Valala

Ny **valala** dia bibikely isan-karazany miloko maitso na manja, ary misy tongony efatra ka ny roa eo aoriana lava kokoa noho ny eo aloha, izay ahafahany mitsambikina. Ao amin' ny flaharana *[[Orthoptera]]* no misy azy ireo. Ahitana valala ny ao amin' ny zana-pilaharana *[[Caelifera]]* sy *[[Ensifera]]* nefa tsy ny karazana rehetra ao amin' izy ireo dia atao hoe "valala" avokoa amin' ny teny malagasy. Tsy misy famaritana ara-tsiansa ny hoe "valala" fa miankina amin' ny endrika sy ny fihetsik' ilay bibikely.

## Ny valala ao amin' ny zana-pilaharana ''Caelifera''
Ahitana valala nefa ahitana ihany koa bibikely tsy valala ny zana-pilaharana *[[Caelifera]]*. Ny ankamaroan' ny karazana ao amin' ny zafim-pilaharana *[[Acrididea]]* no matetika antsoina amin' ny anarana malagasy hoe "valala" (fianakaviambe sy fianakaviana *[[:en:Tetrigidae|Tetrigidae]],* *[[Acridoidea]]*, *[[:fr:Eumastacoidea|Eumastacoidea]],* *[[:fr:Pneumoridae|Pneumoroidea]], [[:fr:Proscopiidae|Proscopioidea]]* , *[[:fr:Pyrgomorphidae|Pyrgomorphoidea]],* *[[:fr:Tanaoceridae|Tanaoceroidea]], [[:fr:Trigonopterygoidea|Trigonopterygoidea]]*). 

Tsy valala kosa ny karazana ao amin' ny zafim-pilaharana *[[Tridactylidea]]* (fianakaviana *Cylindrachetidae* sy *Ripipterygidae* ary *Tridactylidae*).

## Ny valala ao amin' ny zana-pilaharana ''Ensifera''

Ny ankamaroa' ny bibikely ao amin' ny zana-pilaharana *[[Ensifera]]* dia tsy valala. Misy ihany ireo izay heverina ho valala ao amin' ny fianakaviana *[[Tettigoniidae]]* ao amin' ny zafim-pilaharana *[[Tettigoniidea]]*, ny fianakaviana hafa rehetra (*Prophalangopsidae*, *Rhaphidophoridae*, *Schizodactylidae*, *Anostostomatidae*, *Cooloolidae*, *Gryllacrididae*, *Stenopelmatidae*) dia tsy valala. Tsy valala ihany koa ny karazana rehetra ao amin' ny zafim-pilaharana *[[Gryllidea]]* fa angely. 

## Teny malagasy

### Anaram-balala

Indreto ny lisitry  ny anarana hafa iantsoana ny karazam-balala amin' ny teny malagasy:

* adrisa
* aketa
* ambolo
* ambolokely
* ampongavato
* dongara
* fisanga
* kijeja
* koraika
* mahaverizoky
* ramijaingy
* sompanga
* tsikondry
* tsimbaivay
* tsimbatavata
* tsimbolavola
* tsimbotry
* tsimpefe
* tsindakana
* tsindrano
* tsingentana
* tsipefe
* zafinadrisa

### Ohabolana

* Ataonao ho valala tsy ampoka ny ahitra ve aho, ka hifiaka ny antsoro maina ?
* Aiza no dia ho anao avokoa ny valala manatody sy fandria-maraina?
* Amboa maka valala: ny kibo ihany no fenoina.
* Ao ihany ny takatra nihinana ny valala, ao ihany ny vano nitsaingoka ny sahona.
* Aza dia miolika loatra ohatry ny tsinain' ondry, fa ataovy tsotra toy ny tsinaim-balala.
* Aza manao toy ny valala: ny vavy no manaizana, ka ny lahy no tomamotamo. 
* Aza manjenjena toa valala manatody.
* Aza mifanipaka toy ny valala an-karona.
* Aza misaosao, fa tango lena no laoka.
* Boka misambo-balala: mahazo ihany fa potsitra.
* Efa zatra nahazo, ka rivotra avy avaratra avy no nanjairana sonina hahasiam-balala.
* Fahafatesam-balala ka mamikitra ahitra irery.
* Ianareo no natao valala fiandry fasana sy vorompotsy tsy mandao omby. 
* Kibobo mandry amam-balala: tsy manana trano hasiana, fa miheninkenina irery.
* Lany lena, tahaka ny valalan' ny maro an-trano.
* Mahita loza Ikalamomba, fa misambo-balala ho an-janak' olona.
* Maika ho aiza no mitsoka endim-balala na mamolavola sosoa?
* Misambo-balala maina andro, ka raha tsy azoko anio, azoko ampitso.
* Manjenjem-poana, toy ny valala manatody.
* Maro ny valala, fa ny ambolo no tsara soratra.
* Maty an-dazony, ohatra ny valala nosamborim-boka.
* Miriorio foana hoatry ny valala hanatody.
* Misarimorimo ohatra ny valala, nanatody nokotrehin' ny tany, nony foy tsy nanan-dreny harahina.
* Na ao aza ny ody valala, ny kopakopaka tsy azo avela.
* Ny valala aza tsy azo raha tsy andriana ilika.
* Ny valala mameno tanety, ny zavona mameno lohasaha, fa ny mpilaza mahay rahateo.
* Ny valala tsy indroa mandry am-bavahady.
* Sambo-balalan-dRaivondeso: mbola eny an-danitra ka siahina, ary tsy mbola azo akory, ka hoe " hasiako sira " .
* Sompanga momba valala: lehibe ihany fa tsy tompon' ny dia.
* Tampotampohin' ny manambady Raketaka, ka misambo-balala hariva.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo valala: raha mahazo dia mivonkina.
* Tsinaim-balala, ka tsoa-tokana ihany.
* Tsy valala kely andiany, ka hataho-papango.
* Valala an-tany mena, na dia tapaka elatra aza, tsy mba lany piaka.
* Valala ela nanidinana folak' elatra: raha mahafoy ahy mba foiko.
* Valala manani-jozoro ka manjohy ny efa mahitsy.
* Valala tongan-drivotra, ka mitety tany tsy fantatra.
* Valala tsy an-tanana tsy atolo-jaza.
* Valala tsy mandady harona.
* Valala voatango, ka very fanahy mbola velona.
* Vary amim-balala: tsakoina, madinika; atelina, be faikany.
* Vitsika nitondra valala: ny kibo hasiana tsy misy, fa ny faha-te hoderaina no be.
* Vitsika nahazo valala: zakan' ny aina fa tsy omby ny vava.

## Jereo koa
**Bibikely fahita matetika**
* Angidina - Angely - Famakiloha - Fanenitra - Hala - Hao - Jorery - Kalalao - Kongona - Lalitra - Lolo (bibikely) - Maingoka - Moka - Parasy - Tantely - Trambo - Tsipongo na kongona maimbo - Vitsika - Vitsikazo na aboaly
**Anarana amin' ny teny anglisy sy amin' ny teny frantsay**

* grasshoper (angl) - sauteriau (fran) - valala
* locust (angl) - locuste (fran) - valala mpandeha amin' andiany
* criquet (fran = *[[Caelifera]]*) = valala sy tsy valala 
* cricket (angl) - grillon (fran = *Gryllidae*) = angely
* sauterelle (fran, *[[Tettigoniidae]]*, *[[Ensifere]]*) = valala sy tsy valala