open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vitsika

Ny **vitsika** dia bibikely miara-monina, maro karazana ka mamorona ny fianakaviana ***Formicidae*** ary, miaraka amin' ny fanenitra sy ny tantely, dia anisan' ny filaharana *[[Hymenoptera]]*. Nipoitra avy amin' ny razamben' ny fanenitra *[[Vespoidea]]* tamin' ny vanim-potoana Kretasea ny vitsika. Mihoatra 13&nbsp;800 amin' ny karazany 22&nbsp;000 notombanana no voasokajy. Mora fantarina izy ireo amin' ny fananany tandroka misy kihony sy ny rafitra miavaka izay mamorona ny andilany manify kely.

## Taksinômia

### Zana-pianakaviana

* Formicomorphes:
** *Aneuretinae*
** *Dolichoderinae*
** *Formicinae*
* Myrmeciomorphes:
** *Myrmeciinae*
** *Pseudomyrmecinae*
* Dorylomorphes:
** *Cerapachyinae*
** *Ecitoninae*
** *Leptanilloidinae*
** *Aenictinae*
** *Dorylinae*
** *Aenictogitoninae*
* Leptanillomorphes:
** *Apomyrminae*
** *Leptanillinae*
* Poneromorphes:
** *Amblyoponinae*
** *Ponerinae*
** *Ectatomminae*
** *Heteroponerinae*
** *Paraponerinae*
** *Proceratiinae*
* Myrmicomorphes:
** *Agroecomyrmecinae*
** *Myrmicinae*
* Zana-pianakaviana lany tamingana:
** *Armaniinae* †
** *Sphecomyrminae* †
** *Brownimeciinae* †
** *Formiciinae* †
* *Incertae sedis*:
** *Paleosminthurinae*

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Izay be no basy, ny vitsy lanin' ny vitsika.

* Toy ny voara: jere-mandina, amboloina manitra, nony verahina feno vitsika.
* Mihinan-dreny ohatry ny vitsika.
* Ny vitsika no keliray, ny fanompoana no mafy: mivoaka, mitondra tany; miditra, mitondra hanina; kanefa nony tonga, ny tsy naka no homana.
* Vitsika momba kitay, ka harivariva any an-tanin' olona.
* Vitsika nahazo valala: zakan' ny aina fa tsy omby ny vava.
* Vorombe matim-bitsika: lehibe matin' ny kely, ka ny rano no hafanaina.
## Jereo koa
* Angidina
* Angely
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsikazo na aboaly
* Vitsika mpandrafitra
* Vitsika mpanenona
Mozilla

Ny **Mozilla** dia ilay anarana ampiasaina amin'ny informatika miaraka amina fidika maro. 
## Vangio koa
*Mpandrindra milina
*Mpikajy
*Linux

## Ivelany rohy

*Mozilla reni-pejy
Linux

Ny **Linux** dia rindrankajy mpandrindra (sokajy mpandrindra milina na operating system)ny milina fikajiana na mpikajy namboarin'i Linus Torvalds. Ny mampalaza azy dia ny fampiasana azy maimaimpoana (free software)sy ny fanovana azo ataon'ny rehetra (open source).

## Ny tantarany
Ny *linux* dia avy amin'ny software mpandrindra UNIX izay fampiasana amin'ny milina fikajiana lehibe (workstation na supercomputer) ka namboarina mba ho azo ampiasaina amin'ny milina fikajiana maivana sy fampiasa birao (desktop na PC).

## Ny karazany
Noho ilay izy azo ovana ho an'ny rehetra dia samy nanamboatra karazany maro ny orinasa informatika tsirairay ka ireo marika anisan'ny be mpampiasa amin'izao fotoana no fintinina amin'ny tabilao eto ambany. Antsoina hoe *Linux distribution* ilay marika iray.

## Vangio koa
* Windows
* Mpandrindra milina
* Mpikajy

## Rohy ivelany
* Linux reni-pejy
* Linux malagasy 
* Informatika malagasy  (indrindra ny wiki)

## Boky azo jerena
...
Mpikajy

Ny **mpikajy** dia milina elektirônika na mekanika, atao hikajy.

## Tantara

## Vangio koa

* Mozilla
* Mpandrindra milina
* Linux
Mpandrindra milina

Ny **mpandrindra milina** azo afohezina ho *SE* na *OS* (amin'ny teny frantsay sy amin'ny teny anglisy) na koa **rafitra fikirakirana** dia karazana rindrankajy iray mandrindra ny solosaina ary ahafahan'ny rindrankajy madinika handeha. Izy io dia karazana tetezana ahafahan'ny rindrankajy (software) mampiasa ny fitaovana (hardware).

Ny mpandrindra milina, ankoatra ny izy tetezana anelanelan'ny rindrankajy sy ny fitaovana, dia manamora ny fampiasana ny fitaovana ary manao ny tao rehetra mba hanakely ny zava-diso mety hisy (fanasarahana ny zava-diso, fahatantesana ny fahasimbana) ary ny antoka informatika.

Ny mpandrindra milina dia mety handrindra ny fampiasana ny prosesaoro (processeur), manome ny anjaram-potoan'ny processus, anjaran-tahiriny ao amin'ny tahiry (memoire) sy/na ao amin'ny kapila fitehirizana sns. ; ny processus dia voalahatra ao amin'ny kapila fitehirizana amin'ny alàlan'ny famoronana rakitra (fichier) mitondra tovan-drakitra mahasamihafa azy amin'ny karazan-drakitra hafa. Ny rakitra moa dia mety lahatsoratra nampidirina tamin'ny alàlan'ny klavie, sary nampidirina avy amin'ny skanera, na natao tamin'ny voalavo (souris).

Ny mpandrindra milina koa dia mety milaza ny zavatra tokony aseho eo amin'ny efa-joro (écran) amin'ny alàlan'ny baikony ao amin'ny olik'aratra voarafitra ho an'ny fanehoana sary azo lazaina koa hoe *carte graphique* amin'ny teny frantsay.

Ny mpandrindra milina dia matetika varotana miaraka amin'ny fitaovana informatika. Rindrankajy maro samihafa no varotana miaraka amin'ny mpandrindra milina . Ahafahan'ny mpampiasa mandahatra ny paramtatra fandaharana (paramètres de configuration) an'ny mpandrindra milina ny rindrankazy, na manao tao tsotra toy ny manova rakitra.

Ny mpandridra milina voalohany dia noforonina tamin'ny 1960. Tamin'ny 2010, ny mpandrindra milina malaza indrindra dia Unix (ao koa Mac OS sy Linux) ary Windows, ny Windows dia ao amin'ny ankabeazan'ny solosaina ; 90%n'ny solosaina personaly misy eto an-tany ankehitriny dia manana mpandrindra milina Windows, kanefa 50%n'ny lohamilina misy eto an-tany no manana ny mpandrindra milina Unix.

## Karazana mpandrindra milina

### Mahatanteraka asa tokana ary mahatanteraka asa maro

### Iasam-pampiasa iray na iasam-pampiasa maro

### Mpandrindra milina maro

## Tantara

## Karazana mpandrindra milina

## Mpanorina

## Mpandrindra milina amin'ny fotoana katroka

## Fanoratana mpandrindra milina ho fialam-boly

## Fahasamihafan'ny mpandrindra milina ary fahafaha-mampiasa amin'ny milina maro

## Anjaran-tsena

## Vangio koa
* Mozilla
* Mpikajy
* Linux
Boloky

Ny **boloky** na **ampala** na **vaza** dia vorona mifaraingo vava. Ankoatry ny boloky misioka toy ny vorona rehetra, dia misy koa ny mahay mamerina ny teny fandreny matetika. Mandrafitra ny vondron-karazana ***Coracopsis*** ny karazana boloky efatra ao amin' ny fianakaviana *[[Psittaculidae]]*, tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara sy ao amin' ny nosy hafa any amin' ny faritra andrefan' ny Ranomasimbe Indianina.Ireto ny karazana efatra:  

* *[[Coracopsis vasa]]* (hita eto Madagasikara sy ao Kômôro)
* *[[Coracopsis nigra]]* (hita eto Madagasikara, izay mizara ho zana-karazana roa: *Coracopsis nigra libs* sy *Coracopsis nigra nigra*)
* *Coracopsis sibilans* (hita ao Kômôro)
* *Coracopsis barklyi* (hita ao Seisely)

### Ny boloky hita eto Madagasikara
Misy karazany roa ny boloky hita eto Madagasikara ankoatr' ireo hita eny amin' ny nosy Kômôro sy ny nosy Seisely.

* *[[Coracopsis nigra]]*
* *[[Coracopsis vasa]]*

## Kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Aza manao bolokilahy homam-boan-tseva: fy ny atsy, fy ny aroa.
* Boloky homam-boan-tseva: fy ny atsy mamy ny aroa.

## Jereo koa

* *[[Agapornis]]*

* ''Agapornis fischeri''
* *[[Boiaza|Agapornis canus]]* - boaiza

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara

## Rohy ivelany

* https://www.youtube.com/watch?v=IUVv7qMjMHM
Saka

Ny **saka** na **piso** dia biby mampinono ao amin'ny fianakaviana *[[Felidae]]*. Anisan'ny biby mipetraka na ompiana ao an-trano izy ary misy karazany dimampolo no fantatry ny sehatra fanaovana fanamarinana. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Felis silvestris catus***. Ny voalavo sy biby mikiky madinika hafa no sakafony. Afaka mamoaka feo karazany maromaro ny saka, na dia mifandray amin' ny alalan' ny endri-tarehy sy ny ferômôna aza izy. Araka ny valin' ny fikarohana natao tamin' ny 2006 sy 2007 dia zana-karazana *[[Felis silvestris]]* ny saka mipetraka an-tranon' olona ankehitriny, ary nivoatra izy 130&nbsp;000 taona aty aoriana. Efa 8&nbsp;000 - 10&nbsp;000 taona lasa izany ny saka no nataon' ny olona fiompy. 

## Ny endriny
Tahaka ny biby mpihinan-kena, manana vazamasay farany sy ny vazana ny saka mba handrovitra sy hanongotra ny nofo. Ny hozatra matanjaka mifototra eo amin' ny karan-dohany no ahafahany mitelina ny sakafo avy hatrany. Miampy an 'izany koa ny tonon-taolana mafy tsy afahany mitsako mivilana (tsy malefaka ny valanoranony). Taolana daholo ny taolana hiôida, tsy afahan' ny saka manerona ilay taolana hiôida.

## Eo amin' ny kolontsaina

### Oha-pitenenana
* *"Mivarotra saka be loha"*: manao laza masaka, mampitombo resaka, mandrebireby...      
* *"[[Voalavo]] sasatry ny miaina ka saka matory no alaim-bolombava"*: mila ady, mitady loza ho an'ny tena...
* *"Saka dia bory rambo"*: "teny ratsy" tsy dia masiaka loatra entina maneho fahasorenana.
* *"Saka manatody"*: zavatra tsy misy ary tsy hisy

### Ohabolana

* Aza manao toy ny saka manafin-koho
* Ny kary no manao ny ataony ka ny saka no voatapa-drambo
* Aza manao toa ny voalavo sasatry ny miaina ka saka matory no alàm-bolom-bava
* Tsy matoky saka aho fa trondro no laoka
* Ny voalavo no tsy mihetsika, ny saka no mbola mihiratra
* Aza manao hata-dava ohatra ny saka
* Kabarin-tsaka: vao miteny dia omeo.
* Ratsy vintana hoatry ny saka, be vohoka vao mamosavy.
* Toy ny sikidin-tsaka: ny fo iray ihany, fa ny loha samy manana ny azy.
* Tsy misy mateza milevina ohatra ny voalavo, fa raha mitranga lanin' ny saka.

## Jereo koa
* Alika
* Kisoa
* Ondry
* Osy
* Omby
* Bitro
* Soavaly
* Boriky
* Rameva
* Voalavo
* Totozy
Diptera

Ny ***Diptera*** dia filaharana iray ao amin' ny kilasin' ny bibikely. Iray amin' ny filaharana lehibe indrindra izy io raha jerena ny isan' ny karazana. Ity vondrona ity dia ahitana karazana voatondro amin' ny anarana hoe lalitra, moka sns. Elatra roa ihany no ananan' ny bibikely ao amin' io filaharana io mba hanidinany. Filaharana lehibe misy karazana 1&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny *Diptera*, anisan' izany ny lalitra, ny lali-tsoavaly, ny moka ary ny hafa, na dia eo amin' ny 125&nbsp;000 eo ho eo aza no voafaritra mazava.

Manana loha afaka mihetsiketsika, misy maso mitambatambatra lehibe roa ny *Diptera*, ary ny vavany natao hanindrona sy hitsentsitra (moka, lalitra mainty, sns), na hilelaka sy hitroka, ao amin' ny vondrona hafa. Mahatonga azy ireo ho afaka miodinkodina sy mivily lalana mora foana rehefa manidina ny firafitry ny elany, ary ahafahany mifikitra amin' ny faritra malama ny tongony. Mandalo fiovana endrika tanteraka ny lalitra; matetika ny atodiny no apetrany eo amin' ny loharanon-tsakafo ary ny olitra, izay tsy manana rantsam-batana tena izy, dia mivoatra ao amin' ny tontolo voaaro, matetika ao anatin' ny loharanon-tsakafony. Tsy mamoaka atody ety ivelany ny karazana hafa fa tonga dia olitra no mivoaka eo amin' ny fatim-biby, amiin' ny tay, amin' ny akora an-dalam-pahasimbana, na ratra misokatra amin' ny biby mampinono. Ny monany dia fonosana henjana izay mamoaka bibikely tonga amin' ny fahalehibeazany rehefa vonona ny hanao izany; fohy ny androm-piainan' ireo bibikely ireo rehefa lehibe.

Iray amin' ny laharam-bibikely lehibe ary manana lanjany eo amin' ny tontolo iainana sy eo amin' ny olombelona ny *Diptera*. Mpamindra vovobony manana ny maha izy azy ireo bibikely ireo, faharoa aorian' ny tantely sy ny *[[Hymenoptera]]* hafa. Mety ho anisan' ireo mpamindra vovobony voalohany indrindra teo amin' ny fivoaraena miandalana ny *Diptera*. Ampiasaina ho zavamananaina filamatra amin' ny fikarohana ny *Diptera* mpihinana voankazo (*[[Drosophila]]*), saingy tsy dia tsara loatra, ny moka dia mpamindra tazomoka, aretina dengy, tazon' i Nily Andrefana, tazovony, aretina an-doha, ary areti-mifindra hafa; ary ny lalitra an-trano, izay mifanerasera amin' ny olombelona, dia mampiely aretina azo avy amin' ny sakafo. Mety hanelingelina ny *Diptera*, indrindra any amin' ny faritra sasany eto amin' izao tontolo izao izay misy azy betsaka, mitabataba sady mipetaka amin' ny hoditra na maso mba hanaikitra na hitady ranon-javatra. Mamely ny biby fiompy toy ny omby ny *Diptera* lehibe kokoa toy ny lalitra tsetse sy ny *[[Cochliomyia]]* ka miteraka fahavoazana ara-toekarena lehibe. Ampiasaina amin' ny fanjonoana ny olitry ny lalitry ny hena sy ny olitry ny *Diptera* hafa, ho sakafom-biby mpihinan-kena, ary amin' ny fitsaboana hanesorana ny sela maty mba hanadiovana ny ratra.

## Jereo koa

* Lalitra an-trano

* Tantely (bibikely)

* Lolo (bibikely)

* Vitsika
* Kalalao
* Valala
* Trambo
* Maingoka
* Vitsikazo na aboaly
* Famakiloha
* Jorery
* Angidina
* Moka
* Parasy
* Kongona
* Hao
Voaloboka

Ny **voaloboka** dia voankazo avy amin' ny karazan-javamaniry mianika (vahy) ao amin' ny vondron-karazana *[[Vitis]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Vitaceae]]*. Io voankazo io dia azo hanina tsotra izao (rehefa masaka), na anaovana divay na ranom-boaloboka. Maro ny mety ho lokon' ny voaloboka masaka: mena, fotsy, maitso, na volomparasy. Ankehitriny dia mety sy misy voany. Ny hazom-boaloboka maniry dia indraindray heverina fa ahi-dratsy, satria manakona ny zavamaniry hafa ny fitomboany. 

## Mpamokatra voaloboka
Araka ny *[[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Sakafo sy ny Fambolena|Food and Agriculture Organization]]* (FAO) dia 7,6 tapitrisa hektara no tany ampiasaina amin' ny fambolena voaloboka eran' izao tontolo izao. 71 % amin' ny voaloboka no ampiasaina amin' ny fanaovana divay. 27% no hanina  tsotra, ary 2 % no hanina maina. Misy ihany koa ny ampahan' ny vokatra voaloboka ampiasaina amin' ny fanaovana ranom-boaloboka izay ampiasaina amin' ny fanamamiana ny voankazo izay "tsy ampiasana siramamy", na "voanjanahary 100 %". Mitombo roa isan-jato isan-taona ny velaran-tany natokana ho an' ny fambolena voaloboka fanaovana divay (*[[Vitis vinifera]]*).

Eo ambany ny lisitry ny firenena mamokatra divay manokana velaran-tany betsaka indrindra
* Espaina : 11.750 km²
* Frantsa : 8.640 km²
* Italia : 8.270 km²
* Torkia : 8.120 km²
* Etazonia : 4.150 km²
* Iran : 2.860 km²
* Romania : 2.480 km²
* Pôrtogaly : 2.160 km²
* Arjentina : 2.080 km²
* Aostralia : 1.642 km²
* Madagasikara: 200 hectares

## Voaloboka fotsy
Azo avy amin' ny voaloboka mainty tamin' ny alalan' ny fivoarana ny voaloboka fotsy. Nampijanona ny fanamboarana antôsianinina ny fiovana tanaty fototarazo roa. Ny antôsianinina no mahamaitso ny voaloboka.

## Jereo koa
* Zavamaniry
* Haizavamaniry
Paoma

Ny **paoma** dia voankazo fihinana, be nofony malemy, mamy na somary makirana, sady misy ranony, avy amin' ny zavamaniry atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *Malus* (fianakaviana des *[[Rosaceae]]*)

## Jereo koa

* Voankazo
* Manga
* Voasary
* Voasarimakirana
* Mandarinina
* Laoranjy
* Akondro
* Paiso

*Paoma (maniry)
Borera

Ny **borera** bibikely kôleôptera, mamorona ny fianakaviana ***Scarabaeidae***, ao amin' ny renifianakaviana *Scarabaeoidea*. Anisan’ izany ny bibikely ao amin' ny zana-pianakaviana *Dynastinae*, ny *Oryctes nasicornis*, ny voantay, ary ny *Melolonthinae* (voangory).

## Ohabolana

* Borera sy voantay mifampitolona ka ny lohany no amantarana azy.
Ravina (zavamaniry)

Ny **ravina** dia taovan-javamaniry atokana ho an' ny fanovan' ny zavamaniry misy famaitso ny tavolo ho gliokôzy amin' ny alalan' ny hazavana. Mipoitra amin' ny tahon-javamaniry ny ravina. Ny ravina koa no toerana misy ny fisefoana sy ny hatsembohan' ny zavamaniry. Ny ravina dia afaka misahana manokana ny fitahirizana otrikaina sy rano.

Mba hanatanterahana ny asany, ny ravina amin' ny ankapobeny dia takelaka fisaka sy manify, ny felany izany, izay ahafahany mahazo hazavana betsaka. Misy ihany koa ny ravina niova, izay manana felana kely dia kely sy tsy mandray anjara amin' ny fanovana ny tavolo ho gliokôzy intsony; izy ireo dia niova ho tangolika, na ho ravina miendrika tsimoka (frantsay: *cataphylle*), kiran-tsimoka, izay mety ho an-drivotra (tsilo, ravin' ny kônifera) na ambanin' ny tany (toy ny vody tongolo), ny ravina matevina mitahiry rano betsaka.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* Lisitry ny taovan-javamaniry

## Jereo koa
Fiteny anglisy

* Ny **** dia fiteny jermanika avy any Angletera. Io no fiteny nibeazan' ny mponina anatin'ny firenena maro, indrindra any amin' ny Fanjakana Mitambatra (*United Kingdom*) sy ny zanataniny taloha: Etazonia, Kanada, Aostralia, Afrika Antsimo, ary India. Ireo zanatany taloha izay mbola mampiasa ny teny anglisy dia lazaina fa ao amin'ny tontolo miteny anglisy, izay atao hoe *Anglosphere* amin'ny teny anglisy. Anisan'ny fiteny be mpampiasa indrindra eto an-tany ny fiteny anglisy, ao arian'ny fiteny sinoa. Satria izy no fiteny be mpampiasa indrindra, milaza ny olona sasany hoe "fiteny iraisam-pirenena" ny fiteny anglisy. Sady io fiteny io no teny fiasana anatin' ny Firenena Mikambana miaraka amin' ny fiteny frantsay. Fiteny ôfisialy ao amin' io fikambanana io koa izy, manapy ny fiteny arabo, ny fiteny sinoa mandarina, ny fiteny frantsay, ny fiteny rosiana ary ny fiteny espaniôla.  

## Tantara
Ny fiteny anglisy dia fiteny voasokajy ao amin'ny fiteny jermanika andrefana, any Eorôpa. Ny fiteny anglisy dia avy amin' ny fitenin' ny foko jermanika tonga nipetraka ao Britania (Ilay nosin' i Britania) ary nianjadian' ny fitenin' ny mpanjanatany avy any Skandinavia, avy any Nôrmandia ary avy any Frantsa Avaratra tamin' ny Andro Antenatenany, ary taty aoriana voaanjadin' ny fiteny frantsay ankehitriny. Tahaka ny fiteny maro ao Eorôpa, betsaka ny indran-teny avy amin' ny fiteny latina sy avy amin' ny fiteny grika, hatramin' izay ka hatramin' izao. Ny fiteny rômana hafa sy ny fitenin' ny zanatany taloha dia nianjady tamin' ny fiteny anglisy britanika amin' ny fomba tsy dia lalina. Fa ny fianjadian'ny fiteny vahiny dia samihafa eo anivon' ny firenena miteny anglisy maro samihafa (fianjadian' ny fiteny eo an-toerana), ary manao fomba fiteny iray mety manamarika ny fiteny anglisy britanika. Ny razamben' ny fiteny anglisy ankehitriny — ny foko jermanika angla sy saksôna ary jiota, dia nifindra tany amin' ny Nosy Britanika tamin' ny tapaky ny taonjato fahadimy. Tamin' izany fotoana izany, ny fitenin' izy ireo dia nanakaiky ny fiteny jermanika ambany sy ny fiteny frisiana, saingy tamin' ny fivoarany taty aoriana dia nifindra lavitra ny fiteny jermanika hafa izy io.

## Fiteny avy amin' ny fiteny anglisy

Ireto ireo fiteny avy amin'ny fiteny anglisy

* Ny *fiteny anglisy tsotsotra* na *Basic English* dia teny noforonin' i C. K. Ogden sy i I. A. Richards tamin' ny taona 1930. Miisa 850 ny teny ao anatiny: ireo izay ilaina anatin' ny fiainana miaraka amin' izay ilaina mba hanazava ny dika anatin' ny firesahana.

* Ny *fiteny anglisy manokana* na *Special English* dia mampiasa teny 2 000 sady tononina moramora kokoa nohon' ny fiteny anglisy tsotra.

* Ny *fiteny anglisy nomoramoraina* na *Simple English* dia ampiasain' ny mpikambana eto amin' ny Wikipedia (ao amin' ny simple.wikipedia.org).

*

## Jereo koa
**[[Sampam-piteny jermanika|Fiteny jermanika]] be mpiteny**

* Fiteny anglisy
* Fiteny alemàna
* Fiteny neerlandey
* Fiteny soedoà
* Fiteny danoà
* Fiteny nôrveziana

## Fanamarihana


## Rohy ivelany
* Wikipedia Anglisy
* Ethnologue Anglisy titatra
* Re-Romanization of English 
* More than 20000 English words recorded by a native speaker
Ovimbazaha

Ny **ovimbazaha**, izay hafohezina amin' ny hoe **ovy** fotsiny, dia zavamaniry misy vodiny azo hanina sady be tavolo, mitovitovy endrika amin’ ny vomanga, ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*. ***Solanum tuberosum*** ny anarany ara-tsiansa.

Ny vodin’ ny ovimbazaha dia anisan’ ny foto-tsakafon’ ny ankamaroan’ ny mponina amin’ ny faritra manana toetany antonony. Zavamaniry afaka velona mandritra ny taona ny ovimbazaha. Ny tahony, izay mety mahatratra iray metatra, dia afaka mitsangana na mandady. Maranitra ny raviny ary miloko fotsy na volomparasy na anelanelan’ izany ny voniny. Afaka mamoa misy vihiny maro ny ovimbazaha. Ny tahony sy ny raviny ary ny vodiny dia misy karazana alkalôida mahafaty atao hoe sôlaninina.

Avy any amin' ny tangoron-tendrombohitra Andes amin’ ny faritr’ i Pero ny ovimbazaha, any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Amerika Atsimo, ka efa fantatry ny olona tao hatramin' ny 8&nbsp;000  taona lasa ny fampiasana azy.

Tamin’ ny taonjato faha-16 izy vao nampidirin’ ny Espaniôla tao Eorôpa. Niely haingana tany amin’ ny tany manana toetany antonony ny ovimbazaha, ary tamin’ ny fanombohan’ ny taonjato faha-18 vao tafiditra tao Amerika Avaratra ny fambolena azy. Tamin' ny taona 2015 dia firenene 150 mahery no mamboly azy eran' izao tontolo izao.

## Jereo koa

* *[[Solanum]]*

* Mangahazo
* Vomanga
* Saonjo
* Ovy
Lisitry ny firenena

__NOTOC__

## A
Afghanistan - 
Afrika Atsimo - 
Albania - 
Alemaina - 
Aljeria - 
Amerika (jereo Etazonia) - 
Andora - 
Angletera (jereo Fanjakana Mitambatra) - 
Angôla - 
Antigua sy Barbuda - 
Arjentina - 
Armenia - 
Aostralia - 
Aotrisy - 
Azerbaijàna

## B
Bahamasy - 
Bareina -  
Bangladesy - 
Barbadosa - 
Belarosia - 
Belzika - 
Beliza - 
Benina - 
Bermioda - 
Botàna - 
Bôlivia - 
Bôsnia-Herzegôvina - 
Bôtsoana - 
Brezila - 
Broney - 
Bolgaria - 
Borkina Fasô - 
Burma (jereo Mianmara) - 
Borondy

## C
Central African Republic

## D
Danemarka - 
Repoblika Demôkratikan'i Kôngô (anarana taloha *[[Zaira]]*) - 
Jiboty)

## E
Ekoatera - 
Ejipta - 
Englanda (jereo Fanjakana Mitambatra) - 
Ginea Ekoatorialy - 
Eritrea - 
Eslôvakia - 
Eslôvenia - 
Espaina - 
Estônia - 
Etiôpia

## F
Filipina - 
Finlanda - 
Firenena-Basa - 
Fizi - 
Frantsa

## G
Gabona - 
Gambia - 
Jeôrjia - 
Ghana - 
Grenada - 
Gresy - 
Goatemala - 
Ginea - 
Ginea-Bisao - 
Goiana

## H
Haiti - 
Holy See (jereo Vatikana Sity) - 
Hondorasa - 
Hongria

## I
Islanda - 
India - 
Indonezia - 
Iran - 
Iraka - 
Irlanda - 
Isiraely - 
Italia - 

## J
Jamaika - 
Japana - 
Jordan

## K
Katara - 
Kazakstan - 
Kenya - 
Kiribati - 
Commonwealth-an'i Dominika - 
Kipra -
Korea - 
Avaratra, Korea - 
Atsimo, Korea - 
Kuwait - 
Kyrgyzstan - 
Kambodia - 
Kamerona - 
Kanada - 
Kapa Verta - 
Kolombia - 
Komora - 
Kongo - 
Ivoira Kosta - 
Kroasia - 
Koba

## L
Laôsa - 
Letonia - 
Libana - 
Lesoto - 
Liberia - 
Libia - 
Liechtenstein - 
Litoania - 
Loksemborga

## M
Repoblikan'i Masedonia - 
Nosy Mana - 
Madagasikara - 
Malaoi - 
Malezia - 
Maldiva - 
Mali - 
Malta - 
Nosy Marshall - 
Môritania - 
Maorisy - 
Meksiko - 
Mikronezia  - 
Môldavia - 
Monakô - 
Môngolia - 
Montenegro - 
Maroka - 
Mozambika - 
Myanmara

## N
Namibia - 
Naoro - 
Nepal - 
Novela Zelanda (Aotearoa) - 
Nikaragoa - 
Nijera - 
Nijeria - 
Niue - 
Norvezy

## O
Oesta Sahara - 
Oganda - 
Okraina - 
Omana - 
Onaiteda Araba Emirata - 
Onaiteda Kingdoma - 
Onaiteda Etata Amerika - 
Orogoay - 
Ozbekistana

## P
Pakistana - 
Palao - 
Palestina - 
Panama - 
Papoa Novela Goinea - 
Paragoay - 
Pero - 
Poloina - 
Portogala - 
Puerto Rico - 
Peopla Repoblikan'i Saina - 

## Q

## R
Repoblikan'i Sina (*Taioan*) - 
Risa Kosta - 
Repoblikan'i Dominika - 
Romania - 
Rosia - 
Roanda

## S
Sina -
Masina Kita sy Nevisa - 
Masina Lusia - 
Masina Vinsenta sy Grenadina - 
Salvadora - 
Samoa - 
San Marino - 
Masina Tome sy Prinsipa - 
Arabia Saodita - 
Skotlanda (jereo Onaiteda Kingdoma) - 
Senegala - 
Serbia - 
Seisela - 
Sierra Leone - 
Singapaoro - 
Nosy Solomona - 
Somalia - 
Sri Lanka - 
Sodana - 
Sorinama - 
Soazilanda - 
Soeda - 
Soisa - 
Siria
Sily -

## T
Taioan (jereo Repoblikan'i Saina) - 
Tazikistana - 
Tanzania - 
Tailanda - 
Timora Oriantala - 
Togo - 
Tonga - 
Trinidad sy Tobago - 
Tonisia - 
Torkia - 
Torkmenistana - 
Tovalo - 
Tsady -
Tsekia

## U

## V
Vanoato - 
Vatikana Sity (*Holy See*) - 
Venezoela - 
Vietnama

## W

## Y
Iemena

## Z
Zaire (izao Democratic Republic of the Congo) - 
Zambia - 
Zimbaboe
Madarail

**Madarail** izay fanafohezana ny anarana **Madagascar Railways** dia orinasan-dalamby mitrangatra ny tambajotra avaratr'i Madagasikara, izany hoe ny Zotra Antananarivo-Côte Est (TCE), Zotra Moramanga-Lac Alaotra ary Zotra Antananarivo-Antsirabe.

Emeric Rakotovao no talen'ny orinasa nanomboka tamin'ny Desambra 2025.

## Rohy ivelany
*Tranonkala ofisialin'i Madarail
*Madarail ao amin'ny Madacamp]
Velarana (jeômetria)

Amin' ny matematika, ny **velarana** dia haben'ny endrika sasany amin' ny lemaka na voho amin' ny jeômetrian' ny habaka.

Ny fampivoarana io hevitra matematika io dia mifandray amin'ny fanaovana ho voasaina ny fikajiana ny haben'ny tany fambolena, amin' ny fampiasana teknika fandrefesana. Ity fikajiana miaraka amin' ny ventim-pandrefesana ity dia antsoina ankehitriny hoe velaran-tany. Mety ho isa voatsapa miabo na tsy efa - ho an' ny faritra sasany toy ny lemaka jeômetrika amin' ny ankapobeny - ny refin'ny velarana iray.

Teknika isan-karazany no novolavolaina handrefesana ny velarana, manomboka amin' ny fomba fikajiana ny tsy azo zaraina ka hatramin' ny fikajiana manamba-be sy ny fomba fiasa mampiasa vina toy ny fomba fiasan' i Monte Carlo.

Raha ny nosy eran-tany no resahina dia i Madagasikara no fahefatra lehibe indrindra. Raha tia ny handalina mihoatra kokoa momba ny velaran-tanin'ny nosy tsirairay avy ianao dia vangio ny takelaka : *http://encyclopedia.laborlawtalk.com/List_of_islands_by_size* .

## Jereo koa

* Tsipika, kantsana, faribolana
* Telolafy, efadafy (efamira, mahitsizoro, ...), faribolana, kapila
* Hadiry, goba, bola, varingarina
Ry Tanindrazanay malala ô

**''Ry Tanindrazanay malala ô**!* no [[hiram-pirenena]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Nosoratan' ny mpitandrina [[Rahajason]] ny tonony ary noforonin' i [[Norbert Raharisoa]] ny feony.


== Tonony sy feon-kira ==



<center>
*'Toa izao ny tonony''' :
Current events

## Fiantsoana hiara-miasa
Nifampiresaka tamin'ny namana iray aho afak'omaly, ka hitako hoe azo Hatao tsara ny miara-miasa Hanatanteraka ity teti-kasa ity. 
Maro tokoa ny tranon-kala malagasy miezaka hampahafantatra ny Malagasy,ary samy manao izay vitany, ka inoako fa afaka hifanampy daholo ny rehetra rehetra eto.

## Aiza daholo
Rehefa nojerena teto amin'ny lahatsoratra niova farany dia mbola vitsy dia vitsy ny mpandray anjara. Mahereza e.

## Hanomboka indray
Taorian'ny fijanonana naharitra momba ity wikipedia amin'ny teny malagasy ity dia hanomboka indray isika. Ho toa ireo wikipedia amin'ny teny vitsivitsy dia hangonina tsikelikely ireo lohahevitra tokony hodinihana. Isaorana antsika rehetra sahady mazoto amin'izany ezaka lavitra be izany.

Marina tokoa izany, mbola tsy dia be mpahalala loatra angamba ilay "wikipedia" malagasy ka izany no mahatonga an'izany
jose.r tena nanaitra ahy mihitsy ity cite ity satria amin'ny teny malagasy sady ahafahana mifanome hevitrafa ny olana kely dia mbola vitsy no mahafantatra ity "wikipedia" ity ary na za aza dia kisendrasendra no nahitako azy 
Hello ML walson
Janoary

Ny **Janoary** no volana voalohany amin' ny kalandrie gregôriana sy joliana, ary voalohany amin' ny volana fito misy 31 andro. Ny andro voalohany amin' io volana io no atao hoe "andron' ny taom-baovao". Izy no volana mangatsiaka indrindra any amin' ny ila-bolantany avaratra (volana faharoa amin' ny ririnina) ary volana mafana indrindra any amin' ny ila-bolantany atsimo (volana faharoa amin' ny fahavaratra). Any amin' ny ila-bolantany atsimo, ny volana Janoary dia mitovy amin' ny volana Jolay any amin' ny ila-bolantany avaratra raha ny fizaràn-taona no heverina.

## Fiforonan-teny

Avy amin' ny teny latina hoe *januarius* (izay azo soratana hoe *ianuarius* koa), avy amin' ny anaran' ny andriamanitra rômana iray Janosy (*Janus*), andriamanitry ny fiandohana sy ny fiafarana, ny safidy, ny fanalahisy. Tamin' ny Andro Taloha, izy no volana faha 11 anatin' ny tetiandro rômana.

## Tantara

### Fiaviany
Tany am-boalohany, ny tetiandro rômana dia nisy 10 volana, izany hoe 304 andro; ny 61 andro amin' ny ririnina dia tsy misy volana mifanandrify aminy. Tamin' ny taona 713 tal. J.K., ilay mpanjaka malaza atao hoe Noma Pômpilio (Numa Pompilius) dia lazaina fa nanampy ny volana Janoary sy Febroary, ka nanitatra ny taona ho 365 andro.

### Halavany
Ao amin' ny tetiandron' i Noma sy ny tetiandro repoblikana rômana, ny volana Janoary dia misy 29 andro. Nitondra 31 andro izy amin' izao fotoana izao nanomboka tamin' ny nampidirana ny tetiandro joliana.

### Fiandohan' ny taona
Ny volana Marsa no volana voalohany tao amin' ny tetiandro rômanina tamin' ny Andro Taloha. Ny Janoary no nisolo ny volana Marsa tamin' ny andron' i Numa Pompilius, na tamin' ny fanapahan' ny *Decemviri* manodidina ny 450 tal. J.K. Na izany aza, ny taona rômana dia fantatra amin' ny alalan' ny kônsola roa, izay nandray ny fahefana tamin' ny 1 Mey sy 15 Marsa talohan' ny taona 153 tal. J.K., avy eo ny 1 Janoary taorian' io daty io.

Tamin’ ny Andro Antenatenany, ny firenena kristiana rehetra dia nampiasa ny tetiandro joliana ary manomboka ny fanisana ny taona amin’ ny andro fetim-pivavahana lehibe, toy ny 25 Desambra (*fomban' ny Fahaterahan’ i Jesoa*), ny 25 Marsa (*fomba flôrentina* na *fomban’ ny Fanambàrana ny hahaterahan' i Jesoa*), eny fa na dia amin' ny Paska (*fomban' ny Paska*) toy ny tany amin’ ny faritra frantsay sasany.

Na izany aza, ny tetiandro tamin' ny Andro Antenatenany dia manohy mampiseho ny taona araka ny fomba amam-panao rômana, amin' ny tsanganana miisa roa ambin' ny folo manomboka amin' ny Janoary ka hatramin' ny Desambra. Any Frantsa, ny volana Janoary no volana voalohany tamin' ny nanapahan’ ny mpanjaka Charles IX, tamin’ ny alalan’ ny Didin’ i Roussillon tamin’ ny taona 1564, fa hanomboka amin' ny 1 Janoary ny taona. Ny papa Gregôrio XIII dia nanitatra izany fepetra izany ho an’ ny tany kristiana rehetra tamin’ ny fandraisana ny ny tetiandro gregôriana tamin’ ny taona 1582.

## Ireo zava-nitranga tamin' ny Janoary

## Jereo koa

* Tetiandro
* Tetiandro malagasy
*Tetiandro gregôriana
*Volana ao anatin' ny taona: Janoary, Febroary, Marsa, Avrily, Mey, Jona, Jolay, Aogositra, Septambra, Ôktôbra, Nôvambra, Desambra.
*Fizaràn-taona
Aprily

Ny volana **Aprily** na **Avrily** no volana fahefatra ao amin' ny tetiandro gregôriana sy joliana. Io volana io no voalohany amin' ny volana efatra misy 30 andro, ary volana faharoa amin' ny volana dimy dia maharitra latsaky ny 31 andro. Ny Aprily dia matetika mifandray amin' ny vanim-potoan' ny lohataona any amin' ny ila bolantany avaratra, ary amin' ny fararano any amin' ny ila bolantany atsimo, izay mitovy amin' ny volana Ôktôbra any amin' ny ila bolantany avaratra.

## Fiforonan-teny iadian-kevitra
Avy amin' ny teny latina hoe *Aprilis* izay anaran' io volana io tao amin' ny Rômana tamin' ny Andro Taloha ny teny hoe *Aprily*.

Araka ny voalazan' ilay poeta Ôvidio (*Ovidius*), dia natokana ho an' i Venosy ny volana *Aprilis*: "Eto amin' ny volana fahefatra, izay anomezana voninahitra manokana anao, izahay izao: fantatrao, ry Venosy, fa anao ny pôeta sy ity volana ity". Manamarina an' io fiavin' ny anarana io aloha ilay pôeta amin' ny maha akaiky azy ny andriamanitra Marsa sy ny volana Marsa ary noho ny zava-misy fa ny fianakaviana Jolia (*Iulia*), izay malaza indrindra amin' ny fianakavian' i Jolio Kaisara, dia nilaza fa nanoro ny niandohan' ny fianakaviany avy amin' ilay andriamanibavy.

Hoy koa izy:"Nilaza foana i Quirinus fa ray aman-dreniny i Marsa sy i Venosy ary mendrika ny hinoana izy; ary mba tsy hahazoan’ ny taranany tsy hahafantatra azy, dia nanokana roa volana nisesy ho an' ny andriamanitry ny fianakaviany izy".I Ôvidio dia manamarina ny fiforonan-teny grika (*Afrôdita*) an' io volana io amin' ny fisian' ny Grika betsaka tao Gresia Lehibe.

Nolavin' i Ôvidio ny fanazavana hafa amin' ny alalan' ny matoanteny *aperire*:"Inona no tsy lazain' ny mpitsiriritra? Ny sasany dia te hanaisotra amlnao, ry Venosy ô, ny fiarovana ity volana ity ary mialona anao izy ireo. Rehefa manokatra ny zava-drehetra amin' izay ny lohataona ary rehefa mitsahatra ny famirifiri' ny hatsiaka izay manenjana ny tany, rehefa manokatra ny tratrany ny tany voalonaka, dia lazain' izy ireo fa ny volana Aprily (*Aprilem*) no iantsoana azy io satria vanim-potoana tsara izay mahatonga ho foy ny zava-drehetra (*aperto tempore*), fa i Venosy tsara dia mahazo ny tanany amin' ity volana ity ary milaza fa azy izany."Ny rakibolana *Gaffiot*, rehefa avy nanamarika ny fiavian' io anarana io tsy mazava, dia mampifanakaiky ny anarana hoe *aprilis* amin' ny mpamari-toetra *apricus* (“ahahy amin' ny masoandro, izay tia ny masoandro, azo-masoandro; mazava, madio”).

## Ireo zavatra nitranga tamin' ny Aprily

### Teraka

### Maty
* 1564 : Pierre Belon — mpahaisiansan-javaboahary, mpanoratra, Dokotera
* 1995 : Fred Cuny — injeniera

## Jereo koa

* Janoary - Febroary - Marsa - Avrily - Mey - Jona - Jolay - Aogositra - Septambra - Oktobra - Novambra - Desambra

* Tetiandro
* Tetiandro malagasy
*Tetiandro gregôriana
*Fizaràn-taona
Jona (volana)

Ny volana **Jona** na **Jiona** dia volana fahenina ao amin' ny  tetiandro gregôriana sy joliana. Tamin' ny Andro Taloha dia volana fahefatra tao amin' ny tetiandro rômana io volana io.

Ny anarany dia avy amin' ny teny latina hoe *Junius*, nomena, araka ny filazan' i Ôvidio, ho fanomezam-boninahitra ny andriamanibavy rômana Jonô (*Juno*). Misy koa famotora-teny iray hafa azo atao dia ny hoe *Junius* (*mensis*), ny volan' i Lokio Jonio Broto (*Lucius Junius Brutus*), ilay mpanorina ny Repoblika Rômana.

Ny volana Jona dia volana voalohany amin' ny fahavaratra any amin' ny ila-bolantany avaratra fa volana voalohany amin' ny ririnina any amin' ny ila-bolantany atsimo (ny sôlstisy dia mitranga amin' ny 19, 20, 21 na 22 Jona).
## Ireo zavatra nitranga tamin' ny Jona

### Teraka
* 1594 : Nicolas Poussin —
* 1823 : William Gambel — mpahaisiansan-javaboahary

### Maty

## Jereo koa

* Janoary - Febroary - Marsa - Avrily - Mey - Jona - Jolay - Aogositra - Septambra - Oktobra - Novambra - Desambra

* Tetiandro
* Tetiandro malagasy
*Tetiandro gregôriana
*Tetiandro joliana
*Fizaràn-taona
Jolay

Ny volana **Jolay** dia volana fahafoto ao amin' ny  tetiandro gregôriana sy joliana, ary volana fahefatra amin' ny volana fito misy 31 andro.

Amin' ny ankapobeny dia volana mafana indrindra any amin' ny ampahany be amin' ny ila bolantany avaratra ny volana Jolay sady sady volana faharoa amin' ny fahavaratra any amin' io ila-bolantany io. Ny volana Jolay koa dia volana mangatsiaka indrindra any amin' ny ampahany be amin' ny ila bolantany atsimo, sady volana faharoa amin' ny ririnina any amin' io ila-bolantany io. Manomboka amin' ny volana jolay ny tapany faharoa amin' ny taona. Ny volana Jolay any amin' ny ila bolantany atsimo dia mitovy amin' ny volana Janoary any amin' ny ila-bolantany avaratra.

## Tantara
Nomen' ny  Antenimieran-doholona Rômana io anarana io ilay volana ho fanomezam-boninahitra ny jeneraly rômana Jolio Kaisara tamin' ny taona 44 tal. J.K., izay volana nahaterahany. Talohan' izay dia nantsoina hoe *Quintilis* (midika hoe "fahadimy") izy io, izay volana fahadimy tao amin' ny tetiandro manomboka amin' ny Marsa.

## Ireo zavatra nitranga tamin' ny Jolay

### Teraka

### Maty
* 1969 : Émile Bélime — injeniera

## Jereo koa

* Janoary - Febroary - Marsa - Avrily - Mey - Jona - Jolay - Aogositra - Septambra - Oktobra - Novambra - Desambra

* Tetiandro
* Tetiandro malagasy
*Tetiandro gregôriana
*Tetiandro joliana
*Fizaràn-taona
Governemanta

Ny **governemanta**, amin' ny ankapobeny, dia andrim-panjakana itambaran' ny manam-pahefana mitondra sy manara-maso ary mandraharaha ny raharaham-panjakana ao amin' ny firenena iray, sady manana ny fahefana mpanatanteraka. Atao hoe minisitra na sekreteram-panjakana ny mpikambana ao amin' ny governemanta. Avy amin' ny teny grika hoe *κυβερνάω* / *kubernaô*, izay midika hoe "mitondra", "mitazona ny familian-tsambo", ny teny hoe *governemanta*. Ny governemanta no manapaka sy manatanteraka ny asa aman-tao ilaina amin'ny fitondrana ny firenena. Tompon' andraikitra manoloana ny olom-pirenena izay soloan' ny Antenimiera tena, na manoloana ny filohan' ny Repoblika izy, arakaraka ny karazana fitondram-panjakana misy eo amin' ny firenena. Amin' ny siansa sôsialy, ny teny hoe *governemanta* dia fiantsoana izay rafitra mitondra firenena na fikambanana iray. Ny governemanta no mandrindra ny firenena. 

## Jereo koa

* Governemanta Malagasy
* Antenimiera
* Fahefana mpanao lalàna
* Fahefana mpanatanteraka
* Fahefana mpitsara
Aogositra

Ny volana **Aogositra** no volana fahavalo amin' ny taona ao amin' ny tetiandro joliana sy tetiandro gregôriana, ary io no volana fahadimy amin' ny volana fito maharitra 31 andro. Avy amin' ny teny latina hoe *Augustus* io anarana io. Any amin' ny ila-bolantany avaratra, ny volana Aogositra dia ao amin' ny vanim-potoanan' ny fahavaratra tanteraka, fa ny any amin' ny ila-bolantany atsimo kosa dia ao amin' ny vanim-potoanan' ny ririnina. Ny volana Aogositra any amin' ny ila bolantany atsimo dia mitovy amin' ny volana Febroary any amin' ny ila bolantany avaratra. 
## Fiforonan-teny
Ny teny hoe Aogositra dia avy amin' ny teny anglisy hoe *August*, izay avy amin' ny teny latina hoe *Augustus*.  Tamin' ny Andro Taloha dia io no volana fahenina tamin' ny tetiandro rômana, ary *Sextilis* no narany tamin' izany. Taty aoriana dia novana ho *Augustus* ny anarany.

## Tantara
Ny volana Aogositra dia nantsoina amin' ny teny latina hoe *Sextilis* satria io no volana faha-6 tamin' ny tetiandro rômana misy volana folo tany am-boalohany tamin' ny andron' i Rômolo (*Romulus*) tamin' ny taona 753 tal. J.K., ka ny volana Marsa no volana voalohany ao amin' ny taona. Tokony ho tamin' ny taona 700 tal. J.K. dia lasa volana fahavalo ny volana *Sextilis* rehefa natovon' ny mpanjaka Noma Pômpilio (*Numa Pompilius*) tao amin' ny tetiandro eo alohan' ny volana Marsa ny volana Janoary sy Febroary, izay nanome an' io volana *Sextilis* io 29 andro koa.

Nanampy roa andro i Jolio Kaisara (*Julius Caesar*) tamin' ny namoronany ny tetiandro joliana tamin' ny 46 tal. J.K., ka nanome azy ny halavany maoderina 31 andro. Tamin' ny taona 8 tal. J.K. dia novana anarana io volana io ho fanomezam-boninahitra ny emperora Aogosto. Araka ny voalazan' ny fehin-kevitry ny Antenimieran-doholona rômana iray (*senatus consultum*) izay nataon' i Macrobius tonon-tsiahy dia nisafidy ity volana ity ny emperora satria tamin' io no fotoana nisian' ny fandreseny lehibe maro, anisan' izany ny fandreseny an' i Ejipta.

Ny tantara matetika miverimberina dia milaza fa nanana 31 andro ny volana Aogositra satria naniry ny hampitovy halavana ny volana Aogositra amin' ny halavan' ny volana Jolay an' i Jolio Kaisara i Aogosto, saingy zavatra noforonin' ilay manam-pahaizana Johannes de Sacrobosco (tamin' ny taonjato faha-13) izany. Ny *Sextilis* raha ny marina dia nisy 31 andro talohan' ny nanovana anarana azy.

## Fomba amam-panao

### Fomba amam-panao malagasy
Fantantsika fa maina ny tany aty Imerina raha tonga ny volana Aogositra. Ary malemilemy kokoa ny tazo noho ny amin' ny andro sasany. Ary mamboatra ny tanim-bary mba hanetsa ny vary vakiambiaty ny olona, raha tonga ny volana Aogositra.

## Ireo zava-nitranga tamin' ny volana Aogositra

## Jereo koa

* Tetiandro
* Tetiandro malagasy
*Tetiandro gregôriana
*Tetiandro joliana
*Fizaràn-taona
Sakafo

Ny **sakafo** dia izay zavatra hanin' ny zavamananaina mba hanome azy angovo sy hihazona ny ainy ary hanentana ny fitomboany. Izany dia avy amin' ny biby, zavamaniry, ny holatra (indraindray koa bakteria na mineraly), izay misy ny otrikanina ilaina toy ny gliosida, ny tavy, ny prôteinina, vitaminina, na mineraly. 

Ny karazam-biby tsirairay dia samy manana ny fomba fihinanany izay manome fahafaham-po ny filan'ny fiota simika ao anatiny ary ny karazana tsirairay dia nivoatra mba honina amin'ny faritra ara-tontolo iainana manokana miankina amin'ny zava-misy ara-jeôgrafia.Ny olombelona, izay tsy mifidy karazan-javatra hohanina, dia mahay mampifanaraka ny fiainany amin'ny zava-misy mba hahazo sakafo amin'ny tontolo iainana maro samihafa. Amin'ny ankapobeny, ny olombelona dia mikarakara ny sakafo hohaniny. Ny ankamaroan'ny sakafo misy angovo ilaina dia sahanin' ny indostrian'ny sakafo, izay mamokatra sakafo amin'ny alalan'ny fambolena mahery vaika. Ity fomba fambolena mahazatra ity dia miantehitra mafy amin' ny fandrehitra fôsily, izay midika fa ny rafitra ara-tsakafo sy ara-pambolena dia anisan' ny mpandray anjara lehibe amin' ny fiovan' ny toetany, izay mahatratra hatrany amin' ny 37&nbsp;% amin' ny totalin' ny etona mampihiboka hafanana.

Manara-maso ny fitandroana ara-pahasalamana momba ny sakafo ny fikambanana iraisam-pirenena toa ny *International Association for Food Protection* (*Association internationale pour la protection des aliments*), ny *World Resources Institute* (*Institut des ressources mondiales*), ny *World Food Program* (*Programme alimentaire mondial*), ny *Food and Agriculture Organization* (*Organisation pour l'alimentation et l'agriculture*), ary ny *International Food Information Council* (*Conseil international d'information sur l'alimentation*).

## Jereo koa
* Fahasalamana
* Sakafo malagasy
Vary amin' anana

Ny **vary amin' anana** dia fomba fahandro ny vary tena mampiavaka ny Malagasy tokoa. Ny maraina no matetika fihinanana ny vary amin' anana (na dia misy ihany koa aza ireo izay mihinana azy amin' ny hariva). Ny taharo fototra amin' ny fanaovana ny vary amin' anana dia ny vary sy ny anana (afaka manao karazana anana maro isankarazany, fa ny tena fampiasa matetika dia ny anandrano) ary ny kitoza.
## Fomba fahandro vary amin' anana
* Manao saosy voatabia aloha amin' ny voalohany. Tetehina madinika daholo ny anana rehetra, arotsaka ao rehefa voasasa. Elaela kely vao tampohana rano kely sy asiana cub'or.
* Tetehina ho tapany kely ny kitoza. Dia endasina atao mendy tsara.
* Andrahoina ny vary. Rehefa ho masaka iny vao afangaro aminy ny anana sy ilay kitoza kely be dia be. Afangaro tsara. Tapohana rano kely raha maina loatra.

## Jereo koa
Mofo atody

Ny **mofo atody** dia sakafo malagasy izay mofo mifototra amin' ny lafarinina sy atody.

## Zavatra ilaina sy fikarakarana azy

### Zavatra ilaina
Ireto ny zavatra ilaina: atody 4, siramamy 8 sotro (c.à.soupe), tsongo-tsira 2, lafarinina 1/2kg, leviora 1 kitapo kely ho an' ny lafarinina 1/2 kg, ronono kely.

### Fikarakarana
Kapohina miaraka ny atody sy ny siramamy ary ny sira. Rehefa avy eo dia arotsaka ao ny lafarinina efa nafangaro mialoha tamin' ny leviora. Arotsaka amin' izay ny ronono kelikely fotsiny fa manjary matsora lotra ny paty. Endasina amin' izay, mila menaka betsabetsaka ilay izy, atao mafana be. Bataina aloha rehefa handrotsaka azy dia rehefa tafiditra daholo dia averina amin' ny fatana. Tandremana sao may.

## Rohy ivelany
* Mofo atody 

## Jereo koa
* Sakafo malagasy
Fomban-drazana malagasy

Ny **fomban-drazana malagasy** dia ny fomba amam-panao malagasy nentim-paharazana rehetra izay lovain' ny taranaka nifandimby. Izany dia ny fitsipika ny fiainana, ny finoana, ny fihetsika amin' ny fombafomba ary ny soatoavina izay mandrindra ny fiainana andavanandro, ara-piarahamonina sy ara-panahin’ ny Malagasy. Ny faritra tsirairay eto Madagasikara dia samy manana ny endrik' ireo fomba ireo, fa misy drafitra mahafaobe iraisan' ny Nosy manontolo.

## Ny fihavanana
Ny fihavanana no soatoavina foibe. Mahakasika ny firaisankina, ny firindrana misy eo amin’ ny samy olona, ​​ny fifanampiana ary ny fiadanana ara-piarahamonina. Ny fihavanana no talohan' ny vola. *Aleo very tsikalakalam-[[Vola|bola]] toy izay very tsikalakalam-pihavanana.* *Ny [[fandroana]] no isan-taona fa ny fihavanana kosa isan' andro. Ny fitia mifamaly no maha tsara fihavanana.*

## Ny famadihana
Fomba atao any amin’ ny faritra sasany (indrindra any amn' ny Merina sy ny Betsileo) - izay anosokafana ny fasana hanovana ny lamba ifonosan' ny razana sy hanamafisana ny fifamatorana eo amin' ny velona sy ny maty - ny famadihana

## Ny sorona
Ny fanaovana sorona biby (matetika omby) dia fanao mandritra ny fisehoan-javatra lehibe: fahaterahana, fanambadiana, fanorenana trano, na handroahana ny loza.

## Ny kabary
Ny kabary dia lahateny nentim-paharazana voarindra, ampiasaina mandritra ny lanonana (fanambadiana, fandevenana, famorana, sns.). Zavakanto mampifangaro fahendrena sy ohabolana ary tononkalo izy io.

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy
* Famadihana
* Joro
* Famorana
* Kabary
* Fangalana (***[[:fr:Fangalana|fr]]***)
Trondro maina sy anamalao

Ny **trondro maina sy anamalao** dia karazana laoka malagasy izay anafangaroana ny trondro sy ny anamalao. Marihina fa trondron-dranomamy no lazaina eto. Ny fony no tena tsara nefa mety daholo na tilapia aza. Ho an'olona efatra:

Makà trondro maina salasalany efatra na mihoatra, dia alomy kely anaty rano fotoana fohy, dia esory sy ario ny taolataolana. Tangosy ny anamalao (200 g farafahakeliny) ary voniny telo ihany fara fahabetsany no tazomina. Endaso ny tongolobe iray sy voatabia iray, dia arotsahy ao ny trondro maina voakarakara teo, afangaroy tsara dia alefaso ao koa ny anamalao. Afaka roa minitra dia tampohy rano iray litatra sy sasany, asio sira araka izay tianao. Saromy ary avelao hangotraka 15 minitra, haroharoy matetika, dia arosoy anaty vilia jobo.

Tsara aroso miaraka amin' ny vary maina sy lasary voatabia, ary ranovola no zava-pisotro.

## Jereo koa

* Sakafo malagasy
Mpanakanto malagasy

Inty ny lisitry ny mpanakanto malagasy.
## Mpihira sy mpanao mozika ary mpandihy

### Mpihira madinika
# 18,3
# Ambondrona (tarika)
# Arione Joy
# Bodo
# Big Mj
# Black Nadia
# Boy Black
# Dama
# Dédesse
# Dadi Love
# Freddy Ranarison
# Henri Ratsimbazafy 
# Hantatiana
#Hazolahy (tarika)
# Jaojoby
# Jean Aimé
# Jean Kely sy Basth
# Jeneraly (tarika)
# Jerry Marcos
# Lalatiana
# Lion Hill
# Lolo sy ny Tariny
# Lôla
# Tarika Mahaleo
# Mage 4
# Mamy Ralaivita
# Mara Carson
# Martiora Freedom
# Mr Sayda
# Ndrina Zopanage
# M'Boutah
# Njakatiana
# Ny Ambio
# Ny Railovy
# Poopy
# Princio
# Rah-CKiky
# Raboussa
# Raindimby
# Rakotozafy (mpitendry valiha)
# Rak Roots
# Rambao
# Ramora favori
# Rebika
# Ricky
# Rija Ramanantoanina
# Rossy
# Salala
# Samoela
# Sham & Andi
# Sylvestre Randafison
# Taa Tense
# Tarika
# Tata Rahely
# Tempo gaigy
# Tirike
# Tovo J'Hay
# Tselonina
# Tsiliva
# Vaovy
# Vahombey
# Ventson'androy
# Voahangy
# Volazara
# Wawa
# Wendy Catalina
# Zeze Mahanoro
# Jonny r'afa

### Mpihira vakodrazana / mpihira mivoy ny gasigasy

# Rakoto Frah
# Voninavoko
# Jean Emilien
# Régis Gizavo
# Justin Vali
# Kilema
# D'Gary
# Njava
# Salohy
# Tarika Tarika
# Ramilison Fenoarivo
# Ny Antsaly
# Ny Hiakam-pamonjena
# Ramboatiana Etienne
# Hazolahy
# Jhaela
# Eusébia Fatoma

## Mpanakanto hafa

### Mpilalao an-tsehatra
# Landy Volafotsy
# Odéam Rakoto
# Tropy Jeannette
# Tropy Georgette
# Tropy Lisin'Iarivo

### Mpilalao zavamaneno
* Silo Andrianandraina

### Mpanao sary mihetsika
# Rajao Malokila
# Françis Turbo
# Avoko

### Mpanao sary sokitra

# Jonny r'afa

### Mpanoratra

# Jean-Joseph Rabearivelo
# Jacques Rabemananjara
# Charlotte Arrissoa Rafenomanjato
# Jean-Luc Raharimanana
# Michèle Rakotoson
# Flavien Ranaivo
# Raombana
# Jasmina Ratsimiseta
# Alphonse Ravoajananary
# Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)
# Rado
# Jean Narivony
# Clarisse Ratsifandrihamanana
# Ny Eja
# Ener Lalandy
# Eliza Freda
# Harioley
# Samuel Ratany
# Toetra Raja
# Rafanoharana
# Ny Avana Ramanantoanina
# Fredy Jaofera
# DadaRabe (RABE Andriamanarivo Paoly)
# F.-X. Mahah
# Fredy Rajaofera

### Mpanao sary hosodoko
# Rajaona Edouard
# Jean Andrianaivoravelona
# Rolland Raparivo
Tononkalo

Ny **tononkalo** dia karazan-dahabolana na lahatsoratra natao andalana mifanarakaraka (na mifanaingintaingina). Misy gadona sy firindrana ary fitsipika mifehy ny fiafaran' ny andalana tsirairay mbamin' ny fomba hahakanto azy sady miompana amin' ny lohahevitra iray no natao koa hiantefa amin' ny saina sy ny fihetseham-po. Ny tononkalo koa matetika dia miresaka fitiavana.

## Jereo koa

* zavakanto - kolontsaina - kolontsaina malagasy

* literatiora - kabary - angano - hainteny - lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana

* Mozika - Mozika malagasy - hira - lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy

## Rohy samihafa

# http://pouemes.free.fr/traduction-afrique/poeme-malgache.htm: Tononkalo malagasy
# http://serasera.org/vetso  : Toerana hanangonana tononkalo
# http://havatsa.upem.frantsa.org  : Takelaky ny havatsa ao Frantsa
# http://www.haisoratra.org : Takelaka momba ny haisoratra Malagasy (taloha sy ankehitriny)
# http://poetawebs.e-monsite.com/ : Tranonkala mampifandray ny poeta sy ny mpakafy poezia malagasy
Sarimihetsika

Ny **sarimihetsika** dia sary natao tanana na nalaina tamin'ny fakan-tsary, samy samihafa kely, asesy haingana mba "hampihetsiketsika" azy.

## Tantaran'ny sarimihetsika

### Tantaran'ny sarimihetsika malagasy

### Ireo sangan'asa efa vita

### Sarimihetsika momba an'i [[Madagasikara]]
Mivoaka ny sarimihetsika Madagascar

## Jereo koa

### Rohy samihafa