Fahakiviana lalina (psychiatrie)

## Fisehon'ny fahakiviana lalina na fahaketrahana
Ny **fahakiviana lalina** na azo faritana koa hoe fahaketrahana, izay antsoina koa hoe **aretina manempotra saina** na **fikorontanan-tsaina mitarazoka**, dia toe-javatra manjo ny olona iray izay ahitana fihenan'ny fifaliana sy tsy fahazotoana na koa tsy fananana ireo angovo sy ainga ho entina miatrika ny fiainana. Izany dia mety mitranga amina fotoana iray na maharitra, miaraka amin’ny soritr’aretina maro hafa.

Anisan'ireo soritr'aretina ireo ny:

* **fihenan'ny fahatokisan-tena**,
* **olana amin'ny fifantohana** sy **fahatsiarovana**,
* **fihen-danja** : mahia loatra,
* **fikorontanan'ny torimaso** (na tsy fahatoriana, na torimaso be loatra),
* ary **fahaverezan'ny fahafinaretana** na fahalianana amin’ireo zavatra fahita ho nahafinaritra teo aloha (**anhédonie**).

Io toe-pahasalamana io dia mety hisy fiantraikany lalina amin’ny fiainan’ny olona iray, na ara-tsaina, ara-batana, na ara-tsosialy.

Ity fitambaran'ny soritr'aretina ity (**areti-mifamatotra**, izay efa nozarazarain'ny boky famaritana avy amin’ny fikambanana amerikanina momba ny fitsaboana ara-tsaina ho isan’ny **fikorontanan'ny saina**) dia tafiditra ao anatin’ny sokajy antsoina hoe **“fikorontanana mitarazoka”** (na **troubles dépressifs**) nanomboka tamin’ny fivoahan’ny **DSM-5** tamin’ny volana mey 2013.

Na izany aza, **manjavozavo** indraindray ny fampiasana ny teny hoe **"fahakiviana"** na **"dépression"**: amin’ny fiteny andavanandro, dia matetika io teny io no ampiasaina amin’ny tsy tokony ho izy, ka milaza toe-javatra hafa tsy tena fahakiviana lalina akory, toy ny **alahelo mandalo, na fihenam-pahazotoana sy fihenam-pifaliana tsy lalina**, izay tsy mahafeno ny fepetra fiantsoana hoe fahakiviana lalina.

## Fihatraikan'ny fahakiviana lalina
**Manempotra sy manimba fiainana ny fahakiviana**, satria mety hisy fiantraikany amin’ny **torimaso**, **fihinanana**, ary amin’ny **fahasalamana ankapobeny**, ka **mampitombo ny loza mitatao dia ny famonoan-tena** amin’ireo tranga mafy indrindra (indrindra amin’ny **fahakiviana noho ny fahatsiarovana ny lasa** na *dépression mélancolique*). Mety hisy fiantraikany ratsy ihany koa izany amin’ny **fianakaviana**, **fianarana**, na **asa** ataon’ilay olona.

Any Etazonia, eo ho eo amin’ny 3,4 % amin’ireo olona miaina ao anatin’ny fahakiviana no mamono tena, ary maherin’ny 60 % amin’ireo olona namono tena no nitondra fahakiviana lalina na koa karazana fikorontanan'ny toe-panahy hafa.

Manana androm-pivelomana fohy kokoa ireo olona miaina ao anatin’ny fahakiviana raha oharina amin’ny olona salama ara-tsaina. Ireo olona marary saina ireo manko dia mety ho mora tratran’ny aretina hafa sy sady tandindonin'ny famonoan-tena.

Matetika koa, ireo marary miaina **amin’izao fotoana izao** na **efa voan’ny fahakiviana teo aloha** dia **mizaka fanilikilihana sy fanavakavahana** avy amin’ny fiarahamonina.

## Ny fanombanana (diagnostika) ny fahakiviana lalina
Ny ahafantarana fa tratra ny fahakiviana lalina ilay olona dia miankina amin’ny lafin-javatra maro samihafa :

* ny fihetseham-po entin’ilay marary mitantara ny toetrany,
* ny fitondran-tena hita sy tsapan’ny manodidina azy,
* ary ny valin’ny fizahana ara-tsaina na ara-pitsaboana nataon’ny mpitsabo ara-tsaina (psychologue) na mpitsabo aretin-tsaina (psychiatre).

Afaka manoro ihany koa ny mpitsabo mba hanao **fitsirihana fanampiny** hanavahana raha misy aretina hafa mety **miteraka soritr’aretina mitovitovy amin’ny fahakiviana**.

Io aretina io dia matetika miseho amin’ny olona eo anelanelan’ny 20 sy 30 taona, ary mahatratra ny izay anelanelan’ny 30 sy 40 taona.

## Fitsaboana sy faharetana
Fanafody manohitra fahakiviana (*antidépresseur*) no atolotra amin’ny tranga fahakiviana antoniny na mafy.

Fitsaboana ara-tsaina (*psychothérapie*) dia mety ampiasaina irery amin’ny fahakiviana malefaka na antoniny, ary ampiarahana amin’ny fanafody raha fahakiviana mafy no atrehina.

Azon’ny dokotera ampiasaina ihany koa ny teknika fanentanana amin’ny atidoha (*neurostimulation*) toy ny:

* tDCS (*transcranial Direct Current Stimulation*),
* rTMS (*répétitive Transcranial Magnetic Stimulation*), sns.

Fampidirana hopitaly dia mety ho ilaina raha:

* manary tena ilay olona (auto-négligence),
* misy loza mitatao amin’ny famonoan-tena,
* na ho fiarovana ny manodidina azy.

Raha tsy mahomby ny fanafody sy ny fitsaboana ara-tsaina, dia azo atao ny fitsaboana amin’ny herinaratra (*électroconvulsivothérapie*) na ny fanentanana magnetika amin’ny atidoha (*rTMS*).

Miovaova be ny faharetan’ny fahakiviana:

* mety ho indray mitranga mandritra ny herinandro vitsivitsy monja,
* na mety ho ela sy miverimberina (izay antsoina hoe fahakiviana miverimberina na fikorontanan’ny toe-panahy unipolaire, izay indraindray atao amin’ny fomba diso hoe fahakiviana unipolaire).

Raha tranga tokana ihany no mitranga, dia antsoina hoe "tranga fahakiviana voafaritra" (*Épisode Dépressif Caractérisé* na EDC).

## Ny dingana fivoaran'ny fahaketrahana eo amin'ny olona iray
Ny fahakiviana dia miseho amin’ny dingana maromaro samihafa, izay samy manana ny toetrany manokana ary mitaky karazana fitsaboana mifanaraka amin’izany.

Ireto avy ireo dingana lehibe amin’ny fivoaran’ny fahakiviana:

# Dingana voalohany (dingan’ny dona) – izay mampitombo amin’ny fandavana sy tsy finoana ny zava-misy.
# Dingana fiarovana (na fanoherana ny zava-misy) – miseho amin’ny alalan’ny fanoherana ireo soritr’aretina, tsy fahatongavan-tsaina fa tena marary.
# Dingana krizy – io no vohitra ambony indrindra amin’ny soritr’aretina, izay tena mahery vaika sy manempotra indrindra.
# Dingana fanarenana – manomboka mihena tsikelikely ny soritr’aretina ary mipoitra ny fahatsapana fahatsarana.
# Dingana fahasitranana – miverina tsikelikely amin’ny filaminan-tsaina sy fahatoniana ara-pihetseham-po ilay olona.

Zava-dehibe ny fahafantarana ireo dingana ireo mba hahafahana manome fitsaboana sy fanampiana araka ny tokony ho izy amin’ny fotoana mety.