Fiteny volapoky

Ny **fiteny volapioky** na **volapoky** na koa **volapük** dia fiteny noforonin'ny mompera kristianina katôlika alemana Johann Martin Schleyer (1831-1912), avy ao Baden, any Alemaina.

Ny tsy nahazoan'ny fiteny volapoky fahombiazana tahaka ny fiteny esperantô na ny fiteny idô ankehitriny dia ny olana lehibe ny fiteny volapoky amin'ilay voambolana sarotra ianarana (kanefa mora tononona), miaraka amin'ny hasarotan'ny fanonona ny teny. Tsy tian'i Schleyer novana izany ka izay no nahatonga ny fiteny volapoky tsy dia be mpa&mpiasa intsony ankehitriny. Ankehitriny, ny teny namboarina be mpampiasa dia ny fiteny esperantô (iray tapitrisa), ny fiteny idô (iray hetsy), ny fiteny interlingoa (vitsy ny tena mpamoiasa azy, fa mora azon'ny olona mahay miteny fiteny latina, izany hoe eo amin'ny 900 tapitrisa eo manerana izao tontolo izao), vitsy zanapeo nohon'ny fiteny volapoky ireo fiteny naorina telo ireo, ary manamora ny fanononana izany.
## Etimôlôjia

Ny teny **volapük**, nogasiana ho **volapoky** na **volapioky** amin'ny teny malagasy, dia avy amin'ny fototeny *vol* midika "izao tontolo izao" sy *pük* midika "fiteny". Araka izany, ny *volapük* dia midika "fitenin'izao tontolo izao". Amin'ny teny alemana, *Weltsprache* no teny anononana ny fiteny volapoky.

## Tantara

Nahomby ny fiteny volapoky, ary tonga hatrany amin'ny iray hetsy teo ho eo ny isan'ny olona mianatra ilay fiteny any Eorôpa ary any Amerika. Tany Aotrisy izy aloha no nanomboka niparitaka, satria tany no namorona ny orinasa hanaparitaka azy manerana izao tontoloi zao. Tonga niparitaka tany Nederlandy ilay fiteny tamin'ny 1884 ary tany Belzika. I Auguste Kerchkhoffs, mpampianatra any amin'ny Ecole des hautes études commerciales (HEC) any Paris, dia nanaparitaka ny fiteny volapoky tany Frantsa tamin'ny alalan'ny famoahany; taona vitsivitsy taoriana no namorona ny Fikambanam-pirenena ho an'ny fanaparitahana ny fiteny volapoky.

Nandray anjara amin'ny fanaparitahana ny fiteny volapoky tao amin'ireo firenena latina (Espaina, Italia, Pôrtogaly) koa ny famoahana nataon'i Auguste Kerchkhoffs. Ary tamin'ny 1885 sy 1886 nanombona niparitaka tany Eorôpa Avaratra sy Eorôpa Atsinanana ny fiteny volapoky. Ary tamin'ny 1888, nanolotra ny fiteny volapoky an'ny tontolo miteny anglisy ny boky fianarana iray noprintiana tamin'ny taona 1888.

Araka ny nambaran'i Auguste Kerchkhoffs, eo amin'ny iray alin sy roa hetsy eo ho eo no isan'ny olona efa nianatra ny fiteny volapoky. Indroa na intelon'ny tena isan'ny mpahay teny volapoky izany isa izany. Marina fa betsaka ny isan'ny mpanaraka. Any Vienna ohatra, nandritry ny ririnina (Desambra 1886 - Marsa1887), 2 500 no isan'ny mpianatra. Ary tamin'ny 1887 manerana izao tontoloi izao, 138 no isan'ny fikambanana volapoky ary 25 no isan'ny gazety sy gazetiboky 11 amin'ny fiteny volapoky. Tamin'ny 1889, lasa 283 ny isan'ny fikambanana ary 25 gazetiboky. 316 no isan'ny boky fianarna fiteny volapoky anaty fiteny dimy amin'ny roapolo.

Maro ny kôngresin'ny fiteny volapoky (tany Friedrichshafen tamin'ny volana Aogositra 1884, ary tany Munich tamin'ny Aogositra 1887) fa inona no fiteny ampiasaina mandritra ireo fihaonana ireo ? Hoy ny mpampianatra any amin'ny Polytechnikum any Zürich R. Lorenz tamin'ny 1908 hoe nanomboka very fahombiazana ny fiteny volapoky tamin'ny fanandramana ny hampiasa ny fiteny volapoky amin'ny fihaonana isan-taona manomboka ny taona 1888. Tsy ho tratra ilay tanjona hoy izy noho ny hasarotan'ny fiteny volapoky. Fikambanana telo anefa no noforonina: fikambanana iraisam-pirenana (*Volapükaklub Valemik*), Akademinan'ny fiteny volapoky (*Kadem Volapüka*), ary gazety ôfisialy (*Volapükabled Zenodik*). I Schleyer no mitondra ireo fikambanana ireo.

Narahin'ny ady anaty io fahombiazana io ary io no nampanjavona ilay fiteny. Satria, noho ny hasarotan'ny fitsipi-pitenenan'ny fiteny volapoky na dia hoe manara-dalàna foana aza: misy mpiteny te-hanamora ny fitsipi-pitenenana, ary ny voambolana, volana amin'ny fiteny eorôpeana navadibadik'i Schleyer, dia sarotra ianarana. Ary i Grabowsky, nandinika ilay fiteny volapoky, dia nilaza amin'i Zamenhof:"Ratsy be ny fahaizan'ny tompony ny teniny. Tamin'izahay niara-niresaka, nila nampiasaina matetika ny rakibolana ary tsy haiko ho iza tamin'izahay roa no nanokatra azy matetika". Nisy ary betsaka ny fangatahana ny hanamora ny fiteny volapoky, fa nitohina i Schleyer, ary nilaza izy fa azy irery io fiteny io ary noho izany dia izy irery no mahazo manova azy. Nanomboka nirava ny fiteny volapoky nanomboka teo: niteraka fiteny mpifaninana ny fanavaozana maro (Dil, Dilpok, Nuvo-Volapük, Balta, Spelin, Veltparl, Idiom Neutral), nanomboka teo verin'ny volapoky tsikelikely ireo mpampiasa azy, maro tamin'ireo mpiteny volapoky taloha ireo no nianatra ny fiteny esperantô.

## Tsipelina ary fanononana
Ny zanapeo misy tendro kambana amin'ny fiteny volapoky dia miasa amin'ny fiteny alemana ihany koa. Nanana fianjadiana tamin'ny fiteny volapoky noforonin'i Schleyer ny fiteny alemana. Tsy manana fomba fanoratana hafa ny zanapeo misy tendro roa anefa ny fiteny volapoky, ankoatran'ny soratra nokasain'i Scheleyer. Tsy misy ny zanapeo misosona, tononona samirery ny zanapeo, na dia mifanesy aza.

### Ny litera ''r''
 
Nialan'i Schleyer mihitsy ny litera *r* tamin'izy nanorina ny fiteny volapoky tamin'ny faran'ny taonjato faha 19, mba ho moramora kokoa ny fanononana ny fiteny volapoky ho an'ireo mpiteny sinoa. Ka noho izany, novain'i Schleyer ho *l* izay teny vahiny iombonana *novolapokiana* tamin'ny taonajato faha 19. Tafiditra tao ami'ny fiteny volapoky ihany ny litera *r* taorian'ny ny refôrman'i Arie de Jong tamin'ny 1929. Mampiasa ny litera *r-l* ny fiteny volapoky ankehitriny. (ohatra : *lel* "vy"/ *rel* "finoana")

## Voambolana

### Fiteny niavian'ny voambolana
Ny fiteny niavian'ny teny amin'ny fiteny volapoky dia matetika fiteny anglisy, mifangaro amin'ny fiteny frantsay sy ny fiteny alemana. Novaina kely ny teny mba hahamora ny fahalalana azy. Ary noho izany, ny teny *vol* sy *pük* dia avy amin'ny fiteny anglisy *world* sy *speak*. Raha tsy jerena loatra ny fanamorana ny fanononana ny volana amin'ny fiteny volapoky, tsikerain'ny mpanohina ny teny volapoky io fanovana endri-teny io. Torak'izany koa, voatsikeran'ny mpanohina ny fiteny naorina koa ny fiteny esperantô sy ny fiteny idô amin'ny fitovizan'ireo fiteny roa ireo amin'ny fiteny ao Eorôpa, satria sarotra amin'ny olona tsy nanana fiteny eorôpeanina ho fiteny nibeazana ny mianatra fiteny esperantô noho ireo manana fiteny eorôpeanina.

## Jereo koa

* Fiteny esperantô
* Fiteny idô
* Wikipedia amin' ny teny vôlapoky (***[[:fr:Wikipédia_en_volapük|fr]]***)

## Tsiahy