Paska

Ny **Paska** na **Paka** dia firavoravoana kristianina ahatsiarovana sy ankalazana ny nitsanganan'i Jesoa ho velona, araka ny lovantsofina voasoratra ao amin' ny Testamenta Vaovao, izay niseho tamin' ny andro fahatelo taorian' ny nanomboan' ny Rômana azy tamin' ny hazo fijaliana tao Kalvary tokony tamin' ny taona 30. Anisan' ny fety malaza indrindra ao amin' ny fivavahana kristiana ny Paska. Ny datin' ny Paska dia nofaritan' ny Kônsily voalohany tao Nikea ho amin' ny Alahady voalohany aorian' ny volana fenomanana voalohany aorian' ny 21 Marsa. Fety miovaova daty ny Paska: Alahady iray eo anelanelan' ny 22 Marsa sy 25 Avrily no misy azy. Matetika no tsy mitovy ny daty ankalazana ny Paska eo amin' ny Fiangonana Tandrefana sy ny Fiangonana Tatsinanana (indindra ny Ôrtôdôksa): mankalaza ny Paska araka ny tetiandro gregôriana ny voalohany fa ny faharoa kosa dia mankalaza izany araka ny tetiandro joliana. Mety hahatratra dimy herinandro ny fahasamihafan' ny fotoana arakaraka ny taona. 

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *paska* na *paka* dia avy amin' ny teny latina hoe *pascha* (vakina hoe: *paska*) izay azo avy amin' ny teny grika hoe *πάσχα / paskha,* izay avy amin' ny teny arameana hoe פסחא / *paskha* sy ny  teny hebreo hoe פֶּסַח / *pesakh* izay midika hoe: "mandalo eo ambony". Nenti-nanondro ny fety jiosy, izay ahatsiarovana ny fivoahan' izy ireo avy any Egipta, io teny io.

Tamin' ny taompolo 50 i Paoly dia nanoratra tao Efesôsy na Efezy ho an' ny Kristiana ao Kôrinto (1Kôrintiana 5:7) ka nanondro an' i Kristy amin' ny teny hoe "paska", sady mety tsy ho ny Kristiana tao Efesôsy sy Kôrinto ihany no nandre izany fampitahana ny Eksôdôsy toko faha-12 amin' ny fahafatesana sy ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty izany.

## Ny Paska araka ny Baiboly

### Ny Paska jiosy araka ny Testamenta Taloha
Milaza ny Baiboly hebreo (Tanakh) fa nahazo baiko tamin' Andriamanitra ny Zanak' i Israely hamono zanak' ondry tsy misy kilema sady hanosotra ny ran' ilay zanakondry amin’ ny tolam-baravarana, amin' izay dia handalo fotsiny eo ambonin' ny varavaran' ny Hebreo (na Hebrio) - fa tsy hijanona eo - ny hery izay hamono ny voalohan-teraky ny Egiptiana amin' ny fahatongavan' ny loza fahafolo. Nanao araka izay tokoa ny Hebreo. Ankalazaina sy tsarovan' ny Jiosy isan-taona izany zavatra izany amin' ny anarana hoe fetin' ny ''Pesakh''.

Niseho tamin' ny fotoana fankalazana izany fety izany ny fiaretan' i Jesoa fijaliana, araka ny voalazan' ny Evanjely na Filazantsara, ka izany no nahatonga ny Kristiana handray io fety io ho azy satria aminy dia mitovy amin' ny zanak' ondry novonoina hanavotra ny olona rehetra amin' ny fahotany i Kristy voavono.

Ahatsiarovana ny fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Egipta ny Paska jiosy fa ny Paska kristiana kosa dia fahatsiarovana ny niarahan' i Jesoa nisakafo farany tamin' ny mpianany sy ny fijaliany sy ny fahafatesany ary ny fitsanganany tamin' ny maty.

### Ny Paska ao amin' ny Testamenta Vaovao

#### Araka ny Epistily
Milaza ny Testamenta Vaovao fa ny fitsanganan' ny Jesoa tamin' ny maty, izay tsarovana sy ankalazaina amin' ny andron' ny Paska, no fototry ny finoana kristiana (1Kôr. 15;12-20). Ny fitsanganana amin' ny maty no nahatonga ny finoana an' i Jesoa ho ilay Zanak' Andriamanitra mahery (Rôm. 1:4) ary porofo ilazan' ny Kristiana izany fa hitsara izao tontolo izao amim-pahamarinana Andriamanitra (Asa 17:31). Ho an' izay mino ny fahafatesan' i Jesoa sy ny fitsanganany ho velona, "ny fahafatesana dia voatelina ka resy" (1Kôr. 15:20-26; 1Kôr. 15:54-57). Hahazo "fahaterahana vaovao ho amin' ny famonjena velona amin' ny alalan’ ny fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty" ny olona misafidy ny hanaraka an' i Jesoa. (1Pet. 1:3). Noho ny finoana ny asan' Andriamanitra dia hitsangan-ko velona ara-panahy miaraka aminy sahady ny olona izay manaraka an' i Jesoa, ka tokony handeha amin' ny lalam-piainana vaovao sady handray ny famonjena mandrakizay. (Rôm. 6:1-9; 1Pet. 1:3-4). 

Mifandray amin' ny Paska jiosy sy ny fivoahan' ny Zanak' i Israely avy tao Egipta, izay voalaza ao amin' ny Testamenta Taloha, ny Paska kristiana, amin' ny alalan' ny fiarahan' i Jesoa nisakafo farany tamin' ny mpianany, ny fijaliany ary ny fanomboana azy tamin' ny hazo fijaliana izay nialoha ny fitsanganany ho velona. Araka ny voalazan' ny Testamenta Vaovao dia nanome heviny vaovao ho an' ny sakafon' ny Paska jiosy i Jesoa, araka izay niseho tao amin' ny Efitrano Ambony nandritra ny fisakafoanana farany izay nomaniny sy ny mpianany mialoha ny fahafatesany sy ho an' izany. Ny mofo tsy misy masirasira sy ny divay nozarainy dia ny nofony izay hatao sorona sy ny rany izay halatsaka. Izao ny nolazain' i Paoly: "Esory ny masirasira ela, mba ho vongana vaovao ianareo, araka izay tsy maha-misy masirasira anareo. Fa voavono Kristy, Paska ho antsika" (1Kôr. 5:7), izany dia mampahatsiahy ny fepetry ny Paska jiosy izay mandidy ny Israelita mba tsy hitahiry masirasira (na lalivay na leviora) ao an-trano sady fanoharana an' i Jesoa ho ilay Zanak' Ondrin' ny Paska (Apôk. 5:6; 1Pet. 1:19; 1Pet. 1:2).

#### Araka ny Filazantsara
Araka ny fivoasan' ny Vaovao Mahafaly araka an' i Joany dia i Jesoa, amin' ny maha Zanak' Ondrin’ ny Paska azy - dia nohomboana tamin' ny hazo fijaliana sahala amin' izay nitranga tamin' ny zanak' ondrin' ny Paska jiosy izay vonoina any amin' ny Tempoly, amin' ny tolakandron' ny faha-14n' ny volana Nisana (Eksôdosy 12-6). Tsy mifanaraka amin' ny filaharana ara-potoan' ny zavatra voatantara ao amin' ny Filazantsara sinôptika izany fivoasana izany, na dia izany aza.

Izany dia midika fa manondro ny faha-14 Nisana (andro fiomanana ho an' ny Paska jiosy) ny soratra izay nadika ara-bakiteny hoe "Andro fiomanana amin' ny Paka" ao amin' ny Evanjelin' i Joany (Joa. 19:14). Tsy voatery hanondro ny "andro fahenina" izany (hebreo: יום שלישי / *Yom Shlishi* "andro fahenina") izany hoe ny andro Zoma, izay andro fiomanana ho amin' ny Sabatan' ny Paska jiosy (Eks. 12:18; Joa. 13:2; Joa. 18:28; Joa. 19:14). Ary ilay takin' ny mpisorona ho madio mba "hihinana ny paska", izany hoe ilay sakafo atao amin' ny Paska jiosy (Joa. 18:28) dia mampahatsiahy ny fihinanana ny zanak' ondrin' ny Paska jiosy, fa tsy ho an' ny fanatitra ataon' ny sarambaben' olona izay tanterahina amin' andro maromaro natokana ho an' ny Mofo tsy misy masirasira (Lev. 23:8).

## Ny Paska teo amin' ny Fiangonana voalohany
Nahalala ny fisian' ny tetiandro hebreo ny Kristiana voalohany, izay nahitana Jiosy (na Jody) sy Jentilisa (na Jentily) (Asa 2:1; 12.3; 20:6; 27:9, 1Kôr. 16:8). Nampifandray ny fahatsiarovana ny nahafatesan' i Jesoa sy ny nitsanganany, amin' ny Paska jiosy, ny Jiosy Kristiana, izay nankalaza izany voalohany. 

Fantatra fa teo antenatenan' ny taonjato faha-2 dia nisy fankalazana feno ny Paska nataon' ny Kristiana. Angamba ny loharano tranainy indrindra miresaka momba ny Paska kristiana dia *Toriteny momba ny Paska*, teo antenatenan' ny taonjato faha-2, izay heverina fa nataon' i Melito avy any Sardisy, izay nilaza ny maha efa tsara orina an' io fety io. Nanomboka niseho mazava tamin' izany fotoana izany ihany koa ny fahatsiarovana ny maritiora.

Raha nankalazaina amin' ny daty raikitra ao amin' ny tetiandro manara-masoandro isan-tanàna ny Andron' ny Maritiora (amin' ny ankapobeny ny andro tsirairain' ny maritiora), dia  noraiketina amin' ny alalan' ny tetiandro jiosy, izay manaraka ny fihodin' ny volana sy ny masoandro, ny datin' ny Paska kristiana. Nifanaraka amin' ny fankalazana ny Paska kristiana, izay nampidirin' ny Kristiana nandritra ny fisiany voalohany, tamin’ ny vanim-potoana jodeô-kristiana, izany, nefa tsy nahatonga izany resaka izany tsy hisy mampisalasala.

Mihevitra ilay mpahay tantara, atao hoe Sôkratesy Skôlastikôsy (taona 380-450), fa natao mba hampaharitra ny fanaony ny fankalazan' ny fiangonana ny Paska, "sahala amin' ny fanao hafa izay noforonina", izany hoe na i Jesoa na ny Apôstôly dia tsy nandidy ny mpanaraka azy hihazona izany fety izany na ny fankalazana hafa. Na dia nanoritsoritra ny antsipiriany amin' ny fankalazana ny Paska ho nipoitra avy amin' ny fombafomba isan-toerana voafaritra iray aza io mpanoratra io, dia nanamafy fa nankalazain' ny Kristiana rehetra tamin' izay fotoana izany io fety io .

## Ny datin' ny Paska

### Famaritana ny datin' ny Paska
Alahady iray avy hatrany aorian' ny fenomanana eo anelanelan' ny 22 Marsa sy 25 Avrily ny andro ankalazana ny Paska. Amin' ny ankapobeny dia tsy mitovy ny andro ankalazana ny Paska ho an’ ny Kristiana tandrefana, izay mampiasa ny tetiandro gregôriana, sy ny Kristiana tatsinanana, izay mampiasa ny tetiandro joliana. 

### Tantaran' ny datin' ny Paska kristiana
Ny Paska no fety voalohany ankalazaina araka ny tetiandro litorjika kristiana (na taom-piangonana): efa azo hamarinina nanomboka tamin' ny taonjato faha-2 izany. Tsarovana amin' izany ny fiaraha-misakafo farany sy ny fijalian' i Jesoa ary ny fitsanganany ho velona. Samy manana ny fomba fankalazany ny fetin' ny Paska ny fiangonana tany aloha. Nankalaza ny Paska kristiana tamin' ny andro ankalazana ny Paska jiosy ny sasany amin' ny Rain' ny Fiangonana, indrindra ny fiangonana siriaka izay manaraka ny fomba nolovaina araka ny Evanjelin’ i Joany izay manao ny fanomboana an' i Kristy ho fanatitry ny Paska.

Ireo tao amin' ny Fiangonan' i Rôma kosa dia nankalaza ny Paska amin' ny Alahady manaraka ny Paska jiosy, ka mampisongadina ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty ny ampitson' ny andro Sabata.

Tamin' ny taona 387, i Epifana (na Epifaniôsy) avy any Salamina (na Salamisy) dia nilaza ny fisian' ny vondrona roa izay mankalaza ny Paska amin' ny daty tsy miova, dia ireo manaraka ny "angano" jiosy, sy ireo izay nitoetra tao Kapadôkia, izay nankalaza ny Paska tamin' ny 8 kalendan' ny Avrily (25 Marsa)". Nambarany mazava fa nilaza ho nahita ny daty tena izy nahafaty an' i Jesoa tao amin' ny loharano kristiana ireo olona ireo. Nefa tsy nanaiky izany daty izany i Epifana  sady nilaza fa nisy soratra hafa izay nanondro ny faha-15n' ny kalendan' ny Avrily (18 Marsa) na ny faha-10n' io kalenda io (23 Marsa). Nilaza koa i Epifana fa ny 13n’ ny kalendan' ny Avrily (20 Marsa) no tena izy, araka ny kajy nataony .

Nanapaka ny Kônsily tao Nikea tamin' ny taona 325 fa ny fikajiana ny datin' ny Paska dia atao manaraka fitsipika raikitra. Noho izany, "ny Paska dia ny Alahady manaraka ny faha-14 andron' ny Volana izay mahatratra izany fe-potoana izany amin' ny 21 Marsa na avy hatrany dia manarakaraka izany", izany hoe ny Alahady manaraka ny fenomanana voalohany mandritra na aorian' ny ekinôksa (fotoana mampitovy ny halavan' ny andro sy ny alina) amin' ny lohataona. Nisy olana nitranga taty aoriana, dia ny tsy fitovian' ny fanao teo amin' ny Fiangonana tandrefana sy ny Fiangonana tatsinanana. Tamin' ny taona 1582 dia nandray ny tetiandro gregôriana ny Tandrefana hanaovany ny fikajiana ny datin' ny Paska, nefa ny Tatsinanana nanohy ny fampiasana ny tetiandro joliana izay efa nampiasaina hatramin' izay.

#### Fikajiana ny datin' ny Paska
Ny fikajiana ny datin' ny Paska, izay fantatra amin' ny anarana hoe kômpoto (frantsay: *comput*), dia sarotra. Misy ny tabilao mahazatra fahizay, nefa misy koa ny algôritma izay ara-matematika kokoa ahafahana mikajy izany. Fomba fiasa novolavolain' i Carl Friedrich Gauss ny voalohany, izay ahitana fahadisoana vitsivitsy: tamin' ny 1954 (nanome ny 25 Avrily ny raikipohy raha tokony ho ny 18 Avrily) ary tamin' ny 1981 (ny 26 Avrily raha tokony ho ny 19 Avrily). Maro koa ny matematisiana izay namolavola raikipohy hafa. 

Nandroso fanavaozana ny fomba fikajiana ny datin' ny Paska ny *Kônsily Ekiomenikan' ny Fiangonana* tamin' ny fivoriana tampony tao Alep ao Siria tamin' ny taona 1997. Voalaza izany fanovana izany fa afaka manafoana ny fahasamihafan' ny daty eo amin' ny Fiangonana tandrefana sy ny Fiangonana tasinanana; izany koa dia tokony ho nampiharina nanomboka tamin' ny 2001, nefa tsy nahomby.

#### Fiangonana mankalaza Paska amin' ny 14 Nisana
Nisy ny vondrona mpivavaka sasany izay nisafidy ny hankalaza ny Paska kristiana mifanaraka amin' ny datin' ny Paska jiosy, izany hoe amin' ny faha-14n' ny volana Nisana ho an' ny Fiangonan' Andriamanitra (Andro Fahafito) sy ny sasany amin' ny Batistan' ny Andro Fahafito. Tsy mankalaza Paska fa mankalaza ny ataony hoe Fahatsiarovana (anglisy: *Memorial*) ny Vavolombelon' i Jehovah manokana. Mankalaza ny Paska amin' ny 14 Nisana ny Fiangonana Apôkalypsy eto Madagasikara.

## Ny hevitry ny fiangonana sasany ny amin' ny fankalazana ny Paska
Mankalaza ny Paska kristiana ny Eglizy katôlika rômana sy ny Fiangonana ôrtôdôksa. Raha ny momba ny fankalazana ny fetim-piangonana toy ny Krismasy sy ny Advento, dia maro amin' ny fomban' ny Fiangonana Tandrefana nifandovana no efa niova na navelan’ ny fiangonana nipoitra avy tamin' ny Refôrmasiôna prôtestanta, izay ataon' ny antokom-pivavahana kristiana mihevi-tena ho mpandala ny fomba tsy mifangaroharo fa fomban' ny mpanompo sampy na miendrika fanompoana ny Papa ka efa niova be. Na dia izany aza dia nihazona ny ankabeazan' ny fankalazana ao amin' ny taom-piangonana - izay efa nisy miaraka amin' ny antsipiriany maro amin' ny fomba efa nifandovana - ny sasany amin' ny fiangonana nipoitra tamin' ny Refôrmasiona (ny Loterana, ny Metôdista, ny Anglikana, ohatra), . Ao amin' ny Fiangonana loterana, ohatra, dia tsy ny Herinandro Masina ihany, fa ny Krismasy sy ny Paska ary ny Pentekôsta koa dia nohajaina miaraka amin' ny fankalazana telo andro (ilay andro voatondro sy ny andro roa manaraka; latina: *triduum*).

### Ny ''Quakers'' sy ny Kôngregasiônalista ary ny Presbiteriana
Nanana ny fomba fandraisany izany fety izany ny Fiangonana prôtestanta sasany: mihevitra ireo fankalazana ireo ho zava-betaveta ny ankamaroan' ny Anabatista, ireo atao hoe Quakers ("Mpangovitra"), ny Kôngregasiônalista, ny Presbiteriana izay milaza tena ho mpandala ny madio. 

Ny tsy fankalazany ny Paska dia miorina amin' ny ampahany amin' ny fivoasany ny 2Kôr. 6:14-16  sy amin' ny ampahany amin' ny fiheverany amin' ny ankapobeny fa, raha ny fomba fanaon' ny fiangonana na ny fankalazana fety iray no tsy voasoratra ao amin' ny Baiboly, dia tsy maintsy ho zavatra noforonina taty aoriana ary tsy tokony ho raisina ho fomba na finoana kristiana marina izany fomba na fankalazana izany, noho izany dia tokony hoheverina ho tsy misy ilana azy na fahotana mihitsy aza. 

### Ny Restored Church of God
Tsy manaiky ny fankalazana ny Paska ny antokom-pivavahana sahala amin' ny Restored Church of God (“Fiangonan' Andriamanitra Nohavaozina”), satria ataony fa avy amin' ny fomban' ny mpanompo sampy izay mankalaza ny fetin' ny lohataona noraisin' ny Eglizy Katôlika Rômana izany.

### Ny Vavolombelon' i Jehovah
Manana fomba fijery mitovitovy amin' izany ihany ny Vavolombelon' i Jehovah, ka mankalaza isan-taona ny fahatsiarovana ny "Sakafo harivan' ny Tompo" sy ny nanomboana an' i Kristy amin' ny takarivan' ny faha-14n' ny volana Nisana (araka ny kajy ataony izay mivoaka avy amin' ny tetiandro hebreo). Fahatsiarovana ihany no tokony hatao, hoy izy ireo, araka ny voalaza ao amin' ny Lioka (Lio. 22:19-20) sy ny Kôrintiana (1Kôr 11:26) izay mandidy ny hahatsiarovana ny nahafatesan' i Kristy fa tsy ny nitsanganany tamin' ny maty, ary manao an' izany isan-taona izy ireo, sahala amin' ny Jiosy izay mankalaza ny Paska jiosy isan-taona.

### Ny Religious Society of Friends (Quakers)
Tsy mankalaza na mahatsiaro ny Paska na ny fety rehetra ataon' ny Kristiana hafa ny Religious Society of Friends (Quakers), izay mihevitra fa "andron' ny Tompo ny andro tsirairay", ary ny fanomezan-danja manokana ny andro iray mihoatra noho ny hafa dia maneho fa azo anaovana zavatra tsy mifanaraka amin' ny maha Kristiana ireo andro hafa ireo. Nandritra ny taonjato faha-17 sy faha-18 dia nenjehina noho ny tsy fankalazany fety kristiana ny Quakers.

### Ny Anarana Masina sy ny Fiangonana Velon' Andriamanitra
Mahatsapa ny Kristiana sasany fa zavatra tokony hoheverina amin-kafaliana ny Paska: tsy fanamarihana ilay andro ihany, fa fahatsiarovana sy firavoravoana amin' ilay zava-nitranga tsarovana, dia ny fahagagana ny amin' ny nitsanganan' i Kristy ho velona. Noho izany dia mampianatra izy ireo fa tokony ho masina avokoa ny andro tsirairay sy ny sabata rehetra, ao amin' ny fampianaran' i Kristy. Tsy manaiky ny Paska kristiana ny Hebreo-Kristiana sy ny Anarana Masina (*Holy Name*) ary ny antokom-pivavahan' i Armstrong (sahala amin' ny Fiangonana Velon' Andriamanitra (*Living Church of God*) fa mankalaza kosa ny Paska jiosy amin' ny 14 Nisana. Izany dia marina ho an' ny vondrona Kristiana izay mankalaza ny Voaloham-Bolana (na Tsinam-bolana) na ny Sabata Lehibe isan-taona ho fanampin' ny Sabatan' ny andro fahafito (ankalazaina manomboka amin' ny Zoma hariva hatramin' ny Asabotsy hariva). Tohanany araka ny Soratra Masina izany amin' ny fampahatsiahivany ny ao amin' ny Kôlôsiana:"Koa aza avela hisy hitsara anareo ny amin' ny fihinana, na ny fisotro, na ny andro firavoravoana, na ny voaloham-bolana, na ny Sabata; aloky ny zavatra ho avy ireny, fa ny tenany dia an' i Kristy." (Kôl. 2:16-17)

## Jereo koa
* Fety kristiana lehibe: Noely - Pentekôsta - Andro niakaran' i Jesoa - Advento na Fiavian' ny Tompo - Epifania - Fankalazana ny Fiakaran' i Jesoa - 
*Fankalazana ny Paska: Karemy - Valo andron' ny Paska - Herinandro Masina - Zoma Masina - Alarobian' ny Lavenona - Alahadin' ny Sampan-kazo - 

* Teôlôjian' ny Paska: Zanak' Ondrin' ny Paska - Fanavotana - Famonjena - Sôteriôlôjia - Fivalozana - Hazo fijaliana - Fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Egipta -  Batisa - Eokaristia - Fanasan' ny Tompo - Fanekem-pinoana - Fahagagana - Fitsanganan-ko velona -
* Tantaran' i Jesoa mifandray amin' ny Paska : Fijalian' i Kristy - Fitsanganan' i Jesoa ho velona - Pesa'h - Nisàna - Fiakaran' i Kristy any an-danitra - 

## Tsiahy