open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afindrafindrao

Ny **afindrafindrao** dia dihy malagasy vokatry ny fakan-tahaka ny dihy vazaha atao hoe *quadrille* izay dihizina amin' ny mozika malagasy, matetika tanterahin' olo-maro mandeha tsiroaroa, lahy sy vavy, ka ny vavy eo aloha fa ny lahy ao aoriana mihazona ny tanan' ny vavy toa mampiana-mandeha azy. Tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka dia dihin' ny tandapa ny afindrafindrao. Ny zavamaneno ampiasaina indrindra tamin' izany fotoana izany dia ny angorodao sy ny harmonia. Ankehitriny ny lanonan' ny Malagasy lazaina fa "mahalala" rehetra dia tsy maintsy manomboka amin' ny afindrafindrao, na eto Madagasikara na any ivelany.

## Tantara
Tamin' ny taonjato faha-19, tamin' ny fahatongavan' ny Eorôpeana dia nandray ny kolontsain' ireo vahiny ireo ny Malagasy nefa tsy nanary ny kolontsainy fa nampifangaro ny singa sasany amin' izany. Amin' ny lanonana toy ny Alahamadibe no nanehoan' ny Vazaha dihy vovao (atao hoe *quadrille*) izay nalain' ny Malagasy tahaka ka izany no lasa dihy afindrafindrao. Taty aoriana dia tsy ny saranga ambony ihany no nandihy afindrafindrao fa ny vahoaka iray manontolo tao Imerina. Nandritra ny fanjanahantany dia tsy dia nisehoseho loatra ny mpandihy afidrafindrao. Ny kolontsaina tian' ny mpanjanaka hanjaka tamin' izany dia ny an' ny Frantsay. Na dia teo aza izany fanjakan' ny kolontsaina tandrefana izany dia tsy nanjavona ny afindrafindrao fa niery tany ho any. Hany ka tamin' ny fahazoan' ny Madagasikara ny fahaleovan-tena dia ny afindrafindrao no lasa dihy fanokafana ny ankamaroan' ny lanonana.

## Fandihizana ny afindrafindrao
Ny afndrafindrao dia tanterahin' olon-droa, lahy sy vavy, mampidoladola loha ankavia sy ankavanana. Alefa miankavia avy eo miankavanana manaraka gadona ny tongotra havia sy havanana, ny vehivavy eo aloha fa ny lehilahy avy ato aoriana mihazona ny tanan' ny vehivavy, toa mampiana-mamindra zazakely. Maro ny mpandray anjara miaraka ka manao lahara-manjohy lava miendrika faribolana. Ny mozika dihizina amin' ny afindrafindrao dia mitovitovy amin' ny mozika fandihizan' ny Betsimisaraka. Tsy ny lanonana rehetra mantsy no anaovana io dihy io. Amin' ny forazaza sy ny famadihana ary ny fandevenana, ohatra, dia dihy hafa no atao fa tsy ny afindrafindrao. 

## Ohabolana sy fitenenana

* *Na dia eo aza ny [[akanga]] tsara soratra, ny afindrafindrao tsy azo avela*.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
Fatidra

Ny **fatidra** na **fati-dra** na **fato-dra** dia fifanekena ataon' ny olona roa tsy misy rohim-pihavanana, nefa te hanova ny fifandraisany maha mpinamana tsotra na maha mifankahalala tsotra azy ho fifandraisana hamafisina amin' ny alalan' ny fandatsahana sy fisotroany na fihinanany ny ran' izy roa tonta, ka lasa fifandraisan' ny iray tampo izany fifandraisan' ny mpifatidra izany.

Ankehitriny dia tsy maro ny olona manao fatidra, eny na dia any ambanivohitra aza. Tsy manavaka ny fatidra na lahy na vavy, na foko inona na foko inona, na aiza na aiza ny faritra niaviana, na inona na inona sarangan' ny mpandray anjara.

Raha hanao fatidra dia mampahalala ny olobe na sojabe eo amin' ny tanàna ireo olona roa te hanao fatidra ireo. Io olobe io no manome ny fankatoavany na tsia amin' ny hanatanterahana ny fatidra. Raha tsy misy ny fankatoavan' ilay olobe dia tsy tanteraka ny fanaovana fatidra. Misy koa anefa ny sasany izay tonga dia manatanterana ny fanaovana fatidra fa tsy miantso na manatona olobe.

Manao ny fombafomba ilaina amin' izany ny olona atao hoe *mpitoka* izay miantso ny Razana sy ny Zanahary, manozona izay mety hamadika fitokisana amin' ireo mpanao fatidra sy mitsodrano izay mikendry ny hahasoa ny namany ka tsy mamadika fitokisana.

Amin' ny fotoana anaovana ny fatidra dia afaka manasa ny havany sy ny sakaizany ireo olona roa maniry hihavana amin' ny alalan' ny fatidra. Afaka manasa ny mpiara-monina ihany koa izy ireo. Raha maro no manatrika dia tsy ireo olona roa ireo ihany no lasa mpihavana fa ny fianakavian' ny roa tonta.

Izay iray mamadika fatidra, izany hoe mamadika fanekena, dia inoana fa hiharan' ny ozona ka mety hisy fiantraikany amin' ny fianakaviany izany.

## Jereo koa

* Fihavanana
* Ziva
* Dina
* Velirano
Vazaha eto Madagasikara

Ny **Vazaha** **eto Madagasikara** dia ireo vahoaka manam-piaviana eorôpeana, ka ny maro anisa amin' izany dia ny Frantsay mpifindra monina sy ny efa teraka teto Madagasikara. Mihoatra ny 130 000 any ho any ny isan' ny Frantsay eto Madagasikara tamin' ny taona 2004 fa 180 000 kosa  (amin' ny mponina rehetra miisa 30 326 000) tamin' ny taona 2023.

## Ny teny hoe ''Vazaha''
Amin' ny fiteny malagasy, ny teny hoe *vazaha* dia midika hoe "vahiny" ary matatika manondro olona fotsy hoditra eorôpeana, ireo olona avy any Eorôpa.

## Satan' ny Vazaha eto Madagasikara
Ny ankamaroan' ny Vazaha eto Madagasikara dia mpifidra monina frantsay sy ny taranany izay niorim-ponenana teto nandritra ny fanjanahan-tany. Ny sasany dia tonga teto taorian' ny nahazoan' i Madagasikara indray ny fahaleovan-tena, ka ny ankamaroany dia mpandraharaka na solon-tenam-panjakana amin' ny fiaraha-miasa. Tamin' ny taona 2006 dia nisy Frantsay miisa 20 124 teto Madagasikara fa tamin' ny taona 2007 dia nahatratra 18 962 izany. Miisa 183 000 ny Frantsay eto Madagasikara tamin' ny taona  2023.

## Vazaha malaza sasany

* André Brunel (1912-1981)
* Claude Simon (1913-2005)
* Jean-Patrick Lebel (1942-2012)
* Antoine (chanteur) (1944-)
* François Thibaux (1947-)
* Philippe Jeantot (1952- )
* Philippe Eidel (1956-2018)

## Ohabolana ahitana ny teny hoe ''Vazaha''

* *Ambin' aombim-bazaha: ny isany tsy ho latsaka.*
* *Aza manao Vazaha fito an-trano.*
* *Aza manao Vazaha mody miady.*
* *Manompo Vazaha didimaso: manao tsara, voapaika; manao ratsy, voapaika.*
* *Miady samy Vazaha, ka tanety no may.*
* *Raha fotsy noho ny Vazaha, bobo; ary raha ody fitia miohatra noho ny vola, mosavy.*
* *Vazaha matim-basy, ka matin-java-natao.*
* *Vazaha vaky sambo.*

## Jereo koa

* **Ny foko eto Madagasikara:** Antefasy - Antemoro - Antesaka - Antankarana - Antambahoaka - Antandroy - Antanosy - Bara - Beosy - Betsimisaraka - Betsileo - Bezanozano - Mahafaly - Makoa - Masikoro - Merina - Mikea - Sakalava - Sihanaka - Tanala - Tsimihety - Vezo - Zafimaniry - Zafisoro.

* **Ny vahoaka hafa eto Madagasikara:** Sinoa eto Madagasikara - Vazaha eto Madagasikara - Karàna - Kômôriana eto Madagasikara

* **Ny Malagasy any ivelany:** Malagasy am-pielezana any Frantsa
* Frantsa
* Eorôpa
* **Zom-pirenena:** Zom-pirenena frantsay - Zom-pirenena malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Fiangonan' i Jerosalema

Ny **Fiangonan' i Jerosalema** na **Eglizin' i Jerosalema** dia ny fianakaviambe kristiana izay lazaina, araka ny lovantsofina kristiana, fa naorin' i Jakôba ilay Marina izay nitarika ity vahoaka ity taorian' ny fahafatesan' i Jesoa avy any Nazareta.

## Fiangonana voalohany
Ny mpikambana tao amin' ity Fiangonan' i Jerosalema ity dia Jiosy mbola nanaja ny lalàn' i Mosesy, izay atsoina hoe Nazôreana indraindray, nefa tsy fantatra marina ny momba azy noho izy ireo nihataka ny tontolo namokatra ny Testamenta Vaovao. Taorian' ny fanomboana tamin' ny hazo fijaliana dia niseho tamin' ny mpianany sy tamin' ny "rahalahy tsy omby dimanjato miaraka" i Jesoa (1Kôr. 15.5-7). Ireo vondron' olona atao hoe Nazôreana ireo (izay Jodeô-Kristiana tia vavaka, mazoto mamonjy ny Tempoly), dia nivondrona teo ambany fahefan' i Jakôba ilay Marina fa i Paoly avy any Tarsisy kosa namorona ny fianakaviambe kristiana helenista izay notarihin' i Stefana (na Etiena) (Asa 6.5) .

Ny fiainana andavanandron' izany fiangonana jiosy izany dia maneho olona tso-piainana izay niara-niaina sy niombom-pananana ka niara nizara mofo tamin' ny famamakiana izany sady niara-nivavaka, izay nanao asa fanasitranana nampalaza azy ireo, araka an' i Flavio Jôsefa. Ny fisokafan' izany fiangonana izany amin' ny Jentilisa (na Jentily) dia nanomboka tamin' ny niovan' ilay kapiteny rômana atao hoe Kôrnelio sy ny Kônsily tao Jerosalema teo an-tenantenan' ny taonjato voalohany. Tsy nisy anefa fomba ahalalàna fa nisy Jentilisa niova ho Kristiana tamin' izany fotoana izany tao Jerosalema ary ny anarana hoe *Kristiana* koa dia mbola tsy nampiasaina.

## Ny fandosiran' ny Fiangonan' i Jesosalema nankany Pela
Araka ny lovantsofina taterin' i Eosebio avy any Kaisarea sy i Epifaniôsy avy any Salamisy, taoriana kelin' ny Fikomiana jiosy lehibe (taona 66-73 taor. J.K.) dia nahazo fampiomanana tamin' ny alalan' ny faminaniana momba ny fandravana ny Tanàna Masina ny mpino tao amin' ny Fiangonan 'i Jerosalema. Noho izany dia nandositra an' i Jerosalema ka nanorim-ponenana tao amin' ny tanànan' i Pela (i Tabaqat Fahil any Transjordania ankehitriny) izy ireo. Ny fahamarinan' izany lovantsofina izany dia toherin' i S. G. F. Brandon noho ny fisian' ny zavatra sarotra porofoina (ohatra ny datin' ny fandosirana, ny fanorenam-ponenana tany amin' ny tontolo jentiisa tsy tia azy ireo). Araka an' i J. Bourgel, ny mpino tao amin' ny Fiangonan' i Jerosalema, sahala amin' ireo Jiosy maro hafa, dia nankany Rôma ka namponenina an-keriny tao Pela. 

## Jereo koa

* Jodeô-kristianisma

## Loharano sy fanamarihana
Bokin' i Mosesy

Ny **Bokin' i Mosesy** dia boky kanônikan' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany, izay tafiditra ao amin' ny boky antsoina hoe Voahangy Lafo Vidy. Ao no ahitana ilay dikan-teny lazaina hoe "voatsindrimandry" an' ireo toko fito voalohany ao amin' ny Bokin' ny Genesisy nataon' i Joseph Smith.

## Jereo koa

* Soratra Masin' ny Olomasin' ny Andro Farany
Stefana

I **Stefana** na **Md Etiena** dia mpitory teny jiosy tamin' ny taonjato voalohany izay heverina taty aoriana fa diakôna na diakra voalohany sady martiry kristiana voalohany. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Στέφανος / *Stéphanos*,izay midika hoe "satro-boninahitra".  Teraka manodidina ny taona 5 izy ary maty tamin' ny taona 34 taor JK any ho any. I Stefana dia resahina ao amin' ny ''Asan' ny Apôstôly'' izay asa soratr' i Lioka, boky fahadimy ao amin' ny Testamenta Vaovao. Toa an' i Filipo izay diakôna koa, i Stefana dia aseho ao amin' ilay fintantarana eo am-panombohan' ny toko fafa-6 ao amin' io boky io, ao amin' ilay fizaràna mitantara ny fananganana ireo fito lahy (Asa 6.1-7). I Stefana sy i Filipo no tena resahina ao amin' ny toko telo manaraka. Anisan' ny mpianatra fitopolo lahy nofidin' i Jesoa koa i Stefana. 

## Loharano sy fanamarihana
Mandeisma

Ny **mandeisma** dia fivavahana abrahamika, batista (manao batisa), mônôteista ary gnôstika izay tsy manana afa-tsy mpino miisa anarivony.

Fototry ny rafi-pampianaran' ny mandeisma ny fifanoheram-poto-javatra roa (doalisma) izay ahitana ny "tontolo ambony" sy ny "tontolo ambany", ny "toeran' ny fahazavana" sy ny "toeran' ny haizina", izay tsy misakana an' Andriamanitra hiditra an-tsehatra amin' ny famoronana, sahala amin' ny fitantatarana ao amin' ny Baiboly. Izany famoronana izany dia notohizan' ny asa maharitra ataon' Andriamanitra sy ny fanambaràna amin' ny alalan' ny "Iraky ny lanitra". Araka ny lovantsofina mandeana dia i Joany Batista izany iraka izany sady mpaminany lehibe ho an' izy ireo. Mitsaoka an' i Adama, an' i Abela, an' i Seta, an' i Henôka, an' i Nôa, an' i Sema, an' i Arama ary indrindra an' i Joany Batusta ny Mandeana.

Talohan' ny taona 2003 sy talohan' ny fipoahan' ny ady tao Iràka dia nonina tao Iràka ny ankamaroan' ny Mandeana izay niisa 65&nbsp;000 eo ho eo, indrindra manamorona ny tapany ambanin' ny ony Tigrisy (na Tigra) sy ny ony Eofrata ary manakaiky an' i Shatt-el-Arab (tapany itambaran' i Tigrisy sy i Eofrata), fa nonina any Iràna ao Khuzestan kosa ny sasany. Niparitaka, indrindra mankany Iràna, ary koa any Siria, any Jôrdania ary any amin' ny firenena tandrefana ny ankamaroan' izy ireo hatramin' izay.Niadian-kevitra ny mety ho fifandraisan' ny mandeisma sy ny kristianisma tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 nefa tsy nisy vahaolana azo nifanarahana.

## Fiforonan-teny
Amin' ny teny mandeana ny mandeisma dia atao hoe מנדעיותא / *mandaʻiūtā,* fa amin' ny teny arabo kosa dia atao hoe مندائية */ mandā'iyyah,* ary amin' ny teny farsy (na teny persana) dia atao hoe *مندائیان / mandå'iyyån.* Manam-pifandraisana amin' ny gnôsisy (na gnôzy) ny teny hoe *mandeana* (ny teny arameana hoe *manda* dia midika hoe "fahalalana", sahala amin' ny teny grika hoe *gnosis*).

## Jereo koa

* Finoana abrahamika
* Fiteny mandeana
* Fiteny mandeana vaovao
* Fiteny arameana
* Gnôstisisma

### Fivavahana iraniana

* Fivavahana iraniana
* Zôrôastrisma
* Zervanisma
* Mandeisma
* Mitraisma
* Manikeisma
* Mazdakisma
* Iazdanisma
* Iarsanisma
* Babisma
* Bahaisma
Enya

**Enya** dia mpilalao amin'ny horonantsary Irlanda teraka ny 17 May 1961 tao Gweedore, County Donegal, Irlanda.
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.enya.com/m/01vs_v8
Phai Phongsathon

**Phai Phongsathon** dia mpihira mizaka ny zom-pirenen'i Tailandy teraka ny 1982 tao Yasothon.
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
Park Chanyeol

**Park Chanyeol** dia mpihira zom-pirenen'i Korea Atsimo teraka ny 1992 tao Seoul
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
GMM Grammy

**GMM Grammy Public Company Limited** (Thai: จีเอ็มเอ็ม แกรมมี่ or **G"MM' Grammy**) no orinasa fialamboly media lehibe indrindra any Tailandy. Io dia mitaky fizarana 70 isan-jaton'ny indostrian'ny fialamboly Thai. Ahitana mpanakanto Grammy dia i Thongchai McIntyre, Silly Fool ary Loso. Ho fanampin'ny fandraharahany mozika, tafiditra ao anatin'ny famokarana fampisehoana, fitantanana artista, famokarana sarimihetsika ary fahitalavitra ary famoahana ny orinasa.

## References
Wos

**Valentín Oliva**, (Buenos Aires, Arjentina; 23 Janoary 1998) fantatra amin'ny anarana hoe **Wos**, dia mpihaza sy freestyler Arzantina.
Christian Nodal

**Christian Jesús González Nodal** (b. Caborca, Sonora, 11 Janoary 1999) dia mpihira sy mpanoratra amin'ny mozika.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Tsapiky

Ny **tsapiky** dia mozika sy dihy malagasy avy any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara. izay manana gadona haingana kokoa noho ny mozika malagasy hafa rehetra.

## Tantara
Teraka tamin' ny taompolo 1970 tao amin' ny faritr' i Toliara ny tsapiky. Nifamatotra amin' ny fombafomba fanao nentim-paharazana ny tsapiky tany am-boalohany. Taty amin' ny taompolo 1980 izy no nampiditra ny gitara elektrika. Nanomboka nalaza eran' ny Nosy ny tsapiky tamin' ny tapaky ny taompolo 1990. Tany amin' ny taona 2000 vao nahazo laza iraisam-pirenena io gadona io.

Avy amin' ny mozika nentim-paharazana any amin' ny faritr' i Toliara sy amin' ny mozikan' i Afrika Atsimo-Atsinanana ny tsapiky (avy ao Môzambika sy Tanzania ary indrindra i Afrika Atsimo). Vao haingana no nampifanarahana azy amin' ny zavamaneno môderina toy ny gitara elektrika sy gitara beso ary ny amponga maro anaka.

## Toetoetrany
Haingana kokoa noho ny gadona malagasy hafa ny tsapiky izay manasongadina fomba fitendry gitara avy amin' ny fomba fitendrena marovany (zavamaneno toy ny valiha). Tsapa koa anefa ny fiantraikan' ny mozikan' i Afrika Atsimo izay mampiasa gitara roa sy ny hira matetika ataon' ny vehivavy.

Tsy mifidy toerana na fotoana hanaovana azy ny tsapiky: na any ambanivohitra, na eny an-tanàn-dehibe, na ankalamanjana na anaty faritra mifefy. Atao amin' ny fotoana manetriketrika rehetra ao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Madagasikara ny tsapiky, na amin' ny lanonana tsotra izany na amin' ny fandevenana.  Maharitra ora maromaro na andro vitsivitsy ny lanonana misy tsapiky.

Manaraka rafitra misy fizarana telo ny tsapiky: ny kitariky (fampidirana arahin' ny hira) sy ny kilatsaky (fanafainganana ny gadona izay manasa ny mpanatrika handihy) ary ny kifolaky (fanajanonana tampola ny gadona alohan' ny hanohizana azy mba hamelona indray ny vaikan' ilay mozika).

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy

## Boky azo anovozan-kevitra

* Julien Mallet, *Le tsapiky, une jeune musique de Madagascar : ancêtres, cassettes et bals-poussière*, Paris, Karthala, 2009, 279 p. ()

* Martin, Denis-Constant, « Madagascar. Tsapiky, panorama d’une jeune musique de Tuléar, orchestre... », *Cahiers d’ethnomusicologie*. Anciennement *Cahiers de musiques traditionnelles*, Infolio Editeur / Ateliers d’ethnomusicologie, no 18,‎ 31 décembre 2005, p. 327–329

* Anderson, Ian (2000), "Ocean Music from Southeast Africa", *The Rough Guide to World Music*, Vol. 1: Africa, Europe and the Middle East, Rough Guides, pp. 523–532, ()

## Lohrano sy fanamarihana
Zalenn

**Zalenn**, tena anarany **Christophe Zanellato**, teraka tamin'ny 13 aprily 2000 tany Toamasina, avy amina reny malagasy sy raim-pianakaviana italianina.  

Izy, mpamorona ary mpamokatra mozika.

## Biography
Zalenn dia nanomboka namorona mozika tamin'ny faha-12 taonany, saingy tsy nanomboka nipoitra hatramin'ny 4 taona taty aoriana tamin'ny taona 2016 . 

Izy dia nanomboka namoaka hira toy ny "Lemurs", "Anakao" na na "A Red Flowers aza" tamin'ny fiaraha-miasa amin'i Loadjaxx izay nilalao matetika tao amin'ny Fun Radio an'i DJette Maeva Carter nandritra ny fampisehoana "Party Fun"  na na Mike Williams    tao amin'ny Ministeran'ny Feo  . 

Tamin'ny taona 2018, taorian'ny andrana maro tamin'ny mozika elektronika isan-karazany, Zalenn dia nandefa ny *Let You Go* to the *BBC introducing*, tranonkala BBC ho an'ny tanora mpanakanto tsy manana fifanarahana firaketana. Notsipihiny mivantana ny BBC an'i Devon izay miantso ny "famoahana ny herinandro" . 

Tamin'ny taona 2020, nanao sonia remix voalohany tao amin'ny Warner Music Group  ho an'ny DJ / Producer Feder sy ny lohateniny *hoe Girl Girl*, aorian'ny famoahana ny *antso* tokana vaovaony izay hanangana ny #SlurpCallChokene ao amin'ny sosialy TikTok. 

### DNA
Tamin'ny taona 2018, nofeheziny ny daty nilalao Disneyland teo anilan'ny mpanakanto pop frantsay, avy eo niaraka tamin'i Joachim Garraud tao amin'ny Elektric Park Festival koa ny artista hafa tao amin'ny Amsterdam Dance Event nandritra ny Press Start. Avy eo izy dia mamela ny feon-tsofina mandritra ny fampisehoany ny tontolony misy feo sy fahitana manokana antsoina hoe ADN. 

## Hira

### EP

* 2020   : DARK DNA

### tokan-tena

* 2016   : *Lemurs* (Productions nosikely) 
* 2016   : *Anakao* (Productions Black Island) 
* 2017   : *A Red Flower*
* 2018   : *Let You Go* 
* 2018   : Honest (ft. Ebby)
* 2019   : *Nahana (ft.* *Gold N)* (Zalenn Music) 
* 2020   : *Feder - That Girl* (Zalenn Remix) ( Warner Music Group )
* 2020   : Call (Playpack Records)
* 2020 : Covers 
* 2020   : Call You Back (Playpack Records)
* 2021 : Energy (Playpack Records)
* 2021 : Good Vibes (DNA OF ZALENN)
* 2021 : Ate Up All Their Cake (Playpack Records)
* 2022 : Thousand Years

## Fanamarihana sy hevitra
Tarikh al-Tabari

Ny ***Tarikh al-Tabari*** na ***Tarikh-i Tabari*** (arabo: تاريخ الطبري) izay midika hoe "Tantaran' i Tabari", dia tantara amin' ny teny arabo notontosain' ny mpahay tantara mozilmana Muhammad ibn Jarir al-Tabari (taona 838–923) tamin' ny taona 915. Ny lohateny feno dia تاريخ الرسل والملوك / *Tārīkh al-Rusul wa al-Mulūk*, izay midika hoe "Tantaran' ny Mpaminany sy ny Mpanjaka".

Manomboka amin' ny famoronana izy io, ary mitanisa ny tantaran' ny Mozilmana sy ny faritra Atsinanana Afovoany manomboka amin' ny fedrà sy sy angano mifandray amin' ny Testamenta Taloha ka hatramin' ny tantaran' ny vanimpotoan' ny Abasida, ka hatramin' ny taona 915. Fanampiny na tohin' izany no nosoratan' i Abu Abdullah ibn Ahmad ibn Ja'far al-Farghani, mpianatr' i al-Tabari.

Ny *Tarikh al-Tabari* mitantara ny tantaran' izao tontolo izao nanomboka tamin' ny famoronana ka hatramin' ny nahaterahan' i Mohamady, avy eo ny tantaran' ny Tontolo Silamo nandritra ny taonjato telo voalohany taorian' ny Hijra.

Ny mpanoratra azy, Tabari, dia mitatitra ny zava-niseho miaraka amin' ny *[[isnâd]]* (rojon' ny fampitana azy), ka ny manam-pahaizana taty aoriana no manana andraikitra hanavaka ny tantara tena izy amin' ny tantara hosoka: ny zava-misy sy ny angano dia raisina amin' ny fomba mitovy.

Io asasoratra io,izay  nosoratana tamin' ny teny arabo, dia nadikan' i Al Bal'ami amin' ny teny persiana manodidina ny taona 963 (izany hoe 40 taona taorian' ny nahafatesan' ilay mpanoratra) nataon' ilay  manam-pahaizana samanida Mohammad Bal'ami, araka ny sora-tanana ao amin' ny Tranombokin' ny Mpanjaka. Izany dia endrika "fohy", izay nanesorana ny fampijerena mpanorara hafa, ny famerimberenana ary ny teny natao tsiahy avy amina loharano. Io indray no nadika amin' ny teny tiorka.

Miampanga an' i Al-Bal'ami ho nanova tantara ho an' ny fampielezan-kevitra siita ny Sonita. Taorian' izay dia niampanga an' i Hermann Zotenberg ho ninia nandiso an' ilay lahatsoratra ny Siita sy ny mpahay tantara maro.

## Jereo koa

* *[[Tafsir al-Tabari]]*
Edward José

**Edward José**  dia talen-koronantsary, mpanoratra senariô, mpilalao ny zom-pirenen'i Belzika teraka ny 5 Jolay 1865 ary maty ny 18 Desambra 1930

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com
Fiangonana ôrtôdôksa

Maro ireo atao hoe "**fiangonana ôrtôdôksa**" maneran-tany ao amin' ny fivavahana kristiana.

## Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana
Ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana na Fiangonana ôrtôdôksa katôlika, izay fantatra indrindra amin' ny anarana fohy hoe Fiangonana ôrtôdôksa, dia iray amin' ireo fiangonana tranainy indrindra. Fiombonam-piangonana ôrtôdôksa maromaro izay samy niorina araka ny Kônsily fito nifandimby izay atao hoe "Fiangonan' ny kônsily fito" izy. Ny ankamaroan' ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana dia hita ao Eorôpa Andrefana sy ao Grisia (na Gresy) ary ao Kaokazy.

#### Fiangonana ôrtôdôksa siriaka
Ny Fiangonana ôrtôdôksa Siriaka na Patriarkata ôrtôdôksa siriakan' i Antiôkia sy ny Atsinanana manontolo dia isan' ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana (Fiangonan' ny Kônsily telo) izay manana ny renivohiny ao Antiôkia.

## Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo

#### Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo etiôpiana
Ny Fiangonana ôrtôdôksa etiôpiana na Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo etiôpiana dia fiangonana antekalkedôniana niforona tao Etiôpia, mahaleo tena hatramin' ny taona 1959, izay miombona ao amin' ny Fiangonan' ny kônsily telo. Isan' ny fiangonana kristiana tranainy indrindra maneran-tany izy satria efa niforona tany amin' ny taonjato faha-4. Isan' ny boky kanônika ny Bokin' ny Fiakaran' i Isaia sy ny Bokin' ny Jobily ary ny Bokin' i Henôka.

#### Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo eritreana
Ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo eritreana dia fiangonana antekalkedôniana mahaleotena. Miombona ao amin' nyFiangonan' ny kônsily telo izy. Teo ambany fahefan' ny Fiangonana etiopiana ôrtôdôksa io fiangonana io taloha nefa nifarana tamin' ny taona 1993 izany rehefa nahaleo tena izy.

## Fiangonana ôrtôdôksa kôptan' i Aleksandria
Ny Fiangonana ôrtôdôksa kôptan' i Aleksandria dia fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana, tsy kalkedôniana sady mahaleo tena. Isan' ny Fiangonan' ny kônsily telo izy.

## Fiangonana ôrtôdôksa manaraka fomba tandrefana
Ny Fiangonana ôrtôdôksa manaraka fomba tandrefana dia tsy isan' ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana na ny Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana.

## Fiangonana ôrtôdôksa presbiteriana

* Fiangonana ôrtôdôksa presbiteriana

### Fiombonana ôrtôdôksa atsinanana

### Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana
Ny Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe Fiangonana tsy kalkedôniana na Fiangonana tsy kalsedôniana, dia ireo fiangonana kristiana tranainy niorina araka ny Kônsilin' i Nikea (taona 325) sy ny Kônsily voalohan' i Kônstantinôpôly (taona 381) ka indraindray atao hoe Fiangonan' ny kônsily roa na Fiangonan' ny kônsily telo. Tsy isan' ny Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana izany ireo atao hoe Fiangonanan' ny kônsily fito, izany hoe ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana.

## Jereo koa

* Kristianisma
Kônstantinôpôlisy

I **Kônstantinôpôly** na **Kônstantinôpôlisy** na **Kônstantinôpla** dia tanàna naorin' ny emperora Kônstantino I (306-337) tamin' ny taona 330 teo amin' ny toerana niorenan' i Bizantioma (na Bizansa) hatramin' ny faharavany tamin' ny taona 1453, renivohitry ny Empira Rômanan' ny Atsinanana. Amin' ny teny latina dia atao hoe *Constantinopolis*, ary amin' ny teny grika dia Κωνσταντινούπολις / *Kônstantinoúpolis* fa amin' ny teny tiorka ôtômàna kosa dia *قسطنطینیه / Kostantiniyye.*

Lasa renivohitry ny Empira Ôtômàna izy tamin' ny taona 1923, nefa ny renivohitr' i Torkia ankehitriny dia nafindra any Ankara.

Tamin' ny taona 1930 dia novana ho *Istambul* ny anarany. Ankehitriny i Istambul dia ahitana mponina 15 tapitrisa any ho any sady misy ny foiben' ny Patriarkatan' i Kônstantinôpôly, izay hany sisa ahatsiarovana ny Empira Bizantina.

## jereo koa
*Istanbul
Faminaniana

Ny **faminaniana** dia teny na soratra vokatry ny fanilovana (na tsindrimandry) azon' ny olona iray amin' ny alalan' ny fanambaràna avy amin' Andriamanitra. Ny faminaniana dia mety momba ny lasa na ny ankehitriny na ny hoavy. Raha maminany ny mpaminany dia miteny na manoratra ny zavatra tian' Andriamanitra hampahalalaina ny olona, mba hahasoa azy na hahasoa ny hafa. Tsy ny mpaminany ihany no afaka maminany. Ny olona iray dia afaka mandray faminaniana na fanambaràna ho an' ny fiainany manokana. Mety hitsikera ny zava-dratsy misy eo amin' ny fiarahamonina sy ny fivavahana ary ny fitondram-panjakana mba hanarenana izany ny faminaniana.

## Jereo koa

* Fanahy Masina

* Histôrisisma

* Preterisma
* Amilenarisma
* Pôstmilenarisma
* Fotorisma
* Milenarisma
* Idealisma
* Nofy
* Tsindrimandry
Fivavahan-drazana

Ny **fivavahan-drazana** na **fivavaham-poko** dia fivavahana na finoana an' ny foko na vondrom-poko na firenena iray manokana. Avahana amin' ny fivavahana manana fikendrena anjiaby, toy ny kristianisma sy ny finoana silamo (izay tsy voafetra ho an' ny foko na vondrom-poko na firenena iray), ny fivavahan-drazana.

## Ny fivavahan-drazana afrikana
Ny fivavahan-drazana afrikana dia fivavahana isan-karazany ahitana fivavaham-poko maro. Matetika dia tsy voasoratra ny fomba sy fanao ao amin' ireo fivavahana ireo fa miampita am-bava, ka ahitana karazan' andriamanitra ambony sy ambany, indraindray ahitana finoana andriamanitra mpamorona, finoana ny fisian' ny fanahy, ny fivavahana amin' ny fanahin' ny maty, ny fampiasana majika sy sikidy ary ny fitsaboana nentim-paharazana. Maro amin' ireo fivavahana ireo ny mananana endrika animista, ny sasany pôliteista ary ny hafa panteista.

## Ny fivavahan-drazana sinoa

## Jereo koa

* Fivavahana amin' ny razana
* Animisma
* Tôtemisma
* Fivavahan-drazana malagasy
* Fivavahan-drazana afrikana
Fiangonana katôlika marônita

Ny **Fiangonana katôlika marônita** na **Fiangonana antiôkiana siriaka marônita** na **Fiangonana marônita** dia isan'ireo fiangonana katôlika tatsinanana. Atao hoe *Patriarkan'i Antiôkian'ny Marônita* ny lohan'ny fiangonana, izay monina ao Bkerké any Libàna. Ny patriarka marônita dia mitondra ny anarana faharoa hoe "Boutros", izay mampahatsiahy an'i Petera izay mpanorina ny fiangonana tany Antiokia (na Antioka).

## Jereo koa

* Katôlisisma
* Kristianisma
Fivavahana tsy misy andriamanitra

Ny **fivavahana tsy misy andriamanitra** na f**ivavahana tsy mino andriamanitr**a dia ireo fombafomba na finoana na fitsipika na tenimpinoana (dôgma) an' ny olona na vondron' olona iray tsy misy ifandraisany amin' Andriamanitra na amin' ny andriamanitra na iza na iza. Azo ampitovina amin' ny endrika filôzôfia na fiainam-panahy ny fivavahana toy izany. Ny jainisma sy ny bodisma no fivavahana heverina fa tsy mino ny fisian' ny andriamanitra mpamorona.

## Jereo koa

* Ateisma
* Panteisma
* Teisma
Reggae

Ny ***reggae*** dia karazana mozika nisandratra tamin' ny taompolo 1960, vokatry ny fifangaroan' ny mozika *ska* sy *calypso* niaraka amin' ny *blues* sy ny *rock and roll*, mozika be mpitia indrindra amin' ny mozika jamaikana. Lasa mozika malaza eran-tany ny *reggae* izay matetika tafaraka amin' ny kolontsaina rastafary. Rehefa miresaka reggae dia matetika tonga ao an-tsaina ny hetsika rastafary izay nipoiitra koa avy ao Jamaika. Misy anefa ireo Rasta, toy ny hetsika Bobo Shanti, izay tsy miombon-kevitra amin' izany. Na dia izany aza dia mitonon-tena ho rasta ny ankamaroan' ny mpihira reggae, noho ny reggae ampiasaina hampielezana ny kolontsaina rastafary.

## Jereo koa

* Bob Marley
* Lucky Dube
Jainisma

Ny **jainisma** na **darma jaina** ny **jinisma** dia fivavahana izay mampianatra fa ny tanjon' ny fiainana dia mitovy ho an' ny hindoisma sy ny bodisma ary ny sikisma. Ny mpanaraka io fivavahana io dia tokony hanao tanjona ny fahatratrarana ny fihazavana ara-panahy izay mitarika amin' ny fitsaharan' ny fifindran' ny fanahin' ny zavamananaina iray amin' ny zavamananaina iray hafa (*samsara*), atao hoe *môska* na *nirvana*. Mandala ny fisainanana tsy misy herisetra (*ahimsa*) ny jainisma. Amin' ny jainisma dia mifampiakina ny fiainana rehetra ka tokony hifanampy. Fanao ao amin' ny jainisma ny fandinihan-tena sy ny fifadian-kanina. Ny jainisma dia mety nipoitra tamin' ny taonjato faha-10 na faha-11 tal. J.K. Misy mpino mmiisa any amin' ny 10 tapitrisa maneran-tany, ka ny ankamaroany dia ao India, ny 30&nbsp;000 any Eorôpa ary ny 100&nbsp;000 any Etazonia.

## Jereo koa

* Fivavahana darmika

* Hindoisma
* Bodisma
* Sikisma
Ismaelisma

Ny **ismaelisma** na **ismailisma** dia firehan' ny siisma, sampan' ny fivavahana silamo, izay niseho tamin' ny taonjato faha-8. Ny mpino ao amin' io fivavahana io dia atao hoe *Ismaeliana* na *Ismailiana* na *Ismaily* (amin' ny teny arabo: اسماعيلي / ismā`īlī). Anarana avy amin' ny anaran' ny imama fahafiton' ny siisma, atao hoe *Ismaïl ben Jafar* izany. Tsy vahoaka persàna na arabo na indiana ihany no manaraka ny firehana ismaeliana. Mizara ho sampana madinika maro ny ismaeliana, dia ny Mobarakià, ny Katabià, ny Karmata, ny Droza, ny Mostaliana, ny Nizarita ary ny Septimana). Na dia manakaiky ny sonisma aza ny fivavahan' ny Ismailiana dia atao hoe *batiniyya* izy noho ny fandalany fahalalana miafina (ezôterisma).

## Jereo koa

* Finoana silamo
* Siisma
* Sonisma
Wienerschnitzel

Ny **skin** Voasintona Fijerena Hamaky Hanova Hanova ny fango Hijery ny tantara Plus Tadiavo Fitetezana ny wiki Fandraisana Wikipedia finday Pejy rehetra Pejy vaovao Pejy kisendra Fikambanana Fikambanana Toerana iombonana Niorina tamin'ny 1961 izy io nataon'i John Galardi.
Sham Kumar Monger

Sham Kumar Monger dia mpanoratra poeta ary mpanoratra amin'ny fiteny anglisy ankehitriny.

## Biografia
Animisma

Ny **animisma** dia finoana ny fananan' ny zavatra rehetra fanahy sy aina, ka tsy ny olombelona sy ny biby ihany izany fa ny zavatra hafa toy ny hazo, ny rivotra, sns. Inoana koa ao amin' ny animisma ny fisian' ny fanahy maro tsy hita maso izay mpiaro.  Avy amin' ny teny latina hoe *anima* izay midika hoe "fanahy" na "aina" ny teny hoe *animisma*.

Ireo fanahy na aina ireo dia fisehoan' ny razana efa maty na fisehoan' ny fanahin' ny andriamanitra biby, izay afaka miasa amin' ity tontolo tsapa ity, na amin' ny lafiny tsara izany na amin' ny lafiny ratsy, izay anaovana fanompoam-pivavahana. Inoan' ny animista ny fisian' ny fiainana aorian' ny fahafatesana. Ny animisma dia hita amin' ny faritra maro eto ambonin' ny tany amin' ny kôntinenta rehetra.

## Ny fisehon' ny animisma

### Ny fetisisma
Ny fetisisma dia fivavahana amin' ny zavatra heverina ho manana hery ambonin'  ny ara-boajanahary. Karazana animisma ny fetisisma.

### Ny tôtemisma
Ny tôtemisma dia finoana ny fisian' ny razana na fanahy mpiaro ny foko na vondrom-poko iray, izay mitoetra ao amin' ny atao hoe tôtema, izay mety zavatra voasokitra na biby na zavamaniry inoana fa manan-kasina. Karazana animisma koa ny tôtemisma.

### Ny samanisma
Amin' ny kolontsaina animista amin' ny faritra sasany dia afaka mifandray sy mifampiresaka amin' ny fanahy tsy hita maso ny velona amin' ny alalan' ny mpanelanelana atao hoe samàna (karazana mpimasy na ombiasa): izany no atao hoe samanisma.

## Jereo koa

* Fivavahana
Lambo

Ny **lambo** dia karazam-biby ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]*. Ny teny hoe *lambo* dia mety manondro ny karazana ompiana (kisoa) na ny karazana any anaty ala (lamboala), arakaraka ny fitenim-paritra eto Madagasikara. Fa ny horesahina eto dia ny lamboala.

## Teny malagasy
Amin' ny fitenim-paritra tanosy, sakalava any Mayotte (kibosy), ny teny hoe lambo dia manondro ny kisoa. fa amin' ny fiteny merina, izay fototry ny fiteny malagasy ôfisialy, sy ny fitenim-paritra maro hafa, dia ny lambo any anaty ala izany. Marihina fa ny teny hoe *lambo* koa dia ilazana karazana zavamaniry heverina fa manaitra ny filan' ny fitaovam-pananahana, izay atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *[[Uvaria manjensis]]*. 

## Ny lambo eto Madagasikara
Fahita any amin' ny faritra be alan' i Madagasikara, , ny lambo, izay tena manimba ny fambolena.

* ny *Potamochaerus madagascariensis*, na *Potamochaerus africanus*, Gray na *[[Potamochoerus larvatus]]* (atao hoe lamboniva), hita any amin' ny faritra ambany, amorontsiraka;
* ny *Potamochaerus Edwardsi*, Grandidier (atao hoe lambonava), hita any amin’ ny ala any amin' ny faritra avo, io no lehibe indrindra.

## Amin' ny heviny mivelatra
Ny karazana rehetra ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae|Suidea]]* nefa tsy kisoa ompiana dia antsoina hoe *lambo*, ka anisan' izany ireo ao amn' ny vondron-karazana:

* *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]* (atsy Afrika);
* *[[Phacochoerus]]* (atsy Afrika);
* *[[Porcula salvania|Porcula]]* (lambo zeny);
* *[[Potamochoerus]]* (misy eto Madagasikara);
* *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]* (vondrona ahitana ny kisoa)

## Jereo koa
* Kisoadia

* *[[Babyrousa]]*

## Loharano
Tapaporoha

**Tapaporoha** (*Lethrinus harak*)  dia trondro avy amin'ny fianakaviana Lethrinidae.

Avy amin'io fianakaviana io ihany koa ny Amgelika, Romanjia sy Ambitsy
## Loharano
Sabonto

**Sabonto** na **Bemangily**, (*Rastrelliger kanagurta*) - hazandrano.

## Jereo koa
*Mahaloky
*Sardinina

## Loharano
Vorompatrana

Ny **vorompatrana** dia vorona goavambe, anisan' ny *[[Ratitae]]* (aotrisy, nando, sns.). Teto Madagasikara irery ihany no nisy azy ary tsy fantatra mazava ny daty naha lany tamingana azy. Mamorona ny vondron-karazana ***Aepyornis*** izy ireo, ao amin' ny fianakaviana *[[Aepyornithidae]]*, izay anisan' ny filaharana *Aepyornithiformes*. Nisy karazany roa ny *Aepyornis*, dia ny *Aepyornis* *hildebrandti* kely kokoa sy ny *Aepyornis* *maximus* lehibe kokoa, izay mety ho ny vorona lehibe indrindra niaina teto ambonin' ny tany. Ny havany akaiky indrindra dia ny kipy any Zelandy Vaovao. Lany tamingana izy ireo tamin' ny taona 1000 tany ho any, angamba vokatry ny asan' ny olombelona.

## Fanoritsoritana

### Habe sy lanjany

Nirefy 3 ka hatramin' ny 3,5 m ny haavon' ny vorompatrana ary nilanja 350 hatramin' ny 450 kilao (hatramin' ny 500 kg ho an' ny lahy lehibe indrindra). Na dia lehibe aza izy dia tsy izy no vorona lehibe indrindra. Nihoatra azy ny môa tany Zelandy Vaovao, izay karazana manakaiky azy fantatra kokoa, ao amin' ny fianakaviana *Dinornithiformes*, izay mety nahatratra 4 m. Ny *Aepyornis* anefa no vorona mavesatra indrindra hatramin' izay, ary maivana kokoa ny môa.

### Tsy manidina fa mihazakazaka
Tsy afaka nanidina io vorona io, satria saika tsy nisy elatra tavela, na dia ao amin' ny karany aza, toy ny karazam-borona goavam-be hafa ao amin' ny fianakaviany (*[[Aepyornithidae]]*). Afaka nahatratra hafainganam-pandeha ambony indrindra izy mba handosirany ny biby na vorona mpiremby azy.

### Atody

Nanjavona tany amin' ny taona 1000 tany ho any fa tsy tamin' ny taonjato faha-17 na faha-18, ny *Aepyornis* dia niara-niaina tamin' ny olombelona voalohany tonga teto Madagasikara. Amin' izao fotoana izao dia mbola mahita atody tsy misy vaky, izay atao vata, ny Malagasy. Amin' ny tranga sasany, ireo atody ireo dia manana hodidina mihoatra ny 1 m, halava hatramin' ny 34 sm, ary hadiry 9 litatra, fito heny ny haben' ny atodin' ny aotirisy.
Bandro

Ny **bandro** (*Hapalemur alaotrensis*) dia karazana gidro na varika. Izy io dia tsy misy afa-tsy amin' ny bararata ao amin' ny Farihy Alaotra sy ny manodidina, any avaratra-atsinanan' i Madagasikara. Manodidina ny 40 sm ny halavany, mitovitovy ny rambony, ary miloko volondavenona mivolontsôkôlà. Izy io no hany varika mihinanana zozoro papirosy (*Cyperus papyrus*), sy bararata ary ahitra hafa. Nihena ny isan'io biby io noho ny fahapotehan' ny toeram-ponenany ary ny Vondrona Iraisam-pirenena Momba ny Fiarovana ny Zavaboary (anglisy:  *International Union for Conservation of Nature* - IUCN) dia nanamarika azy ho "tandindomin-doza".

## Ny mombamomba azy
Ny rambony sy ny vatany dia samy 40 sm ny salan'isa, ary milanja 1,1 ka hatramin' ny 1,4 kg, ary ny lahy dia lehibe noho ny vavy. Mivolontsôkôlà ny volony matevina mivolombolamena, volondavenona maivana kokoa eo amin'ny tarehiny sy tratrany, ary volontsôkôlà eo amin'ny lohany sy ny tendany.

## Tontolo iainana
Io varika io no hany biby azo ampifanarahana amin'ny fiainana anaty zozoro papirosy. Tsy toy ny varikam-bolotsangana hafa, ny bandro dia tsy mihinana volotsangana; fa ny rantsan'ny zozoro papirosy (*Cyperus papyrus*), ny sampan' ny volontsangana (*Phragmites communis*), ary ny karazana ahitra roa hafa (*Echinochloa crus-galli* sy *Leersia hexandra*) no haniny.

## Sata
Mihena ny isan' ny bandro satria potika sy avadika ho tanimbary ny toeram-ponenana sahaza manodidina ny farihy. Ny loza hafa dia ny fandoroana ny honahona sy ny fihazana ny bandro ho sakafo ary ny fivarotana azy. Ny Vondrona Iraisam-pirenena misahana ny Fiarovana ny Zavaboahary (anglisy:  *International Union for Conservation of Nature* - IUCN) dia nanamarika fa "tandindomin-doza" ity biby ity, saingy tamin' ny taona 2007 dia nisy faritra arovana vaovaomirefy 42 478 ha natsangana manodidina ny farihy izay tokony hanome fiarovana ny bandro. Ny *Durrell Wildlife Conservation Trust* dia manana fandaharan' asa momba ny fiarovana ny bandro, ary misy ny fiompiana bandro sasany atao any amin' ny toeram-pijerem-biby. Voatanisa ao amin' ny lisitra CITES Appendix I ny bandro.

## Jereo koa
* Hira (maky)
* Maky
* Sifaka
* Babakoto
* *[[Varecia rubra]]*
* *[[Varecia variegata]]*

## Loharano
Akiho

**Ny akiho** na **antsantsa** na **akio** (*Selachimorpha*) dia hazandrano., trondro an-dranomasina, lava vatana sady matanjaka. Malaza ho masiaka ny antsantsa nefa tsy ny karazana antsantsa rehetra no toy izany fa ny sasany ihany. Ahitana azy ireo ny ranomasimbe rehetra sy ny ony lehibe sasantsasany. Ankehitriny dia miisa any amin' ny 500 ny karazana antsantsa izay voantsinjara ao amin' ny fianakaviana miisa 35, ankoatry ny fay izay heverina ankehitriny fa karazana antsantsa koa.

Miova eo anelanelan' ny 14&nbsp;sm hatramin' ny 20&nbsp;m na mihoatra ny halavan' ny antsantsa. Na dia ngeza indrindra aza ny antsantsa trozona (mihoatra ny 20 m) dia ny planktôna no sakafony izay alainy amin' ny alalan' ny fitantavanana ny ranomasina. Ny ankamaroan' ny antsantsa dia mpihaza ary mihinana ny biby an-dranomasina rehetra. Ahitana azy ireo ny ranomasina rehetra hatrany amin' ny 2&nbsp;500&nbsp;m any ambany. Tsy dia ahitana azy ireo firy ny ranomamy, nefa misy karazany afaka miaina an-dranomamy koa, dia ilay atao hoe "antsantsan' i Zambezi" (*Carcharhinus leucas*) sy ny "antsantsan-drenirano" (*Glyphis*). 

Misefo amin' ny alalan' ny esasa mivaky dimy hatramin' ny fito ny antsantsa. Ny nifiny dia maniry amin' ny tandahatra maro izay miongotra sy misolo hatranihatrany. Na dia malaza ho masiaka aza ny antsantsa dia karazany dimy ihany no tena mampidi-doza. Ny iray ampahatelon' ny karazana antsantsa dia tandindomim-paharinganana ankehitriny vokatry ny fanaratoana azy tafahoatra, ny famonoana azy ireo, sns.

## Jereo koa

* Antsantsa fotsy
* Antsantsa tigra
* Antsantsa trozona

## Loharano
Duki

**Mauro Ezequiel Lombardo** (Almagro, Arjentina; 24 Jona 1996), izay fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Duki**, dia mpihira, rapper ary mpamorona ny karazana rap.

## Rohy ivelany
* Duki Facebook
* Duki Instagram
The Aristocats

***The Aristocats*** (Frantsay: *Les Aristochats*, Malagasy: *Les Aristochats*) dia horonantsary amin'ny sarimihetsika amerikana notontosain'i nataon'i Walt Disney Productions, ary nivoaka tamin'ny 11 Desambra 1970. Ireo olona nampindrana ny feony ho an'io sarimiaina io dia i Eva Gabor, Hermione Baddeley, Phil Harris, Dean Clark, Sterling Holloway, Scatman Crothers, ary i Roddy Maude-Roxby.

## Rohy ivelany
* 
* 
*
The Princess and the Frog

***The Princess and the Frog*** (Frantsay: *La Princesse et la Grenouille*, Malagasy: *Ny Princesse sy ny Grenouille*) dia horonantsary amin'ny sarimihetsika amerikana notontosain'i nataon'i Walt Disney Animation Studios, ary nivoaka tamin'ny 11 Desambra 2009. Ireo olona nampindrana ny feony ho an'io sarimiaina io dia i Anika Noni Rose, Bruno Campos, Keith David, Michael-Leon Wooley, Jennifer Cody, Jim Cummings, Peter Bartlett, Jenifer Lewis, Oprah Winfrey, Terrence Howard, ary i John Goodman.

## Rohy ivelany
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ratko Janev

**Ratko Janev**  (30 martsa 1939 - 31 desambra 2019) dia Yugoslav ary mpahay fizika atomika serba ary akademika.
## Biography
Ratko Janev dia teraka tamin'ny 30 martsa 1939 tao Sveti Vrach, Bulgaria. Nandritra ny fahatanorany dia nifindra tany Yugoslavia izy, ary nahazo diplaoma tamin'ny Skopje High School tamin'ny 1957 ary avy eo dia nanohy nianatra tao amin'ny University of Belgrade, izay nahazoany diplaoma PhD tamin'ny 1968. Avy amin'ny taona 1965 izy dia mpiara-miasa aminy. Vinča Institute nuklezika. Nanomboka tamin'ny taona 1986 izy dia Sekretera Lohan'ny Fikambanan'ny Atomika sy Molecular an'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Ara-Angovo Iraisam-pirenena tao Vienna. 
Janev dia mpikambana ao amin'ny Macedonian Academy of Science and Arts.  Tamin'ny 2004 dia nahazo ny valim-pitokisana avy amin'ny Alexander von Humboldt Foundation ho an'ny tetik'asa "Modeling and Diagnostics of Fusion Edge / diverter plasma" ny fahatakarana ny plasmas misy sela mangatsiaka amin'ny nuclear fusion reaktor.

## Publications
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*"Atomska fizika" (Atomic physics), 1972
*
*
*"Atomska fizika" (Atomic physics), MANU, Skopje, 2012.
*Atomic_and_plasma_material_interaction https://books.google.com/books/about/Atomic_and_plasma_material_interaction_p.html?id=rSNRAAAAMAAJ&redir_esc=y
*Collision Processes of Hydrocarbon Species in Hydrogen Plasmas https://www.amazon.co.uk/Collision-Processes-Hydrocarbon-Species-Hydrogen/dp/B0019T6NK2/ref=sr_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1349889726&sr=1-2

## References
Tedros Adhanom

**Tedros Adhanom Ghebreyesus** (Ge'ez: ቴዎድሮስ አድሓኖም ገብረኢየሱስ; teraka 3 martsa 1965) dia mpikaroka momba ny fahasalamam-bahoaka etiopiana sy ofisialy izay niasa hatramin'ny taona 2017 amin'ny maha-Tale Jeneraly an'ny Organisation Fahasalamana an'izao tontolo izao. I Tedros no dokotera voalohany ary Afrikanina voalohany amin'ny andraikitra, izay notohanan'ny Vondrona Afrikanina. Notanana toerana roa ambony izy tao amin'ny governemantan'i Etiopia: Minisitry ny Fahasalamana nanomboka ny 2005 ka hatramin'ny 2012 ary minisitry ny raharaham-bahiny nanomboka ny taona 2012 ka hatramin'ny 2016.
Hugo López-Gatell Ramírez

**Hugo López-Gatell Ramírez** (Mexico City, 22 Febroary 1969) dia mpitsabo aretin-tsaina momba ny Mexico, mpikaroka, mpampianatra ary mpiasam-panjakana. Hatramin'ny 1 desambra 2018, izy no filohan'ny Undersecretariat ny fisorohana sy fampiroboroboana ny fahasalamana, ao amin'ny ministeran'ny fahasalamana any Mexico.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Varotra ambongadiny

Ny **varotra ambongadiny** dia famarotana entana amin'ny isany be dia be amin'ny mpivarotra antsinjarany. Ny mpivarotra ambongainy matetika dia mividy entana avy amin'ny ozinina na mpamokatra, ary afaka mampivondrona manangona ary manasokajy ny vokatra.
Iràna Lehibe

I **Iràna Lehibe** na ny **Tontolo Iraniana** na **Persia Lehibe** na **Persa Lehibe** na **Tontolo Persiana** dia ny faritra izay itenenana fiteny iraniana sy ny faritra maro nikambana tao amin' i Persia (na Persa) na ny Empira Persiana. Misy ny mpanoratra mampiasa teny azo adika amin' ny hoe "**Kôntinenta ara-Kolontsaina Iraniana**" na "**Kôntinenta ara-Kolontsaina Persiana**" (na "**Kôntinenta ara-Kolontsaina Persa**"). Tsy nanana sisin-tany raikitra na oviana na oviana ny Tontolo Iraniana sady tsy nanana famaritana mazava tsara. Misy anefa ireo mamaritra azy ho ny fitambaran' ny tanin' ireto firenena ankehitriny ireto: i Afganistàna, i Azerbaijàna ary ny repoblika ao Azia Afovoany. Ny hafa indray mamaritra azy ho ny fitambaran' ny ampahany lehibe amin' i Kaokazy sy amin' i Afganistàna ary amin' i Azia Afovoany, ka mipaka hatrany Sina sy India ary amin' ireo firenena miteny semita izay niharan' ny kolontsaina iraniana koa izany.

Atao hoe ایران بزرگ / *Iran-e Bozorg* na ایران‌زمین / *Iran-zamîn* (izay midika hoe "tanin' i Iràna") ny Tontolo Iraniana amin' ny teny persàna.

## Jereo koa

* Iranianina (vahoaka)
* Fiteny iraniana
* Fiteny persana
* Fivavahana iraniana
Sikisma

Ny **sikisma** dia fivavahana amin' Andriamanitra tokana naorin' i Guru Nanak tao amin' ny tapany avaratr' i India tamin' ny taonjato faha-15. Mônôteista ny fivavahana sika. Mino Andriamanitra tokana Faratampony ny mpino ao aminy, ka izany Andriamanitra izany dia tsy manam-petra, mandrakizay, mpamorona, anton' ny anton-javatra rehetra, tsy manam-pahavalo, tsy misy fankahalana, izay sady ato amin' izao tontolo izao no ao ivelany sy mihoatra azy (mihoa-draha). Atao hoe Goró Faratampony izy.

Ny teny hoe  *ਸਿੱਖ* / sikkh dia teny penjaby izay nisampana avy amin' ny teny sanskrita hoe *शिष्यः* / śiṣya (izay midika hoe "mpianatra"), na avy amin' ny teny sanskrita hoe *शिक्ष* / śikṣa (izay midika hoe "fianarana" na "fampianarana"). Midika hoe "fanahin' Andriamanitra" izay. Ny foto-pampianaran' ny sikisma dia miorina amin' ny fampianarana ara-panahin' ireo Guru Folo izay voangona ao amin' ny  *Sri Guru Granth Sahib*. 

Tsy manohitra ny fivavahana kristiana na ny silamo na ny fiavavahana hindo ny sikisma fa mihevitra azy ireo ho fomba samy ahafahana mivavaka amin' Andriamanitra.

## Jereo koa

* Fivavahana darmika
* Hindoisma
* Bodisma
* Jainisma
Taôisma

Ny **taôisma** dia sady fivavahana no filôzôfia izay iray amin' ny andrin' ny filôzôfia sinoa, ka ny roa hafa dia ny kônfosianisma sy ny bodisma, izay miorina amin' ny fisian' ny foto-javatra niandohan' ny zavatra rehetra, atao hoe *Taô*. Ny taôisma dia atao hoe *dàojiào*, izay midika hoe "fampianarana ny Lalana") amin' ny teny sinoa. Avy amin' ny kolontsaina sinoa tranainy no misy ny fototry ny taôisma, izay miorina amin-dahatsoratra, ka anisan' izany ny *Tao Tö King* nosoratan' i Lao Tseu, ny *Lie Tseu* sy ny *Zhuāngzǐ* nosoratan' i Tchouang Tseu. Miseho amin' ny alalan' ny fanao izay nisy akony teo amin' ny fiainan' ny mponina any amin' ny Farany Atsinanana, eny fa na hatrany Andrefana koa aza ny taôisma tamin' ny taonjato faha-20.

## Jereo koa

* Kônfosianisma
* Bodisma
Gabe Newell

**Gabe Logan Newell** (teraka 3 Novambra 1962), mahazatra amin'ny anarany **Gaben**, dia programmer solosaina amerikanina ary mpandraharaha fanta-daza indrindra amin'ny anarana hoe mpiara-manorina ny mpamorona lalao video ary orinasa mizara nomerika Valve. Teraka tao Colorado, izy dia niditra tao amin'ny Oniversite Harvard tamin'ny fiandohan'ny taona 1980, nefa nidina izy ary niasa ho an'ny Microsoft, izay niasa ho mpamokatra ho an'ny sasany amin'ireo rafitra fiasa Windows tany am-piandohana.

Raha mbola niasa tao amin'ny orinasa nandritra ny tapaky ny taona 1990, i Newell sy ny mpiara-miasa aminy, Mike Harrington, dia resy lahatra fa ny lalao video no ho avin'ny fialam-boly taorian'ny filalaovana ny id Software's *Doom* ary *Quake*. Talanjona ny fahatsapan-dry zareo hanana talenta fampivoarana ny lalao, i Newell sy i Harrington dia nandao an'i Microsoft tamin'ny 1996 hahitana an'i Valve, izay nijanona ho filohan'i Newell.
Cinderella (horonantsary, 1950)

***Cinderella*** (Frantsay: *Cendrillon*) dia horonantsary amin'ny sarimihetsika amerikana notontosain'i nataon'i Walt Disney, ary nivoaka tamin'ny 15 febroary 1950.
Fitokavana

Ny **fitokavana** dia ny fiantsoana fanahy toy ny andriamanitra, ny fanahin' ny maty (fanahin' ny razana, fanahin' ny olo-masina, sns), ny angatra, ny demony na devoly, sns, ao anatin'  ny vavaka mba hanatrehany na hahatongavany na hihainoany, amin' ny fangatahan-javatra (fiarovana, fankasitrahana, fanampiana, fanozonana ny fahavalo, sns), izay matetika anononana ny anaran' izy ireo na ny anaram-boninahitra fiantsoana azy ireo.

Ny fivavahana rehetra amin' ny ankapobeny dia mampiasa vavaka na litorjia na hira fitokavana: manao an' izany ny Kristiana ao amin' ny vavaka nampianarin' ny Tompo, ny Hindo sy ny Bodista ao amin' ny atao hoa "*mantra*", ny Egiptiana taloha ao amin' ny *[[Bokin' ny Maty]]*, ny Silamo amin' ny fanaovany fitokavana (arabo: دُعَاء‎ / *duʿāʾ*, vavaka fitalahoana na fangatahana).

## Jereo koa

* Vavaka