famokarana arina: kitay no fototra amin’ny fanamboarana arina fandrehitra
# Fomban-drazana: ampiasaina amin’ny fombafomba toy ny famadihana, lanonana, sns.

## Kitay sy tontolo iainana

#### Tombony:
* Mety ho loharanon’angovo azo havaozina raha kely no ampiasaina sy ahitsy
* Misy kitay avy amin’ny fako na sisa tavela amin’ny fanodinana hazo

#### Loza aterany:
* Fandripahana ala (déforestation) rehefa tapahina be loatra ny hazo
* Fandotoan-drivotra: mamoaka setroka sy entona manimba (toy ny CO₂, CO)
* Vokatry ny setroka amin’ny fahasalaman’ny olona, indrindra ireo vehivavy sy ankizy amin’ny trano tsy misy rivotra mivezivezy
## Fahazarana sy kolontsaina

* Any ambanivohitra malagasy, kitay sy arina no tena fototry ny fandrahoan-tsakafo
* Matetika ampiasaina amin’ny fomba nentim-paharazana ny kitay, toy ny fanaovana afo amin’ny fombandrazana, famonosana razana, na sorona

## Solon-kitay
Raha mitombo ny fanjifana herinaratra sy etona voajanahary, dia mihena tsikelikely ny fampiasana kitay, indrindra any an-tanàn-dehibe. Ny fanoloana ny kitay amin’ny angovo madio dia ampirisihina amin’ny politikan’ny fanjakana sy ireo fikambanana miaro tontolo iainana.

## Rohy ivelany
Lala Monja Delphin Sahivelo

**Lala Monja Delphin Sahivelo** dia jeneraly sy mpanao politika malagasy. Efa minisitry ny Foloalindahy Malagasy izy nanomboka ny 14 janoary 2024.

## Tantaram-piainany
Lala Monja Delphin Sahivelo, teraka tao Toamasina tamin’ny 1971, dia olo-malaza eo anivon’ny Foloalindahy Malagasy. Ny asany ara-miaramila dia voamarika tamin'ny fitohizan'ny fandrosoan'ny asa, indrindra tamin'ny alàlan'ny andraikiny amin'ny maha-Lehiben'ny Staff Fiarovana azy, izay nohazoniny nanomboka ny taona 2021 ka hatramin'ny 2024.

## Jere koa
Shamshad Abdullaev

**Shamshad Majitovich Abdullaev** (Rosiana: Шамшад Маджитович Абдуллаев, 1 Novambra 1957 - 23 Oktobra 2024) dia Ozbeka poeta, mpanoratra sombintantara, mpanoratra, ary mpandika teny  nanoratra tamin'ny teny rosiana. Izy no nanorina ny Sekolin'ny Tononkalo ao Fergana.

Mpandray anjara tamin'ny Words Without Borders(en) i Abdullaev, izay namoahany tononkalo maromaro: "Ny Fahafatesan'i Jean Vigo", "Mitataovovonana 1975", ary "Havana", izay navoaka voalohany tamin'ny teny rosiana.

## Ny fahazazany
Tamin'ny 1 Novambra 1957 i Abdullaev no teraka tao Fergana(en), tanatin'ny Repoblika Sosialista Sovietika Ozbeka(en) tamin'izany fotoana. Nianatra tao amin'ny *Fergana Pedagogical Institute* tao an-toerana izy, ary nahazo diplaoma momba ny literatiora rosiana(en) tamin'ny 1979.

## Ny fiainany manokana sy ny nahafatesany
Zanatany Ozbeka i Abdullaev ary tao Fergana no nandaniany ny androm-piainany manontolo. Nipetraka tao Tashkent izy fony izy niasa tao amin'ny *Zvezda Vostoka.* Nahafehy teny maro be izy: nahay ny fiteny ozbeka sy rosiana, ary nahay nampiasa ny fiteny anglisy amin'ny andavanandro.

Nodimandry teo amin'ny faha-67 taonany tamin'ny 23 Oktobra 2024 i Abdullaev rehefa niady tamin'ny homamiadana.

## Voninahitra sy maripankasitrahana

* Andrei Bely Prize(en), 1994
* Znamya Prize, 1998
* Russian Prize of the Boris Yeltsin Centre (2006, 2013)
* American Academy in Rome Joseph Brodsky Memorial Fellowship Fund (mponina, 2015)

## Loharano
VAHINY (Tononkalo)

## '''VAHINY'''
Mahagaga

F'eto an-tanindrazako aho, nefa tenin'olon-kafa,

no takiana mba ho haiko vao mahazo anjara asa

hamelomako ankohonana.

Sady izay nitonatonana,

fa ny vary fotsiko aza nosoloiko ireo dipaina

Vao mihevitra ny saiko fa olona miadan-tsaina

sy mba feno voninahitra...nahita angano ianao ry taniko!

Fa ny hira tiako indrindra sy tsaroako ho tena mamiko

dia ny gadona vihiny,

fa tsy'lay anao fahiny...

Mahamenatra ahy 'ty'zaho, nefa aoka habaribariko

izay mba fifaliana ho ahy? Mivarotra ny tanimbariko hividianako fiara...

Angaha tsy efa maramara

fa dia efa tsy hita intsony!

He! Jereo ange itony

Trano vitsy mba naoriko! Raha vao misy iray mitranga

dia rakofako fanitso. Fa ny tafo tanimanga?

Ny vahiny sendra teny

no mitsiriritra ireny...

Aok'izay tsy hotohizana

Sao manjary maha vizana...

Fa manitika ny saiko sady tiako hofantarina

Iza marina

no nanodina ny saiko sy ny foko sy fanahiko

ka dia nahatonga ahy hanitsakitsaka ny ahiko?

RADO

*(Dinitra, 8.1-1.71, tak.143*).

## Loharano
1.https://www.babelio.com/livres/Andriamanantena-Dinitra/788425
Jamestown (Virginia)

I **Jamestown** dia tanànakelin'ny voanjo taloha tany amin'ny fanjakan'i Virginia, eo amin'ny morontsiraka atsinanan'i Etazonia, naorina tamin'ny 14 Mey 1607, teo amin'ny nosy iray eo amin'ny morony havia amin'i James River, eo amin'ny 50 km miala ny helodranon'i Chesapeake (*Chesapeake Bay*), mifanandrify amin'ny tanànan'i Williamsburg amin'izao fotoana.

Ity tanàna efa nanjavona ankehitriny ity no tanànan' ny voanjo britanika maharitra voalohany tany Amerika, tanàna tany Roanoke taloha izay nanjavona tao anatin' ny toe-javatra tsy fantatra. Nomena ny anaran'ny mpanjaka James I  izay vao niakatra teo amin'ny seza fiandrianan'i  Angletera tamin'ny taona 1603 ilay renirano sy io tanàna io.

Sambo telo (*Susan Constant, Godspeed, Discovery*) notarihin’ny kapiteny John Smith niaraka amin’ny lehilahy 104 tao anatiny, no tonga teo amin’ ny toerana nisy an’i Jamestown tamin’ny 14 Mey 1607. Tamin’ny 26 May, dia nanafika ireo voanjo ireo amerindiana Paspegh, ka nahafaty olona iray ary nandratra iraika ambin’ny folo hafa. Ny ririnin'ny taona 1609-1610 dia tena henjana ho an'ireo voanjo ireo, izay tratran'ny mosary, ka maty ny 80% amin'izy ireo. Nahariharin’ ny arkeôlôgy ny fihinana olona (kanibalisma) nandritra izany "vanim-potoan'ny mosary" izany.

Lasa nalaza ilay tanàna tamin'ny taonjato faha-21 noho ny nandraisany ireo sisa velona tamin' ny taona 1619 tany Virginia, nankalazain' ny "Tetikasa 1619" (anglisy: *The 1619 Project*), na dia tsy nampiantrano sambo mpivarotra andevo aza i Virginia nandritra ny taonjato voalohany nisiany. Tamin' ny 20 Aogositra 1619 dia nisy tantsambo mpiady hôlandey iray nijanona tao nandritra ny iray volana mba hanamboatra ny sambony ary namela mpandeha mainty hoditra roapolo teo ho eo, vehivavy ny ankamaroany, azo avy tamin' ny sambo mpivarotra andevo espaniôla izay tokony ho nitondra 350 ho any Meksika, ka efa ho ny antsasak'izy ireo no maty. Nohamafisin' ny mpahay tantara fa nomena ny sata ara-dalàna ho "mpiasa an-tsitrapo" (frantsay: *engagisme* (***[[:fr:Engagisme|fr]]***); anglisy: *indentured servitude*) fa tsy andevo ireo niala tao Jamestown.

Tamin'ny 22 Marsa 1622, taorian’ny nahatongavan’i Baron De La Warr, dia niharatsy ny fifandraisana tamin'ny  Amerindianina Pôhatàna, izay nanafika ny tanàna, ka namono voanjo miisa 347 (ampahefatry ny mponina) nandritra ireo Ady nifanaovan'ny Anglisy sy ny Pôhatàna. Naharitra io fifandonana io mandra-pahazoan'i Samuel Argall an'i Matoaka, zanakavavin'i Wahunsenacawh, fantatra kokoa amin' ny anarana hoe Pocahontas, ary avy eo dia nanaiky ny hisian'ny fifanekem-pandriampahalemana ny lehibeny.

Nankalazaina tamin' ny 11 ka hatramin' ny 13 Mey 2007 ny faha-400 taonan'i Jamestown. Io no toeram-ponenan'ny voanjo anglisy maharitra indrindra any Etazonia, nefa tsy izy no tanàna tranainy indrindra, satria nilaozana ilay toerana tamin' ny taonjato faha-18 noho ny fisian' ny toerana mety kokoa hatao renivohitry ny fanjakan'i Virginia.
Repoblika Sosialista Sovietikan'i Letonia

Ny **Repoblika Sosialista Sovietika Letonia** (letona : *Latvijas Sociālistiskā Padomju Republika* (LSPR)) dia fanjakana naharitra nandritra ny Ady Fahaleovantena  sy ny Ady An-trano Rosiana. Niorina tamin'ny 17 Desambra 1918 izy io, noho ny baiko sy ny fanohanan'i Vladimir Ilyich Lenin sy ny governemantan'i Rosia Sovietika. Ny lehiben'ny fanjakana dia Pēteris Stučka.

## Repoblika Sosialista Sovietika Letonia (1918–1920)
### Fampandrosoana hatramin'ny May 1919
Tamin'ny fotoana nanaovana ny fankalazana ny Andron'ny May tao Riga, dia very ny fanohanana avy amin'ny vahoaka ny governemanta. Nasehon'ny fifidianana ho mpanolotsainan'ny tanàna nafoy fa na dia tao amin'ireo orinasa vy vitsivitsy aza, izay nahazo alalana hifidy aloha ny mpiasa satria noheverina ho mpanohana azo itokisana indrindra, dia nanohitra ny kominista ny olona. Niteraka mosary ny famatsiana sakafo ampihimamba ny fanjakana.

### Fandresena sy fandravana miaramila
Fanafihana tsy nampoizina nataon’ny Mpiambina An-trano Baltika tamin’ny 22 May 1919, ka nahatonga an’i Riga ho eo ambany fifehezan’ny fiaraha-mitantana manohitra ny Bolshevik. Rehefa nandroso avy tany avaratra ny tafika nina, roa andro tatỳ aoriana, dia tsy nisy fanoherana intsony: teo am-pandravana ny fanjakana sovietika sy ny tafika.

Tamin'ny Janoary 1920, taorian'ny famoizana tanteraka ny faritanin'ny fanjakana, dia nisy ny fandravana ara-dalàna, izay nitarika ny fananganana ny Repoblika Letonia.

Nahaleo tena i Letonia nanomboka tamin’ny 1920 ka hatramin’ny 1939.

## 1940–1941: Fibodoana Sovietika
Raha jerena ny Fifanarahana Hitler-Stalin sy ny fisarahan'ny Alemana-Sovietika an'i Polonia, dia nanaraka ny fibodoana sovietika.

## 1941–1944/1945: Fibodoana Alemana
Nandritra ny Ady Lehibe II, dia nofehezin’ny tafika alemà i Letonia nanomboka tamin’ny 1941 ka hatramin’ny 1944/45, mandra-pahatongan’ny fandresen’ny Tafika Mena tsikelikely azy indray.

## Repoblika Sosialista Sovietika Letonia (1945–1990)
### 1944/1945–1990: Fibodoana Sovietika Faharoa
Niverina avy tany an-tsesitany tany Moskoa i August Kirhenšteins ary nitarika ny Repoblika Sosialista Letonia (LSSR) hatramin'ny 1952/59. Ireo mpiady fanoherana ny kominista farany dia nahazo amnistia na naringana tamin'ny 1953/57.

## 1990/1991: Famerenana amin'ny laoniny ny Fahaleovantena
Tamin’ny 4 Mey 1990, ny Sovietika Tampony (na Filankevitra) vao voafidy tao amin’ny Repoblika Sosialista Letonia (LSSR) dia nandray ny “Fanambarana momba ny famerenana amin’ny laoniny ny fahaleovantenan’ny Repoblikan’i Letonia”
Tovolahy

## Tovolahy
Ny **tovolahy** dia teny malagasy entina milaza **lehilahy [[tanora]]**, izay eo anelanelan'ny fahazazana sy ny maha-olon-dehibe tanteraka. Ao amin’ny kolontsaina malagasy, ny tovolahy dia anisan’ny sokajin’olona manana anjara toerana lehibe amin’ny fananganana fiarahamonina, indrindra amin’ny sehatry ny asa, ny fianakaviana, ny fanabeazana, ary ny kolontsaina.

### Hevitry ny teny
Ny teny hoe *tovolahy* dia avy amin’ny fototeny hoe **"to-"** (mampiseho fiandohana) sy **"volahy"** (lehilahy), ka manambara olona lahy mbola tanora amin’ny taona. Amin’ny fiteny frantsay dia mitovy amin’ny *jeune homme*, amin’ny teny anglisy kosa dia *young man*.

### Sokajin-taona
Matetika, ny tovolahy dia sokajiana amin’ny taona manomboka eo amin’ny **15 ka hatramin’ny 30 taona**. Saingy miovaova arakaraka ny kolontsaina sy ny fomba fijery ara-tsosialy izany.

### Anjara sy andraikitra
Amin’ny fiarahamonina malagasy, ny tovolahy dia manomboka mandray andraikitra lehibe:

* **Ao an-tokantrano**: manampy amin’ny raharaha sy miara-manangana fianakaviana.
* **Amin’ny asa**: miditra amin’ny sehatry ny asa sy fihariana.
* **Amin’ny fiarahamonina**: mandray anjara amin’ny hetsika ara-tsosialy sy ara-kolontsaina.
* **Amin’ny politika**: mitombo isa hatrany ny tovolahy miditra amin’ny sehatry ny fitantanana sy ny fandraisana fanapahan-kevitra.

### Tovolahy sy ny fanabeazana
Manana anjara lehibe ny fanabeazana amin’ny fanomanana ny tovolahy ho olon-dehibe feno. Anisan’ny fanamby atrehin’ny tovolahy amin’izao fotoana izao ny tsy fahampian’ny fidirana amin’ny fanabeazana avo lenta sy ny tsy fisian’ny asa maharitra.

### Tovolahy amin'ny vanim-potoana maoderina
Amin’izao tontolo maoderina izao, maro ny fanamby atrehin’ny tovolahy, toy ny fahantrana, ny fahanteran’ny fombandrazana, ny firoboroboan’ny teknolojia sy tambajotra sosialy, ary ny fitadiavana maha-izy azy. Anisan’ny sehatra ifandrombonan’ny tovolahy amin’izao fotoana izao koa ny zavakanto, ny fanatanjahantena, ary ny fiarovana ny tontolo iainana.

### Jereo koa

* Tanora
* Lehilahy
* Zazalahy
* Sokajin-taona
Mpanjaka

Ny **mpanjaka** dia olona mitondra fanjakana amin'ny fomba mpanjaka sy mpanjakavavy (na monarkia) izay manjaka amin'ny vahoaka sy mitondra amin'ny anaran’ny lovam-panapahana. Ao amin’ny tantaran’i Madagasikara sy ny tany hafa, ny mpanjaka dia anisan’ny olona ambony indrindra amin’ny fahefana ara-politika sy ara-panjakana.

## Tantara sy anjara toerana
Tamin'ny fotoan’andron’ny fanjakana nentin-drazana, ny mpanjaka dia tompon’andraikitra lehibe amin’ny:

* Fitondrana sy fanapahana
* Fitsarana sy fanomezan-drariny
* Fiarovana ny vahoaka sy ny tanin'ny fanjakana
* Fampivondronana ara-pinoana sy ara-kolontsaina

## Mpanjaka malagasy
Ao amin’ny tantaran’i Madagasikara, maro ireo mpanjaka niavaka araka ny faritra niaviany:

* Andrianampoinimerina (Imerina): mpanjaka nampiavaka ny fivondronan'ny tanàna sy fanjakana tamin’ny faritr’i Merina.
* Radama I: zanany, mpanjaka voalohany nanao fifandraisana tamin’ny vahiny sy nampiditra fanabeazana maoderina.
* Rasoherina
* Ranavalona I
* Ranavolana II
* Ranavalona III

## Toetoetran’ny fitondrana mpanjaka
Ny fitondrana amin'ny alalan’ny mpanjaka dia antsoina hoe monarkia, ary misy karazany:

* Monarkia tanteraka (ohatra: fitondrana feno, tsy misy fitsabahan’ny vahoaka na parlemanta)
* Monarkia voafetra (ohatra: Anglisy amin’izao fotoana izao, ahitana mpanjaka saingy voafehin’ny lalàm-panorenana)

## Mpanjaka amin’ny kolontsaina sy angano
Ankoatra ny tantara marina, maro koa ny mpanjaka mipoitra amin’ny angano sy tantaram-pirenena. Mampiseho ny hasin’ny mpanjaka amin’ny vahoaka sy ny fanajana omena azy amin’ny alalan’ny angano sy fanandratana.

## Fahavitsian’ny mpanjaka amin’ny ankehitriny
Ankehitriny, vitsy sisa ny fanjakana mitondra amin’ny fomba monarkia tanteraka, saingy misy amin’ireo firenena sasany, toy ny:

* United Kingdom (UK): monarkia konstitisionaly (mpanjaka sady misy governemanta)
* Esoatiny (Afrika): ohatra amin’ny monarkia tanteraka

## Jereo koa
* Mpanjakavavy
* Monarkia
* Andriana
* Fanjakana Malagasy
* Tantara Malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Kibo

Ny **kibo** dia ampahany amin'ny vatan'olombelona sy ny biby, hita eo anelanelan'ny tratra sy ny fivaviana, ary mitahiry sy mitantana ireo taova manan-danja amin’ny fandevonan-kanina. Amin'ny ankapobeny, ny kibo dia manome toerana ho an'ny vavony, tsinay, aty, sy ny taova hafa toy ny voa na tranon-jaza amin’ny vehivavy.

## Firafitry ny kibo
Ny kibo dia ahitana taova manodidina sy hozatra maro, toy ireto:

* hoditra sy hozatra: manarona ny kibo ivelany, ahitana hozatra mandray anjara amin’ny fihetsika sy fiarovana.
* vavony: toerana fitehirizana sy fiandohan'ny fandevonan-kanina.
* tsinay: mizara ho tsinay madinika sy tsinay lehibe, mandray anjara amin’ny fitrohana sy famoahana sakafo.
* aty sy voa: taova manadio sy manivana ny poizina ao amin’ny ra.
* tranon-jaza: hita amin'ny vehivavy, toerana ametrahana zaza mandritra ny fitondrana vohoka.

## Asan'ny kibo
Maro ny asan'ny kibo ka anisan'izany ireto:
* fandevonan-kanina: toerana itehirizana sy iasan'ny taova miasa amin'ny fandevonana.
* fitahirizana: mitahiry menaka sy akora simika ilain’ny vatana.
* fiarovana: miaro ny taova ao anatiny amin'ny loza avy ety ivelany.
* fitondrana vohoka: amin'ny vehivavy, ny kibo dia miitatra amin'ny fitondrana zaza ao an-kibo.

## Jereo koa
* Vavony
* Tsinay
* Tranon-jaza
* Fandevonan-kanina