open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arama (faritra)

I **Arama** dia faritra tao avaratra-atsinanan' ny Atsinanana Akaiky eo anelanelan' ny tangoron-tendrombohitr' i Libàna (na Libanona) sy ny ony Eofrata izay mifanandrify amin' i Siria ankehitriny. Atao hoe **Arameana** ny mponina tamin' io faritra io tamin' ny Andro Taloha tamin' ny taonjato faha-11 tal. J.K. hatram' ny taonjato faha-8 tal. J.K. Ny fiteny arameana no fiteniny. Resahina ao amin' ny Baiboly ny faritr' i Arama.

Tamin' ny andron' ny Empira akadiana sy ny Empira someriana vaovao ary ny Empira asiriana taloha dia "*Tanin' ny Amoro*" no nahalalana azy satria ny Amôrita no betsaka nonina tao. Tamin' ny andron' ny Empira asiniana vaovao sy ny Empira babilôniana ary ny Empira akemenida dia fantatra tamin' ny anarana hoe Ebera-Nary ny faritr' i Arama.

## Ny Amôrita
Ny Amôrita na Amôreana dia vahoaka semitika mpivezivezy nanaomboka tamin' ny taonarivo faha-3 tal. J.K. tao amin' ny tany misy zavamaniry zeny sy tao amin' ireo tendrombohitra ao Siria ao andrefan' i Mesôpôtamia. Niditra tsikelikely tany Mesôpôtamia ny Amôrita ka nikarama nanao miaramila na nanao asa hafa tamin' ny tanin' ny mpifanila vodirindrina aminy, nandroba tanàna na nonina tamin' ny tanànany toa an' i Kisy, i Larsa (na Laraga na Laraka), i Sipara (na Sipira), i Mary, i Asora, sns. Nisy fianakaviana nanjaka tao Babilôna teo anelanelan' ny taona 1894 sy 1595 tal. J.K. izay nampiray an' i Mesôpôtamia tamin' ny andron' ny mpanjaka Hamoraby (taona 1793 hatramin' ny 1750 tal. J.K.).

## Jereo koa:

* Moaba
* Amona
* Edoma
*Jodà
*Israely
Anarana iombonana

Ny '''anarana''' '''iombonana''' dia anarana mety anondroana zavatra maro samihafa noho ny fananan'ireo zavatra ireo toetra iombonana. Ny ankamaroan'ny fiteny dia manavaka ny anarana iombonana amin'ny anaran-tsamirery. Mety hanana famaritana ankapobeny ny zavatra tondroina amin'ny anarana iombonana iray ka ahafaha-mametra ny singa azo ampidirina ao amin'ilay fiombonana.

Amin'ny fitsipi-panoratana mahazatra sy ho an'ny fiteny soratana amin'ny abidy manavaka ny sora-madinika amin'ny sora-baventy dia soratana manomboka amin'ny sora-madinika ny anarana iombonana, afa-tsy raha anombohana fehezanteny. Nefa misy ny fiteny mampiasa renisoratra hatrany amin'ny fanoratana ny anarana iombonana, toy ny fiteny alemàna.
Anaran-tsamirery

Ny '''anaran'''-'''tsamirery''' dia anarana anondroana na ilazana singan-javatra manokana ka tsy manana heviny hafa io anarana io afa-tsy ny fanondroany ilay zavatra. Mety ho anaran'olona na anaram-biby na anaran-tanàna na anaran-toerana sns izany. Atao amin'ny sora-baventy ny litera voalohany ao amin'ilay anarana rehefa soratana ho an'ny fiteny mampiasa abidy manavaka ny sora-baventy amin'ny sora-madinika.
Fototeny

Ny **fototeny** na **fakanteny** dia teny kely indrindra (hasin-teny) izay tsy anisan' ireo atao hoe tsirinteny (tovona na tovana na tsofoka sns) ka azo amoronana teny hafa lava kokoa (sampan-teny) amin' ny alalan' ny fanampiana tsirinteny na amin' ny alalan' ny fomba hafa. Misy ny fototeny azo ampiasaina avy hatrany ao anaty fehezanteny na dia tsy miaraka amin-tsirinteny, misy koa ny fototeny izay tsy afaka miasa am-pehezanteny raha tsy mikambana amin-tsirinteny.

## Ao amin' ny fiteny aostrôneziana

### Ao amin' ny fiteny malagasy
Amin' ny fiteny malagasy dia misy ny fototeny tsotra (ohatra: *lava, jery, tratra*) sy ny fototeny verindroa izay foronina fototeny averina indroa sy tsy azo sarahana raha tiana tsy hiova hevitra (ohatra: *raharaha, rehareha*). Ireo fototeny ireo dia ahazoana ny sampan-teny maro toy ny hoe: *manalava, analavana, halava, mijery, ijerena, fijery, manatratra, tratrarina, anatrarana, miraharaha, ifampiraharahana, mpandraharaha, mirehareha, ireharehana, mampirehareha, mpirehareha, fireharehana*. 

## Ao amin' ny fiteny indô-eorôpeana

### Ao amin' ny fiteny frantsay
Amin' ny fiteny frantsay, ohatra, ny fototeny *ven-* izay miseho amin' ny endrika roa, *ven*- sy *vien*-, dia ahazoana ny hoe *venir* "tonga/avy", *venons* "tonga/avy isika/izahay", *viennent* "avy/tonga izy ireo". Amin' ny fiteny anglisy dia fototeny ny hoe *rupt* (manana ny hevitra ankapoben' ny hoe "fahatapahana") satria ahazoana ny sampan-teny hoe *interrupt*, *disrupt*, *corrupt*, *rupture.*

## Ao amin' ny fiteny semitika
Amin' ny fiteny semitika dia renifeo telo matetika no mamorona ny fototeny na fakanteny.

### Ao amin' ny fiteny hebreo
Amin' ny fiteny hebreo (izay anisan' ny fiteny semitika), ny fototeny ג-ד-ל (vakina avy ankavanana miankavia: *g-d-l*) dia maneho ny hevitra hoe "halehibe", ary avy amin' izany no ahazoana ny hoe *gadol* sy *gdola* (endrika kandahy sy kambavy amin' ny teny midika hoe "lehibe"), *gadal* "nitombo izy", *higdil* "nampitombo izy" sy *magdelet* "mpampitombo", miaraka amin' ny teny maro hafa hoe *go*'o**d**e*'l*  "habe", sy*migdal*  "tilikambo" l 

### Ao amin' ny fiteny arabo
Ao amin' ny fiteny arabo, izay anisan' ny fiteny semitika ihany koa, ohatra, ny fototeny *k-t-b* dia maneho ny hevitra hoe "fanoratana" ary ampiasaina mba hamoronana teny toy ny ho *kataba* "nanoratra", *katib* "mpanoratra", *kitab* "taratasy voasoratra", "boky", *kutub* "boky". 

## Jereo koa

* Tsirinteny

* Sampan-teny
Fehezanteny

Ny **fehezanteny** dia teny na andian-teny tononina na soratana manara-pitsipika ka azo ampitana hafatra mahaleo tena, noho izy azo sarahana amin' ny andian-teny hafa izay mety hitovy fiasa aminy. Raha soratana amin' ny abidy latina na ny mitovitovy aminy ny fehezanteny dia azo atomboka amin'ny sora-baventy ary faranana amin' ny teboka, ary izany tokoa matetika no famaritan'ny boky fianarana fitsipiteny ho an' ny ankizy azy. Ny fehezanteny ahitana teny roa na mihoatra no tena mateti-piseho.

## Famoronana fehezanteny
Ny fehezanteny tsotra dia ahitana teny roa na mihoatra no tena mateti-piseho, nefa raha teny iray no mamorona ny fehezanteny dia matetika anisan'ny sokajin-teny afaka mahaleo tena izany teny izany, toy ny anarana sy ny matoanteny sy ny mpamari-toetra ary ny tenim-piontanana. Mety ho tambinteny koa izany. Raha andian-teny ny fehezanteny dia tokony ho fitambaran-teny atohy amin'ny fanajana ny fitsipiky ny fifehezanteny (anisan' izany ny fandaharana ny teny, ny fampiasana mpampitohy sy mpampiankin-teny na mpampiankina fehezankevitra) ka matetika ahitana entimilaza sy lazaina (ary fameno, raha mitaky izany ny fitsipika mifehy ny karazan' ilay fehezanteny). Ireo sokajin-teny voatanisa farany ireo, izay misahana anjara asa mampifandray ny teny anaty fehezanteny na anaty andian-teny (atao hoe tarika), dia tsy afaka mandeha mitokana raha tiana hoheverina ho fehezanteny.

## Famenon' ny fehezanteny
Ny famenon'ny fahazanteny dia teny ato fameno ao amin' ny fehezanteny nefa tsy miraikitra amin' ny matoanteny fa azo foanana na afindrafindra toerana. Ny ankamaroan' izay ataon' ny fitsipiteny mahazatra hoe fameno mpamari-toe-javatra dia famenon' ny fehezanteny.

Ohatra:

* *<u>Avec beaucoup de soin</u>, l'araignée tisse sa toile, <u>dans le grenier</u>, <u>chaque jour</u>.*
* *L'araignée tisse sa toile, <u>avec beaucoup de soin</u>, <u>dans le grenier</u>, <u>chaque jour</u>.*
* *L'araignée tisse sa toile <u>avec beaucoup de soin</u>, <u>dans le grenier</u>, <u>chaque jour</u>.*

**<u>Avec beaucoup de soin</u>, l'araignée tisse sa toile, <u>chaque jour, dans le grenier</u>.*
* *<u>Dans le grenier,</u> l'araignée tisse sa toile, <u>avec beaucoup de soin</u>, <u>dans le grenier</u>.*
* *L'araignée tisse sa toile, <u>chaque jour,</u> <u>avec beaucoup de soin</u>, <u>dans le grenier</u>.*
* Sns.

## Anjara asa am-pehezanteny

* Entimilaza

* Lazaina

* Fameno

## Jereo koa

* Teny
* Tarika
* Fehezankevitra
* Entimilaza
* Lazaina
* Fameno
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny

## Loharano sy fanamarihana
Môaba (fanjakana)

I **Môaba** dia firenena iray tao Atsinanana Akaiky tamin'ny Andro Taloha izay hita teo atsinanan'ny Ranomasina Maty, ao amin'ny atao ankehitriny hoe Jordania. Vahoaka nifanakaiky amin'ny Hebreo ny Moabita. Lasa mpanompon'i Israely tamin'ny andron'i Davida sy i Solomona tamin'ny taonjato faha-11 sy faha-10 tal. J.K. Araka ny voalaza ao amin'ny Baiboly dia nanorina fitoerana masina ho an'i Kemosy andriamanitry ny Moabita tao Jersosalema i Solomona.

Rahefa nahazo fahaleovan-tena indray i Moaba dia resin'ny mpanjakan'i Israely Omry tamin'ny taonjato faha-9. Lasa mpanompon'ny Asiriana ny Moabita, sahala amin'ireo fanjakana manakaiky ny Fanjakan'i Jodà, tamin'ny taonjato faha-6 tal. J.K. Taorian'io dia nifangaro tamin'ireo vahoakan'ny firenena hafa ny Moabita ka tsy niavaka intsony.

Araka ny Bokin'i Rota sy ny Filazantsaran'i Matio dia vehivavy moabita i Rota razamben'ny mpaniaka Davida sy i Jesosy.

## Jereo koa

* Amôna
*Asiria
* Arama
*Edôma
*Fenisia
*Filistia
*Israely
*Jodà
Amôna (fanjakana)

I **Amôna** dia fanjakana na firenena tamin' ny Andro Taloha tao Atsinanana Akaiky teo anelanelan' ny tany efitr' i Siria sy ny ony Jordana. Ny vahoak' i Amôna dia atao hoe Amônita. Araka ny voalaza ao amin' ny Bokin'ny Genesisy (Gen. 19.38) dia taranak' i Bena Amy zanak' i Lota no sady havana akaikin' ny Môabita.

Tamin' ny taonjato faha-13 tal. J.K. hatramin' ny taonjato faha-6 tal J.K. dia nandroso ny sivilizasionan' ny Amônita. Ny tananan'i Rabata Amôna no renivohitry ny Môabita. Ny Israelita sy ny Amônita dia niady matetika. Tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-10 tal. J.K., araka ny Boky faharoan' i Samoela (2Sam. 12.26-31), dia resin' ny mpanjaka Davida ka nandevoziny ny Amônita.

Tamin' ny taona 721 tal. J.K. taorian' ny faharavan' ny Fanjakan' i Israely dia nanorim-ponenana tao amin'ny atsinanan' ny ony Jordana ny Amônita. Ny Fanjakan' i Amôna mahaleotena dia rava teo antenantenan' ny taonjato faha-6 tal. J.K. Taty aoriana dia nifangaro tao amin' ireo foko arabo ny Amônita.
## Jereo koa:

* Asiria
* Arama
* Edoma
* Fenisia
* Filistia
* Israely
* Jodà
Tenim-piontanana

Ny '''tenim'''-'''piontanana''' dia teny (sokajin-teny) azo ampiasaina mitokana ka tsy voatery hampiarahina amin' ny teny hafa, mba hanehoana fihetseham-po (vokatry ny hafaliana, ny hatezerana, ny alahelo, ny fahatairana, ny fanaintainana sns), na hampitana hafatra amin' ny fomba tsy mampiasa teny maro (fiarahabana, fanekena, fandavana, fisalasalana, fonontaniana, baiko sns), na hakana tahaka feon-javatra (feom-biby, fipoahana sns).

## Jereo koa

* Sokajin-teny
* Tsoraka
* Fehezankevitra
*Anarana
*Matoanteny
*Mpamaritra
*Tambinteny
*Mpisolo
*Mpampitohy
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Tambinteny

Ny **tambinteny** dia teny (sokajin-teny) izay natao hanova na hanampy hevitra ny teny na andian-teny hafa toy ny matoanteny, ny mpamari-toetra, ny tambinteny hafa, ny mpampiankin-teny, ny fehezankevitra, ny fehezanteny sns ka ny hevitra ambarany amin' izany dia mety ny fomba, ny toerana, ny fotoana, ny fahatetehana, ny hamafy, ny antoka, sns, ka ahafahana mamaly ny fanontaniana hoe: *amin' ny fomba ahoana?,* *oviana?,* *aiza?,* sns.  Ny tarika foronin' ny tambinteny sy ny teny na tarika mameno azy no anatao hoe "tarika tambinteny". 

Afaka ialohavana na arakarahin-teny (na andian-teny) mameno azy ny tambinteny ka ahazoana ny atao hoe "tarika tambinteny", ary ireo teny maneno azy ireo no atao hoe "famenon' ny tambinteny".

## Famenon' ny tambinteny
Ny famenon' ny tambinteny dia teny na andian-teny mameno ny tambinteny ka mety misy na tsy misy mpampiankin-teny manakambana azy amin' ny mpamari-toetra fenoiny, arakaraka ny fiteny. Ny andian-teny foronin' ny tambinteny sy ny famenony no atao hoe "tarika tambinteny".

## Jereo koa

* Sokajin-teny
* Mpanampy
* Tenim-piontanana
* Mpampiankin-teny
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpampitohy (fitsipiteny)

Ny **mpampitohy** dia teny (sokajin-teny) mampifandray teny na andian-teny roa na maro ao amin' ny andian-teny lehibe kokoa na ny fehezankevitra na ny fehezanteny iray. Misy karazany roa ny mpampitohy dia ny mpampitohy teny sy ny mpampitohy fehezankevitra.

Ny mpampitohy teny dia teny enti-mampitohy teny na andian-teny roa na maromaro mitovy anjara asa (sady matetika mitovy sokajy) ao amin' ny andian-teny lehibe kokoa na fehezanteny na ny fehezankevitra. Ny mpampitohy fehezankevitra izay teny tsy natao hampitohy afa-tsy fehezankevitra ka milaza ny fifampiakinana misy eo amin' ireo fehezankevitra ireo dia atao hoe mpampiankina fehezankevitra.

## Jereo koa:

* Sokajin-teny
* Matoanteny
* Mpamaritra 
* Mpampiankina
* Mpisolo
* Anarana
Fehezankevitra (fitsipiteny)

Ny **[[Fehezankevitra (fitsipiteny)|fehezankevitra]]** dia matetika andian-teny ahitana entimilaza sy lazaina (ary fameno, raha tsy maintsy ilaina izany) izay hita anaty fehezanteny iray. Ny entimilaza ao amin'ny fehezankevitra iray dia matetika matoanteny, nefa mety ho sokajin-teny hafa toy ny mpamari-toetra na ny anarana na ny zana-tsokajin-tambinteny sasany izany arakaraka ny fiteny sy ny fahafahan'ny fiteny. Ny fehezankevitra iray dia mety tsy hahitana afa-tsy teny tokana, dia ny matoanteny na ny mpamari-toetra sns izay misahana na tokony hisahana ny anjara asa entimilaza ihany. Ny fehezanteny iray dia mety hahitana fehezankevitra iray na maro ka raha maro izany dia ampifandraisin'ny mpampitohy na ny mpampiankina fehezankevitra arakaraka ny karazam-pifadraisana misy eo amin'ireo fehezankevitra ireo.

## Sokajin' ny fehezankevitra
Raha ny fifandraisany amin' izy samy fehezankevitra no heverina dia misy karazany telo ny fehezankevitra, dia ny fehezankevitra mahaleo tena sy ny fehezankevitra mifampitohy ary ny fehezankevitra mifampiankina. Ny voalohany amin' ny fehezankevitra mifampiakina dia atao hoe fehezankevitra iankinana fa ny faharoa dia atao hoe fehezankevitra miankina.

## Jereo koa

* Mpampitohy
* Mpampiankina fehezankevitra
* Tarika
* Fehezanteny
* Fameno
* Anjara asa
*Fehezankevitra (filôzôfia)
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Lazaina (fitsipiteny)

Ny '''lazaina''' dia anjara asan' ny teny (matetika anarana na mpisolo) izay misahana ny fanaovana ny asa na tompon' ny toetra resahina ao amin' ny fehezanteny tsotra amin' ny fiendrika manano.

Raha ovana fitodika io fehezanteny tsotra io dia mety ho ilay teny misahana ny anjara asa (na tsinjara asa) iharana na toe-javatra no lasa lazaina ka ilay teny nisahana ny anjara asa lazaina teo aloha lasa fameno. Tsy ny anarana na ny mpisolo ary tsy ny mpanao ny asa na ny tompon-toetra ihany no azo atao lazaina. Arakaraka ny fiteny na ny fahafahan' ny fiteny dia mety ho azo atao lazaina koa ny sokajin-teny toy ny mpamari-toetra sy ny matoanteny, ny andian-teny toy ny tarika sy ny fehezankevitra, ny teny ampiasaina ilazana ny iharan' ny asa na ny toe-javatra (fotoana, antony, vokany sns).

Arakaraka ny mpahay teny dia misy ny mampitovy ihany ny hoe *lazaina* sy ny hoe *lafika,* fa misy koa ny manavaka izany.

## Famenon' ny lazaina
Ny famenon' ny lazaina dia teny atao fameno ho an' ny teny hafa mitana ny anjara asa lazaina. Ny lazaina dia matetika anarana na mpisolo tena, nefa arakaraka ny fiteny dia mety ho mpamari-toetra na sokajin-teny hafa.

## Jereo koa

* Entimilaza
* Fameno
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpamari-toetra

Ny **mpamari-toetra** dia teny (sokajin-teny) ampiraisina amin' ny anarana na atao entimilaza mba hanambaràna ny toetran' ny zavatra tondroina amin' ilay anarana (olona, biby, zavatra ...) na ny toetran' ny zavatra tondroina amin' ny lazaina. Zana-tsokajin' ny mpamaritra ny mpamari-toetra. Ao amin' ny fehezanteny iray dia afaka misahana ny anjara asan' ny entimilaza ny mpamari-toetra ka mety mila andry mpanakambana izany na tsia arakaraka ny fiteny.

Afaka ialohavana na arakarahin-teny (na andian-teny) mameno azy ny mpamari-toetra ka ahazoana ny atao hoe "tarika mpamari-toetra", ary ireo teny mameno azy ireo no atao hoe "famenon' ny mpamari-toetra".

## Jereo koa

*Sokajin-teny
*Mpamaritra
*Mpisolo
*Mpamaritra isa
* Mpamaritra manondro
* Mpamaritra manontany
* Mpamaritra tompon-javatra
* Mpamaritra mampifandray
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpampiankin-teny

Ny **mpampiankin-teny** dia teny ampiasaina anaty andian-teny misy fifampiakinana ara-pifehezanteny na ara-keviteny (tarika na fehezanteny) mba hampifandraisana ny fameno amin' ny teny na andian-teny fenoiny. Zana-tsokajin' ny atao hoe mpampiankina ny mpampianki-teny. Ny teny na ny andrian-teny (matetika tarika anarana) ampidirin' ny mpampiakin-teny dia atao hoe "famenon' ny mpampiakin-teny" ary ny tarika foronin' ny mpampiakin-teny sy ny teny na tarika ampidiriny dia atao hoe "tarika mpampiankin-teny".Ireo kazana mpampiankina kosa dia ireto avy:

satria,kanefa,nefa...sns

## Famenon' ny mpampiankin-teny
Ny famenon' ny mpampiankin-teny dia teny mameno ny mpampiankin-teny ka tsy misy mpampiankin-teny hafa manakambana azy roa ireo. Ny andian-teny foronin' ny mpampiankin-teny sy ny famenony no atao hoe "tarika mpampiankin-teny".

## Mpampiankin-teny ao amin' ny fiteny sasany

### Mpampiankin-teny ao amin' ny fiteny frantsay
Indreto ny mpampianakin-teny frantsay fampiasa matetika: *à* ("amy", "anaty", "ao amy"), *à côté de* ("anila"), *après* ("aoriana"), *au sujet de* ("momba", "ny amy"), *avant* ("aloha"), *avec* ("miaraka amy", "mbamy"), *chez* ("ao an-trano", "an-tanana", "amin' ny fonenana", "ao amin' ny firenena"), *contre* ("manohitra"), *dans* ("ao amy", "anaty"), *d'après* ("araka", "araka ny voalaza"), *de* ("ana", "avy amy", "momba"), *depuis* ("hatramy", "manomboka amy"), *derrière* ("aoriana", "amboho"), *devant* ("anoloana", "manoloana"), *durant* ("mandritra"), *en* ("ao anaty", "amy"), *en dehors de* ("ivelana"), *en face de* ("manoloana", "anatrehana"), *entre* ("anelanelana"), *envers* ("amy"), *environ* ("marikitra"), *hors de* ("ivelana"), *jusque* ("ambaraka", "mandraka", hatramy"), *loin de* ("lavitra"), *malgré* ("na dia"), *par* ("amin' ny alalana", "manavasava"), *parmi* ("anisa", "ao anaty", "eo afovoana"), *pendant* ("mandritra"), *pour* ("mba", "ho ana", "noho"), *près de* ("akaiky"), *quant à* ("raha ny amy"), *sans* ("tsy amy", "tsy misy"), *selon* ("araka ana", "araka", "araka ny teny", "arakaraka"), *sous* (ambany), *suivant* ("araka", "arakaraka"), *sur* ("ambony", "momba", "ny amy"), *vers* ("mianka-", "miana-", "mankany").

### Mpampiankin-teny ao amin' ny fiteny malagasy
Indreto ny mpampiankin-teny malagasy sasantsasany: *afa-tsy, afovoa, ambaraka, amina, amorona, ampovoa, amy, ana, anatrehana, anaty, anebakebaka, anelanelana, anila, ankatoka; ankoatra, antenatena, araka, arakaraka, hatra, hatramy, hatrany, imaso, ivela, ivoho, mandraka, mandritra, manolotra, momba, noho, ohatra, tahaka, toa, toraka, toy*. Ny ankamaroan' ny teny lazaina fa mpampiankin-teny malagasy dia mitovy endrika amin' ny anarana na ny mpamari-toetra ny matoanteny na tambinteny. Ohatra amin' izany ireto: *akaiky, ambany, ambony, anatrehana, ankavanana, ankavia, lavitra, mamaky, manandrify, mandalo, maninteraka, manodidina, manoloana, tandrify*.

## Jereo koa

* Mpampiankina
* Mpampiankina fehezankevitra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny

## Loharano sy fanamarihana
Entimilaza

Ny **entimilaza** na **vara** dia matetika anjara asan' ny teny na andian-teny ao amin' ny fehezankevitra (na fehezanteny) iray izay anambaràna ny asa atao na ny asa mihatra amin' ny zavatra ambara amin' ny teny mitana ny anjara asa lazaina, na koa anambaràna ny toetrany na ny toerana misy azy na ny fifandraisany amin' ny zavatra hafa. Ny matoanteny, matetika, no misahana ny anjara asa entimilaza, nefa afaka misahana izany koa ny mpamari-toetra na ny anarana na ny mpisolo sns, arakaraka ny fiteny, ka mety mila na tsy mila fampiasana andry izany. Arakaraka ny mpanao fitsipiteny sy ny mpahay fiteny dia mety ho sarahina amin' ny anjara asa entimilaza ny anjara asa fameno ao amin' ny fehezanteny na tafiditra ao anatiny.

Ao ao amin' ny fitsipi-pitenenana an-tsekoly dia matetika ampianarina fa ahitana entimilaza sy lazaina ary fameno ny fehezanteny feno. Ny ankamaroan' ny boky mampianatra ny fitsipitenin' ny fiteny sasany ao Eorôpa (fiteny frantsay, anglisy sns) dia mampifangaro ny  hoe "matoanteny" ("*verbe*", izay sokajin-teny) amin' ny hoe "entimilaza" ("*prédicat*", izay anjara asan' ny teny) ka mampianatra fa ny fehezanteny feno dia ahinana matoanteny sy lazaina ary fameno.

Arakaraka ny mpahay teny dia misy ny mampitovy ihany ny hoe *entimilaza* sy ny hoe *vara* fa misy koa ny manavaka izany.

## Famenon' ny entimilaza
Ny famenon' ny entimilaza dia teny atao fameno ho an' ny teny hafa mitana ny anjara asa entimilaza. Ny entimilaza dia matetika matoanteny, nefa arakaraka ny fiteny dia mety ho mpamari-toetra, na anarana na sokajin-teny hafa izany.

## Jereo koa

* Lazaina
* Fameno
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpisolo toerana (fitsipiteny)

Ny **mpisolo** **toerana** na '''mpisolo''' '''milaza''' '''toerana''' dia sokajin-teny ampiasaina hanoloana ireo anarana na tarika anarana mitana anjara asa fameno milaza toerana.

Ao amin' ny fitsipiteny malagasy dia mpisolo toerana ny hoe *eto*, *atý*, *aroa*, *ato*, *arý* sns.  Ao amin' ny fitsipiteny eorôpeana mahazatra dia isaina ao amin' ny sokajin' ny tambinteny mpisolo na mpisolo tambinteny ny mpisolo toerana. Ao amin' ny teny frantsay dia ampiasaina ho mpisolo tena misahana anjara asa fameno tsy mivantana ny tambinteny mpisolo toerana *y* sy *en*; anisan' ny mpisolo  manontany ao amin' ny teny frantsay araka ny fampianarana fitsipiteny sasany ny hoe *où* sy ny *d'où*.

## Jereo koa

* Mpisolo
* Mpisolo tena
* Mpisolo manontany
* Mpisolo mampifandray
* Mpisolo manondro
* Mpisolo tompon-javatra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Sora-baventy

Ny '''sora'''-'''baventy''' dia litera atao lehibe kokoa sady amin' ny ankapobeny amin' ny endrika hafa izay anoratana ny litera volohany amin' ny anaran-tsamirery na atao endriky ny litera voalohany anombohan' ny fehezanteny iray. Tsy afangaro amin' ny hoe renisoratra ny hoe sora-baventy. Ny mifanohitra amin' ny sora-baventy dia ny sora-madinika.  Tsy ny abidy rehetra no ahitana fiavahan' ny sora-baventy amin' ny sora-madinika. Ohatra ny abidy latina sy ny abidy grika dia manavaka ny sora-baventy amin' ny sora-madinika fa ny abidy hebreo sy ny abidy arabo dia tsy manavaka izany.

## Jereo koa

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Sora-madinika

Ny sora-madinika na **soramadinika** dia endriky ny litera mateti-piasa indrindra ao amin' ny fanoratana ka amin' ny ankapobeny soratana amin' ny endrika madinika kokoa. Ny mifanohitra aminy dia ny sora-baventy izay endrika tsy maintsy anoratana ny litera voalohany ao amin' ny anaran-tsamirery. Tsy afangaro amin' ny hoe zanatsoratra ny hoe sora-madinika. Tsy ny abidy rehetra no ahitana fiavahan' ny sora-baventy amin' ny sora-madinika. Ohatra ny abidy latina sy ny abidy grika dia manavaka ny sora-baventy amin' ny sora-madinika fa ny abidy hebreo sy ny abidy arabo dia tsy manavaka izany.

## Jereo koa

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpampiankina fehezankevitra

Ny '''mpampiankina fehezankevitra''' na **[[Mpampiankina fehezankevitra|mpampitohy fehezankevitra]]** dia teny na andian-teny fohy izay ampiasaina hampifandraisana fehezankevitra roa ao amin'ny fehezanteny iray mba hanehoana ny fifampiankinan'izy ireo ara-pifehezan-teny sy ara-keviteny  nefa izy ireo tsy mitovy anjara asa ka ny iray fototra fa ny iray fameno. Misy koa ny milaza hoe ***mpampifandray***. Atao hoe "mpampitohy mpampiankina" koa ny mpampiakina fehezankevitra. Zana-tsokajin'ny mpampiankina na ny mpampitohy ny mpampiakina fehezankevitra. Ny fehezankevitra ampidirin'ny mpampiakina dia mety hitana anjara asa toy ny anjara asa lazaina na fameno iharana na fameno toe-javatra (antony, vokany, tanjona, fepetra sns) sns.

## Jereo koa

* Mpampitohy
*Fameno
*Mpampiankina
*Mpampiankin-teny
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny

## Loharano
Mpamaritra manondro

Ny '''mpamaritra''' '''manondro''' dia teny kely ao amin' ny sokajin' ny mpamaritra izay entin' ny mpiteny mitarika ny eritreritry ny mpihaino na ny masony any amin' ny zavatra lazain' ny teny ikambanan' ilay mpamaritra na anantitranterana ny fampahatsiahivana izany zavatra lazaina izany. Ampiraisina amin' ny anarana matetika ny mpamaritra manondro nefa arakaraka ny fiteny koa dia mety hampiraisina amin' ny teny ao amin' ny sokajy hafa ny mpamaritra manondro. Arakaraka ny fiteny ihany koa dia mety ho andian-teny (tarika) mihitsy no faritan' ny mpamaritra manondro.

Indreto, ohatra, ny mpamaritra manondro ao amin' ny teny frantsay: *ce, cet, cette, ces*. Indreto koa  ny mpamaritra manondro ao amin' ny teny anglisy: *this, that, these, those*. Betsaka noho ireo ny mpamaritra manondro ao amin' ny teny malagasy, izay amin' ny ankapobeny izay apetraka eo aloha sy eo aorianr' ny teny na andian-teny faritany, ka anisan' izany ny *io .... io*, *ity .... ity*, *izany .... izany*, *ireto .... ireto*, *ireo ..... ireo*.

## Jereo koa

*Sokajin-teny
*Mpamaritra
*Mpisolo
*Mpamaritra isa
* Mpamari-toetra
* Mpamaritra manontany
* Mpamaritra tompon-javatra
* Mpamaritra mampifandray
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpamaritra isa

Ny '''mpamaritra''' '''isa''' dia teny ao amin' ny sokajin' ny mpamaritra izay ampiraisina amin' ny anarana na ny mpisolo mba hilazana ny isa na ny laharan' ny zavatra lazaina amin' io anarana iraisany io.

## Jereo koa

* Sokajin-teny
* Mpamaritra
* Filaza isa
* Mpisolo
* Mpamari-toetra
* Mpamaritra manondro
* Mpamaritra manontany
* Mpamaritra mampifandray
* Mpamaritra tompon-javatra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
* Fanisana amin' ny teny malagasy
Litera

Ny '''litera''' dia ny singa tsiraira ao amin' ny abidy izay natao hanehoana an-tsoratra ny teny na andian-teny ao amin' ny fiteny iray na hanehoana hevitra amin' ny alalan' ny soratra ao amin' ny sehatra iray izay tsy votery hiankina amin' ny fiteny. Ny litera ao amin' ny abidy dia mety noforonina haneho renifeo ka atao hoe renisoratra fa raha noforonina haneho zanapeo kosa izy dia atao hoe zanatsoratra. Ny renisoratra sy ny zanatsoratra dia tsy tokony hafangaro amin' ny sora-baventy sy ny sora-madinika.

## Jereo koa

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Renisoratra

Ny **renisoratra** dia litera ao amin' ny abidy izay noforonina mba hanoratana ny renifeo. Ny zanatsoratra, izay litera noforonina hanoratana ny zanapeo, no mifanohitra sy mifameno aminy. Tsy ny abidy rehetra akory no ahitana fanavahana ny renisoratra amin' ny zanatsoratra satria misy ireo abidy atao hoe *[[abjady]]* izay tsy manana afa-tsy renisoratra ka ohatra amin' izany ny abidy hebreo sy ny abidy arabo.

Ao amin' ny abjady dia misy ny renisoratra lasa ampiasaina hanoratana zanapeo ka asolo zanatsoratra, anisan' izany ohatra ny renisoratra hebreo *Alef* (א) izay anoratana ny zanapeo /a/ amin' ny teny sasany. Izany no atao hoe "reni-vakiteny" (latina: *Mater lectionis*). Matetika koa dia misy ireo fiteny izay ahitana teny misy renisoratra tsy vakina fa moana.

Amin' ny fanoratana ny fiteny sasany (anisan' izany ny fiteny malagasy) dia misy ny renisoratra mifampibaby, izany hoe renisoratra roa na maro mifanarakaraka tsy elanelanina zanatsoratra izay matetika maneho renifeo iray. Amin' ny fiteny malagasy, ohatra, dia indreto ny renisoratra mifampibaby ampiasaina: *mb, nd, ng, nk, mp, ts, tr, dr, nts, ntr* ary *ndr*. Atao hoe "reniosoratra tsotra" kosa ny renisoratra tsy mifampibaby: *b, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, v* ary *z*.

## Jereo koa

* Zanatsoratra
* Abidy
* Litera
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Zanatsoratra

Ny '''zanatsoratra''' dia litera ao amin'ny abidy izay noforonina mba hanoratana ny zanapeo. Ny renifeo, izay litera noforonina hanoratana ny renifeo, no mifanohitra sy mifameno aminy. Tsy ny abidy rehetra akory no ahitana fanavahana ny renisoratra amin' ny zanatsoratra satria misy ireo abidy atao hoe *[[abjady]]* izay tsy manana afa-tsy renisoratra ka ohatra amin'izany ny abidy hebreo sy ny abidy arabo.

Ao amin' ny abjady dia misy ny renisoratra lasa ampiasaina hanoratana zanapeo ka asolo zanatsoratra, anisan' izany ohara ny renisoratra hebreo *Alef* (א) izay anoratana ny zanapeo /a/ amin'ny teny sasany. Izany no atao hoe "reni-vakiteny" (latina: *mater lectionis*). Amin'ny abjady hebereo, mba hahamora ny famakian-teny dia noforonina ny atao hoe "nikoda" (hebreo: נִיקוּד */ nikkud*), izay soratra miendri-teboka na tsipika fohy dia fohy,  mba hahamora ny famantarana ny zanapeo tokony ho heno ao amin'ireo teny tsy soratana afa-tsy amin'ny renisoratra ireo.

## Jereo koa

* Renisoratra
* Litera
* Abidy
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpisolo manondro

Ny '''mpisolo manondro''' dia teny ao amin' ny sokajin' ny mpisolo izay enti-mampitodika na mampifantoka ny mpihaino any amin' ny zavatra lazaina na efa voalaza na mbola holazaina, nefa tsy tononina ny tena anarany satria tsy ilaina ny hanaovana izany, na satria tsy fantatra na tsy tadidy io anarana io, na tsy manana anarana ilay zavatra tenenina. Mitovy lenta amin' ny andian-teny ahitana ny fikambanan' ny anarana sy ny mpamaritra manondro ny mpisolo manondro.

Indreto ny mpisolo manondro ao amin' ny teny frantsay: *ce, ceci, cela, celui, celui-ci, celui-là, celle, celle-ci, celle-là, ceux, ceux-ci, ceux-là*. Indreto kosa ny mpisolo mandro ao amin' ny teny anglisy: *this, that, these, those*. Betsaka ny mpisolo manondro ao amin' ny teny malagasy ka ohatra amin' izany  ireto manaraka ireto: *io, ity, ireo, ireto, itony, izao, izany*.

## Jereo koa

* Mpisolo
* Mpisolo tena
* Mpisolo manontany
* Mpisolo mampifandray
* Mpisolo tompon-javatra
*Mpisolo toerana (fitsipiteny)
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpisolo manontany

Ny '''mpisolo''' '''manontany''' dia teny ao amin' ny sokajin' ny mpisolo izay enti-manontany. Tsy tononina ny tena anaran' ilay zavatra anontaniana satria tsy ilaina ny hanaovana izany, na satria tsy fantatra na tsy tadidy io anarana io, na tsy manana anarana ilay zavatra tenenina. Mitovy lenta amin' ny andian-teny ahitana ny fikambanan' ny anarana sy ny mpamaritra manontany ny mpisolo manontany.

Indreto misy ohatra amin' ny mpisolo manontany ao amin' ny teny frantsay: *qui, quoi*. Indreto misy ohatra amin' ny mpisolo manontany ao amin' ny teny anglisy: *who, what, whose.* Manana mpisolo manontany koa ny teny malagasy: *iza, inona, zovy*.

## Jereo koa

* Mpisolo
* Mpisolo tena
* Mpisolo manondro
* Mpisolo mampifandray
* Mpisolo tompon-javatra
*Mpisolo toerana (fitsipiteny)
*Mpisolo manolotra
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Teboka

Ny **teboka** dia mari-panoratana ampiasaina amin' ny fomba maro hampitana hevitra isan-karazany ka ny tena fantatra dia ny maha mari-piatoana azy, izy manana izao endrika anaty fobon-teny izao (**.**). Ampiasaina ny teboka rehefa manoratra mba hamaranana ny fehezanteny iray na izay andian-teny tiana hotaperina sy hosarahina mazava amin' ny hafa; na hanehoana fa nofohezina ilay teny na andian-teny ka ny tapany hahatsiarovana azy ihany (litera iray na vitsy) no sisa.  Ampiasaina amin' ny sehatra maro koa ny teboka ho famantarana na eva manokana izay faritan' ny taranja misahana io sehatra io.

## Jereo koa

* Teboka (jeômetria)
*Baraingo
*Faingo
*Faingo mihantona
*Farango lava
*Farango sosona
*Fonon-teny
*Teboka amam-paingo
*Teboka roa
*Teboka telo
*Tsoraka
Mpisolo tompon-javatra

Ny '''mpisolo''' '''tompon'''-'''javatra''' dia teny ao amin' ny sokajin' ny mpisolo izay mitovy lenta am-pehezanteny amin' ny fikambanan' ny anarana sy ny mpamaritra tompon-javatra ka ampiasaina mba tsy hamerena-manonona ny "tompon-javatra" sy ilay "zavatra ananana". Mifandray amin' ny mpisolo tena ny mpisolo tompon-javatra ka azo atoko araka ny fanasokajiana ny mpisolo tena. Ny teny anglisy dia manana mpisolo tompon-javatra: *mine, ours, yours, his, hers, its, theirs*. Ny teny frantsay kosa manana ny *mien, mienne, miens, miennes, tien, tienne, tiens, tiennes, sien, sienne, siens, siennes, nôtre, nôtres, vôtre, vôtres, leur, leurs*. izay matetika ialohavan' ny mpanoritra *le, la* na *les*. Ny teny malagasy dia mampiasa ny hoe *ahy, antsika, anay, anao, anareo, azy*. 

## Jereo koa

* Mpisolo
* Mpisolo tena
* Mpisolo manontany
* Mpisolo mampifandray
* Mpisolo manondro
*Mpisolo toerana (fitsipiteny)
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpisolo mampifandray

Ny '''mpisolo''' '''mampifandray''' dia mpisolo afaka mampiditra fehezankevitra vaovao miakina. Sady mpisolo izy no mitovy lenta amin' ny mpampiankina fehezankevitra. Ny fiteny malagasy, ohatra, dia tsy ahitana mpisolo mampifandray maro, ny tena fantatra dia ny hoe *izay* fa ny hafa dia mety iadian-kevitra. Ny teny frantsay dia manana ny hoe *qui,* *que,* *dont* sns. Ny teny anglisy kosa dia ahitana ny hoe *who,* *that,* sns.

## Jereo koa

* Mpisolo
* Mpisolo tena
* Mpisolo manontany
* Mpisolo manondro
* Mpisolo tompon-javatra
*Mpisolo toerana (fitsipiteny)
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpamaritra tompon-javatra

Ny '''mpamaritra''' '''tompon'''-'''javatra''' dia teny ampiraisina amin' ny anarana mba hilazana ny fifadraisan' ny olona na zavatra tondroin' io anarana io amin' ny olona na zavatra hafa manam-pifandraisana manokana aminy nefa tsy tononina ny anaran' ity farany (fa efa soloan' ilay mpamaritra). Tsy voatery mahakasika ny fananana izany fa mety ho fifandraisam-pifamenoana (ny asa sy mpanao ny asa, ny asa sy ny iharan' ny asa, ny toetra sy ilay manana io toetra io, ny toerana sy izay hita amin' io toerana io, sns) izay azo naseho ara-pitsipiteny amin' ny alalan' ny anjara asa mifameno (ny mpanao sy ny iharana, ny mpanao sy ny toejavatra, sns). Mifandray akaiky amin' ny mpisolo tompon-javatra ny mpamaritra tompon-javatra. Tsy ny teny rehetra no ahitana mpamaritra tompon-javatra amin' ny maha sokajin-teny azy.

Indreto ny mpamaritra tompon-javatra ao amin' ny teny frantsay: *mon, ton, son, ma, ta, sa, notre, votre, leur, mes, tes, ses, nos, vos, leurs*. Indreto kosa ny mpamaritra tompon-javatra ao amin' ny teny anglisy: *my, our, your, his, her, its, their*.

Ny teny malagasy dia anisan' ireo fiteny tsy manana izany sokajin-teny izany fa mampiasa ny endrika tampisaky ny mpisolo tena mba hilazany io fifandraisana "tompon-javatra" io (ohatra: *hita<u>ko</u>*, *maso<u>ko</u>*, *hitan<u>ao</u>*, *mason<u>ao</u>*, *hita<u>ny</u>*, *maso<u>ny</u>*, *hita<u>ntsika</u>*, *maso<u>ntsika</u>* sns.

## Jereo koa

*Sokajin-teny
*Mpamaritra
*Mpisolo
* Mpamaritra isa
*Mpamari-toetra
* Mpamaritra manondro
* Mpamaritra manontany
* Mpamaritra mampifandray
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Tarika (fitsipiteny)

Ny '''tarika''' dia teny na andian-teny ao amin' ny fehezanteny izay ahitana teny fototra  atao hoe "loha-tarika" sy teny na andian-teny miankina aminy mivantana na amin' ny alalan' ny mpampiankina (mpampiankin-teny na mpampiankina fehezankevitra). Ny tarika dia azo omena anarana araka ny sokajin-teny misy ilay loha-tarika ka misy noho izany ny tarika anarana, ny tarika matoanteny, ny tarika faritoetra, ny tarika mpampiankin-teny, sns raha  anarana, matoanteny, mpamaritra, na mpampiankin-teny, sns ilay loha-tarika.

## Ny karazana tarika
Misy karazany maro ny terika ka ny manan-danja indrindra dia ny tarika anarana, ny tarika mpamaritra, ny tarika tambinteny, ny tarika mpampiankin-teny ary ny tarika matoanteny.

### Tarika anarana
Ny tarika foronin' ny anarana sy ny teny na tarika mameno azy no anatao hoe "tarika anarana". Ireo teny mameno azy ireo dia mety ho famenon' ny anarana na mpanoritra na mpamaritra na teny amin' ny sokajy hafa na fehezankevitra mihitsy aza.

Ohatra:

* *Le petit chien blanc de mon voisin a aboyé toute la nuit.*
* *Le courrier électronique est probablement le service le plus utilisé par les internautes.*
* *À midi, nous avons mangé quelque chose de bon.*

### Tarika mpamaritra
Ny tarika foronin' ny mpamaritra sy ny teny na tarika mameno azy no anatao hoe "tarika mpamaritra". Ireo teny mameno azy ireo dia mety ho famenon' ny mpamaritra na teny amin' ny sokajy hafa (tambinteny sns) na fehezankevitra.

Ohatra:

* *J'ai un jardin] tout plein de roses odorantes.*

### Tarika tambinteny
Ny tarika foronin' ny tambinteny sy ny teny na tarika mameno azy no anatao hoe "tarika tambinteny". Ireo teny mameno azy ireo dia mety ho famenon' ny tambinteny na tambinteny hafa na teny amin' ny sokajy hafa.

Ohatra:

* *Ils ont dû payer une amende conformément à la loi.*

### Tarika matoanteny
Ny tarika foronin' ny matoanteny sy ny teny na tarika mameno azy sady tsy azo foanana no anatao hoe "tarika matoanteny".  Ireo teny mameno azy ireo dia mety ho famenon' ny matoanteny na tambinteny na mpamaritra na teny amin' ny sokajy hafa. Ampahatsiahivina fa ny famenon' ny matoanteny dia lazaina hoe "fameno zoina" raha ampifamalina amin' ny famenon' ny fehezanteny izay atao hoe "fameno toe-javatra". 

Ohatra:

* *Il a travaillé courageusement toute la fin de semaine.*

### Tarika mpampiankin-teny
Ny tarika foronin' ny mpampiakin-teny sy ny teny na tarika mameno azy no anatao hoe "tarika mpampiankin-teny". Ireo teny mameno azy ireo dia mety ho famenon' ny mpampiankin-teny na teny amin' ny sokajy. Ny tarika mpampiankin-teny dia mety ho famenon'ny anarana, na famenon'ny matoanteny, na famenon' ny fehezanteny, na hafa.

Ohatra:

* *Je pars à trois heures.*

## Jereo koa

* Fameno
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpamaritra manontany

Ny mpamaritra manontany dia teny ao amin' ny sokajin' ny mpamaritra izay ampiraisina amin' ny anarana mba hoenti-manontany ny mombamomba ilay zavatra tondroina amin' io anarana io. Mitovy lenta amin' ny mpisolo manontany ny fikambanan' ny mpamaritra manontany amin' ny anarana faritany.

Ny teny frantsay dia ahitana ny mpamaritra manontany hoe: *quel, quelle, quels, quelles*. Ny teny malagasy dia ahitana ny mpamaritra manontany hoe: *iza, inona, oviana, aiza*, *ahoana*, sns. Ny teny anglisy kosa manana ny hoe *what* sy ny *which*.

## Jereo koa

*Sokajin-teny
*Mpamaritra
*Mpisolo
*Mpamaritra isa
* Mpamari-toetra
* Mpamaritra manondro
* Mpamaritra mampifandray
*Mpamaritra tompon-javatra
*Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Hasin-teny

Ny **hasin-teny** dia ny singa farany kely indrindra ao amin'ny teny iray izay misy heviny nefa tsy azo zaraina ho singa kely indrindra mbola hisy hevitra. Ny hasin-teny iray dia mety ho fototeny na kianteny na tsirinteny (tovona, tovana, tsofoka). Ny hasin-teny iray dia mety ho foronin'ny hasimpeo iray na maro. Mety hiova endrika ny hasin-teny iray arakaraka ny toerana misy azy ao anaty voanteny na tarika na fehezanteny.

## Jereo koa:

* Vanin-teny
* Tsirinteny
* Fototeny
* Zanateny
* Reniteny
Tsirinteny

Ny **[[tsirinteny]]** dia hasin-teny tsy mahaleo tena araikitra amin' ny fototeny mba hanehoana ny anjara asany na ny sokajin-teny misy azy na hanovana ny heviny. Raha ny toerana ametrahana ny tsirinteny no heverina dia misy ny tovona izay fametaka eo alohan' ny fototeny, misy ny tovana izay fametaka ao aorian' ny fototeny ary misy ny tsofoka izay fanisika ao anaty fototeny. misy koa ny atao hoe tsirinteny sara-droa izay tsy inona fa tovona sy tovana tsy maintsy ampiasaina miaraka.

## Ny tovona
Ny tovona dia tsirinteny fametraka eo alohan' ny fototeny. Ahazoana sampan-teny na manova ny hevitra ara-pitsipiteny ny fanasiana tovona amin' ny teny iray.

## Ny tovana
Ny tovana dia tsirinteny izay fametraka eo aorian' ny fototeny. Ahazoana sampan-teny na manova ny hevitra ara-pitsipiteny ny fanasiana tovana amin' ny teny iray.

## Ny tsirinteny sara-droa
Ny tsirinteny sara-droa dia tsirinteny izay ahitana ampahany roa ka ny iray mipetraka eo ampiandohan' ny sampan-teny (toy ny tovona), ary ny faharoa ao amin' ny fiafaran' ny sampan-teny (toy ny tovana). Ahitana tsirinteny sara-droa, ohatra, ny fiteny malagasy sy ny fiteny maley sy ny fiteny jeôrjiana. Amin' ny teny malagasy hoe *ifaliana* (*i-fali-ana*) dia ahitana tsirinteny sara-droa, dia ny hoe *i- ... -ana* izay manodidina ny fototeny *fali*.

## Ny tsofoka
Ny tsofoka dia tsirinteny fanisika amin' ny fototeny na ny hasin-teny hafa ka mizara izany ho roa. Ahitana fampiasana tsofoka ny fiteny aostrôneziana (toy ny fiteny malagasy, indôneziana, maley, tagalôga, sondaney, javaney), ny fiteny semitika (toy ny fiteny arabo), ny fiteny indô-eorôpeana sasany (toy ny fiteny sanskrita, grika taloha, latina), ny fiteny aostrôaziatika (toy ny fiteny kmera).

## Jereo koa

* Fototeny

* Sampan-teny
Tovana (fitsipiteny)

Ny **tovana** dia hasin-teny, anisan' ny sokajin' ny tsirinteny izay fametraka eo aorian' ny fototeny mba hahazoana sampanteny na ho amin' ny tanjona hafa.  

## Ao amin' ny fiteny malagasy
Ao amin' ny fiteny malagasy dia ahitana ireto tovana ireto: -*ina*, -*ana*, -*y* , -*o ary -a*. Ny -*ina* sy ny -*ana* dia ampy ho an' ny matoanteny amin' ny filaza tsotra sy amoronana mpamari-toetra. Ny -*y* sy ny -*o* ary ny *-a* kosa ampiasaina amin' ny matoanteny amin' ny filaza mandidy.  

Ohatra:  

* *vono-ina* ᐳ *vonoina*; 
* *fahana-ana* ᐳ *fahanana*; 
* *volo-ina* ᐳ *voloina*; 
* *vono-ina-y* ᐳ *vonoy*; 
* *fahana-ana-o* ᐳ *fahano*. 

Matetika dia manova endrika ny fototeny sy ny tovana ny fanakambanana azy roa ireo.

Ohatra: 

* *maty-a* ᐳ *matesa*;
* *ma-hery-a* ᐳ *mahereza*.

## Ao amin' ny fiteny anglisy
Indreto ny sasany amin' ny tovana fampisampanan-teny ao amin' ny fiteny anglisy: *-ise, -ize, -fy, -ly, -ful, -able, -ible, -hood, -ess, -ness, -less, -ism, -ment, -ist, -al, -ual, -ish, -oid, -like, -ity, -tion, -ion, -ation, -logy/-ology, -ant*.

## Ao amin' ny fiteny frantsay
Indreto kosa ny tovana fampisampanan-teny fampiasa matetika ao amin' ny fiteny frantsay: *-able*, *-age, -el, -elle, -eri, -esse, -eur, -euse, -eux, -ier, -ière, -if, -iser, -isme, -iste, -ive, -ment, -ture,* 

## Jereo koa

* Tovona
* Tsirinteny sara-droa
* Tsofoka
Mpahay fizika

Ny **[[mpahay fizika]]** dia manam-pahaizana mandinika momba ny taranja fizika, izany hoe ilay siansa mikaroka ireo  singa fototra ao amin'ny tontolo tsapa sy ny hery mampifandray azy ireo.

## Jereo koa
Fisampanan-teny

Ny **fisampanan-teny** na **fanasampanan-teny** na **fampisampanan-teny** dia fomba famoronana teny na fiforonana teny izay anampiana tsirinteny ny fototeny na ny voanteny hafa efa misy rahateo. Ny teny vaovao azo dia tao hoe sampanteny. Misy karazana maro ny tsirinteny, ka anisan'izany ny tovona (apetraka eo alohan'ny fototeny), ny tsofoka (apetraka ao anaty fototeny, na eo anelanelan'ny fototeny sy ny tsirinteny hafa izay efa eny amin'ny sampanteny), ary ny tovana (apetraka aorian'ny fototeny). Ampiasaina koa ny tsirinteny sara-droa. Noho izany, ny teny vokatry ny fitambaran'ny fototeny sy tsirinteny (tovona, tovana, tsofoka, sns) dia azo rasaina ho fototeny miampy tsirinteny na zavatra hafa. Ny vondron'ny sampanteny rehetra azo avy amin'ny fototeny iray dia atao hoe "teny iray tarika". Mety mampisy fiovana eo amin' ny endriky ny fototeny na eo amin'ny endriky ny tsirinteny na eo amin'ny endrik'izy roa miaraka ny fanakambanana.

## Fanovonana
Ny fanovonana dia fametrahana tsirinteny eo alohan'ny fototeny na teny iray hafa efa nisy rahateo. Marihina fa sy voatery hahazoana sampanteny ny fanovonana (*jereo*: tovona).

Indreto misy ohatra ao amin' ny fiteny ftantsay:

* *donner* ("manome") → *redonner* ("mamerina manome")
Indreto koa misy ohatra ao amin' ny fiteny anglisy:
* *happy* ("sambatra")  → *unhappy* ("tsy sambatra")
Indreto misy ohatra ao amin' ny fiteny malagasy:

* *oitra*  → *mioitra*

## Fanatsofohana
Ny fanatsofohana dia fomba famoronana teny vaovao amin' ny alalan' ny fampidirana tsirinteny ao anatin' ny fototeny na teny iray efa nisy rahateo. Amin' ny fiteny aostrôneziana (anisany ny fiteny malagasy) no tena ahitana izany. Marihina fa sy voatery hahazoana sampanteny ny fanatsofohana tsirinteny (*jereo*: tsofoka).

Indreto misy ohatra ao amin' ny fiteny bôntôka (fiteny any Filipina):

* *fikas* ("tanjaka") → *f-um-ikas* ("matanjaka")

* *kilad* ("loko mena") → *k-um-ilad* ("mena")
Indreto misy ohatra ao amin' ny fiteny malagasy:
* *tady* → *tinady*

## Fanovanana
Ny fanovanana dia fomba famoronana teny vaovao amin' ny alalan' ny fametrahana tsirinteny (tovana) eo aorian' ny fototeny na teny iray efa nisy rahateo. Marihina fa sy voatery hahazoana sampanteny ny fanovanana (*jereo*: tovana).

Indreto misy ohatra ao amin' ny fiteny frantsay:

* *sauter* ("mitsambikina") → *sautiller* ("mitsambikimbikina")

* *fin* ("fiafarana") → *final* ("momba ny fiafarana", "mamarana")
Indreto misy ohatra ao amin' ny fiteny anglisy:
* *red* ("mena") → *reddish* ("menamena")
* *glory* ("voninahitra") → *glorify* ("manome voninahitra", "mankalaza")
* *write* ("manoratra") → *writer* ("mpanoratra")

## Fanovonana sy fanovanana miaraka
Azo atao koa, ao amin' ny fiteny sasany, ny sady manao fanovonana sy fanovanana miaraka amin' ny alalan' ny fametrahana tovona sy tovana na amin' ny alalan' ny faletrahaa tsirinteny sara-droa.  Marihina fa sy voatery hahazoana sampanteny ny fanovonana sy fanovanana miaraka (*jereo*: tsirinteny sara-droa).

Indreto misy ohatra ao amin' ny fiteny frantsay:

* *peur* ("tahotra") → *apeuré* ("matahotra")

## Jereo koa

* Fototeny
* Tsirinteny
Jopitera (planeta)

I **Jopitera** (marika: ) no planeta lehibe indrindra ao amin' ny rafitry ny Masoandro, mavesatra kokoa noho ny fitambaran' ny planeta hafa mikambana izy sady planeta fahadimy raha ny elanelany amin' ny Masoandro no heverina (aorian' i Merkiora sy Venosy sy ny Tany ary i Marsa).

## Jereo koa

* Jopitera (andriamanitra)
* Zeosy

*
Nikela

Ny **[[nikela]]** dia singa simika metalika fotsy milokom-bolafotsy manopy volom-bolamena, mafy, mora omena endrika, azo roritina nefa tsy mora tapaka sady mora diovina. Ny eva simikany dia **Ni** ary ny isa atômikany dia 28.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Mpilalao baolina kitra

Ny **[[mpilalao baolina kitra]]** dia mpanatanja-tena milalao baolina dakana atao hoe baolina kitra.

## Mpilalao baolina kitra malaza
Ireo mpilalao baolina kitra malaza dia ahitana: Diego Maradona, Zico, Pelé, Franz Beckenbauer, Karl-Heinz Rummenigge, Zlatan Ibrahimović, Zinedine Zidane.Raha ireo no fatadaza teo aloha, fa raha ny amin'izao kosa dia i: Cristiano Ronaldo, Neymar , Lionel Messi, Mbappe.Anisana malaza ihany koa i Lamine Yamale amin'ny zao vanim-potoana izao .
Afelia

Ny **afelia** dia teboky ny lalan' ny zavatra eny amin' ny lanitra mihodidina ny Masoandro izay manalavitra indrindra ny ivon-danjan' ny Masoandro. Ny perihelia no mifanohitra amin' ny afelia.
Zon-kabakabaka

Ny **[[zon-kabakabaka]]** na **lalàn'ny habakabaka** dia sampan'ny taranja lalàna mifehy ny fitaterana ana habakabaka sy ny sata ara-dalàna mifehy ny fitaovam-pitaterana ana habakabaka ary ny fitsipika momba ny erana voajanahary (ny ampahan-kabakabaka) izay isidinany.
Asterôida

Ny **[[asterôida]]** dia planeta bitika izay fifangaroana vato sy metaly ary rano mandry ka ny habeny dia miova eo anelanelan'ny iray metatra ny anjatony kilometatra.
Kianteny

Ny **[[kianteny]]** dia teny kely tsy miova endrika manana anjara asa tsy mitovy amin' ny an' ny tambinteny na ny mpampiankina na ny mpampitohy. Ny fiteny tsirairay dia samy manana ny kianteniny ary ny mpahay teny tsirairay dia samy manana ny zavatra ao amin'ny fiteny iray izay ataony hoe *kianteny*. Anatin-tsokajin-teny manokana ny kianteny amin' ny fitsipitenin' ny fiteny sasany toy ny fiteny alemàna. Fantatra indrindra ho kianteny ao amin' ny fiteny malagasy ny teny hoe *dia* sy *no* izay enti-manova rafitra ny fehezanteny na manantitra ny singa sasany ao aminy.

## Jereo koa

* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny
Mpanampy (fitsipiteny)

Ny **[[Mpanampy (fitsipiteny)|mpanampy]]** dia na sokajin-teny na anjara asa, arakaraka ny fiteny na ny mpahay teny. Amin' ny fitsipiteny mahazatra ao amin' ireo fiteny eorôpeana sy ny fiteny hafa naka tahaka ny fitsipiteniny dia ao amin' ny sokajin' ny matoanteny no ahitana ny mpanampy ka misy araka izany ny matoanteny mpanampy izay atao hitondra ny mariky ny filazam-potoana sy ny fiendrika sns ho an'ny endriky ny matoanteny. Ao amin' ny fiteny malagasy kosa dia sokajin-teny hafa tanteraka izay mitovitovy amin' ny tambinteny ny mpanampy fa tsy matoanteny.

## Jereo koa

* Tambinteny
*Matoanteny mpanampy
*Matoanteny andry
Mpamaritra mampifandray

Ny **[[mpamaritra mampifandray]]** dia teny ao amin' ny sokajin' ny mpamaritra izay misahana ny asa fampifandraisana fehezankevitra. Mitovy lenta amin' ny mpisolo mampifandray ny fikambanan' ny mpamaritra manontany amin' ny anarana faritany.

Ny teny frantsay dia manana mpamaritra mampifandray: *lequel, laquelle, lesquels* ary *lesquelles* (izay miseho amin' ny endrika *duquel, desquels, desquelles, auquel, auxquels* na *auxquelles* raha ialohavan' ny mpampiankin-teny *à* sy *de*. Tsy manana mpamaritra mampifandray ny teny malagasy.
## Jereo koa

*Sokajin-teny
*Mpisolo
*Mpamaritra
* Mpamari-toetra
*Mpamaritra isa
* Mpamaritra manondro
* Mpamaritra manontany
* Mpamaritra tompon-javatra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny