open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny noristany

Ny **fiteny noristany** na **fiteny pasay** dia zana-tsampan' ny fiteny indô-iraniana. Ireo fiteny ireo dia tenenin' ny olona miisa 500 000 any ho any, indrindra ao Nuristan, any Afganistàna. Taloha izy ireo dia nantsoina amin' ny anarana fanaratsiana hoe *fiteny kafiry* ("fitenin' ny tsy mino ny fivavahana silamo). Ny faritra onenan' ny vahoaka noristany dia ao amin' ny tapany atsimon' ny tendrombohitra Hindu Kush, sady tondrahan' ny renirano Alingar ao andrefana, ny renirano Pech ao afovoany, ary ny renirano Lndai Sin sy Kunar ao atsinanana. 

## Ireo fiteny noristany

### Fiteny noristany avaratra
Ny fiteny noristany avaratra dia ahitana ny fiteny kamkata-vary sy ny fiteny vasi-vary (na prasona). Ny fiteny kamkata-vary dia tenenin' ny olona miisa 40 000 any ho any ao Bashgali, miseho amin' ny endrika fitenim-paritra kata-vary sy kamviry ary momviry. Ny fiteny vasi-vary dia tenin' ny olona miisa 8 000 any ho any ao Prasuni.

### Fiteny noristany atsimo
Ny fiteny noristany atsimo dia mamondrona ny fiteny askono, ny fiteny oaigaly, ny fiteny tregamy ary ny fiteny zemiaky. Ny fiteny askono dia tenenin' ny olona miisa 40 000  any ho any ao Ashkun. Tenenin' ny olona miisa 12 000 any ho any ao Kalasha-ala ny fiteny oaigaly. Ampiasain' ny olona miisa 3 500 any ho any ao Gambiri ny fiteny tregamy. Ny fiteny zemiaky kosa dia tenenin' ny olona 500 any ho any ao amin' ny faritanin' i Kunar.

## Jereo koa

* Fiteny iranika
* Fiteny indô-ariana
Fiteny nepaley

Ny **fiteny nepaley** dia fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-iraniana tenenina ao Nepaly, any India ary any Botàna. Izy no fiteny ôfisialin' i Nepaly. Ao India dia mihoatra ny 2 000 000 ny isan' ny olona miteny nepaley amin' ny maha fitenin-dreny azy izay nahatonga ity fiteny ity ho fitenin' ny asam-panjaka, ary fiteny ôfisialin' ny fanjakan' i Sikkim any India. Soratana amin' ny endri-tsoratra devanagary ny fiteny nepaley, mitovy amin' ny an' ny fiteny hindy. Fitenin-drenin' ny olona miisa 12 000 000 any ho any ny fiteny nepaley ao Nepaly (45 %n' ny mponina nepaley izany). Mihoatra ny kely ny 35 000 000 ny olona miteny nepaley maneran-tany. Maro ny anarana iantsoana ny fiteny nepaley: fiteny kaskora (*kashkura*), fiteny gôrkaly (*gorkhali* na *gurkhali*), fiteny nepaly (*nepali*), fiteny parnatia (*aprbatiya*).

## Jereo koa

* Fiteny indô-eorôpeana
* Fiteny indô-iraniana
* Fiteny indô-ariana
Fiteny ao Ôseania

Ny **fiteny ao Ôseania** dia ny fiteny tenenin' ny mponina any Ôseania izay hita indrindra ao amin' ny vondrona telo lehibe: ny fianakaviam-piteny aostrôneziana, ny fitenin' ny tompon-tany ao Aostralia ary ny fiteny papoa. Ny mpanjana-tany koa dia nitondra ny fiteniny tao amin' io faritra io, indrindra ny fiteny anglisy sy ny fiteny frantsay.

## Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia
Ny fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia dia vondrom-pianakaviam-piteny maro miampy fiteny manirery maro ao Aostralia sy ao amin' ny nosy manodidina, afa-tsy i Tasmania. Ny ankamaroan' ny fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia dia azo avondrona anatin' ny fianakaviam-piteny pama-niongàna, izay ahitana ny 90&nbsp;%n' ny velaran-tanin' i Aostralia. Ny sisa hafa dia mitsinjara amin' ny fianakaviam-piteny miisa 27 izay hita any amin' ny faritra farany avaratr' io nosy io, misabaka amin' i Aostralia Andrefana sy ny Territoire du Nord ary i Queensland, izay ivangongoan' ny fianakaviam-piteny maro samy hafa. Tandindomim-pahafatesana ny ankamaroan' ny fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia.

## Fiteny aostrôneziana

Ny fiteny aostrôneziana dia tenenina any Ôsenia koa, dia ny fiteny ôseaniana, indrindra ny fiteny pôlineziana toy ny fiteny maôry ary ny fiteny haoaiana. Miisa 450 any ho any ireo fiteny ireo. 

Maro ny fiteny aostrôneziana manana ny satan' ny fiteny ôfisialy ao amin' ny firenena miteny azy, toy ny fiteny fiijana ao Fijy, ny fiteny zilbertina ao Kiribati, ny fiteny maôry ao Zelanda Vaovao, ny fiteny naoroana ao Nauru ary ny fiteny samôana ao Samôa. Na dia mahasahana erana midadasika aza ireo fiteny ireo dia miisa 2&nbsp;000&nbsp;000 eo ho eo ihany ny mpiteny azy.

## Fiteny papoa
Tenenina ao Ginea Vaovao sy amin' ny nosy manakaiky azy sasany ny fiteny papoa. Tsy fianakaviam-piteny ny fiteny papoa fa vondrona ara-jeôgrafian' ireo fiteny ao amin' io faritr' izao tontolo izao io, izay sady tsy fiteny aostraliana no tsy fiteny aostrôneziana. 

## Fitenin' ny mpajana-tany
Ny fiteny indô-eorôpeana (fiteny frantsay, anglisy, espaniôla, pôrtogey) sy ny fiteny japôney dia tonga tao amin' io faritra io tamin' ny vanimpotoan' ny fanjanahan-tany. Maro ny fiteny kreôly sy fiteny pijiny vokatry ny fifampikasohan' ireo fitenin' ny mpanjana-tany ireo tamin' ny fitenin' ny tompon-tany izay nandroso tao amin' io faritra io. Ny sasany dia manana sata ôfisialy toy ny fiteny bislamara ao Vanoato.

## Fiteny hafa
Ireo fiteny tasmaniana dia maty tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-20.

## Jereo koa

* Fiteny ao Azia
* Fiteny ao Eorôpa
* Fiteny ao Afrika
* Fiteny ao Amerika Avaratra
* Fiteny ao Amerika Atsimo
Fiteny ao Amerika Atsimo

Ny **fiteny ao Amerika Atsimo** dia fiteny maro isan-karazany, ka isan' izany ireo fiteny amerindiana ao Amerika Atsimo izay mahatratra 600 isa any ho any, voatsinjara ao amin' ny fianakaviam-piteny miisa 118. Ahitana fiteny miisa 32, ohatra, ny ao Bôlivia izay voantsinjara ao amin' ny fianakaviam-piteny miisa 15, sady ahitana fiteny manirery miisa enina. Ahitana fiteny miisa 68 ny ao Kôlômbia izay mitsinjara amin' ny fianakaviam-piteny miisa 13, ka ny 10 dia fiteny manirery. Misy anefa ny fifangarihan' ny zava-misy eo amin' ireo fiteny lehibe (fiteny andina sy fiteny goarany) sy ireo fiteny madinika amazôniana. Tenenin' ny mponina ao koa ny fiteny nampidirina tamin' ny vanimpotoan' ny fanjanahan-tany sy ny fiteny nentin' ny mpifindra monina ary ny fiteny kreôly niforona taty aoriana.

## Fiteny avy any Eorôpa

Ny fiteny dimy nampidirin' ny mpanjana-tany tao Amerika Atsimo dia ny fiteny espaniôla, ny fiteny pôrtogey, ny fiteny anglisy, ny fiteny neerlandey ary ny fiteny frantsay. Misy ihany koa ny mponina miteny italiana ao Amerika Atsimo. Ny fiteny pôrtogey no fiteny tenenin' ny olona maro anisa indrindra ao Amerika Atsimo satria ny mponina ao Brezily dia 49 %n' ny mponin' i Amerika Atsimo manontolo sady satria ny tahan' ny mpiteny pôrtogey dia manakaiky ny 100 % ao Brezily, nefa ny mponin' ny firenena miteny espaniôla dia tsy miteny espaniôla zato isan-jato.

Maro ny fiteny kreôly izay niforona teo amin' ireo andevo, indrindra ny nipoitra tao amin' ny tany sy zanatanin' ny Tandrefana aty Afrika.

## Ny fiteny amerindiana
Fiteny tagalôga

Ny **fiteny tagalôga** dia fiteny tenenina any amin' ny tapany avaratr’ i Filipina, ao amin’ ny faritra manodidna ny renivohitr’ i Filipina, Manila, ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrônezianina. Io fiteny io dia fiteny niavian’ ny fiteny filipinô, izay fiteny ôfisialin’ i Filipina. Olona 20 tapitrisa eo ho eo no nibe tamin’ io fiteny io ary ny isa manontolon’ ny olona miteny tagalôga (sy filipinô) dia misy eo amin’ ny 90 tapitrisa eo ho eo.

Ny fiteny filipinô dia fiteny ao amin’ ny vondrom-piteny aostrônezianina izay vondrom-piteny misy ny fiteny maley-indônezianina ary fiteny malagasy. Ny fiteny tagalôga no anisan' ny fiteny aostrônezianina be mpiteny indrindra, aorian' ny fiteny malay-indônezianina sy ny fiteny javaney.

Noho ny fanjanahan-tany espaniôla nandritry ny telonjato taona dia betsaka ny voanteny tagalaoga avy amin' ny fiteny espaniôla.
Fiteny ôseanika

Ny **fiteny ôseanika** na **fiteny ôseaniana** dia ireo fiteny aostrôneziana sy fiteny teratany hafa tenenin' ny olona amin' ny nosy maro any Ôseania. Miisa 450 any ho any ireo fiteny ireo. Ny velarana voasahan' ny mpiteny ireo fiteny ireo dia mahafaoka an' i Pôlinezia sy ny ampahany be amin' i Melanezia sy Mikrônezia. Na dia mahasahana erana midadasika aza ireo fiteny ireo dia miisa 2&nbsp;000&nbsp;000 eo ho eo ihany ny mpiteny azy. Ny fiteny ôseanika be mpiteny indrindra dia ny fiteny fijiana (mpiteny 600&nbsp;000) sy ny fiteny samôana (400&nbsp;000 mpiteny). Ny fiteny zilbertiana, ny fiteny tôngàna, ny fiteny tahisiana, ny fiteny maôry, ny fiteny fijiana andrefana ary ny fiteny tôlay dia samy misy mpiteny mihoatra ny 100&nbsp;000.

## Jereo koa

* Fiteny ao Ôseania
* Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia
* Fiteny papoa
Indôsina

I **Indôsina** dia faritra ampitambarana ny sakanosy eo anelanelan' i India sy i Sina, izay mahafaoka an' i Birmania (na Mianmara), i Tailandy, ny saikanosy Malacca, i Kambôdia, i Laôsy ary i Vietnamy. Raha afintina ny hevir' io teny io dia tsy manondro afa-tsy i Kambôdia sy i Laôsy ary i Vietnamy, izay nantsoina hoe "Indôsina Frantsay" teo anelanelan' ny taona 1893 sy 1954. Ny hoe "Indosina Britanika" koa dia nampiasaina hanondroana an' i Birmania tamin' ny vanim-potoan' ny fanjanahan-tany. Ny Hoalan' i Bengaly sy ny Ranomasin' i Andaman ary ny Andilan-dranomasin' i Malacca ao andrefana, ary ny tapany atsimon' ny Ranomasin' i Sina no manodidina an' i Indôsina. Amin' ny heviny mivelatra kokoa dia manondro ny faritra an-taniben' i Azia Atsimo-Atsinanana sy ny tapany atsimo amin' i Sina ary ny tapany atsinanana amin' ny zana-kôntinenta indiana ny hoe "Indôsina".

## Jereo koa

### Ireo faritra ara-dafintany ao Azia

* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra

### Fizaràm-paritra hafa ao Azia

* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampahatsinanana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin'i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Zana-Kôntinenta Indiana

Ny **Zana-kôntinenta Indiana** na **Saikanosy Indiana** dia faritra ara-jeôgrafia ao Azia Atsimo, mirefy 4&nbsp;500&nbsp;000&nbsp;km2 any ho any, izay ahitana an' i India, i Pakistàna, i Bangladesy, i Nepaly, i Botàna, i Srilanka ary ireo nosy Maldiva sy ampahan-tanin' izy ireo sy ampahan-tany fehezin' i Sina ankehitriny. Misy mponina 1&nbsp;800 tapitrisa any ho any ny ao amin' ny zana-kôntinenta indiana, ka ny 1&nbsp;400 tapitrisa dia monina ao India: izy no faritra eto amin' ambonin' ny tany be mponina indrindra, izay onenan' ny iray ampahefatry ny mponina maneran-tany. I Birmania koa indraindray dia tafiditra ao amin' io zana-kôntinenta io nefa ara-kolontsaina sy ara-jeôgrafia dia miaraka amin' i Azia Atsimo-Atsinanana izy. Noho ny antony ara-tantara dia tafiditra ao koa indraindray i Afganistàna.

Noho ny fipetrahany eo ambony sosom-bato mitokana sy noho ny fananan' izy ireo singa ara-kolontsaina iombonana no nahatonga ireo firenena ireo hakambana ao amin' io faritra io. Ny ampahany atsimo amin' ity faritra ity dia saikanosy lehibe, fa ny avaratra kosa dia misaraka amin' i Azia Afovoany amin' ny alalan' ny tandavan-tendrombohitra Himalaia izay mamorona sakana ara-kolontsaina sy ara-jeôgrafia eo anelanelany sy ny faritra hafa ao Azia.

## Jereo koa

### Ireo faritra ara-dafintany ao Azia

* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra

### Fizaràm-paritra hafa ao Azia

* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampahatsinanana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin'i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Sefoy (vahoaka)

Ny **Sefoy** dia vahoaka afrikana, anisan' ny vahoaka akàna. Ity zana-bondron' ny Akàna ity no zana-bondrona lehibe ao amin' ny faritra avaratra-andrefana ao Ganà, izay miteny amin' ny endri-pitenim-paritry ny fiteny akàna, dia ny fiteny sefoy. Ara-jeôgrafia, ny tany onenan' ny Sefoy dia ao amin' ny faritra avaratra-andrefana, 200 km miala ny morontsiraka ary monina amin' ny velaran-tany mirefy 2&nbsp;695 maily toradroa, vakivakin' ny renirano Tano sy Bia. Nipoitra avy any amin' ny tapany avaratr' i Afrika tahaka ny foko ankàna hafa rehetra ny Sefoy, izay nandositra ny ady. Miisa 572&nbsp;020 ny Sefoy tamin' ny taona 2010. Misy amin' izy ireo ny milaza ny tenany fa taranaka jiosy na hebreo.

## Jereo koa

* Foko folo very
* Vahoaka ao Ganà
Fiteny ao Amerika Avaratra

Ny **fiteny ao Amerika Avaratra** dia ireo fiteny tenenin' ny mponina ao amin' io ampahan-kôntinenta io (isan' izany i Amerika Afovoany sy ireo nosy Antilia), izay ny ankamaroany dia nampidirin' ireo mpanjana-tany eorôpeana. Taloha dia niely ny fiteny amerindiana, nefa ankehitriny dia voasolon' ny fiteny eorôpeana efatra lehibe, dia ny fiteny anglisy, ny fiteny espaniôla, ny fiteny frantsay ary ny fiteny neerlandey. Manampy ireo ny fitenin' ny mpifindra monina, indrindra ny fiteny italiana, ny fiteny alemàna ary ny fiteny sinoa maro. Maro koa ireo fiteny kreôly izay niforona.

## Ny fiteny amerindiana
Ny fiteny amerindiana dia vondrom-pitenin' ny tompon-tany any Amerika, tenenin' ny vahoaka amerindiana samihafa hatrany Alaska sy Groenlandy any avaratra ka hatrany Tierra del Fuego (frantsay: *Terre de Feu*) any Amerika Atsimo.

Na dia samihafa aza ny fiteny amerindiana dia azo avondrona ho fianakaviambem-piteny telo, na dia maro ny mpahay teny manohitra izany, dia: ny fiteny eskimô-aleota sy ny fiteny na-dene ary ny fiteny amerinda.

### Ny fiteny eskimô-aleota
Ny fiteny eskimô-aleota dia fianakaviam-piteny ao Grinlandy, ao amin' ny faritra Arktika kanadiana any Alaska sy any amin' ny tendrony atsinanan' i Rosia. Mizara sampana roa io fianakaviam-piteny io, dia ny sampam-piteny eskimô ahitana ireo fiteny inoita sy ireo fiteny iopîka; ny sampana faharoa dia ny sampana aleota izay miavaka mazava amin' io voaloany io.

### Ny fiteny na-dene
Ny fiteny na-dene dia fianakaviam-piteny amerindiana izay tenenina indrindra ao Alaska sy ao amin' ny faritra andrefana ao Kanada, ary ao amin' ny faritra atsimo-andrefana ao Etazonia. Ahitana ny sampam-piteny atapaskana sy ny sampam-piteny eiaka ary ny sampam-piteny tlingita ity fianakaviam-piteny ity.

### Ny fiteny amerinda
Ny fiteny amerinda dia fianakaviam-piteny tsy voaporofo fisiana izay naroson' i Joseph Greenberg. Mamondrona ny fiteny amerindiana rehetra tsy isan' ny fiteny eskimô-aleota sy tsy isan' ny fiteny na-dene. Ny faritra ahitana azy dia any Kanada (sy any Amerika Atsimo koa). Amin' i Greenberg dia mamorona fianakaviambem-piteny ireo fiteny ireo noho izy ireo misy mpisolo tena voalohany ("izaho") ahitana ny renifeo [n-] sy mpisolo tena faharoa ("ianao") ahitana ny renifeo [m-] . Maro anefa ny mpahay teny tsy manaiky ny fisian' izany fianakaviam-piteny izany.

## Ny fiteny nampidirina

### Fitenin' ny mpanjana-tany

#### Ny fiteny anglisy

#### Ny fiteny espaniôla

#### Ny fiteny frantsay

#### Ny fiteny neerlandey

### Fitenin' ny mpifindra monina

#### Ny fiteny italiana,

#### Ny fiteny alemàna

#### Ny fiteny sinoa

### Fiteny kreôly

## Jereo koa

* Fiteny ao Azia
* Fiteny ao Eorôpa
* Fiteny ao Ôseania
* Fiteny ao Afrika
* Fiteny ao Amerika Atsimo
Barito (ony)

I **Barito** dia onin' i Kalimantàna, ao amin' ny tapaky ny nosy Bôrneô mikabana amin' i Indônezia.

## Jereo koa

* Fiteny baritô
Famoronana (araka ny Baiboly)

Ny **Famoronana** dia ilay asan' Andriamanitra tamin' ny alalan' ny teniny nampisy izao rehetra izao tany am-boalohany. Tantara miendrika angano (fedrà) ao amin' ny bokim-pivavahan' ny jodaisma sy ny kristianisma izany, dia ny Bokin' ny Genesisy (na Jenezy). Ny Bokin' ny Genesisy dia maneho fa Andriamanitra no namorona izao tontolo izao avy, ka nametraka ny olombelona ho tampon' ny asa famoronana nataony. Ao amin'ny Bokin' ny Salamo dia voalaza fa nandahatra sy nandamina an' izao tontolo izao Andriamanitra ka nampisy fifandraisana mivantana eo amin' ny zavaboary rehetra.

Indroa miantoana ny tantaran' ny Famoronana ao amin' ny toko voalohan' ny Bokin' ny Genesisy. Amin' ny fitantarana voalohany dia i Elohim, anarana iombonana amin' ny teny hebreo lasa anaran-tsamirery iantsoana an' Andriamanitra, dia namorona ny lanitra sy ny tany sy izay rehetra ao aminy tao anatin' ny enina andro, avy eo niala sasatra, ary nitahy sy nanamasina ny andro fahafito. Ao amin' ny fitantarana faharoa, Andriamanitra, izay antsoina amin' ny anarana hoe Iahveh, dia namorona an' i Adama, ilay lehilahy voalohany, avy amin' ny vovo-tany sady nametraka azy tao amin' ny Saha Edena, izay nanaovany azy ho manam-pahefana amin' ny biby rehetra. Noforonina avy amin' i Adama i Eva, ilay vehivavy voalohany sady "mpanampy" ho an' i Adama.

Ny fivavahana katôlika dia mihevitra ny olombelona ho taratry ny sitrapon' Andriamanitra izay tokony hihary ny zavaboary ary mandray anjara amin' ny zavaboary koa ny olombelona.

## Jereo koa

* Safodrano

* Paradisa
* Genesisy toko voalohany
* Andriamanitra mpamorona
Fivavahana any Azia Atsinanana

Ny **fivavahana any Azia Atsinanana** izay atao hoe **fivavahana taôika** koa, dia sady fivavahana no filôzôfia, izay ahitana ny taôisma sy ny kônfosianisma ary ireo fivavaham-bahoaka maro isan-karazany.

## Taôisma
Ny taôisma dia iray amin' ireo andry telon' ny filôzôfia sinoa (ny roa hafa dia ny kôfosianisma sy ny bodisma), izay miorina amin' ny fisian' ny foto-javatra niavian' ny zava-drehetra atao hoe "Taô". Ny taôisma dia atao hoe *dàojiào*, izay midika hoe "fampianarana ny lalana") amin' ny teny sinoa. Avy amin' ny kolontsaina sinoa tranainy no misy ny fototry ny taôisma, izay miorina amin-dahatsoratra, ka isan' izany ny *Tao Tö King* nosoratan' i Lao Tseu, ny *Lie Tseu* sy ny *Zhuāngzǐ* nosoratan' i *Tchouang Tseu.* Miseho amin' ny alalan' ny fanao izay nisy akony teo amin' ny fiainan' ny mponina any  Atsinanana Indrindra, eny fa na hatrany Andrefana koa aza tamin' ny taonjato faha-20 izany fivavahana sy filôzôfia izany.

## Kônfosianisma
Ny kônfosianisma dia iray amin' ireo sekoly ara-pilôzôfia sy ara-pitondrantena sy ara-pôlitika ary ara-pivavahana ao Sina. Nivoatra nandritra ny taonarivo roa izy nanomboka tamin' ny asasoratr' ilay filôzôfa atao amin' ny teny sinoa hoe *Kongfuzi* (551-479 tal. J.K.) izay fantatra amin' ny anarana hoe Kônfosiosy (551-479 tal. J.K.). Atao hoe *Rújiā* (izay midika hoe "sekolin' ny manam-pahaizana" avy eo *Rúxué* (izay midika hoe "fampianaran' ny manam-pahaizana") ny kôfosianisma amin' ny teny sinoa.

## Sintôisma
Ny sintôisma dia fitambarana finoana izay efa nisy tao amin' ny tantara tranain' i Japàna, izay indraindray azo heverina ho fivavahana. Manafangaro singa avy amin' ny fivavahana pôliteista sy animista ny sintôisma. Io no fivavahana tranainy indrindra ao Japàna. Miisa any amin'ny 90&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny mpanaraka ny sintoisma ao Japàna.

## Fivavaham-bahoaka any Azia Atsinanana
Maro koa ireo fivavahana nentim-paharazana na fivavaham-bahoaka any Azia Atsinanana ka isan' izany ny fivavahan-drazan' ny Sinoa, ny an' ny Kôreana, ny an' ny Vietnamiana, ny an' ny Japôney, sy ny hafa koa.

## Jereo koa

* Fivavahana abrahamika
* Fivavahan-drazana afrikana
* Fivavahana iraniana
* Fivavahana darmika
Morontsiraka

Ny **morontsiraka** dia tany mifanila amin' ny faritry ny ranomasina na faritry ny ranomasimbe, ny moron-dranomasina ny mampifandray ny morontsiraka sy ny tany iray. Ny famerana ny sakan' ny morontsiraka iray mankany anaty tany dia miankina amin' ny lalàm-panjakana mifehy azy na amin' ny fahefana ara-tsiansa, noho ny antony ara-pôlitika na ara-piarahamonina na ara-toekarena.

## Jereo koa

* Nosy
* Kôntinenta
* Farihy
* Renirano
* Ranomasina
* Andilan-dranomasina
* Andilan-tany
*Tsiraka (jeôgrafia)

* Voambolan' ny jeôgrafia
Maley (foko)

Ny **Maley** na **Malay** dia vahoaka aostrôneziana ao amin' ny morontsiraka atsinanana amin' ny nosy indônezianan' i Sumatra, ny nosy Riau, izay indôneziana koa, amin' ny alanan' ny nosy Bôrneô, ao amin' ny Saikanosin' i Malezia, ny Saikanosin' i Singaporo ary ny tapany atsimon' i Tailandy (faritanin' i Yala, Pattani, Narathiwat ary Songkhla) izay mampiasa fiteny ao amin' ny vondrom-piteny atao hoe "maley". Na dia izany aza dia ny fi*ampiasana ny fiteny iray ao amin' ity vondrona ity dia tsy ampy haha Maley ny olona iray. Mazava izany raha ny momba ny mpiteny sokajina hoe *Trade Malay* (fiteny maley ampiasaina amin' ny raharaham-barotra). Ny vahoaka mpifanolo-bodirindrina amin' ny Maley - toy ny Minangkabau amin' ny tapany andrefan' i Sumatra na ny Musi ao amin' ny faritr' i Palembang amin' ny tapany atsimon' i Sumatra - dia tsy manao ny tenany ho Maley (izay voambolana manondro ny maha izy ny vahoaka iray).

Amin' ny fiteny maley dia tao hoe *Orang Melayu* ny foko na vahoaka maley.

Tsara anterina koa fa tsy ao amin' ny Saikanosin' i Malezia ihany (izay tsy tany niavian' ny Maley) no onenan' ny Maley, Ny teny hoe *Malayu* dia manondro ny fanjaka-mpanjaka tao atsinanan' i Sumatra.

Ny anarana hoe *Malezia* (*Tanah Melayu*), amin' ny fomba fijery maleziana, dia tsy manondro afa-tsy ny tapany malezianan' ny Saikanosin' i Malacca.

Amin' ny teny frantsay, ny hoe *Malaisie* dia manondro koa ny federasiôna (*Persekutuan Malaysia*), izay ahitana ny Fanjakan' i Sabah sy ny Fanjakan' i Sarawak ao amin' ny tapany avaratr' i Bôrneô (ny anarana an-toeran' ny federasiôna dia *Malaysia*).

Ny anarana hoe *Malezia* dia avy amin' ny andian-teny anglisy hoe *British Malaya* izay noforonina tamin' ny taonjato  faha-19 mba hanondroana ny soltanata maromaro tao amin' ilay saikanosy teo ambany fiarovana britanika, sady mba hanavahana azy amin' ny soltanata maley tao Sumatra sy tao amin' ny tapany atsimon' i Bôrneô, izay nofehezin' ny Neerlandey.

## Ny fiteny maley
Ny fiteny malay na fiteny maley dia fiteny aostrônezianina, izay tenim-pirenen' i Malaizia sy i Indônezia ary i Broney. Anisan' ny fiteny ôfisialin' i Singapaoro ihany koa ilay fiteny. 40 tapitrisa ny isan' ny olona mahay miteny malay, izay hita eo amin' ny manodidina ny Andilan-dranomasin' i Malacca sy ny morontsiraky ny nosy Bôrneô ary ny faritra atsinanana amin' i Sumatra. Noho ny sata ôfisialiny dia mahery ny 200 tapitrisa ny isan' ny olona mahay miteny malay (raha isaina ao anatin' izany ireo olona mahay miteny indôneziana).

## Jereo koa

* Malezia
* Fiteny maley
* Saikanosin' i Malezia
* Saikanosin' i Sumatra
* Fiteny malaîka
* Fiteny malaiô-pôlineziana

* Malezia - Indônezia - Borneo -
* Malezia (vondro-nosy)
* Maley (firazanana)
Andilan-dranomasina

Ny **andilan-dranomasina**, izay mety hantsoina hoe **lakandrano** ihany koa, dia sampan-dranomasina lavalava somary teritery eo anelanelan' ny morontsiraka roa izay manamorona azy, ka mampifandray velaran-ranomasina roa. Ny andilan-tany no mifanohitra aminy.

Mety mampitohy kôntinenta ny andilan-dranomasina iray (tahaka ny andilan-dranomasin' i Gibraltar sy ny andilan-dranomasin' i Bering), na farihy roa (toa ny andilan-dranomasin' i Mackinac), na nosy roa (andilan-dranomasin' i Bonifacio, ny andilan-dranomasin' i Singaporo), nosy iray sy kôntinenta iray (andilan-dranomasin' i Magellan, andilan-dranomasin' i Courreaux de Groix). Ny Lakandranon' i Môzambika dia andilan-dranomasina koa.

## Jereo koa
**Ranomasira**
* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Andilan-dranomasina
**Ranovory**
* Farihy
* Dobo
* Heniheny
* Honahona
* Riakasia
**Ranomandeha**
* Renirano
* Ony
* Sakelidrano
* Loharano

* Voambolan' ny jeôgrafia
Siligo

I **Siligo**, dia tanàna any Italia  ny faritra . (frantsay:Sardaigne)). Ny isan' ny mponina ao aminy dia 785 araka.

## Tantara
Teo amin’io toerana io no nahazoan’i Pôntio Pilato, mpanjono tanora, ny sardinina voalohany, izay nomeny an’i Tiberius Emperora.
Tena tiany izy ireo ka nasainy novana ny nosy manontolo, ary noho ny fankasitrahana dia notendreny ho governoran’i Jerosalema i Pilato.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Saikanosin' i Malezia

Ny **Saikanosin' i Malezia** na **Saikanosy Maley** na **Saikanosy Malay** na **Saikanosin' i Malacca** na **Saikanosin' i Malakka** dia saikanosy ao Azia Atsimo-Atsinanana izay manomboka ao amin' ny andilan-tanin' i Kra any Tailandy harany amin' ny andilan-dranomasin' i Johore.  Ny tapany avaratra amin' io saikanosy io dia manasaraka ny Ranomasin' i Andaman amin' ny Helodranon' i Tailandy, ary ny tapany atsimo dia manasaraka ny Andilan-dranomasin' i Malacca amin' ny Ranomasin' i Sina atsimo. 

Voazara amin' ny fanjakana efatra ny Saikanosy Maley: ny tapany atsimo amin' i Birmania, izay ao amin' ny tapany andrefana amin' ny faritra avaratra amin' ilay saikinosy, ny tapany atsimo amin' i Tailandy (ny afovoany), ampahany amin' i Malezia (ny tapany atsimo), ary ny tanànan' i Singaporo.

## Jereo koa

* Tontolo Maley

* Fiteny maley
* Fiteny malaîka
* Fiteny malaiô-pôlineziana

* Malezia - Indônezia - Borneo -
* Malezia (vodro-nosy)
* Maley (vahoaka)
* Maley (firazanana)
Hoala

Ny **hoala** dia ampahan-dranomasina na ampaham-parihy mandroso miditra mankany anaty tany. Lehibe kokoa noho ny helodrano ny hoala. Na dia izany aza dia mifangaro ny fampiasana ny teny malagasy hoe *hoala* sy ny hoe *helodrano*.

## Hoala maneran-tany

* Hoala Emin Hashua (Tanzania)
* Hoala Persika (Arabia Saodita - Bareina - Emirata Arabo Mitambatra - Iràka - Iràna - Kôety - Ômàna - Katara)
* Hoala Sarônika (Gresy), antsoina koa hoe Hoalan' i Salamis na Hoalan' i Aegina.
* Hoala Speke na Helodrano Speke (Tanzania)
* Hoala Winam na Helodrano Winam (Kenia)
* Hoalan' i Aden (Jiboty - Sômalia - Iemena)
* Hoalan' i Alaska (Alaska, Etazonia)
* Hoalan' i Anadyr (Chukotka, Rosia)
* Hoalan' i Aqaba (Egipta - Israely - Jôrdania - Arabia Saodita), antsoina koa hoe Hoalan' i Eilat.
* Hoalan' i Bone (Celebes, Indônezia)
* Hoalan' i Boothia (Nunavut, Kanada)
* Hoalan' i Bothnia (Soeda - Failandy)
* Hoalan' i Boughrara (Tonizia)
* Hoalan' i Cambay (Gujarat, India), antsoina koa hoe Hoalan' i Khambhat.
* Hoalan' i Carpentaria (Aostralia)
* Hoalan' i Finlandy (Estônia - Finlandy - Rosia)
* Hoalan' i Gabes (Tonizia)
* Hoalan' i Ginea (Liberia - Kôtidivoara - Ganà - Tôgô - Benino - Nizeria - Kamerona - Ginea Ekoatôrialy - Gabôna - Sao Tome e Prinsipe - Repoblikan' i Kôngô - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Angôla)
* Hoalan' i Hammamet (Tonizia)
* Hoalan' i Kabuno (Repoblika Demôkratikan' i Kôngô)
* Hoalan' i Kalifôrnia (Meksika), antsoina koa hoe Ranomasin' i Cortés (ho fanomezam-boninahitra an' i Hernán Cortés, kônkistadôra) sy ny Ranomasina Vermilion.
* Hoalan' i Kôrea (Sina - Kôrea Avaratra), antsoina koa hoe Helodranon' i Kôrea na Helodranon' i Kôrea Andrefana.
* Hoalan' i Kôrinto (Gresy)
* Hoalan' i Lyon (Frantsa - Espaina)
* Hoalan' i Martaban (Mianmara)
* Hoalan' i Meksika (Meksika - Etazonia - Kiobà)
* Hoalan' i Monastir (Tonizia)
* Hoalan' i Morbihan (Frantsa)
* Hoalan' i Mwanza (Tanzania)
* Hoalan' i Ob (Yamalia, Rosia)
* Hoalan' i Ômàna (Ômàna)
* Hoalan' i Patras (Gresy)
* Hoalan' i Porto (Frantsa)
* Hoalan' i Riga (Estônia - Letônia)
* Hoalan' i Sirte (Libia)
* Hoalan' i St. Lawrence (Kanada)
* Hoalan' i Suez (Egipta), dia nantsoina hoe Hoalan' ny Mahery Fo izy io tamin' ny Andro Taloha.
* Hoalan' i Tailandy (Tailandy - Kambôdia - Vietnamy - Malezia)
* Hoalan' i Tomini (Celebes, Indônezia)
* Hoalan' i Tonkin (Vietnamy - Sina), antsoina koa hoe Helodranon' i Beibu.
* Hoalan' i Tunis (Tonizia)
* Hoalan' i Bengal (Azia Atsimo), na Helodranon' i Bengal (avy amin' ny teny anglisy).
* Hoalan' i Biscay (Frantsa - Espaina), antsoina hoe Ranomasina Cantabrica (avy amin’ ny fiteny any Espaina).
* Hoalan' i La Napoule (Alpes-Maritimes, Frantsa), eo anelanelan’ ny tendron’ i Croisette sy ny tendron’ i Aiguille, antsoina koa hoe Helodranon’ i Cannes.
* Hoalan' i Thermaic (Gresy), antsoina koa hoe Hoalan' i Tesalônika.
* Hoalan’ i Queen Maud (Nunavut, Kanada)

## Jereo koa

* **Ranomasira:** Ranomasina - Hoala - Helodrano - Andilan-dranomasina

* **Ranovory:** Farihy - Dobo - Heniheny - Honahona - Riakasia

* **Ranomandeha:** Renirano - Ony - Sakelidrano - Loharano - 

* Voambolan' ny jeôgrafia
Fiteny dosona deiaha

Ny **fiteny dosona deiaha** dia fiteny aostrôneziana tenenina any Indônezia, ao Kalimantan Atsimo, ao amin' ny nosin' i Bôrneô. Anisan' ny sampam-piteny malaiô-polineziana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana ny fiteny dosona deiaha. Manakaiky dia manakaiky ny fiteny malagasy ny fiteny dosona deiaha.
Bartolomé Esteban Murillo

**Bartolomé Esteban Murilo** teraka tamin'ny faramparan'ny Desambra 1617, natao batisa tamin'ny 1 Janoary 1618 3 aprily 1682) dia mpanao hosodoko Baroque Espaniola.
Saikanosy madinika

Ny **saikanosy madinika** dia tany hodidinin-dranomasina, toy ny nosy kely, nefa misy tapany mampitambatra azy amin' ny tany lehibe atao hoe andilan-tany.

## Jereo koa

* Saikanosy
* Nosy
* Andilan-tany
* Tanibe (na Kôntinenta)
* Hoala
* Helodrano
* Farihy
* Andilan-dranomasina
Fiteny malaîka

Ny **fiteny malaîka** dia vondrom-piteny ao amin' ny sampam-piteny malaiô-pôlineziana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana. Miisa 53 ireo fiteny ireo ary nantsoina amin' io anarana io, izay avy amin' ny anaran' ny fiteny maley na malay izay zana-bondrona lehibe indrindra ao. Ny toetra somary ntaolontaolo ananan' ireo fiteny ibanika sy kendaiana dia nahatonga ny mpahay teny neerlandey A. Adelaar hihevitra fa ny tany nipoirana sy nitomboan' ny fiteny malaîka dia ao Bôrneô. Iarahan' ny mpahay teny sy ny manam-pahaizana manokana amin' ny tontolo aostrôneziana manaiky izany tsangan-kevitra izany.

## Fansokajiana ny fiteny ao amin' ilay vondrona

### Fiteny ibanika

* Fiteny balao (Malezia, Sarawak);
* Fiteny ibàna (Malesia, Sarawak);
* Fiteny moalanga (Indônezia, Kalimantàna);
* Fiteny remona (Malezia, Sarawak);
* Fiteny seberoanga (Indônezia, Kalimantàna);
* Fiteny seboiao (Malezia, Sarawak)

### Fiteny kendaiana

* Fiteny keninjala (Indônezia, Kalimantàna);
* Fiteny kendaiana (Indônezia, Kalimantàna),

### Fiteny malay
Ny vondrom-piteny maley dia ahitana fiteny miisa 45, tenenina ao Somatra, saikanosin' i Malacca, ary any Bôrneô.

## Jereo koa

* Malezia - Indônezia - Borneo - 
* Malezia (vodro-nosy)
* Maley (vahoaka)
* Maley (firazanana)
Andilan-tany

Ny **andilan-tany** dia tany lavalava teriteny eo anelanelan' ny ranomasina roa na helodrano (na hoala) roa, izay mampifandray tany roa bebe velarana kokoa. Mifanohitra amin' ny andilan-tany ny andilan-dranomasina. Ohatra amin' izany ny Andilan-tanin' i Panamà.

## Jereo koa
**Tany**
* Saikanosy
* Nosy
* Andilan-tany
* Tanibe (na Kôntinenta)
**Ranomasira**
* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Andilan-dranomasina
**Ranovory**
* Farihy
* Dobo
* Heniheny
* Honahona
* Riakasia
**Ranomandeha**
* Renirano
* Ony
* Sakelidrano
* Loharano

* Voambolan' ny jeôgrafia
Institut Pasteur eto Madagasikara

Ny **Institut Pasteur eto Madagasikara** na **Institut Pasteur de Madagascar** (IPM) dia toeram-panaovana asa fikarohana ara-tsiansa izay miahy tena sady tsy natao hahazoana tombony ara-bola ary eken' ny fitondram-panjakana malagasy fa ilaina ho an' ny tombontsoan' ny daholobe, ao amin' ny Tambajotra iraisam-pirenenan' ireo Instituts Pasteur (*Réseau international des instituts Pasteur*), izay eo ambany fiahian' ny fitondram-panjakana malagasy, morina ao Ambatofotsikely Antananarivo eto Madagasikara.

Tamin' ny taona 1898 no nananganana azy ka ny fifanarahana tamin' ny taona 1961 no mifehy azy sady mampifamatotra azy amin' ny Institut Pasteur any Paris sy amin' ny Ministera misahana ny fahasalamana eto Madagasikara.

Ny asa nataon' i André Thiroux izay mpikaroka tao amin' ny Institut Pasteur de Tananarive no nahatonga an' i Madagasikara ho firenena voalohany maneran-tany namongotra ny nendra.

Ireto ny zavatra anaovana fikarohana ao: ny fiainan' ny mikrôba, ny virosy, ny valan' aretina, ny bibikely, ny bakteria, ary ny hery fiarovana.

## Lisitry ny tale hatry ny famoronana
* André Thiroux 1898 – 1903
* J. Neiret 1903 – 1906
* L. Massiou 1906 – 1907
* P. Salvat 1907 – 1919
* L. Boucher 1919 – 1922
* G. Girard 1922 – 1940
* J. Robic 1940 – 1953
* J. Courdurier 1953 – 1962
* E. R. Brygoo 1962 – 1974
* P. Coulanges 1975 – 1990
* J.F. Roux 1991 – 1999
* P. Mauclère 1999 – 2005
* A. Talarmin 2005 – 2009
* V. A. Ravaoalimalala 2009 – 2011
* C. Rogier 2011 -2015
* M. de Calan 2016
* A. Spiegel 2016 - 2021
* P. Dussart 2021 - ...
Fitaterana ana habakabaka

Ny **fitaterana ana habakabaka** dia asa momba ny fitaterana mpandeha na entana izay atao eny amin' ny habakabaka atao amin' ny alalan' ny fiaramanidina, izay mahafaoka koa ny sehatra ara-toekarena mamondrona ireo asa lehibe na fanampiny mahakasika izany fitaterana izany.

Tamin' ny taona 2012 dia nahatratra 80 000 ny sidina ara-barotra tanteraka isan' andro (ka ny 28 000 amin' izany dia tao Eorôpa), zany hoe sidina miisa 29 200 000 tanatin' ny taona.

Eo amin' ny sehatra maneran-tany dia miomana amin' ny fitombon' ny fitaterana mpandeha izay ho roa heny ny Fikambanana Irasam-Pirenena momba ny Fitaterana ana Habakabaka eo anelanelan' ny taona 2019 sy 2037.

Orinasa mpitatitra ana habakabaka no misahana indrindra izany karazam-pitaterana izany, izay mampiasa fiaramanidina mpandeha lavitra afaka misidina any amin' ny 10 km miala ny tany. Ampahany kely dia kely no sahanin' ny angidimby. Ny fikarakarana atao hanomezana fahafaham-po ny mpandeha dia ny fivarotana tapakila, ny fanoratana ny anarana, ny fampidirana anaty fiaramanidina, ny fanomezana toerana mahafinaritra ao anaty fiaramanidina, sns.

## Jereo koa

* Fitaterana an' arabe

* Fitaterana an-dalamby
* Fitaterana an-dranomasina
* Fitaterana an-drenirano
Kianjan' i Mahamasina

Ny **kianjan' i Mahamasina**, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe **Kianja Barea Mahamasina**, dia kianja ahafahana manatanteraka taranja ara-panatanjahan-tena maro, izay miorina ao Antananarivo, reivohitr' i Madagasikara, eo akaikin' ny farihin' Anosy. Afaka mandray mpijery miisa 40 880 io kianja io amin' ny fotoana ijeren' ny olona baolina kitra na Baolina lavalava ao.

## Tantara
Ny ao amin' ny toerana misy io kianja io dia misy vato masina araka ny finoana nentim-paharazana, ka izay no naha Mahamasina ny anaran' ilay toerana. Tao amin' io kianja io no nametrahana ny satro-boninhitry ny mpanjaka Radama II tamin' ny taona 1861. Tao Mahamasina no nanambaràn' i Philibert Tsiranana ny fahaleovan-tenan' i  Madagasikara, tamin' ny 26 Jona 1960. Ao no anaovan' ireo filoham-pirenena nifandimby fianianana alohan' ny handraisan' izy ireo ny fahefana. Tao, ohatra, no nanaovan' ny filoham-pirenena Rajoelina fianianana tamin' ny fandraisany indroa ny fahefana tamin' ny 21 Marsa 2009 sy tamin' ny 19 Janoary 2019.
Banky Foiben' i Madagasikara

Ny **Banky Foiben' i Madagasikara** (**BFM**) dia banky ambonin' ny banky sy ny fitehirizam-bola hafa rehetra izay manana alalana manokana hametra ny vola ampiasaina eto Madagasikara. Tamin' ny 12 Jona 1973 no nananganana azy, ka izy izany no mpandimby ny *Institut d'Émission Malgache*. Tamin' ny taona 2005 izy dia nanova anarana ny vola malagasy izay naverina amin' ny anarany hoe "Ariary" fa tsy "Franc malagasy" intsony.Ao no maka na mametraka vola ny *Tahirimbolam-panjakana* malagasy sy ny banky hafa rehetra -- toy ny *[[Bank Of Africa]]* (BOA), ny *[[Banque Nationale de l'Industrie|Banque nationale de l'industrie]]* (BNI), *[[Banque malgache de l'océan Indien]]* (BMOI), ny *[[Banky Fampandrosoana ny Varotra]]* (BFV), sns -- ary ny mpisahana ny famatsiam-bola madinika.

## Sampana sy masoivoho

### Sampana
Manana sampana roa ny Banky Foiben' i Madagasikara:
* Toamasina TMS
* Fianarantsoa FIA

### Masoivoho
Manana masoivohoroa ny Banky Foiben' i Madagasikara:
* Antsiranana ATS
* Nosy Be NSB
* Mahajanga MGA
* Sambava SBV
* Manakara MKR
* Tolagnaro FTD
* Morondava MDV
* Toliary TUL

## Ny governora nifandimby
Indreto ny governora nifandimby tao amin' ny Banky Foiben' i Madagasikara:
* 1973-1983: Leon Maxime Rajaobelina
* 1984-1988: Richard Randriamaholy
* 1988-1993: Blandin Razafimanjato
* 1993-1994: Raoul Joëlson Ravelomanana
* 1996-2007: Gaston Edouard Ravelojaona
* 2007-2012: Frédéric Rasamoely
* 2012-2013: Guy Ratovondrahona
* 2013-2014: Vonimanitra Razafimbelo
* 2014-2019: Alain Rasolofondraibe
* hatramin' ny 2019: Henri Rabarijohn

## Jereo koa
* Banque de Madagascar

## Rohy ivelany

* https://www.banky-foibe.mg/
Idriss Déby

I **Idriss Déby** dia mpitondra fanjakana tsadiana, izay lasa filohan' ny Repoblika hatramin' ny 4 Desambra 1990. Teraka tamin' ny 18 Jona 1952 tao Berdoba ao atsimon' i Fada any Tsady izy ary maty tamin' ny 20 Avrily 2021 tao N'Djaména. Tamin' ny 2 Desambra 1990 dia nesoriny teo amin' ny fitondrana i Hissène Habré, nanampy azy tamin' izany ny Frantsay. Nitondra ny anaram-boninahitra hoe "filohan' ny filan-kevi-panjakana" (frantsay; "*président du Conseil d'Etat*") izy tamin' izay. Notendrena ho filohan' ny Repoblikan' i Tsady izy tamin' ny 28 Febroary 1991 taorian' ny  fankatoavana ny Dinam-pirenena (frantsay: "*Chartre nationale*"). Nandresy tamin' ireo fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 1996, 2001, 2006, 2011, 2016 ary 2021 izy. Tamin' ny 30 Janoary 2016 izy dia lany ho filohan' ny Vondrona Afrikana sy hanatanteraka ny asany ao mandritra ny iray taona ka nifarana tamin' ny taona 2017 ny fotoam-piasany. Ankehitriny izy dia isan' ireo mpitondra naharitra indrindra maneran-tany noho izy nitondra mihoatra ny 30 taona.

Tamin' ny taona 2020 izy dia notendrena ho maresalin' i Tsady taorian' ny fandresen' ny tafiny ny Boko Haram. Tsy ampy iray taona taty aoriana, taorian' ny fanambaràna ny fahalaniany ho filoham-pirenena fanindiminy, dia naratra teo amin' ny handriny izy vokatry ny fifanandrenana tamin' ny mpioko *Front pour l’alternance et la concorde au Tchad* (FACT) avy any Libia. Maty noho izany ratra izany izy tamin' ny faha-68 taonany. Ny zanany lahy Mahamat Idriss Déby no nandray ny fitondrana ka nitarika ny *Conseil militaire de transition*.

## Jereo koa
Félix Tshisekedi

I **Félix Antoine Tshisekedi Tshilombo**, dia mpanao pôlitika sy mpitondra fanjakana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (RDK), teraka tao Léopoldville tamin' ny 13 Jona 1963, filohan' ny Repoblika hatramin' ny Janoary 2019. Lany ho filoha lefitry ny Vondrona Afrikana izy tamin' ny 9 Febroary 2020 ary miasa mandritra ny tana 2021. Lany ho filohan' ny Repoblika izy tamin' ny fifidianana izay natao tamin' ny Desambra 2018. Na dia maro aza no tsy nanaiky ny fahalaniany noho ny fiheverana fa nisy ny hala-bato sy ny hosoka, dia izany fifidianana izany no azo lazaina fa nanaja ny  fifandimbiasam-pitondrana hatramin' izay nahazoan' ny RDK ny fahaleovan-tena.

## Jereo koa

* Filoham-pirenen' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô: Joseph Kasa-Vubu - Mobutu Sese Seko - Laurent-Désiré Kabila - Joseph Kabila - Félix Tshisekedi

## Jereo koa
John Magufuli

I **John Magufuli**, dia mpitondra fanjakana ao Tanzania, teraka tamin' ny 29 Oktobra 1959. Notendrena ho minisitra tamin' ny minisitera maro izy, ary nilatsaka ho fidina ho filoham-pirenena ka lany tamin' ny 25 Oktobra 2015 ary mbola lany fanindroany tamin' ny 25 Oktobra 2020.
Vimeo

**Vimeo** dia tranonkalam-pianakaviambe natokana ho an' ny fifampizarana sy fijerena videô namboarin' ny mpampiasa ilay tranon-kala, izany tranokala izany dia nanomboka nampiasaaina tamin' ny volana Novambra 2004. Vimeo dia zanaky ny vondrona amerikana IAC (InterActiveCorp).

## Tantarany
Jake Lodwick sy Zach Klein no mpamorona roa.

Ilay anarana hoe "Vimeo" dia noforonin'ny mpiara-manorina ny orinasa, Jakob Lodwick. Ity iray ity dia nampifangaro ny "horonan-tsary" manan-danja (horonan-tsary amin'ny teny anglisy) sy ny mpisolo anarana "me" ("ahy" amin'ny teny anglisy). Ny valiny dia anagraman' ny teny "*movie*" ("sarimihetsika" amin' ny teny angllsy) ihany koa.

Vimeo dia natolotry ny mpamokatra sarimihetsika, mpanao horonantsary ary mpanao videô izay te hizara ny sanganasa noforoniny tamin'ny novambra 2004.

Tamin'ny 2007, nisy kinova vaovao miaraka amina interface vaovao an'ny Vimeo.

Tamin'ny 15 Janoary 2015, nanao sonia fifanarahana famokarana atiny avy amin'ny mpandray anjara azy ho an'ny serivisy fangatahana Vimeo2,3 ny Maker Studios.

Tamin'ny taona 2020, nanambara fiaraha-miasa amin'ny Pinterest i Vimeo hahafahan'ny mpampiasa Vimeo Create mampakatra mivantana ny atiny amin'ireo sehatra roa.

### mpifaninana
ny sehatra dia eo amin'ny mpifaninana YouTube, Wistia na OKAST
Repoblika Entim-Bahoakan' i Kôngô

Ny **Repoblika Entim-Bahoakan' i Kôngô** izay repoblika faharoan' io firenena io dia fitondrana ara-pôlitika tao Kôngô-Brazzaville tamin' ny 31 Desambra hatramin' ny 15 Marsa 1992. Taorian' ny taona 1992 dia niova anarana ho Repoblikan' i Kôngô fotsiny ilay firenena. Antoko tokana no nitantana an' io repoblika io, dia tsy iza izany fa ny Parti congolais du travail, izay manam-pirehana marksista-leninista.

## Jereo koa

* Repobikan' i Kôngô
Kininina (zavamaniry)

Ny **kininina** dia hazo isan-karazany izay mamorona ny vondron-karazana ***Eucalyptus***, izay nahafaoka koa ny vondron-karazana *[[Corymbia]]* hatramin' ny taona 1995, ao amin' ny fianakaviana *[[Myrtaceae]]*. Any Aostralia no fianvian' ny kininina, izay ahitana karazany miisa mihoata ny 800 tamin' ny taona 2000. Izy no mamorona ny ampahany be (95 %) amin' ny ala any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Aostralia. Hazo malaky mitombo ny kininina sady afaka maniry amin' ny karazan-tany maro. Manopy fotsy sy malama ary tsy tantera-pahazavana loatra ny ravin' ny kininina. Mamoaka fofo-manitra mampiavaka azy manokanany hodiny. Amin' ny ankapobeny dia hazo avo sy lehibe ny kininina, ka misy ny mahatratra hatramin' ny 100 m.

Ny karazana sasany, indrindra fa ny *Eucalyptus globulus*, dia nampidirina tany Eorôpa, izay nanjary niorina tsara teo amin' ny morontsirak' i Mediteranea, ary koa tany Pôrtogaly, izay nambolena alan-kininina midadasika mba hamokarana feta fanamboarana taratasy. Nambolena tany Afrika Avaratra, indrindra fa tany Marôka, Alzeria, Tonizia ary Libia koa ireo karazana ireo. Hita aty Madagasikara, ao Mayotte, any Malta, ary ao La Réunion, any Srilanka, ao Afrika Atsimo, ao Kôtidivoara, ao Oganda (eo amin' ny tehezan' ny Tendrombohitra Elgon sy any amin' ny tapany atsimo-andrefan' io firenena io), any California, any Arzantina, any Brezila, any Sily, any Ekoadôra, ary any Pero.

## Karazana

### Karazana maneran-tany
Karazana kininina miisa 715 eo ho eo no eken' ny manam-pahaizana. Vitsy na safiotra amin' ireo ihany no nampidirina be dia be tany Eorôpa sy tany amin' ny faritra mafana sy mando hafa maneran-tany. Ireto ny karazana fantatra indrindra:

* *Eucalyptus camaldulensis*;
* *Eucalyptus citriodora*,  izay nomena ny anarana hoe *Corymbia citriodora* tamin' ny taona 1995;
* *Eucalyptus cordata*;
* *Eucalyptus dalrympleana*;
* *Eucalyptus deglupta*;
* *Eucalyptus delegatensis*;
* *Eucalyptus glaucescens*;
* *Eucalyptus globulus*;
* *Eucalyptus gundal*: safiotry ny *E. gunnii* sy ny *E. dalrympleana*;
* *Eucalyptus gunnii*;
* *Eucalyptus pauciflora*;
* *Eucalyptus radiata*;
* *Eucalyptus regnans*;
* *Eucalyptus sideroxylon*;
* *Eucalyptus smithii*;
* *Eucalyptus tasmaniensis*.

### Karazana maniry eto Madagasikara
Ireto ny karazana kininina sasany maniry eto Madagasikara:

* *[[Eucalyptus amygdalina]]* --  kininina
* *[[Eucalyptus globulus]]* -- biligoma, bilogoma, kininina
* *[[Eucalyptus robusta]]* -- kininina
* *[[Eucalyptus saligna]]* -- kininina

Nafindra ao amin' ny vondron-karazana *[[Corymbia]]* ka lasa antsoina hoe *[[Corymbia citriodora]]* ny *Eucalyptus citriodora* izay antsiona amin' ny teny malagasy hoe kinina-ôliva na kininina-voasary.

## Jereo koa

* *[[Corymbia]]*
* Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Eucalyptus''
Jiro sy Rano Malagasy

Ny **Jiro sy Rano Malagasy** (izay hafohezina amin'ny hoe **JIRAMA** na **Jirama**) dia orinasam-pajakana mamokara aratra sy rano eto Madagasikara. Ao Antananarivo no misy ny foibeny. Mahatratra any amin'ny 340 000 any ho any ny mpanjifa aratra ao aminy izay miparitaka amin'ny toerana miisa 114, ary miisa 65 ny ivontoeran'ny mpanijara rano. An' ny fitondram-panjakana malagasy manontolo ny vola miasa ao amin'ny Jirama. Mihoatra ny 1&nbsp;500&nbsp;000 tapitrisa  Ariary (350 tapitrisa €) ny trosan’ ilay orinasa tamin' ny taona 2024. Tamin' ny taona 2007 izy dia nampiasa vola mitentina 274,88 lavitrisa Ariary.

## Tantara
Tamin' ny 17 Ôktôbra 1975 no niorenan'ny Jirama tamin'ny fampivondronana ny orinasa Société Malagasy des Eaux et Electricité sy Société des Energies de Madagascar. Hatramin' izay ka hatramin' ny 1999, io no hany orinasam-panjakana mpamokatra angovon' aratra ho an' ny daholobe ao amin' ilay firenena. Taorian' ny taona 1999 dia nihazona ny fanaovany ampihimamba ny Jirama teo amin' ny tambajotra fampitana sy ny fanapariahana.

Tamin' ny taona 2008, noho ny nananganana tobim-pamokarana herinaratra tao Mandroseza, dia afaka nanome angovo ny mpanjifa 2000 fanampiny tao Antananarivo ny Jirama saingy mbola nitohy ny tsy fahampiana. Araka ny tatitry ny Tahirim-Bola Iraisam-Pirenena nivoaka tamin' ny Marsa 2018, dia vesatra lehibe ho an' ny toekarena malagasy ny fahasahiranana ara-bola ao amin' ny Jirama.

Tamin'ny volana Jona 2018 no nikasa ny hanarenana ny tambajotran-jirony ny Jirama, saingy tamin' ny taona 2023 dia mbola sahirana ny orinasa. Tamin' ny volana Desambra 2022 dia nisy trangan-kolikoly vaovao niseho ary nandritra ny taona 2020 hatramin' ny 2022 dia nitombo hatrany ny fatiantoka, raha 2,520 lavitrisa Ariary izany, ka lasa 3,353 lavitrisa Ariary.

## Asa sahaniny
Ao Antananarivo no misy ny foiben'ny Jirama izay mamatsy mpanjifa herinaratra miisa 340&nbsp;000 amin' ny faritra 114 sy foibe famatsian-drano 65. An' ny fitondram-panjakana malagasy manontolo ny Jirama.

## Tobim-pamokarana herinaratra

* Tobim-pamokarana herinaratra Tanambao Verrerie, 18 MW, mandeha amin'ny masoandro sy solika ao, ao Toamasina
* Tobim-pamokarana herinaratra Antelomita, 8,4 MW, amin' ny alalan' ny angovon-drano, ao Anjeva Gara
* Tobim-pamokarana herinaratra Andekaleka, 91 MW, amin' ny alalan' ny angovon-drano
* Tobim-pamokarana herinaratra Manandona,1,6 MW, amin' ny alalan' ny angovon-drano
* Tobim-pamokarana herinaratra Manandreana, 0,4 MW, amin' ny alalan' ny angovon-drano
* Tobim-pamokarana herinaratra Mandraka, 24 MW, amin' ny alalan' ny angovon-drano
* Tobim-pamokarana herinaratra Namorona, 5,6 MW, amin' ny alalan' ny angovon-drano
* Tobim-pamokarana herinaratra Sahofika, 205 MW, amin' ny alalan' ny angovon-drano 
* Tobim-pamokarana herinaratra Volobe, 6,8 MW, amin' ny alalan' ny angovon-drano

## Jereo koa

* Lisitry ny toby famokarana aratra eto Madagasikara
* Aratra eto Madagasikara
* Angovo eto Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana
Voasary

Ny **voasary** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana *[[Citrus]]*, *[[Microcitrus]]*, *[[Fortunella]]* ary *[[Poncirus]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Rutaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Aurantioideae]]*, foko *[[Citreae]]*.  Anisan' izy ireo ny laoranjy, ny mandarinina, ny voasarimakirana, ny pamplemosy*,* sns. Ny voan' ny voasary dia miavaka amin' ny ankamaroan' ny voankazo noho ny firafiny mizarazara misy hasina, avy amin' ny singam-bavimbony. Zavamaniry volena sy be mpamboly indrindra eran' izao tontolo izao ny voasary, miavaka noho izy ireo isan-karazany.

## Karazana

Karazana sy safiotra maromaro ao amin' ny vondron-karazana *[[Citrus]]*, *[[Fortunella]], [[Microcitrus]]* ary *[[Poncirus]]* ny voasary.

* *[[Citrus]]*
** *Citrus aurantiifolia*
** *Citrus aurantium*
** *Citrus bergamia*
** *Citrus clementina*
** *[[Citrus glauca]]*
** *Citrus hystrix*
** *Citrus latifolia*
** *Citrus limettioides*
** *Citrus maxima*
** *Citrus medica*
*** *Citrus medica* var. *sarcodactylis*
** *Citrus myrtifolia*
** *Citrus reticulata*
** *Citrus sinensis*
** *Citrus sinensis*
** *Citrus sphaerocarpa*
** *Citrus sudachi*
** *Citrus × karna*
** *Citrus* × *limetta*
** *Citrus* *× limon*
** *Citrus* × *microcarpa*
** *Citrus* ×*floridana*
** *Citrus* ×*paradisi*
** *Citrus* ×*tangelo*
** *Citrus* ×*tangerina*

* *[[Fortunella]]*
** *Fortunella hindsii*
** *Fortunella japonica*
** *Fortunella margarita*
** *Fortunella polyandra*
** *Fortunella crassifolia*
** *Fortunella obovata*

* *[[Microcitrus]]*
** *[[Microcitrus australasica]]* na *Citrus australasica*
** *Microcitrus australis*

* *[[Poncirus]]*
** *Poncirus trifoliata*

## Ao amin' ny kolontsaina
### Ohabolana malagasy

* Kahihitra, ka voasary sy fantaka avy no ifantahany.
* Malaza ho avy any Namehana, ka tsy mitondra voasary ho an-jaza.
* Raraka ivy alohan' ny mpamaky voasary.
* Toy ny voasary: raha bangoina, iray fonosana ihany; fa raha verahina, samy manana ny hasiny.
* Voasary amoron-dalana: haka aho, tsy tompony; tsy haka, maha-te hihinana.

## Jereo koa

* Akondro
* Laoranjy
* Mandarinina
* Manga
* Paiso
* Paoma
* Voankazo
* Voasarimakirana