open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny sarda

Ny **fiteny sarda** na **fiteny sardiniana** dia fiteny ao amin' ny sampana rômana atsimo ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Ny Sarda na Sardiniana any Sardinia (na Sardagne) sy ny mpiasa mpifindra monina sardiniana maro miparitaka manerana ny kôntinanta rehetra: i Sardinia dia nisy *circoli sardi* ("Faribolana Sardiniana") miisa 145 eo ho eo izay mahazo fanohanana sy fanampiana ara-bola mba ho voatahiry ny kolontsaina sy ny fiteny sardiniana.

Ny fiteny sardiniana dia tsy mandrakotra ny nosy Sardinia manontolo, misy fiteny rômana hafa ny any: ny fiteny sasaresa, ny fiteny galorey (fitenim-paritra kôrsa sarteney), fiteny tabarkina (fitenim-paritra ligoriana) ary fiteny algeroà (fiteny katalàna).

Tamin' ny taona 1997, ny fiteny sardiniana, miaraka amin' ny fiteny hafa ampiasaina ao amin' ny nosy, dia neken' ny lalànam-paritr' i Sardinia. Tamin' ny taona 1999 dia neken' ny lalàna italiana momba ny vondrona ara-piteny vitsy anisa ara-tantara ihany koa ny fiteny sardiniana. Amin' ireo vondrom-poko ara-piteny roa ambin' ny folo nekena, ny fiteny sardiniana no manana mpiteny betsaka indrindra, na dia mihena hatrany aza izany. Saika ny mpiteny rehetra no mampiasa fiteny roa dia ny fiteny sardiniana sy fiteny italiana.

Ny fiteny sardiniana dia tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny paleôsardiana talohan' ny Rômana izay azo inoana fa tsy fiteny indô-eorôpeana; raha nanjavona hatry ny ela ity farany, ny voalohany dia sokajin' ny UNESCO ho fiteny atahorana ho maty amin' ireo fitenim-paritra lehibe ao aminy.

Na dia azo faritana ho manana "fahatongavan-tsaina ambony momba ny fiteny" aza ny vondrom-piarahamonin' ny mpiteny sardiniana dia atahorana mafy ho faty ny ny fteny sardiniana noho ny fizorana amin' ny fiovam-pitenenana mankany amin' ny fiteny italiana.

## Jereo koa

* Fiteny rômana: fiteny sarda, fiteny romaniana, fiteny dalmatika, fiteny italiana, fiteny espaniôla, fiteny ladinô, fiteny pôrtogey, fiteny frantsay, fiteny ôksitana, fiteny katalana, fiteny romantsa, fiteny ladîna, fiteny friôlana
Fiteny dalmatiana

Ny **fiteny dalmatiana** na **fiteny dalmatika** dia fiteny maty ao amin' ny vondrom-piteny rômana, ary ao anatin' ity vondrona ity dia ao amin' ny fianakaviam-piteny efa lany tamingana antsoina hoe "fiteny ilirô-rômana". Vokatry ny fidiran' ny fomban' ny fiteny rômana tao amin' ireo fiteny iliriana, ny fiteny dalmatiana dia notenenina teo anelanelan' ny tapany farany amin' ny Andro Taloha sy ny faran' ny taonjato faha-19 tany Dalmatia, manamorona ny Ranomasina Adriatika, manomboka amin' ny tanànan' i Fiume ka hatrany amin' ny Hoalan' i Cattaro (morontsirak' i Krôasia sy Môntenegrô ankehitriny).
Italika (vahoaka)

Ny **Italika** dia vahoaka maromaro miteny italika izay niorim-ponenana amin' ny ampahany be amin' ny Saikanosy Italiana sady fantatra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany tal. J.K. noho ny mpanoratra grika sy rômana ary noho ny sotatsokitra vitsivitsy somary miparitaka nataon' ny teratany. Resy sy lasan' i Rôma ireo vahoaka ireo nanomboka tamin' ny taonjato faha-3 tal. J.K., rehefa avy nandray anjara tamin' ny tantaran' I Italia talohan' ny Fanjakana Rômana. Ny vahoaka italika sasany tao amin' ilay saikinosy dia nampiasa fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana hafa, indrindra fa ny Grika, ary ny hafa dia nampiasa fiteny tsy ao amin' ny fianakavioam-piteny indô-eorôpeana, indrindra fa ny Etroska. Ny fanasokajiana ny fiteny sasany dia mbola iadian-kevitra, indrindra fa ny an' ny Ligoriana.

Ny fizaràna ara-jeôgrafika ny fiteny tranainy maro tao amin' ny Saikanosy Italiana dia azo hazavaina amin' ny fahatongavan' ireo onjam-pifindra-monina nifanesy nataon' ny vahoaka nampiasa fiteny samihafa. Ao amin' ity môdely ity dia toa azo inoana fa ny vondrona italika andrefana (anisan' izany ny Latina) dia anisan' ny onjam-pifindra-monina voalohany, narahin' ny vondrona italika atsinanana (nampiasa ireo fiteny sabelika). Ankoatra ny fiteny latina, ny mpikambana noheverina ho anisan' ny vondrona italika andrefana dia ny fiteny faliska (heverina ho fitenim-paritry ny fiteny latina) ary angamba ny fiteny sikola, ampiasaina tao afovoan' i Sicilia. Ny fiteny italika andrefana araka izany dia notenenina tany amin' ny faritra voafetra sy mitoka-monina, fa ny vondrona italika atsinanana kosa dia nahitana ireo fiteny ôskana sy ireo fiteny ombriana notenenina manerana an' i Italia afovoany sy atsimo. Mbola tsy takatry ny saina ny fotoana nahatongavan' ny Indô-Eorôpeana sy ny hetsik' izy ireo tao amin' ny Saikanosy Italiana.
Fanjakana Rômana

Ny **Fanjakana Rômana** no vanim-potoana voalohany sy tsy fantatra indrindra teo amin'ny tantaran'i Rôma taloha. Araka ny lovantsofina dia nanomboka tamin'ny nanorenan'i Romulus sy i Remus an'i Rôma tamin'ny taona 753 talohan'ny J.K., ary nifarana tamin'ny revôlisiônan'ny taona 509 talohan'ny J.K. izay nandroaka ny mpanjaka farany, atao hoe Tarquinius Superbus, mba hananganana ny Repoblika Rômana. Atao hoe ***Regnum Romanum*** izany fanjakana izany amin'ny teny latina. Ny mpahay tantara rômana dia manondro mpanjaka fito: i Romulus (miaraka amin'i Titus Tatius, araka ny loharano sasany), i Numa Pompilius, i Tullus Hostilius, i Ancus Marcius, izay heverina ho malaza, avy eo ireo mpanjaka avy amin'ny Etroska: i Tarquinius Priscus sy i Servius Tullius ary i Tarquinius Superbus.

Araka ny fitantaran'ireo mpanoratra fahiny, izay nosoratana taonjato maromaro taorian'ny vanim-potoan'ny Fanjakana Rômana, dia mampiahiahy ny tsikera ara-tantara ankehitriny, izay manasongadina ny maha azo itokiana azy ireo noho ny fisian'ny singan'angano na tsy firindran'ny fandaharana ara-potoana amin'ny fitantarana, ary ny toetran'ireo fitantarana ireo izay miompana kokoa amin'ny fanandratana na fanasongadinana ireo mpanjaka voalohany mba hanaratsiana an'i Tarquinius Superbus.

Amin'ny fiafaran'io vanim-potoana io dia niseho i Rôma amin'ny maha tanàna-fanjakana voalamina azy, rehefa mameno ny lovantsofina ny arkeôlôjia, miaraka amin'ny tempoliny maro sy ny tanàn-dehibeny, ka ny tanàn-dehibe Latioma (*Latium*) dia nisokatra amin'ny fandraisana singa avy amin'ny kolontsain'ny Grika sy ny an'ny Etroska.

## Jereo koa

* Rôma Taloha
* Repoblika Rômana
* Empira Rômana
Fiteny friolana

Ny **fiteny friolana** na **fiteny frioliana**, indraindray antsoina hoe **fiteny ladina atsinanana**, no fiteny miely patrana indrindra amin' ny vondrom-piteny retô-rômana ao amin' ny fiteny rômana (anisan' izany ny fiteny romantsa ihany koa). Atao hoe *furlan* ity fiteny ity amin' ny teny friolana ary *friulano* amin' ny teny italiana.

Any amin' ny faritra mizaka-tenan' i Friuli-Venezia Giulia any Italia (faritra Udine sy Pordenone ary Gorizia), any akaikin' i Slôvenia, ary any Veneto (Portogruaro, Agordino) no itenenana azy io, izay misy mpiteny miisa an-tapitrisany. Manana ny satan' ny fitenin' ny fitantanan-draharaha sy fanabeazana isam-paritra izy io. Ampiasaina ihany koa izy ho fitenin' ny literatiora. Saika miteny italiana avokoa ny mpiteny friolana. Ampiasaina any amin' ny famantarana amin' ny lalana mampiasa fiteny roa (friolana/italiana) koa ity fiteny ity. Izy no fiteny faharoa tenenin' ny vahoaka vitsy anisa any Italia.

Miteny azy koa ny any amin' ny faritra italiana hafa sy amin' izao tontolo izao, ampiasain' ny mpifindra monina tamin' ny taonjato faha-19 sy faha-20 sy ny taranak' izy ireo (Slôvenia, Krôasia, Romania, Soisa, Frantsa, Loksemborga, Belzika, Alemaina, Fanjakana Mitambatra, Aostralia, Zelandy Vaovao, Kanada, Etazonia, Venezoela, Brezila, Orogoay, Arzantina).

Nipoitra avy amin' ny fiteny latina tao Aquileia izy io, nifangaro amin' ny singa seltika, izay nampiana singa slava sy jermanika maro, noho ny fisian' ny vahoaka jermanika samihafa (Lômbarda, Gôty, Franka, Jermana) izay nifehy an' i Friuli nandritra ny 900 taona mahery.
Franka (vahoaka)

Ny **Franka** dia vahoaka jermanika niseho tamin' ny endrika kônfederasiôna teo amin' ny sisin' ny Empira Rômana nandritra ny Fanafihana Lehibe. Tamin' ny taonjato faha-5, tamin' ny fotoana nizarazaran' ny Empira Rômana, ny ampahany tamin' izy ireo dia nandresy ny tapany avaratr' i Galia Rômana, nanorim-ponenana tao, nanitatra ny faritra misy azy mianatsimo ary noho izany dia nanana anjara toerana lehibe tamin' ny faritra hatao hoe Frantsa, izay nandray io anarana io ho azy, ary koa i Nederlandy, i Belzika, i Loksemborga ary i Alemaina, tamin' ny fananganana satan' andriana izay hitantana ireo firenena ireo tamin' ny Andro Antenatenany.

Ny anaran' ny Franka koa no niandohan' ny anaran-toerana maro any Alemaina, ka ny malaza indrindra dia ny tanànan' i Frankfurt am Main sy i Franconia (*Franken* amin' ny teny alemàna), faritra any amin' ny tapany avaratr' i Bavaria (frantsay: Bavière).
Alemàna (vahoaka)

Ny **Alemàna** na **Jermana** dia vondrom-poko jermanika amin' ny heviny hoe mitovy kolontsaina alemàna izy ireo, manana ny fiteny alemàna ho fitenin-drazany ary avy amin' ny razambe alemàna. Ny Alemàna ihany koa dia faritana amin' ny maha olom-pirenena azy izay nanana, nandritra ny tantara alemàna, fifandraisana miovaova amin' ity kolontsaina alemàna ity, arakaraka ny fiantraikan' ny ambin-kolontsaina sy ny fiarahamonina amin' ny ankapobeny.

Amin' ireo mpiteny alemàna 100 tapitrisa eo ho eo maneran-tany, ny 75 tapitrisa no mihevitra ny tenany ho alemàna. Misy 70 tapitrisa ny olona avy amin' ny razambe alemàna (ny ankamaroany any Etazonia, Brezila, Arzantina, Sily, Kazakstana ary Kanada) izay tsy miteny alemàna intsony nefa mbola mihevitra ny tenany ho alemàna. Eo anelanelan' ny 75 sy 160 tapitrisa ny fitambaran' ny Alemàna maneran-tany, arakaraka ny mason-tsivana ampiasaina (fitenin-dreny, razambe alemàna manontoko na ampahany). Any Etazonia, ny 15,2 % amin' ny olom-pirenena dia heverina ho Amerikana manam-piaviana alemàna araka ny fanisam-bahoaka amerikana tamin' ny taona 2000, ka mahatonga azy ireo ho vondrom-poko faharoa lehibe indrindra manam-piaviana eorôpeana aorian' ny Britanika.
Fiteny ôska

Ny **fiteny ôska** na **fiteny ôskana** dia fiteny efa tsy misy mpiteny intsony, ao amin' ny vondrom-piteny sabelika ao amin' ny fiteny italika izay ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Fiteny iray fipoirana amin' ny fiteny latina  (izay ao amin' ny sampana latinô-faliska ao amin' ny fiteny italika) ity fiteny ity, izay samy misy rafitra ara-pitsipiteny iraisana.

Ny fiteny ôska dia tsy isalasalana fa ny teny italika fantatra indrindra aorian' ny fiteny latina noho ny fielezany manerana ny faritra maro ao amin' ny Saikanosy Italiana. Raha ampitahaina amin' ny fiteny italika hafa dia lahatsoratra maro amin' ny teny ôska no ananana ankehitriny, anisan' izany ny *Cippus Abellanus* malaza, ny *Tabula Bantina* ary ny *Tabula Osca*.

Ny faritra niorenan' ny fiteny ôska dia mifanitsy amin' ny faritra afovoan' ny tapany antenatenany sy tapany atsimon' i Italia ankoatry ny faritra misy an' i Puglia (frantsay: Pouilles) sy Calabria ankehitriny. Nampiasa an' io fiteny io ny fokom-pirenena maro, anisan’ izany ny Samnita, ny Aosôna ary ny Sidikiny. Ireo fokom-pirenena roa farany ireo dia matetika mivondrona amin' ny anarana hoe "Osci".

Heverina fa ny abidy ôska dia nampiasaina hatramin' ny taonjato faha-7 tal. J.K. ka hatramin’ ny taonjato voalohany taor. J.K.

Ny teny hoe "ôska" na "ôskana" dia ampiasaina hanondroana ny vondrom-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny sabelika misy ny fiteny ôska sy karazan' io telo (fiteny hernikana sy fiteny marokiniana ary ny fiteny peligniana),  izay fantatra amin' ny soratsokitra navelan' ny Hernikiana sy ny Marokina ary ny Peligniana, fokom-pirenena madinika tao amin' ny tapany afovoan' i Italia.
Ady Arabo-Israeliana

Ny **Ady Arabo-Israeliana** dia disadisa henjana teo amin' ny Fanjakan' i Israely sy ny firenena arabo manodidina nanomboka tamin' ny namoronana an' io fanjakana io tamin' ny 14 Mey 1948. Niafara amin' ny ady mitam-piadiana fito izany: ny Ady tamin' ny taona 1948, ny Ady momba ny Lakandranon' i Suez tamin' ny taona 1956, ny Ady Enina Andro tamin' ny taona 1967, ny Lazon' Ady Arabo-Israeliana tamin' ny taona 1967, ny Ady nandritra ny Yom Kippur tamin' ny taona 1973, ny Ady Voalohany tao Libàna tamin' ny taona 1982, ary ny Ady Faharoa tao Libàna  tamin' ny taona 2006.

Ity fifandonana ity dia mitana toerana lehibe ao amin' ny jeôpôlitikan' ny Afovoany Atsinanana, izay misy olana maro miaraka aminy: ny tsy fandriam-pahalemana amin' ny faritra (noho ny tsy fankatoavan' ny ankamaroan' ny firenena arabo ny Fanjakan' i Israely), ny fifehezan' ny Israeliana ny masina. toerana misy an' i Jerosalema (tanàna masin' ny mônôteisma telo), zanatany israeliana any amin' ny Jôrdania Andrefana sy ny Lembalemban' i Golan, ary ny fifehezan' ny Isiraeliana ny farihin' i Tiberiasy (loharano rano fisotro lehibe).

Ny fifandonana israeliana-arabo dia mifanitsy ary mifandray amin' ny ampahany amin' ny Ady Israeliana-Palestiniana, miavaka noho ny fanontaniana momba ny mpitsoa-ponenana Palestiniana, noho ny firongatry ny fanindrahindran-tanindrazana palestiniana (teraka tamin' ny taompolo 1920 fa tsy tantaraka amin' ny alalan' ny fananganana fanjakana) ary noho ny fisehan' ny ireo vondrona mpikatroka palestiniana, tamin' ny faramparan' ny taompolo 1960, izay nanao fanafihana sy fakana takalon' aina ary fanodinkodinana fiaramanidina.

## Jereo koa

* Ady Israeliana-Arabo tamin' ny taona 1948-1949

* Krizin' ny Lakandranon' i Suez

* Ady Enina Andro
* Ady nandritra ny Yom Kippur
* Ady voalohany tao Libàna
* Intifada voalohany
* Intifada faharoa
* Ady faharoa tao Libàna tamin' ny taona 2006
* Ady tao Gaza tamin' ny taona 2008-2009
* Ady tao Gaza tamin' ny taona 2014
* Ady amin' ny Hamas
Emboka manitra

Ny **emboka manitra** dia akora mani-pofona (ditin-kazo manitra na zavatra hafa) izay mamoaka setroka manitra rehefa may. Ny teny hoe "*emboka manitra*" dia ampiasaina hanondroana ilay zavatra dorana na ny hanitra avoakany. Ny emboka manitra dia ampiasaina amin' ny antony ara-javakanto, amin' ny fanompoam-pivavahana, amin' ny fisaintsainana, ary amin' ny fombafomba isan-karazany.
Emiratan' i Transjôrdania

Ny **Emiratan' i Transjôrdana** dia prôtektôrata britanika naorina tamin' ny 11 Avrily 1921, izay nijanona ho toy izany mandra-pahatongan' ny fahaleovantenany ôfisialy tamin' ny taona 1946. Atao hoe إمارة شرق الأردن / *Imārat Sharq al-Urdun*, izay midika ara-bakiteny hoe "Emirata atsinanan' i Jordana" izy amin' ny teny arabo.

Taorian' ny faharesen' ny Ôtômana tamin' ny Ady Lehibe I, ny faritr' i Transjôrdania dia nankinina amin' ny Fitantanana ny Tanin' ny Fahavalo Voabodo ao Atsinanana; taorian' ny fisintahan' ny Britanika tamin' ny taona 1919 dia nahazo fankatoavana ho anisan' ny Fanjakana Arabon' i Siria nofehezin' ny Hasemita, izay nitantana faritra midadasika nahafaoka ny faritra misy an' i Siria sy i Jôrdania ankehitriny. Lasa tany tsy misy tompony i Transjôrdania taorian' ny ady tao Maysalun tamin' ny volana Jolay 1920, nandritra izany fotoana izany ny Britanika tao Palestina ambany fiahian' ny Britanika mpifanolo-bodirindrina aminy dia nisafidy ny hisoroka "izay fifandraisana voafaritra tsara eo aminy sy Palestina".

Niditra tao amin' ny faritra i Abdullah tamin' ny Nôvambra 1920, nifindra tany Amman tamin' ny 2 Marsa 1921; taty aoriana tamin' io volana io dia nisy fihaonambe niarahana tamin' ny Britanika izay nifanarahana fa i Abdullah bin Hussein no hitantana ny fari-tany eo ambany fiahian' ny mandà britanika ho an' i Palestina ahitana rafi-pitantanana mizaka tena tanteraka.

Ny tarana-mpanjaka Hasemita no nitondra ny prôtektôrata, toa an' i Iràka teo ambany fitantanan' ny Britanika koa izay mifanolotra aminy, ary hatramin' ny taona 1925, ny Fanjakan' i Hejaz any atsimo. Tamin' ny 25 Mey 1946 dia lasa natao hoe "Fanjakana Hasemitan' i Transjôrdania" ilay emirata, nahazo ny fahaleovantenany feno tamin' ny 17 Jona 1946 rehefa natao ny fanaovan-tsonia tany Amman araka ny Fifanarahana tao Lôndra.

Tamin' ny taona 1949, taorian' ny nampidirana an' i Jôrdania Andrefana ho ao Palestina, sy "nampitambarana" ny andaniny sy ny ankilany amin' ny ony Jordana, dia nomena anarana hoe "Fanjakana Hasemitan' i Jordania" izy io, izay antsoina matetika hoe Jôrdania.

## Jereo koa

* Jôrdania
* Jôrdania Andrefana
* Salavantanin' i Gaza
* Palestina
* Palestina (faritra)
* Israely
Lômbarda (vahoaka)

Ny **Lômbarda** dia vahoaka jermanika tamin' ny Andro Taloha, izay, araka ny lovantsofina am-bava, notaterin' ny mpahay tantara Paul Deacon, tamin' ny faran' ny taonjato faha-8, dia avy any amin' ny tapany atsimon' i Skandinavia. Amin' ny teny latina izy ireo dia atao hoe *Langobardi* avy eo *Lombardi* taorian' ny taonjato faha-8, afa-tsy tany amin' ny tapany atsimon' i Italia, izay nitazona ny anarana hoe *Langobardi* hatramin' ny taonjato faha-12.

Tamin' ny taonjato voalohany dia niampita ny Ranomasina Baltika ity vahoaka ity ary nanorim-ponenana teo amoron' i Elbe izay nikambanany tamin' ny Jermanika teo an-toerana. Nifindra monina tany amin’ ny moron’ i Danube antenatenany, any Pannonia, izy ireo tamin’ ny taonjato faha-5, izay nanombohany nandray ny kristianisma tamin’ ny endriny roa tamin’ izany fotoana izany: ariana sy nikeana. Avy any Pannonia, teo ambany fitarihan’ ny mpanjaka Alboin, dia nifindra monina izy ireo tamin’ ny taona 568 nankany Italia nofehezin' ny Rômana (bizantina) ary naka ny ampahany be amin’ ilay saikanosy, ka nijanona ho tompony hatramin’ ny taona 774, rehefa resin’ i Charlemagne izy ireo.

Ankehitriny dia mitondra ny anaran' izy ireo ny faritany italianan' i Lombardia, mahafaoka an' i Milano.
Mahmoud Abbas

I **Mahmoud Selman Abbas**, izay fantatra ihany koa amin' ny anaram-bosotra hoe **Abu Mazen**, dia mpitondra fanjakana palestiniana, filohan' ny Fahefana Palestiniana sy ny Fanjakan' i Palestina nanomboka tamin' ny taona 2005 ary koa sekretera jeneralin' ny Fikambanam-Panafahana ho an' i Palestina nanombka tamin' ny taona 2015. Teraka tamin' ny 15 Nôvambra 1935 tao Safed ao Palestina (tanàna any Galilea) mbola teo ambany fiahian' ny Britanika izy. Atao hoe مَحْمُود عَبَّاس / *Maḥmūd ʿAbbās* na أَبُو مَازِن / *ʾAbū Māzin* izy amin' ny teny arabo.

Nanao ny asany niaraka amin' i Yasser Arafat i Mahmoud Abbas. Anisan' ny namorona ny antoko Fatah izy. Izy no nitarika ny delegasiôna palestiniana nanao ireo fifanarahana tao Oslo, izay nosoniaviny tamin' ny anaran'ny Fikambanam-Panafahana ho an' i Palestina tamin' ny taona 1993, fifanarahana izay milaza fa ny Fanjakan' i Israely dia manan-jo hiaina ao anatin' ny fandriam-pahalemana sy ny filaminana. Praiminisitra tao amin' ny Fahefana Palestiniana teo ambany fitarihan' ny filoha Arafat izy talohan' ny nandimbiasany an' ity farany ho filoha tamin' ny taona 2005.

Teo ambany fiadidiany no nanekena an' i Palestina ho manana ny satan' ny firenena mpanatrika fa tsy mpikambana ao amin' ny Firenena Mikambana. Fantatra ihany koa izy amin' ny fomba fiteniny antisemita sy reviziônista (manamaivana ny fandripahana ny Jiosy ataon' ny Nazi sy manitsiana ny tantara momba izany).
Mônastisisma

Ny **mônastisisma** na **mônasisma** dia toejavatra sy fomba fiainan' ny olona izay nanao voady ara-pivavahana sady tafiditra ao anatin' ny fikambanana misy mpikambana miaina araka ny fitsipika iraisana, tsy manam-pifandraisana amin' izao tontolo izao. Izany dia mahakasika ny moanina (na monka) sy ny relijiozy vavy.

Ny teny hoe *mônastisisma* sy *mônasisma* dia avy amin' ny teny grika hoe *monos* izay midika hoe "tokana", "mitokana" ary indrindra indrindra "tokan-tena", "tsy manambady".

Ny rafitra fantatra amn' ny mônastisisma fantatra voalohany dia ny an' ny bodisma teravada, taonjato dimy amby roapolo lasa izay. Ao amin' ny bodisma, ny mônastisisma dia iray amin' ireo "*fialofana telo*" na "*fiarovana telo*" (त्रिशरणा / *triśaraṇā*), izay mety indrindra ho an' ny fisaintsainana izay fototry ilay fanao. 

Ao amin' ny kristianisma, araka ny fomba mahazatra, ny mônastisisma dia niseho manodidina an' i Pakômiôsy Lehibe (na Pakômio Lehibe), tokony tamn' ny taona 329 tany Ejipta, akaikin' i Nag Hammadi. Tamin’ ny fanenjehana nataon' ny emperora Diôkletiano tamin’ ny taona 306 dia nialokaloka tany an' efitra ny kristiana aleksandriana maro.

Na dia tsy mitovy amin' ny fomba fijery kristiana momba ny mônastisisma aza izany, i Ejipta tamin' ny Andro Taloha dia nanana fanao momba ny fihibohana ("*katochoi*") nanodidina ny tempolin' ny andriamanitra Serapisy i Ejipta. Noho izany, ny fahaterahan' ny mônastisisma kristiana tany Ejipta dia niorina amin' ny fitohizan' ny fanao teo an-toerana momba ny asketisisma. Araka ny voalazan' i Filôna avy any Aleksandria, ny Therapeutai (sekta jiosy helenista nmpahantra tena) no mety mpialoha lalana ny fikambanana mônastika kristiana voalohany.

Teo anelanelan' i Jerosalema sy ny Ranomasina Maty, i Karitôna dia nampiditra ny mônastisisma voalohany indrindra tao amin' ny Taniefitr' i Jodea tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-4, izay niandohan' ny mônastera telo (atao hoe *lavra*). Tamin' ny faran' ny taonjato faha-5 dia nanangana ny Lavra Lehibe izay atao hoe koa Mônasteran' i Mar Saba i Masindahy Sabasy (Σάββας ὁ Ἡγιασμένος / *Sabbas o Hêgissmenos*).

Ao amin' ny finoana silamo, ny hadita iray izay heverina fa an' i Mohamady dia nilaza fa "tsy misy mônastisisma ny ao amin' ny finoana silamo", nefa ny maha azo itokiana an' io hadita io izay efa niadian-kevitra hatry ny ela no tena nampirongatra ny fikambanan' ny mpirahalahy sofy (atao hoe *Tariqa*).

## Jereo koa

* Moanina na monka
* Mônastera
Andilan-dranomasin' i Tiran

Ny **Andilan-dranomasin' i Tiran** dia andilan-dranomasina voaforona ranomasina tery, sahabo ho 13 km ny sakany, eo anelanelan' i Sinay (Ejipta) any andrefana sy ny Saikanosin' i Arabia (Arabia Saodita) any atsinanana. Izy io no mifehy ny fidirana avy ao atsimo mankany amin' ny Hoalan' i Aqaba, avy any amin' ny Ranomasina Mena.

Ity andilan-dranomasina ity dia nahazo ny anarany avy amin' ny nosy Tiran, nosy saodiana any amin' ny farany atsimon' ny Hoalan' i Aqaba, izay nananganan' ny Multinational Force and Observers toeram-panaraha-maso, mba hiantohana ny fahalalahana mivezivezy ao amin' ilay andilan-dranomasina.

## Jereo koa

* Ady Enina Andro
Kibbutz

Ny **kibbutz** na **kibboutz** dia karazana vohitra (tanàna kely), onenana Jiosy miombona fitaovam-pamokarana sy fahefana, naorina voalohany tamin' ny taona 1909 tany Palestina nofehezin' ny Ôtômana tamin' izany fotoana izany; dia i Degania Alef izay noforonin' ny Jiosy roa ambin' ny folo manam-piaviana rosiana sy pôlôney izay manaraka ny hetsika ziônista manana firehana sôsialista.

Avy amin’ ny teny hebreo hoe קיבוץ / *kibbutz* na קיבוצים / *kibbutzim* (raha maro), izay midika hoe "fivoriana" na "miaraka"; io tzeny io.

Ny *kibbutzim* hafa dia niisa teo amin' ny roa ambin' ny folo tamin' ny taona 1920 ary niparitaka nanomboka tamin' ny nananganana ny Fanjakan' i Israely tamin' ny 14 Mey 1948: manodidina ny 210 tamin' ny taona 1950. Vondrom-ponina ambanivohitra izy ireo tany am-boalohany, saingy nanomboka nivoatra tao ny asa indostrialy taorian' ny namoronana an' i Israely.

Ara-tantara, ny mpikambana ao amin' izy ireo dia noheverina ho sangany amin' ny fanjakana jiosy hoavy talohan' ny taona 1948 ary koa taorian' ny nananganana ny Fanjakan' i Israely, indrindra fa mpitolona sy manolo-tena. Nanomboka tamin' ny taona 1960 ka hatramin' ny taona 1980, ohatra, ny miaramila avy amin' ny *kibbutzim* dia 25 % amin' ny miaramila manamboninahitra ao amin' ny tafika israeliana, izany hoe 1 % amin' ny fitambaran' ny vahoaka jiosy tao Israely.
Knesset

Ny **Knesset** no antenimiera mpanao lalàna ao Israely. Amin' ny maha andrim-panjakana ambony azy, ny Knesset dia masi-mandidy sady manana fifehezana tanteraka ny governemanta israeliana manontolo, afa-tsy noho ny famerana sy ny fampifandanjana avy amin' ny fitsarana sy ny governemanta isan-toerana.

Atao hoe הַכְּנֶסֶת / *haˈkneset*, izay midika hoe "fivoriana", izy amin' ny teny hebreo.

Ny Knesset no mandany ny lalàna rehetra, mifidy ny filoham-pirenena sy ny praiminisitra (na dia tendren’ ny praiminisitra ara-pomba aza ny filoha), mankato ny kabinetra, ary manara-maso ny asan’ ny governemanta, ankoatra ny zavatra hafa. Ankoatra izany, ny Knesset dia mifidy ny mpanara-maso ny fanjakana.

Ireto ny fahefana ananany: manaisotra ny tsy maha matimanota ny mpikambana ao aminy, manala ny filoha sy ny mpanara-maso ny fanjakana amin’ ny toerany, mandrava ny governemanta amin’ ny latsa-bato fitsipaham-pitokisana, ary mandrava ny tenany ary miantso fifidianana vaovao. Afaka mandrava ny Knesset koa ny praiminisitra. Na izany aza, mandra-pahavitan' ny fifidianana, ny Knesset no mitazona ny fahefana. Mivory ao Givat Ram, ao Jerosalema, ny Knesset.

Ny depiote israeliana dia fidina hiasa mandritra ny efa-taona. Hatramin' ny nananganana ny Knesset tamin' ny taona 1949, tamin' ireo dimy amby roapolo voafisy dia enina ambin' ny folo no noravana.

## Jereo koa

* Israely
* Antenimiera
* Fahefana mpanao lalàna
Yitzhak Rabin

I **Yitzhak Rabin** (hebreo: יִצְחָק רַבִּין,) dia miaramila sady mpitondra fanjakana israeliana, praiminisitra tao Israely nanomboka tamin' ny taona 1974 ka hatramin' ny taona 1977, praiminisitra indray nanomboka tamin' ny 1992 ka hatramin' ny nahafatesany. Teraka tao Jerosalema tamin' ny 1 Marsa 1922 izy sady nitondra ny anarana hoe **Rubitzov**, ary nisy namono tao Tel Aviv tamin' ny 4 Nôvambra 1995,

Tamin' ny taona 1941 dia niditra tao amin' ny Palmach, rafitra ziônista ahitana kômandô nomen' ny Britanika fiadiana, ary lasa anisan' ny manamboninahitra voalohany amin' ity rafitra ity tamin' ny taona 1947. Izy koa dia anisan' ireo tanora indrindra tamin' ny kômandin' ny brigadin' ny tafika israeliana izay mbola tanora, noforonina tamin' ny taona 1948. Nandray anjara tamin' ny Ady Israeliana-Arabo tamin' ny taona 1948-1949 izy, avy eo dia nahazo ny laharana jeneralin' ny brigady tamin' ny taona 1954 ary anisan' ny kômandin' ny fiarovam-pirenena nanohitra ny Ejiptiana nandritra ny Ady momba ny Lakandranon' i Suez tamin' ny taona 1956.

Tamin’ ny naha jeneralin' antoko miaramila azy tamin’ ny taona 1957, dia komandin’ ny tafika tany amin’ ny tapany  avaratr’ i Israely izy. Izy no Lehiben' ny Etamazaoron' ny Tsahal nanomboka tamin' ny taona 1964. Tamin' ny fotoan' ny Ady Enina Andro dia nitarika ny tafika Israeliana izay nandresy ny tafika ejipsiana sy siriana ary jôrdaniana izy. Tamin' ny taona 1967 izy no iray amin' ireo Isiraeliana voalohany nitsangana teo amin' ny Rindrin' ny Fitomaniana na Rindrina Andrefana.

Niala tao amin' ny tafika izy avy eo, voatendry ho ambasadôro any Etazonia tamin' ny taona 1968 ary niditra tao amin' ny sehatry ny pôlitika nanomboka tamin' ny taona 1973, ary lasa olo-malaza tao amin' ny Antokon' ny Mpiasa. Minisitry ny Fiarovana izy hatramin' ny 1984 ka hatramin' ny 1990, avy eo hatramin' ny 1992 ka hatramin' ny 1995, ary praiminisitra israeliana hatramin' ny 1974 ka hatramin' ny 1977 avy eo hatramin' ny 1992 ka hatramin' ny namonoana azy tamin' ny taona 1995 nataon' ny Jiosy mahery fihetsika ara-pivavahana iray.

Tamin' ny taona 1994, nahazo ny loka Nobel ho an' ny fandriam-pahalemana izy, indrindra noho ny anjara asany mavitrika tamin' ny sonia ireo Fifanarahana tao Oslo tamin' ny taona 1993.
Menahem Begin

I **Menachem Begin** (hebreo: מנחם בגין‎) dia mpitondra fanjakana israeliana, mpikambana ao amin' ny Gahal, praiminisitra hatramin' ny Jona 1977 ka hatramin' ny Ôktôbra 1983. Teraka tamin' ny 16 Aogositra 1913 tao Brest-Litovsk izy ary maty tamin' ny 9 Marsa 1992 tao Jerosalema.

Nitarika ny governemanta israeliana izy tamin' ny fifampiraharahana momba ny fifanaraham-pandriam-pahalemana tao Camp David (Etazonia), niaraka tamin' ny filoha ejipsiana Anwar el-Sadat ary teo ambany fanelanelanana amerikana nataon' ny filoha Jimmy Carter. Ireo fifanarahana ireo, izay nanamafy ny foto-kevitra ara-diplômasia momba ny fifanakalozana "Fari-tany atakalo Fandriam-pahalemana", dia samy nahazo ny loka Nobel momba ny fandriam-pahalemana tamin' ny taona 1978 ireto mpanao fifampiraharahana ireto. Nitohy ny fifampiraharahana mandra-pahatongan' ny fanaovan-tsonia ny fifanaraham-pandriam-pahalemana teo amin' i Israely sy i Ejipta tamin' ny taona 1979.

## Jereo koa
*Moshe Dayan
Intifada

Ny **intifada** (arabo: انتفاضة / *intifaːd'a* "fikomiana") dia fikomiana amin' ny fitondrana mampahory na amin' ny fahavalo vahiny. Ny teny hoe *intifada* dia matetika ampiasaina hanondroana ny hetsi-panoherana mahery vaika roa nanoherana ny tafika israeliana izay tao amin' ny fari-tany voabodo sy tany amin' ny faritra sasany natokana ho an' ny Fahefana Palestiniana (Gaza sy Jôrdania Andrefana).

Zava-nitranga lehibe hatramin' ny nahazoan' i Israely fahaleovan-tenana izany. Nanomboka tamin' ny 9 Desambra 1987 sy nifarana tamin' ny taona 1993 ny intifada palestiniana voalohany izay antsoina hoe "adin' ny vato". Ny intifada palestiniana faharoa, antsoina hoe "Al-Aqsa Intifada", dia nanomboka tamin' ny 29 Septambra 2000, ny ampitson' ny fitsidihan' i Ariel Sharon tao amin' ny lapan' ireo môskea tao Jerosalema.
Io teny io koa dia ampiasaina imbetsaka tao Libàna, tao Iràka, tao Alzeria, tao Tonizia (nandritra ny Revôlisiôna Toniziana tamin' ny taona 2010-2011), tao Sahara Andrefana (ireo toby tao Gdeim Izik tamin' ny taona 2010), na tao Marôka.
Fikambanam-Panafahana an' i Palestina

Ny **Fikambanam-Panafahana an' i Palestina** dia fikambanana ara-pôlitika sy ara-tafika palestiniana nasiônalista, noforonina tamin' ny 28 May 1964 tao Jerosalema. Ny Fikambanam-Panafahana an' i Palestina dia ahitana fikambanana palestiniana maromaro, anisan' izany ny Fatah, ny Madatehezam-Bahoaka ho an' ny Fanafahana an' i Palestina, ary ny Madatehezana Demôkratika ho Fanafahana an' i Palestina. Atao hoe منظمة التحرير الفلسطينية / *Munadhamat al-Tahrir al-Filastiniyah* izy amin' ny teny arabo, *Palestine Liberation Organization* (*PLO*) amin' ny teny anglisy, ary *Organisation de libération de la Palestine* (*OLP*) amin' ny teny frantsay. 

Hatramin' ny namoronana azy, ny Fikambanam-Panafahana an' i Palestina, izay ahitana sampana ara-pôlitika maro, dia maneho ny tenany ho hetsi-panoherana mitam-piadiana misolo tena ny Palestiniana. Tamin' ny 22 Nôvambra 1974, ny Fivoriamben' ny Firenena Mikambana dia nanome azy ny satan' ny fikambanana mpijery noho ny famporisihan' i Abdelaziz Bouteflika, minisitry ny raharaham-bahiny alzeriana, izay filohan' ilay fivoriambe tamin' izany fotoana izany.

Tamin' ny taona 1988, ny Fikambanam-Panafahana an' i Palestina dia nanaiky ny zon' ny Isiraely hiaina "ao anatin' ny fandriam-pahalemana sy filaminana" ary nanambara fa "nandao tanteraka" ny fampihorohoroana, sady nanomboka amin' io fotoana io dia nekena ho mpiara-miombona antoka amin' ny fifampiraharahana hamahana ny disadisa eo amin' i Israely sy Palestina.
Levi Eshkol

I **Levi Eshkol** na **Levy Eshkol** (hebreo: לוי אשכול‎) dia mpitondra fanjakana, praiminisitra fahatelo tao amin' ny Fanjakan' i Israely nanomboka tamin' ny taona 1963 ka hatramin' ny nahafatesany (noho ny aretim-po) tamin' ny taona 1969. Teraka tamin' ny 25 Ôktôbra 1895 - ary maty tamin'  ny 26 Febroary 1969 izy.
Ady Enina Andro

Ny **Ady Enina Andro** dia ady nitranga nanomboka tamin' ny Alatsinainy 5 Jona sy nifarana tamin' ny Asabotsy 10 Jona 1967 ary nampifanandrina an' i Israely amin' i Ejipta sy i Jôrdania ary i Siria. Anisan' ny nandray anjara koa i Libanona, i Iràka, i Arabia Saodita, i Kôeity ary i Pakistàna.

Ity ady ity dia natombok' i Israely ho setrin' ny hetsiky ny miaramila ejipsiana sy taorian' ny fanakanana ny Andilan-dranomasin' i Tiran  nataon' i Ejipta tamin' ny 23 May 1967 mba tsy handehanan' ny sambo israeliana (nambaran' ny Israeliana mialoha fa heveriny ho fihetsika manosika amn' ny fanambarana ady no nataon' i Ejipta). Ny harivan’ ny andro voalohan’ ny ady dia rava ny antsasaky ny tafika ana habakabaka arabo; tamin’ ny harivan’ ny andro fahenina, dia resy ny tafika ejipsiana sy siriana ary jôrdaniana.

Nandresy ny fahavalony tamin' ny vava ady rehetra ny fiara mifono vin' ny tafika israeliana. Tao anatin' ny herinandro latsaka dia nampitombo avo telo heny ny tany feheziny ny fanjakana hebreo: lasany avy amin' i Ejipta ny Salavantanin' i Gaza sy ny Saikanosin' i Sinay, nesoriny tsy ho an' i Siria ny Havoanan' i Golan ary nalainy avy amin' i Jôrdania i Jôrdania Andrefana sy i Jerosalema Atsinanana. Mbola ara-tandindona kokoa noho ny faharesen' ny Arabo ny fahazoana an' i Jerosalema izay tanàna tranainy.

Ny fandresena miezinezina azon' i Israely dia nametraka azy ho anisan' ny firenena matanjaka ara-tafika tsy azo resena any Atsinanana Afovoany ary nahazoany laza lehibe maneran-tany.

Mbola misy fiantraikany amin' ny jeôpôlitikan' ilay faritra amin' izao fotoana izao ny vokatr' ity ady ity, izay fizaràna iray teo amin' ny Ady Israeliana-Arabo. Niala tamin' ny faritany roa voabodo i Israely, dia i Sinay sy ny Salavantanin' i Gaza, nefa nisy roa hafa nampidirina ho anisan' ny tanin' i Israely, dia i Jerosalema Atsinanana sy ny Havoanan' i Golan, — hetsika roa tsy neken' ny fianakaviambe iraisam-pirenena — ary ny ampahany be amin' i Jôrdania Andrefana dia mbola  voabodo.

## Jereo koa
**[[Ady Arabo-Israeliana]]:**

* Ady Israeliana-Arabo tamin' ny taona 1948-1949

* Krizin' ny Lakandranon' i Suez

* Ady Enina Andro
* Ady nandritra ny Yom Kippur
* Ady voalohany tao Libàna
* Intifada voalohany
* Intifada faharoa
* Ady faharoa tao Libàna tamin' ny taona 2006
* Ady tao Gaza tamin' ny taona 2008-2009
* Ady tao Gaza tamin' ny taona 2014
* Ady amin' ny Hamas
Fihaonambe tao Madrid tamin' ny taona 1991

Ny **Fihaonambe tao Madrid** dia fihaonambe natao nandritra ny telo andro, nanomboka tamin' ny 30 Ôktôbra 1991, nampiantranoin’ i Espaina tao Madrid ary notohanan’ i Etazonia sy ny Firaisana Sôvietika. Io no andrana voalohany nataon' ny fianakaviambe iraisam-pirenena tamin' ny fanombohana ny firosoana mankany amin' ny fandriam-pahalemana any Atsinanana Afovoany, tamin' ny alalan' ny fifampiraharahana nahavoakasika an' i Israely sy ny firenena arabo maromaro, anisan' izany i Siria, i Libanona, i Jôrdania ary ny Palestiniana. Ny fahombiazan' ilay fihaonambe dia ny famporisihana ny fifanakalozan-kevitra momba ny fandriam-pahalemana izay nitarika ho amin' ny fifanarahana tao Oslo tamin' ny taona 1993 sy ny fifanaraham-pandriam-pahalemana israeliana-jôrdaniana tamin' ny taona 1994.
Fifanarahana tao Oslo

Ny **Fifanarahana tao Oslo** dia fifanarahana maromaro vokatry ny fifampiresahana natao mifina, nifanindran-dalana amin' ireo natao ampahibemaso, taorian' ny fihaonambe tao Madrid tamin' ny taona 1991, teo amin' ireo mpifampiraharaha israeliana sy palestiniana tao Oslo, any Nôrvezy, mba hametraka ny dingana voalohany amin' ny fanapahan-kevitra momba ny disadisa eo amin' i Israely sy i Palestina.

Ny fanambarana ny fotopotony, izay nosoniavina tao Washington tamin' ny 13 Septambra 1993 teo anatrehan' i Yitzhak Rabin, praiminisitra israeliana, i Yasser Arafat, filohan' ny kômity mpanatanteraka ny Fikambanam-Panafahana an' i Palestina sy i Bill Clinton, filohan' i Etazonia, dia nametraka fomba fifampiraharahana hamahana ny olana ary nametraka fototra ho an' ny fizakan-tenana tsy maharitra ho an' i Palestina mandritra ny 5 taona hirosoana miandalana amin' ny fandriam-pahalemana. Ny roa tonta dia nametraka tanjona "indrindra ny fananganana fahefana vonjimaika manana ny fizakan-tenany, dia ny Filankevitra Voafidy (atao hoe "Filankevitra"), ho an' ny Palestiniana ao Jôrdania Andrefana sy ao amin' ny Salavantanin' i Gaza, mandritra ny fe-potoana tetezamita tsy mihoatra ny dimy taona, mba hisian' ny fifanarahana maharitra mifototra amin' ny Fehin-kevitra 242 (1967) sy 338 (1973) nataon' ny Filankevi-pilaminan' ny Firenena Mikambana ..
Tafi-Piarovan' i Israely

Ny **Tafi-Piarovan' i Israely**, izay antsoina amin' ny fanafohezan-teny hebreo hoe **Tzahal** na **Tsahal** koa, dia ny tafiky ny Fanjakan' i Israely. Atao hoe צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל / *Tsva ha-Hagana le-Yisra'el* (ara-bakiteny "ny Tafika Fiarovana ho an' ny Israely"), izay hafohezina amin' ny hoe צה״ל / *Tzahal* na*Tsahal,* izy amin' ny teny hebreo.

Izy io dia misy sampana telo: ny Tafika an-tanety israeliana (זרוע היבשה) sy ny Tafika ana habakabaka israeliana (זְרוֹעַ הָאֲוִיר וְהֶחָלָל / *Zroa HaAvir VeHahalal*) ary ny Tafika an-dranomasina israeliana (חיל הים הישראלי / *Ḥeil HaYam HaYisraeli*). Ny Tsahal dia tarihin' ny lehiben' ny etamazaoro jeneraly, izay eo ambany fahefan' ny minisitry ny fiarovana israeliana.

## Jereo koa
*Mossad
Shimon Peres

I **Shimon Peres** dia mpanao pôlitika israeliana izay praiminisitra fahavalo tao Israely hatramin' ny 1984 ka hatramin' ny 1986 sy hatramin' ny 1995 ka hatramin' ny 1996 ary filohan' i Israely fahasivy hatramin' ny 2007 ka hatramin' ny 2014. Teraka tamin' ny 2 Aogositra 1923 tao Wiszniew (any Pôlônina tamin' izany fotoana izany, any Belarosia amin' izao fotoana izao) ary **Szymon Perski** ny anarany tamin' izay, ary maty tamin' ny 28 Septambra 2016 tao Ramat Gan (Israely) izy. Amin' ny teny hebreo ny hoe *Shimon Peres* dia soratana hoe שמעון פרס, fa amin' ny teny arabo kosa dia شمعون بيرس.

Taorian' ny asa diplômatika izay nanomboka taorian' ny Ady ho an' ny fahaleovantena israeliana, dia lasa tompon' andraikitra ambony nanompo tao amin' ny governemanta israeliana izy tamin' ny fiandraiketany ny maha ho tale lefitra, avy eo dia tale jeneralin' ny minisiteran' ny fiarovana teo anelanelan' ny taona 1953 sy 1959. Taorian' io vanim-potoana io, dia nanomboka ny fanaovany pôlitika izay nitohy naharitra ela.

Mpikambana tao amin' ny antoko *Mifleget Poalei Eretz Yisrael* (na *Mapai*, "Antokon' ny Mpiasan' ny Tanin' i Israely"), tao amin' ny antoko *Reshimat Poalei Yisrael* (na Rafi, "Lisitry ny mpiasan' i Isiraely"), tao amin' ny antoko *HaMa'arakh* ("Fanitsiana") tao amin' ny antoko *Mifleget HaAvoda HaYisraelit* ("Antokon' ny Mpiasa Israeliana") ary tao amin' ny antoko *Kadima* ("Mandrosoa") izy. Izy dia minisitra tao amin' ny governemanta roa ambin' ny folo, izay nahatonga azy ho ny ela indrindra tsy nisy toa azy. Nitana ny toeran' ny praiminisitra intelo izy (tamin' ny 1977 vonjimaika, hatramin' ny 1984 ka hatramin' ny 1986, hatramin' ny 1995 ka hatramin' ny 1996). Nohajaina tany ivelany i Shimon Peres, nahazo ny loka Nobel ho an' ny fandriam-pahalemana niaraka amin' i Yasser Arafat sy i Yitzhak Rabin izy  tamin' ny taona 1994 noho ny fandraisany anjara tamin' ny fifampiresahana momba ny fandriam-pahalemana tamin' ny Palestiniana izay nitarika ho amin' ny Fifanarahana tao Oslo.

Lasa mpikambana tao amin' ny Kadima, antoko naorin' i Ariel Sharon, izy, ary voafidy ho filohan' ny Fanjakan' i Israely taorian' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2007, ka izy no filohan' ny governemanta taloha  voalohany lasa filoham-panjakana teo amin' ny tantaran' i Israely; nanao fianianana izy tamin' ny 15 jolay 2007. Tamin' ny fiafaran' ny fe-potoam-piasana fito taona, tamin' ny 24 jolay 2014, dia namarana ny fanaovany pôlitika teo amin' ny faha-91 taonany izy.

Taorian' ny nahafatesan' i Ariel Sarona dia i Simon Peres no sisa velona tamin' ireo taranaka nanorina ny Fanjakan' i Israely.
Mandatehezam-Bahoaka ho Fanafahana an' i Palestina

Ny **Mandatehezam-Bahoaka ho Fanafahana an' i Palestina** dia fikambanana marksista-leninista palestiana nateraky ny Hetsika Nasiônalista Arabo niova ho hetsika ara-pôlitika, izay manambatra ny nasiônalisma arabo sy ny marksisma, niorina tamin' ny taona 1967 teo ambany fitarihan' i Georges Habache sy i Ahmed Jibril.

Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe الجبهة الشعبية لتحرير فلسطين / *al-Jabhah al-Sha`biyyah li-Taḥrīr Filasṭīn*, amin' ny teny anglisy dia *Popular Front for the Liberation of Palestine* (*PFLP*) amin' ny teny frantsay dia *Front populaire de libération de la Palestine* (*FPLP*).

Ity fikambanana ity dia ao amin' ny lisitra ôfisialin' ny fikambanana mpampihorohoro an' i Israely, an' i Etazonia, an' i Kanada, an' i Aostralia, an' i Vondrona Eorôpeana ary an' i Japàna.

Nanao fakana an-keriny fiaramanidina iraisam-pirenena maro ny Mandatehezam-Bahoaka ho Fanafahana an' i Palestina nanomboka tamin' ny taona 1968 niaraka amin' ny sampany mitam-piadiana, ny *Katā’ib al-Nasr al-Aḥmar*, "Brigadin' ny Voromahery Mena" (izay novana anarana ho *Katā'ib Abu ‘Ali Mustafā* "Brigadin' i Abou Ali Moustapha"), talohan' ny nandaozany io fanao io tamin' ny 1972.

Ny Mandatehezam-Bahoaka ho Fanafahana an' i Palestina teo aloha dia nitady fanohanana avy amin' ny firenena matanjaka toa ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina sy ireo ao amin' ny Dinan' i Varsovia, avy eo niaraka tamin' ny firenena matanjaka arabo nasiônalista ao amin' ny faritra toa an' i Siria tamin' ny fitondran' i Hafez al-Assad, i Iràka tamin' ny fitondran' i Saddam Hussein, ary i Libia tamin' ny fitondran' i Muammar Gaddafi, na i Iemena Atsimo, izay hany firenena kôminista efa nisy tany amin' ny Tontolo Arabo.

Rehefa nihena io fanohanana io tamin' ny faramparan' ny taompolo 1980 sy 1990 dia nitady mpiara-dia vaovao ny Mandatehezam-Bahoaka ho Fanafahana an' i Palestina ary namolavola fifandraisana tamin' ireo Islamista Siita sy vondrona mifandray amin' i Iràna, na dia eo aza ny firaiketam-pon' ny Mandatehezam-Bahoaka ho Fanafahana an' i Palestina amin' ny maha laîka sy ny antiklerikalisma (tsy fitiavana ny mpitondra fivavahana) izay mifanohitra tanteraka amin' ny ideôlôjia iraniana ao amin' ny Velayat-e faqih (ولایت فقیه) izay manohitra ny kôminista.

Niovaovaovaova ny fifandraisana misy teo amin' ny Mandatehezam-Bahoaka ho Fanafahana an' i Palestina sy ny Repoblika Islamikan' i Iràna – nihamafy izany taorian' ny nandaozan' ny Hamas an' i Iràna noho ny tsy fitovian' ny  fiheverana momba ny Ady an-trano siriana. Nomen' i Iràna valisoa ny Mandatehezam-Bahoaka ho Fanafahana an' i Palestina noho ity fikambanana ity mpomba an' i Bachar el-Assad tamin' ny fampitomboana ny fanampiana ara-bola sy ara-tafika.
Ariel Sharon

I **Ariel Sharon** dia jeneraly sy mpanao pôlitika israeliana izay praiminisitra faha-11n' i Isiraely hatramin' ny Marsa 2001 ka hatramin' ny Avrily 2006. Teraka tamin' ny 26 Febroary 1928 tao Kfar Malal (Palestina teo ambany fiahian' ny Britanika) sy nitondra ny anaran hoe **Ariel Scheinermann**,  ary maty tamin' ny 11 Janoary 2014 tao Ramat Gan (Israely). Amin' ny teny hebreo izy dia אֲרִיאֵל שָׁרוֹן / *Ariʼēl Sharōn*; fantatra ihany koa amin' ny hoe אָרִיק / *Arik*‎.

Namiratra tao amin' ny tafika izy nandritra ny Ady Israeliana-Arabo (1948), ny Ady momba ny Lakandranon' i Suez (1956) ny Ady Enina Andro (1967) ary ny Ady nandritra ny Yom Kippur (1973).

Taorian' ny fisotroan-drononony ara-tafika dia nanomboka nanao pôlitika i Ariel Sharon tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1970 tamin' ny alalan' ny fiarahany manorina ny antoko Likud (הליכוד / *HaLikud* "ny fanamafisana"). Avy eo izy dia nitana andraikitra amin' ny minisitera maromaro, hatramin' ny 1977 ka hatramin' ny 1992 ary hatramin' ny 1996 ka hatramin' ny 1999. Ny vaomiera Kahane dia nanatsoaka hevitra tamin' ny 1983 fa izy no tompon' andraikitra ankolaka tamin' ny famonoana an' i Sabra sy i Chatila, ka izany dia nanery azy hametra-pialana. Tao amin' ny governemanta i Ariel Sharon dia manome alalana ny fananganana tanàm-banjo israeliana any Jôrdania Andrefana sy ao amin' ny Salavantanin' i Gaza.

Mpitarika ny Likud nanomboka tamin' ny 1999 i Ariel Sharon izay lasa praiminisitra tamin' ny Marsa 2001, taorian' ny fipoahan' ny Intifada faharoa. Tafaverina indray izy taorian' ny fifidianana mpanao lalàna tamin' ny taona 2003 ka nampihatra ny fanapahan-kevitr' i Israely samirery momba ny fisintahan' ny Israeliana avy ao amin' ny Salavantanin' i Gaza tamin' ny taona 2004-2005. Avy eo izy dia nandao ny Likud, izay nizarazara noho izany fandraisana fanapahan-kevitra izany, ary namorona antoko afovoany, ny Kadima (קדימה / *Kadima* "mirosoa").

Tamin' ny Janoary 2006 izy, rehefa tsapa fa ho lany fanintelony amin' ny fifidianana solombavambahoaka tany am-boalohany, dia voan' ny fahatapahan' ny lalan-dra izy. Natao tsy mahatsiaro tena lalina izy, ka nesorina tamin’ ny maha praiminisitra azy tamin’ ny Avrily 2006. Maty tamn' ny Janoary 2014 izy rehefa tsy nahatsiaro tena nandritra ny valo taona.
Salah Shehadeh

I **Salah Mustafa Muhammad Shehadeh** (na **Shahadeh**) dia anisan' ireo voalaza fa mpitarika ny Brigady Izz al-Din al-Qassam, sampana mitam-piadiana ao amin' ny Hamas, mandra-pahatongan' ny "famonoana natao lasibatra" tamin' ny Jolay 2002. Atao hoe صلاح مصطفى محمد شحادة), izy amin' ny teny arabo. Teraka tao Gaza tamin' ny 24 Febroary 1953 izy ary maty tamin' ny 22 Jolay 2002.

Ny toe-javatra nahafatesany, izay niteraka “fahavoazana tsy nokendrena” lehibe (14 maty ary 150 mahery no naratra), dia nitarika fanokafana fanadihadiana tany Espaina tamin' ireo mpikambana ao amin' ny Tsahal, tafika israeliana, ary tamin' ny minisitra teo aloha koa, anisan' izany i Benyamin Ben-Eliezera, noho ny heloka bevava tamin’ ny ady sy ny fandinihan’ ny Fitsarana Tampon’ i Israely ny “Raharaha Shehadeh”.
Brigady Izz al-Din al-Qassam

Ny **Brigady Izz ad-Din al-Qassam** na **Brigady Al-Qassam,** izay nahazo ny anarany avy amin' ny anaran' i Izz ad-Din al-Qassam, no sampana miaramilan' ny fikambanana palestiniana Hamas. Amin' izao fotoana izao dia tarihin' i Mohammed Deif sy ny lefiny, Marwan Issa, ny Brigady Izz ad-Din al-Qassam no vondrona lehibe indrindra sy manana fitaovana tsara indrindra ao Gaza ankehitriny. Amin' ny teny arabo io sampana io dia atao hoe كتائب الشهيد عز الدين القسام, izay midika ara-bakiteny hoe "Vondro-miaramilan' ny maritira Izz ad-Din al-Qassam".

Naorina tamin' ny tapaky ny taona 1991, tamin' izany fotoana izany izy dia nisahirana ny amin' ny tokony hanakanana ny fifampiraharahana momba ny fifanarahana tao Oslo.  Hatramin' ny 1994 ka hatramin' ny 2000, ny Brigady Al-Qassam dia nilaza ho tompon' andraikitra tamin' ny fanafihana Israeliana maro.

Tany am-piandohan' ny Intifada faharoa dia nanjary lasibatr' i Isiraely ilay vondrona. Nanaitra ny mpanara-baovao ny tanjaky ny vondrona sy ny fahaizany manao fanafihana sarotra sy mahafaty olona maro. Ny Brigady Al-Qassam dia nampiasa vondrona madinina maro tao Jôrdania Andrefana, saingy ny ankamaroan' izy ireo dia rava tamin' ny taona 2004 taorian' ny hetsika maro nataon' ny Tsahal, tafika israeliana, tao amin' ilay faritra. Mifanohitra amin' izany kosa, ny Hamas dia nitana toerana mahery vaika tao amin' ny Salavantanin' i Gaza, izay heverina ho fiarovana mafy ho azy. I Yahya Sinwar, mpitarika ara-pôlitika Hamas ao amin' ny Salavantanin' i Gaza hatramin' ny Febroary 2017, dia mpitarika miaramila ao amin' ny Brigady maromaro tao Gaza.

Ny Brigady Al-Qassam dia voatanisa mazava ho fikambanana mpampihorohoro araka ny Vondrona Eorôpeana, i Aostralia, i Zelandy Vaovao, i Ejipta, ary ny Fanjakana Mikambana. Na dia tsy manonona mazava ny Brigady Al-Qassam aza, i Etazonia sy i Kanada dia nanendry ny fikaanna reniny, Hamas, ho fikambanana mpampihorohoro. I Mohammed Deif, lehibena brigady, dia sokajin' i Etazonia ho mpampihorohoro maneran-tany araka. "Satria manao hetsika ara-miaramila amin' ny anaran' ny Hamas ny Brigady, dia "azo inoana fa avy amin' ny Brigady ny hetsika fampihorohoroana voarindra mifandray amin' ny Hamas".

## Loharano sy fanamarihana
Benyamin Ben-Eliezer

I **Benyamin Fuad Ben-Eliezer** dia mpanao pôlitika sy jeneraly israeliana. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoeبنيامين بن إليعازر , amin' ny teny hebreo: בנימין פואד בן אליעזר. Teraka tamin' ny 12 Febroary 1936 tao Basra any Iràka izy ary was **Fuad Elazar** no anarany tamin' izay, maty tamin' ny 28 Aogositra 2016 teo amin' ny faha-80 taonany tao Rishon Letsion any Israely.

Mpikambana ao amin' ny Knesset izy teo anelanelan' ny taona 1984 sy 2014, ary nitana ny toerana minisitra maromaro, anisan' izany ny minisitry ny Indostria sy ny Varotra ary ny Asa; minisitry ny Fiarovana; ary praiminisitra lefitra. Mpitarika ny Antokon' ny Mpiasa Israeliana izy teo anelanelan' ny taona 2001 sy 2002. Izy no Jiosy voalohany manam-piaviana irakiana nitarika ny Antokon' ny Mpiasa (מִפְלֶגֶת הָעֲבוֹדָה הַיִּשְׂרְאֵלִית / *Mifleget HaAvoda HaYisraelit*). Izy no minisitra israeliana voalohany nihaona tamin' i Yasser Arafat tamin' ny taona 1994.