open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bakteria

Ny **bakteria** dia zavamananaina bitika sy prôkarIôta sasany hita amin' ny toerana rehetra. Tokan-tsela ny ankamaroany, nefa misy koa indraindray ny maro sela (amin' ny ankapobeny miendrika taditady), miara-miaina sy mifampifikitra amin' ny alalan' ny vohony ao anatin' ny tsiloly ny ankamaroan' ny karazana bakteria. Atao hoe ***Bacteria*** ny naran' izy ireo ara-tsiansa.

Azo jerena amin' ny maso ny bakteria lehibe indrindra. Mandra-pahatongan' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 dia nihevitra ny manam-pahaizana fa ny kely indrindra dia mirefy 0,2 μm, saingy misy manana refy latsaka noho io. Manana endrika maro ny bakteria: ao ny boribory, ao ny lava na miendrika tsorakazo ary ao ny manana endrika miolikolika. Ny bakteriôlôjia no taranja fandalinana ny bakteria, iray amin' ny mikrôbiôlôjia.

Karazana bakteria 10&nbsp;000 eo ho eo no fantatra hatramin' izao, nefa mety ho betsaka kokoa noho izany ny tena isan' ny karazana bakteria rehetra. Eo anelanelan' ny 5 sy 10 tapitrisa ny tombantombana momba ny isan' ny karazana bakteria.

Hita eny rehetra eny ny bakteria ary misy amin' ny karazana biôtôpy rehetra eto an-tany. Ny bakeria dia mety ho hita eo amin' ny tany, amin' ny ranomamy, amin' ny ranomasina na rano masirasira, amin' ny rivotra, amin' ny fanambanin' ny ranomasimbe, amin' ny fako radiôaktifa, ao anatn' ny hoditry ny tany, amin' ny hoditra sy ny tsinain' ny biby na ny olona. Manan-danja lehibe eo amin' ny tsingerina biôjeôsimika toy ny tsingerin' ny karbônina sy ny famikirana azôta amin' ny atmôsfera ny bakteria.

Betsaka ny bakteria mivelona ao amin' ny tenan' olombelona, ​​mifanahantsahana amin' ny habetsahan' ny sela mandrafitra ny olombelona, fa lehibe kokoa ny vesatry ny selan' olombelona. Tsy manimba na koa mahasoa ny vatana ny ankamaroan' ireo bakteria ireo. Na izany aza dia maro ny karazana bakteria miteraka areti-mifindra.

Ny bakteria dia mety ho tena ilain' ny olombelona amin' ny fikarakarana rano maloto, sy eo amin' ny indostrian' ny sakafo mandritra ny fanamboarana iaorta na frômazy, ary amin' ny famokarana indostrialin' ny taharo simika maro.

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry - *[[Plantae]]*
* Holatra - *[[Fungi]]*
* Biby (*[[Biby|Animalia]]*)
* *[[Protista]]*
* *[[Chromista]]*
* *[[Archaea]]*
Fromazy

Ny **fromazy** dia vokatra vita amin'ny ronono, azo avy amin'ny ronono ary novokarina tamin'ny tsiro, firafitra ary endrika maro samihafa tamin'ny alàlan'ny fifangaroan'ny kôlinina proteinina.
Fôsily

Ny **fôsily** (avy amin'ny Latina Klasika: *fossilis*, ara-bakiteny "azo tamin'ny fitrohana") dia tavela, fiheverana, na fitadiavana zavamananaina taloha tamin'ny vanim-potoana geolojika taloha.
Kafe (zava-pisotro)

Ny **kafe** dia zava-pisotro voaomana avy amin' ny voan-kafe nendasina sy nototoina ary nalona anaty rano sy notantavanina.

## Ny famokarana sy fanafarana kafe
Efa tany amin’ ny taonjato faha-7 tal. J.K. no nambolen’ ny olona ny kafe, izay vanimpotoana namokarana azy tany Arabia, teny amoron’ ny Ranomasina Mena. Nanomboka tamin’ ny taonjato faha-15 dia niitatra nankany Iemena ny fambolena kafe, avy eo nankany amin’ ny Atsinanana manontolo eto amin’ izao tontolo izao.

Ankehitriny dia i Brezily no lohalaharana amin’ ny fambolena kafe ao Amerika Atsimo sy manerana izao tontolo izao, nefa niely aty Afrika koa izany nandritra ny taonjato faha-20, ka i Madagasikara no lohalaharana taty Afrika, izay narakarahin’ i Kôngô sy i Kamerona ary i Angôla. Tonga tany Azia koa ny fambolena kafe, na dia tsy tena mandroso be aza, toy ny any Indônezia.

Ny mpamokatra kafe voalohany dia i Brezily, manaraka azy i Kôlômbia, i Indônezia, i Japana, i Kôtidivoara, i Meksika, i Goatemala, i Oganda ary i Etiôpia. Ny ankabetsahan’ ny kafe vokarina maneran-tany dia avy any Amerika, ka ny kafe arabica no vokariny amin’ izany. I Brezily sy i Kôlômbia sy i Indônezia ary i Kôtidivoara no firenena voalohany manondrana kafe be indrindra, ary ireo firenena any Eorôpa Avaratra (Nôrvezy, Danemarka, …) sy ny ao Eorôpa Andrefana ary i Etazonia no mpanafatra kafe be indrindra maneran-tany.

## Karazan-kafe sy fikarakarany ny voan-kafe

Maro karazana ny kafe raha isaina ny kafe, fa karazany roa ihany no tena be mpamboly, izay avy aty Afrika: ny *Coffea arabica* sy ny *Coffea canephora* (*robusta*). Ny *Coffea arabica* dia avy any Etiôpia ary volena indrindra any Amerika Latina. Ny *Coffea canephora* dia volena indrindra aty Afrika, indrindra ao Kôtidivoara, sy any Atsinanana Indrindra, indrindra ao Vietinamy.

Rehefa lehibe ny foto-kafe dia mamony miloko fotsy sy mamoa miloko mena izay misy voany roa. Otazana mbola manta ny voan-kafe. Alona anaty rano halemy ny voan-kafe avy eo esorina ny hodiny, ary aotrika avy eo sasana vao izay atapy masoandro na amin’ny toerana mamokatra hafanana. Sivanina amin’ izay ny voan-kafe avy natapy, angonina arakaraka ny habeny anaty lasaka. Voan-kafe manta 20 kg no ahazoana kafe avy nendasina milanja1,5 kg. Ny fanendasana no miteraka ny fofo-manitry ny kafe.

## Jereo koa

* Kafe (zavamaniry)

* Kafe (voany)

* Dite (zavamaniry)
* Dite (zava-pisotro)
*Lavanila
*Jirofo
*Dipoavatra
Tantanana

Ny **tantanana** na dia fitaovana iray misy "loha" mavesatra mifatotra amin' ny tahony lava izay ahodina mba hitondra fiantraikany amin' ny faritra kely amin' ny zavatra iray.

## Jereo koa

* Tsofa
* Famaky
* Antsy
* Sabatra
* Saba-droa lela
* Tafoforana
Serfa

Ny **serfa** na **diera** (*Cervidae*) dia fianakaviam-biby misy nono, mandinika, manana rantsan-tongotra tsiroaroa isan-tongotra. Anisan' izany ny serfa mena na diera mena (*Cervus elaphus*), ny kapreôlo (*Capreolus capreolus*), ny karibo (*Rangifer tarandus*), ny ôrinaly (*Alces alces*) ary ny dama eorôpeana (*Dama dama*), ary koa ireo karazana tsy dia fantatra toy ny podo (*Pudu*) sy ny dieran-drano (*Hydropotes inermis*).

Ny mampiavaka ny serfa dia izy manana tandroka misampana, taova misy taolana mety mihintsana eo amin'ny lohan'ny lahy. Na izany aza, misy ny vitsivitsy maningana: amin' ny karibo dia samy manana tandroka ny lahy sy ny vavy; amin' ny karazana sasany dia tsy misy ny tandroka toy ny an' ny dieran-drano, na tandroka mitranga kely toy ny an' ny podo sy ny an' ny mazama (*Mazama*).

Mihintsana isan-taona ny tandroky ny serfa.

Ny serfa no biby dia mandinika lehibe farany any amin' ny faritra manana toetrandro antonony. Manerana izao tontolo izao dia misy karazany efatra amby efapolo voatsinjara ho genera fito ambin' ny folo.

Ny serfa mahazatra indrindra any amin' ny alan' i Eorôpa dia ny serfa mena (*Cervus elaphus*), ny kapreôlo (*Capreolus capreolus*) ary ny dama eorôpeana (*Dama dama*). Any Skandinavia dia misy koa ny karibo (*Rangifer tarandus*) sy ny ôrinaly (*Alces alces*), izay hita any Eorôpa Afovoany. Ny karazana hafa dia efa namboarina hahatanty toetrandro tany Eorôpa ary hita any indraindray, toy ny serfa sika (*Cervus nippon*).

Ny haben' ny serfa dia miovaova ka misy ny mitovy amin' ny an' ny bitro (ny an' ny podo), misyny mitovy amin' ny an' ny soavaly lehibe (ny ôrinaly), misy ny anelanelan’ izay.

## Jereo koa
* Serfa mena
* Kapreôlo
* Karibo
* Ôrinaly
* Oapity

## Jereo Koa
Omar García Harfuch

**Omar Hamid García Harfuch** (Cuernavaca, Morelos, 25 Febroary 1982) dia polisy Meksikana ary mpiasam-panjakana. Nanomboka tamin'ny 4 Oktobra 2019 dia nitana ny toeran'ny sekreteran'ny fiarovana ny olom-pirenena ao an-tanànan'i Mexico City.
Sôkôla

Ny **sôkôla** dia fanomanana masomboly kakao natsatsika sy nototoina izay natao tamin'ny endrika ranoka, paty na amin'ny sakana iray, izay azo ampiasaina ho fofona manitra amin'ny sakafo hafa koa.

## Jereo koa
*Kakaô (zavamaniry)

## Orinasa
*Mars Inc.
*Chocolates Garoto (Brezila)
Taolana

Ny **taolana** dia ampahany amin' ny vatana izay manome fanohanana sy endrika ary fiarovana ny sela malemy sy taova marefo amin' ny biby.
Loha

Ny **loha** dia ampahany amin'ny zavamananaina izay mazàna dia misy ny sofina, ati-doha, handrina, takolaka, saokany, maso, orona ary vavany.
Sira

Ny **sira** dia mineraly voaforon'ny klôroida (NaCl), izay singa simika ao amin'ny kilasy masira lehibe kokoa; ny sira amin'ny endrika voajanahary amin'ny maha mineraly kristaly dia fantatra amin'ny anarana hoe sira.

Raha tafahoatra ny fihinana sira dia mety hiteraka aretina toy ny fiakaran'ny tosi-drà
## Jereo koa
* Siravato
* Siramamy
Hoditra

Ny **hoditra** dia fonony ivelany malefaka izay mandrakotra ny vatan' ny biby manana hazon-damosina, ka manana anjara asa telo lehibe: fiarovana sy fametrana  ary fahatsapana. Io no taova mivelatra indrindra sy mavesatra indrindra amin'ny tenan' olombelona; Amin'ny olon-dehibe dia manodidina ny 2&nbsp;m2 ny velarany, ny hateviny dia miovaova eo amin' ny 1 ka hatramin' ny 3&nbsp;mm. Na izany aza dia kely lavitra noho ny an'ny tsinay (300 ka hatramin'ny 400&nbsp;m2,) sy ny an' ny havokavoka (80&nbsp;m2) ny velaram-pifanakalozany.

## Jereo koa

* Taova: maso - sofina - orona - lela
* Akora: hoditra - hazo - taratasy - lamba - landy
Taova

Ny **taova** dia vondrona tambatsela mifanampy amin' ny fanatanterahana anjara asa fiziôlôjika iraisana. Manao asa maromaro miaraka na mifandimby ny taova sasany, fa amin' ity tranga ity dia tanterahan' ny zanabondron-tsela iray ny anjara asa tsirairay, amin' ny ankapobeny. Miankina amin' ny taova maro izay miara-monina anaty rafi-taova ny ain' ny zavamaniry sy ny ain' ny biby. Ny fitaovana sy rafitra, izay manatanteraka andiana asa mifameno, no dingam-pandaminana eo ambonin' ny taova. Ny tambatsela no dingam-pandaminana ambanin' ny taova. Ny anatômia, izay ampahany amin' ny sehatry ny biôlôjia, no fandalinana ny taova.

## Jereo koa

* Zavamananaina
* Zavamaniry
* Biby
* Sela
* Tambatsela
* Fitaovana
Pigmea

Ny **Pigmea** dia vahoaka ahitana foko maro samihafa ao amin' ny alam-pehiben-tany ao Afrika. Ny teny hoe *pigmea* dia fanagasiana ny teny grika hoe *pugmaîos,* izay midka hoe "mirefy iray hakiho". Ny salan-kalavan' ny lehilahy pigmea tokoa dia 1,52 m.

## Ny fiaviany sy ny faritra ahitana azy

### Ny fiavian' ny Pigmea
Mivelona amin' ny fihazana sy ny fakana taovan-javamaniry anaty ala ny Pigmea izay nonina tao amn' ireo faritra be ala talohan' ny fahatongavan' ny Banto mpamboly tamin' ny fiantombohan' ny taonjato voalohany.

### Faritra misy azy ao Afrika
Ankehitriny dia miisa eo anelanelan’ny 100&nbsp;000 sy 200&nbsp;000 ny Pigmea, ka ao amin' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany, ao Gabôna, ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (Zaira taloha) ary ao Roanda no firenena ahitana azy ireo. Monina ao amin' ny ala manakaiky ireo tanàna madinika onenan' ny mpamboly izy ireo ary manao fifanakalozana amin' ny mponina hafa (biby haza na voankazo sy fakan-javamaniry fihinana atakalo fitaovana ilaina amin' ny fiainana andavanandro, sns).

## Ny fiarahamonina pigmea

### Ny fiarahamonin' ny samy Pigmea
Tsy manana fiteny azy manokana ny Pigmea fa miteny amin' ny fitenin' ny mponina mifanolo-bodirindrina aminy. Manana ny anaram-pokony manokana anefa izy ireo isam-paritra, ka ny Aka (*Akka*) sy ny Mboty (*Mbuti*) no ao amin' ny alan' i Ituri ao Zaira, ny Toà (*Twa*) ny ao Roanda. Mitsitokotoko ho olona telopolo any ho any izy ireo ary manambady tokana fa tsy mampirafy. Miara-mihaza ny olona maromaro miaraka ka ny mpihaza mahay indrindra no mitarika.

### Ny fiaraha-miaina amin' ny mponina hafa
Ny fahapotehan' ny ala sy ny fanosehan' ny mponina hafa azy ireo dia mahatonga ny Pigmea lasa miara-belona amin' ny mpamboly, izay manao tsinontsinona sady mampanompo azy ireo. Ny sasany, ohatra, dia manao taozavatra amin' ny tanimanga, ny sasany mpandihy, ny sasany mpampihomehy. Ireo Pigmea ao Roanda (ny Toà) dia noheverin' ny Hoto sy ny Totsy ho ambany firazanana.

### Mihena isa ny Pigmea
Mihena isa ny Pigmea noho ny aretina (indrindra ny aretin' ny avokavoka) sy ny tsy fahafaha-mifindrafindra monina intsony ary ny fanambadian' ny vehivavy pigmea amin' ny lehilahy banto.

## Jereo koa

* Papoa (vahoaka)
* Tompon-tanin' i Aostralia
* Melaneziana
* Veda (vahoaka)
* Negritô
*Vazimba
Loko litorjika

Ny **loko lotorjika** dia ny lokon' ny fitafiana sy ny lokon' ny lamba hafa na ny an' ny fanaingoana ampiasaina ao amin' ny kristianisma mba hanomezana heviny ara-panahy am-pamantarana ny fimbafomba sy ny fankalazana amin' ny fari-potoana iray ao amin' ny tetiandro litorjika. Ny hevitry ny loko litorjika dia marin-toerana kokoa raha mitaha amin' ny endriky ny fitafiam-pisoronana. Na ny hevitry ny loko, na ny endriky ny fitafiana dia miovaova arakaraka ny kolontsaina sy ny vanimpotoana. Misy fifandraisana amin' ny lohahevitra tiana hanjaka amin' ny fe-potoana na fankalazana iray ny loko litorjika.

Ao amin' ny Fiangonana katôlika dia misy loko sasany ampiasaina amin' ny fotoana sasany: nyvolomparasy amin' ny Fiaviana (na Advento) sy amin' ny Karemy, ny fotsy amin' ny Noely sy ny Paka (na Paska), ny mena amin' ny Pentekôty (na Pentekôsta) ary ny maitso amin' ny fotoana mandava-taona (fotoana tsotra).

## Jereo koa

* Litorjia
* Tetiandro litorjika
Cyprien Ntaryamira

I **Cyprien Ntaryamira** dia mpanao pôlitika lasa filoham-pirenen’i Borondy nandritra ny roa volana, teraka tamin’ny 6 Marsa 1955 tao amin’ny havoanan’i Gitwe, kaomioninan’i Mubimbi, faritanin’i Bujumbura, ary maty nisy namono tamin’ny 6 Avrily 1994 tao Kigali reniovohitr’i Roanda. Filoham-pirenen’i Borondy izay nanomboka tamin’ny 5 Febroary hatramin’ny 6 Avrily 1994 nahafatesany.

### Injeniera momba ny fambolena
I Cyprien Ntaryamira dia nianatra tamin’ny sekoly ambaratonga voalohany tao Rushubi, izay nifarana tamin’ny taona 1968. Tany Bujumbura izy no nanohy ny fianarany tamin’ny sekoly ambaratonga faharoa. Tamin’ny taona 1972 izy dia nitsoa-ponenana ka nialokaloka tany Roanda ka tao izy no nanohy sekoly ambaratonga faharoa tamin’ny taona 1973 ka hatramin’ny 1976 tany Kigali. Tamin’ny taona 1982 no nahazoany ny diploma maha injeniera momba ny fambolena azy tao Roanda.

### Minisitry ny Fambolena
Tamin’ny volana Marsa 1983 izy vao nody any Borondy mba hiasa ao amin’ny ministeran’ny Fambolena. Tamin’ny taona 1985 izy dia voafonja noho ny antony ara-pôlitika tamin’ny fitondran’i Jean-Baptiste Bagaza. Tamin’ny taona 1986 izy dia lasa mpikambana mpanorina ny antoko *Front pour la démocratie du Burundi* (FRODEBU), niaraka tamin’i Melchior Ndadaye.

Tamin’ireo fifidianana ara-demôkrasia voalohany tao Borondy tamin’ny 1993 dia nandresy ny *Union pour le progrès national* (UPRONA) ny FRODEBU antoko misy azy izay nahazo 64 % (raha nahazo 32 % ny UPRONA). Voatendry no minisitry ny Fambolena i Cyprien Ntaryamira tao amin’ny governematan’i Sylvie Kinigi, raha i Melchior Ndadaye no filoham-pirenena.

### Filohan’ny Repoblika
Tamin’ny 5 Febroary izy no lasa filohan’ny Repoblikan’i Borondy nandimby an’i Sylvie Kinigi.

### Ny nahafatesany
Tamin’ny 6 Avrily 1994 dia nandray anjara tamin’ny fifanaraham-pandriampahalemana tao Arusha tany Tanzania izy mba hampitsaharana ny ady an-trano tao Borondy izay nanomboka iray taona talohan’io vokatry ny famonoan’olona ny filoha Melchior Ndadaye mandritra ny fanonganam-panjakana. Ny fiaramanidina mpitondra azy dia mbola an-dalam-panamboarana, ka ny an’ny filoham-pirenen’i Roanda Juvénal Habyarimana izay hody any Kigali, avy eo mankany Borondy, no nitondra azy. Raha nivonoa hipetraka amin’ny tany tao amin’ny seranam-piaramanidina ao Kigali ilay fiaramanidia dia nisy nitifitra tamin’y misily ka maty tamin’izany ireo filoham-pirenena roalahy. Nipoaka taorian’io ny fandripahana totsy tany Roanda.
Lisitry ny filohan'i Roanda

Ireto ny filohan'i Roanda nifandimby:

* Dominique Mbonyumutwa
* Grégoire Kayibanda
* Juvénal Habyarimana
* Théodore Sindikubwabo
* Pasteur Bizimungu
* Paul Kagame
Théodore Sindikubwabo

I **Théodore Sindikubwabo** dia olom-panjakana roandey efa solombavam-bahoaka, efa minisitra imbetsaka, nisahana ny asan'ny filohan'ny Repoblika tao amin'ny governemanta mpisolo toerana vonjimaika tao Roanda teo anelanelan'ny 9 Avrily sy 19 Jolay 1994 nandritra ilay famongoran-taranaka nahazo ny Totsy atao Roanda. Teraka tao Butare tamin'ny taona 1928 izy ary maty tokony tamin'ny taona 1998.

### Fiaviany sy asa nataony
Avy any amin'ny faritanin'i Butare (Faritany Atsimo ankehitriny) i Théodore Sindikubwabo. Mpitsabo nanana ny diplôma doktôrà izy. Minisitry ny fahasalamana tao amin'ny governemantan'ny filoha Grégoire Kayibanda. Taorian'ny fiakaran'i Juvénal Habyarimana teo amin'ny fitondrana dia nisahana ny fitsaboana ankizy tao amin'ny Centre hospitalier tao Kigali izy. Lasa solombavam-bahoaka izy taorian'izay.

### Isan'ny tomponandraikitra tamin'ny fadringanana
Raha vantany vao maty noho ny fidarabohan'ny fiaramanidina nitondra azy teo Kigali ny filoha Juvénal Habyarimana tamin'ny 6 Avrily 1994 ka nipoaka ny fifandripahan'ny Totsy sy ny Hoto tao Roanda, dia notendren'ny Komity notarihin'ny kôlônely Théoneste Bagosora (talen'ny kabinetra tao amin'ny ministera'ny Fiarovana)  hisolo vonjimaika ny fioham-pirenena roandey i Sindikubwabo.

Tamin'ny 19 Avrily 1994 dia nanentana ireo mbola tsy nandray anjara tamin'ny famonoana ny Totsy izy ary nitey tamin'izy ireo mba hamela ireo izay efa manatanteraka izany. Tamin'ny 29 Avrily 1994 izy dia iverina tany Butare ka niteny tamin'ireo lehiben'ny Hoto mba hanara-maso ny Hoto hafa izay eo am-pamonoana ny Totsy. Tamin'ny 18 Mey 1994 izy dia nankany amin'ny prefektioran'i Kibuye ka nisaotra ny mponina tao noho ny asa soa vitan'izy ireo tamin'ny famonoana ny Totsy.

### Fahafatesany
Mety maty tamin'ny taona 1998 izy, tsy isy didim-pitsarana nanameloka azy. Ny fotoana sy ny toe-javatra nahafatesany dia tsy fantatra mazava. Misy ireo izay milaza fa mety matin'ny aretina sida izy na maty namono tena.

## Jereo koa
Ireo filoham-pirenena roandey:

* Dominique Mbonyumutwa

* Grégoire Kayibanda
* Juvénal Habyarimana
* Pasteur Bizimungu
* Paul Kagame
Faustin Kayumba Nyamwasa

I **Faustin Kayumba Nyamwasa** dia isan'ireo mpanorina ny *Front patriotique rwandais* (FPR) izay nahitana koa an'i Paul Kagame. Izy no lehiben'ny etamazôron'ny tafika roandey tamin'ny taona 1994 hatramin'ny 2002. Teraka tamin'ny taona 1962 izy ary isan'ireo Totsy mpitsoa-ponenana tany Oganda. Karohin'ny fitsarana heloka bevava iraisam-pirenena sady enjehiny izy satria nanitsakitsaka ny zon'ny olombelona sy nanao heloka bevava mandritra ny ady ary tompon'andraikitra tamin'ny fandripahana ny Hoto mpitsoa-ponenana tany amin'ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô. Ankehitriny izy dia isan'ireo mpanohitra an'i Paul Kagame, nitsoaka an'i Roanda.

## Jereo koa

* Tantaran'i Roanda
Jean-Léonard Rugambage

I **Jean-Léonard Rugambage** dia mpanao gazety roandey ao amin'ny gazety mpivoaka indroa isam-bolana atao hoe *Umuvugizi*, izay nanaovany lahatsoratra misy fitsikerana mamaivay ny fitondran'i Paul Kagame. Maty nisy nitifitra tao amin'ny toeram-ponenany ao Kigali renivohitr'i Roanda izy tamin'ny 24 Jona 2010.

## Jereo koa

* Tantaran'i Roanda
Fred Rwigyema

I **Fred Gisa Rwigema** dia mpanao pôlitika roandey, isan'ireo mpanorina ny antoko *Front patriotique rwandais* (FPR) sady heverina ho olomanga teo amin'ny tantaran'i Roanda na dia tsy niaina tao Roanda aza izy nandritra ny ankabeazan'ny androm-piainany. Teraka tamin'ny 10 Avrily 1957 tao Gitarama izy ary maty tamin'ny 2 Ôktôbra 1990. **Emmanuel Gisa** no tena anarany.

I Rwigema dia teraka tao amin'ny faritra atsimo ao Roanda. Satria izy heverina ho ao amin'ny foko totsy dia nandosirta tany Oganda miaraka amin'ny fianakaviany nankany amin'ny tobin'ny mpitsoa-ponenana *Nshungerezi* ao Ankole tamin'ny taona 1960, taorian'ny fiovam-penitra mahery vaika hoto (revôlisiona hoto) tamin'ny taona 1959 sy ny fiakaran'i Dominique Mbonyumutwa piraiminisitra teo amin'ny fitonfdrana.

Rehefa nifarana ny fianarany tamin'ny taona 1976 dia nankany Tanzania izy ka niditra tao amin'ny *Front de libération National*, izay vondrona mpioko notarihin'i Yoweri Museveni. Tamin'izany fotoana izany no nanovany ny anarany hoe *Fred Rwigema*. Tamin'io taona 1976 io ihany dia nankany Môzambika izy ka ninditra tao amin'ireo mpioko izay nitolona hanafaka an'io firenena io amin'ny fibodoana ataon'ny mpanjana-tany pôrtogey.

Tamin'ny taona 1979 i Fred Rwigema dia niditra tao amin'ny *Armée Nationale de Libération de l’Ouganda* izay nandresy ka naka an'i Kampala tamin'ny volana Avrily sy nanery an'i Idi Amin Dada hisesitany. Taty aoriana izy dia niditra tao amin'ny *Armée nationale de résistance* izay niady amim-piadiana tamin'ny governemantan'i Milton Obote.

Tamin'ny taona 1990 izy dia nitarika ny Front patriotique rwandais, izay nanafika an'i Roanda tamin'ny 1 Ôktôbra avy ao Oganda, ka izany no fanombohan'ny ady an-trano tao Roanda. Roa andro taorian'io fanafihana io izy dia maty tamin'ny fomba tsy fantatra mazava.

## Jereo koa

* Tantaran'i Roanda
Zaira

I **Zaira** na ny **Repoblikan' i Zaira** dia ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô ankehitriny tamin' ny Repoblika Faharoa, tamin' ny taona 1971 hatramin' ny taona 1997. Izany fari-potoana izany dia mifanandrify amin' ny naha filohan' ny Repoblika an' i Joseph-Désiré Mobutu izay fantatra indrindra amin' ny anarana hoe Mobutu Sese Seko.
Joseph Kasa-Vubu

I **Joseph Kasa-Vubu**, izay antsoina fotsiny amin' ny hoe **Kasa-Vubu**, dia mpanao pôlitika kôngôley sady filoham-pirenena voalohany tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô tamin’ ny taona 1960 hatramin' ny taona 1965. Teraka tamin' ny taona 1930 sy maty tamin’ ny taona 1965 izy.

## Mpitaky fahaleovan-tena sy filohan' ny Repoblika voalohany

### Mpitaky fahaleovantena
Mpampianatra i Kasa-Vubu . Voafidy ho filohan’ny *Alliance des Bakongos* na *Association des Bakongos* (hafohezina amin’ny heo Abako), izay fikambanana ara-pôlitika mpitaky fahaleovan-tena, izy tamin’ny taona 1954. (Ny Bakôngô dia foko iray ao Kongô). Izany Abako izany dia ikambanan’ ireo olona ao amin’ ny foko iray ao Kôngô zanatany belza. Azon’ ny *Mouvement national congolais* (MNC), antoko pôlitika naorin’ i Patrice Lumumba, anefa ny fandresena tamin’ ny fifidianana natao tamin’ ny volana Mey 1960, iray volana alohan’ ny hahazoana ny fahaleovan-tena, dia ny MNC izay nanohana ny haha fanjakana tokana tsy mizarazara an’ i Kôngô.

### Filoham-pirenena voalohany
Tamin’ ny nahazoana ny fahaleovan-tena dia teraka ny fitakiana fizakan-tena isam-paritra isan-karazany ka nahatonga an’ i Lumumba nanaiky marimaritra iraisana. I Kasa-Vumbu no natao filoham-pirenena tao amin’ ny repoblika vaovao fa i Lumumba kosa no lasa piraiminisitra.

## Niharan' ny fanonganam-panjakana

### Naongana avy eo naverina teo amin' ny fitondrana
Tamin’ ireo volana manaraka dia nikorontana izaitsizy i Kôngô. Nikomy tamin’ ny manamboninahitra fotsy hoditra ny miaramila tao amin’ny tafika kôngôley, ka tamin’ ny volana Jolay 1960 dia nitarika an’ i Katanga (faritra atsimo atsianana) tamin’ ny ady fampisarahana i Moïse Tshombé, izay nahatonga ny miaramilan’ i Belzika hiditra an-tsehatra. Tamin’ ny 14 Septambra 1960 dia nesorin’ i Mobutu Sese Seko, lehiben’ ny tafika kôngôley, i Kasavubu sy i Lumumba (izay novonoina tamin’ ny taona 1961). Naverina teo amin’ ny fitondrana anefa i Kasa-Vubu taorian’ izany.

### Naongan' i Mobutu fanindroany
Tamin’ ny volana Janoary 1963 dia natsahatry ny tafiky ny Firenena Mikambana ny fihetsiketsehana fampisarahana nataon’ ireo ao Katanga, dia nahanton’ i Kasa-Vubu ny Antenimiera tamin’ ny volana Septambra. Nipoitra nanaraka izany ny ady ho amin’ ny fiovam-penitra mahery vaika (revôlisiona) tao Kwilu (tanàna ao atsimo andrefana). Nanangana governemanta hafa ny tao Stanleyville (Kisangani ankehitriny) ao amin' ny faritra atsinanan’i Kôngô, izay tsy rava raha tsy tamin’ny nandefasan’i Belzika sy i Britaina Lehibe ary i Etazonia miaramila mpilatsaka amin’ ny elonaina tao amin’ io faritra io. Tamin’ny 24 Novambra 1965 dia nisy ny fanonganam-panjakana nanala an’ i Kasa-Vubu ka Mobutu Sese Seko no nanambara tena ho filohan’ ny Repoblika.

## Jereo koa

* Zaira
* Repoblika Demôkratikan'i Kôngô

* Tantaran'ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô
*Filoham-pirenen' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô: Joseph Kasa-Vubu - Mobutu Sese Seko - Laurent-Désiré Kabila - Joseph Kabila - Félix Tshisekedi
Britaina Lehibe

I **Britaina Lehibe** dia nosy ao amin'ny ranomasina avaratra-andrefan' i Eorôpa tanibe. Ny ankabeazan' ny tanin' ny Fanjakana Mitambatra (anglisy *United Kingdom*) dia ao amin' ny nosy Britaina Lehibe. Io anarana io koa dia manambatra an'i Angletera sy i Kambria sy i Ekôsy ary ny ankamaroan'ny fizaràn-tany amin'ny nosy maro mifanolotra aminy afa-tsy ny nosy Man sy ny tangoro-nosy Anglô-Nôrmanda.

Amin' ny teny anglisy dia atao hoe *Great Britain* na *Britain* fotsiny izy, fa amin' ny teny galoà dia *Prydain Fawr*, *Great Breetain* amin' ny teny skôtisy,  *Breten Veur* amin' ny teny kôrnika, *Breatainn Mhòr* amin'ny teny gaelika, ary *Grande Bretagne* amin' ny teny frantsay. 

Ao amin' ny fihaonan' ny Ranomasimbe Atlantika sy ny Ranomasina Avaratra no misy azy, manelanelana azy amin' i Irlandy ny Ranomasin' i Irlandy, ary amin' ny kôntinenta ny Ranomasina Mache (na Lakandranon' i Angletera). Izy no nosy lehibe indrindra sady be mponina indrindra ao amin' ny kôntinentan' i Eorôpa.
Arusha

I **Arusha** dia tanàna ao amin'ny tapany avaratr'i Tanzania sady renivohitry ny Faritr'i Arusha. Tamin'ny taona 2012 izy dia nisy mponina miisa 416 442; Amin'izao izany dia mety any amin'ny 500 000. Akaiky ny tendrombohitra Kilimandjaro no misy an'i Arusha.

Niorim-ponenana tao amin'io tanàna io ny Maasay tamin'ny taona 1830. Tamin'ny taona 1896 dia lasan'ny Alemàna ny tanàna, fa tamin'ny taona 1916 kosa dia ny Britanika no nifehy azy.

Sady ivo amin'ny raharaham-manjakana sy ny reivohitra ara-taozava-baventy ao amin'ny faritra mpamokatra kafe sy landihazo sy piretra (frantsay: *pyréthre*) ary taretra i Arusha.

Ao Arusha no mifarana ny lalam-by izay mampitohy an'io tanàna io amin'ireo seranan-tsambo ao amin'ny Ranomasimbe Indiana: Tanga ao Tanzania sy Mombasa ao Kenia.

Ahafahana mahazo fiaramaniodina mitondra mankany amin'ireo valan-javaboary lehibe sy any Zanzibara ary amin'ny tanàna hafa ao Tanzania ny seranam-piaramanidin'i Arusha. Ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenena akaiky indrindfra dia ny seranam-piaramanidin'i Kilimandjaro izay 50 km miala an'i Arusha.

Maro ireo valan-javaboary akaiky an'i Arusha, isan'izany ny valan-javaboarim-pirenen'i Serengeti sy ny an'i Tarangire. Akaiky azy koa ny volokano Ngorongoro sy ny tendrombohitra Kilimandjaro sy Meru.

## Jereo koa

* Dodoma

* Dar es-Salaam
Roanda-Orondy

I **Roanda-Orondy** dia isan'ny empiran'ny mpanjanatany alemàna tao Afrika, fitambaran'i Roanda sy Borondy ankehitriny, izay nomen'ny Fikambanan'ny Firenena ho eo ambany fiahian'i Belzika tamin'ny taona 1919 rehefa resy tamin'ny Ady Lehibe Voalohany I Alemaina.  I Belzika no nahazo fahefana hanjanaka azy ka tsy tapitra izany raha tsy tamin'ny nahazoan'i Roanda sy Borondy ny fahaleovan-tenany tamin'ny volana Jolay 1962. Atao hoe *Ruanda Urundi* izy amin'ny teny alemàna.

## Jereo koa

* Tantaran'i Roanda

* Tantaran'i Borondy
* Tantaran'i Oganda
* Tantaran'ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô
* Tantaran'ny Repoblikan'i Kôngô
Toà (vahoaka)

Ny **Toà** dia vahoaka monina ao amin' ny faritry ny Farihy Lehibe ao Afrika, anisan' ny atao hoe Pigmea, izay fantatra amin' ny hakely sy ny hafohin' ny tenany. Izy ireo no heverina fa mponina tranainy indrindra ao amin' io faritra io. Ankehitriny dia ao Roanda, ao Borondy, ao Oganda ary amin' ny faritra atsinanana amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô no ahitana azy ireo betsaka. Ahitana olona mitovitovy amin' ny Toà koa ny ao amin' ny alan' ny Lemak' i Congo (ny Môngô sy ny Mboty), toy izany koa ny any Angôla, Namibia, Zambia, Malaoy, ary Bôtsoana.

Tamin' ny taona 2000 dia tombanana eo anelanelan' ny 70 000 sy 87 000 ny isan' ny Toà, izay miparitaka amin' ny velaran-tany mirefy 100 000 km² any ho any. Vitsy anisa ny Toà raha mitaha amin' ny mponina hafa amin' ny firenena rehetra misy azy ireo (eo anelanelan' ny 0,02 sy 0,7 %). Iharan' ny fanilihana izy ireo na amin' ny lafiny ara-pôlitika na ara-toekarena, ary tsy afaka manohitra firy ny fanavakavahana mahazo azy ireo.

## Jereo koa

* Hoto

* Totsy
* Pigmea
* Môngô
* Mboty
Firenena ao Afrika

Ity ny lisitry ny **firenena ao Afrika**, nalahatra araka ny abidy:

* Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla
* Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana
* Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia
* Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy
* Jibotỳ
* Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara
* Lezôtô - Liberia - Libia
* Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika
* Namibia - Nizera - Nizeria
* Oganda
* Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan'i Kôngô - Repoblikan'i Afrika Afovoany - Repoblikan'i Kôngô - Roanda
* Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy
* Tanzania - Tôgô - Tonizia  - Tsady
* Zambia - Zimbaboe
Sômalilandy

I **Sômalilandy** na **Repoblikan' i Sômalilandy** dia tany na firenena ao amin' ny Tandrok' i Afrika, nozanahin' ny Britanika taloha. Nanambara tena ho mahaleo tena ny vahoaka ao aminy tamin' ny taona 1991 fa tsy hiaraka amin' i Sômalia intsony ary ny lalàmpanorenany tamin' ny 30 Avrily dia tsy eken' ny fianakaviambe iraisam-pirenena. Ny fanjakana ao Sômalia anefa milaza fa mbola masi-mandidy amin' io tany io nanomboka tamin' ny fanovana ny fariparitry ny tanim-pirenena tamin' ny 2016. Atao hoe *Soomaaliland* na *Jamhuuriyadda Soomaaliland* izy amin' ny fiteny sômaly, أرض الصومال, *Arḍ aṣ-Ṣūmāl* na جمهورية أرض الصومال, *Jumhūrīyat Arḍ aṣ-Ṣūmāl* kosa amin' ny teny arabo. Atao hoe **[[Sômalilandey]]**  ny vahoakan' io firenena io.

Manana velaran-tany mirefy 137&nbsp;600&nbsp;km² i Sômalilandy. Ireto ny firenena mifanolotra aminy: i Sômalia, i Etiôpia, i Jibotỳ ary i Iemena (ny Helodranon' i Aden). Misy mponina 3&nbsp;500&nbsp;000 any ho any ny ao. I Hargeisa no renivohiny izy misy mponina 800&nbsp;000 any ho any.

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Faustin Twagiramungu

I **Faustin Twagiramungu** dia mpanao pôlitika roandey avy ao amin'ny foko Hoto izay nahazo ny zo maha olom-pirenena belza azy. Teraka tamin'ny 14 Aogositra 1945 tao amin'ny faritanin'i Cyangugu izy, Maty 2 Desambra 2023. Izy no piraiminisitra tao Roanda tamin'ny taona 1994 hatramin'ny 1995.

## Jereo koa

* Tantaran'i Roanda
Jean Kambanda

I **Jean Kambanda** dia piraiminisitry ny goveremanta mpisolo toerana vonjimaika nandritra ny famongoran-taranaka tao Roanda. Teraka tamin'ny 19 Ôktôbra 1955 izy. Nampangaina ho tompon'adraikitra tamin'ilay famongoran-taranaka izy, toy ny ankamaroan'ireo mpikambana tao amin'ny governemanta notarihiny. Niaiky heloka teo anatrehan'ny *Tribunal pénal international pour le Rwanda* (TPIR) izy.

## Jereo koa

* Tantaran'i Roanda
Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika

Ny **Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika** dia fanjakana ao Sahara Andrefana izay nanambara ny fahaleovanteny tamin' ny 27 Febroary 1976 tamin' ny alalan' ny *Front Polisario*, izay mametraka ny maha masi-mandidy azy amin' ny tanin' i Sahara Andrefana nefa tsy mifehy afa-tsy ny 20&nbsp;%n' izany faritra izany. Ny 80&nbsp;%n' io faritra io dia mbola fehezin' i Marôka izay mitaky koa ny maha masi-mandidy azy amin' io faritra io. Ny fianakaviambe iraisam-pirenena amin' ny ankapobeny dia mandà izany fahelaovan-tenan' ny Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika izany. Atao hoe الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية / *Al-Jumhūrīyya al-`Arabīyya aṣ-Ṣaḥrāwīyya ad-Dīmuqrāṭīyya* izy amin'ny teny arabo, fa *República Árabe Saharaui Democrática* kosa amin' ny teny espaniôla. Atao hoe **[[Saharaoy]]** ny vahoakan' io firenena io.

Amin' ny Firenena Mikambana dia faritra tsy manana fizakan-tena i Sahara Andrefana satria ny fanjanahana azy dia tsy mbola mifarana. Samy laviny na ny fisian' ny Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika na ny fiandrianan' i Marôka amin' io faritra io. Amin' ny Vondrona Afrikana anefa dia isan' ny firenena sy fanjakana afrikana ny Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika ka mpikambana feno ao amin' io vondrona io nanomboka tamin' ny taona 1982.

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Kisoadia

Ny **kisoadia** dia karazana biby mampinono, tsy mifidy zavatra hohanina, miaina any anaty ala, ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]*. ***Sus scrofa*** ny anarany ara-tsiansa. Ity karazana be mpihaza ity dia heverina ho karazana mahery miasa ihany koa, afaka mamolavola paikady fizarana ny tsindry afitsoky ny fihazana. Ny kisoa fiompy ( *Sus domesticus*), izay avy amin' ny famolahana ny kisoadia ho lasa fiompy, dia heverina ho zana-karazan' ny kisoadia, ka nomena ny anarana ara-tsiasa hoe *[[Sus scrofa domesticus]].*

## Jereo koa

* ''Sus''
* *[[Potamochoerus]]*

* *[[Phacochoerus]]*
* *[[Babyrousa]]*
* Lambo
* Kisoa
Madilo

Ny **madilo** na **kily** na **madiro** dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]],* sy ao amin' ny zana-pianakaviana *[[Caesalpinioideae]],* misy voany azo hanina, zanatany aty Afrika trôpikaly. Atao hoe ***Tamarindus indica*** ny anarany ara-tsiansa. Io no hany karazana ao amin' ny ao amin' ny vondron-karazana ***Tamarindus***.

Ny kily na madiro dia karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty Afrika Atsinanana. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany Azia Atsimo ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany Amerika Afovoany tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao Meksika sy ao Hôndorasy ary Goatemala io hazo io amin' izao fotoana izao. Eto Madagasikara, indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny Sakalava, dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo".

Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra.
Raozy

Ny **raozy** na **tosak** dia zavamaniry voninkazo maharitra ao amin 'ny karazana atao hoe *Rosa*, ao amin' ny fianakaviana *Rosaceae*, na ilay voninkazo entiny. Misy karazany 300 mahery ny raozy ary misy mpamboly an' aliny maro.
Hao

Ny **hao** dia bibikely tsy manana elatra izay kantsentsitra mitoetra amin' ny faritra maniry volo amin' ny olombelona sy ny biby hafa maro koa, ka raha manaikitra izy dia miteraka hidihidy amin' ny biby kaikeriny. Ny karazana hao rehatra dia mamorona ny filaharana ***Phthiraptera***. 

Misy karazany roa ny hao mitsentsitra ny olombelona: ny haon-doha (*Pediculus humanus capitis*) sy ny haofotsy (*Pediculus humanus humanus*). Manana ny haony koa ny kisoa, ny soavaly, ny alika ary ny biby fiompy hafa.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Antoandro tsy mifoy hao, ka alina vao manao pia-koho.
* Ianao ve no volo ngita fieren' ny hao?
* Lolohavi-manaikitra toa hao.
* Ny hao no azo lazaina ananam-be, fa ny fananana hita ihany.
* Renihao ka ny vavy indray no malaza.
* Tondro tokana tsy mahazo hao.

## Jereo koa

* Angidina
* Angely
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly
Plasmôdiôma

Ny **pasmôdiôma** dia biby bitika dia bitika, sokajin'ny prôtôzoera, izay katsentsitry ny biby misy nono sy ny vorona. Ny plasmôdiôma no miteraka ny tazomoka ao amin'ny olombelona. Alohan'ny hidiran'ny plasmôdiôma ao amin'ny olombelona dia mivelona ao anatin'ny vavin'ny moka atao hoe anôfela izy, ka ny kaikitr'ity mokavavy ity no mamindra azy amin'ny olombelona. ary miteraka ny tazomoka.
Tazomoka

Ny **tazomoka** dia areti-mifindra vokatry ny katsentsitra ao amin' ny vondron-karazana atao hoe plasmôdiôma (*[[Plasmôdiôma|Plasmodium]]*), miparitaka amin' ny alalan' ny kaikitry ny vavin' ny karazana moka anôfela sasany.

Olona 229 tapitrisa no marary ary 409&nbsp;000 no maty tamin' ny taona 2019. Ny tazomoka no mbola aretina lehibe indrindra vokatry ny katsentsitra, izay mahazo ny zaza latsaky ny dimy taona sy ny vehivavy bevohoka indrindra. Ny 95&nbsp;% amin' ny tranga dia any amin' ny firenena sivy amby roapolo, indrindra aty Afrika atsimon' i Sahara (27 % any Nizerià, 12 % any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, 5 % any Oganda, 4 % any Môzambika).

Ny katsentsitry ny tazomoka dia mifindra indrindra amin' ny alina, amin' ny alalan' ny kaikitry ny moka vavy ao amin' ny vondron-karazana *Anopheles*, izay mitondra ilay katsentsitra rehefa avy nanaikitra olona voan' ny tazomoka. Mamely ny selan' atin' ilay marary ny katsentsitra, avy eo mivezivezy ao amin' ny ra, mameno ny selamena ary mamotika azy ireo.

Karazan-biby mafana ra maro no tsentsefin' ny *Plasmodiidae*, izay iharan' izy ireo. Amin' ny karazana 123 fantatra ao amin' ny vondron-karazana *Plasmodium*, efatra ihany no mamely ny olombelona manokana: ny *Plasmodium falciparum* izay tompon' andraikitra amin' ny ankamaroan' ny fahafatesana, ary telo hafa izay miteraka endrika malemy kokoa sy tsy mahafaty amin' ny ankapobeny, dia ny *Plasmodium vivax*,  ny *Plasmodium ovale* ary  ny *Plasmodium malariae*.  Ny karazana *Plasmodium knowlesi*, fahita any Azia Atsimo-Atsinanana saingy noheverina vao haingana ho katsentsitra manokan' ny rajako isan-karazany, dia fantatra ankehitriny fa misy fiantraikany amin' ny olombelona ihany koa, saingy amin' ny ankapobeny dia malefaka.

Tamin' ny 6 Nôvambra 1880 no nahitan' ny dokotera frantsay iray, Alphonse Laveran, ny anton' io aretina io tao amin' ny hôpitaly miaramila any Constantine (Alzeria): ity dokotera ity dia nahazo ny Loka Nobel momba ny fiziôlôjia na ny fitsaboana tamin' ny taona 1907. Tamin' ny taona 1897 ny dokotera anglisy, Ronald Ross (Loka Nobel tamin' ny taona 1902) dia nanaporofo fa ny moka *Anopheles* no mpamindra ny tazomoka (hatramin' izao fotoana izao, ny rivotra maloto mivoaka avy amin' ny heniheny no noheverina ho tompon' andraikitra amin' ny fihanak' ilay aretina).

Tamin' ny 6 Ôktôbra 2021, ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana (frantsay: *Organisation Mondiale de la Santé* - OMS) dia nanoro hevitra ny hampiasana ny vaksiny iadiana amin' ny tazomoka RTS,S/AS01 (RTS,S) mahavoa ny ankizy aty amin' ny faritra atsimon' i Sahara sy any amin' ny faritra hafa ahitana fifindran' ny tazomoka *P. falciparum* antonony na mahery.

## Tazomoka eto Madagasikara
Antony fahefatra mahatonga ny fahafatesana eny amin’ny hopitaly ary mitana ny laharana faha-3 amin’ny tokony hanatonan’ny Malagasy ny tobim-pahasalamana ny tazomoka.

## Jereo koa
*Kolera
*Farasisa
*Angatra (aretina)
*Antibiotika
*Gripa
*Habokana

## Loharano sy fanamarihana
Haruka Shiraishi

**Haruka Shiraishi**(白石晴香, teraka ny 8 Aprily 1995), dia mpihira Japoney.  Miankina amin'ny fitantanana matihanina.  Avy ao Tokyo.  Haavo: 158 cm, karazana-dra AB. 

## References


## Rohy ivelany

* TOY'S FACTORY Profile
Katsentsitra

Ny **katsentsitra** na **kantsentsitra** dia zavamananaina mivelona amin' ny fihinana ny zavamananaina hafa izay tsy vonoiny fa iraiketany ao ivelany na any anatiny na tsidihiny matetika. Ny katsetsira dia matetika biby nefa mety ho zavamaniry koa.

Ny moka, ny parasy, ny hao, ny soko ary ny kankam-pisaka no katsentsitry ny olombelona fantatra indrindra. Ny bakteria sy ny virosy dia sokajina ho katsentsitra koa.
Fitsaboana nentim-paharazana

Ny **fitsaboana nentim-pharazana** dia ny fanao sy fomba fiasa ary ny fahalalana amam-pinoana momba ny fahasalamana ampiasana singa avy amin' ny zavamananaina (zavamaniry na biby) sy singa avy amin' ny zavatra tsy manana aina (vato, tany, rano, sns) ary fanao ara-pivavahana, ampiasana tanana (fanorana, sns) mba hisakanana ny aretina na hamantarana sy hanasitranana sy hitandroana ny fahasalamana, ka voakasika amin' izany na ny vatana (aretina, ratra, vay, sns) na ny fanahy.

Maro ny firenena aty Afrika sy ao Azia sy any Ôseania ary any Amerika Latina izay ahitana fitsaboana nentim-paharazana. Ny aty Afrika dia ny 80&nbsp;% amin' ny mponina no mila an' io fitsaboana io mba hitsaboany noho ny tsy fahampiana sy ny fahalafosan' ny fitsaboana môderna. Any Sina dia ny 30 hatramin' ny 50&nbsp;% amin' ny zavatra itsaboana ara-pomban-drazana dia avy amin' ny zavamaniry.

## Jereo koa

* Fivavahan-drazana
* Raokandro
* Tambavy
Antrôpôzôfia

Ny **antrôpôzofia** dia firehana ezôterika noforonin' ilay ôkoltista aotrisiana atao hoe Rudolf Steiner tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Izany firehana izany dia mifamatotra amin' ny teôzôfian' i Helena Blavatsky sy amin' ny firehana maron' ny rôzikrosianisma ankehitriny. Ahitana singa avy amin' ny bodisma sy amin' ny hindoisma ary amin' ny kristianisma ny ao. Ny fiheveran' ny antôpôzôfia dia nandray ny fiheverany ny karmà sy ny fahatongavana ho nofo indray avy amin' ny hindoisma sy ny bodisma. Ahindrahindrany ny fahafahan' ny olona ankehitriny miditra indray ao amin' ny tontolo ara-panahy amin' ny alalan' ny fampiasana sy fanazaran-tena soritsoritan' i Rudolf Steiner  ao amin' ny boky nosoratany atao hoe *L'Initiation*. Amin' ny maha hetsika sy fikambanana ezôterika sy ara-pivavahana azy dia ampianariny ny fisian' ny tontolo ara-panahy izay fototry ny tontolo materialy (tontolo azo tsapain-tanana) sady manana fomba fanaova fisaintsainana lalina (frantsay: *meditation*) sy fombafomba samihafa.

Ny antrôpôzofia sy ny finoany pseodô-siantifika dia maharitra mandraka ankehitriny amin' ny alalan' ny taranja maro nalaina avy aminy izay hita amin' ny sehatra maro: fanabeazana (pedagôjia Steiner-Waldorf), haikanto (hosodoko, tantara an-tsehatra, sary sokitra, mozika, sns), fahasalamana (fitsaboana antrôpôzôfika, fanamboaram-panafody, kôsmetika), fanampiana ny olona manam-pahasembanana (hetsika Camphill), toekarena (banky), pôlitika (fizaran' ny fiarahamonina ho telo), fambolena (biôdinamika sy fambolena voaloboka biôdinamika), fivavahana (fianakaviambe kristiana). Maro ny orinasa sy fikambanana izay manam-pifandraisana amin' ny hetsika antrôpôzôfika, toy ny orinasa mpanao fanafody  Weleda, ny fikambanana mpanamarina Demeter, ary ny banky sahala amin' ny La Nef, GLS Bank, Triodos Bank, Freie Gemeinschaftsbank. Voatsikera ny antrôpôzôfia noho ny fatahorana azy sao manao ny fomba ratsin' ny sekta izay mety haterany.

I Steiner, izay manohitra mafy an' i Kant momba ny materialisma ao amin' ny siansa, dia miaro ny fiheverany fa ny "siansan' ny fanahy" dia siansan' ny tsy azo tsapain-tanana. Rehefa tafiditra tao amin' ny teôzôfian' i Blavatsky izy dia nitombo ny zavatra tafiditra tao amin' ny fiheverany avy amin' ny fanao ôkoltista: indrindra ny mistika alemàna sy ny gnôzy kristiana ary ny akon' ny filôzôfia tatsinanana, izay  misy fiantraikany lehibe ao amin' ny hetsika teôzôfika, ary koa ireo fanao araka ny ôkoltisma, ny fanandroana, ny fivavahana, ny fedrà ary ny filôzôfia momba ny olombelona.

Ankehitriny, ny tranom-pikambanana lehibe dia ny Goetheanum izay miorina ao Soisa, izay ivontoerana iraisam-pirenena an' ny Fikambanana Antrôpôzôfika maneran-Tany (*Société anthroposophique universelle*) sy ny Sekoly afaka momba ny siasan' ny fanahy (*École libre de science de l'esprit*) izay ahitana departemanta iraika ambin' ny folo.

## Jereo koa

* Teôzôfia
Sofisma (silamo)

Ny **sofisma** dia fitambaran' ireo finoana sy fanao ary fomba fijery mistika sy ezôterika ao amin' ny tontolon' ny fivavahana silamo nanomboka tamin' ny tonjato faha-11. Na dia Sonita ny ankamaroan' ny Sofy (mpanaraka ny sofisma) voalohany dia tsy sampana manokan' ny finoana silamo ny sofisma satria ahitana Siita sy mpino silamo hafa koa. Avy amin' ny teny arabo hoe تصوّف / *taṣṣawuf* ny hoe *sofisma*. Ny sofisma dia lalanam-pisandratan' ny fanahy amin' ny alalan' ny fianarana atao hoe  *tassawuf* na *tariqa.*

Ao amin' ny fanambaràn' ny Kor'any sy ny ohatra nasehon' i Mohamady no misy ny fototry ny sofisma, ka azo atao ny milaza fa efa teo izy hatramin' ny fiantombohan' ireo fanambaràna ara-paminanian' ny finoana silamo. Tao amin' ny sonisma aloha no nahitana azy avy eo ao amin' ny siisma koa na dia miseho amin' ny fomba samy hafa izy ao amin' ireo sampan' ny finoana silamo ireo. 

Hatramin' ny fiantombohan' ny finoana silamo dia nisy Olema sy mpanam-pahaizana silamo toa an' i Ibn Khaldûn nanohitra izay nolazain' izy ireo ho fiviliana na fivaon' ny sofisma, ka nanaovany fitsikerana momba ny fanao ara-pivavahana sy amin' ny tenim-pinoana (dôgma). Ankehitriny dia manohitra tateraka ny sofisma ny oahabisma.
Kiorda (vahoaka)

Ny **Kiorda** dia vahoaka miteny indô-eorôpeana, anisan' ny vahoaka iraniana, izay ny ankabeazany Miozolmàna sonita izay miisa eo anelanelan' ny 30 tapitrisa sy 40 tapitrisa, monina indrindra ao Torkia sy ao Iràna sy ao Iràka ary ao Siria.

Hatramin' ny taonjato iray izay dia nisy Kiorda sasany izay nitolona ho amin' ny fizakan-tena mba hahafahan' izy ireo manana ny tanindrazany manokana, dia i Kordistàna. Ny firenena rehetra izay ahitana fianakaviambe korda dia manohitra fatratra ny fiforonan' ny fanjakana kiorda sady manahy ny hahalasanan' ny ampahan' ny tanim-pireneny. Nisy ny fifindra-monina vao tsy ela izay niteraka ny zanaka am-pielezana (diaspôra) kiorda miely amin' ny firenena rehetra any Eorôpa Andrefana sy any Etazonia ary any Aostralia. Ilay fianakaviambe tao Kabul dia nandao an' i Afganistàna tamin' ny ady mangotraka niseho tamin' ny faramparan' ny taompolo 1970.

Miteny amin' ny fitenim-paritra maro mitovitovy ny Kiorda, dia fiteny avy amin' ny fiteny kiorda ihany, izay isan' ny fiteny iraniana. Ny fiteny kiorda dia mampiasa abidy avy amin' ny abidy arabo sy abidy latina, sy karazan' ireo maro hafa koa.  Ny Kiorda ao Kordistàna Atsimo sy Atsinana dia miteny sôrany (*sorani*), ny ao amin' ny tapany efatra hafa dia miteny kormanjy (*kurmandji*), ny ao Kordistàna Avaratra miteny zazaky. Misy fitenim-paritra kiorda hafa koa izay tenenina ao amin' ny faritra maro ao Kordistàna toy ny fiteny lôry, ny fiteny laky, ny fiteny gôrany, sns.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Kordistàna