open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nisana (volana hebreo)

Ny **Nisana** dia volana voalohany amin' ny tetiandro hebreo ampiasaina amin' ny fivavahana jiosy (jodaisma) izay anarahana ny andro firavoravoana ao amin' io fivavahana io. Volana fahafito kosa izy ao amin' ny tetiandro hebreo ampiasain' ny olona andavanandro ivelan' ny fivavahana, ka raha miampy volana fahatelo ambin' ny folo ny taona hebreo dia volana fahavalo ny Nisana. Anisan' ny volana ao amin' ny lohataona ny Nisana izay misy telopolo andro. Manitsaka ny volana Marsa sy Avrily ao amin' ny tetiandro gregôriana ny volana Nisana. Ny teny nogasina hoe *nisana* dia avy amin' ny teny hebreo hoe נִיסָן / *nisan*.

Talohan' ny fahababoan' ny Jody tany Babilôna, io volana io dia atao hoe Aviva na Abiba (hebreo: אביב / *Aviv* na *Abib*) araka ny hita ao amin' ny Baiboly, ao amin' ny ''Bokin' ny Eksôdôsy'' sy ny *[[Bokin' ny Deoterônômia]]* (Eks. 12:2; 13:4; 23:15; 34:18; Deo. 16:1).

Amin' ny faha-14n' ny volana Nisana no ankalazan' ny Jiosy ny Pesakh (Paska jiosy) sy ankalazan' ny fiangonana kristiana sasany ny Paska.

## Jereo koa

*Paska kristiana
*Paska jiosy
**[[Nisana (volana hebreo)|Nisàna]] - [[Iara (volana hebreo)|Iara]] - [[Sivana (volana hebreo)|Sivàna]] - [[Tamoza (volana hebreo)|Tamoza]] - [[Ava (volana hebreo)|Ava]] - [[Elola (volana hebreo)|Elola]] -[[Tisry (volana hebreo)|Tisry]] - [[Hesvana (volana hebreo)|Hesvana]] - [[Kisleva (volana hebreo)|Kisleva]] - [[Teveta (volana hebreo)|Teveta]] - [[Sevata (volana hebreo)|Sevata]] - [[Adara (volana hebreo)|Adara]].*
*Tetiandro litorjika kristiana
*Tetiandro babilôniana
Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka

Ny **fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka** dia ilay fanandroana mahazatra ny Tandrefana, izay tsy manaraka ny fihodin' ny kintana intsony fa manaraka ny fizaràn-taona ka tsy mitovy amin' ny hafainganam-pihodinan' ny zôdiakan-kintana sady tsy mifanaraka amin' ny antokon-kintana mitovy anarana aminy. 

Inty ny fafana maneho ny fahasamihafan' ny zôdiakan-kintana sy ny zôdiaka mikisaka:

## Jereo koa

* Fanandroan-kintana
Ondrilahy (antokon-kintana)

Ny **Ondrilahy** dia antokon-kintan' ny zôdiaka izay andalovan' ny masoandro amin' ny 19 Avrily hatramin' ny 14 Mey. Eo anelanelan' ny antokon-kintan' ny Trondro eo andrefany sy ny an' ny Ombilahy eo atsinanana izy. Ny Ondrilahy, izay atao hoe ***Aries*** amin' ny teny latina, dia iray amin' ireo antokon-kintana miisa valo amby efapolo hitan' i Ptôlemeo. Amin' ny teny frantsay dia atao hoe *Belier* io antokon-kintana io.

Io antokon-kintana io dia atao amin' ny teny arabo hoe االحمل / *Al-Hamal* ("ondrilahy") izay niavian' ny anaram-bintana sy volana malagasy hoe Alahamady (na *Alahamaly* amin' ny faritra maro eto Madagasikara). Amin' ny teny grika izy dia ata hoe *Κριός* / *Krios*. Amin' ny fiteny soahily dia atao hoe *Hamal* na *Kondoo* io antokon-kintana io. Amin' ny teny maley kosa dia atao hoe *Hamal* na *Biri-biri* ihany koa izy. 

Rehefa nampiasaina amin' ny fanandroana ny antokon-kintana dia nanome ny iray amin' ireo evan'ny zôdiaka mikisaka ho anarany io anaran' antokon-kintana io nefa amin' izao fotoana izao dia efa tsy mifanandrify amin' ny fotoana fandalovan' ny masoandro amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana Ondrilahy ny fotoana andalovan' ny masoandro ao amin' ny evan' ny Ondrilahy izay manomboka eo amn' ny 21 Marsa ka miafara amin' ny 20 Avrily.



## Jereo koa
**Antokon-kintan' ny zôdiaka:**
* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Bibilava - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro
**Evan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:**

* Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty - Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy
Ombilahy (antokon-kintana)

Ny **Ombilahy** dia antokon-kintan' ny zôdiaka izay andalovan' ny masoandro amin' ny 14 Mey hatramin' ny 22 Jona. Ny antokon-kintan' ny Ondrilahy no eo andrefany fa ny an' ny Kambana kosa no eo atsinanany.

Amin' ny teny arabo dia atao hoe اثور / *Ath-Thur* na *Ath-Thaur* ("ombilahy") io antokon-kintana io, ka avy amin' io ny anaran' ny vintana sy ny volana malagasy hoe *Adaoro*. Amin' ny teny latina sy anglisy dia atao hoe ***Taurus*** io antokon-kintana io fa amin' ny teny frantsay dia atao hoe *Taureau* izy. Atao hoe *Ταύρος* / *Tauros* izy amin' ny teny grika. Amin' ny teny soahily izy dia atao hoe *Ng'ombe* fa amin' ny teny maley kosa dia *Lembu Jantan* na *Kerbau Jantan*.

Ny evan' ny zôdiaka mitovy anarana aminy, izay ampiasaina amin' ny fanandroana mahazatra ny Tandrefana, dia andalovan' ny masoandro amin' ny 20 Avrily hatramin' ny 21 Mey ka tsy mifanaraka amin' ny zava-misy ara-kaikintana intsony ny fanandroana amin'ny evan' ny zôdiaka noho izany.

## Jereo koa
**Antokon-kintan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Bibilava - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Evan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:**

* Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty - Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy
Tetiandro manara-masoandro

Ny **tetiandro manara-masoandro** dia tetiandro ahitana volana roa ambin' ny folo nefa tsy miankina amin' ny fihodinan' ny Volana amin' ny Tany fa ahitana fampifanandrifiana ny tsingerin-taona amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro na amin' ny tsingerin' ny fizaran-taona.

Ao amin' ny tetiandro manara-masoandro dia tsy mifanaraka amin'ny faharetan' ny tsingerim-pihodinan' ny Volana ny iray volana. Ny faharetan' ny iray taona no kendrena hanakaiky indrindra ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro izay maharitra 365,242201 andro. Tetiandro manara-masoandro tanteraka ny tetiandro egiptiana sy ny tetiandro joliana ary ny tetiandro gregoriana.

## Ny tetiandro egiptiana
Nisy 365 andro ny iray taona tao amin' ny tetiandro egiptiana sady nitsinjara ho 12 volana (ahitana 30 andro avy)  sy 5 andro fanampiny. Nampiasaina nandritra ny 4&nbsp;500 taona izany tetiandro izany.

## Ny tetiandro joliana
Misy 365,25 andro ny salam-paharetan' ny iray taona ao amin' ny tetiandro joliana nefa nihoatra 3 andro izany isaky ny taonjato 4 raha ampitahaina amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro, ka nahatonga ny fihoarana 10 andro eo ho eo tamin' ny taonjato faha-16 izay nitarika ho amin' ny fampiasana ny tetiandro gregôriana tamin' ny fanitsiana azy tamin' ny taona 1582 yamin' ny andron' ny Papa Gregorio XIII.

## Ny tetiandro gregôriana
Ny salam-paharetan' ny taona ao amin' ny tetiandro gregôriana dia misy 365,2425 andro eo ho eo. Na ny tetiandro gregôriana aza dia mbola ahitana elanelana 3 andro amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro isaky ny 10&nbsp;000 taona.

Ny ankamaroan' ny anaram-bolana ao amin' ny tetiandro gregôriana dia anarana nanomezam-boninahitra ny andriamanitry ny Rômana sy ny emperora na kaisara fony izy ireo nanaraka ny paganisma. Na dia lasa kristiana aza i Rôma dia tsy afaka nanova ireo anaram-bolana ireo. Tsy nanova koa iny antokom-pivavahana kristiana na hafa, eny fa na dia ireo tsy te hanan-javatra ifandraisana amin' ny paganisma aza.

## Jereo koa

* Tetiandro manara-bolana

* Tetiandro manara-bolana sy masoandro
Kambana (antokon-kintana)

Ny **Kambana** dia antokon-kintan' ny zôdiaka andalovan' ny masoandro amin' ny 21 Jona hatramin' ny 20 Jolay. Ny antokon-kintan' ny Ombilahy no eo andrefany ary ny an' ny Foza no eo antsinanany. 

Avy amin' ny teny arabo dia atao hoe اجوزاء / *Al-Djuza* ("kambana") io antokon-kintana io, izay niavian' ny anaran' ny vintana sy ny volana malagasy hoe *Adizaoza* na *Alijoza* na *Alizoza*. Io antokon-kintana io dia atao amin' ny teny latina sy anglisy hoe ***Gemini*** na amin' ny teny frantsay hoe *Gémaux*. Amin' ny teny grika dia atao hoe Δίδυμοι / *Didumoi* (na *Didymoi*) izy. Amin' ny fiteny soahily dia atao hoe *Jauza* na *Mapacha* io antokon-kintana io. Amin' ny teny maley dia atao hoe *Jauza* na *Kembar* ihany koa izy.

Anaran' ny evan' ny zôdiaka ampiasaina amin' ny fanandroana mahazatra ny Tandrefana koa ny hoe Kambana izay andalovan' ny masoandro amin' ny 21 Mey hatramin' ny 21 Jona.

## Jereo koa
**Antokon-kintan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Bibilava - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Evan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:**

* Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty - Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy
Foza (antokon-kintana)

Ny **Foza** dia antokon-kintan' ny zôdiaka andalovan' ny masoandro amin' ny 20 Jolay hatramin' ny 10 Aogositra. Eo andrefany no misy ny Kambana fa eo antsinanany kosa ny Liona.

Avy amin' ny teny arabo dia atao hoe اسرطان / *As-Saratan* na *As-Sartan* ("foza") io antokon-kintana io, izay niavian' ny anaran' ny vintana sy volana hoe *Asorotany* na *Asaratà* na *Saratà*. Io antokon-kintana io dia atao amin' ny teny latina sy anglisy ary amin' ny teny frantsay hoe ***Cancer***. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe *Καρκίνος* / *Karkinos*. Amin' ny fiteny soahily dia atao hoe *Saratani* io antokon-kintana io. Amin' ny teny maley dia atao hoe *Sartan* na *Ketam* ihany koa izy.

Andalovan' ny masoandro amin' ny 22 Jona hatramin' ny 22 Jolay ny evan' ny zôdiaka Foza mitovy anarana aminy izay ampiasaina amin' ny fanandroana mahazatra ny Tandrefana.

## Jereo koa
**Antokon-kintan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Bibilava - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Evan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:**

* Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty - Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy
Virijiny (antokon-kintana)

Ny **Virijiny** dia antokon-kintan' ny zôdiaka andalovan' ny masoandro amin' ny 16 Septambra hatramin' ny 30 Oktobra. Ny antokon-kintan' ny Liona no eo andrefany fa ny an' ny Mizana kosa no eo atsinanany.

Avy amin' ny teny arabo dia atao hoe السنبلة / *As-Sumbul* ("virjina") io antokon-kintana io, izay niavian' ny anaran' ny vintana sy ny volana malagasy *Asombola.* Io antokon-kintana io dia atao amin' ny teny latina sy anglisy hoe ***Virgo*** sy amin' ny teny frantsay hoe *Vierge*. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe *Παρθένος* / *Parthenos*. Amin' ny teny maley dia atao hoe *Sunbulat* na *Sumbulat* na *Perawan* ihany koa izy.

Ny evan' ny zôdiaka Virijiny, mitovy anarana aminy, izay ampiasaina ao amin' ny fanandroana mahazatra ny Tandrefana, dia andalovan' ny masoandro amin' ny 23 Aogositra hatramin' ny 22 Septambra.

## Jereo koa
**Antokon-kintan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Bibilava - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Evan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:**

* Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty - Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy
Bibilava (antokon-kintana)

Ny **Bibilava** dia antokon-kintan' ny zôdiaka andalovan' ny masoandro amin'ny 29 Novambra hatramin' ny 18 Desambra. Ny antokon-kintan' ny Maingoka no eo andrefany fa ny an' ny Mpitifitra Tsipìka kosa no eo antsinanany. Tsy misy ny evan' ny zôdiaka mitovy anarana aminy.

Atao hoe ***Ophiucus*** io antokon-kintana io amin' ny teny latina sy teny anglisy. Amin' ny teny frantsay izy dia atao hoe *Ophiucus* ihany koa na *Serpentaire***.** Amin' ny teny grika dia atao hoe Οφιούχος / *Ophioukhos* izy. Ny teny hoe *Bibilava* dia fandikana ireo teny vahiny ireo amin' ny teny malagasy. Amin' ny teny maley dia atao hoe *Peregang Ular* na *Pembawa Ular* io antokon-kintana io fa amin' ny teny soahily kosa dia atao hoe *Hawaa* izy.

## Jereo koa
**Antokon-kintan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Bibilava - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Hazandrano

**Evan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:**

* Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty - Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy
Asorotany (zana-pehintany)

Ny **Asorotany** na **zana-pehintany Asorotany** na **Trôpika Atsimo** na **Trôpikan'ny Asorotany** dia iray amin'ireo faribolana dimy mirazotra manan-danja indrindra eo amin'ny sarin'ny bolantany. Ilay faribolana eo amin'ny 23° 26' 12.555" ao amin'ny ila-bolantany avaratra izay manakaiky indrindra ny fehiben-tany izany. Ny faribolana efatra hafa dia ny zana-pehintany Adijady hita any amn'ny ila-bolantany atsimo, ny fehiben-tany (na ekoatera), ny fehin-tendrontany avaratra ary ny fehin-tendrontany atsimo. Eo amin'io zana-pehintany Asorontany io no ahitana amin'ny faritra avaratra indrindra amin'ny ila-bolantany avaratra ny masoandro eo an-tampon-doha, amin'ny fotoana mahalava indrindra ny alina mitaha ain'ny alina.

## Jereo koa:

* Asorotany (antokon-kintana)
* Asorotany (evan'ny zodiaka)

* Voambolan' ny jeôgrafia
Adijady (zana-pehintany)

Ny **Adijady** na **Zana-pehintany Adijady** na **Trôpikan' ny Adijady** na **Trôpika Atsimo** dia anisan' ny fehintany dimy aseho amin' ny saritany. Ny laharam-pehitaniny dia 23° 26′ 22″ S amin' ny ila-bolantany atsimo izay manakaiky indrindra ny fehiben-tany izany, Eo amin' io zana-pehintany Adijady io no ahitana amin' ny faritra atsimo indrindra amin' ny ila-bolantany atsimo ny masoandro eo an-tampon-doha, amin' ny fotoana mahalava indrindra ny andro mitaha amin' ny alina, isaky ny 21 Desambra. Ny faribolana efatra hafa dia ny zana-pehintany Asorotany hita any amin' ny ila-bolantany avaratra, ny fehiben-tany (na ekoatera), ny fehin-tendrontany avaratra ary ny fehin-tendrontany atsimo. 

## Jeôgrafia sy toetany

Ny mirasanda amin' ny trôpikan' ny Adijady eny amin' ny ila-bolantany avaratra dia ny trôpikan' ny Asorontany, ny laharam-pehintan' ny trôpikan' ny Asorontany dia 23° 26′ 22″ N.

Ny velarana any atsimon' ny trôpikan' ny Adijady dia lazaina hoe velarana tempere, satria ny toetany any atsimon' ny trôpikan' ny Adijady dia tsy mafana sady tsy mangatsiaka. Ny tohi-tsikilaonina trôpikaly dia avy amin' ny fiakaran' ny rivotra mafana avy ao amin' ny faritra manodidin' ny fehibe miakatra makeny amin' ny tendrontany, ny rivotra miainga avy ao amin' ny fehibe dia rivotra "maina" sady mafana, ary maivana izy noho ny hamainany. Ny rivotra lasa tao amin' ny faritra manodidina ny fehibe dia mampisy ny jotsotsindry. Io josotsindry io dia manintona ny rivotra "mando" avy any amin' ny trôpika (avaratra sy atsimo), ny rivotra avy amin' ny trôpika avaratra sy atsimo dia mifanena eo amin' ny faritra lazaina hoe Toerana ifanojoana intertrôpikaly na zone de convergence intertropicale.

### Toerana andalovan' ny trôpikan' ny Adijady

;Arjentina
* Tendrombohitry ny Anda
* Ny Pampa
* San Salvador de Jujuy

;Aostralia
*Alice Springs, Northern Territory
*Emerald, Queensland
*Gibson Desert, Western Australia
*Great Dividing Range, Queensland
*Lake Disappointment, Western Australia
*Rockhampton, Queensland
*Longreach, Queensland

;Botswana
* Kalahari Desert

;Brazily
*Itaquaquecetuba
*Mogi das Cruzes
*Maringá
*Seranam-piaramanidin'i São Paulo-Guarulhos
*São Paulo
*Sorocaba
*Ubatuba

;Silia
* Antofagasta

;Madagasikara
* Toliara

;Mozambika
* Inhambane city

;Namibia
* Kalahari Desert
* Namib Desert

;Paragoay
* Concepción

;Aftika Atsimo
* Kruger National Park
* Polokwane

## Jereo koa:

* Adijady (antokon-kintana)
* Adijady (evan' ny zôdiaka)
*Voambolan' ny jeôgrafia
Kôrinto tamin' ny Andro Taloha

I **Kôrinto** dia tanan-dehibe sady fanjakana tao amin' ny Andilan-tanin' i Kôrinto, andilan-tany mampitohy an'i Pelôpôneso (grika: *Πελοπόννησος* / *Pelopónnēsos*) amin' ny tapan' i Grisia eny amin' ny kôntinenta, eo anelanelan' i Atenay (grika: Ἀθῆναι / *Athễnai*) sy i Sparta (grika: Σπάρτη / *Spártê*). Atao hoe *Κόρινθος* / *Kórinthos* izy amin' ny teny grika. Ny tananan' i Kôrinto amin' izao andro izao dia hita eo amin' ny 5 km avaratra-atsinanan' ireo sisam-paharavana tranany. Hatramin' ny taona 1896 no mankaty dia nisy fikarohana arkeôlôjika nataon' ny *American School of Classical Studies at Athens* izay nahitana ny ampahany lehibe tamin' ilay tanàna tranainy, sy fisavana vao tsy ela akory nataon' ny Ministera grika momba ny kolontsaina izay nahitana zava-baovao araka arkleôlôjia tao amin' ilay tanàna.

I Kôrinto dia iray amin' ny tanàn-dehibe vitsy tany amin' ny Andro Taloha izay tsy nanao pôlitikam-panjakazakana (imperialisma). Ny nataony dia ny ny hampanan-karena azy tamin' ny alalan' ny raharaham-barotra sady niaro ny fahafahana tamin' ny fikendren' ny tanàna grika maro fahizay hanitatra ny fanjakazakany. Nanohitra ny zavatra tian' ny Makedôniana sy Akeana ary Rômana hatao aminy koa io tanàna io.

Taorian' ny nadravan' ny Repoblika Rômana azy tamin' ny taona 146 taor. J.K. dia nitsangana indray i Kôrinto tamin' ny andron' ny Empira Rômana sady nandroso noho ny fanjanahan-tany sy ny *Pax Romana* (Fandriapahalemana Rômana) talohan' ny tsy hahitana azy intsony tamin' ny fiafaran' ny tapany farany amin' ny Andro Taloha. I Kôrinto tamin' ny Andro Taloha dia isan' ireo tanàna lehibe indrindra sady nanana ny naha izy azy tany Grisia, ka nahitana mponina miisa 90 000 tany ho any tamin' ny taona 400 tal. J.K.

Tamin' ny taona 44 tal. J.K., ny Rômana dia nanorina tanàna vaovao teo amin' ny nisy ny tanàna taloha sady nanao an' izany tanàna izany ho renivohitry ny faritanin' i Grisia nandritra ireo taompolo manaraka.
Efesôsy

I **Efesôsy** na **Efesosy** na **Efeso** na **Efezy** dia iray amin'i reo tanana tranainy indrindra sy nanana ny maha izy azy amin' ireo tanan-dehibe grika tany Azia Minora, ka izy no tanàna voalohany tao Iônia. Atao hoe *Ἔφεσος* / *Éphesos* izy amin' ny teny grika fa *Ephesus* kosa amin' ny teny latina ary *Apaša* amin' ny teny hitita (na heteana).

Na dia any amin' ny fito kilometatra any an-tanety miala avy amin' ny sisin-dranomasina, eo akaikin' ny tanànan' i Selçuk sy Kuşadası ao amin' ny tapany andrefan' i Torkia ankehitriny aza ny sisam-paharavan' i Efesôsy dia isan' ireo seranan-tsambo lehibe tao amin' ny Ranomasina Egea (grika: *Αιγαίο Πέλαγος* / *Aigaio pélagos*) izy; tao akaikin' ny fivarinan' ny ony anatôliana atao hoe Kaistrôsy (grika: *Κάϋστρος* / *Kaustros*) izy.

Ilay fitoerana masina atao hoe Artemisiôsy, izay natokana ho an' ny andriamanitra Artemisy (grika: Ἄρτεμις / *Ártemis*) mpiahy ny tanàna, dia isan' ireo Zava-mahagaga fito eto amin' izao tontolo izao sady isan' ireo nampalaza an' i Efesôsy, ary tao amoron-drano no nisy azy.

Vokatry ny tany nentin' ny onin' i Kaistrôsy sy ny fiovaovan' ny toetany ary angamba ny horohorontany no nahatonga ny fikisahan' ny morontsiraka any andrefana sy ny fanotoran' ny fasika ny serana-tsambon' ilay tanàna ka nahatonga ny fandaozana azy holasa haolo.

## Jereo koa
**Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:**

* Efesôsy (na Efezy)
* Smirna
* Pergamôsy (na Pergama)
* Tiatira
* Sardisy (na Sarda)
* Filadelfia
* Laôdikea (na Laôdisea na Laôdikia)
Kapadôkia

I **Kapadôkia** na **Kapadôsa** dia faritra ara-tantara tao Torkia izay hita tao amin' ny faritra afovoan' i Anatôlia. Tamin' ny taona 1985 ny UNESCO dia nanoratra azy ho isan' ireo toerana arovana sy vakoka ho an' ny olombelona. Atao hoe *Καππαδοκία*  / *Kappadokia* izy amin' ny teny grika ary *Կապադովկիա* amin' ny teny armeniana. Ny Tiorka dia miantso azy hoe *Kapadokya.*
Tigrisy

I **Togrisy** na **Tigra** dia renirano ao Mesopotamia izay mahatratra 1900 km. Any Torkia no ipoiran'ny loharanon'i Tigrisy miaraka amin'ny loharanon'i Eofrata.

Avy ao amin'ny tangoron-tendrombohitra Taurus no ipoiran'i Tigrisy avy eo mamakivaky an'i Siria sy Iràka hatrany avaratra ka hatrany atsimo mandalo an'i Mossoul sy i Bagdada. Avy eo  mihaona amin'i Eofrata sady mitambatra ao amin'ny sampan'ny vinanindrano atao hoe Chatt-el-Arab izay mahatratra 200 km, sady mivarina any amin'ny Helodrano Persika.

Sahala amin'i Eofrata izy ka mamakivaky an'i Iràka ao amin'ny faritra efitra ary ny famatsina rano azy dia miankina amin'ny tendrombohitra any amin'ny tany hafa. Miankina amin'ny fitsoniky ny ranomandry ny habetsahan'ny ranony, ka miovaova izany, nefa voafetra ny fandrahan'ny ranony noho ny fisian'ny tohodrano maro. Ny tohodranon'i Samara dia mampitodika ny rano tsy lany rehefa amin'ny fotoana mahabe azy mankany alin'ny lempon'i Tharthar ao amin'ny faritra ivan'i Djezireh. Avy eo dia misy lakandrano ahafahan'ny rano mivarina any amin'i Eofrata ka manabe ny ranon'i Eofrata. Fohy kokoa noho i Eofrata i Tigrisy nefa izy no manome ny ankabetsahan'ny rano manondraka an'i Iràka (47 hatramin'ny 50 km2). Ny rano madinika manompo azy dia avy eny amin'ny tendrombohitra Zagros sy tendrombohitra maro ao Iràna izay mivarina amin'ny ilany ankaviany.

Ao amin'ny ilany ankavanana dia manakaiky dia manakaiky an'i Eofrata izy avy eo amin'ny faritr'i Bagdada.

Rehefa tonga any amin'ny faritra iva kokoa izy dia ahitana honahona maro miforona izay miparitala amin'ny halavana mirefy 12000 km eo anelanelan'i Tigrisy sy i Eofrata. Ireo honahona ireo dia miharitra noho ny hamaron'ny fanamboarana tohadrano maro amin'ireo renirano roa ireo sy ny fitarihan-drano be loatra, nefa noho ny ady tao Iràka tamin'ny taona 2003 dia nanimba fefiloha, ka nahatonga ny 40%n'ny honahoha ho velona indray.

Ny renirano Tigrisy dia miteraka disadisa eo amin'i Iràka sy i Torkia satria i Torkia dia manamboatra tohadrano maro loatra izay mampihena ny ranon'i Tigrisy.

## Jereo koa:

* Eofrata
Eofrata

I **Eofrata** dia renirano ao Azia izay manana halavana mirefy 2 780 km. Izy sy ny renirano Tigrisy (na Tigra) no enti-mamaritra ilay faritra atao hoe Mesôpôtamia na Mezôpôtamia.

Io renirano io dia mahazo rano avy amin' ny rotsak' orana sy ny fitsonihan' ny ranomandry ka miovaova ny habetsahan' ny rano ao aminy satria ny antsasaky ny rano ao aminy dia mivarina ao hatramin' ny volana Marsa ka hatramin' ny volana Mey ary ny habetsahany dia milatsaka any amin' ny 300 m3/s raha 830 m3/s ny salan' izany (eo amin' ny fidirany ao Siria). Amin' ny fotoana mahabe azy dia mahatratra 5200 m3/s izy ka miteraka tondrandrano izany indraindray. Miovaova ny habetsahan' ny rano raha ampitahaina amin' ny taona tsirairay. Tany amin' ny 15 km3 amin' ny fotoan' ny haintany tamin' ny taona 1958-1962 fa 58 km3 kosa izany tamin' ny taona 1969.

Mihena koa ny habetsahan' ny rano rehefa mamakivaky ireo faritra maina i Eofrata noho ny fieton' ny rano, indrindra noho ireo farihy voatr' olombelona sy ny fitrofana ny rano hanodrahana tanimboly. Noho izany, raha 28km3 ny habetsahan' ny rano miditra ao Siria dia latsaka 26 km3 izany rehefa any amin' ny sisintany irakiana, na dia misy aza ny renirano madinika hafa mivarina ao (izay manome 1,75 km3) ary tsy misy afa-tsy 14 km3 izany rehefa tonga ao Nassiriya ao atsimon' i Iràka.

I Eofrata dia loharanon-disadisa eo amin' i Iràka sy i Siria ary i Torkia, satria i Torkia dia manamboatra tohodrano betsaka loatra ka mampihena ny habetsahan' ny rano mankany amin' ireo firenena hafa.

## Jereo koa

* Tigrisy
Zana-pehintany

Ny **zana-pehintany** na **trôpika** dia faribolana roa  mirazotra manakaiky ny fehiben-tany (na ekoatera) izay manodidina ny Tany sady mamaritra ny toerana ahitana eo an-tampon-doha ny masoandro amin' ny fotoana mampaharitra indrindra ny andro sady mahafohy indrindra ny alina. Ireo faribolana ireo dia eo amin' ny 23° 26′ 13″ avaratra sy atsimon' ny fehiben-tany ka ny avaratra atao hoe Zana-pehintany Asorotany na Trôpikan' ny Asorotany fa ny atsimo kosa atao hoe Zana-pehintany Adijady na Trôpikan' ny Adijady.

## Toetany
Ny faritra anelanelan' ny zana-pehintany dia azo zaraina ho faritra manana toetanim-pehibe sy toetanin-jana-pehintany,

### Toetanim-pehibe
Mafana sy mando ny toetanim-pehibentany izay hita manodina ny fehibe: tsy mihoatra ny 35&nbsp;°C ny maripana noho ny fientona, nefa tsy maintsy ambonin’ny 18&nbsp;°C noho ny fihazon’ ny rahona ny hafanana. Tsy dia misy fiovany firy ny maripana mandritra ny andro sy mandritra ny taona. Misy fizaràn-taona roa manorana izany faritra izany, dia manodidina ny volana Marsa sy Septambra. Ao amin’ izany faritra izany no ahitana ireo toerana be ala indrindra eto an-tany, dia ny ala any Amazonia any Amerika Atsimo sy ny ala any Indônezia any Azia.

### Toetanin-jana-pehintany
Ny faritra misy ny toetanin-jana-pehintany dia eo anelanelan’ ny fehibentany sy ny zana-pehin-tany (zana-pehintany Adijady sy zana-pehintany Asorotany). Tokana ny fizaran-taona be orana, dia amin’ ny fahavaratra. Ambany dia ambany ny rotsak’ orana, izay tsy mihoatra ny 250 mm. Ambony dia ambony anefa ny maripana izay mety mahatratra eo anelanelan’ny 40&nbsp;°C sy 50&nbsp;°C amin’ ny andro, nefa amin’ ny alina dia midina izany hafanana izany ka mety mangatsiaka tokoa. Amin’ ny faritra manandrify ireo zana-pehin-tany roa dia misy ny atao hoe antisiklônina izay miteraka toetany mafana dia mafana sady maina tsy misy orana.

## Jereo koa

* Fehibe

* Faribolan-tendron-tany
* Zana-pehintany Asorotany

* Zana-pehintany Adijady

* Voambolan' ny jeôgrafia
* Toetany
* Toetrandro
Trondro (antokon-kintana)

Ny **Trondro** dia antokon-kintan' ny zôdiaka andalovan' ny masoandro amin'ny 11 Marsa hatramin' ny 18 Avrily. Ny antokon-kintan' ny Mpitondra Rano no eo andrefany fa ny an' ny Ondrilahy kosa no eo atsinanany.

Avy amin' ny teny arabo dia atao hoe الحوت / *Al-Hut* ("trondro") io antokon-kintana io, izay niavian' ny anaran' ny vintana sy ny volana malagasy hoe *Alohotsy.* Io antokon-kintana io dia atao amin'ny teny latina sy anglisy hoe ***Pisces*** na amin' ny teny frantsay hoe *Poissons*. Amn' ny teny grika izy dia atao hoe *Ιχθύες* / *Ikhthues* (na *Ikhthyes*). Amin' ny fiteny soahily dia atao hoe *Hutu* na *Samaki* io antokon-kintana io. Amin' ny teny maley dia atao hoe *Hut* na *Ikan* ihany koa izy

Ny evan'ny zôdiaka Trondro, mitovy anarana aminy, izay ampiasaina ao amin' ny fanandroana mahazatra ny Tandrefana, dia andalovan' ny masoandro amin' ny 20 Febroary hatramin' ny 20 Marsa.

## Jereo koa
**Antokon-kintan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Bibilava - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Evan' ny zôdiaka:**

* Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:**

* Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty - Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy
Atsinanana Akaiky

Ny faritra **Atsinanana Akaiky** dia faritra mahafaoka ny ampahan' i Azia sy Afrika hatrany amin' ny faritra atsimo-atsinanan' ny lempona Levantina (faritra atsinanan' ny Ranomasina Mediteranea), hatrany amin' ireo tangoron-tendrombohitra itambaran' i Iràna sy i Afganistàna. Atao hoe **Atsinanana Afovoany** ihany koa izy matetika.

## Jereo koa
**Ireo faritra ara-dafintany ao Azia**
* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra
**Fizaràm-paritra hafa ao Azia**
* Masreka
* Zana-kontinentan' i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampahatsinanana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin' i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Fahaterahana

Ny **fahaterahana** dia ilay fotoana anombohan'ny fahaveloman'ny zavamananaina iray tsy miankina amin'ny reny na ny atody. Amin'ny ankapobeny dia ilay fotoana ivoahan'ny biby avy amin'ny kibon-dreniny amin'ny biby misy nono no atao hoe fahaterahana, na ilay fotoana ivoahan'ny biby mandady na mikisaka, ny vorona, ny sahona sy ny mitovy karazana aminy, ny bibikely ary ny ankamaron'ny trondro, avy ao amin'ny atody no atao hoe fahaterahana.

Ampiasaina koa ny teny hoe *fahaterahana* mba hilazana ny fiantombohan'ny fotoana na ny zava-mitranga na ny zavatra tsy manana aina iray.
Ekinôksa

Ny **ekinôksa** dia fotona ao amin' ny taona izay amakivakian' ny masoandro ny velarana foronin' ny fehiben-tany ao amin' ny habakabaka ka mahatonga ny masoandro hoatry ny mifindra avy amin' ny ila-bolantany atsimo mankamin' ny ila-bolantany avaratra na ny mifamadika amin' izany. Amin' ny fotoan' ny ekinôksa no mampitovy ny halavan' ny andro amin' ny halavan' ny alina, araka ny fahalalan' ny olona niaina talohan' ny vanimpotoana nampandroso ny siansa. Ny teny hoe *ekinôksa* dia avy amin' ny teny frantsay hoe *equinoxe*, izay avy amin' ny teny latina hoe *æquinoctium*, ka ny hoe *æqui- dia avy amin' ny teny latina hoe *æquus* dia midika hoe "mira" fa ny  -*noctium* kosa dia avy amin' ny teny latina hoe *nox, noctis'' izay midika hoe "alina".

Misy roa karazana ny ekinôksa, dia ny ekinôksa amin' ny lohataona sy ny ekinôksa amin' ny fararano. Ny ekinôksa amin' ny fararano dia mitranga amin' ny volana Marsa (miovaova eo anelanelan' ny 19 sy 21 Marsa) any amin' ny ila-bolantany avaratra, fa amin' ny volana Septambra (miovaova eo anelanelan' ny 21 sy 24 Septambra) kosa aty amin' ny ila-bolantany atsimo. Ny ekinôksa amin' ny lohataona dia mitranga amin' ny volana Septambra (miovaova eo anelanelan' ny 21 sy 24 Septambra) any amin' ny ila-boloantany avaratra, fa amin' ny volana Marsa (miovaova eo anelanelan' ny 19 sy 21 Marsa) kosa any amin' ny ila-bolantany atsimo.
Ora (tanàna mesôpôtamiana)

I **Ora,** izay atao ankehitriny hoe Tell al-Muqayar, dia iray amin' ny tanàna lehibe tranainy tany Mesôpôtamia tamin' ny Andro Taloha, izay ao Iràka ankehitriny. Tamoron' ny iray amin' ny sampan' ny ony Eofrata no niorenany tamin' izany fotoana izany sady akaiky ny Hoala Persika.

Anisan' ireo tanàna someriana nanana ny maha izy azy sady natanjaka i Ora tamin' ny taonarivo faha-3 tal. J.K., ka maneho izany ny fasa-mpanjaka maro sy ny fanaka fandevenana maro izay hita tao amin' ireo fasana ireo. Nandritra ny taonjato faha-21 tal. J.K. dia renivohitry ny fanjakana matanjaka notapahin' ny mpanjaka avy amin' ny dinastia fahatelo tao Ora, araka ny lovantsofina mesôpôtamiana io tanàna io. Nanangana trano sy zavatra hafa miezinezina maro ireo mpanjaka ireo tao amin' ny fitoerana masina natokana ho an' ny andriamani-dehiben' io tanàna io, dia ny andriamanitra-volana, atao hoe *Nanna* amin' ny teny someriana fa *Sin* kosa amin' ny teny akadiana. Tamin' ny fiantombohan' ny taonarivo faha-3 tal. J.K. dia mbola tanàna lehibe i Ora, araka ny trano sy zavatra voaorina maro sy ny takela-bato na takela-tanimanga fanoratana amin' ny tarehin-tsoratra miendri-pantsika hitan' ny arkeôlôga notarihin' i Leonard Woolley, izay nanao fisavana ny sisam-paharavany tamin' ny taona 1922 sy 1934.
Tetiandro sinoa

Ny **tetiandro sinoa** dia tetiandro manara-bolana sy masoandro ka ny volana iray dia manomboka amin' ny fahatsinan' ny Volana ary ny iray taona dia misy volana roa ambin' ny folo na indraindray telo ambin' ny folo.

Araka ny lovantsofina dia ny "Emperora Mavo" no namorona ny tetiandro sinoa voalohany tamin' ny taona 2637 tal. J.K., izay nampiharina naomboka amin' ny taona nahaterahany (2697 tal. J.K.) na ny taona nitsaihany (2698 tal. J.K.).

Ny tantsaha no mampiasa bebe kokoa ny tetiandro sinoa mba hiatrehany ny asa fambolena ara-potoana sy hanaovany ny fety nentim-paharazana na ara-pivavahana toy ny taom-baovao sinoa na ny fetin' ny antsasaky ny fararano. Ny fanadroana sinoa koa dia avy amin' ny tetiandro sinoa.

Manana ny tetiandrony manokana, izay mbola ampiasain' ny vahoaka vitsy anisa ao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina, mba hamaritany ny fotoana tokony hankalazany fety, ny mponina sinoa tsy anisan' ny foko hàna.

## Jereo koa

* Tetiandro 
* Taom-baovao sinoa 

* Fanandroana sinoa
* Zôdiaka sinoa
* Sina
**Antokon-kintan' ny zôdiaka sinoa:**
* Voalavo - Omby - Tigra - Bitro - Dragona - Bibilava - Soavaly - Osy - Gidro - Akoholahy - Alika - Kisoa
Tetiandro tibetàna

Ny **tetiandro tibetàna** dia tetiandro manara-bolana sy masoandro izay ampiasaina amin' ny raharaham-panjakana ao Tibeta hatramin' ny taona 1027 nefa efa nisy talohan' izay.

Manomboka amin' ny andro ahatsinanan' ny volana manaraka ny fidiran' ny Masoandro ao amin' ny Antokon-kintan' ny Ondrilahy (Alahamady) ny taona amin' io tetiandro io. Arakaraka ny taona dia mitranga eo anelanelan' ny fiantombohan' ny volana Febroary sy ny fanombohan' ny volana Marsa izany. Ankalazaina amin' io daty io ny taom-baovao tibetàna izay atao hoe *Losar*. Tamin' ny taona 2008 dia nankalazaina tamin' ny 7 Febroary ny taom-baovao tibetàna. Misy volana roa ambin' ny folo (na indraindray telo ambin' ny folo) ny taona iray ao amin' ny tetiandro tibetàna.

Manana anarana ny taona tibetàna ka anaram-biby ireo anarana ireo sady ampifandraisana amin' ny singa dimin' ny filôzôfia sinoa. Ny volana anefa tsy manana anarana manokana fa tondroina amin' ny laharany ao amin' ny taona.

Izao ny fifanarakarahan' ny anaran-taona ao amin' ny tetiandro tibetàna: Bitro, Dragona, Bibilava, Soavaly, Ondry, Rajako, Akoholahy, Kisoa, Voalavo, Omby ary Tigra. Ireto koa ireo singa dimy: Afo, Tany, Metaly, Rano, Hazo.

## Jereo koa

* Tetiandro
* Tetiandro sinoa
* Tetiandro malagasy
NY FITIAVANA

***NY FITIAVANA***
Ny fitiavana dia voajanahary ary mahery ka tsisy afaka anjara na iza na iza.Matetika mantsy dia mora @olona ny mitsara ivelany raha sendra misy olona izay latsapaka @zany fitiavana zany eo @manodidina azy kanefa tsy itany akory ny ao anatiny...
Sarotra alalinina anefa ny fitiavan ary tsy takatrin'ny saina mintsy ary,mahery izy ka tsy votoatra ka matonga ny olona anaonao foana ndraindray(Ohatra=mamono tena,...)
Tetiandro hindoa

Ny **tetiandro hindoa** dia tetiandro manara-bolana sy masoandro izay ahitana fanova arakaraka ny faritra ampiasana azy: ny fanjakana indiana isnisany dia manana ny fomba fijeriny ary i Pakistàna dia manana ny azy koa. Ny andro voalohany ao amin' ny taona voalohany amin' ny tetiandro hindoa dia mifanandrify amin' ny 23 Janoary 3102 tal. J.K. ao amin' ny tetiandro gregôriana. Ireto ny anaram-bolana ao amin' io tetiandro io: *Chaitra, Vaishākh, Jyaishtha, Āshādha, Shrāvana, Bhādrapad, Āshwin, Kārtik, Mārgashīrsha, Paush, Māgh* ary *Phālgun*.

## Jereo koa

* Tetiandro
* Tetiandro malagasy
Tetiandro egiptiana

Ny **tetiandro egiptiana** tamin' ny Andro Taloha izay atao hoe **tetiandro nilôtika** koa dia tetiandro manara-masoandro. Voatsinjara ho roa ambin' ny folo volana misy telopolo andro avy ao amin' ny fizaràn-taona telo ny iray taona. Izao ireo fizaran-taona ireo: *Akhet* sy *Peret* ary *Chemu*. Ireto kosa ny anaram-bolana: *Thout*, *Phaophi*, *Athyr,* *Khoiak* (ao amin'ny fizaran-taona *Akhet*); *Tybi*, *Mekhir*, *Phaminoth*, *Pharmouti* (ao amin' ny fizaràn-taona *Peret*);  *Pakhon*, *Payni*,  *Epiphi*,  *Mésori* (ao amin' ny fizaran-taona Chemu).

## Jereo koa

* Tetiandro

* Tetiandro malagasy

* Tetiandro gregôriana
Tsingerin' i Metôna

Ny **tsingerin' i Metôna** na **tsingerina metônika** dia fe-potoana marikitra iraisan' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro sy ny tsingerim-pihodinan' ny Volana amin' ny Tany. Izany dia fampifandraisana ny fari-potoana 235 tsingerim-bolana amin' ny 19 taona ka ity farany ity dia latsaka 27 minitra sy 33 segondra (elanelana azo tsinontsinoavina). Noho izany dia mifanojo ny daty mitovy ao amin' ny taona sy ny endriky ny Volana (tsinana, sns) isaky ny 19 taona katroka. Nefa isaky ny 312,5 taona dia miangona io elanelana io ka mahatratra iray andro feno.

## Jereo koa

* Tetiandro
* Tetiandro manara-bolana 
* Tetiandro manara-bolana sy masoandro
Gregôrio XIII

I **Gregôrio XIII** na **Gregoara XIII** dia papa katôlika faha-226 nanomboka tamin' ny 13 Mey 1572. **Ugo Boncompagni** no tena anarany. Teraka tamin' ny 7 Janoary 1502 tao Bologne izy ary maty tamin' ny 10 Avrily 1585 tao Rôma izy. Amin' ny teny latina dia atao hoe *Gregorius <abbr>XIII</abbr>* izy*.* Nandimby ny papa Pio V (latina: *Pius Quintus*) izy ary nodimbasan' ny papa Siksto V (latina: *Sixtus Quintus*). Izy no nampanova ny tetiandro joliana ho tetiandro gregoriana izay mitondra ny anarany sady ampiasain' ny ankamaroan' ny olona sy ny firenena hatramin' izao fotoana izao.

## Papa faha-226

## Jereo koa

* Papa Francisco
* Papa Joany Paoly II
* Papa Benedikto XVI
Papa

**Papa** no anaram-boninahitra iantsoana ny evekan' i Rôma sady izy koa no lohan' ny Eglizy katôlika rômanina maneran-tany. Araka ny fampianarana katôlika dia  mifindra amin' ny alalan' ny fifandimbiasana hatramin' i Masindahy Piera (na Petera) izay nahazo izany tamin' i Jesoa Kristy ny fahefan' ny papa. Izany no atao hoe fifandimbiasana apôstôlika. Ny anaram-boninahitra hoe *papa* dia hita ao amin' ny tahirin-kevitra maro nanomboka tamin' ny Kônsily voalohany tao Nisea (na Nikea) tamin' ny taona 325. Ny papa koa dia filohan' ny Fanjakan'i Vatikàna.

Ny papa farany indrindra dia i Jorge Mario Bergoglio no papa izay nitondra ny anarana hoe Fransoà (na Fransesko), nandimby an' i Benoa XVI (na Benedikto XVI) sady izy no papa faha-266. Tamin' izay maty tamin'ny 21 aprily 2025.

## Jereo koa

### Papa
* Aleksandra VI
* Benoà XVI
*Bônifasy VIII
* Damaso I
* Eogenio III
* Fransoà
* Gregôrio IX (na Gregoara IX)
* Gregôrio XIII (na Gregoara XIII)
* Hônôrio III na (Hônôre III)
* Inôkentio III
* Joany Paoly II
* Jolio I
* Jolio II
* Klemento avy any Roma (Klemento I)
* Klemento IX
* Klemento VIII
* Leo III
* Leo IX
* Leo X
* Leô XIII
* Leo XIV
* Liberio
* Orbano II
* Paoly VI
* Piera (na Petera)
* Siksto IV

### Andraikitra hafa

* Kardinaly
* Eveka
* Pretra
* Diakra
Sola fide

Ny andian-teny latina hoe ***Sola fide*** , izay midika ara-bakiteny hoe "amin'ny alalan'ny finoana irery", dia ainga fototra protestanta milaza fa ny asa tsara ataon'ny olona dia tsy mandray anjara amin'ny fanavotana azy. Ny teolojiana miteny malagasy dia mandika io andian-teny io hoe "**Finoana irery ihany**". Iray amin'ireo andian-teny latina dimy manomboka aminin'ny hoe *Sola* ny Sola fide.

Izany finoana izany dia ny finoana ny fahafatesan'i Jesosy Kristy mitondra fanavotana teo amin'ny hazofijaliana noho ny fahotan'ny olombelona izay miaiky azy ho mpamonjy. Mamerina ny fihavanan'ny olombelona amin'Andriamanitra ny finoana izay hany fomba ahafahana mahazo famonjena, amin'ny Kristiana izany dia midika fiainana mandrakizay aorian'ny fahafatesana.

Ny finoana dia fanomezan'Andriamanitra tamin'ny fihaonan'ny isam-batan'olona amin'Andriamanitra, amin'ny alalan'i Jesoa Kristy. Ny finoana irery ihany fa tsy ny foto-pampianaram-pinoana (latina: *doctrina*) na ny asan'olombelona. Tsy mitovy ny fomba mahatonga io finoana io ao amin'ny olona tsirairay ka mety miseho tampoka izany na miandalana. Samy miaina izany finoana izany amin'ny fombany manokana ny olona tsirairay satria valin'ny fanehoan'Andriamanitra fitiavana ny finoana.

Ny foto-pampianarana ny amin'ny famonjena amin'ny alalan'ny finoana (izay atao hoe koa "fanamarinana amin'ny alalan'ny finoana") dia nandray anjara betsaka tamin'ny fotoana nampisy ny Reformasiona (na Fanavaozam-piangonana) protestanta; rehefa i Martin Lotera izay nisahirana tamin'ny famonjena ny tenany sady tsy afa-po tamin'ny valintenin'ny Fiangonana tamin'ny fotoanandrony, nahafantatra amin'izay fa ny lanjan'ny Soratra Masina, raha namaky ny epistilin'ny Paoly ho an'ny Romana izy. Noho izany dia io foto-pampianarana io no vatofehizoron'ny Reformasiona protestanta. Io foto-pampianarana ny amin'ny famonjena amin'ny alalan'ny finoana irery ihany io no mampiavaka ny protestantisma amin'ny fiangonana hafa, dia ireo izay manome lanja ny asa tsara na ny fombafombam-pivavahana hanatsarana ny olombelona mba hahafahany mandray anjara amin'ny famonjena ny tenany.

## Jereo koa

* Sola gratia 

* Sola scriptura
*Soli Deo Gloria
*Solus Christus

* ''Solae'' dimy

## Loharano
Loza folo tao Egipta

Ny **loza folo tao Egipta** dia ireo sazy folo nahazo an'i Farao sy ny Egiptiana, araka ny Bokin'ny Eksodosy (na Eksaody) ao amin'ny Baiboly noho i Farao tsy namela ny Zanak'i Israely handao an'i Egipta.

Ireto avy ireo loza folo tao Egipta ireo:

# Ny niovan'ny ranon'i Nily ho ra (Eks. 7.14-23);
# Ny sahona maro izay nameno ny tany (Eks. 7.26-29; 8.1-11);
# Ny niovan'ny vovoka tamin'ny tany ho moka marobe (Eks. 6.12-15);
# Ny nidiran'ny lalitra tsy hita isa tao an-tanàna (Eks. 8.16-28);
# Ny nisian'ny areti-mandringana nahazo ny biby fiompy (Eks. 9.1-7);
# Ny vay izay nahazo ny olona sy ny biby fiompy (Eks. 9.8-12);
# Ny havandra izay nandrava sy namono (Eks. 9.13-35);
# Ny valala izay nandrakotra ny tany (Eks. 10.1-20);
# Ny aizimpito naharitra telo andro (Eks. 10.21-28);
# Ny nahafatesan'ny voalohan-teraky ny biby sy ny olona (Eks. 11.1-10; 12.29-32).
Soli Deo gloria

Ny andian-teny latina hoe ***Soli Deo gloria***, izay adika amin'ny teny malagasy hoe "**an'Andriamanitra irery ny voninahitra**" dia iray amin'ireo ainga fototry ny fivavahana kristiana noraisin'ireo teolojiana protestanta, ka isan'ireo andian-teny latina noraisina ho teny filamatra miisa dimy. Izany dia midika fa Andriamanitra irery ihany no masina, manana ny fomba maha Andriamanitra azy fara tampony. Noho izany, tsy misy ezaka na asan'olombelona afaka hihambo hanana toetra fara tampony sy tsy azo ovana na sahaza ho an'ny olona sy ny zavatra rehetra, isan'izany ny teolojia. Ankoatra izany, ny fanomezan'Andriamanitra fahalalahana ny olombelona dia mahatonga ny Protestanta hankasitraka ny rafi-piarahamonina mandala ny fahasamihafana sy ny fahalalahana.

Avy ao amin'ny Epistily voalohany ho an'i Timoty (1Tim. 1.17) sy ny Epistily nosoratan'i Joda (Joda 1.25) ao amin'ny dikan-teny latinan'ny Baiboly atao hoe Volgata (latina: *Vulgata*) ny andian-teny hoe "Soli Deo gloria".

Tsy tokony hisy ny fanompoam-pivavahana atao amin'olombelona na aiza na aiza, na maty na velona; tsy tokony hisy fanompoam-pivavahana atao amin-javatra hafa, na amin'ny sary, tanterahin'ny Protestanta. Ny mofo sy ny divay, izay misolo ny vatana sy ny ran'i Kristy ao amin'ny fanasan'ny Tompo dia tsy anaovana fanompoana na fitsaohana. Rehefa mamerina ny fahatsiarovana an'i Kristy sady miaiky ny fanatrehany ny mpino, dia samy fanomezan'Andriamanitra ny mofo sy ny divay, sahala amin'ny zavatra hafa rehetra. Tsy ivavahana ny Baiboly na dia mihaino ny famakiana azy amin-pifantohana aza ny mpino.

## Jereo koa:

* Sola gratia
* Sola fide 
* Sola scriptura
* Solus Christus
*''Solae'' dimy
Solus Christus

Ny andian-teny latina hoe ***Solus Christus***, izay midika ara-bakiteny hoe "Kristy irery", dia manambara fa ny famonjena ny fanahin' ny olombelona dia tsy maitsy mandalo amin' i Kristy mivantana sy amin' ny alalany irery ihany. Adika amin' ny teny malagasy hoe "**Kristy irery ihany**" na "**Jesosy** **irery** **ihany**" io andian-teny io. Izany dia midika fa i Jesoa Kristy no hany mpanelanelana fa tsy ny mpitondra fivavahana. Ity ainga fototra ity, izay mampiavaka manokana ny prôtestantisma dia isan' ireo andian-teny filamatra dimy manomboka amin' ny teny hoe *Sola* izay andrin' ny sôteriôlôjia prôtestanta. Azo soratana hoe ***Solo Christo*** izay mlidika hoe "amin' ny alalan' i Kristy irery" io andian-teny io.

Tsy mitovy amin' ny lahateny mahazatra ny toritenin' i Lotera izay tsy miakina amin' ny foto-pampianarana sy ny lovantsofina na lovam-pampianaran' ny Fiangonana katôlika tao Rôma. Mihevitra i Lotera fa ao amin' ny Baiboly no misy ny foto-pivoasana ao amin' ny Filazantsara (na Evajely) sy ny Epistily (na Taratasy) momba an' i Jesoa Kristy, indrindra ao amin' ny Epistily ho an' ny Rômana; amin' ny Prôtestanta miorina amin' ny *Solus Christus*, izany dia mifandray amin' ireo fanambaràna lehibe ao amin' ny Fanekem-pinoana apôstôlika sy ny fanekem-pinoana hafa rehetra noraisin' ny ankamaroan' ny Prôtestanta toy ny Fanekem-pinoana aogostana. Ny hoe *Solus Christus* dia manambara fa ny famonjena ny fanahin' ny olombelona dia tsy amin' ny alalan' ny fanelanelanan' ny andrim-pivavahana (latina: *institutio*) na ny olona masina na ny sisan-javatra navelan' ny maty (latina: *reliquiae*).

## Jereo koa

* ''Sola gratia''

* ''Sola fide''
* ''Sola scriptura''
* ''Soli Deo gloria''
*''Solae'' dimy
Valdisma

Ny **valdisma** na **valdeisma** na **Fiangonana ara-pilazantsara valdesa** (italiana: *Chiesa Evangelica Valdese*) dia Fiangonana lehibe indrindra nipoitra avy tamin' ny toriteny nataon' i Pierre Valdo. Io no fiangonana prôtestanta italiana voalohany izay hita indrindra ao Italia sy any Amerika Atsimo. Mikambana ao amin' ny *Fiombonan' ny fiangonana nohavaozina era-tany* sy ny amin' ny *Kônferansa prôtestanta any amin' ny firenena latina ao Eorôpa* io fiangonana io.

## Fanao sy fampianarany

### Fanao
Tsy mitovy amin' ny Katôlika ny Valdesa izay tsy ahitana pretra: tsy ahitana afa-tsy "volom-bava", karazana pastora izay mitarika fankalazana rehefa avy nianatra lahatsoratra sy nanao fitsidihana an' ireo "volom-bava" tranainy mandritra ny telo taona. Ny Valdesa avy ao Bôhema dia nenjehin' ny Katôlika mafy nandritra ny Inkizisiona ka nahatonga ny sasany amin' izy ireo hanatevin-daharana ny Hosita.

Tamin' ny fotoan' ny fanavaozam-piangonana dia nandefa solontena roa tany Soisa ireo Valdesa ireo mba hahafantatra ny hevitry ny mpanavao fiangonana sahala amin' i Johannes Oekolampad sy i Guillaume Farel.

### Fampianarana
Tamin' ny voalohany dia tsy nisy afa-tsy ny sitrapo hiverina amin' ny fahantrana araka ny Evanjely. Taty aoriana dia nihanazava ny foto-pampianaran' ny Valdesa nandritra ny fivoriana tao Laus tamin' ny taona 1526 sy tao Chanforan tamin' ny taona 1532. Ny fototra dia ny fahalalana ny Filazantsara, avy amin' ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao.

## Jereo koa

* Prôtestantisma