Timôro Atsinanana

I **Timôro Atsinanana** na **Repoblika Demôkratikan' i Timôro Atsinanana** dia firenena any Azia Atsimo-Atsinanana. Ny renivohiny dia Dili. Ity renivohiny ity ihany no tanàna lehibe indrindra any. Mirefy 15&nbsp;410 km2 ny velaranny ary 1&nbsp;354&nbsp;662 ny isan' ny mponina ao aminy araka ny tombantombana natao tamin' ny taona 2023. Ny faritr' orany dia +9. Amin' ny teny pôrtogey izy dia tao hoe ***Timor-Leste*** sy ***República Democrática de Timor-Leste***, amin' ny teny tetoma kosa dia ***Timor Lorosa'e*** sy ***Repúblika Demokrátika Timór-Leste***.

Izy io dia mandrafitra ny tapany atsinanan' ny nosy Timor - izay niavian' ny anarany - sy i Oecusse, faritra iray any amin' ny ilany andrefan' ity nosy ao ain' ny Vondro-nosy Sunda ity. Voahodidin' i Timôro Andrefana izay eo ambanin' ny fiandrianam-pirenen' i Indônezia izy, sy ny nosy Atauro ary ny nosy Jaco. Ny dôlara amerikana no vola ampiasainy.

Zanatany pôrtogey nandritra ny efajato taona teo ho eo i Timôro Atsinanana, ary nahazo ny fahaleovantenany tamin' ny 28 Nôvambra 1975 taorian' ny Revolução dos Cravos tao Pôrtogaly. Iray volana latsaka taorian' izay dia notafihin' ny tafika indôneziana ny tapany atsinanan' ilay nosy tamin' ny 7 Desambra, ary nakambatr' i Indônezia aminy tamin' ny fanapahan-keviny samirery tamin' ny taminy 1976. Tsy neken' ny Firenena Mikambana io fanakambanana io, ka nisy ny fikarakarana fitsapan-kevi-bahoaka momba ny fahaleovan-tena tamin' ny Aogositra 1999 izay nitarika ho amin' ny fahaleovantena fenon' i Timôro Atsinanana tamin' ny taona 2002, taorian' ny fotoana nisian' ny ra mandriaka sy ny fandroban' ny tafika indôneziana ny tanàna lehibe.

I Timôro Atsinanana sy i Filipina no hany firenena any Azia Atsimo-Atsinanana izay maha lehibe indrindra ny katôlisisma amin' ny fivavahana hita any. Ny fiteny pôrtogey sy ny fiteny tetoma no fiteny ôfisialy ao amin' ilay firenena. Eken' ny lalàmpanorenanan' i Timôro Atsinanana ho fiteny enti-miasa ihany koa ny fiteny indôneziana sy ny fiteny anglisy, nefa tsy manana ny satan' ny fiteny ôfisialy.

## Mponina
Nisy mponina 1.341.737 tamin’ny 2022 i Timoro Atsinanana, ka ny 383.416 amin’ireo no mipetraka an-tanàn-dehibe ary 958.321 no mipetraka any ambanivohitra. Mipetraka ao amin'ny tokantrano 250.270 izy ireo, izay misy olona 5,4 eo ho eo isan-tokantrano.

## Ny Fivavahana
Saika Kristianina avokoa ny mponina ao Timor Atsinanana. Maherin'ny 97% no nitatitra fa katolika tamin'ny fanisam-bahoaka 2020; Ny Protestanta dia mahaforona Kristiana vitsy an'isa (2,0%).

## Fahasalamana
Tsy ampy ny fitsaboana nefa mihatsara tsikelikely. Ny fahasamihafan'ny fiteny ao amin'ny firenena dia matetika miteraka olana amin'ny fifandraisana eo amin'ny dokotera sy ny marary. Tamin'ny 2008, nisy tobim-pitsaboana 302 (2003: 218): hopitalim-panjakana enina (ny roa lehibe indrindra ao Dili sy Baucau), tobim-pahasalamana 66, tobim-pitsaboana 189, ary toeram-pitsaboana tsy miankina 41 (tamin'ny 2008).
Ny zaza maty dia 177 tamin'ny 1990, 80 tamin'ny 2004, 61 tamin'ny 2005 ary 44 tamin'ny 2010 isaky ny teraka 1000.
Isaky ny 100.000 teraka velona tamin’ny 2004, dia reny 800 no maty.
Tamin’ny taona 2010, 53%-n’ny ankizy 12 ka hatramin’ny 23 volana no nahazo vaksiny lehibe rehetra, raha 18% monja tamin’ny 2003.

Nandroso ny ady amin’ny habokana. Raha 4.7 ny areti-mifindra vaovao isaky ny mponina 10,000 no voarakitra tamin'ny 2004, nidina ho 1.3 tamin'ny taona 2009 izany isa izany.

## Jereo koa
**Firenena ao Azia:**

* Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Timôro Atsinanana - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

**Kôntinenta eto an-tany**:

* Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) Azia - Eorôpa - Ôseania