open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kroazada fahasivy

Ny **Kroazada fahasivy** dia diabe miaramila nankany amin' ny Tany Masina teo ambany fitarihan' i Edward, diokan' i Gascony (izay ho lasa mpanjaka Edward I of England) tamin' ny 1271–1272. Fanitarana ny Kroazada fahavalo izy io ary farany tamin' ny kroazada tonga tany amin' ny Tany Masina talohan' ny nianjeran' i Acre tamin' ny taona 1291 dia namarana ny fisian' ny mpanao kroazada maharitra tao.

Ny Kroazada fahasivy dia nampifandona i Edward tamin' ny soltana mameloka Baibars, izay samy nahazo fandresena voafetra. Voatery niala tamin' ny farany ny mpanao kroazada satria nanana ahiahy mafy tao aminy i Edward ary nahatsapa fa tsy afaka namaha ny fifandirana anatiny tao amin' ny fari-tany sisa ampitan-dranomasina. Azo iadian-kevitra fa efa saika "efa lany tamingana" ny fisainana momba ny Kroazada tamin' io vanim-potoana io. Izy io koa dia nampiseho mialoha ny fianjeran' ireo tanàna mimanda farany an' ny mpanao kroazada any amin' ny morontsirak' i Mediteranea.

## Jereo koa

* Kroazada voalohany
* Kroazada faharoa
* Kroazada fahatelo
* Kroazada fahefatra
* Kroazada fahadimy
* Kroazada fahenina
* Kroazada fahafito
* Kroazada fahavalo
* Kroazada fahasivy
Moramanga Suburbaine

**Moramanga Sub Urbaine** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Moramanga, Faritra Alaotra-Mangoro Faritanin'i Toamasina. Ny isam-poniny dia 17231 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 31402 ary ny kaodin-distrika dia 314

## Vokatry ny fambolena
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo.
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary.
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia haricot.
Ny isan'omby dia 5184.
Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo.
Ny entana lafo vidy indrindra dia vary.
10 ny mponina no manao asa tanana.
80 ny mponina no miasa tany.
10 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha.
10 no isan'ny kisoa.

## Ara-tsosialy
Ahitana fikambanan-tantsaha ao.

## Fotodrafitrasa
Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna.
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina.
Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50.
Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.
Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna.

## Fitaterana
Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia tongotra.
Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 2 ora.
Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina.
Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 2 ora.
Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 13000 Fmg.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 13000 Fmg.

## Fahasoavana
5 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra.
60 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra.
Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana.
5 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena.
30 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

## Endri-javatra
Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana.
Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana.

## Olana
Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina.

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
La Possession

I **La Possession** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Saint-Denis, ao amin'ny departemantan'i Réunion, ao amin'ny faritr'i Réunion, ao Frantsa. 

## Tanàna rahavavy
*  Port Louis (Mauritius)
*  Villeneuve-d'Ascq (Metropolitan-France)
*  Antanifotsy (Madagascar)
*  Foshan (China)
*  Barakani (Anjouan - Comoros)

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Midi Madagasikara

Ny **Midi Madagasikara** dia orinasa mpamokatra gazety.

## Jereo koa
* Gazety
* Lisitry ny gazety ao Madagasikara

### Rohy ivelany
Lalam-pirenena eto Madagasikara

Ity ny lisitry ny **lalam-pirenena eto Madagasikara**. Maro no lalan-tany tsy vita tara, na tsy voakarakara tsara. 6&nbsp;000 km ihany amin' ny 32&nbsp;000 km fitambarany (miaraka amin' ny lalam-paritany) no vita tara ary ratsy ny ankamaroany. Ny ampahany tsy mifampitohy amin' ny lalam-pirenena dia avahana amin' ny alalan' ny litera (a, b ...), ny lalana hafa dia misy tovana -bis. 

Nozarain' ny minisiteran' ny Asa Vaventy ho sokajy telo ny lalana: 
* ny lalam-pirenena sokajy voalohany (P) ;
* ny lalam-pirenena sokajy faharoa (S) ;
* ny lalam-pirenena sokajy fahatelo (T): amin' ny ankapobeny dia tsy vita tara ireto farany ireto na ratsy noho ny tsy fisian' ny fikojakojana ka amin' ny fotoanan' ny maintany ihany no azo aleha.

**Lisitry ny  lalam-pirenena eto Madagasikara**
Endrika:Analanjirofo

|image = 
|above = Renivohi-paritra: Ihosy
|group1 = **[[Distrikan'i Fenoarivo-Atsinanana|Fenoarivo Atsinanana]]** (509)
|list1 = Ambanjan’i Sahalava - Ambatoharanana - Ambodimanga II - Ampasimbe Manantsatrana - Ampasina Maningory - Antsiatsiaka - Betampona - **[[Fenoarivo Atsinanana]]** - Mahambo - Mahanoro - Miorimivalana - Saranambana - Vohilengo -Vohipeno
|group2 = **[[Île Sainte-Marie|Sainte Marie]]** (Nosy Boraha) (515)
|list2 =  Nosy Boraha
|group3 = **[[Distrikan'i Soanierana Ivongo|Soanierana Ivongo]]** (516)
|list3 = Ambinanisakana - Ambahoabe - Ambodiampana - Andapafito - Antanifotsy - Antenina - Fotsialanana - Manompana - **[[Soanierana Ivongo]]**
|group4 = **[[Distrikan'i Vavatenina|Vavatenina]]** (518)
|list4 = 
Ambatoharanana -Ambodimangavalo - Ambohibe - [Ampasimazava] - [Andasibe (Vavatenina)|Andasibe - Anjahambe - Maromitety - Miarinarivo - Sahatavy - Tanamarina - **[[Vavatenina]]**

|below= 4 distrika; 36 kaominina
Imorona

I **Imorona**  dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan'i Mananara Nord, Faritra Ambatosoa, Faritanin' i Toamasina. Ny isam-poniny dia 7413 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018.

## Rohy ivelany
Ambanizana

**Ambanizana** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Maroantsetra, Faritra Ambatosoa, Faritanin'i Toamasina. Ny isam-poniny dia 5265 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-distrika dia 303
## Rohy ivelany
* Helodranon' i Antongila
* Valan-javaboarin' i Masoala
Andriamandresy

I **Andriamandresy** dia mpanjakan' i Menabe tamin' ny taonjato faha-16, tamin' ny taona 1560, zanakalahin' Andriamandazoala izy ary Andriamisara no rahalahiny. Izy roa ireo sy sy ny anabavin' izy ireo iray dia niampita ny reniranon' i Mangoky ka nahita ny Fanjakan' i Menabe. Nandimby an' Andriamandazoala rainy izy ary Andriandahifotsy no nandimby azy (1610-1685).

Anisan' ny mpanjakan' i Menabe folo amin' ny efatra ambin' ny folo tokavina amin' ny Fitampoha izy, araka izao filaharana izao: Tsiranto na Andriamisara - Rahiala na Andriamandresy - Andriamihaminarivo na Andriandahifotsy - Andriamahatindriarivo - Andrianilainarivo - Andriatahoranarivo - Andriamihoatrarivo - Andriamanetriarivo - Andriamamotroarivo - Andriatsihoenarivo na Kamamy (rain' ny printsesy Kamamy).

Andriamandresy, rehefa voaroaka tao Menabe taorian' ny herisetra nifandimby teo amin' ny laharan' ny fifandimbiasana no nanorina ny foko Antesaka.

## Loharano sy fanamarihana
Kilimbazaha

Ny **kilimbazaha** dia hazo madinika na hazo misy tsilo, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, zana-pianakavian' ny  *Mimosoididae*, avy any Meksika sy any Amerika Afovoany ary any amin' ny tapany avaratra amin' i Amerika Atsimo. Nampidirina tany Karaiba, tany Florida, tany Guam ary tany amin' ny firenena any Azia Atsimo-Atsinanana toa an' i Filipina ity karazan-kazo ity.

## Anarany ara-tsiansa
Atao hoe ***Pithecellobium dulce*** ny anarany ara-tsiansa, nefa indreto koa ny anarany hafa:

* *Acacia obliquifolia* M.Martens & Galeotti
* *Albizia dulcis* (Roxb.) F.Muell.
* *Feuilleea dulcis* (Roxb.) Kuntze
* *Inga camatchili* Perr.
* *Inga dulcis* (Roxb.) Willd.
* *Inga javana* DC.
* *Inga javanica* DC.
* *Inga lanceolata* *sensu* Blanco
* *Inga lanceolata* Willd. is *Pithecellobium lanceolatum*
* *Inga leucantha* C.Presl
* *Inga pungens* Willd.
* *Mimosa dulcis* Roxb.
* *Mimosa edulis* Gagnep.
* *Mimosa pungens* (Willd.) Poir.
* *Mimosa unguis-cati* Blanco
* *Mimosa unguis-cati* L. is *Pithecellobium unguis-cati*
* *Pithecellobium littorale* Record
* *Pithecollobium dulce* (Roxb.) Benth. (*lapsus*)

## Faritra aniriany eto an-tany

Ny faritra voajanahary anirian' ny kilimbazaha dia eo anelanelan' ny laharam-pehintany 3° sy 28° avaratra, manomboka amin' ny morontsiraka akaikin' ny Ranomasimbe Pasifika any Meksika sy atsimon' i California, mamakivaky an' i Amerika Afovoany ka hatrany avaratr' i Kôlômbia sy i Venezoela. Any Meksika dia maniry ho azy ao amin' ny Saikinosin' i Yucatán sy any amin' ny faritra misy ampahany amin' i Tamaulipas, i San Luis Potosí, i Querétaro, i Hidalgo, i Puebla ary i Veracruz avaratra ihany koa io zavamaniry io.

Nampidirina tany Filipina io karazana io nandritra ny tantaran' ny raharaham-barotry ny mpanjanatany tany am-boalohany, ary avy eo tany India, izay nanoritsoritana voalohany ilay zavamaniry ary nomena anarana tamin' ny fomba bôtanika tamin' ny taona 1795. Nanjary toy ny teratany ilay hazo ary nambolena tany amin' ny faritra samihafa ivelan' ny faritra voajanahary nahitana azy taloha, anisan' izany ny tapany atsimon' i Florida, i Kiobà, i Jamaika, i Pôrtô Rikô, i Hawaii, ary i Afrika Atsinanana. Nampidirina tany Nouvelle-Calédonie tamin' ny taonjato faha-19 io zavamaniry io noho izy azo atao fefy maharo, ny hodiny fikarakarana hoditra hasaina ary ny hazony izay tsara amin' ny fanamboarana fanaka.

Ny kilimbazaha maniry eto Madagasikara dia avy any India, nampidirina tany amin' ny 1920 teo ho eo, izay lasa zanatany, indrindra fa amin' ny faritra atsimo-andrefana sy andrefan' ny Nosy. Ny voany sy ny vihiny dia azo hanina. Ity hazo ity dia lasa mpampiantrano ny zavamaniry katsentsitra hafahafa, dia ny voantany (*Hydnora esculenta*) izay maniry eo amin' ny fakany. Ny voan' ity zavamaniry katsentsitra ity ihany no miseho ambonin' ny tany.

## Jereo koa

* *[[Pithecellobium]]*
Cebu

I **Cebu** na **Cebu City** dia tanàna any Filipina ao amin' ny tapany atsinanan' ny nosy mitovy anarana aminy. Renivohitry ny Faritanin' i Cebu sy an' ny Faritra Central Visayas izy . Ity tanàna ity dia atao hoe ***Sugbo*** na ***Sugbu*** amin' ny teny seboano. Nomena anaram-bositra hoe *The Queen City of the South* ("Ny Tanànan' ny Mpanjakavavin' ny Atsimo") izy ary naka ny anarany avy amin' ny teny seboano goe *sibu* izay midika hoe "mivarotra". Ny Seboanô anefa miantso azy io amin' ny anarany talohan' ny fiavian' ny Espaniôla hoe *Sugbo*, izay amin' ny teny seboano taloha dia midika hoe "tany may" na "tany mirehitra". Ny faritra metrôpôlitan' i Cebu dia misy mponina efa ho telo tapitrisa, ka izany no faritra metrôpôlitana faharoa be mponina indrindra ao amin' ilay firenena aorian' i Manila. i Cebu koa no tanàna tranainy indrindra ao Filipina ary toerana voalohany nozanahan' ny Espaniôla tao amin' ,y vondronosy.
Fokontany

Ny **fokontany**, tany am-boalohany, dia tanàna kely nentim-paharazana malagasy. Hatramin' ny famaritana ôfisialy azy tamin' ny taona 1976 dia mety ho tanàna kely, na vohitra, na vakin-tanàna ny fokontany. Amin' izao fotoana izao, araka ny voalazan' ny Lalàmpanorenana malagasy tamin' ny 2010 dia mandray anjara amin' ny fandrafetana ny fandaharan' asa fampandrosoana ny kaominina misy azy ny lehiben' ny fokontany. Tamin' ny taona 2015 dia niisa 18 251 ny fokontany.

## Fivoarana ara-tantara
Tamin' ny taona 1976, tamin' ny fiandohan' ny Repoblika Demokratika Malagasy (R.D.M.), izay antsoina koa hoe Repoblika Faharoa, dia naniry ny hiantehitra amin' ny fokontany ny fanjakana. Ny fokontany no vondrom-bahoaka itsinjaram-pahefana fototra. Namorona amin' ny fomba ôfisialy ity rafitra ity tamin' ny alalan' ny didim-pitondrana ny fanjakana. Tafiditra ao anatin' ny atao hoe fokontany ny vohitra sy ny vakin-tanàna na faribohitra. Ny sasin-tenin' ny Lalàmpanorenan' ny taona 2010 dia mampahatsiahy ny andraikitra lehibe amin’ ny fisoloan-tenan' ny fokontany eny anivon' ny kaominina izay vondrom-paritra itsinjaram-pahefana fototra vaovao.

## Ny lehiben' ny fokontany
Tsy karaman' ny kaominina izay anatanterahany ny asa fototra rehetra ao amin' ny fari-piadidiana misy azy ny lehiben' ny fokontany. Fanampiana ara-bola mtentina 20 000 Ariary isam-bolana ihany no azony avy amin' ny fanjakana, izay tara iray ka hatramin' ny taona maromaro matetika ny fandraisana azy. Ny karama ambany sy ny tsy fahatomombanan' ny fandoavana izany dia mitarika ny tsy fahatongavan' ny mpiasa ao amin' ny biraon' ny fokontany, indrindra any ambanivohitra, ka aleony manokan-tena amin' ny asa matihanina mahazo karama bebe kokoa. Noho izany antony izany ihany koa dia toa tsy liana amin' ny toeran' ny lehiben' ny fokontany ny tanora nahita fianarana, ka zokiolona manamanana, na misotro ronono avy amin’ ny fanjakana foibe.

## Jereo koa

* Faritany eto Madagasikara
* Faritra eto Madagasikara
* Distrika eto Madagasikara
* Kaominina eto Madagasikara
* Fitsinjaràn' ny tanim-pirenen' i Madagasikara
* Fokonolona
Negros (nosy)

I **Negros** dia iray amin' ireo nosy ao amin' ny vondrona Visayas (na Bisayas) ao amin' ny vondronosy Filipina. Eo anelanelan' i Cebu any atsinanana sy Panay any avaratra-andrefana no misy azy, io no fahefatra lehibe indrindra ao amin' ilay firenena amin' ny faritra.

Misy mponina eo amin' ny 4,2 tapitrisa eo ho eo. Mizara roa ilay nosy, dia i Negros Atsinanana sy i Negros Andrefana. i Bacolod, tanàn-dehibe ao amin' io nosy io, dia manana mponina efa ho 500 000.

## Jereo koa
* Cebu
* Bohol
* Panay
* Masbate
* Samar
* Leyte
* Mindanao
* Visayas
Cebu (nosy)

I **Cebu** dia iray amin' ireo nosy lehibe indrindra ao Filipina izay eo afovoan' ilay firenena, eo anelanelan' ny nosy Mindanao any atsimo sy ny nosy Luzon any avaratra. Ny tanàna lehibe indrindra ao dia i Cebu, izay renivohitry ny faritany mitovy anarana. Mirefy 225 km ny halavany ary 35 km ny sakany lehibe indrindra. Atao hoe ***Sugbo***, izy amin' ny teny seboano.

## Jeôgrafia

Ny nosy Cebu dia tery, be mponina (ny Seboano), efa ho 200 km avy any avaratra ka hatrany atsimo ary eo amin' ny 40 km avy any atsinanana ka hatrany andrefana amin' ny sakany lehibe indrindra. Mamakivaky azy manaraka ny halavany ny tandavan-tendrombohitra manana tampona mirefy 1 108 m eo amin' ny Tendrombohitra Cabalasan. Ny toetany dia trôpikaly.

Ny tanàna lehibe, izay foibem-pitantanana sady seranan-tsambo faharoa ao Filipina, dia i Cebu, izay misy mponina 700 000 eo ho eo. Ny tangoron-tanàn' i Cebu, izay ahitana koa an' i Mandaue sy i Lapu-Lapu (Mactan), no faharoa lehibe indrindra ao amin' ilay firenena, aorian' ny tagoron-tanàn' i Manila renivohitra.

Ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenena Mactan-Cebu dia ao amin' ny nosy Mactan, eo amin' ny 30 m miala ny afovoan-tanànan' i Cebu. Ny tanàna Cebu-Mandaue dia mifandray amin' i Mactan amin' ny alalan' ny tetezana roa miampita ny rantsan-dranomasina manasaraka ny nosy Mactan sy ny nosy Cebu.

## Jereo koa

* Cebu
* Bohol
* Panay
* Masbate
* Samar
* Leyte
* Mindanao
* Visayas
Bohol (nosy)

I **Bohol** dia nosin' i Filipina sady faritany ao amin' ny Faritra Visayas Afovoany, iray amin' ireo faritra telo lehibe ao amin' ny vondronosy Visayas. I Tagbilaran no renivohi-paritany. Ahitana ny nosy Bohol sy nosy kely miisa 75 manodidina azy ny Faritanin' i Bohol. Manana velarana mirefy 4 821 km2 sy morontsiraka mirefy 261 km ity nosy ity, izay nosy fahafolo lehibe indrindra ao Filipina. Faritany kilasy voalohany mizara ho distrika telo ny Faritanin' i Bohol.

Toeram-pizahan-tany malaza amin' ny fanany tora-pasika sy toeram-pialan-tsasatra ilay faritany. Ny tangoron-kavoana Tsokolate (anglisy: *Chocolate Hills*; seboano *Mga Bungtod sa Tsokolate*, filipinô: *Mga Tsokolateng Burol*), izay havoana maro misy vatosokay miloko manja, no tena mahasarika indrindra.

Ny nosy Panglao, any atsimo-andrefan' i Tagbilaran, dia malaza amin' ny toerana fanaovana antsitrika ary voalaza matetika ho anisan' ny toerana folo fanaovana an-tsitrika tsara indrindra eran-tany. Toeram-pizahan-tany maro sy ivon-toerana fanaovana antsitrika no manenika ny tora-pasika atsimo. Teratany ao amin' ilay nosy ny tarsien' i Filipina (*Carlito syrichta*), anisan' ny primata kely indrindra eran-tany.

I Bohol no faritany niavian' i Carlos P. Garcia, filoha fahavalo tao amin' ny Repoblikan' i Filipina (1957–1961) izay teraka tao Talibon, ao Bohol.

Tamin' ny 15 Ôktôbra 2013 dia ravan' ny horohorontany nirefy 7,2 sy manana ny ivony 6 km atsimon' i Sagbayan, i Bohol. Ity horohorontany ity, izay namely ny faritra atsimo amin' i Cebu ihany koa, dia namoizana ain' olona 222 ary nandratra olona 374. Nandrava na nanimba fiangonana lova maromaro tao Bohol koa izany.

Tamin' ny taona 2023 ny nosy Bohol dia voatendry ho UNESCO Global Geopark, voalohany ao Filipina izany.

## Jereo koa

* Cebu
* Bohol
* Panay
* Masbate
* Samar
* Leyte
* Mindanao
* Visayas
Panay (nosy)

I **Panay** dia nosin' i Filipina ao amin' ny tangoronosy Visayas. Voahodidin' ny nosy Tablas sy ny nosy Sibuyan any avaratra, ny nosy Masbate any avaratra atsinanana, ny nosy Cebu, ny nosy Negros ary ny nosy Guimaras any atsimo-atsinanana ity nosy ity. Voafaritry ny Ranomasina Sibuyan ao avaratra, ny Ranomasina Visayan ao atsinanana, ny Andilan-dranomasin' i Guimaras ao atsimo-atsinanana, ny Hoalan' i Panay ao atsimo ary ny Ranomasin' i Sulu ao andrefana ny nosy Panay.

Ara-pitantanana dia mizara ho faritany efatra ilay nosy: ny nosy Aklan,  ny nosy Antique,  ny nosy Cápiz ary  ny nosy Iloilo, izay any amin' ny faritra andrefana amin' ny tangoronosy Visayas avokoa. Ny tanàna lehibe indrindra ao amin' ilay nosy dia i Iloilo.

## Jereo koa

* Cebu
* Bohol
* Panay
* Masbate
* Samar
* Leyte
* Mindanao
* Visayas
Masbate (nosy)

I **Masbate** dia nosin' i Filipina ao amin' ny Faritanin' i Masbate. Anisan' ny Vondronosy Masbate io nosy io. Ny velarany dia mirefy 3 268 km2 ary niisa 731 269 ny mponina tao araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2020.

Io no nosy faha-11 lehibe indrindra amin' ny velarana sy mponina ao Filipina. Laharana faha-155 maneran-tany ilay nosy araka ny velarany sady nosy faha-70 be mponina indrindra eran-tany. I Masbate no nosy lehibe indrindra amin' ireo nosy telo lehibe ao amin' ny Faritanin' i Masbate. Ny nosy lehibe roa hafa dia i Ticao sy i Burias.

Ny tanànan' i Masbate no tanàna lehibe indrindra ao amin' ilay nosy, izay misy mponina 104 522 tamin' ny taona 2020.

Ny nosy Masbate dia voa mafy tamin' ny fandalovan' ny rivo-doza lehibe Yolanda tamin' ny Nôvambra 2013, izay nahatonga ny famindrana olona niisa 15 700 teo ho eo.

## Jereo koa

* Mindanao
* Visayas (Cebu - Bohol - Panay - Masbate - Samar - Leyte)

* Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Samar (nosy)

I **Samar** dia nosin' i Filipina ao amin' ny vondronosy Visayas. Io no nosy fahatelo lehibe indrindra ao amin' ilay firenena, misy mponina manodidina ny 1 08 tapitrisa.

Io no nosy atsinanana indrindra ao amin' ny vondrona Visayas. Misaraka amin' i Leyte amin' ny alalan' ny Andilan-dranomasin' i San Juanico, izay 2 km monja ny sakany amin’ ny toerana tery indrindra. Io andilan-dranomasina io dia iampitan' ny tetezan' i San Juanico. I Samar dia eo atsimo-atsinanan' ny Saikinosin' i Bicol ao Luzon, nosy lehibe indrindra ao amin' ilay firenena. Ny andilan-dranomasin' i San Bernardino no mampisaraka azy roa. Ao atsimon' i Samar ny Hoalan' i Leyte, toerana nisy ny Adin' ny Hoalan' i Leyte, izay ampahan' ady an-dranomasina lehibe indrindra tamin' ny Ady Lehibe Faharoa. Misokatra mankany amin' ny Ranomasin' i Filipina, atsinanan' i Samar, ity helodrano ity.

Ity nosy ity dia mizara ho faritany telo: i Samar sy i Samar Avaratra ary i Samar Atsinanana. Ireo faritany telo ireo, miaraka amin' ny faritanin' ny nosy maro mifanila aminy ao Leyte sy Biliran, no mahaforona ny Faritra Visayas Atsinanana.

## Jereo koa

* Cebu
* Bohol
* Panay
* Masbate
* Samar
* Leyte
* Mindanao
* Visayas
Leyte (nosy)

I **Leyte** dia nosin' i Filipina amin' ireo nosy ao amin' ny vondronosy Visayas. Efa ho 2 tapitrisa ny mponina ao. Manodidina ny 180 km eo ho eo ny halavan' ilay nosy avy avaratra mianatsimo, ary 65 km eo ny sakany lehibe indrindra.

Any avaratra, ity nosy ity dia tena akaiky an' i Samar, izay sarahan' ny andilan-dranomasin' i San Juanico aminy, mielanelana 2 km monja sady atohin' ny tetezan' i San Juanico. Any avaratr' i Leyte ihany koa no ahitana ny nosy sady Faritanin' i Biliran izay mifandray aminy amin' ny alalan' ny tetezana miampita ny Andilan-dranomasn' i Biliran.

Any atsimo ny nosy Leyte dia misaraka amin' i Mindanao amin' ny alalan' ny Andilan-dranomasin' i Surigao. Misokatra amin' ny Ranomasin' i Filipina sy ny Ranomasimbe Pasifika any atsinanana i Leyte. Any avaratra-atsinanana ny nosy Samar sy ny nosy Dinagat any atsimo-atsinanana dia mamorona Hoalan' i Leyte. Any andrefana no misy ny nosy Cebu sy ny nosy Bohol.

I Leyte dia nosy be tendrombohitra izay rakotra ala indrindra nefa toerana iroboroboan' ny fambolena ny Lohasahan' i Leyte any avaratra-atsinanana. Ara-pôlitika dia mizara roa ilay nosy, i Leyte sy i Leyte Atsimo. Ao amin' ity farany ity no ahitana ny nosy Panaon ihany koa. I Tacloban, any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Hoalan' i Leyte, sy i Ormoc, any amin' ny morontsiraka andrefana, no  tanàna roa lehibe indrindra ao amin' ilay nosy.

## Jereo koa

* Cebu
* Bohol
* Panay
* Masbate
* Samar
* Leyte
* Mindanao
* Visayas
Batanes

Ny tangoro-nosy **Batanes** dia mamorona faritany avaratra indrindra sy kely indrindra ao amin' ny Repoblikan' i Filipina amin' ny lafiny isan' ny mponina sy velarana, ao amin' ny tangoro-nosy Luzon. Ity faritany ity dia ao anatin' ny Faritra Cagayan Valley ary ny renivohiny dia i Basco, ao amin' ny nosy Batan.

Any amin' ny 162 km avaratr' ny nosy Luzon no misy ilay tangoro-nosy, izay misaraka amin' ny tangoro-nosy Babuyan amin' ny alalan' ny Lakandrano Balintang ary any amin' ny 190 km atsimon' i Taiwan, izay misaraka aminy amin' ny alalan' ny Lakandrano Bashi. Ny isan' ny mponina ao dia 17 246 tamin' ny fanisam-bahoaka natao tamin' ny taona 2015.

Ny tangoro-nosy Batanes dia ahitana nosy kely folo, ka ny telo voalohany ihany no misy mponina: Batan, Sabtang, Itbayat, Mavudis, Siayan, Diogo, Nosy Avaratra ary Y'ami na Mavulis (ny nosy avaratra indrindra ao amin' ilay faritany any Filipina).

## Jereo koa

* Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Babuyan (tangoro-nosy)

Ny tangoro-nosy **Babuyan** dia tangoro-nosy any Filipina izay hita ao amin' ny Ranomasin' i Sina Atsimo, eo anelanelan' i Luzon any atsimo sy ny tangoro-nosy Batanes any avaratra, ao amin' ny Andilan-dranomasin' i Luzon. Anisan' ny Faritanin' i Cagayan ireo nosy ireo.

Ny tangoro-nosy Babuyan dia ahitana nosy dimy lehibe: ny nosy Babuyan (nosin' afotroa), ny nosy Calayan (nosy lehibe), ny nosy Camiguin (nosin' afotroa, tsy tokony hafangaro amin' i Camiguin, izay nosy any amorontsirak' i Mindanao),  ny nosy Dalupiri (tsy tokony hafangaro amin' i Dalupiri, nosy iray any avaratra-andrefan' i Samar), ny nosy Fuga, ary nosy kely maromaro mifanila aminy. Ny efatra voalohany dia mandrafitra kaominina iray ihany (Calayan), misy mponina 16 200; ny farany, i Fuga, dia mifamatotra amin' ny kaominin' i Aparri.

## Jereo koa

* Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Polillo (tangoro-nosy)

Ny tangoro-nosy **Polillo** dia vondro-nosy miisa 27 eo ho eo any Filipina, ao amin' ny Ranomasin' i Filipina, ary 25 km eo ho eo any atsinanan' ny nosy Luzon. Misaraka amin' ny nosy Luzon amin' ny alalan' ny Andilan-dranomasin' i Polillo izy ireo ary mandrafitra ny ilany avaratra amin' ny Helodranon' i Lamon. Ireo nosy ireo dia ao amin' ny Faritanin' i Quezon ao amin' ny Faritra Calabarzon ao Filipina. Ny velaran' ny nosy rehetra dia eo amin' ny 875 km2 ka mahatonga ny tangoro-nosy Polillo ho lehibe kokoa noho ny nosy Singaporo. Ny nosy telo lehibe dia ny nosy Polillo ary ny nosy Patnanungan ary ny nosy Jomalig.

## Jereo koa

* Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Catanduanes

I **Catanduanes** dia nosy mamorona faritany nosy ao Filipina. Io faritany io dia anisan' ny Faritr' i Bicol ary ahitana ny nosy Catanduanes (faha-12 lehibe indrindra ao amin' ilay firenena), ny nosy Panay, ny nosy Lete ary ny vondro-nosy Palumbanes. Ao amin' ny Ranomasin' i Filipina no misy ireo nosy mandrafitra an' ilay faritany ireo.

Tao amin' ny Faritanin' i Albay teo aloha izy, nahazo ny fizakan-tena amin' ny maha faritany azy tamin' ny 26 Septambra 1945. Ny isan' ny mponiny dia 260 964 araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2015, ary mirefy 3 915 km2 ny velarany.

## Jereo koa

* Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Marinduque

I **Marinduque** dia nosy sy faritany ao Filipina, ao amin' ny Faritra Mimaropa. Ao amin' ny Helodranon' i Tayabas no misy azy, eo anelanelan' ny nosy Mindoro sy ny Saikinosin' i Bondoc amin' ny nosy Luzon. Ny isan' ny mponiny dia 234 521 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2015 ary mirefy 959 km2 ny velerany.

Ny tampona avo indrindra amin' ilay nosy dia ny tendrombohitra Marinduque Malindig (antsoina hoe Tendrombohitra Marlanga taloha), stratôvôlkano mety ho velona manana haavo 1 157 m any amin' ny tendrony atsimon' ilay nosy. Io nosy io dia voamariky ny lozan' i Marcopper, izay firodanan' ny fefiloha nisakana ny loto avy amin' ny toeram-pitrandrahana volamena, izay nitarika ny fanakatonana ilay toeram-pitrandrahana, tamin' ny taona 1996.

## Jereo koa

* Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Mindoro

I **Mindoro** dia nosin' i Filipina, nosy fahafito araka ny velarany sy fahavalo be mponina indrindra ao amin' io firenena io. Any atsimo-andrefan' ny nosy Luzon sy any avaratra-atsinanan' ny nosy Palawan no misy azy, ao amin' ny Ranomasina Sulu. Nantsoin' ny Sinoa hoe Ma-I na Mait io nosy io taloha. Ny anarana hoe  *Mindoro* dia avy amin' ny anarana nomen' ny Espaniôla an' ilay nosy: "*Mina de Oro*" ("toeram-pitrandrahana volamena").

Manana velarana mirefy 10 571 km2 ary misy mponina miisa 1 408 454 araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2020. Any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Luzon sy avaratra-atsinanan' i Palawan no misy azy. Mizara ho faritany roa i Mindoro: Occidental Mindoro sy Oriental Mindoro.

I San Jose no tanàna lehibe indrindra ao amin' ilay nosy, izay misy mponina 143 430 tamin' ny taona 2015. Ny morontsiraka atsimon' i Mindoro no mandrafitra ny farany avaratra-atsinanan' ny Ranomasina Sulu. Ny tendrombohitra Halcon no tampona avo indrindra ao amin' ilay nosy, izay mahatratra 2 586 m ambonin' ny haabon' ny ranomasina any Oriental Mindoro. Ny tendrombohitra Baco no tendrombohitra faharoa avo indrindra ao amin' ilay nosy izay manana haavo 2 488 m any Occidental Mindoro.

Io no toerana nisy ny ampahan' ady  tamin' ny Desambra 1944 atao hoe Ady tao Mindoro.

## Jereo koa

* Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Palawan (tangoro-nosy)

Ny tangoro-nosy **Palawan**, izay mamorona ny **Faritanin' i Palawan**, dia faritany foronin-tangoro-nosy any Filipina izay ao amin' ny Faritra Mimaropa. Io no faritany lehibe indrindra ao amin' ilay firenena raha ny velaran-taniny izay mitotaly 14 649,73 km2 no heverina. Ny renivohitra sy ny tanàna lehibe indrindra any dia i Puerto Princesa izay mivondrona ara-jeôgrafia ao amin' ilay faritany nefa tsy miankina aminy. Amin' ny teny koiônôna izy dia atao hoe *Probinsya i'ang Palawan*, fa amin' ny teny tagalôga kosa dia *Lalawigan ng Palawan*.

Ny tangoro-nosy Palawan dia eo anelanelan' ny nosy Mindoro any avaratra-atsinanana sy i Borneo any atsimo-andrefana. Eo anelanelan' ny Ranomasin' i Sina Atsimo sy ny Ranomasina Sulu no misy azy. Ny nosy Palawan (09°30′N 118°30′E), izay manana halava mirefy 450 km asy sakany 50 km sady nosy lehibe indrindra ao, no nakana ny anaran' ny Faritanin' i Palawan.

## Jereo koa
Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Romblon (tangoro-nosy)

Ny tangoro-nosy **Romblon**, izay mamorona ny **Faritanin' i Romblon**, dia tangoro-nosy any Filipina, ao amin' ny Faritra Mimaropa. Ny nosy lehibe ao dia ny nosy Romblon, ny nosy Tablas izay nosy lehibe indrindra, ny nosy Sibuyan ary koa ireo nosy kely kokoa (Corcuera, Banton, Concepcion, San Jose). Ny tangoro-nosin' i Romblon dia eo atsimon' i Marinduque sy i Quezon, atsinanan' i Oriental Mindoro, avaratr' i Aklan sy i Capiz, ary andrefan' i Masbate. Araka ny fanisam-bahoaka 2020 dia misy mponina 308 985 tao amin' io tangoro-nosy io.

Ny mponina ao amin' ny tangoro-nosin' i Romblon dia mizara ho vondrona ara-poko sy ara-piteny  telo: ny vondrona miteny rômblômanôna (*romblomanon*) sy ny vondrona miteny ônhàna (*onhan*) ary ny vondrona miteny asy (*asi*). Monina ao amina nosy manokana ao amin' ilay faritany ireo vondrona ireo ary manana ny fiteniny sy ny fombany. Ny fiteny rômblômanôna no tena ampiasaina ao amin' ny tanànan' i Romblon, ao amin'  ny tanàna telo ao amin' ny nosy Sibuyan, ary ao amin' ny tanànan' i San Agustin ao amin' ny nosy Tablas.

Ao amin' ny faritra atsimo amin' i Tablas (Alcantara, Looc, Ferrol, Santa Fe, San Andres, ary Santa Maria) no tena ampiasana ny fiteny ônhàna, ary koa ao amin' ny nosy San Jose. Ny tapany avaratra-andrefan' ny nosy Tablas (ao Odiongan sy Calatrava, ary koa ao amin' ny nosy Corcuera, Banton, ary Concepcion), no ampiasana ny fiteny asy.

Amin' izao fotoana izao dia miantehitra amin' ny fambolena, indrindra ny fambolena vary sy kôprà ary ny jono ny mponina ao amin' ny Faritanin' i Romblony, ho fivelomany. Manana indostrian' ny vatovandana (na marbra) be dia be koa izy io noho ny marbra italiana be dia be, noho izany, ny anarana hoe "Marble Capital of the Philippines" ("Renivohitry ny Marbran' i Filipina"). Tato anatin' ny taona vitsivitsy dia lasa toerana fizahan-tany momba ny tontolo iainana ihany koa ilay faritany, izay manana faritra misy tora-pasika fotsy maromaro, toerana fanaovana antsitrika, tendrombohitra ary ala trôpikaly izay tsidihin' ny mpizaha tany isan-taona.

## Jereo koa
Nosy sy vondro-nosy ao amin' ny tangoro-nosin' i Luzon: Batanes - Babuyan - Polillo - Catanduanes - Marinduque - Mindoro (indraindray koa Masbate - Palawan - Romblon).
Fiteny koiônôna

Ny **fiteny koiônôna** dia anisan' ny fiteny bisaiana isam-paritra ampiasaina any amin' ny morontsirak' i Palawan sy ao amin' ny tangoro-nosy Cuyo any Filipina. Ny fiteny koiônôna no *lingua franca* (fiteny ampiasaina amin' ny fifandraisana) ao amin' ny Faritanin' i Palawan hatramin' ny vao haingana, izay nampitombo haingana ny fifindra-monina tao amin' ilay faritra.

Ny 43 % amin' ny mponina ao Palawan nandritra ny faramparan' ny taompolo 1980 no niteny sy nampiasa ny fiteny koiônôna. Nasehon' ny fandinihana taty aoriana fa nihena be ny isan' ny mpiteny noho ny fitomboan' ny mpifindra monina miteny tagalôga avy any Luzon.

Ny fiteny koiônôna dia sokajian' ny Summer Institute of Linguistics ho ao amin' ny zana-bondrona filipina afovoany, ny bisaiana andrefana, ny koiana. Monina ao amin' ny vondro-nosy Cuyo, izay eo anelanelan' ny tapany avaratr' i Palawan sy ny nosy Panay ny ankamaroan' ny mpiteny koiônôna.

## Jereo koa

* Fiteny filipina
Fetisisma

Ny **fetisisma**, amin' ny etnôlôjia, dia ny fanajana ny zavatra azo tsapain-tanana (sarivongana madinika, sns) ao amin' ny sehatrty ny fivavahana na ny mistika. Endrika finoana sy fanao ara-pivavahana izay inoana ny fananana fahefana mihoatra ny ara-boajanahary ao amin' ny zavatra azo tsapain-tanana sy tsy misy aina antsoina hoe "fetisy" ny fetisisma. 

Ny fetisisma koa dia fivavahana amin' ny zavaboary toy ny rivotra, ny renirano, ny afo, ny biby, ny hazo, eny fa na ny vato aza, na amin' ny zavaboary tsy hita maso, fanahy mahasoa na ratsy, toy ny ody ao Afrika Afovoany, ny burkhan any Siberia, sns. Ity fanao ity dia misy majika (na mazia), matetika mifandray amin' ny lanonana maro sy fombafomba madinika maro.

Ny fetisy amin' ny ankapobeny dia sarin-javatra novolavolaina na nosokirina avy amin' ny tanimanga, ny vato, ny hazo, ny fitaratra na fitaovana hafa, sary maka tahaka ny biby atao ho andriamanitra na zavatra hafa. Matetika io sary io dia vita amin' ny volom-biby, ny volom-borona, ny volo, ny taolana na ny nifin' ny biby mpiahy (mpiaro). Mety ho ilay biby izany indraindray, ary indraindray hazo, renirano, vato na toerana mifandray amin' ilay mpiaro ao an-tsain' izay mino izany.

Amin' ny toe-javatra sasany, ny finoana dia miraikitra amin' ny fomba mazava tsara eo amin' ilay zavatra, hany ka takona ny fifandraisana tany am-boalohany amin' ilay mpiaro, ary ilay finoana dia miova ho fivavahana amin' ny sampy (fanompoan-tsampy). Taloha dia noheverina fa taty Afrika Andrefana ihany no nanaovana ny fetisma, saingy fantatra ankehitriny fa ampiasain' ny olona any amin' ny firenena rehetra izy io. Ny antrôpôlôga tamin' ny taonjato faha-19 dia nampiasa io teny io mba hilazana fotsiny ny finoana ny hery (fanahy) mifandray amin' ny zavatra azo tsapain-tanana izay heverina fa manana hery ara-panahy.

Ny fiheverana vao haingana koa dia manao singa materialy ho fetisy anaovana fanompoam-pivavahana, na dia tsy mampifandray azy ireo amin' ny mihoatra ny ara-boajanahary aza ireo izay manao an' io fivavahana io (izay matetika no mitranga rehefa ampiasaina ny fetisy hiadiana amin’ ny hery ratsy).

## Teny malagasy
Indreto ny teny malagasy, izay manondro zavatra ampiasaina amin' ny finoana nentim-paharazazana malagasy, ampifandraisina amin' ny teny frantsay hoe "fétiche": mohara, ody, sampy izay samy manana ny heviny manokana sy ny zavatra tondroina azy. 

## Jereo koa

* Animisma
* Pôliteisma

## Loharano sy fanamarihana
Fanahy eo amin' ny zavaboary

Ny **fanahy eo amin' ny zavaboary** na ny **andriamanitra eo amin' ny zavaboaary** dia fanahy na andriamanitra tompon' andraikitra amin' ny herin' ny natiora toy ny andriamanitry ny rano, ny andriamanitry ny zavamaniry, ny andriamanitry ny lanitra, ny andriamanitry ny masoandro, ny andriamanitry ny afo na trangan-javatra voajanahary hafa toy ny tendrombohitra, ny hazo na ny volkano. Ekena ao amin' ny panenteisma, ao amin' ny panteisma, ao amin' ny deisma, ao amin' ny pôliteisma, ao amin' ny animisma, ao amin' ny tôtemisma, ao amin' ny samanisma ary ao amin' ny paganisma, fa izany fanahy na andriamanitra izany dia manana hery voajanahary ary afaka manana ny toetran' ny "andriamanibavy-reny", ny "Reny Natiora" na ny "tompon' ny biby".
Arama (zanak' i Sema)

I **Arama** dia zanakalahin' i Sema, araka ny tabilaon' ny firenena ao amin' ny Genesisy toko faha-10 ao amin' ny Baiboly hebreo, ary rain' i Oza,  i Hola, i Getera ary i Masy na Meseka. Milaza ny bokin' ny Tantara fa taranak' i Sema i Arama, i Oza, i Hola, i Getera, ary i Meseka, nefa tsy nilaza mazava raha i Arama no rain' ireo efatra ireo. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe אֲרָם / *Aram* io anarana io.

Ao amin' ny Baiboly hebreo dia matetika no heverina ho razamben' ny Arameana tany Siria fahiny i Arama. Mifanohitra amin' izany, ny Revôlisiônera sinoa aostraliana sy i Tse Tsan-Tai izay mpiara-manorina ny *South China Morning Post* dia milaza fa i Oza, i Hola, i Getera, ary i Meseka, izay zanak' i Arama, no razamben' ny Teratanin' i Amerika, ny Aostrôaziatika, ny Aostrôneziana ary ny Teratanin' i Siberia, ary nanondro ny Armeniana ho taranak' i Arama koa.
Sary masina

Ny **sary masina** na **sarimasina** dia fanehoana ny olo-masina ao amin' ny kristianisma, matetika tanterahina amin' ny alalan' ny hosodoko. Atao hoe **εἰκών** / *eikon* izany amin' ny teny grika. Ny sary masina dia manana heviny ara-teôlôjia lalina izay mampiavaka azy amin' ny sary hafa ampiasain' ny mpino. Ny sary masina dia tafiditra tanteraka ao amin' ny katesezy ôrtôdôksa sy ao amin' ny Eglizy  katôlika tatsinanana izay nitahiry ny lova ny sary masina ary koa ao amin' ny ampahany amin' ny Eglizy katôlika tandrefana ary ao amin' ny Fiangonana tsy kalkedôniana.

Amin' ny maha masina azy, ny sary masina dia ampahany manan-danja amin' ny litorjia ho an' ny Ôrtôdôksa, ary nanjary dôgma amin' ny finoana ny fanajana azy ireo hatramin' ny Kônsily ekiomenika fahafito. Ny sary masina dia nampisedrain' ny Fiangonan' ny Pentarkia, nanomboka tamin' ny taonjato faha-8, amin' ny fepetra ara-javakanto mahery vaika (loharanon' ny aingam-panahy momba ilay sary, ny hamafin' ny tsipika, ny loko). Mandraka ankehitriny, ireo kanôna ireo dia naharitra, ka miantoka ny fitohizan' ity sary hoso-doko natokana ho an' ny voninahitr' Andriamanitra ity.
Vano-kiraro

Ny **vano-kiraro** (*Balaeniceps rex*) dia vorona lehibe mitaingina tongotra lava. Manana endrika ankapobeny mitovy amin'ny vanobe izy io ary efa nosokajiana teo aloha miaraka amin'ny vanobe ao amin'ny filaharana *Ciconiiformes* mifototra amin'io. Na izany aza, ny porofo ara-pananahana dia mametraka azy amin'ny pelikanina sy ny vano ao amin'ny *Pelecaniformes*. Ny olon-dehibe dia volondavenona amin'ny ankapobeny fa ny tanora kosa dia volontany kokoa. Mipetraka any amin'ny faritra mafana any Afrika Atsinanana izy io, any amin'ny heniheny lehibe avy any Sodàna Atsimo ka hatrany Zambia.
Ankavia

I **Ankavia** dia renirano any amin' ny faritra avaratr' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Sava. Eo atsimon' Andapa ny loharanony ao amin' ny hahabo 1469 m ambonin'ny ranomasina, ary mivarina any amin' ny renirano Ankavanana amin'ny Antalaha (Faritra Sava).

## Jereo koa

* Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara
Esama

I **Esama** dia renirano any amin' ny faritra atsimo Madagasikara, ao amin' ny Faritra Anosy. Miampita ny Lalam-Pirenena 12a eo akaikin' Esama (Anosy) ary mivarina any amin' ny Ranomasimbe Indianina. 

## Jereo koa

* Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara
Silikata

Ny **silikata** dia mineraly, sira raha ny marina kokoa, voaforon' ny silisy (SiO2) sy metaly na ôksida hafa, miavaka noho ny fananany  endrika fototra valotava (tetraedra). Ny silikata dia 97 % amin' ny lanjan' ny hodi-tany, ary mihoatra ny 90 % amin' ny lanjan' ny bolavato (litôsfera).

## Jereo koa
Hana (vahoaka)

Ny **Hana** dia foko "ara-tantara" maro anisa any Sina sy amin' ny faritany sinoa rehetra, avy amin' ny foko hoasia (*Huaxia*) fahiny. Amin' ny teny sinoa izy ireo dia ato hoe 汉 na 漢 / *hàn*. Nitondra ny anarana hoe Hana (*Han*) izy io tamin' ny andron' ny tarana-mpanjaka Hana (taona 206 tal. J.K. ka hatramin' ny 220 taor. J.K.), ary nitohy hatrany io anarana io.

Ny Hana no voalohany nahomby tamin' ny fanambarana an' i Sina teo ambany fanapahan' ny tarana-mpanjaka Hana, izay nahitana ireo emperorany nanangana ny kolontsaina sinoa nandritra ny fotoana maharitra, hany ka ny Sinoa ankehitriny dia miantso ny tenany ho "olon' ny Hana".

Ny Hana dia manodidina ny 93 % amin' ny mponin' ilay firenena, izany hoe manodidina ny 1 lavitrisa. Avy any Môngôlia izy ireo. Tsy azo atao ny manao firesahana  azy ireo amn' ny fomba ankapobeny noho ny fahasamihafan' ny fomba amam-panaony sy ny fiteniny ary ny tontolo voajanahary misy azy ireo.

Ny Hana no vahoaka na vondrom-poko lehibe indrindra eran-tany. Noho ny hamaroany ao Sina dia heverina, noho ny tsy fahalalana na fanararaotam-piteny, ho ny "vahoaka sinoa" manontolo izy ireo, ka izany dia manala ny foko maro hafa ao Sina. Toy izany koa, amin' ny fitenenan' ny Tandrefana, ny teny hoe "Sinoa" sy "kolontsaina sinoa" dia ampitovina avy hatrany amin' ny hoe "Hana" sy "kolontsaina hana".

## Jereo koa

* Vahoaka ao Sina
* Fiteny ao Sina
* Vondrom-poko ao Sina
* Fiteny sinoa
Sarivongana

Ny **sarivongana** dia zavakanto maneho sary azon'ny maso jerena sy azon'ny tanana tsapaina, amin'ny 3D, sokirina na volavolaina, mijoro, izay mety maneho sarin'olona na biby na hafa, atao amin'ny zavatra mafy sy maharitra toy ny vato, ny hazo, ny sokay, ny tany, ny metaly, ny plastika, sns. Ny sarivongana mahazatra dia mitovy habe amin'ny tena izy na manakaiky ny habe tena izy; nefa misy ny sary sokitra maneho olona na biby amin'ny endriny feno nefa kely azo bataina sy entina, sy ny manana habe mihoatra ny tena izy.

Vokarina ao amin'ny faritra maro izay samy manana ny kolontsaina ny sarivongana manomboka tamin'ny vanimpotoana talohan'ny tantara ka hatramin'izao; ny sarivongana tranainy indrindra fantatra dia efa ho 30 000 taona lasa izay. Ny sarivongana dia maneho olona sy biby maro samihafa, tena izy na araka ny fedrà. Sarivongana maro no apetraka eny amin'ny toerana ho an'ny daholobe amin'ny maha zavakanto ho an'ny daholobe azy. Ny sarivongana avo indrindra eran-tany, ny *Statue of Unity*, dia 182 metatra ny haavony ary eo akaikin'ny tohodranon'i Narmada any Gujarat, India.

## Jereo koa

* Sary hosodoko

* Sarisokitra
Alominôsilikata

Ny **alominôsilikata** dia mineraly avy ao amin' ny vondrona silikata izay misy atôma silisiôma *Si* sasany nosoloana atôma viraty (na alominiôma) *Al*. Ny koartsa na vatokaranana dia karazana alominôsilikata.
Feldspata

Ny **feldspata** na **felidisipata** dia vondrona mineraly ahitana alominôsilikata-na pôtasiôma, sôdiôma, kalsiôma, na bariôma indraindray.
Fanefana tanimanga

Ny **fanefena tanimanga** dia taozavatra anamboarana fanaka misy atiny fampiasa an-tokantrano toy ny vilany, ny vazy, ny vilia, sns, avy amin' ny feta tanimanga voavolavola tsara sy nodorana.
Biriky

Ny **biriky** dia vaingan-tany vita amin' ny feta nampandrina ka alatsaka anaty lasitra miendrika telozodrirana mahitsizoro amin' ny ankapobeny, vita amin' ny tany tsotra (biriky tany) na tany misy tanimanga na tanidilatra (biriky tanimanga), novolavolaina sy nohamainina amin' ny masoandro (biriky manta) na nodorana anaty lafaoro (biriky masaka) izay ampiasaina amin' ny fanorenana, indrindra amin' ny fanamboarana rindrina.
Tanibetro

Ny **tanibetro** na **tany betro** dia poti-tany sy potipoti-javatra ôrganika entin' ny rano sy apetrany eo amin' ny lalan' ny renirano na eny amoron-drenirano, akora misy ventiny manana habe eo anelanelan' ny an' ny fasika sy ny an' ny tanimanga, izany hoe eo anelanelan' ny 2 sy 63 mikrômetatra.

Ny vatokaranana (na koaritsa), ny feldspata, ny eladrano (na mikà) na ny mineraly misy tanimanga mihitsy aza no fiaviany mineralin' ny tanibetro amin' ny ankapobeny. Vokatry ny fahapotehan' ny vato noho ny fikaoka ataon' ny rano amin' ny sahan-drenirano ny tanibetro. Satria matetika mitsingevana ao anaty rano ny tanibetro, dia mandray anjara amin' ny fahamatrohany. Mampiavaka ny angona *lœss* entin' ny rivotra, antsoina koa hoe "tanibetron-dembalemba", ary fahita any amin' ny angon-dilatra, ny tanibetro. Amin' ity tranga farany ity dia mamoaka singa tena tsara ho an' ny fanavaozana ny fahavokaran' ny nofon-tany sy ho an' ny fitrandrahana izany amin' ny fambolena ny potika tanibetro.

Mety hitranga amin' ny endrika nofon-tany (matetika mifangaro amin' ny fasika na tanimanga) na toy ny dilatra mitsingevana mifangaro amin' ny rano ao amin' ny velaran-drano toy ny renirano ny tanibetro. Mety misy ihany koa ny tanibetro amin' ny endrika nofon-tany miangona amin' ny fanambanin' ny toerana misy rano betsaka, toy ny hita amin' ny fikorian' ny fotaka avy amin' ny fihotsahan' ny tany.

Manana velarana isan-danja antonontonony sy plastika amin' ny ankapobeny tsy miraikitra toy ny dity ny tanibetro. Toy ny lafarinina raha tsapaina sy raha maina, ary malama rehefa lena ny tanibetro amin' ny ankapobeny. Ny tanibetro jerena amin' ny fanalehibeazan-jery dia manana endrika mamirapiratra.

## Jereo koa

* Sokaidîtra
* Sokay
* Tanibetro
* Antsanga
* Tanimanga
* Taniravo
* Tany mainty
* Tany mena
* Vatosokay
* Dilatra
Fotaka

Ny **fotaka** dia nofon-tany tsotra na tanibetro na tanimanga mifangaro amin' ny rano ka manjary marihitra maditidity ary malama. Rehefa feno akora ôrganika ny fotaka ary mipetraka ao ambanin' ny rano, dia mandany ôksizenina ary lasa tsy ampy na tsy misy ôksizenina. Na izany aza dia azon' ny kankana na biby mpisitrika anaty fotaka atao ny manisy rivotra ny ao anaty fotaka. Matetika ny fotaka dia miforona aorian' ny orana na eo akaikin' ny loharano. Nihamafy ny angom-potaka tranainy nandritra ny fotoana jeôlôjika ka lasa vato na nofon-tany ditra toy ny sista na vatofotaka (antsoina matetika hoe lotita). Rehefa misy angom-potaka jeôlôjika miforona ao amin' ny vinanin-drano, dia antsoina hoe fotaka helodrano ny sosona aterak' izany.
Dilatra

Ny **dilatra** dia fitambarana poti-javatra sy vovo-tany mitsingevana ao anaty rano, na eny amin' ny rivotra na ao anaty ranomandry, izay miafara amin' ny fiangonany any amin' ny toerana ambany noho ny herin' ny sinton' ny tany, matetika manome sosona mifandimby. Ny dilatra dia miavaka noho ny toetrany (ny fangarony ara-pizika sy ara-tsimia), ny fiaviany, ny haben' ny poti-javatra mamorona azy, ny karazan-javamananaina ao aminy ary ny mety hisian' ny poizina ao aminy. Ny fihamafisan' ny dilatra no iandohan' ny fiforonan' ny soson-dilatra manjary vato misy rafitra samihafa.

Miforona amin' ny hafanana ambany ety ambonin' ny tany, na amin' ny alalan' ny fiangonan' ny vokatry ny kaoka (ohatra ny fasika, ny tanimanga), na ny rotsa-drano (ohatra ny evapôrita), na amin' ny fiangonan' ny potika mineraly avy amin' ny biby na zavamaniry maty any amin' ny fanambanin' ny ranomasimbe (ohatra ny tsaoka, ny diatômita), na amin' ny fomba mangatsiaka hafa.
Sokaidîtra

Ny **sokaidîtra** dia vaton-dilatra, fifangaroan' ny kalsita (CaCO3) sy ny tanimanga amin' ny fatra mitovitovy, eo anelanelan' ny 35 % sy 65 % ​​(fomba fanoratra hafa: (50 ± 15) %) ary fasika, omena anarana arakaraka ny singa betsaka indrindra ao; ohatra, azo atao ny miresaka momba ny sokaidîtra be tanimanga, na sokaidîtra be tanibetro na sokaidîtra be vatosokay. Raha mihoatra ny 65 % ny vatosokay dia vatosokay be tanimanga no azo, fa ny raha ambanin' ny 35 % kosa ny vatosokay dia tanimanga be vatosokay no azo.

Ny sokaidîtra be vatosokay izay hita any amin' ny farihy dia foronin' ny akoran-tsifotra, atambatry ny fotaka. Ny sokaidîtra miforona anaty farihy dia ampiasaina amin' ny fanamboarana ny simenitra; ny sokaidîtra be tanimanga sy be tsaoka dia zezika sarobidy.

## Jereo koa

* Sokaidîtra
* Sokay
* Tanibetro
* Tanidilatra
* Tanimanga
* Taniravo
* Tany mainty
* Tany mena
* Vatosokay
Sokay (akora)

Ny **sokay** dia akora mivaingana, karazam-bato malemy mora misaratsaraka, fotsifotsy, azo anaovana feta hatao fandalorana na handitiana ny vato arafitra.
Azo amin' ny alalan' ny fandoroana ny vatosokay sy ny endrika hafan' ny karibônetra-na kalsiôma ny sokay. Vita amin' ny ôksida-na kalsiôma (CaO) ny sokay madio. Misy loto toy ny ôksida-na viraty, vy, silisiôma ary maneziôma ny vokatra alefa eny amin' ny tsena amin' ny ankapobeny. Mamoaka hafanana be dia be ny sokay karakaraina amin' ny rano ary miova ho hidirôksida-na kalsiôma, amidy amin' ny endrika vovoka fotsy, atao ahoe sokay maty. 
Ampiasaina amin' ny fanomanana ny simenitra sy ny feta, ary koa hanalefahaba na hanalana ny asidra amin' ny tany fambolena ny sokay. Ampiasaina amin' ny fanamboarana taratasy, fitaratra, fandokoana fotsy (rononon-tsokay), amin' ny fikarakarana hodi-biby, fanadiovana siramamy ary fanalefahana ny rano koa ny sokay.

Ampiasaina indrindra amin' ny fitsaboana ho odiasidra ny ranon-tsokay, izay tsora alkalinin' ny sokay maty anaty rano, mba hanafoana ny fanapoizinana sy amin' ny fitsaboana ny fahamaizana.

## Jereo koa

* Sokaidîtra
* Tanibetro
* Tanidilatra
* Tanimanga
* Taniravo
* Tany mainty
* Tany mena
* Vatosokay
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara