Halatra omby eto Madagasikara

Ny **halatra omby eto Madagasikara** dia heloka bevava tanterahina eto amin' ny tanin' ny Repoblikan' i Madagasikara, izay ahitana fakana ny ombin' ny olona hafa amin' ny fomba helohin' ny lalàna, ka izany dia mety hotanterahina ho an' ny tena na hamidy indray, na ho an' olon-kafa mba hahazoana karama, mety  hotanterahin' olona maro voalamina izay manafika eny an-kijana na eny an-tanàna mba hahazo omby maro. Matetika dia atao hoe *[[dahalo]]* ny mpangalatra omby, izay tsy mpangalatra tsotra mandeha irery intsony fa matetika no andian' olona voalamina sady mitam-piadiana, miasa amin' ny fomba voarindra ary mampihorohoro sy mamono vahoaka.

Matetika ny faritra be fahantrana indrindra sy ny tanàna ambanivohitra eto Madagasikara no tena anjakan' ny halatra omby nefa ny olona misehatra amin' io asa ratsy io dia hita hatrany amin' ny renivohitr' i Madagasikara. Lasa fomba fiveloman' ny olona sasany na lasa endrika valifaty eo amin' ny fiarahamonina ny halatra omby. Matetika no tsy voasazy ny mpangalatra noho ny tsy fahampian' ny fitaovana ampiasain' ny mpitandro filaminana sy ny kolikoly ary ny fitarazohan' ny raharaham-pitsarana. Mampitombo ny disadisa momba ny fahafaha-mahazo loharanon-karena ny haintany miverimberina sy ny fahapotehan' ny kijana ary manosika ny olona sasany hanao ny halatra omby ho asa fivelomana izany.

## Tantara

### Faha mpanjaka

#### Vokatry ny lanjan' ny omby eo amin' ny kolontsaina
Nanosika ny olona hangalatra omby ny fanomezana lanja ambony ny omby eo amin' ny kolontsaina malagasy, na ara-piarahamonina (ahazoana haja sy maha to teny), na ara-toekarena, na ara-pivavahana (fanompoana ny razana). Mariky ny fananan-karena sy ny laza eo amin' ny fiarahamonina mantsy ny fananana omby maro. Manana ny lanjany koa ny omby eo amin' ny fomba amam-panao malagasy toy ny fanambadiana sy ny fandevenana ary ny sorona.

#### Halatra omby: fombafomba fiampitana
Fanao araka ny fomban-drazana any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara ny halatra omby izay anomezana alalana ny tovolahy hanao izany mba hahatonga azy ho tena lehilahy azon' ny fianakaviana sy ny fiarahamonina itokisana, ary ilaina izany alohan' ny hanatanterahana hetsika toy ny fanambadiana na ny fandevenana, indrindra any amin' ny faritry ny Bara. Fombafomba manamarika ny fialana amin' ny fahazazana sy iampitana amin' ny fahalehibeazan' ny tovolahy ny halatra omby, izay anehoany ny herim-pony sy ny fahafahany mahazo izay ilaina amin' ny fampakaram-bady.

#### Vokatry ny disadisa eo amin' ny samy foko na fanjakana
Talohan' ny fanjanahantany dia matetika mifandray amin' ny fifandonana eo amin' ny samy fanjakam-panjaka ny asan-jiolahy, ka nahitana fanafihana sy halatra omby sy biby fiompy hafa izay natao hamahanana ny tafika sy hampahalemy ny fanjakana mpifanandrina amin' ny an' ny tena. Noheverina ho mpiady mahery ny lehilahy mpandray anjara amin' ireny fanafihana ireny fa tsy mpanao heloka bevava.

Tsy mijanona ho halatra fotsiny ny fangalarana omby fa tena fanaovana tsinontsinona ny zavatra ankamasinin' ny hafa. Heverina ho fanalam-baraka manokana ny halatra omby, tsy ho an' ny tompony ihany fa ho an' ny fianakaviany sy ny mpiara-belona aminy koa. Fanaovana tsinontsinona ny voninahitr' ilay olona na ny fianakaviana na ny foko na ny fanjakana nangalarina omby ny halatra omby, satria nalaina aminy ny zavatra manam-pifandraisana akaiky amin' ny maha-izy azy.
#### Fanehoana tanjaka na dia tsy misy ny disadisa
Tsy fandikan-dalàna ataon' olon-tsotra tsirairay fotsiny ny halatra omby fa anisan' ny nanana ny anjara toerany teo amin' ny fanehoan' ny fanjakana na foko ny hery, ny fahefana, ny laza ary ny fifehezany ny loharanon-karena sy ny fahamboniany manoloana ny hafa. Noho ny fanamafisana ny fanjakana maro teto Madagasikara sy ny fitomboan' ny isan' ny mponina dia nihamafy ny fifanolanana momba ny loharanon-karena, indrindra momba ny biby fiompy.

#### Namatsiana ny fifanakalozana amin' ny any ivelany
Niteraka fiovana lalina teo amin' ny fiarahamonina malagasy sy nandrisika ny firongatry ny endrika vaovaon' ny asan-jiolahy, anisan' izany ny halatra omby, ny fahatongavan' ny Eorôpeanina.

### Faha fanjanahantany

#### Niova endrika ny halatra omby
Nanova endrika ny halatra omby teto Madagasikara ny fahatongavan' ny fitondrana mpanjanaka frantsay tamin' ny taona 1896. Niteraka fahasahiranana ara-toekarena sy mosary ho an' ny mponina malagasy ny fanjanahantany (indrindra fa tany atsimo), ka nahatonga ny tantsaha sasany hitodika any amin' ny halatra omby mba ho velona.

Nanao izay tsy hampanana fitaovam-piadiana ny mponina sasany ny mpanjanatany, ka nahatonga ny mpiompy omby tsy afaka niaro ny andian' ombiny ary nanamora ny fanafihana nataon' ny andian-jiolahy izany. Tsy nahafantatra ny anjara toerana ara-kolontsain' ny halatra omby ny fitondrana mpanjanaka amin' ny ankapobeny fa nihevitra izany ho fandikan-dalàna tsotra (toy ny fangalarana biby fiompy), ka tsy nitady fomba manokana na lalàna manokana hiadiana amin' izany tamin' ny voalohany.

Nanova tsikelikely ny halatra nentim-paharazana ho lasa asan-jiolahy tanteraka tany ambanivohitra sy ho lasa fomba fiharian-karena tsy ara-dalàna ny fipoiran' ny toekaren-tsena sy ny fitomboan' ny filana hena. Lasa nanosika ny olona hangalatra omby ny fahazoana tombony.

#### Fanehoana tsy fankatoavana
Niezaka nanafoana ny halatra omby ny manam-pahefana mpanjanaka, saingy nitohy hatrany izany fanao izany, indrindra fa tany amin' ny faritra ambanivohitra lavitra. Nitohy ny asan-dahalo izay matetika nahitana firaisana tsikombakomba amin' ny mponina sasany.

Tany amin' ny faritra sasany, indrindra fa tany Atsimo sy Atsimo-Andrefana, dia nanehoana mivantana ny tsy fankatoavana ny fenitra napetraky ny fanjanahantany ny fanafihana miaraka amin' ny halatra omby. Niezaka hampihatra ny "fahalemana frantsay" sy hampitsahatra ny ady sy ny fanafihana isan-karazany ny fitondrana frantsay, nefa ho an' ny foko sy faritra sasany dia fomba iray enti-manohitra ny lamina vaovao sy ny fametrahana ny fahefana mpanjanaka ny fanohizana ireo fanafihana ireo.

Nanohitra mafy ny Frantsay nandritra ny folo taona teo ho eo ny Bara taorian' ny taona 1896 izay nanombohan' ny fanjanahantany ôfisialy. Nampiasaina hamelomana na hamatsiana ankolaka ny vondrona mpanohitra mitam-piadiana (toy ny tamin' ny fikomian' ny Menalamba) ny omby halatra.

#### Vokany
Lasa nampandry tsy lavo loha ny tantsaha ny halatra omby, ka miteraka fahavoazana ara-toekarena lehibe izany. Lasa nisy fandaminana sy nirongo fitaovam-piadiana ny andian-jiolahy, izay nahatonga ny fanafihana ho lasa niteraka herisetra mahery vaika tamin' ny tanàna sy ny mpiompy omby, ka nahatonga faty olona sy fandoroan-tanàna.

Matetika nahatonga ny mponina handao ny kijana sarotra arahi-maso ny tahotra sy ny fahaverezam-pananana ary ny fatiantoka, na nahatonga ny fanamafisana ny fampiharana ny lalàna nentin-drazana isan-tanàna na isam-paritra (toy ny dina) mba hisorohana na hamerana ny halatra omby, izay matetika tsy misy dikany manoloana ny andian-jiolahy mitam-piadiana.

### Hatramin' ny nahazoana fahaleovantena

#### Taompolo 1960-1980: fitohizan' ny halatra omby
Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantena (taona 1960) dia nitohy ny halatra omby, indrindra tany amin' ny faritra atsimon' ny firenena. Nametraka fepetra hiadiana amin' izany tranga izany ny manampahefana malagasy, saingy tsy nahomby. Matetika ny mpangalatra omby no nahazo tombony tamin' ny firaisana tsikombakomba amin' ny mpitandro filaminana na amin' ny tompon' andraiki-panjakana sasany.

#### Taomplo 1990–2000: fitomboan' ny herisetra
Nanomboka tamin' ny taompolo 1990 dia nihanahery vaika ny halatra omby, tamin' ny alalan' ny fampiasana basy sy ny fisian' ny fifandonana teo amin' ny mpangalatra omby sy ny mpitandro filaminana. Niforona sy nihamaro ny andian-jiolahy voalamina izay nanao ny asa ratsiny any amin' ny faritra maro. Nisy ny hetsika ara-miaramila izay natao mba hamerenana amin' ny laoniny ny fandriam-pahalemana, saingy tsy nahitam-bokany firy izany.

#### Taomplo 2010-2020: fitomboan' ny fifandonana
Tamin' ny taompolo 2010 dia efa tena nampanahy izaitsizy ny halatra omby, izay nahitana fifandonana nahafaty olona betsaka teo amin' ny mpangalatra omby sy ny mpitandro filaminana ary ny mponina. Olona efa ho 100 no maty tamin' ny fifandonana tany atsimon' ny Nosy tamin' ny taona 2012. Nisy kosa ny hetsika miaramila antsoina hoe "Fahalemana" tamin' ny taona 2015, izay nampiasa  miaramila 1&nbsp;300 hiady amin' ny mpangalatra omby. Nahafaty olona 160 mahery io hetsika io.

#### Taona 2020 no ho mankaty: ezaka fampandrian-tany
Nanomboka tamin' ny taona 2020 dia nanamafy ny ezaka ataony amin' ny ady amin' ny halatra omby ny fanjakana malagasy, tamin' ny alalan' ny fampiharana ny paikady fiarovana sy fampitomboana ny isan' ny mpitandro filaminana any amin' ny faritra be halatra omby. Nisy ihany koa ny fanentanana ny mponina eny ifotony hiara-hiasa amin' ny manam-pahefana. Na dia eo aza ireo ezaka ireo dia mbola mitohy ny halatra omby, ka omby an' arivony no misy mangalatra isan-taona ary betsaka ny aina afoy. Anisan' ny fanao mampandamoka ny ezaka ataon' ny mpitondra ny fisian' ny kolikoly sy ny firaisana tsikombakomba maro isan-karazany.

## Jereo koa

* Kolikoly
* Halatra omby

* Halatra omby ao India
* Halatra omby ao Kenià
* Kolikoly eto Madagasikara
* Fahantrana eto Madagasikara
## Rohy ivelany
**Boky sy gazety fandalinana**

* Gowé, Jean-René. "Les dahalo : entre mythe et réalité". In *Omaly sy Anio*, n° 57–58, 2003.
* Raison, Jean-Pierre. *Les éleveurs de zébus du Sud malgache*. Paris : ORSTOM, 1984.
* Blanchy, Sophie. *Sociétés traditionnelles et crime : le cas des dahalo malgaches*. In *Revue Tiers Monde*, 1995.
* Rakotonirina, Léon. *L'évolution du banditisme rural à Madagascar : du dahalo au criminel moderne*, Université d’Antananarivo, Mémoire de maîtrise, 2016.
* L’Express de Madagascar. Dossier : *Le vol de bœufs, entre tradition et insécurité*, 2018.
* RFI. *Madagascar : la difficile lutte contre le vol de zébus*, 23 juin 2018.
* France 24. *La guerre des zébus fait rage à Madagascar*, 2012.
* FAO (Organisation des Nations unies pour l’alimentation et l’agriculture). *L’élevage bovin à Madagascar : état des lieux et enjeux*, 2009.
* Programme des Nations Unies pour le Développement (PNUD). *Rapport sur la sécurité rurale à Madagascar*, 2017.

**Didy aman-dalàna**

*"Lalàna n° 2001-004 tamin' ny 25 oktobra 2001 anaovanana fitsipika ankapobe mifehy ny Dina eo amin' ny lafin' ny fandriampahalemam-bahoaka", in *jwf-legal2.fr.gd* 
* "Loi n° 2001-004 du 25 octobre 2001 portant réglementation générale des Dina en matière de sécurité publique", in *jwf-legal2.fr.gd* 
* "Arrêté n°22804/2017 du 12 Septembre 2017 Portant interdiction provisoire de la circulation, de la vente sur pied, de l’abattage de femelles et de jeunes bovins, de la vente et du transport de viande de femelles et de jeunes bovins", *textes.lexxika.com*
* "Décret n°2019-046 du 31 Janvier 2019 Portant interdiction de toute exportation de zébus", *textes.lexxika.com*
**Dina**
* "Dinan' i Melaky tsy mimpoly" (PDF), in *www.academia.edu* 
* "La problématique de l'application du droit en matière de vol de boeufs à Madagascar" (1787-1960) ", in *madarevues.recherches.gov.mg* 

**Lahatsoratra hafa**
* "Halatra omby: tambazotra mafy orina ao Analamanga ", in *www.malina.mg*, 15 Febroary 2021.
* "Simban' ny kolikoly ny dinan' Ihorombe ", in *www.malina.mg*, 14 Mey 2021
* "Halatra omby Tena misy ireo zandary tratra nifandray tendro tamin’ny dahalo", in *www.tiatanindrazana.mg*, 11 Janoary 2019.
* "Halatra omby, Kolikoly avo lenta, anjakan' ny dahalo ambony latabatra ny tanàna " in *www.biblio.micc.gov.mg,* 17 Novembra 2022
* "Ny fanjakana no nampiofana ny dahalo", in *www.madagascar-tribune.com,* 3 Marsa 2008
* "Sakaraha : Halatra omby, Novain' ireo dahalo ny volon' omby", in *www.madagascar-tribune.com,* (tsongan-tsiratra avy amin' ny Madagascar-Tribune.com)
* "Les pratiques traditionnelles au service des paysans pour la prévention des vols de zébus. L’exemple du tatao et du tsitsika dans le district de l’Isandra, Haute Matsiatra ", in *madarevues.recherches.gov.mg*,
* "Bongolava-Tsiroanomandidy – Halatr' omby", in *www.matin.mg*, 19 Avrily 2021
* "Morarano Kraoma: tratra ireo jiolahy mpangalatra sy mpanadio omby halatra", in *newsmada10.rssing.com,* 21 Janoary 2020
* "Fikambanan' ny dahalo rava, 7 lahy saron' ny zandary", in *www.agencemalagasydepresse.com*, 03 Aogositra 2020.
* "Akon' ny taona 2016 tao Boeny – Omby miisa 7&nbsp;720 no very, olona 126 voarohirohy", in *www.matin.mg,*
* "Ambatofinandrahana: Takian' ny dahalo 100&nbsp;000 ariary isan' omby ny tompony", in *www.lagazette-dgi.com*
* "Ny Fitsarana eto Madagasikara, mila ezaka mafy ny hamerenana ny fitokisan' ny vahoaka  hiala amin' ny fitsaram-bahoaka", in *www.radiorvs.net*,
* "Raharaha dahalo Remenabila sy Tokanono", in *gazetyavylavitra.wordpress.com* 

## Loharano sy fanamarihana