open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christian Ntsay

|I Christian Ntsay]]
I **Christian Louis Ntsay** dia mpanao pôlitika malagasy izay praiminisitr' i Madagasikara nanomboka tamin' ny taona 2018. Teraka tamin' ny 27 Marsa 1961 izy tao Diego-Suarez. Notendren' ny filoha Hery Rajaonarimampianina izy taorian' ny fialan' i Olivier Mahafaly Solonandrasana noho ny fihetsiketsehana niely manerana ny firenena nataon' ny mpanohitra. Mbla voatendry ho praiminisitra indray izy tamin' ny naha filoham-pirenena an' i Andry Rajoelina. Niasa tao amin' ny Firenena Mikambana izy talohan' ny hiantsoana azy ho praiminisitra.

## Fiainana manokana
Manambady izy ary manan-janaka 2.
World Weather Attribution

Ny **World Weather Attribution**, nohafohezina hoe **WWA**, dia tambajotra siantifika iraisam-pirenena, niorina tamin' ny taona 2014, izay mitarika sy mamoaka fanadihadiana momba ny fiheverana ny fisehoan-javatra mahery vaika momba ny fitombon' ny hafanan' ny toetany.

Ny tanjon' ny WWA dia ny hanao fanadihadiana momba ny fandraisan' ny zava-mitranga mahery vaika anjara amin' ny fihafanan' ny toetany manerana izao tontolo izao, izany hoe ny hamaritra, amin' ny alalan' ny fampiasana ny môdely momba ny toetany, raha toa ka ny fahatetehana sy ny vaikan' ny zava-mitranga ara-toetany no mety hitomboan' ny voavinan' ny hitrangany noho ny fiakaran' ny maripanan' ny toetany.

Efa nisy hatramin' ny taona 2000 ity karazana fandalinana ity, saingy ny WWA dia mikasa ny hamoaka ny vokatra voalohany amin' ny andro na herinandro aorian' ny fitrangan' ny fisehoan-javatra ara-toetany voakasika, mba hahatonga ny vaovao ho fantatry ny besinimaro sy ny haino aman-jery; ny famoahana ny vokatra ao amin' ny gazetiboky mila tsikera avy amin' ny manam-pahaizana hafa, izay mitaky fotoana lava kokoa, dia tsy mivoaka raha tsy any aoriana kokoa. Tany am-piandohan' ilay tetikasa dia voatsikera io fomba fiasa io satria niala tamin' ny fomba fiasa mahazatra, izay mitaky fa ny famoahana dia tsy atao raha tsy aorian' ny fijeren' ny manam-pahaizana hafa ao amin' ilay seha-pikarohana; na izany aza dia miankina amin' ny môdely sy fomba fiasa efa nodinihin' ny mpiara-mpikaroka maro hafa ny WWA.

Indraindray ny fanadihadiana vokarin' ny WWA dia ampiasaina ho fototra iaingana amin' ny raharaham-pitsarana atrehin' ny niharam-boina amin' ny trangan-javatra mahery vaika momba ny toetany sy amin' ny ady amin' ny orinasa mpamoaka etona mampihiboka hafanana, tompon' andraikitra amin' ny fiakaran' ny mari-panan' ny toetany.
Hery Vaovao ho an' i Madagasikara

Ny **Hery Vaovao ho an' i Madagasikara** na **HVM** dia antoko pôlitika malagasy natsangan' i Hery Randrianarimampianina taorian' ny fahalaniany ho filoham-pirenen' i Madagasikara. Tsy tamin' ny anaran' io antoko io no nahalany azy. Tsy nanana ny maro anisa tao amin' ny Antenimierampirenena anefa ity antoko ity ka anisan' ny nampalemy ny fitondrana HVM izany.
## Jereo koa

* Pôlitika eto Madagasikara
## Tsiahy
Michèle Ratsivalaka

I **Michèle Ratsivalaka** dia vehivavy mpanao pôlitika, lefitry ny ben' ny tanànan' Antananarivo, izay notendren' i Andry Rajoelina teo anatrehan' ny mpanao fihetsiketsehana, ho mpisolo toerana azy, nandritra ny krizy ara-pôlitika teto Madagasikata tamin' ny taona 2009. I Andry Rajoelina kosa tamin' izay, nandritra ny fifanandrenany tamin' ny filoham-pirenena Marc Ravalomanana, dia nanendry tena ho filoha hitantana ny tetezamita teto Madagasikara, rehefa avy nesorin' ny fitondram-panjakana tsy ho ben' ny tanànan' Antananarivo intsony fa hosoloana an' i Guy Rivo Randrianarisoa izay hitarika ny delegasiôna manokana hitantana ny tanànan' Antananarivo, izay tsy neken' i Andry Rajoelina.
Iakoty (vahoaka)

Ny **Iakoty** na **Yakut** izay miantso ny tenany ho *Sakha*, dia vahoaka torkika any Siberia ao amin' ny Federasionan' i Rosia, ka ny ankamaroany dia ao amin' ny Repoblikan' i Sakha (Iakutia), iray amin' ireo faritra mangatsiaka indrindra misy mponina eto amin' izao tontolo izao, ao avaratra-atsinanana amin' i Siberia.

## Fiteny
Ny fiteny iakoty na fiteny saka dia ao amin' ny sampana avaratra amin' ny fiteny torkika siberiana, misy fitoviana betsaka amin' ny fiteny ampiasaina any avaratra amin' i Môngôlia tamin' ny taonjato faha-14. Misy 456 000 eo ho eo no mampiasa ity fiteny ity (fanisana rosiana tamin' ny taona 2002) indrindra ao amin' ny Repoblikan' i Yakutia izay ao amin' ny Federasionan' i Rosia. Ahitana azy ireo koa ny any amin' ny faritra toa an' i Amur sy i Magadan ary i Sakhalin, ary any amin' ny distrika mizaka tenan' i Taimyr sy i Evenki. Tamin' ny taona 2010 dia nanodidina ny 960 000 isan' ny mponina tao Yakutia ka ny 470 000 (50 %) amin' ireo dia Iakoty. Nihena io taha io nandritra ny fitondrana sôvietika noho ny fifindra-monina faobe sy ny pôlitikan' ny famindrà-monina, saingy nitombo kely avy eo. Noho ny hamaroan' ny mpiteny iakoty dia heverina ho tsy dia atahorana hanjavona ity fiteny ity raha mitaha amin' ny ankamaroan' ny fitenim-poko maro hafa ao amin' ny Federasionan' i Rosia.

## Fomba fiaina

Tamin' ny fifindrà-monina ho any amin' ny faritanin' i Yakutia ankehitriny, ny razamben' ny Iakoty dia nitondra ny kolontsainy avy any amin' ny fatrana, avy eo dia nampifanaraka ny fahaiza-manaony ary nandray fomba amam-panao vaovao.

Ny jeôgrafia sy ny toekarena dia mampizara roa lehibe ny Iakoty. Ny Iakoty Tavaratra dia mpihaza somary mpifindrafindra monina ara-tantara, mpanjono, mpiompy omby iàka ary mpiompy serfa izay saika nanjavona ankehitriny. Ny Iakoty Tatsimo, izay miompy koa, dia mikarakara soavaly sy andiam-biby ny ankamaroany. Tsy toy nyIakoty Tavaratra izy ireo, fa nahomby tamin' ny tany be ranomandry ary afaka nivelona hatramin' ny androany. Samy nonina tao anaty trano lay iorta (*yurt*) ireo vondrona roa ireo ary nanana fiainana somary mpifindrafindra monina ka namindrafindra ny tobiny isan-taona maraka ny ririnina sy ny fahavaratra.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Kazàka (vahoaka)

Ny **Kazàka** dia vahoaka torkika monina indrindra ao Kazakstàna sy ny faritra amin' ny sisintaniny manamorona ny firenena mifanolo-bodirindrina aminy, indrindra fa i Rosia (ny faritra Astrakhan sy Orenburg), i Môngôlia (ny aimagan' i Bayan-Ölgii izay ahitana azy 90 % amin' ny mponina), i Ozbekistàna, i Kirgizsitàna ary i Sina (indrindra fa ny prefektiora kazàka mizaka tenan' i Ili). Ny fiteny kazàka sy ny fiteny rosiana no fitenin' izy ireo. Any amin' ny 13 tapitrisa ny isan' izy ireo maneran-tany.

Avy amin' ny vahoaka torkika sy ny vondrom-pokom-pirenana môngôliana tamin' ny Andro Antenatenany izy ireo, anisan' izany ny Argina, ny Dolata, ny Naimana, ny Jalaira, ny Kazara, ny Karloka, ary koa ny Komana; nisy vahoaka hafa koa nandray anjara tamin' ny fananganana ny vahoaka kazàka, toy ny Hona, ny Sarmatiana, ny Sakà ary ny Skitiana, izay nonina tany amin' ny faritra eo anelanelan' i Siberia sy ny Ranomasina Mainty teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-13. 

Tamin' ny taonjato faha-15 ihany no tena niforona marina ny kanata kazàka, izay fisehoan' ny vahoaka kazàka ara-pôlitika voalohany. Teo ambany fitondran' ny Rosiana tamin' ny taonjato faha-18 izy ireo, avy eo nampidirin' ny Firaisana Sôvietika ho ao miny tamin' ny taonjato faha-20, izany nisy fiantraikany lehibe teo amin' izy ireo, indrindra fa ny fiovan' ny fiteny sy ny kolontsaina. I Kazakstàna mahaleo tena, izay vahoaka kazaka ny ankamaroan' ny mponina kazakstaney, dia nanaraka ny pôlitikan' ny famelomana indray ny fomban-drazana kazàka nanomboka tamin' ny taona 1991, ary namerina an-tanindrazana ny ampahany amin' ny zanaka am-pielezana kazàka.

Ny kolontsaina kazàka, izay manam-piaviana torkika, dia nandray singa avy amin' ny silamo (fivavahan' ny maro anisa eo amin' ny Kazàka), avy eo avy amin' ny kolontsaina rosiana sy sôvietika. Na dia mazàna mihena aza izany fomba mampiavaka azy ireo izany amin' izao fotoana izao, ny firafitry ny fiarahamonina dia mifototra amin' ny fokom-pianakaviana, ary ny ankamaroan' ny Kazàka dia anisan' ny iray amin' ireo *zhuz* telo (*Ūly zhuz, Orta zhuz, Kışı zhuz*).

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Kirgizy (vahoaka)

Ny **Kirgizy** dia vahoaka torkika monina any Azia Afovoany, ao Kirgizistàna sy ny faritra amin' ny sisin-tanin' i Tajikistàna sy andrefana amin' i Sina (faritra mizaka tenan' i Xinjiang). Ahitana azy ireo koa ny ao Ozbekistana, ao Pakistàna ary ao Afganistàna. Ahitana zanaka am-pielezana kirgizy ny any Rosia sy ny any Tajikistàna ary ny any Kazakstàna. Anisan' ny vahoaka vitsy anisa eken' ny ao Sina ny Kirgizy. Ny fiteny kirgizy no fitenin’ izy ireo, izay fiteny ôfisialin' i Kirgizistàna. Eo anelanelan' ny 5 sy 6 tapitrisa ny isan' izy ireo maneran-tany.

Taranaky ny fokom-pianakaviana maromaro ao Azia Afovoany ny Kikrgizy voalohany indrindra, nipoitra voalohany tany amin' ny tapany andrefan' i Môngôlia tamin' ny taona 201 tal. J.K. Avy amin' ny Ienisey kirgizy izay nonina tao amin' ny lohasahan’ ny ony Yenisey any Siberia ny Kirgizy ankehitriny.

Eo amin' ny sehatra ara-pivavahana, ny ankamaroan' ny Kirgizy dia mozilmana sonita ao amin' ny sekoly hanafy. Ny fivavahana silamo dia nampidirin' ny Arabo mpivarotra izay nanaraka ny Lalan' ny Landy tamin' ny taonjato faha-7 sy faha-8. Tamin' ny taonjato faha-8 dia tonga tany amin' ny lohasahan' i Fergana niaraka tamin' ny Ozbeka ny finoana silamo ôrtôdôksa. Na izany aza, ao amin' ny lahatsoratra persiana *Hudud al-'Alam* tamin' ny taonjato faha-10, ny Kirgizy dia mbola nofaritana ho vahoaka "mankamasina ny afo sy mandoro ny maty". Toa tena mahatoky amin' ny finoana torkika fahiny. Saingy nisy koa fotoana nahafantaran' izy ireo ny manikeisman' ny Oigoro sy ny fivavahana bodista. Ny fombafomba amin' ny fahafatesana dia niavaka noho ny fandoroana faty. Ny zaza madinika, ny maty avy amin' ny foko hafa, ny mpanompo, ny vaditsindrano, sns, no nalevina.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Oigoro (vahoaka)

Ny **Oigoro** na **Oigora** dia vahoaka torkika izay manikeana taloha ary mozilmana sonita ankehitriny, monina ao amin' ny faritra mizaka tenan' i Xinjiang (nantsoin' ny Rosiana sy ny Britanika hoe Torkestana Atsinanana tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 ary napetraka tao anatin' i Tartaria Sinoa) taloha tao Sina sy tao Azia Afovoany. Izy ireo dia iray amin' ny vahoaka enina amby dimampolo neken' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina fisiana. Mifandray amin' ny Tajika izy ireo.

Ny fiteny oigora, izay ao amin' ny fianakaviam-piteny torkika, no fitenin' izy ireo. Avy any amin' ny faritra eo anelanelan' i Selenga (any Môngôlia) sy ny farihy Baikal (ankehitriny Buryatia any Rosia) izy ireo, no nanorina ny Kaganata Oigora, any Môngôlia ankehitriny, izay nanana kolontsaina torkika sy ny nandray ny fivavahana manikeana, izay fototry ny sivilizasiônan' izy ireo. Niaraka tamin' i Sina hanohitra ny Empiran' i Tibeta izy ireo, noravan' ny Kirgizy ny kaganatany tamin' ny taonjato faha-9, izay nanery azy ireo hipetraka any atsimo kokoa.

Tombanana ho eo amin' ny 25 tapitrisa eo ho eo ny isan' ny Oigora any Azia Afovoany, raha tombanana ho 12 tapitrisa ny any Sina. Araka ny Uyghur Human Right Project, miorina ao Washington, nanomboka tamin' ny taona 2014, nisy Oigora napetraky ny governemanta sinoa ao amin' ny toby fampihibohana.

Ny manikeisma dia niorim-paka sy nivelatra tany amin' ireo fanjakana oigora isan-karazany hatramin' ny faran' ny taonarivo voalohany. Ny kristianisma nestôriana, izay tonga tany Môngôlia sy Sina, dia nanan-danja hatry ny ela teo amin' ny Oigora. Tamin' ny taona 1289, ny khan môngôliana avy amin' ny ilkanatan' i Persia, Arghoun, dia nandefa ny moanina oigora nestôriana Rabban Bar Sauma ho masoivoho any amin' ny mpanjakan' i Frantsa Philippe IV le Bel  sy tany amin' ny mpanjakan' i Angletera Edward I, indrindraindrindra mba hanolotra fanafihana miaraka aminy hiadiana amin' ny Mamelòka. Mbola nisy episkôpata (na evesea) nestôriana ao Kashgar tamin' ny taonjato faha-14.

## Jereo koa

* **[[Torkika (vahoaka)|Vahoka torkika]] sasany:** Azery - Baskira - Gagaoza - Iakoty - Kazàka - Kirgizy - Oigoro - Ozbeka - Tatara - Tiorka - Torkmena - Tovàna - Tsovasa
* **[[Fianakaviam-piteny torkika|Fiteny torkika]] sasany**: fiteny afsara - fiteny argo - fiteny azery - fiteny baskira - fiteny gagaoza - fiteny iakoty -  fiteny kaskay - fiteny kazàka - fiteny kiptsaka - fiteny kirgizy - fiteny ôgora - fiteny ôgoza - fiteny oigoro - fiteny ozbeka - fiteny tatara - fiteny tatara - fiteny tatara krimeana - fiteny tatara siberiana - fiteny tiorka - fiteny torkmena - fiteny tovàna - fiteny tsovasa
Kiyomizu-dera

**Kiyomizu-dera** (清水寺) dia tempoly hita ao amin'ny Kiyomizu, paroasin'i Higashiyama, Tanànan'i Kyoto, tempoly lohan'ny sekta Bodisma Kita Hosso . Ny anaran'ny tendrombohitra dia Tendrombohitra Otowa. Ny zava-dehibe indrindra amin'ny fanompoam-pivavahana dia ny Kanzeon Bodhisattva manana tarehy iraika ambin'ny folo, mitam-piadiana arivo . Amin'ny fomba ofisialy dia antsoina hoe Otowasan Kiyomizudera . Tao amin'ny sekta Hosso izy io taloha, saingy mahaleo tena izy izao ary miantso ny tenany hoe sekta Kita Hosso. Saigoku Sanjusansho No. 16 Fudasho. Ny tempoly faha-10 ka hatramin'ny faha-14 an'ny Tempolin'i Luoyang Telo amby Telopolo Kannon Pilgrimage. Manodidina ny 130.000 metatra toradroa ny velarantany (faritra misy toerana) .
## Rohy ivelany

* Tranonkala ofisialy
Zanamalata

Ny **Zanamalata** na **Malata** dia ny taranaky ny Eorôpeana jiolahin-tsambo nanambady vehivavy malagasy tany amin' ny morontsiraka antsinanana amin' i Madagasikara, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-17 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-18. 

Ireo jiolahin-tsambo tandrefana ireo sy ny mpivarotra andevo dia nirenireny tany amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara.

Ny malaza indrindra amin' ireo Zanamalata ireo dia Ratsimilaho, zanaky ny jiolahin-tsambo anglisy atao hoe Thomas White sy i Jean René.

Tamin' ny tapany voalohan' ny taonjato faha-18, Ratsimilaho dia nahomby tamin' ny fampivondronana ny foko samihafa teo amin' ny morontsiraka atsinanana, ka namorona kônfederasiôna izay teo ambany fahefany. 

Ity filoha vaovao ity dia niantso ny tenany hoe Ramaromanompo, ary ny vahoaka navondrony dia nantsoina hoa Betsimisaraka.

Ratsimilaho no mpanorina ny Fanjakana Betsimisaraka voalohany. I Jean René kosa dia zanaka mpiraki-draharaha tao amin' ny Compagnie française des Indes orientales.

Nanambara ny tenany ho mpanjakan' i Mahavelona sy Toamasina tamin' ny taona 1811 ary nandroaka ny Zanamalata.  

Tamin' ny taona 1817 dia nanaiky ny fahefan-dRadama I izy mba hitazonany ny fahefana teo an-toerana ary nanampy azy handresy ny faritra Atsimo Atsinanana. 

Taorian' izay dia niaro ny rovan' i Mahavelona tamin' ny Frantsay sy ny Anglisy izy.

## Jereo koa

* Betsimisaraka

* Ratsimilaho
Roland Ratsiraka

]
I **Roland Ratsiraka** dia mpanao pôlitika malagasy teraka tamin' ny 15 Aogositra 1966 tao Antananarivo. **Iarovana Roland Ratsiraka** no anarany feno.

Nianatra tany Frantsa sy teto Madagasikara izy talohan' ny nananganany orinasa maromaro. Tamin' ny taona 1996 no notendren' ny filoha teo aloha Didier Ratsiraka, dadatoany, ho mpitantana ny fampielezan-kevitra tao amin' ny faritanin' i Toamasina izy. Tamin' ny taona 1998 izy no nanangana ny antoko pôlitika Toamasina Tonga Saina (TTS), ary voafidy ho solombavambahoaka avy ao amin' ny boriborintany voalohany ao Toamasina. Tamin' ny taona 1999 izy no voafidy ho ben' ny tanànan' i Toamasina, saingy naato tamin' ny asany tamin' ny taona 2002. Voafidy ho ben' ny tanàna indray izy tamin' ny taona 2003.

Tamin' ny 2006 dia nifaninana tamin' ny fifidianana filohan' ny Repoblika izy ary nahazo ny laharana faha-3 tamin' ny vato 10 %. Taorian' ny fampiatoana azy tamin' ny Febroary 2007 dia nosamborina sy nigadra noho ny fiampangana kolikoly izy. Nanohitra izany fanapahan-kevitra izany tao Toamasina ny mpomba azy, saingy taorian' ny fihetsiketsehana izay nivadika ho fandrobana dia nosakanana tsy hanao izany izy ireo. Tamin' ny 5 Ôktôbra 2007 dia voaheloka higadra 18 volana i Roland Ratsiraka nefa navotsotra tamin' io andro io ihany izy.

Tamin' ny taona 2009 dia niaraka tamin' i Andry Rajoelina izy nandritra ny krizy pôlitika 2009. Nirotsaka hofidiana ho filoham-pirenena izy tamin' ny taona 2013, ka nahazo ny laharana faha-4 tamin' ny vato 9 %. Taorian' izay dia nitana ny toeran' ny minisitry ny Asa Vaventy izy tamin' ny taona 2014 ka hatramin' ny 2016, avy eo ny minisitry ny Fizahantany tamin' ny taona 2016 ka hatramin' ny 2018. Kandidà tamin' ny fifidianana filoham-pirenena 2018 izy, nefa raraka tamin' ny fihodinana voalohany, izay tsy nahazoany afa-tsy 0,43 % amin' ny vato. Nanapa-kevitra ny hanohana an' i Andry Rajoelina amin' ny fihodinana faharoa izy avy eo.

Rehefa lany soa aman-tsara i Andry Rajoelina dia anisan' ireo mpitsikera ny fitondrany i Roland Ratsiraka izay slombavambahoaka ihany koa. 

## Fe-potoana iasany
Solombavambahoakan’i Toamasina izy.

*2024: KOLEKTIFA

* Pôlitika eto Madagasikara
Tom Holland

**Thomas Stanley Holland** (teraka ny 1 Jiona, 1996) dia mpilalao britanika. Ny mari-pankasitrahana dia misy ny British Academy Film Award ary telo Saturn Awards.

## Filmography
### Sarimihetsika
* 2010 : *[[Arrietty]]* : Shō	
* 2012 : *[[The Impossible]]* : Lucas
* 2013 : *[[How I Live Now]]* : Isaac
* 2013 : *[[Locke]]* : Eddie Locke
* 2015 : *[[In the Heart of the Sea]]* : Thomas Nickerson
* 2016 : *[[Captain America: Civil War]]* : Peter Parker / Spider-Man
* 2016 : *[[Edge of Winter]]* : Bradley Baker
* 2016 : *[[A Monster Calls]]* : Monster
* 2016 : *[[The Lost City of Z]]* : Jack Fawcett
* 2017 : *[[Pilgrimage]]* : The Novice / Brother Diarmuid
* 2017 : *[[Spider-Man: Homecoming]]* : Peter Parker / Spider-Man
* 2017 : *[[The Current War]]* : Samuel Insull
* 2018 : **' : Peter Parker / Spider-Man
* 2019 : **' : Peter Parker / Spider-Man
* 2019 : *[[Spider-Man: Far From Home]]* : Peter Parker / Spider-Man
* 2019 : *[[Spies in Disguise]]* : Walter Beckett	Voice role
* 2020 : *[[Dolittle]]* : Jip	Voice role
* 2020 : *[[Onward]]* : Ian Lightfoot
* 2020 : *[[The Devil All the Time]]* : Arvin Russell
* 2021 : *[[Cherry]]* : Cherry
* 2021 : *[[Chaos Walking]]* : Todd Hewitt
* 2021 : ** : Peter Parker / Spider-Man
* 2021 : *[[Spider-Man: No Way Home]]* : Peter Parker / Spider-Man
* 2022 : *[[Uncharted]]* : Nathan Drake

### Televiziona
* 2015 : *[[Wolf Hall]]* : Gregory Cromwell
* 2017 : *[[Lip Sync Battle]]* : Himself
* 2017–2021 : *[[The Graham Norton Show]]* : Himself
* 2023 : *[[The Crowded Room]]* : Danny Sullivan

## Reference

## Rohy ivelany
Ady tao Aljeria

Ny **Ady tao Aljeria**, fantatra ihany koa amin' ny hoe **Revôlisiônan’ i Aljeria**, **Ady ho an' ny fahaleovantena alzeriana** ary **Ady Fanafaham-pirenena**, dia ady mitam-piadiana nitranga tamin' ny taona 1954 ka hatramin' ny 1962 teo Aljeria zanatany frantsay. Zanatany frantsay nanomboka tamin' ny taona 1830 i Aljeria izay nizarazara ho departemanta maromaro tamin' ny taona 1848. Ny vokatr' izany dia ny faneken' ny fitondrana frantsay ny fahaleovantenan' i Aljeria tamin' ny 5 Jolay 1962 sy ny fandresena ara-pôlitikan' ny *Front de libération nationale*.

Amin' ny maha-ady ho an' ny fahaleovantena sy ny ady amin' ny fanjanahantany azy, dia nampifanohitra ny nasiônalista aljeriana (indrindra fa niray hina teo ambany fanevan' ny *Front de libération nationale*) sy i Frantsa ity ady ity. Ady roa sosona ity ady ity : sady ady ara-tafika no ady ara-diplômasia, ary ady an-trano roa sosona koa: tao anaty fiarahamonina sy tamin' ny samy fiarahamonina. Tao amin' ny tanin' i Aljeria no tena misy azy io, saingy nisy fiatraikany ihany koa tany Frantsa.

Ny Ady tany Aljeria dia nitarika krizy ara-pôlitika lehibe tany Frantsa, izay niafara amin' ny fiverenan' i Charles de Gaulle teo amin' ny fitondrana sy ny fianjeran' ny Repoblika fahefatra frantsay, izay nodimbiasan' ny Repoblika fahadimy. Rehefa avy nanome fotoana ny tafika frantsay hiady amin' ny *Armée de libération nationale* (ALN) tamin' ny fampiasana ny fomba rehetra teo am-pelatanany ny jeneraly de Gaulle, tamin' ny farany dia nitodika tamin' ny fanomezana fahaleovan-tena hizay hitany fa hany fomba hivoahana amin' ny ady noho ny fanoherana mahery vaika nataon' ny Aljeriana, ka izany dia nitarika ny ampahany amin' ny tafika frantsay hikomy sy niditra tamin' ny fanoherana miharihary ny fitondram-panjakana tao Paris. Vetivety dia foana io fikomiana io.

Ny Ady ao Aljeria dia niteraka vokatra mahatsiravina, ary ny fomba nampiasain' ny roa tonta nandritra ny ady (fampijaliana, famoretana ny mponina sivily) dia niteraka adihevitra be. Aljeriana maherin' ny 250 000 no maty tamin' ity ady ity (anisan' izany ny mpiady na mpikambana ao amin' ny FLN maherin' ny 140 000), ary hatramin' ny roa tapitrisa no nalefa tany amin' ny toby famatrarana (amin' ny fitambaran' ny mponina folo tapitrisa). Miaramila frantsay efa ho 25 600 no maty ary 65 000 no naratra. Mihoatra ny iray alina ny sivily manam-piaviana eorôpeana nitondra faisana, nandritra ireo trangana herisetra voarakitra an-tsoratra roa arivo sy efatra alina.

Taorian' ny fifanarahana tany Évian (Frantsa) tamin' ny 18 Marsa 1962, ity fifandonana ity dia nitarika ho amin' ny fahaleovantenan' i Aljeria tamin' ny 3 Jolay tamin' io taona io ihany, ary nitarika ny fifindràn' ny mponina manam-piaviana eorôpeana, fantatra amin' ny anarana hoe *Pieds-noirs*, sy ny Jiosy, ary koa fadripahana *harki* (karazana zanadambo nanampy ny tafika frantsay) efa ho dimy alina.

## Jereo koa

* Tantaran' i Aljeria
* Fanjanahan-tany frantsay
Spiritoalisma (teôlôjia)

Ny **spiritoalisma** dia rivo-pisainana ara-pivavahana izay niseho tany Alemaina nandritra ny vanim-potoan' ny Refôrmasiôna, izay mihevitra fa ny Fanahy Masina dia ao amin' ny vatan' olombelona na eo amin' ny zavaboary, ary mihevitra ny tsy mampisy dikany na mandà mihitsy aza ny ankamaroan' ny endrika ivelambelany amin' ny fivavahana, hatramin' ny fiangonana amin' ny maha institosiôna azy, ny sakramenta sy ny tenim-pinoana, ary hatramin' ny Baiboly amin' ny toe-javatra sasany.

Matetika io teny io dia ampiasaina mahafao-be ho an' ny tantaran' ny kristianisma manontolo. Amin' ny ankapobeny anefa io teny io dia ampiasaina hanondroana an' io rivo-pisainana io izay niseho tamin' ny taonjato faha-16, izay mbola hita tamin' ny taonjato faha-17 ary nitohy tamin' ny pietisma sy teo anivon' ireo Prôtestanta anglisy nisaraka tamin’ ny Fiangonan' i Angletera (atao hoe *English Dissenters*) tamin' ny taonjato faha-16 ka hatramin' ny taonjato faha-18. Antsoina hoe "spiritoalisma mistika" io rivo-pisainana io indraindray noho ny fifandraisany amin' ny mistisisman' ny Andro Antenatenany.
Fivadiham-pinoana lehibe

Ny **fivadiham-pinoana lehibe** na **fihemorana lehibe** na **apôstazia lehibe** dia foto-kevitra ao amin' ny kristianisma hamaritana ny fiheverana fa niala tamin' ny finoana voalohany naorin' i Jesoa sy ny Apôstôliny ny fiangonana kristiana mahazatra.

Ny finoana ny fisian' ny Apôstazia Lehibe dia toetra mampiavaka ny restaorasiônisma kristiana, izay ahitana vondrona restaorasiônista isan-karazany tsy misy ifandraisany, nipoitra taorian' ny Fifohazam-panahy lehibe faharoa, toy ny Kristadelfiana, ny Olomasin' ny Andro Farany, ny Vavolombelon' i Jehovah, ary ny Iglesia ni Cristo. Mihevitra  ireo vondrona restaorasiônista ireo fa ny kristianisma nentim-paharazana (ny Katôlika sy ny Prôtestanta ary ny Ôrtôdôksa) dia lavo tao anaty fahadisoana ka noho izany dia mila averina amin' ny laoniny ny finoana marina.

Nampiasaina io teny io mba hamaritana ny toetry ny kristianisma nentim-paharazana, indrindra fa ny Eglizy Katôlika, satria heverin' ny mpiamlpanga azy ho nanova ny foto-pampianaran' ny fiangonana voalohany izy ary namela ny kolontsaina grika-rômana nentim-paharazana ho ao amin' ny fiangonana noho ny fiheverany manokana ny fahefana. Izany kolontsaina grika-rômana izany dia ny mistery grika-rômana, ny andriamanitry ny mônisman' ny Masoandro toa an' i Mitra sy i Sol Invictus, ny fetin' ny mpanompo sampy sy ny fanompoam-pivavahana atao amin' ny Masoandro mitraîka ary ny fanompoana sarin-tsampy.

Satria nanao ireo fanovana ireo tamin' ny anaran' ny lovam-pampianarana na lovantsofina fa tsy avy amin' ny Soratra Masina, ny fiangonana – araka ny hevitr' ireo izay manaraka an' io foto-kevitra io – dia lavo tao amin' ny fivadiham-pinoana. Lohahevitra lehibe amin' izany fomba fijery izany ny fiheverana fa, mba hisarihana sy hampiova finoana ny olona ho amin' ny kristianisma, nampiditra finoana sy fanaon' ny mpanompo sampy tao anatin' ny fivavahana kristiana ny fiangonana any Rôma, fombafomba sy mistery ary fety grika-rômana ny ankamaroany.

Ny teny hoe *Apôstazia* dia avy ao amin' ny Epistily faharoa ho an’ ny Tesalôniana, izay nambaran' ny apôstôly Paoly tamin' ny Kristiana tany Tesalônika fa tsy maintsy hisy ny fivadiham-pinoana lehibe alohan' ny fiverenan' i Kristy, rehefa "haseho ilay lehilahin' ota, dia ilay zanaky ny fahaverezana" (2Tes 2:1–12). Ny Eglizy Katôlika, ny Fiangonana Loterana, ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana ary ny Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana dia nanao fivoasana ity toko ity ho manondro fihemorana amin' ny hoavy, mandritra ny fanapahan' ny Antikristy amin' ny andro farany.

## Jereo koa

* Fivadiham-pinoana
Fiangonana hita maso

Ny **Fiangonana hita maso** dia andian-teny iray ao amin' ny teôlôjia kristiana sy ny eklesiôlôjia izay ilazana ny fiangonana misy ny mpino kristiana eto an-tany, mifanohitra amin' ny "Fiangonana tsy hita maso" na ny "Fiangonana mpandresy", izay foronin' ny fiombonan' ny olo-masina sy ny fikambanan' ny olom-boafidy.

Ao amin' ny eklesiôlôjia, ny Fiangonana hita maso dia manana anarana maro, toy ny hoe *[[Fanjakan' Andriamanitra]]* sy *mpianatr' i Kristy* ary ''vahoakan' Andriamanitra''. I Ignatiôsy avy any Antiôkia no anisan' ny mpanoratra kristiana voalohany nanoratra momba io lohahevitra io, ary nanizingizina fa ny eveka sy ny eokaristia na ny Fanasana Farany no ivon' ny Fiangonana hita maso.

Tamin' ny Kristianisma tany am-boalohany, ny mpanoratra anti-gnôstika toa an' i Ireneo, na ny mpanoratra anti-nôvatiana toa an' i Kipriano any Kartago, dia matetika nifantoka amin' ny "Fiangonana hita maso" mba hanoherana ny hevitra samihafa heverina ho finoan-diso. Tao anatin" izany toe-javatra izany no nipoiran' ny fitenenana hoe *Extra Ecclesiam nulla salus* (izay midika hoe "tsy misy famonjena ivelan' ny Fiangonana"), izay nanizingizina mafy ny amin' ny tsy fanavahana ny Fiangonana hita maso sy ny Fiangonana tsy hita maso.
Fiangonana tsy hita maso

Ny **Fiangonana tsy hita maso**, na **Fiangonana mistika**, dia foto-kevitra ara-teôlôjia kristiana momba ny Fiangonana kristiana "tsy hita maso" an' ny olom-boafidy izay tsy misy mahafantatra afa-tsy Andriamanitra irery ihany, mifanohitra amin' ny "Fiangonana hita maso" - izany hoe ny rafitra eto an-tany izay mitory ny Filazantsara sy mitantana ny sakramenta.

Ny mpino rehetra ao amin' ny Fiangonana tsy hita maso dia "voavonjy", fa ny Fiangonana hita maso dia ahitana ny olona rehetra na ny voavonjy na ny  "tsy voavonjy". Araka io fomba fijery io, ny andinin-teny ao amin' ny Baiboly toy ny Matio 7:21–27 sy ny Matio 13:24–30, ary ny Matio 24:29–51 dia miresaka momba izany fanavahana izany.
Nezahualcóyotl

**Nezahualcóyotl** (nahoatla klasika: *Nezahualcoyōtl*, fanononana nahoatla maoderina) (28 Aprily 1402 - 4 Jiona 1472) dia manam-pahaizana, filôzôfy (*tlamatini*), mpiady, mpanao mari-trano tanàna-fanjakan'i Texcoco tamin'ny vanim-potoana talohan'ny Meksika.
Quetzalcóatl

**Quetzalcóatl**  dia andriamanitra amin'ny kolontsaina sy literatiora Azteka. Anisan'ny Azteky, nifandray tamin'ny rivotra, Venosy, Masoandro, mpivarotra, zavakanto, asa tanana, fahalalana ary fianarana izy. Izy koa no andriamanitra mpiaro ny fisoronana azteka.
Litisia

Ny **litisia** na **letisia** dia hazo fihinam-boa avy amin' ny fianakaviana *[[Sapindaceae]]*, izay mamokatra voankazo azo hanina atao hoe *litisia* na *letisia* koa. Ity hazo trôpikaly ity no hany ao amin' ny vondron-karazana *[[Litchi]]*. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Litchi chinensis***.

Ity hazo ity dia teratany any amin' ireto faritany sinoa telo (Guangdong sy Fujian ary Yunnan), izay nahitana ny fambolena azy nandritra ny 2 100 taona mahery. Ny ampahany hanina amin' ny voany dia ny nofony miloko fotsy be ranony izay mandrakotra vihy tokana.

Ny litisia dia mitovy amin' ny voankazo trôpikaly hafa amin' ny fianakaviana iray ihany: *longane* (na *longani*), ny *rambutan* (na "litisia misy volo"), ny *quenettier* raha amin' ny firafiny. Ny litisia no manana ny maha izy azy indrindra eo amin' ny lafiny toekarena amin’ izy ireo.

Teratany any atsimo atsinanan' i Sina sy Azia Atsimo-Atsinanana ny zana-karazana *chinensis* izay nampidirina ho amin' ny famokarana any amin' ny faritra trôpikaly hafa toa an' i Kambôdia, i India, i Vietnamy, i Madagasikara, i Tailandy, i Hawaii, i La Réunion,  i Mayotte, i Maorisy, i Kômôro, i Nouvelle-Calédonie,  i Martinika ary i Guadeloupe, izay mbola tsy ahitana azy firy sady tsy ahafahana mamboly azy firy noho ny fahasahiranana amin' ny fanazarana azy ny toetany ka tsy ahafaha-mioty afa-tsy kely isaky ny 5 taona, any Brezila ao amin' ny Fanjakan' i São Paulo, sns.

I Sina no firenena mamokatra litisia be indrindra, arahin' i India, i Vietnamy, i Taiwan, ary i Madagasikara.

Any amin' ny ila-bolantany avaratra, ny litisia dia hanina any Azia amin' ny vanim-potoana mafana, amin' ny fotoana famokarana amin' ny volana Mey-Jona-Jolay, raha any Eorôpa kosa dia hanina amin' ny vanim-potoana mangatsiaka amin' ny faran' ny fialan-tsasatra amin' ny fahavaratra, ka ny litisia amin' izany dia nohafarina avy any amin' ny ila-bolantany atsimo.
Leviatàna

I **Leviatàna** na ny **leviatana** dia bibilava an-dranomasina resahina ao amin' ny teôlôjia sy ny fedrà. Atao hoe לִוְיָתָן / *Līvyāṯān* izy amin' ny teny hebreo. fa Λεβιάθαν / *Lebiathan* kosa amin' ny teny grika. Voaresaka ao amin' ny boky maromaro ao amin' ny Baiboly hebreo izy io, anisan' izany ny Salamo (Salamo 74:14; 104:26) sy ny Bokin' i Jôba (Jôba 3:8; 40:25–41:26) ary ny Bokin' i Isaia (Isaia 27:1). Resahina ao amin' ny Bokin' i Henôka (Henôka 60:7–9; 60:24) izay pseodepigrafa izany biby izany. Ny Leviatana dia matetika anehoana ny fikorontanana (*khaos*), mandrahona ny hihinana ny olom-boaozona rehefa tapitra ny fiainany. Amin' ny farany dia ho foanana izy. Ny teôlôjiana kristiana dia mihevitra fa i Leviatana dia ny demonin' ny *fitsiritan*' ny fahotana mahafaty. Araka ny Diagrama Ôfita, ny Leviatana dia mandrakotra ny habaky ny tontolo azo tsapain-tanana.

Ny Leviatana ao amin' ny Bokin' i Jôba dia mifanandrify amin' i Lôtàna (*[[:en:Lotan|Lutan]]*) kananita izay tranainy kokoa, biby goavam-be tamin' ny fotoana voalohany resin' ny andriamanitra Baal-Hadad (*[[:en:Hadad#Hadad_in_Ugarit|en]]*). Ny fitoviana eo amin' ny anjara asan' i Tiamat (*[[:en:Tiamat|en]]*) mesôpôtamiana resin' i Marduk dia efa hita hatry ny ela tao amin' ny haifedrà fampitahana, toy ny fampitahana mivelatra kokoa amin' ny tantaran' ny dragona sy ny bibilavan' izao tontolo izao, toa an' i Indra (*[[:en:Indra|en]]*) izay namono an' i Vrtra na i Thor namono an' i Jörmungandr. Ao amin' ny Baiboly hebreo, ny Leviatàna koa dia manondro ny fahavalo mahery, indrindra fa i Babilôna (Isaia 27:1). Nisy manam-pahaizana sasany tamin' ny taonjato faha-19 izay nihevitra azy io ho zavamananaina lehibe anaty rano, toy ny mamba na ny voay. Taty aoriana io teny io dia nampiasaina hilazana ny trozona lehibe sy ny biby goavam-be any an-dranomasina amin' ny ankapobeny.

## Jereo koa

* Behemôta
Behemôta

I **Behemôta** dia bibidia resahina ao amin' ny Bokin' i Jôba (Jôba 40:15-24) ao amin' ny Baiboly, ary izy no endriky ny biby goavan' ny korontambe (*khaos*) tany am-boalohany noforonin' Andriamanitra tamin' ny fiandohan' ny famoronana; miaraka amin' ilay biby goavam-ben' ny korontambe hafa, ato hoe Leviatàna izy, ary araka ny lovantsofina jiosy taty aoriana dia samy ho lasa sakafo ho an' ny olo-marina amin' ny andro farany. Atao hoe בְּהֵמוֹת / *bəhēmōṯ* izy amin' ny teny hebreo. Fantatra amin' ny teny arabo hoe بهيموث / *Bahīmoūth* na بهموت / *Bahamūt* izy io. Amin' ny heviny am-panoharana, io anarana io dia nanjary nampiasaina hanonadoana ny zavatra rehetra goabvambe na mahery.

## Jereo koa

* Leviatàna
Meroë

**Meroë** (nadika koa hoe **Meroe**; Arabo: مرواه, *Meruwah* sy مروي, *Meruwi*; Grika Fahiny: Μερόη, *Meróē*) dia tanàna fahiny tany amin'ny morony atsinanan'ny Reniranon'i Neily eo amin'ny 6 km eo ho eo. -atsinanan'ny gara Kabushiya akaikin'i Shendi, Sodàna, eo amin'ny 200 km any avaratra atsinanan'i Khartoum. Eo akaikin'io toerana io dia misy vondron-tanàna antsoina hoe Bagrawiyah (Arabo: البجراوية). Ity tanàna ity dia renivohitry ny Fanjakan'i Kosy nandritra ny taonjato maromaro nanomboka tamin'ny 590 talohan'i JK, ka hatramin'ny fianjerany tamin'ny taonjato fahenina taorian'i JK.
Alovera

Ny **alovera** dia karazan-javamaniry matevin-dravina sy mitahiry ranony be sy mafaitra, avy amin' ny fiabnakaviana *[[Aloeaceae]]*. ***Aloe vera*** ny anarany ara-tsiansa. Miely patrana izy io, ary heverina ho karazana manafika any amin' ny faritra maro maneran-tany. Avy any amin' ny Saikanosy Arabika izy io, saingy mitombo any anaty ala any amin' ny toetany trôpikaly sy maina manerana izao tontolo izao. Izy io dia ambolena ho an' ny vokatra ara-barotra, indrindra amkin' ny fitsaboana nentim-paharazana nandritra ny taonjato maro.

## Jereo koa

* *[[Aloe]]*
Kôrmôrana

Ny **kôrmôrana** (*Phalacrocoracidae*) dia fianakaviana misy karazana vorona 40 eo ho eo.
Ny kôrmôrana dia vorona antonony ka hatramin'ny lehibe, manana lanjany eo amin'ny 0,35–5 kilao (0,77–11,02 lb) ary 60–100 santimetatra (24–39 in) ny halavan'ny elany. Ny ankamaroan'ny karazana dia manana volo mainty. Ny faktiora dia lava, manify ary mihantona. Misy tranon-kala eo anelanelan'ny rantsan-tongotra efatra ny tongony. Ny karazana rehetra dia mpihinana trondro, misambotra ny rembiny amin'ny alàlan'ny fitsirihana eny ambonin'ny tany. Tena mpilomano tsara izy, ary ny tongony aman-tongony no manenika ny elany; Misy karazana kôrmôrana hita mitsoraka any amin'ny 45 metatra (150 ft).
Marmôta

Ny **marmota** dia eskiora lehibe ao amin'ny karazana *Marmota*, misy karazany 15 mipetraka any Azia, Eoropa ary Amerika Avaratra. Ireo herbivora ireo dia mavitrika mandritra ny fahavaratra, izay matetika hita ao anaty vondrona, fa tsy hita mandritra ny ririnina, rehefa biby mampinono any ambanin'ny tany. Izy ireo no mavesatra indrindra amin'ny fianakavian'ny eskiora.
Katedralin' Andohalo

Ny **Katedralin' Andohalo** dia katedraly katôlika ao Antananarivo. Ao amin' ny vakin-tanànan' Andohalo ao amin' ny tanàna ambony no misy azy. Ity katedraly ity no foiben' ny Arsidiôsezin' Antananarivo. Izy io dia natokana ho an' ny Fahatorontoronina Tsy Azon-Keloka, ka izay no mahatonga ny anarany amin' ny teny frantsay hoe **Cathédrale de l'Immaculée-Conception d'Antananarivo**.

Nanomboka tamin' ny 8 May 1873 ny fanorenena io katedraly io, izay natao teo amin' ny toerana nisy lasapely tsotsotra, araka ny drafitra nataon' i Alphonse Taïx (1825-1921), pretra zezoita avy any Bédarieux (Frantsa). Vita tamin' ny 17 Desambra 1890 izy io, ary nambara ho "tsangambato ara-tantara voasokajy" tamin' ny Janoary 1964.

## Jereo koa

* Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)
Sandton (Afrika Atsimo)

I **Sandton** dia tanàna ao amin' ny faritra manodidina ny tanànan' i Johannesburg ao amin' ny faritanin' i Gauteng ao Afrika Atsimo. Nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1990 i Sandton no lasa foibem-pandraharahana lehibe indrindra ao Afrika Atsimo.

Ny anaran' i Sandton dia fitambaran' ny anaran' ny tanàna roa manodidina, dia i Sandown sy i Bryanston. Io anarana io koa dia fanatsorana amin' ny teny anglisy ny hoe Zandfontein, iray amin' ireo toeram-pambolena sy fiompiana tany am-boalohany niantombohan' ilay tanàna.

Mirefy 143,54 km2 ity tanàna ity. Malaza amin' ny maha ivon' ny fandraharahana sy amin’ny maha tanànan’ ny mponina manankarena indrindra ao Afrika Atsimo i Sandton. I Sandton dia 6 km miala ny tanànan' i Alexandra, iray amin' ireo faritra mahantra indrindra ao amin' amin’ ilay firenena ary mahantra indrindra ao Johannesburg.

## Tsiahy
Gôrila tandrefana

Ny **gôrila tandrefana** (*Gorilla gorilla*) dia rajako lehibe hita any Afrika, iray amin'ireo karazana roa amin'ny karazana hominide *Gorilla*. Lehibe sy matanjaka miaraka amin'ny lahy milanja manodidina ny 168 kilao (370 lb), ny volo dia maivana kokoa ny loko noho ny gôrila atsinanana, *Gorilla beringei*, ary mitoka-monina ara-jeografika amin'izy ireo any amin'ny faritra afovoany andrefan'ny kaontinanta Afrikana.

## Jereo koa
* Gôrilin-tendrombohitra
* Bônobô
* Simpansy
Vanobe

Ny **vanobe** na **langorobe** dia vorona mpirenireny lehibe, ao amin' ny fianakaviana *[[Areia de Baraúnas|Ardeidae]]*. Hita aty Afrika atsimon' i Sahara izy io, ary misy vitsy kokoa sy mihena isa any Azia Atsimo-Andrefana sy Azia Atsimo. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Ardea goliath***.

## Jereo koa

* *[[Ardea]]*
* Vano

* Vorona

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Lalomena pigmea

Ny **lalomena pigmea** dia lalomena kely izay teratany any amin' ny ala sy honahona any Afrika Andrefana, indrindra any Liberia, misy mponina vitsy any Sierra Leone, Ginea ary Côte d'Ivoire. Nesorina avy any Nizeria izany. ***Choeropsis liberiensis*** na ***Hexaprotodon liberiensis*** ny anarany ara-tsiansa.

## Jereo koa

* Lalomena mahazatra (*[[Hippopotamus amphibius]]*)

* Lalomena malagasy (efa tsy misy intsony)
Gladiôla

**Gladiôla** (*Gladiolus*; avy amin'ny teny latinina *gladius*, sabatra) dia karazana zavamaniry misy voninkazo misy voninkazo isan-taona ao amin'ny fianakaviana irisy (*Iridaceae*). Ny karazana dia hita any Azia, Eoropa Mediteranea, Afrika Atsimo ary Afrika tropikaly.
ABS-CBN

**ABS-CBN Corporation** na **ABS-CBN**, dia konglomerat media Filipina manana foibe ao Quezon City. Niorina tamin'ny 1946 ho Bolinao Electronics Corporation. Ny orinasa dia niforona tamin'ny fampifangaroana ny Alto Broadcasting System sy ny Chronicle Broadcasting Network.
GMA Network

**GMA Network, Inc.** na **GMA**, dia orinasam-pampahalalam-baovao Filipina manana foibe ao Diliman, Quezon City. Niorina tamin'ny 1950 i Robert La Rue Stewart. Ny orinasa dia miasa amin'ny radio sy fahitalavitra maromaro ao Filipina, anisan'izany ny GMA-7, GTV-27, Super Radyo DZBB 594 ary Barangay LS 97.1.
André Resampa

I **André Resampa** dia mpanao pôliitika malagasy, teraka tamin' ny 24 Jona 1924 tao Mandabe (distrikan' i Mahabo) ary maty tamin' ny 17 Mey 1993 izy.

Manam-piaviana sakalava-bara izy. Nandranto ny fianarany tany Morondava. Tamin' ny taona 1952 no nahazoany ny mari-pahaizana licence amin' ny sampana Lalàna, ka nidirany tamin' ny sehatry ny pôlitika, niaraka tamin' i Philibert Tsiranana. Tamin' ny taona 1956 dia niara-nanorina ny antoko Parti social-démocrate (PSD) niaraka tamin' ity farany izy. Tamin' ny taona 1959 dia nandray anjara tamin' ny fifampidinihana momba ny fahaleovantenan' i Madagasikara izy.

Nisahana ny andraikitry ny minisitry ny Atitany sy ny sekretera jeneralin' ny PSD izy ka olona matanjaka teo amin' ny fitondran' i Tsiranana, ary mpitarika ny PSD. Izy no nandrasana handimby ny filoha, indrindra fa tamin' ny naha filoha lefitra voalohany azy tamin' ny taona 1970. Tamin' ny taona 1971 anefa dia nesorin' i Tsiranana teo amin' ny fitondrana ary nosamborina avy eo noho ny fiampanhgana azy ho nanohintohina ny "filaminan' ny firenena", sy noho ny firaisana tsikimbakomba izay fantatra taty aoriana fa tsy nisy.

Rehefa navoaka taorian' ny volana Mey 1973, izay nampirodana ny fitondrana Tsiranana, izy, dia nanangana ny Union socialiste malgache (USM) izay nikambana tao amin' ny Internationale socialiste. Avy eo, taorian' ny fampihavanana azy tamin' i Tsiranana dia nanangana ny antoko Parti socialiste malgache (fitambaran' ny PSD sy ny USM) izy tamin' ny taona 1974. Voampanga ho nandray anjara tamin' ny fanonganam-panjakana tsy nahomby tamin' ny volana Desambra 1974 izy ary avy eo voampana tamin' ny famonoana ny filoha Ratsimandrava tamin' ny Febroary 1975. Tsy nisy tohiny moa ity raharaha ity.

Tamin' ny taona 1983 dia niditra tao amin' ny antoko Vonjy izy, izay fisarahan' ny PSD niforona tamin' ny 2 Marsa 1973, izay lasa fironana iray ao amin' ny antoko tokana Front national pour la défense de la Révolution (FNDR) nanomboka tamin' ny taona 1975 ka hatramin' ny 1992. Lasa mpikambana tao amin' ny Antenimieram-pirenena izy avy eo. Maty tamin' ny 17 Mey 1993 izy teo amin' ny faha-68 taonany.
Tanàna Tranain' i Jerosalema

Ny **Tanàna Tranain' i Jerosalema** dia fitambarana faribohitra efatra voahodidin' ny Manda fiarovan' i Jerosalema manontolo. Tsy mihoatra ny 0,86 km2 (86 ha) ny velarany manontolo. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe **المدينة القديمة** / ***al-Madīna al-Qadīma***, fa amin' ny teny hebreo kosa dia **הָעִיר הָעַתִּיקָה** / ***Ha'ír Ha'atiká***.

Ny Tanàna Tranainy dia ampahany amin' i Jerosalema Atsinanana, fizaràn-tanin' ny tanànan' i Jerosalema izay eo atsinanan' ny tsipika fampitsaharana ady tamin' ny taona 1949, izay namarana ny Ady Arabo-Israeliana tamin' ny taona 1948-1949.

Ny faribohitra efatra tsy mitovy, araka ny lovantsofina izay mety ho nanomboka tamin' ny sarintanin' ny tanàna britanika tamin' ny taona 1840, dia ny Faribohitra Mozilmana (31 ha), ny Faribohitra Kristiana (19 ha), ny Faribohitra Armeniana (12,6 ha), ary ny Faribohitra Jiosy (11,6 ha). Faribohitra fahadimy ny Tendrombohitry ny Tempoly, izay fantatry ny Mozilmana amin' ny anarana hoe *Haram al-Sharif*, no misy ny Tranoborin' ny Vatolampy, na môskea Al-Aqsa ary toerana nisy Tempoly jiosy taloha.
Voromailala mahazatra

Ny **voromailala mahazatra** (*Columba livia*) dia anisan'ny fianakavian'ny vorona *Columbidae*. Amin'ny fampiasana mahazatra dia matetika antsoina hoe "voromahailala".
Ny toeram-ponenana dia ahitana tontolo misokatra sy semi-misokatra isan-karazany. Ampiasaina amin'ny fiompiana sy fiompiana any anaty ala ny hantsana sy ny tolan-bato. Tany Eoropa sy Afrika Avaratra ary Azia andrefana no hita tany am-boalohany, ary lasa niorina tany amin'ireo tanàna eran-tany ny voromailala.
TV5

**TV5 Network, Inc.** (fantatra matetika amin'ny anarana hoe **TV5**; fantatra taloha hoe **Associated Broadcasting Company** na **ABC**) dia orinasam-pampahalalam-baovao Filipina an'ny MediaQuest Holdings, sampana PLDT. Niorina tamin'ny 1960 i Chino Roces.

Io no orinasam-pampahalalam-baovao fahatelo lehibe indrindra ao Filipina taorian'ny ABS-CBN sy GMA Network.
TV Azteca

**TV Azteca** dia fikambanan'ny media Meksikana an'ny Grupo Salinas. Niorina tamin'ny 1993 avy amin'i Ricardo Salinas Pliego. Io no orinasam-pampahalalam-baovao faharoa lehibe indrindra ao Meksika taorian'ny Televisa.
Dôlara

Ny **dôlara** na **dollar** dia vola ampiasaina ao amin' ny firenena maromaro toa an' i Aostralia, i Kanada, i Hong Kong, i Zelandy Vaovao, i Singapôro, i Etazonia ary firenena hafa ao Karaiba, ao Azia, ao Amerika Atsimo ary aty Afrika. Toy izao ny evany: **$** na **D**.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *dollar* izay nohagasina hoe *dôlara* dia avy amin' ny teny alemana taloha hoe *Daler* na *Taler*, nohafohezina avy amin' ny anarana hoe *joachimsthaler*, anaran' ny vola madinika volafotsy misy ny sarin' i *Sankt-Joachimsthal* (amin' ny teny alemaina) na Jáchymov (amin’ ny teny tseky), noforonina tamin' ny taona 1519 tany Alemaina. Ankehitriny i Jáchymov dia tanàna ao amin' ny distrika sy faritra Karlovy Vary, any Tsekia.

Tatỳ aoriana dia nisy vola madinika volafotsy nantsoina hoe *peso duro* ("dôlara mafy", araka ny iantsoan' ny Anglô-Saksôna azy) natao tany Espaina ary nampiasaina betsaka tany amin' ny zanatany espaniôla sy anglisy tany Amerika.

## Ny dôlara any amin' ny firenena sasantsasany

### Dôlara aostraliana

Nandray ny rafitra ara-bola tafolo i Aostralia tamin' ny taona 1966, ka nanolo ny rafitra taloha, dia ny *livre sterling* izay nanankery any amin' ny firenena ao amin' ny Commonwealth. Ny dôlara aostraliana dia mitentina 100 cents.

### Dôlara kanadiana

Noraisin' i Kanada ny rafitra ara-bola tafolo tamin' ny taona 1867. Nozaraina ho *dollar* sy *cent* ary ampaharivon' ny *dollar* ny vola kanadiana; ny fenitra ara-bola dia nametra ny sandan' ny dôlara ho 2,58 gramam-bolamena.

### Dôlara neô-zelandey
Ny lalàna momba ny vola tafolo tamin' ny taona 1964 dia nampiditra ny rafitra vola tafolo tany Zelandy Vaovao. Ny dôlara neô-zelandey dia mizara ho 100 *cent* ihany koa.

### Dôlaran' i Hong Kong
Ny dôlaran' i Hong Kong dia nanomboka nivoaka tamin' ny taona 1863;

### Ny dôlara amerikana
Taorian' ny Ady ho an' ny fahaleovan-tenan' i Etazonia, ny *Continental Congress* dia nandray ny rafitra ara-bola tafolo. Ny dôlara voalohany namboarina tany Etazonia dia navoakan' ny governemanta federaly tany Philadelphia tamin' ny taona 1794: dôlara volafotsy misy volafotsy madio 371,25 g ary dôlara volamena misy volamena madio 24,75 g. Nanomboka tamin' ny taona 1934, ny vola mivezivezy, na vola taratasy na vola madinika, dia vola voafaritra araka ny fahefa-mividiny fa tsy nisy fifandraisany amin' ny lanjam-bolamena intsony. Ny dôlara volafotsy dia nampiasaina hatramin' ny taona 1965 izay taona nanjavonan' izy rehetra, satria nihoatra ny sanda misoratra aminy ny sandan' ny metaly ao aminy. Ny dôlara amerikana no vola tahiry voalohany eran-tany saingy tamin' ny taompolo 1990 dia toa manamarika ny fiafaran' ny fanjakazakany.

## Jereo koa

* Ariary
* Euro
* Pound
Vano satroboninahitra mainty

Ny **vano satroboninahitra mainty** (*Balearica pavonina*) dia anisan'ny fianakaviana *Gruidae*, miaraka amin'ireo karazana anabaviny, ilay vano satroboninahitra volondavenona. Apetaka amin'ny satroboninahitra volamena misy volom-borona izy io. Matetika izy io no hita any amin'ny faritra mando marivo any Afrika atsimon' i Saharà mandritra ny vanim-potoanan'ny orana, izay toerana fiompiana sy fiompiana ary fiompiana lehibe indrindra, na dia hita eny amin'ny ahitra sy akaikin'ny voly aza izy io.
Fiangonan' ny Fasana Masina

Ny **Fiangonan' ny Fasana Masina** na **Bazilikan' ny Fasana Masina** na **Fiangonan' ny Fitsanganan-ko Velona Masina** dia fiangonana ao amin' ny Faribohitra Kristiana ao amin' ny Tanàna Taloha ao Jerosalema.
Heverina ho toerana masina indrindra ho an' ny Kristianina eran-tany izy io, satria io no toerana fivahiniana masina indrindra ho an' ny kristianisma nanomboka tamin' ny taonjato faha-4.
Araka ny fomban-drazana nanomboka tamin' ny taonjato faha-4, dia misy toerana roa heverina ho masina ao amin' ny kristianisma ao: ny toerana nanomboana an' i Jesosy tamin' ny hazo fijaliana, teo amin' ny toerana antsoina hoe Kalvary na Gôlgôta, ary ny fasan' i Jesosy foana, izay nandevenana azy sy nitsangana tamin' ny maty. Isaky ny averina aorina ilay fiangonana dia nampiasaina tamin’ ny fanavaozana vaovao ny sasany tamin’ ireo zavatra tranainy tamin’ ilay rafitra teo aloha.