open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Razana

Ny **razana**, amin' ny heviny ankapobeny, dia ny ray aman-drenin' ny ray aman-dreny sy ny ray aman-drenin' iretsy farany sy ny ray aman-dreny talohan' iretsy farany indray, ka miroso toy izany hatranihatrany, izany hoe izay rehetra nitaranaka na namela lova ara-pomba amin' ny taranaka aty aoriana. Izany maha ray aman-dreny na taranaka izay dia mety ho ara-piterahana tokoa na ara-tandindona fotsiny. Raha ara-piterahana ny maha razana dia lazaina fa manam-pifandraisana ara-tarazo ny olona roa raha razan' ny voalohany ny faharoa, na raha manana razana iraisana izy ireo.

Misy ny vahoaka na foko manome fanajana manokana ny razana, na ny mbola velona izany na ny efa maty. Ny vahoaka na foko sasany indray dia tena mivavaka amin' ny razana na manompo ny razana mba hahazo fitahiana.

## Ny teny hoe ''razana''
Raha raisina amin' ny maha teny malagasy azy ny hoe *razana* dia maro hevitra ka ireto ny sasany amin' izany:

* ireo izay nitaranaka ny maro taty aoriana, "ny ray aman-dreny niaviana fahagola";
* ny olona maty;
* ny fanahin' ny olona maty.

## Jereo koa

* Ray 
* Reny
* Raibe
* Renibe
* Zanaka
* Zafy
* Zafiafy
* Zafindohalika

## Loharano sy fanamarihana
Tontolon' ny fanahy

Ny **tontolon' ny fanahy** dia tontolo onenan' ny fanahy. Miovaova ny fiheverana ny tontolon' ny fanahy sy ny zavatra tondroin' ny teny hoe *tontolon' ny fanahy*, arakaraka ny kolontsaina sy ny fivavahana. Ao, ohatra:

* ny tontolon'ny fanahy araka ny spiritoalisma;
* ny tontolon'ny fanahy araka ny Olomasin' ny andro farany;
* ny Goloka, na Vaikuntha, izay anondroana ny "lanitra ara-panahy' na "tontolo ara-panahy" ao amin' ny tontolon' ny Hare Krishna;
* ny Guinee, amin' ny fivavahana vôdo;
* ny Dausos ao amin' ny fedrà litoaniana;
* ny tontolon' ny fanahy ao amin' ny fivavahana afrikana atao hoe San;
* ny fotoan' ny nofy ao amin' ireo Abôrijina aostraliana;
* ny Nôôsfera ao amin' i Pierre Teilhard de Chardin sy i Vladimir Vernadsky.
Artemisia annua

Ny ***Artemisia annua***, izay antsoin' ny Malagasy koa amin' ny anarana nohagasina hoe **Artemizià**, dia karazan-zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*, maniry any Eorazia sy any Afrika Avaratra, izay efa nampidirina koa tany aloha be tao amin' ny faritra manana toetany antonony ao Amerika, ary hatramin' ny taona 1991 dia nampidirina tao Afrika atsimon' i Sahara sy any Amerika Latina. Karazan-javamaniry madinika ny *Artemisia annua*, izay ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sinoa mba hiadiana amin' ny tazo sy ny viriosy.  Ahitana singa simika maro ny *Artemisia annua* ka anisan' izany ny artemizinina izay mahomby amin' ny ady atao amin' ny katsentsitra sahala amin' ny Plasmôdiôma izay miteraka ny tazomoka.

## Fitsaboana ampiasana ''Artemisia annua''

Mampiasa ny *Artemisia annua* atao tambavy ny mpitsabo nentim-paharazana sinoa mba hitsaboana ny tazo. Atao tambavy ny *Artemisia annua* mba ho fanampin-tsakafo sy fitsaboana aretina maro toy ny aretin-koditra sy ny tazomoka. Tsy azon' ny vehivavy bevohoka ampiasaina hitsaboany ny tenany anefa ny vokatra azo avy aminy. Ilay singa atao hoe *artemizininina* (na *artemizininina*) sy ny vokatra voasintona avy amin' izany (artezônata sy artemetera) dia eken' ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana (OMS) hitsaboana ny tazomoka, indrindra ilay tazo ateraky ny *Plasmodiuma falsiparum*. Any Sina dia ampiasaina miaraka amin' ny zavamaniry hafa ny *Artemisia annua* mba hitsaboana ny SRAS.

Tamin' ny volana Avrily 2020 ny filoham-pirenena malagasy Andry Rajoelina dia nanamafy ny fahombiazan' ny tambavy antsoina hoe Covid Organics azo avy amin' ny *Artemisia annua* sy zavamaniry hafa amin' ny fitsaboana ny Covid-19. Tsy misy anefa porofo azo antoka momba ny fahombiazan' izany tambavy izany, tsy fantatra na tsy nisy rahateo ny fanandramana natao talohan' ny nampiasana ilay tambavy. Na dia nahomby tany Sina aza ny *Artemisia annua* tamin' ny fitsaboana ny tazomoka dia tsy milaza ny fahombiazany amin' ny ady atao amin' ny Covid-19 ny Sinoa.

## Jereo koa

* *[[Artemisia]]*

## Loharano sy fanamarihana
Ejiptôlôjia

Ny **ejiptôlôjia** na **egiptôlôjia** dia vondron-taranja ao amin' ny siansan' ny maha olona andinihana an' i Ejipta (na Egipta) tamin' ny Andro Taloha, dia ireo misahana ny fiteny, ny literatiora, ny fivavahana, ny taotrano, ny zavakanto) izay mahafaoka ny vanim-potoan' ny faraôna sy ny talohan' izany ary ny taorian' izany.
Ôsirisy

I **Ôsirisy** dia andriamanitra egiptiana sady mpanjaka tao Ejipta tamin' ny Andro Taloha. Izy no lazain' ny lovantsofina fa namorona ny fambolena sy ny fivavahana, loharanon-java-tsoa ny fanjakany. Maty dobo an-drano novonoin' i Seta zandriny tao amin' ny ony Nily izy. Na dia nisaratsaraka aza ny tenany dia velona indray izy noho ny hery tsy hita maso tao amin' i Isisy sy i Neftisy izay samy anabaviny. Ny fahafatesana maritiran' i Ôsirisy dia nahafahany nankany amin' ny tontolon' ny any an-koatra izay nahalasa azy ho adriamanjaka sy mpitsara fara tampony araka ny lalànan' ny Maat.

Tamin' ny Vanimpotoan' ny Empira Antenatenany dia lasa tanànan' i Ôsirisy i Abidôsy ka nahasarika mpivavaka maro izay nikatsaka ny fiainana mandrakizay. Ny lazan' io tanàna io dia vokatr' ireo firavoravoana ara-pivavahana mandritra ny andro fankalazana ny taom-baovao sy ny fankalazana ny sisan-javatra heverina fa avy tamin' i Ôsirisy, dia ny lohan' ilay andriamanitra.

Nandritra ny taonarivo voalohany tal. J.K. dia mbola andriamanitry ny fandevenana sy mpitsara ny fanahin' ny olombelona i Ôsirisy. Nefa, ireo endrika maha andriamanitry ny fahatondrahan' ny ranon' i Nily sy andriamanitry ny fahavokarana azy dia nihanahazo laharana aloha indrindra, ka nampitombo ny lazany teo amin' ny mponin' ny faritr' i Nily. Nisy voanjo grika niorim-ponenana tao Memfisy izay nandray ny fanompoana an' i Ôsirisy tamin' ny taonjato faha-4 tal. J.K. ka nivavaka aminy araka ny endriny amin' ny maha Ôsirisy-Apisy azy, dia ombilahy masina maty sy notehirizina. Ny mpanjaka lagida dia nitondra ity fivavahana ity tao Aleksandria renivohiny, tamin' ny endrik' i Serapisy, andriamanitra ikambanan' ny fivavahana grika sy egiptiana. Taoroan' ny namababoan' ny tafika rômana an' i Egipta dia nentina tany Rôma sy manerana ny empirany ny fivavahana tamin' i Ôsirisy sy Isisy. Naharitra izany fivavahana izany nefa nifarana tamin' ny nidiran' ny fivavahana kristiana tao Rôma noho ny fandrarana ny fivavahan' ny mpanompo sampy araka ny didy nivoaka tao Tesalônika. Ny fivavahana tamin' i Ôsirisy, izay niroborobo nanomboka tamin'ny taonjato faha-25 tal. J.K. dia naharitra hatramin' ny taonjato faha-6 tor. J.K., rehefa nakatona ny tempolin' i Isisy tao amin' ny nosy Filae (na Filay) tamin' ny taona 530 taor. J.K. taorian' ny didy fanakatonana navoakan' ny emperora Jostiniano.
Memfisy

I **Memfisy** dia renivohitr' i Ejipta tamin' ny Andro Taloha izay miorina ao am-tampon' ny Vinanin' i Nily, eo amin' ny 30 km ao atsimon' i Kahira ankehitriny. Amin' ny teny arabo dia atao hoe مَنْف‎ / *Manf*, ary amin' ny teny grika hoe Μέμφις / *Memfis* io tanàna io. Hita ao akaikin' ny tanànan' i Mit-Rahineh sy i Helwan, ao atsimon' i Kahira, ny sisam-paharavany.

Tamin' ny taonarivo faha-4 tal. J.K dia nampanamboatra manda fiarovana teo amin' ny toerana iorenan' i Memfisy ny mpanjakan' i Ejipta (izay mety ho i Menesy mpanorina ny dinastia voalohany), izay nantsoina hoe Ineb Hedj ("rindrina fotsy"). Tao no toeram-ponenan' ny faraôna tao amin' ny Empira Voalohany (teo anelanelan' ny taona 2649 sy 2152 tal. J.K.) ka niroborobo io tanàna io nandritra izany vanimpotoana izany. Nanorina ny piramida manodidina an' i Memfisy ny faraôna, ka voaorina tamin' izany ny piramidan' i Sakkarah, ny an' i Meidum, ny an' i Dahshur ary ny an' i Giza.

Tamin' ny fiafaran' ny Empira Voalohany dia nietry voninahitra i Memfisy ka i Tebay indray no lasa renivohitra. Na dia izany aza dia nitana anjara toerana lehibe i Memfisy satria nijanona ho renivohitra ara-pitantanan-draharaham-panjakana sady toeram-ponenana tian' ny faraôna indrindra. Tamin' ny taona 525 tal. J.K. dia nanjary toeram-ponenan' ny solom-panjaka (na strapa) persiana i Memfisy. Tamin' ny andron' ny dinastia ptôlemaika sy tamin' ny vanim-potoan' ny Empira Rômana dia izy no tanàna faharoa tao Ejipta ao aorian' i Aleksandria. Nitontongana ny lazan' i Memfisy tamin' ny taonjato faha-7 taor. J.K. sady natao toeram-pitrandrahana vato hanaovana ny fanorenana ny tanànan' i al-Fustat izay antsoina hoe Kahira ankehitriny.

Teo amin' ny toerana niorenan' i Memfisy no nahitan' ny arkeôlôga ny tempolin' ny andriamanitra Pta sy Isisy ary i Ra, sy sarivongana goavana roa an' i Ramsesy II, sy sfinksa vita amin' ny albastara ary toeram-ponenana maro.
Vondrom-piteny

Ny **vondrom-piteny** dia fianakaviam-piteny maromaro izay tsy fantatra mazava ny fihavanany. Ireto ny vondrom-piteny lehibebe.

* Vondrom-piteny koizana
* Vondrom-piteny kaokaziana (ahitana fianakaviam-piteny telo: fianakaviam-piteny abkazo-adigiana, fianakaviam-piteny kartveliana, fianakaviam-piteny nako-dagestaniana)
* Vondrom-piteny paleo-siberiana
* Vondrom-piteny papoa
* Vondrom-piteny amerindiana
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia (isan'izany ny fianakaviam-piteny pama-niongana, ny fianakavoam-piteny bonobàna, sns).
* Vondrom-piteny any Andamàna
Joro

Ny **joro** dia sorona sy vavaka atao hangataham-pitahiana amin' ny zanahary sy amin' ny razana mba hahazoana orana sy hahatonga ny fambolena ary fiompiana hahavokatra be, ny tsy hampisy mpisompatra sy mangalatra ny biby fiompy, indrindra ny omby. Angatahina mandritra ny joro koa ny fahasalamana sy ny fitomboan' ny zaza ary ny fahela-velon' ny olon-dehibe. Misy ny fanaovana sorona omby atao fanatitra. Fotoam-pifaliana mety maharitra hatramin' ny telo andro izany ho an' ny mpiara-monina.

Ny Sihanaka no tena mpanatanteraka joro, izay antsoina hoe *joro orana*. Mitoka ny zanahary sy ny mpanazary sy ny razana ary ny fanahy mahasoa rehetra izy ireo amin' izany. Mety ny iray tanàna no manao joro na ny fianakaviana iray. Raha ny fianakaviana no manao joro dia vita eo an-tranon' ny mpijoro na ao an-tranon' ny mpianakavy izany. Afaka manao joro ny isaan-tanàna nefa ny tena malaza dia ny any amin' ny tanàna roa atao hoe Anororo sy Antsampananefatra, tanàna ao akaikin' i Mahakary, ao amin' ny distrikan' Amparafaravola. Manao joro koa ny foko betsimisaraka.
Hainteny

Ny **hainteny** na **hain-teny** dia sokajin-dahabolana malagasy izay hita indrindra ao amin' ny Merina, izay miendrika tononkalo fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny voanteny araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana. Azo heverina ho mitovitovy amin' ny *pantun* maley ny hainteny, ka azo atao ny manatsoa-kevitra fa fomba fanaovana lahabolana teo amin' ny Malaiô-Pôlineziana efa hatry ny ela izany ary tafiditra teto Madagasikara tamin' ny fifindrà-monin' ny vahoaka avy any Indônezia.

Nampanao fanangonana hainteny an-tsoratra ny mpanjaka Ranavalona I tamin' ny taonjato faha-19. Ilay mpanoratra frantsay Jean Paulhan, izay nonina teto Madagasikara haramin' ny taona 1908 ka hatramin' ny taona 1910 dia nanao fandalinana momba ny hainteny ka namoaka bokin-kainteny nadika amin' ny teny frantsay tamin' ny taona 1913. Matetika ny hainteny dia ahitana ohabolana sy kabary mandravaka azy. Mety hahenoana angano na tantara na ankamantatra koa ny hainteny.

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy

* Mozika malagasy

* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
* Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana
Emperora Wanrong

**Emperora Wanrong** dia  teraka ny 13 Novambra 1906 tao Beijing ary maty ny 20 Jona 1946.

## Ny fiainany manokana
I Rongyuan (榮源) no rainy. Ny vadiny dia Puyi.

## Jereo koa
* Biôgrafia
* Politika
Fihavanana

Ny **fihavanana** dia endriky ny fifandraisana eo amin' ny fiarahamonina araka ny kolontsaina malagasy izay mivoy ny fifanampiana sy ny fifandeferana ary ny firaisan-kina anjakan' ny filaminana. Amin' ny heviny mifintina ny teny hoe *fihavanana* dia manondro ny fifandraisan' ny olona iray fianakaviana.

## Ohabolana momba ny fihavanana

* *Aleo very tsikalakalam-[[Vola|bola]] toy izay very tsikalakalam-pihavanana.*
* *Aza atao fihavanam-[[Vato|bato]], ka raha tapaka tsy azo atohy, fa ataovy fihavanan-[[Landy|dandy]], ka ny maito azo tohizana, ny mandilana, arahim-[[Fanondro|panondro]].*
* *Aza manao fihavanan' [[Alika|amboa]], ka [[taolana]] iray no isarahana.*
* *Ny [[fandroana]] no isan-taona fa ny fihavanana kosa isan' andro.*
* *Ny fitia mifamaly no maha tsara fihavanana.*

## Jereo koa
*Fanahy (finoana)
*Fanahy (kolontsaina malagasy)
*Fanahin' ny vatana
*Fatidra
*Ziva
*Dina
*Velirano
*Kabary
Zafindraony (hira)

Ny **zafindraony** dia karazan-kira malagasy malaza any amin' ny faritry ny Betsileo, izay vokatry ny fiezahan' ny Malagasy hampifangaro ny fomba fihira vazaha sy ny an' ny Malagasy, tamin' ny nidiran' ny fivahana kristiana teto Madagasikara, ka ahenoana olona maro mihira sy mizara feo (feo voalohany, faharoa, fahatelo ary fahefatra). Matetika ny hira fifohazana (ao amin' ireo fiangonana prôtestanta), izay tsy noforonin' ny Vazaha sady tsy hita ao amin' ny boky fihirana (fihirana FFPM), dia hira zafindraony.

Ny hira zafindraony dia noforonin' ny Kristiana malagasy tao amin' ny faritry ny Betsileo. Tany amin' ny faritry' Isandra no nipoirany voalohany. Tamin' ny taonjato faha-19 no tena nandrosoan' ny hira zafindraony. Mizara feo efatra miavaka tsara ny mpihira. Misy ny fitafiana sy fihaingaona ary fomba manokana rehefa mihira zafindraony: randranina ny volo, misatroka penjy na satrobory, mitsanga na mipetraka rehefa mihira. Hira ao amin’ny Tobilehibe Soatanàna ny zafindraony. Mandritra ny fotoana ifanasana tongotra dia hiraina ny zafindraony. Mandritra ny fotoana isakafoanana dia hiraina ny zafindraony. Tsy mihira zafindraony anefa ny fiangonana mandritra ny fotoam-pivavahana manaraka litorjia.

## Jereo koa

* Fifohazana

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
Ny Tilikambo Fiambenana

Ny gazetiboky ***Ny Tilikambo Fiambenana*** dia gazetiboky niforona tamin'nytaona 1879, izay isan'ireo gazetiboky mivoaka isam-bolana zarain'ny Vavolombelon'i Jehovah. Io gazetiboky io no fitaovana lehibe indrindra amin'ny fampianaran'io fikambanana io. Ny fikambanana *Watchtower* ("Tilikambo fiambenana") no mamokatra sy mampiely azy. Atao hoe *The Watchtower* izy amin'ny teny anglisy. Azo ampiasaina amin'ny fiteny miisa 461 io gezetiboky io, ka misy ny amin'ny taratasy ary misy ny amin'ny elektrônika, misy ny azo henoina, misy ny amin'ny fitenin'eva, ny amin'ny soratry ny moana marenina.
Fanambaràna miandalana (bahaisma)

Ny **fanambaràna miandalana** na **fanambaràna mivoatra** dia foto-pampianarana lehibe ao amin' ny finoana bahay, izay milaza fa ny fahamarinana ara-pivavahana dia ambaran' Andriamanitra miandalana sy amin' ny vanimpotoana tsirairay amin'  ny alalan' ny hafatra mifandimby avy aminy, ary ny fomba fampitana azy araka ny foto-pampianarana samihafa dia mifanentana amin' ny fivoarana ara-potoana sy ara-kolontsaina. Noho izany dia eken' ny Bahay ny maha avy amin' Andriamanitra ny fivavahana maro manerana izao tontolo izao, ary heverin' izy ireo fa dingana miavaka tsirairay eo amin' ny tantaran' ny fivavahana tokana ireo fivavahana toa samihafa ireo. Milaza ny mpino bahay fa ny fanambaràna azon' i Bahá'u'lláh no vaovao indrindra sy manan-danja indrindra eo amin' ny fiarahamonina ankehitriny.

Izany fiheverana izany dia mifamatotra amin' ny maha tokana ny finoana bahay sy amin' ny fomban' ny mpaminany izay antsoin' izy ireo hoe "Fisehoan' Andriamanitra". Izany koa dia mifamatotra amin' ny fomba fijery bahay momba ny tanjona sy ny toetran' ny fivavahana, ny lalàna, ny zavatra inoana, ny kolontsaina ary ny tantara. Noho izany dia heveriny ho sady miandalana no mitohy ny fanambaràna avy amin' Andriamanitra ka tsy misy fiafarany.

## Jereo koa

* Teôfania
* Tsindrimandry na Teôpneostia
* Fanambaràna
* Fanambaràna mitohy
Ranomasimbe Antarktika

Ny **Ranomasimbe Antarktika** na **Ôseana Antarktika** na **Ranomasimbe Atsimo** dia ranomasimbe any amin' ny faritra farany atsimo amin' ny Tany izay manodidina ny Kôntinenta Antarktika. Ny famaritana an' io ranomasimmbe io dia nifanarahana (fifanarahana momba an' i Antarktika) satria tsy misy kôntinenta hafa, ankoatry ny Kôntinenta Antarktika, mamaritra azy, ka ny faribolana ao amin' ny  laharam-pehintany 60° no manasaraka azy amin' ireo ranomasimbe mifanila aminy. Hodidinin' ny Ranomasimbe Pasifika sy Atlantika ary Indiana izany izy. Izy no ranomasimbe fahefatra raha ny velarany no heverina.

## Jereo koa

* Ranomasimbe
* Ranomasina
* Hoala
* Helodrano
* Morontsiraka
* Andilan-dranomasina
Liona

Ny **liona** dia karazana ao amin' ny fianakaviana *[[Felidae]]* ary mpikambana ao amin'ny biby. ***Panthera leo*** ny anarany ara-tsiansa. Mahafantatra indrindra ny hozatry ny hozatry ny fony sy ny fony lalina, fohy, boribory, lohany boribory, sofina boribory ary tadivavarana volo eo amin'ny faran'ny rambony. Izany dia azo atao firaisana ara-nofo; Liona lahy matotra manana mane malaza. Miaraka amin'ny halavan'ny lohany amin'ny-vatana amin'ny 184-208 sm (72-72) dia lehibe noho ny vehivavy amin'ny 160-1818 cm (63-72).

## Jereo koa

* Tigra
* Leôparda
* Jagoara
* Linksa
* Piomà
* Kary
* Saka
Valentín Elizalde

**Valentín Elizalde Valencia** (Jitonhueca, Sonora, 1 Febroary 1979 - Reynosa, Tamaulipas, 25 Novambra 2006), fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe "El Gallo de Oro", dia mpihira Meksikana.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Fikambanan' ny Mpianatra Baiboly

Ny **Fikambanan' ny Mpianatra Baiboly** na **Mpianatra Baiboly** na **Mpianatry ny Baiboly**, izay atao  amin' ny teny anglisy hoe *Bible Student movement*, dia hetsika na fikambanana kristiana naorin' i Charles Taze Russell. Nisedra fisraham-bazana maro nandritra ny tantarany io fikambanana io ka ny lehibe indrindra amin' izany dia izay niseho taorian' ny mpanorina azy tamin' ny taona 1916. Rehefa nandimby an' i Russell i Joseph Franklin Rutherford dia nandao ny fampiasana ny boky *Studies in the Scriptures* ("Fandalinana ao amin' ny Soratra Masina") ka nanamaro sy nampivoatra ny finoana sy ny fampianarana ary ny fomba fiasa nolovna tamin' i Russell. Niteraka fisaraham-bazana izany fanoàvana izany ka teraka ny atao hoe *Friends of Man* sy ny *Dawn Bible Students Association* ary ny *Laymen's Home Missionary Movement*. Ny mpikambana sisa niaraka tamin' i Rutherford dia nanova anarana ny fikambanana nentiny tamin' ny taona 1931, izay natsoiny hoe  *Jehovah's Witnesses* ("Vavolombelon' i Jehovah").

## Loharano sy fanamarihana
Watch Tower Bible and Tract Society

Ny **Watch Tower Bible and Tract Society** dia fikambanana tsy mikatsaka tombotsoa manokana izay manana ny foibeny ao Warwick ao amin' ny Fanjakan' i New York. Izy no fikambanana ara-dalana ampiasain' ny Vavolombelon' i Jehovah maneran-tany mba handamina sy hitantana ary hampiely ny foto-pampianarany izay miorina amin' ny fomba fivoasany manokana ny Baiboly. Fikambanana reniny izy ka manana zanaka maro: ny *Watch Tower Society of New York*, ny *International Bible Students Association* sns.

Io fikambanana io dia niorina tamin' ny taona 1881 ka nitondra ny anarana hoe *Zion's Watch Tower Tract Society* izay nanana tanjona ny hizara trakta fampielezam-pinoana. Tamin' ny taona 1896 dia niova anarana ho *Watch Tower Bible and Tract Society* ilay fikambanana. Taorian' ny fifandirana ny amin' ny fitantanana ny Fikambanan' ny Mpianatra ny Baiboly dia nikambara tamin' ny ampahany izay lasa Vavolombelon' i Jehovah taty aoriana ny *Watch Tower Bible and Tract Society.* Tamin' ny taona 1955 dia nomena ny anarana hoe *Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania* indray ilay fikambanana. Nanomboka tamin' ny taona 1976 dia ny Filankevi-pitantanan' ny Vavolombelon' i Jehovah no manara-maso ny asa rehetra atao ao amin' ny Watch Tower Bible Society.
Fo

## Famaritana
Ny **fo** (biolojia) dia taova ao anatin'ny vatana, taova mamelona ny vatana sy iankianan'ny ain'olombelona izay miasa amin'ny fitondrana sy fandefasana rà amin'ny faritra rehetra amin'ny vatana. Manana andraikitra lehibe amin'ny fitazonana ny rivotra sy ny fifehezana ny fikorianan'ny ra izany. Ao amin'ny olombelona, dia amin'ny endrika "pump" (paompy) anatiny izy io, izay mivezivezy manodidina ny rafitra ara-tsaina sy ny rafitry ny taova ao amin'ny vatana.

## Fomba Fiasa
Ny fo dia miasa amin'ny alalan'ny fitsipika "diastole" sy "sistole". Ny diastole dia ilay fotoana ahafahan'ny fo mandray rà avy amin'ny vavonin'ny rà (atria) mankany amin'ny fivontosana (ventricles). Ny sistole kosa dia ny fihenjanan'ny fo izay manery ny rà mivoaka avy amin'ny ventrikiola mankany amin'ny taova sy ny faritry ny vatana.

## Taha sy Habetsaky ny Rivotra
Ny fo dia mitana toerana manan-danja amin'ny fahasalaman'ny olombelona. Raha vantany vao misy olana amin'ny fo, toy ny fo mitempo mafy (arrhythmia), na fo mivalona (cardiomegaly), mety hiteraka olana lehibe amin'ny fitondrana ra izany. Ny fo matetika dia miasa amin'ny taham-pitempoana manodidina ny 60-100 fitempo isaky ny ministra.

Raha mitempo latsaky ny 60 isaky ny minitra ny fo dia miadana loatra raha mihotra ny 100 kosa dia haingana loatra. Koa tsara ny manantona dokotera raha miseho izany

## Fampahalalana Fanampiny
* **Anatomia**: Ny fo dia manana ampahany efatra: atria roa sy ventrikiola roa.
* **Fahasalamana**: Ny fitandremana ny fo sy ny fahasalaman'ny rafi-pitatitra ara-batana dia miankina amin'ny fihinanana sakafo ara-pahasalamana, fanatanjahan-tena tsy tapaka, sy ny fialàna amin'ny rari-tsaina.
Aty

Ny **atiny** dia zavamisy hita any amin'ny biby, izay mamono ny metabolita isan-karazany, manamboatra ny proteinina ary mamokatra ilaina amin'ny fandevonan-kanina sy ny fitomboana.
Voa (taovam-biby)

Ny **voa** dia taova roa mitovy ao amin' ny biby manana hazondamosina, miloko menamena, eo an-dany roan' ny hazondamosina, izay iforonan' ny amany avy amin' ny fandiovany ny ra amin' ny loto rehetra nentin' ny ra. Ao amin' ny olon-dehibe dia mahatratra 12 sm ny halavany. Manana asa maro izy io: mamorona hôrmônina sy mandrindra ny tosidra ary manala poizina. Izany dia miantoka, amin' ny alalan' ny fitantavanana sy ny famoahana ny amany, ny fifandanjana simikan' ny taharon' ny ra sy ny vatana manontolo amin' ny ankapobeny. Matetika izy io dia hita amin' ny faritra ao anaty kibo manakaiky ny lamosina. Miovaova be ny habeny sy ny endriny arakaraka ny karazam-biby: malama izy ao amin' ny olombelona, ​​mivalombalona amin' ny biby mandinika, miparitaka ao amin' ny vorona, sns.
Havokavoka

Ny **havokavoka** dia ireo taova lehibe amin' ny rafitry ny taovam-pisefoana ao amin' ny olona sy biby maro hafa ao anatin' izany ny trondro vitsivitsy sy ny tsitika sasany. Amin' ny biby mampinono sy ny ankamaroan' ny valan-javaboary hafa, ny havokavony roa dia eo akaikin' ny hazondamosina eo amin' ny andaniny roa amin' ny fo.
Atidoha

Ny **atidoha** dia taova iray tena manan-danja ao amin’ny **rafitra mitarika ny vatana** (rafitra nevrôsy), ao anatin’ny karazana taova antsoina hoe **rafitra afovoan’ny rafi-pitabatabana**. Io no **foibe misaina, mitadidy, manome baiko ny fihetsika sy ny fahaiza-misaina** rehetra.
## Toetoetry ny atidoha

* Misy ao anaty **karandoha**, voaaro amin’ny **taolana** sy ny **rano** **anaty loha** (liquide céphalo-rachidien)
* Mirefy eo amin’ny **1,3 ka hatramin’ny 1,4 kilao** amin’ny olon-dehibe
* Misy **neurôna** an-tapitrisany maro izay mifandray amin’ny alalan’ny **synapses**
* Mizarazara ho faritra samihafa (cortex, cervelet, tronc cérébral)

## Asan’ny atidoha

# **Mitantana ny vatana**: manome baiko amin’ny hozatra sy taova rehetra (toy ny fitempon’ny fo, ny fifohana rivotra)
# **Mitahiry fahatsiarovana** sy manampy amin’ny fahaiza-mianatra
# **Manome [[saina]] sy fahatsapana**: toy ny fihetseham-po, fahatsapana fanaintainana, fahasambarana
# **Mifehy ny fiteny, fahitana, fihainoana**, sns.

## Fizaràn'ny atidoha

* **Atidoha aloha (cerveau proprement dit)**: mitarika ny fisainana, fahatsiarovana, fahatsapana
* **Atidoha ambany (tronc cérébral)**: mitantana asa fototra (toy ny fofonaina, fitempon’ny fo)
* **Cervelet**: miandraikitra ny fifandanjana sy ny fivezivezena

## Aretina mety hahazo ny atidoha

* **Aretina Alzheimer**: fahaverezan-tsaina sy fitadidiana
* **Aretina Parkinson**: olana amin’ny fivezivezena sy ny hozatra
* **Aretin-tsaina** hafa: fahaketrahana, tsy fahampian-tsaina (schizophrénie), aretin’andoha

## Zava-dehibe amin’ny fahasalaman’ny atidoha

* Fihinanana sakafo manankarena amin’ny **omega-3 sy vitamina**
* Fanaovana fanatanjahantena sy **fanaovana saina miasa** (toy ny famakiana, lalao an-tsaina)
* **Fisorohana** zava-mahadomelina sy fifohana sigara

----

### Fanamarihana:

* Ny **"saina"** amin’ny fiteny andavanandro dia miresaka momba ny **toe-tsaina sy toe-panahy**, nefa amin’ny siansa dia matetika miresaka mivantana ny **atidoha**.
* Raha tianao atao **lahatsoratra ho an'ny ankizy**, dia azo atao amin'ny fiteny tsotra kokoa.
* Raha tianao atao **fandikan-teny avy amin’ny Wikipedia frantsay/anglisy**, dia afaka manampy amin’izany koa aho.

*
Orona

Ny **orona** dia faritra mivohitra amin'ny vatan'ny biby manana hazon-damosina,  akaikin'ny vavany, izay ahitana ny vavorona, izay misintona sy mamoaka rivotra mandritra ny fisefoana.

## Jereo koa

* Maso
* Lela
* Sofina
* Hoditra
Sofina

Ny **sofina** dia taovam-pandrenesana izay mandray sy manamafy ny feo azony. Amin'ny biby mampinono dia io koa no ahafahany maha marin-toerana ny vatany raha mijoroany, mipetraka, mandeha, sns, ka tsy mampianjera azy. Ao amin'ny biby mampinono dia mazàna ny sofina dia misy fizaràna telo: ny sofina ivelany, ny sofina afovoany ary ny sofina anatiny.

## Jereo koa

* Maso
* Orona
* Lela
* Hoditra
Elefanta

Ny **elefanta** dia biby mampinono an'ny fianakaviana Elephantidae ary ireo biby lehibe indrindra amin'ny tany. Karazana telo no ekena ankehitriny: ny elefanta afrikanina, ny elefanta afrikanina, ary ny elefanta aziatika.
Voay

Ny **voay** dia biby mandady izay miaina anaty rano amin' ny faritra trôpikaly aty Afrika, any Azia, any Amerika ary any Aostralia. ***Crocodylinae*** no anarany ana-tsiansa.

## Kolontsaina

### Ohabolana

* *Hiorika lanin' ny [[mamba]], hivalana lanin' ny voay.*
* *Lasa ny voay: misosoka ny mamba.*
* *[[Sakelidrano]] fandrian' ny voay, [[lohasaha]] fandrian' ny [[moka]].*
* *Vato handratra tsy mivongovongo, voay hamono tsy mandoto rano.* 
* *Voay lahy tsy miray lovoka.*
* *Aza mandelika ny [[farihy]] tsy ho [[vary]] hianao, ka mila sahato amin' ny voay.*
* *Ny [[Sakalava]] no namono ny voay, ka ny [[Antanosy|Tanosy]] no miravaka ny nifiny.*
* *Raha ny [[mamba]] sy ny voay no miady, dia aokahifandramatra, fa tsy [[salaka]] ho tapaka, ary tsy [[Lamba (malagasy)|lamba]] ho rovitra.*

## Jereo koa

* Mamba
*
* Bibilava
* Androngo
Maso

Ny **maso** dia taovam-pahitana ahafahan'ny olombelona sy ny biby mahita. Io no mahatsapa ny hazavana sy mamadika izay ho fanairana elektrô-simika ao amin'ny nerônina. Ampahany ao amin'ny rafi-pahitan'ny zavamananaina.

## Jereo koa

* Sofina
* Orona
* Lela
* Hoditra
Vava

Ny **vava**, izay antsoina koa hoe voan-bava, dia ny fisokafanny biby izay mihinana sakafo sy mamoaka feo.
Bera

Ny **bera** na **orsa** dia biby mampinono ao amin' ny fianakaviana *Ursidae*. Izy ireo dia sokajiana ho toy ny alika. Na dia karazana bera valo monja aza no misy, miely patrana izy io, miseho amin' ny karazana isan-karazany manerana ny ilabolantany Avaratra ary amin' ny ampahany any amin' ny faritra atsimo-atsinanana. Ny orsa dia hita any amin' ny any Amerika Avaratra, any Amerika Atsimo, any Eorôpa ary any Azia.
Tigra

Ny **tigra** (*Panthera tigris*) no karazana saka mbola be dia be ary mpikambana ao amin'ny karazana *[[Panthera]]*. Mankasitraka indrindra amin'ny lokony miendrika maizina amin'ny volom-boasary volontany miaraka amina maivana kokoa. Izy io dia mpihaza tampon-tany, ary ny biby tsy an-kanavaka toy ny serfa sy voromahery.
Leôparda

Ny **leôparda** na **pantera** (*Panthera pardus*) dia iray amin' ireo karaza dimy ao anatin' ny kazara *Panthera*, ao amin' ny *Felidae*. Mipetraka any amin' ny faritr' i Afrika atsimon' i Sahara, any amin' ny faritra kely any Azia Andrefana sy Azia Afovoany, any Rosia Atsimo, any amin' ny Zana-kôntinenta Indiana any Azia Atsimo Atsinanana sy any Azia Atsinanana.
Lopa

Ny **lopa** dia karazana alikadia lehibe miaina any Eorôpa sy Amerika Avaratra. ***Canis lupus*** no fiantsoana azy ara-tsiansa. Maherin' ny telopolo ny zana-karazana ekena fisiana ao amin' ny *Canis lupus*. Ny lopa dia mpikambana mavitrika indrindra amin' ny *Canidae*, ny lahy mahatratra 40 kg ary vavy 37 kg. Ny habeny dia 105-160 sm amin' ny halavany ary 80-85 sm amin' ny haavon' ny soroka. Ny razamben' ny lopa dia *Canis lepophagus*, solontenan' ny fianakaviana *Canidae* kely manana karandoha tery izay nonina tany Amerika Avaratra taminr ny Miôsena ary mety ho razamben' ny kôiôty ihany koa.

# Ny fivoaran'ny amboadia.
Voromahery

Ny **voromahery** dia vorona isan-karazany ao amin' ny fianakavina *[[Accipitridae]].* Ny ankamaroan' ny karazana voromahery 60 dia any Eorôpa sy aty Afrika.

## Jereo koa
* ''Aquila chrysaetos''
* ''Polemaetus bellicosus''
* ''Haliaeetus vocifer''
* *[[Haliaeetus]]*
* Voltora
Kisoa

Ny **kisoa** dia biby mampinono tsy mifidy zavatra hohanina, biby fiompy, miray, ary misy kitro. ***Sus domesticus*** na ***Sus scrofa domesticus*** ny anarany amin' ny siansa**.** Heverin' ny manam-pahaizana sasany fa zana-karazan' ny *Sus scrofa* (ny lambo eoraziana) izy io, fa karazana miavaka kosa amin' ny hafa. Ny kisoa dia nompiana voalohany tany amin'ny Neôlitika, na tany Azia Atsinanana na tany amin'ny Atsinanana Akaiky. Rehefa tonga tany Eorôpa ny kisoa dia nifanambady tamin' ny lambo eoraziana, saingy nitazona ny toetrany amin' ny maha biby fiompy azy.

Ny kisoa dia ompina indrindra hahazoana hena. Ny hoditry ny kisoa dia ampiasaina amin' ny taozavatra. I Sina no mpamokatra kisoa betsaka indrindra eran-tany, arahin' ny Vondrona Eorôpeana ary avy eo i Etazonia. Manodidina ny kisoa miisa1,5 lavitrisa no ompina isan-taona, izay mamokatra hena 120 tapitrisa taonina eo ho eo. Ny sasany dia atao ho biby fiompy an-trano.

Ny kisoa dia nisongadina teo tamin' ny kolontsain' ny olombelona hatramin' ny Neôlitika, niseho tamin' ny zavakanto sy literatiora ho an' ny ankizy sy ny olon-dehibe, ary nankalazaina tany amin' ny tanàna toa an' i Bologna noho ny henany.

Ny henan' io biby io no be mpihinana indrindra eran' izao tontolo izao na dia voarara aza izany amin' ny fivavahana mônôteista sasany: ny jodaisma (mivaky kitro ny kisoa nefa tsy mandinika) sy ny finoana silamo ary fiangonana kristiana telo (adventisma, Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana ary kimbangisma).

## Jereo koa

* ''Sus'' (biby)
* *[[Suidae]]*

* Omby
* Soavaly
* Osy
* Ondry
* Boriky
* Rameva
* Lambo

* Alika
* Bitro
* Voalavo
* Totozy

## Loharano sy fanamarihana
Khea

**Ivo Alfredo Thomas Serue** (Mar del Plata, Faritanin'i Buenos Aires, Arjentina, 13 Aprily 2000) izay fantatry ny anarany hoe **Khea**, dia mpihira rap Arjentina.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Rajako

Ny **rajako** dia biby mampinono, ao amin' ny filaharan' ny Primates, amin' ny ankapobeny miaina ambony hazo, manana tarehy matetika tsy misy volo ary miavaka amin' ny fananany atidoha somary lehibe sy ny rantsambatana lava miafara amin' ny rantsan-tanana sy rantsan-tongotra. Na dia manaitra ny olona foana aza ny fitovian' izy ireo amin' ny olombelona (*[[Homo sapiens]]*), dia nila taonjato maro ny siansa mba hanaporofoana ny fifandraisana akaiky misy eo amin' izy ireo sy ny olombelona.Ao anatin' ny Primates, ny rajako dia mamorona zafim-pilaharana antsoina hoe Simiiformes, raha ampidirina ao ny vondron-karazana *[[Homo]]*, ary mizara ho Platyrrhini (rajakon' ny Tontolo Vaovao: Amerika Afovoany sy Amerika Atsimo) sy ny Catarrhini (rajakon' ny Tontolo Taloha: Afrika Trôpikaly sy Azia). Ireo farany ireo dia ahitana ny *[[Hominoidea]]*, antsoina koa hoe "rajako lehibe", anisan' izany ny *[[Homo sapiens]]* (olombelona) sy ny razambeny akaiky indrindra.

Na dia tsy misy isalasalana intsony aza amin' izao fotoana izao fa "rajako tahaka ny hafa rehetra ny olombelona", izany fitenenana izany dia matetika ampiasaina hilazana any anaty ala, ary miteraka fanondroana ara-kolontsaina sy ara-diteratiora ary ara-javakanto izay tsy mampiditra ny olombelona.

## Jereo koa

* Simiiformes
Voltora

Ny **voltora** dia vorona mpihaza sy mpihinana fatim-biby.

## Jereo koa
* Voltora mainty eoraziana
* Voltora ejiptana
* Voltora eoraziana
* Voltora be volombava
* Voromahery
Tokantandroka

Ny **tokantandroka** dia biby mampinono anisan' ny fianakaviana *[[Rhinocerotidae]]*, manana tandroka tokana eo ambonin' ny vatan' orony, mamorona ny vondron-karazana ***Rhinoceros***. Roa ihany ny karazana mbola velona ao amin' ity vondron-karazana ity, dia ny tokantandroka javaney (*Rhinoceros sondaicus*) sy ny tokantandroka indiana (*Rhinoceros unicornis*), izay samy manana tandroka tokana, tsy tahaka ny rinôserôsy hafa izay manana tandroka roa, ary samy any Azia.

## Karazana
Ny vondron-karazana *Rhinoceros* dia ahitana:

* ''Rhinoceros'' ''unicornis'' Linnaeus, 1758
* ''Rhinoceros'' ''sondaicus'' Desmarest, 1822
* †*Rhinoceros* *sivalensis* Falconer sy Cautley, 1846
* †*Rhinoceros* *platyrhinus* Falconer sy Cautley 1847 izay atao hoe *Punjabitherium* Khan (1971) koa.
* †*Rhinoceros* *sinensis* Owen, 1870.

## Jereo koa

* Rinôserôsy mainty
* Rinôserôsy fotsy
* Rinôserôsy indiana na tokantandroka indiana
* Rinôserôsy somatrana

* Lalomena
Labozia

Ny **labozia** dia jiro vita amin'ny savoka avy amin' ny akora matavy (savoka tantely, parafina mivaingana, vokatra sisa tavela amin' ny fanasitiliana ny solitany sy/na stearina, nalaina avy amin' ny tavin'ny biby sy ny menaka avy amin' ny zavamaniry) voaempo izay ampidirina anaty lasitra ary nasiana lahiny azo arehitra.

Ny labozia ihany koa dia loharano hazavana nentim-paharazana, vita amin’ny menaka manify na savoka, izay misy tady mirehitra ao afovoany (antsoina hoe lahinjiro). Mirehitra izany tady izany, ka manazava manodidina azy.

## Akora sy firafitry ny labozia
Ny labozia dia ahitana:

* savoka: izay mety ho savoka voajanahary (toy ny savoka avy amin’ny tantely), savoka sentetika (parafinina), na savoka soja.
* lahinjiro: kofehy matetika vita amin'ny landihazo, asiana akora manampy hanamora ny fahalevonany sy hanamafisana ny afo.
* fitoerana: labozia sasany atao anaty fitoeran-jiro (kapoaka, vera, sns.), ary ny sasany kosa mijoro irery noho ny endriny.

## Tantara
Efa hatramin’ ny Andro Taloha no nampiasana labozia, indrindra tany Ejipta fahiny, Rôma, ary tany amin’ny Empira Sinoa sy Persiana. Talohan’ny fahatongavan’ny herinaratra, dia ny labozia no anisan'ny loharanon-kazavana fototra amin’ny alina. Tamin’ny taonjato faha-19 no nivoaka ny parafinina izay mora vidy sy mirehitra tsara, ka lasa be mpampiasa eran-tany.

## Fampiasana
Na dia vitsy mpampiasa ho fanazavana andavanandro aza dia mbola manana anjara toerana manokana ny labozia:

* Fampiasana ara-pivavahana sy ara-pinoana: amin’ny fiangonana sy fivavahana ary lanonana ara-panahy.
* Fampiasana amin’ny lanonana sy haingon-trano: toy ny mariazy, ny fety, na ny famoronana toe-javatra manjavozavo sy mahafinaritra.
* Fampiasana mandritra ny fahatapahan-jiro
* Labozia manitra: ampiarahana amin’ny menaka manitra hanomezana fofona sy fanalefahana saina.

## Fiarovana sy fepetra
Tsy maintsy tandremana amin’ny labozia mirehitra ny:

* Fisorohana ny firehetana: tsy avela ho eo akaikin’ny zavatra mora mirehitra.
* Fanarahamaso: tsy avela mirehitra irery tsy misy mpanara-maso.
* Fijerena ny toerana sy ny rivotra: aleo atao amin’ny toerana tony sy marin-toerana.

## Jereo koa

* Savony

* Savoka

* Jiro
* Afo
* Herinaratra
* Fanazavana nentin-drazana
* Fitaovana ao an-trano

## Rohy ivelany
Trozona mpamono

Ny **trozona mpamono** (*Orcinus orca*) dia trozona iray an-trondro izay an'ny fianakavian'ny trondro an-dranomasina, ary izy no mpikambana lehibe indrindra. Ny trondro mpamono dia manana sakafom-bary isan-karazany, na dia matetika ny vondron'olona tsirairay no manokana amin'ny karazana remby.
Goaika

Ny **goaika**, izay atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ***Corvus albus*** (na ***Corvus scapulatus*** teo aloha) dia karazam-borona afrikana miely patrana, ao amin' ny fianakaviana *[[Corvidae]]*. Ny goaika dia afaka mifanambady amin' ny goaika sômaliana (*Corvus edithae*) izay mihaona aminy ao amin' ny Tandrok' i Afrika ny sisin-taniny. Amin' ny teny malgasy izy io dia atao hoe **gaga**, **goaga**, **goaka**, **goake**, na **goaky** koa. Ny volon' ny goaika dia mainty, fa eo amin' ny tendany kosa dia misy fotsy mihodidina toa fehivozona mivekatra mankany amin' ny tratrany sy ny kibony.

## Jereo koa

* Goaikambazaha

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara
Zavôka

Ny **zavôka** dia karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Lauraceae]]*. Misy voany azo hanina ity zavamaniry ity. Any Meksika sy Amerika Afovoany no fiaviany. Volena indrindra mba hahazoana voany, izay ahitana lipida maro, ny zavôka. ***Persea americana*** ny anarany ara-tsiansa.

## Famariparitana

### Bikany
Hazo salantsalany izay manana haavo mahatratra 20 m ny hazo zavôka. Na izany aza, amin' ny ankapobeny dia manodidina ny 10 m ny haavony. Mivelatra sy makitroka ny tampony. Rakotra hodiny mivolondaveniona sy mitresatresaka ny vatany.

### Ravina

Ny raviny dia mifandimby, salavalava, feno, misy sisiny malama, ary ny tendrony mifilofilo. Manana halavany mirefy 20-30 sm sy sakany 10-15 sm ireo ravina ireo, sy fotony maranitra. Maitso antitra sy manjelatra ny tavany ambany, maitso mavana ny tsirakatsiraka, ary matroka ny tavany ambony. Ny raviny mbola kely dia somary volomparasy sy misy volovolo. Manana lalava 3-5 sm ny tangozan-dravina. Mihintsana isan-taona ny ravina rehefa avy namorona ny raviny vaovao ilay hazo; noho izany dia mijanona ho maitso lalandava ny ilay hazo.

### Vony

Sady lahy no vavy voniny ary mirefy 5 hatramin' ny 10 mm. Misy karazany roa ny vondrom-boniny: voafaritra sy tsy voafaritra. Amin' ny vondrom-bony voafaritra, ny tendron' ny tsimoka izay mitondra ny voninkazo dia miafara amin' ny voninkazo. Ny vondrom-bony tsy voafaritra dia miafara amin' ny zanaka zavamaniry. Ny hazo zavôka dia afaka mamokatra voniny maherin' ny iray tapitrisa, nefa voniny iray ao anatin' ny 1&nbsp;000 ihany no ho lasa voa.

### Voa

Ny voan' ny zavôka dia miendrika poara na atody na boribory, manana halava 7 hatramin' ny 20 sm, sy milanja 100 hatramin' ny 1&nbsp;000 g. Ny zavokà voan' ny zavôka dia misy vihy tokana. Izy io dia manana vihy lehibe, miendrika atody izay manana halava 3 hatramn' ny 5 sm.

## Jereo koa

* *[[Persea]]*

* Akondro
* Manga
* Voasary
* Poara
* Voasary
* Paoma
Papay

Ny **papay** na **mapaza** dia karazan-javamaniry mamony, iray amin' ny karazany 22 ekena ao amin' ny vondron-karazana *[[Carica]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Caricaceae]]*. ***Carica papaya*** ny anarany ara-tsiansa. Atao hoe papay na mapaza ihany koa ny voany.

## Jereo koa

* *[[Carica]]*
Paiso

Ny **paiso** dia zavamaniry mihintsan-dravina sady fihinam-boa, ao amin' ny fianakaviana *[[Rosaceae]]*. Avy any Sina eo anelanelan' ny lempona Tarim sy ny ilany avaratry ny Tendrombohitra Kunlun, ny paiso, nefa ankehiriny dia volena manerana izao tontolo izao, indrindra any amin' ny faritra manana toerany antonony mafana sy toetany ambanin' ny zana-pehin-tany. Ny anaran' ny paiso ara-tsiansa dia ***Prunus persica.***

## Toetoetran' ny paiso

### Ny hazo paiso
Antonony ny haavon' ny paiso izay mahatratra 2 m hatramin' ny 7 m sady lalim-paka no haingam-pitombo ny paiso. Tsy maharitra ny fahaveloman' ny paiso ka fara fahelany dia eo amin' ny telompolo taona.

### Ny vonim-paiso

Mavokely ny lokon' ny vonim-paiso izay miseho alohan' ny raviny amin' ny fiafaran' ny ririnina na amin'ny fiandohan' ny lohataona (na amin' ny fahavaratra koa aza. ho an' ireo karazam-paiso tara faniry. Ny vonim-paiso dia mitondra vavim-bony sy lahim-bony, misy felana dimy.

### Ny voany

Voankazo boribory, nofosana sy mamy ary be ranony ny voam-paiso rehefa masaka.

### Ny ravim-paiso

Zavamaniry manintsan-dravina ny paiso. Lavalava ravina ny paiso ka mirefy eo anelanelan' ny 8 sm sy 15 sm izany ravina izany sady manana sakany mirefy 2 sm hatramin' ny 3 sm.

## Ny karazana paiso
Mahatratra 300 any ho any ny karazana paiso, ka ny voan' ny sasany misy hodiny voloina miloko mavo na fotsy sady misy vihy tsy miraikitra amin' ny nofony, ny voan' ny sasany voloina ihany koa nefa miraikitra amin' ny hodiny ny vihiny, ny voan' ny sasany malama hoditra sy misy vihiny tsy miraikitra amin' ny nofony, ny voan' ny sasany malama hoditra sy misy vihiny miraikitra amin' ny nofony.

## Famokarana paiso
Ny paiso volena dia efa azo akana voany rehefa feno fito hatramin' ny sivy taona. Ny fivarotana paiso voatahiry dia misahana toerana lehibe amin' ny raharaham-barotra. Tamin' ny tenantenan' ny taona 1980 dia mihoatra ny 445 000 taonina isan-taona ny paiso notehirizina tany Etazonia fa ny totaliny maneran-tany dia nahatratra 5 500 000 taonina. I Etazonia sy Italia no firenena mpamokatra sy mpanondrana paiso betsaka indrindra maneran-tany. Isan' ny mpanondrana paiso koa i Grisia sy i Frantsa.

## Jereo koa

* Voankazo
* Manga
* Voasary
* Voasarimakirana
* Mandarinina
* Laoranjy
* Akondro

* Paoma
Voasarimakirana

Ny **voasarimakirana** dia voan' ny karazana voasary atao amin' ny narana ara-tsiansa hoe *[[Citrus limon]]*. Raha ny fananany tsiro makirana no tena mahazatra (manana pH 2,5 eo ho eo ny ranony) dia misy amin' izy io ny mamy.

Ny voasarimakirana dia fanaovana sakafo sady fantatra fa mitondra tombontsoa maro ara-pahasalamana. Rehefa masaka ity voankazo ity dia misy hodiny izay miova avy amin' ny maitso mankany amn' ny mavo mavo rehefa tratran' ny hatsiaka. Masaka izy io amin' ny faran' ny fararano sy amin' ny fiandohan' ny ririnina any amin' ny Ila Bolantany Avaratra.

Be ranony sady be vitamina C ny voasarimakirana, ka izany no mahatonga azy io ho mora tahirizina sy naha mora ny fampielezin' ny tantsambo azy io manerana izao tontolo izao. Ireo tantsambo ireo dia nampiasa azy io mba hialana amin' ny aretina vokatry ny tsy fahampian' ny vitaminina C. Ny menaka azo avy amin' ilay voankazo, indrindra avy amin' ny hodiny dia ahitana  limônena sy sitrala.

## Jereo koa

* Voasary (voankazo)

* Voankazo
* Manga
* Mandarinina
* Laoranjy
* Akondro
* Paoma
* Paiso
Voanio

Ny **voanio** na **voaniho** dia hazo fihinam-boa miely amin’ ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany eto amin’ izao tontolo izao. Ny voaniho dia anisan' ny fianakavian' ny hazo palma (*[[Arecaceae]]*) ary izy ihany no hany karazana miaina ao amin' ilay vondron-karazana ***Cocos***. ***Cocos nucifera*** no anarana ara-tsiansany.

## Endriky ny voanio

### Ny vatany sy ny raviny

Miendrika varingarina manana savaivo 45 sm izy ary mety mahatratra 30 m ny haavony. eny amin' ny tampony no misy ny raviny misandrahaka entin' ny tahon-draviny miisa 20 any ho any, maniry miakatra avy eo mibiloka mianambany, izay manana halava eo anelanelan’ ny 3 m sy 4,5&nbsp;m.

### Ny voany
Ny voany dia maniry mitangorona miisa 10 hatramin’ ny mihoatra ny 20. Mirefy 30&nbsp;sm eo ho eo ny voan’ ny voaniho rehefa lehibe. Miendrika boribory lavalava izany sady misy hodiny mafy toy ny vato voafono hodiny matevina be tsiratsiraka.

## Fampiasana ny voanio

### Fampiasana ny voany

Miloko fotsy sady mitahiry menaka azo hanina na anaovana zavatra hafa (savony, labozia) ny nofom-boany poaka aty ao anatin’ izany hodiny izany. Ao anatin’ io nofony fihinana io dia misy ranony toy ny ronono sady mamimamy. Sakafo mahavelona ny nofom-boan’ ny voaniho any amin’ ireo faritra aniriany eto amin’ izao tontolo izao. Azo anamboarana doberam-boanio ny nofom-boany.

### Fampiasana ny taova hafa
Azo anamboarana rindrina, tafo, tsihy, harona, satroka, sahafa, sns ny ravim-boanio maina. Ny tsiraka amin’ ny hodim-boan’ ny voaniho dia azo anamboarana tady sady azo aparitaka amin’ ny zaridaina hampahazo rivotra ny nofon-tany.

## Jereo koa

* Antrendry
* Rofia
Soanambo

Ny **soanambo** na **tsirapay** (*Artocarpus altilis*) dia karazana zavamaniry mamoa ao amin' ny fianakaviana *Moraceae*.
Kôkômbra

Ny **kôkômbra** dia karazana zavamaniry mandady, mamony, volena be dia be, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, izay misy voany miendrika varingarina hatramin' ny bola fanao legioma, iray fianakaviana amin' ny voatavo afrikana (*[[Lagenaria siceraria]]*) sy ny voatango (*[[Cucumis melo]]*) ary ny voatavo maro hafa. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Cucumis sativus***. Avy any Azia ny kôkômbra, manomboka any India, Nepaly, Bangladesy, Sina (Yunnan, Guizhou, Guangxi), ary Tailandy Avaratra, saingy niely amin' ny ankamaroan' ny kôntinanta ankehitriny, ary zana-karazana kôkômbra maro samihafa no ambolena sy amidy eny amin' ny tsena maneran-tany.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]* 

* Voatango
* Korzety
* Voatavo
* Taboara
* Voazavo
Volkano

Ny **volkano** na **volokano** na **afotroa** dia fahavakisan' ny sosona ambony amin' ny planeta iray, toy ny Tany, izay mamela ny vainga sy ny ranoka mafana, ny lavenona ary ny etona hivoaka avy amin' ny toerana misy azy any ambany.

## Jereo koa
* Voambolan' ny jeôgrafia
Antsantsa trozona

Ny **antsantsa [[trozona]]** (*Rhincodon typus*) dia antsantsa karipetra mihetsiketsika miadana sy karazan-trondro lehibe indrindra fantatra ankehitriny. Ny olona lehibe indrindra voamarina dia manana 18,8 m (62 ft).
Antsantsa fotsy

Ny **antsantsa fotsy lehibe** (*Carcharodon carcharias*), fantatra ihany koa amin'ny **antsantsa fotsy** na **akiho fotsy**, dia karazana hazandrano lehibe izay hita any amin'ny rano amoron-dranomasina amin'ireo ranomasina lehibe rehetra. Tsara ny halehibeny, miaraka amin'ireo vehivavy lehibe kokoa mitombo 6,1 m (20 ft) ny halavany ary 1 905-22268 kg (4,200-5,000 lb) amin'ny lanjany amin'ny fahamatorana.
Fotoana

Ny **fotoana** dia ny fandrosoana mitohy tsy misy fetra eo amin' ny fisiana ary fisehoan-javatra izay miseho amin' ny fifandimbiasana izay tsy azo ovaina hatramin' ny lasa, ka hatramin' izao, ary amin' ny hoavy.

## Jereo koa
*Universal Time Coordinate
Mari-pana

Ny **mari-pana** dia toetra ara-batana ao amin'ny zavatra izay maneho hafanana sy hatsiaka. Izy io dia ny fisehoan' ny angovon-kafanana, misy amin' ny zavatra rehetra, izay loharanon' ny fisian'ny hafanana, fikorianan' ny angovo, rehefa mifandray amina vatana iray mangatsiaka kokoa ny vatana mafana.