open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patmôsy

I **Patmôsy** na **Patmo** dia nosin' i Gresy ao amin' ny Ranomasina Egea ao amin' ny ilany avaratry ny tangoro-nosin' i Dôdekanesa (grika: Δωδεκάνησα / *Dōdekánēsa*). I Patmôsy dia hita ao akaikin' ny morontsiraka tiorka, ao atsimon' ny nosy Samôsy. Manana velarana 34 km2, ary misy mponina 2 400 eo ho eo tamin' ny taona 1991. Atao hoe Πάτμος / *Patmos* izy amin' ny teny grika.

## Jeôgrafia
Ity nosy kely karankaina ity dia miendrika tsinam-bolana sady manana nofon-tany volkanika. Ny voaloboka sy ny voatabia ary ny varimbazaha no tena fambolin' ny olona ao. Ny tanàna lehibe indrindra ao dia i Patmôsy ao amin' ny ilany atsimo atsinanan' ilay nosy.

## Kolontsaina

Manerinerina ao amin' io tanàna io ny Mônasteran' i Masindahy Joany Teôlôjiana (grika ankehitriny: Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου / *Moní Ayíou Ioánnou tou Theológou*), izay naorin' i Masindahy Kristôdôlôsy (grika: Όσιος Χριστόδουλος) tamin' ny taona 1088 noho ny fanampian' ny emperora Aleksiôsy I Kômnenôsy (grika: Ἀλέξιος Αʹ Κομνηνός).

Mbola ahitana fanangonana asa soratra misy tamin' ny taonjato faha-5 ny ao amin' io nosy io, ahitana sary hosodoko koa ao. Ny tanànan' i Venitia (Italia) no nanapaka io nosy io, avy eo ny Tiorka, avy eo i Italia ary farany ny Grika nanomboka tamin' ny taona 1947.

## Tantara

Araka ny lovantsofina kristiana, izay mbola iandian' ny mpahay tantara hevitra mandraka androany, dia tao amin' ny nosy Patmôsy no nanoratan' i Joany ny Bokin' ny Apôkalipsy na Apôkalipsa, tao amin' ny zohy eo ampoto-tendronbohitra, ilay ahitana ny mônastera ankehitriny. Maro ankehitriny ny olona mitsidika sy manao fivahiniana masina ao amin' io zohy io izay nanjary lasapely amin' izao fotoana izao.
Jostinôsy Martira

I **Jostinôsy Martira** na **Jostinôsy Martiry** na **Jostinôsy avy any Napôlisy** dia mpanoratra mpiaro ny fivavahana kristiana (mpanao apôlôjia) sady filôzôfa teraka tamin' ny taonjato faha-2 sy maty martira tamin' ny taona 165 tao Rôma. Maro ny boky nosoratany tamin' ny teny grika nefa ny ankamaroany dia very afa-tsy ny *Απολογίες*  ("Fiarovana ny finoana") sy ny *Προς Τρύφωνα Ιουδαίον Διάλογος* ("Resaka tamin' i Trifôna"), izay heverina ho isan' ireo soratra nisarahan' ny jodaisma sy ny kristianisma. Izy no azo lazaina ho filôzôfa kristiana voalohany ka izany no iantsoana azy indraindray hoe **Jostinôsy Filôzôfa**. Voaheloka i Jostinôsy raha nanda ny handray anjara amin' ny fivavahana amin' ny sampy ka notapahin-doha tamin' ny taona 165.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana
Ignatiôsy avy any Antiôkia

I **Ignatiôsy avy any Antiôkia** na **Ignatiôsy Teôfôrôsy**, izay teraka tamin' ny taona 35 tao amin' ny faritanin' i Siria ary maty martiry tany Rôma, angamba teo anelanelan' ny taona 107 na 113, dia eveka fahatelo tao Antiôkia (na Antiôka), taorian' i Petera sy i Evôdiôsy (avy any Antiôkia), izay nodimbiasany tamin' ny taona 68. Atao hoe Ἰγνάτιος Ἀντιοχείας  / *Ignatios Antiokheias* izy amin' ny teny grika. Angamba mpianatr' i Petera sy Joany (na Jaona) izy, araka ireo taratasy apôstôlika nosoratany, izay anoharany ny maritirin' ny finoana amin' ny voambary voatoto tonga mofon' ny eokaristia. Ireo taratasy apôstôlilka nosoratany, izay namelatra teôlôjia voalohany momba ny eokaristia, dia nahatonga azy hovoaisa  ao amin' ireo Ray Apôstôlika (na Aba Apôstôlika) sy taranaka faharoa amin' ireo Rain' ny Fiangonana (Aban' ny Eglizy). Ny asa soratra nataony no ahafantarana fa nosamborina noho ny maha Kristiana azy izy ka nentin' ny miaramila mpiambina nankany Rôma izay niandrasany ny hanipazana azy tao amin' ny bibidia (latina: *damnatio ad bestias*), nefa tsy fantatra ny fomba nahafaty azy.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana

* **[[Ray Apôstôlika|Ray Apôstôlika:]]**
* Klemento avy any Rôma,
***Ignatiôsy avy any Antiôkia**
* Pôlikarpôsy avy any Smirna
* Papiasy avy any Hierapôlisy.
Kipriano avy any Kartago

I **Kipriano avy any Kartago**, izay teraka tamin'ny taona 200, dia evekan'ny Fiangonana tany Afrika, maty martira tamin'ny 14 Septambra 258 tamin'ny fanenjahana Kristiana nataon'ny emperora Valeriano. *Thaschus Cæcilius Cyprianus* no anarany amin'ny teny latina. Isaina ho Rain'ny Fiangonana latina i Kiprano.

Fianakaviana ambony tsy kristiana tao Kartago no nipoirany, nefa nozarainy tamin'ny mahantra ny ankamaroan'ny fananany rehefa niova ho Kristiana izy tamin'ny taona 245. Voafidy ho evekan'i Kartago izy tamin'ny taona 249. Fotoana fohy taorian'izany dia nanomboka ny fanenjehan'ny emperora Dekio ny Kristiana ka niala an'i Kartago i Kipriano. Maro ny Kristiana no nanda ny finoany tamin'izany fanenjehana izany.

Nitsahatrany fanenjahana tamin'ny taona 251 rehefa nanapaka ny emperora Galo. Nizara ny hevitry ny Fiangonana ny amin'ireo mpanda ny finoany sy ny amin'ireo izay efa nataon'ny mpampiana-diso batemy na batisa. Ireo izay nanda ny finoany dia nandeferan'i Kipriano ka noraisiny ho isan'ny Fiangonana indray, fa ireo nataon'ny mpampiana-diso batisa kosa dia nolaviny ka tsy noraisiny.

Ny hevitry ny Fiangonana, izay novelarin'i Stefano I (na Etiena I) (evekan'i Roma teo anelanen'ny taona 254 sy 257), dia nifanohitra tamin'ny an'i Kipriano, ary nihamafy hatrany izany tsy fitovian-kevitra izany teo amin'ireo antoko roa mifanandrina. Tamin'ny taona 257 dia maty martira i Stefano I, ka taorian'izany dia nomba ny heviny i Kipriano, ary nohamafisin'ny konsily tao Arlesy nampanaovin'ny emperora Konstantino I tamin'ny taona 314, ka lasa fampianarana ofisialin'ny Fiangonana. Nisy indray ny fanenjehana tamin'ny fanapahan'ny emperora Valeriano nanameloka ho faty an'i Kipriano izay notapahin-doha niaraka tamin'ny namany ka isan'izany i  Flaviano avy ao Kartago.

Heverin'ny mpahay tantaram-piangonana ho isan'ireo Rain'ny fiangonana ngezalahy i Kipriano, indrindra tamin'ireo tsangan-kevitra nataony momba ny fandaminana ny ambaratongam-pahefana ao amin'ny fiangonana, izay nambarany tao amin'ny boky nosoratany tamin'ny taona 251 hoe *De catholicae ecclesiae unitate* ("Ny amin'ny firaisan'ny Fiangonana katolilka"). Maro koa ny boky hafa nosoratany ka isan'ireny ny *De habitu virginum* ("Ny amin'ny fitafian'ny virjina"), ny *De dominica oratione* ("Ny amin'ny Vavaky ny Tompo"), ny *De bono patientiae* ("Ny amin'ny hatsaran'ny faharetana") sy ny maro hafa koa.

## Jereo koa

* Rain'ny Fiangonana
Hilario avy any Piktavio

I **Hilario avy any Piktavio** dia evekan'i Piktavio sy Rain'ny Fiangonana. Teraka tamin'ny taona 315 tao Akoitania ary maty tamin'ny taona  367 izy. Tsy Kristiana ny fianakaviany nefa niova ho kristiana anefa izy.

Tokony tamin'ny taona 353 dia voafidy ho evekan'i Piktavio (frantsay: *Poitiers*; latina: *Pictavium*) izy ka avy hatrany dia niady amin'ny fampianaran-dison'ny arianisma tao amin'ny fari-piadidiany. Afaka nandroaka azy hisesitany tany Frigia tamin'ny taona 356 Ny mpanohana ny arianisma ka tany no nanoratany ny bokiny mitondra ny lohateny hoe *De Trinitate* ("Ny amin'ny Trinite"), izay nakany hevitra avy amin'ny Evanjely nosoratan'i Joany. Nasehony fa ao amin'ny Baiboly dia ahitana andalana maro momba ny finoana ny Trinite, ka nanoherany ny arianisma izany. Rehefa niverina tao Piktavio i Hilario tamin'ny taona 361 dia nanao izay hanjakan'ny finoana kristiana eran'i Galia (frantsay: *Gaulle*) araka ny namaritan'ny konsily voalohany tao Nikea azy, ka izany no nahatonga azy halaza sy hatao isan'ny Rain'ny Fiangonana ao amin'ny Fiangonana latina. Maro ny bokynosoratany ka isan'ireny ny 

* *Commentarius in Evangelium Matthaei* ("Heviteny amin'ny Evanjelin'i Matio") (taona 353-356).
* *De Trinitate* ("Ny amin'ny Trinite") (taona 356-360).
* *Contra Constantium Augustum liber* ("Manohitra an'i Konstatio Aogosto") (taona 360-361).

## Jereo koa

* Rain'ny Fiangonana
Damaso I

I **Damaso**, izay antsoina hoe **Papa Damaso I**, dia evekan' i Rôma teo anelanelan' ny taona 366 sy 384. Amin' ny teny latina izy dia atao hoe ***Damasus I***. Olom-pirenena rômana izy nefa Espaniôla ny ray aman-dreniny. Teraka tamin' ny taona 305 tao Rôma sy maty tamin' ny 11 Desambra 384 tao Rôma ihany koa izy. Izy no eveken' i Rôma faha-37, nandimby an' i Liberio izay maty tamin' ny taona 366. Anisan' ny papa nalaza indrindra tamin' ny taonjato voalohandohany izy ka nisaina tao amin' ny Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy).

I Damaso no nitarika ny fanavaozana tao amin' ny Fiangonana. Narovany indrindra ny fahambonian' ny Fiangonan' i Rôma amin' ny Fiangonan' i Kônstantinôpôly. Niady tamin' ny fampianaran-diso izy, indrindra fa ny arianisma. Papa sy mpitia asa soratra ary pôeta i Damaso. I Damaso no naniraka an' i Hierônimo (na Jerôma) mpitan-tsorany sy mpanolotsainy, mba hanitsy ny lahatsoratry ny Baiboly amin' ny teny latina tamin' izay ka nipoiran' ny Volgata. Tamin' ny androny no naha fiteny litorjika ny fiteny latina izay nasolo ny fiteny grika.

Izy koa no nanomboka nanokana toerana hitehirizana ny tahirin-kevitry ny papa sady nanamboatra indray ny lavabato anaty tany fandevenana ny maty (atao hoe hekatomba).

## Papa faha-37

## Jereo koa

*Rain' ny Fiangonana
*Kônsilin' i Rôma tamin' ny taona 382
*Kanônan' ny Baiboly
Isidôro avy any Sevila

I **Isidôro avy any Sevila**, na **Isidôro** fotsiny, dia arseveka tao Sevila any Espaina teo anelanelan' ny taona 601 sy 636. Teraka tao Kartagena tamin' ny taona 560 izy ary maty tao Sevila tamin' ny 04 Avrily 636. Atao hoe *Isidorus Hispalensis* izy amin' ny teny latina.

Nianatra tamin' ny mônastera izy, izay notarihin' ny rahalahiny atao hoe Leandro nodimbiasiny amin' ny maha arsevekan' i Sevila. Nandray anjara tamin' ny fampiraisana ny Fiangonan' i Espaina izy tamin' ny nanaovany ho Kristiana "mpanaraka ny fampianarana marina" (ôrtôdôksa) ny Visigôty, izay vahoaka resin' i Espaina tamin' ny taonjato faha-5 sady vahoaka nandray ny arianisma. Nitarika kônsily maro izy, ka anisan' izany ny kônsily tao Toledo tamin' ny taona 633, izay nanapahana ny fikambaran' ny Fiangonana sy ny Fanjakana, ny fanorenana sekolin' ny eveka isaky ny diôsezy ary ny fampiraisana ny fanao amin' ny litorjia.

Niezaka nanangona ny fahalalana ivelan' ny fivavahana sy ara-pivavahana tamin' ny androny izy tao amin' ny raki-pahalalàna nosoratany misy boky roapolo atao hoe *Etymologiae* ("Fiforonan-teny" na "Fiandohana"). Tamin' ny Andro Antenatenany izany boky izany dia lasa fitaovam-pianarana safidin' ny mpianatra indrindra sady izany no asasoratra filamatra nandritra ny taonjato maro. Maro koa ny boky nosoratany momba ny teôlôjia, momba ny Soratra Masina, momba ny siansa, ny fitsipiteny, ny haikintana, ary momba ny tantara.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana
Maksimôsy avy any Kônstantinôpôlisy

I **Maksimôsy avy any Kônstantinôpôlisy**, izay fantatra koa amin'ny anarana hoe **Maksimôsy Teôlôjiana** na **Maksimo Kônfesora**, dia monka na moanina sy teôlôjiana kristiana ary manampahaizana. Tamin' ny voalohany dia mpiasam-panjakana sy mpanampy ny emperora bizantina Herakliôsy izy. Nilaozany anefa izany fiainany ara-pôlitika izany fa nilatsaka ho monka izy. Teraka tamin' ny taona 580 i Maksimôsy ary maty tamin' ny taona 662. Isan' ireo atao hoe Rain' ny Fiangonana izy. Atao hoe Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής / *Maksimos ó Homologêtếs* izy amin' ny teny grika.

Nifindra tany Kartago ka nandalina ny asa soratry ny filôzôfa neô-platônisiana maro izy, dia lasa mpanoratra malaza. Rehefa nisy namany iray nandray ny fampianarana kristôlôjika atao hoe mônôteletisma, dia tafiditra tamin' ny fifandirana izy tamin' ny nanohanany ny hevitra kalkedôniana izay mampianatra fa sady manana sitrapon' olombelona i Jesoa no manana sitrapon' Andriamanitra. Nahatonga azy hampijalina sy hisesy tany izany fisainany ny amin' i Kristy izany, dia maty izy fotoana vitsy taorian' izany.

Nohamafisin' ny Kônsily fahatelo tao Kônstantinôpôlisy anefa ny teôlôjian' i Maksimôsy sady nisaina ho olo-masina izy fotoana fohy taorian' ny nahafatesany. Ny anaram-boninahitra hoe "Kônfesora", izany hoe mpanambara ampahibemaso ny finoana (latina: *Confessor fidei*), dia midika fa niaritra fijaliana noho ny finoana izy, nefa tsy nahatonga azy ho maty martira izany. Heverina fa ny boky nosoratany atao hoe *Fiainan' ny Virjiny* no filazana feno ny tantaram-piainan' i Maria renin' i Jesoa.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana
Afrahata

I **Afrahata**, izay atao hoe **Afrahata ilay Persana Hendry**, dia mpanoratra kristiana amin'ny fiteny siriaka niaina tamin'ny antsasany voalohan'ny taonjato faha-4, izy sy i Efrema avy any Nisîba no azo lazaina fa mpanoratra kristiana siriaka tranainy indrindra. Miisa 23 ny taratasy nosoratany izay mikendry ny fampianarana na ny famporisihana ny olona, ka ny fitambarany dia nantsoina hoe *Taḥwiāthā* ("Fampisehoana", "Fanazavana"), izay nosoratany teo anelanelan'ny taona 336 sy 345.

Atao hoe ܐܦܪܗܛ‎ / *Ap̄rahaṭ* izy amin'ny teny siriaka, فرهاد‎, / *Ap̄rahaṭ* amin'ny teny persna, Ἀφραάτης / *Aphraatês* amin'ny teny grika ary *Aphraates* amin'ny teny latina.

## Jereo koa

* Rain'ny Fiangonana
Efrema Siriana

I **Efrema Siriana** na **Efrema avy any Nisîba** na **Efrema Siriaka** dia diakra na diakona sy teolojiana nanoratra tamin'ny fiteny siriaka tamin'ny taonjato faha-4 tany amin'ny faritr'i Asiria. Maro ny antokom-pivavahana kristiana manao azy ho olo-masina ka isan'izany ny Fiangonana katolika sy ireo Fiangonana ortodoksa. Maro ny hiram-pivavahana sy ny tononkalo noforoniny. Teraka tao Nisîba tamin'ny taona 306 izy ary maty tamin'ny taona 373 tao Edesa. Isan'ireo Kristiana atao hoe Rain'ny Fiangonana izy. Atao hoe ܐܦܪܝܡ ܣܘܪܝܝܐ / *ʾAfrēm suryāyā* ou *ʾAfrēm suryoyo* izy amin'ny teny siriaka, Ἐφραίμ ὁ Σῦρος, *Ephraím ho Syros* amin'ny teny grika, ary *Ephraem Syrus* amin'ny teny latina.

I Efrema dia niandraikitra ny Sekoly teolojika tao Nisîba tamin'ny fotoana nitrangan'ny Persiana. Nitady fialofana tany Amida niaraka tamin'ireo mianany izy avy eo tany Edesa tamin'ny taona 363 ka nitoetra tao hatramin'ny mandra-pahafatiny tamin'ny taona 373. Nanao fiainana feno fifehezan-tena hentitra izy. Izany no nahatonga azy ho mpamorona hira sy tononkalo izay niantsoana azy hoe "harpan'ny Fanahy Masina".

## Jereo koa

* Rain'ny Fiangonana
Isaaka avy any Antiôkia

I **Isaaka avy any Antiôkia** na **Isaaka Lehibe** na **Isaka avy any Antiôkia** na **Isaka Lehibe**, dia Kristiana lazaina fa nanoratra toriteny maro miendrika tononkalo (*memré*) sy hira fiderana (*madrashé*) vitsivitsy amin' ny teny siriaka tamin' ny ampahany farany amin' ny Andro Taloha, ka lahatsoratra miisa 191 izany araka ny fanisana feno indrindra izay tsy mahafaoka azy rehetra. Mampiseho karazana literatiora ara-pivavahana kristiana noforonin' i Efrema avy any Nisiby tamin' ny taonjato faha-4 izany.

Azo antoka anefa ny anaran' ny mpanoratra fa manondro mpanoratra roa na telo samihafa tsy fantatra mazava ka azo lazaina fa pseodepigrafa ny sasany amin' ireo asasoratra ireo.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana
Isaaka avy any Ninive

I **Isaaka avy any Ninive**, **Isaka avy any Ninive**, izay atao hoe **Aba Isaaka** na **Isaaka Siriana**, dia mpitoka-monina, mpanoratra, eveka, mistika ary teôlôjiana tao amin' ny Fiangonan' ny Atsinanana. Aniasan' ny ngezalahy amin' ny lafiny fiainana ara-panahy tao amin' ny kristianisma tatsinanana izay ahafantarana sy andraisana indrindra ny fampianarany. Teraka tany Katara (siriaka: *Beth Qatrayé*) tamin' ny taona 640 izy ary maty tao amin' ny monasteran' i Rabba Sabor (*Rabban-Šāpur*) tao Khuzestan (ao Iràna) tamin' ny taona 700. Anisan' ny Kristiana atao hoe Rain' ny Fiangonana na Aban' ny Eglizy izy.

Atao hoe ܡܪܝ ܐܝܣܚܩ ܕܢܝܢܘܐ / izy amin' ny teny siriaka, إسحاق النينوي *Ishaq an-Naynuwī* amin' ny teny arabo, ary Ἰσαὰκ Σύρος / *Isaàk Suros* amin' ny teny grika.

Olo-masin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa, izay ankalazaina amin' ny 28 Janoary sy an' ny fiangonana tatsinanana sasany, i Isaaka avy any Ninive.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana
* Ninive
Isaka

Ny teny hoe **Isaka** dia mety manondro:

* an' i Isaka na Isaaka zanak' i Abrahama, resahina ao amin' ny Baiboly;

* na an' Isaka, kaominina ao amin' ny distrikan' Ambohimahasoa;
*na i Isaka avy any Ninive, izay Rain' ny Fiangonana;
*na i Isaka avy any Antiôkia (na Antiôka), izay Rain' ny Fiangonana ihany koa;
* na Isaka (renirano)
Paoly avy any Tebay

I **Paoly avy any Tebay** na **Masindahy Paoly Mpitoka-monina**, araka an' i Hierônimô (na Jerôma) dia mpitoka-monina isan' ny malaza amin'ny fitokana-monin' ny monka (na moanina), manampy an' i Antônio Lehibe. Mety ny soratr' i Hierônimo no voalohany nahafantarana ny tantaram-piainany, nefa misy ihany ny fisalasalana ny amin' ny maha tena zava-misy ara-tantara izany. I Giacomo da Varazze, ao amin' ny boky *Legenda aurea*, dia nanokana toko manokana ho azy.

Araka an' i Omer Englebert dia teraka tao Egipta Ambony tamin' ny taona  227 sy maty tao amin' ny tany efitr' i Tebay tamin' ny taona 345 i Paoly Mpitoka-monina. Araka io boky *Legenda aurea* io dia nitoka-monina i Paoly avy any Tebay nandritra ny 60 taona tao amin' ny lavabato mba tsy ho azon' ny fanenjehana ny Kristiana nataon' ny emperora Dekio. I Antonio Lehibe (na Antônio avy any Egipta), izay nahalala fa tsy izy no mpitoka-monina voalohany, dia nandeha hihaona aminy. Amin' ny fotoan' ny sakafo maraina dia nisy goaika nitondra mofo indroa mihinana ho an' ireo lehilahy roa ireo ka nanazava i Paoly fa sahala amin' izany no fomba fanomezan' Andriamanitra sakafo azy isan' andro. Maty i Paoly fotoana fohy taorian' ny fiaingan' i Antônio ka nalevina tao amin' ny lavaka nohadin' ny liona ny vatany.

## Boky azo anovozan-kevitra

* Hieronymus, *Vita S. Pauli Monachi Thebaei*, in Bazyli Degórski (ed.), *Edizione critica della «Vita Sancti Pauli Primi Eremitae» di Girolamo*, Institutum Patristicum "Augustinianum", Roma 1987.

* Bazyli Degórski trad. ital.: Bazyli Degórski (ed.), *San Girolamo. Vite degli eremiti: Paolo, Ilarione, Malco*, [= Collana di Testi Patristici, 126], Città Nuova Editrice, Roma 1996.

## Jereo koa

*Rain'ny Fiangonana
*Tebay (any Ejipta)

## Loharano sy fanamarihana
Antôniôsy Lehibe

I **Antôniôsy Lehibe**, izay antsoina hoe **Antôniôsy avy any Egipta** na **Antôniôsy Mpitoka-Monina** na **Antôniôsy avy any an-tany efitra**, dia monka na moanina heverina fa rain' ny fitokana-monina kristiana. Fantatra amin' ny alalan' ny fitantarana nataon' i Atanasiôsy avy any Aleksandria tamin' ny taona 360 ny fiainany. Teraka tamin' ny taona 251 izy ary maty tamin' ny taona 356 tamin' ny faha-105 taonany, teo am-pelantanan' ny mpianany roa, dia i Makariôsy Zokiny (na Makariôsy avy any Egipta) sy i  Amatasy.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana

## Loharano sy fanamarihana
Pakômio Lehibe

I **Pakômio Lehibe**, na **Pakômio avy any Tabenesy** dia heverina ho mpanorina ny kenôbitsma kristiana (fiainana ara-pivavahana iarahana), teraka tany Tebaida tamin' ny taona 292 sy maty tamin' ny 9 Mey 348. Atao hoe *Pachomius Tabennisiensis* ou *Tabennensis* izy amin' ny teny latina, fa Παχώμιος / *Pakômios* kosa amin' ny teny grika. Ny teny hoe *pakhom* amin' ny fiteny kôpta dia midika hoe "voromahery lehibe" na "voromaherin' ny mpanjaka". 

## Fiainany
Tsy mitovy amin' i Paoly avy any Tebay sy i Antônio Lehibe i Pakômio izay teraka tamin' ny taona 292 tao amin' ny tanàna kely ao akaikin' i Keneh any Kenoboskion (any Nag Hammadi) ao Egipta Ambony, izay tsy dia mahalala firy ny tontolo grika. Tsy mahay afa-tsy ny fiteny kôpta i Pakômio. Avy amin' ny fianakaviana ambany fari-pivelomana izy sady notezaina tao amin' ny fivavahan' ny mpanompo sampy. Tamin' ny faha-20 taonany dia nalaina an-keriny hatao miaramilan' ny empira Rômanan' i Kônstantino hiady amin' ny Persiana izy. Tamin' ny taona 314 dia tafala amin' ny maha miaramila azy izy nefa tsy nanan-javatra hivelomana, dia noraisin' ny Kristiana tao Tebay. Nanohina ny fony ny fiantrana lehibe natao taminy sy ny fikarakaran' ny Kristiana ny olona mijaly. Niova ho kristiana izy ka natao batemy (na batisa). Araka ny lovantsofina maro dia maty tamin' ny 348 (3, 8, 9, 14, na 15 Mey) tamin' ny nisian' ny areti-manringana nahazo ny mpitoka-monina tany Egipta nanomboka tamin' ny Paska taona 346.

## Jereo koa

* Rain'ny Fiangonana

## Loharano sy fanamarihana
Rain' ny tany efitra

Ny **Rain' ny tany efitra** na **Rain' ny Fiangonan' ny tany efitra** dia ireo Rain' ny Fiangonana izay niaina tany amin' ny tany efitr' i Egipta. Na dia tsy dia nanoratra maro tahaka ireo Rain' ny Fiangonana hafa aza izy ireo dia nisy akony lehibe teo amin' ny fivavahana kristiana ny zavatra nosoratany. Maro amin' ny zavatra nolazain' izy ireo ny voangoana ao amin' ny boky atao hoe *Apophthegmata Patrum* ("Tenin' ny Rain' ny Fiangonan' ny tany efitra"). Ireto ny Rain' ny fiangonana malaza tany an' efitra:

*Paoly avy any Tebay
*Antônio Lehibe
*Pakômio Lehibe

## Ny Rain' ny tany an' efitra malaza

### I Paoly avy any Tebay
Araka an'i Hierônimo (na Jerôma) dia mpitoka-monina isan' ny malaza amin' ny fitokana-monin' ny monka (na moanina), manampy an' i Antônio Lehibe i Paoly avy any Tebay.

Araka an' i Omer Englebert dia teraka tao Egipta Ambony tamin' ny taona 227 sy maty tao amin' ny tany efitr' i Tebay tamin' ny taona 345 i Paoly Mpitoka-monina. Nitoka-monina i Paoly avy any Tebay nandritra ny 60 taona tao amin' ny lavabato mba tsy ho azon' ny fanenjehana ny Kristiana nataon' ny emperora Dekio. I Antonio Lehibe (na Antônio avy any Egipta), izay nahalala fa tsy izy no mpitoka-monina voalohany, dia nandeha hihaona aminy. Amin' ny fotoan' ny sakafo maraina dia nisy goaika nitondra mofo indroa mihinana ho an' ireo lehilahy roa ireo ka nanazava i Paoly fa sahala amin' izany no fomba fanomezan' Andriamanitra sakafo azy isan' andro. Maty i Paoly fotoana fohy taorian' ny fiaingan' i Antônio ka nalevina tao amin' ny lavaka nohadin' ny liona ny vatany.

### I Antônio Lehibe

Monka na moanina heverina fa rain' ny fitokana-monina kristiana i Antônio Lehibe (izay antsoina hoe Antônio avy any Egipta na Antônio Mpitoka-Monina). Teraka tamin' ny taona 251 izy ary maty tamin' ny taona 356 tamin' ny faha-105 taonany, teo am-pelantanan' ny mpianany roa, dia i Makariosy Zokiny (na Makario avy any Egipta) sy i Amatasy.

### I Pakômio Lehibe

Heverina ho mpanorina ny fiainana ara-pivavahana iarahana (kenôbitisma) kristiana I Pakômio Lehibe (na Pakômio avy any Tabenesy). Teraka tany Tebaida tamin' ny taona 292 sy maty tamin' ny 9 Mey 348.

Avy amin' ny fianakaviana ambany fari-pivelomana izy sady notezaina tao amin' ny fivavahan' ny mpanompo sampy. Tamin' ny faha-20 taonany dia nalaina an-keriny hatao miaramilan' ny empira Rômanan' i Kônstantino hiady amin' ny Persiana izy. Tamin' ny taona 314 dia tafala amin' ny maha miaramila azy izy nefa tsy nanan-javatra hivelomana, dia noraisin' ny Kristiana tao Tebay. Niova ho kristiana izy ka natao batemy (na batisa). Araka ny lovantsofina maro dia maty tamin' ny 348 teo anelanelan' ny 3 sy 15 Mey izy tamin' ny nisian' ny areti-manringana nahazo ny mpitoka-monina tany Egipta nanomboka tamin' ny taona 346.

## Jereo koa

* Rain' ny Fiangonana

* Ray Apôstôlika
* Rain' ny Fiangonana grika
* Rain' ny Fiangonana latina
* Rain' ny Fiangonana siriaka
* Rain' ny tany efitra

## Loharano sy fanamarihana
Normandia

I **Normandia** dia faritra ara-jeôgrafia sy ara-kolontsaina ao amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Frantsa, faritan' ny ranomasina Manche. Atao hoe ***Normaundie*** na ***Nourmaundie*** izy amin' ny teny nôrmana, ***Normandy*** amin' ny teny anglisy ary ***Normandie*** amin' ny teny frantsay.

Ankehitriny dia mahafaoka ny fari-piadidian' ny Basse-Normandie (departemantan' i Calvados sy departemantan' i Manche ary departemantan' i Orne) sy i Haute-Normandie (departemantan' i Eure sy departemantan' i Seine-Maritime).
Zebedeo

I **Zebedeo** na **Zebedio** na **Zebede**, araka ireo Evanjely efatra ao amin' ny Testamenta Vaovao, dia rain' ny apôstôlin' i Jesoa roalahy, dia i Jakôba Zokiny sy i Joany (na Jaona), "ilay mpianatra tian' i Jesoa". Ireo boky ireo dia toa manambara an-kolaka fa vadin' ny vehivavy iray atao hoe Salôme izy: nefa ao amin' ny Filazantsara araka an' i Marka (Mar. 15.40), ireo vehivavy nanatrika ny fanomboana an' i Jesoa amin' ny hazo fijaliana dia lazaina fa i Maria avy any Magdala, i Maria renin' i Jakôba Zandriny, i Jôsefa (na Josesy) ary i Salôme, ny andalana mifandraika amin' io ao amin' ny Filazantsara araka an' i Matio (Mat 27.56) dia milaza an'i Maria avy any Magdala, i Maria renin'i Jakoba sy Josefa, ary ny renin'ny zanak'i Zebedeo. Ny *Rakipahalalana Katolika* dia manatsoa-kevitra fa ilay Salome ao amin'ny Filazantsara araka an'i Marka (15.40) sy ny renin'ny zanak'i Zebedeo ao amin'ny Matio dia mety olona iray ihany.

Atao hoe Ζεβεδαῖος / *Zebedaios*, izy amin'ny teny grika, fa זְבַדְיָה‎ / *Zvad'yah* kosa amin'ny teny hebreo.

Tsy misy zava-pantatra firy ny momba azy, afa-tsy ny mety fisahanany raharaham-panaratoana sy fananany mpiasa nanampy azy (Mar. 1.19-20). Rehefa notaomin' i Jesoa hanaraka azy ireo zanany lahy dia niara-nirotsaka nanarato miaraka amin' izy ireo izy (Mat. 4.21-22) angamba teny amin' ny rano lalin' i Genesareta. Izany fikambanany hanarato miaraka amin' ny fianakavian' i Petera (na Piera) sy Andrea izany dia azo anatsoahan-kevitra fa niorim-ponenana tao amin' ny tapany avaratr' i Galilea izy, satria tamin' izany fotoana izany ry Petera sy ry Andrea dia nonina tao Kafarnahoma (na Kapernaomy) na dia avy any Betsaida aza izy ireo. Navelan' i Zebedeo handeha ireo zanany ireo tamin' ny fotoana niantsoan' i Jesoa azy ireo hanaraka azy: tokony ho isan' ireo olona niandry ny fiavian' ny Mesia izy ireo.

## Jereo koa

* Alfeo
* Apôstôly roa ambin'ny folo
* Mpianatr' i Jesoa fitopolo

## Loharano sy fanamarihana
Alfeo

I **Alfeo** na **Alfe** dia olona resahina an-kolaka ao amin' ny Filazantsara, ao amin' ny Baiboly kristiana satria ny anarany dia ampiasaina hanavahana ireo Jakôba roa lahy, dia i Jakôba zanak' i Alfeo sy i Jakôba zanak' i Zebedeo (na Zebedio na Zebede). Mety rain' i Jakôba atao hoe zanak' i Alfeo izy noho izany.

Hita ao amin' ireo Evanjely sinôptika (Matio 10.3; Marka 2.14; Marka 3.18; Lioka 6.15) sy ny Asan' ny Apôstôly (Asa 1.13) io anarana hoe *Alfeo* na *Alfe* io.

## Jereo koa

* Zebedeo na Zebedio na Zebede
Metatra isa-tsegondra

Ny **metatra isan-tsegondra** (eva: **m/s** na **m⋅s<sup>−1</sup>**) dia ventim-pandrefesana sampana ara-kafainganana ao amin'ny Lamina iraisam-pirenena. Ny songatombon'io venty io dia ny kilometatra isan-tsegondra (eva: **km/s** na **km⋅s<sup>−1</sup>**). Ny hafaingan'ny hazavana ao amin'ny foana dia 299 792 458 m/s; nampiasaina hamaritana ny metatra izany nanomboka tamin'ny taona 1983. Amin'ny fiainana andavanandro dia ampiasaina ny kilometatra isan'ora (km/ora), izay mitovy amin'ny faharetana sy elanelana azo tombanana. Ny ora iray dia misy 3 600 segondra, ka noho izany dia ny 1 m/s dia mira amin'ny 3,6 km/ora (1 m/s = 3,6 km/ora), ary ny 100 km/ora dia mira marikitra ny 28 m/s (100 km/ora ≈ 28 m/s).
Faritanin' Antsiranana

Ny **Faritanin' Antsiranana** dia iray amin' ny faritany enina eto Madagasikara izay manana velarana mirefy 43&nbsp;406 km2. Misy mponina 1&nbsp;465&nbsp;606 izy tamin' ny taona 2011. Eo amin' ny 34 mp/km2 I ny hakitroky ny mponina. I Antsiranana na Diego-Suarez ny renivohiny.

Tsy vondrom-paritra itsinjaram-pahefana ny faritany taorian' ny fanavaozana ny Lalàmpanorenana tamin' ny Avrily 2007 izay nametraka ny faritra nefa naverina ny maha vondrom-paritra itsinjaram-pahefana azy tamin' ny Lalàmpanorenan' ny taona 2010 na dia tsy nohajaina aza izany. Misy faritra roa ny ao amin' ny Faritanin' Antsiranana, dia ny Faritra Diana sy ny Faritra Sava.Misy distrika sivy ny ao amin' io faritany io izay mitsinjara amin' ireo faritra roa ireo toy izao: ao amin' ny faritra Diana no misy ny distrikan' Ambanja, Ambilobe, Antsiranana I, Antsiranana II, ary Nosy Be; ao amin' ny faritra Sava no ahitana ny distrikan' Andapa, Antalaha, Sambava ary Vohimarina.

## Ny faritra sy ny distrika ao amin' ny faritanin' Antsitranana
Misy distrika sivy ny ao amin' io faritany io izay mitsinjara amin' amin' ny faritra Diana sy ny faritra Sava.

### Faritra Diana
Ny Faritra Diana dia ahitana ireto distrika manaraka ireto:

* Distrikan' Antsiranana I
* Distrikan' Antsiranana II
* Distrikan' Ambilobe
* Distrikan' Ambanja
* Distrikan' i Nosy Be

### Faritra Sava
Ny Faritra Sava dia ahitana ireto distrika manaraka ireto:

* Distrikan' Antsiranana I
* Distrikan' Antsiranana II
* Distrikan' Ambilobe
* Distrikan' Ambanja
* Distrikan' i Nosy Be

## Jereo koa
Faritany eto Madagasikara:

* Faritanin' Antananarivo
* Faritanin' Antsiranana
* Faritanin' i Fianarantsoa
* Faritanin' i Mahajanga
* Faritanin' i Toamasina
* Faritanin' i Toliara

## Rohy ivelany
**Lahatsoratra samihafa**

* "Lois annotées sur la décentralisation", *fes.de*
* *Madagascar: Profil des marchés pour les évaluations d’urgence* de la sécurité alimentaire *[http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp086538.pdf] *

**Didy aman-dalàna**

* "Loi n°2014-020 du 27 septembre 2014 Relative aux ressources des Collectivités territoriales décentralisées, aux modalités d’élections, ainsi qu’à l’organisation, au fonctionnement et aux attributions de leurs organes .", *ceni-madagascar.mg*
* "Loi organique n° 2014-018 du 12 septembre 2014 régissant les compétences, les modalités d’organisation et de fonctionnement des Collectivités territoriales décentralisées, ainsi que celles de la gestion de leurs propres affaires .", *dgfag.mg*
* "Loi n°2015-002 complétant l’annexe n°01 de la loi n° 2014-020 du 27 septembre 2014 relative aux ressources des Collectivités territoriales décentralisées, aux modalités d’élections, ainsi qu’à l’organisation, au fonctionnement et aux attributions de leurs organes .", *ceni-madagascar.mg*
* "Loi n° 2021-012 modifiant l’annexe n° 01 de la Loi n° 2014-020 du 27 septembre 2014, modifiée et complétée par la Loi n° 2018-011 du 11 juillet 2018, relative aux ressources des Collectivités Territoriales Décentralisées, aux modalités d’élections, ainsi qu’à l’organisation, au fonctionnement et aux attributions de leurs organes" (pdf), *assemblee-nationale.mg*
Anaran'ny mponina

Ny **anaran'ny mponina** dia anarana iantsoana ny mponina ao amin'ny toerana, ny faritra, ny faritany, ny firenena na ny kontinenta, raha mitaha amin'ny toerana onenany na fiaviany. Ohatra, ny anaran'ny mponina avy any Japàna dia *Japoney*. Tsy afangaro amin'ny anaram-poko ny anaran'ny mponina, satria ny olona ao amin'ny foko iray dia mety mifindrafindra toerana ary ny olona monia ao amin'ny toerana iray dia mety ho avy amn'ny foko maro.
Boriborintany

Ny **boriborintany** dia fizaràna ara-pitantanana izay atao hoe *arrondissement* amin' ny teny frantsay. Ampiasaina ny fizaràna toy izany ao amin' ny firenena miteny frantsay sy amin' ny firenena sasany. Io teny io dia ampiasaina ihany koa mba handikana ny anarana mahafaoben' ny fizaràna ny tany mifandraika amin' izany amin' ny firenena tsy miteny frantsay. Indraindray dia anondroana ny fizaràn' ny departemanta ny hoe "boriborintany" nefa mety hanondroana ny fizaràn' ny kaominina lehibe iray koa.

## Jereo koa

* Distrikan' Antananarivo-Renivohitra
Mpilalao gitara

Ny **mpilalao gitara** na **mpitendry gitara** dia olona manao mozika ka mandray anjara manokana amin'ny fitendrena gitara. Ny gitara dia zavamaneno ampiasaina amin'ny karaza-mozika toy ny mozikan'ny vanimpotoan'ny Fifohazan-tsaina, ny mozika barôka, ny mozika klasika, ny mozika jazy, ny mozika rôka, ny mozika flamenko.
Miaramila

Ny **miaramila** dia olona ao amin'ny tafika "ara-dalàna", izany hoe andrim-piarovana ny firenena sady fanjakana iray. Ny teny hoe *mpikaraman'ady* dia ampiasaina hilazana ireo mpiady "tsy ara-dalàna" izay tsy manana sata manokana amin'ny fotoana mampisy ady mitam-piadiana na amin'ny fampandrian-tany.  Ny tafika miaramila dia ahitana olona nanao fifanarahana amin'ny fanjakana an-tsitrapo mba hanatevin-daharana ny tafika amin'ny fotoana voafetra sy/na olona miasa matihanina ao amin'ny tafika (manamboninahitra, sns), na/sy olona nantsoin'ny fanjakana hanefa adidy amin'ny firenena, izay atao amin'ny atao hoe fitsarana miaramila (afaka miakatra mari-bininahitra izy ireo raha mahafeno fepetra sasany), sy/na olona nantsoin'ny fanjakana handray anjara amin'ny fiarovana ny firenena amin'ny fotoana misy korontana sy ady.

## Jereo koa
*Ady
Hipôlito (mpanoratra)

I **Hipôlito** na **Hipôlito avy any Rôma**, araka ny lovantsofin'ny fiangonana, dia manampahaizana amin' ny famakafakana ny Baiboly sy teôlôjiana, antipapa izy tamin' ny taona 217 hatramin' ny 235, maty maritiora tao Sardinia izy fony nanapaka ny emperora Maksimino I Traka (latina: *Caius Julius Verus Maximinus Thrax*). Izy ihany no antipapa omen' ny Fiangonana voninahitra.

## Loharano sy fanamarihana
Markiôna avy any Sinôpesy

I **Markiôna avy any Sinôpesy** na **Markiôna avy any Ponto** dia olona nanana ny maha izy azy teo amin' ny tantaran' ny fivavahana kristiana tamin' ny Andro Taloha tamin' ny fiafaran' ny taonjato voalohany sy ny antsasany voalohany amin' ny taonjato faha-2, izay nanao fampianarana gnôstika. Mpampiasa sambo nanan-karena izy ka nankany Rôma tokony tamin' ny taona 140, ka tao izy dia nalaza tamin' ny falala-tanana loatra teo anivon' ny Kristiana tany Rôma izay notarihin' ny papa Pio I, araka ny lovantsofina. Teraka tao Sinôpesy (tanàna ao Torkia ankehitriny) tamin' ny taona 85 izy ary maty tamin' ny taona 160.

Naoriny tamin' ny Soratra Masina ny fampianarany ka nisaraka tamin' ny fampianarana jiosy: avy amin' ny fifanoherany ny Lalàna jiosy sy ny Filazantsara no nanatsoahany hevitra fa misy foto-javatra roa, dia ny Andriamanitra masiaka ao amin' ny Baiboly hebreo sy ny Andriamanitra fitiavana ao amin' ny Filazantsara, ka ny Andriamanitry ny asasoratra kristiana no Andriamanitra ambony indrindra. Ity Andriamanitra ity dia rain' i Jesoa Kristy izay tonga mba hanafoana ny Baiboly hebreo sy ny fanompoam-pivavahana atao amin' ny demiorga. Amin' i Markiôna dia tsy ilay mesia nandrasan' ny Jiosy i Jesoa Kristy, ary tsy naterak' i Maria Virjina: niseho tamin' ny faha-15 taona nanapahan' ny emperora Tiberio izy fa tsy nateraka sy nitombo, ka namonjy ny olombelona tamin' ny fanavotany amin' ny alalan' ny fahafatesany. Akoatra izany dia i Markiôna no nanisy hevitra ara-kaisoratra voalohany ny teny grika hoe εὐαγγέλιον / *euangélion* ("vaovao mahafaly" na "filazantsara") sady namolavola "kanôna" voalohany amin' ny Soratra Masina izay tsy nakambany tamin' ny Torah (Testamenta Taloha) sy izay rehetra mikasika ny jodaisma ao amin' ny literatioran' ny Testamenta Vaovao, ka nanolotra lahatsoratra voafintina avy amin' ny Evanjelin' i Lioka sy epistily folo nosoratan' i Paoly.

Nisaraka tamin' ny mpino kristiana tao Rôma i Markiôna noho ny fampianaram-pinoany. Nanorina ny fiangonany manokana izay nanana fandaminana matanjaka sy nifaninana tamin' ny fiangonana tao Rôma izy, ka noheverin' ny mpanoratry ny "Fiangona Lehibe" ho anisan' ny mpampiana-diso (hereziarka). Nandroso indrindra tany Atsinanana, tany Mesopôtamia sy tany Persia, ary koa tany Andrefana ny markiônisma. Niharan' ny fanenjehana ny fiangonana markiônita tamin' ny taonjato faha-4 ka rava tanteraka tamin' ny taonjato faha-5.
Epifaniôsy avy any Salamisy

I **Epifaniôsy avy any Salamisy** na **Epifaniôsy avy any Salamina** na **Epifaniôsy avy any Kiprôsy** dia eveka sy teôlôjiana kristiana tamin' ny taonjato faha-4, teraka tao  amin' ny tanànan' i Besandôka, ao akaikin' i Eleoterôpôlisy any Palestina tamin' ny taona 315, ary maty teny an-dranomasina nandritra ny dia nataony teo anelanelan' i Kônstantinôpôlisy sy Kiprôsy (na Sipra na Kipra) tamin' ny volana Mey 403. Sady olo-masina no Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy) izy amin' ny Fiangonana ôrtôdôksa sy ny Fiangonana katôlika. Tao amin'ny tanànan' i Samamisy any Kiprôsy, izay noravan' ny horohoron-tany tamin' ny taona 340 nefa naorina indray ka nomena ny anarana hoe Kônstantia (avy amin' ny anaran' ny emperora Kônstantino II), no naha eveka azy. Io tanàna io no renivohitry ny fiangonana tao Kiprôsy.
Kristôlita

Ny **Kristôlita** dia sekta kristiana niseho tamin' ny taonjato faha-6 izay nino fa nidina tany amin' ny fiainan-tsy hita na fitoeran' ny maty i Jesoa, ka navelany tao ny fanahin' ny vatany sy ny vatana maha olona azy dia niakatra any an-danitra niaraka tamin' ny maha Andriamanitra azy izy. I Joany avy any Damaskôsy (Joany avy any Damasy) no miresaka ny amin' ny Kristôlita.
Asabotsy Masina

Ny **Asabotsy Masina** ao amin'ny fivavahana kristiana dia andro Asabotsy ao amin'ny Herinandro Masina, izany hoe ny andro iray alohan'ny Alahadin'ny Paska (na Paka). Tafiditra ao amin'ny Telo andron'ny Paska izy. Amin'ny teny latina dia atao hoe *Sabbatum Sanctum* ny Asabotsy Masina. Any Andrefana dia matetika no antsoina hoe Asabotsin'ny Paska (na Asabotsin'ny Paka) ny Asabotsy Masina. Amin'ny Kristiana tatsinanana kosa ny Asabotsin'ny Paska, izay atao hoe Asabotsin'ny herinandron-kafaliana, dia ny Asabotsy manaraka ny Alahadin'ny Paska.

## Jereo koa

* Paska na Paka
Melito avy any Sardisy

I **Melito avy any Sardisy** dia mpanoratra sy mpiaro ny finoana kristiana (apolojeta) tamin'ny antsasany faharoan'ny taonjato faha-2. Isan'ny olo-malaza tamin'ny fandaharan-teny iarovana ny finoana kristiana tao ao amin'ny fiangonana tao Sardisy (na Sarda) tany Lidia any Azia Minora izy. Niaro ny finoana tamin'ny ady hevitra sy fifanoherana tamin'ny mpomba ny fivavahana jentilisa izy. Malaza koa izy tamin'ny fiampangana ny Jiosy ho mpamono an'Andriamanitra, na dia tsy nampiasainy ara-bakiteny tamin'ny soratra nataony aza ny teny hoe "vahoaka mpamono andriamanitra" (grika: θεοκτόνος / *theoktonos*).

Ao amin'ny *Toriteny amin'ny Paska* nataony dia isan'ny mpitoriteny nanololotra voalohany ny teolojian'ny fisoloana izy. Ohatra, araka an'i Melito dia tsy tokony hisy intsony ny Paska jiosy taorian'ny fiavian'i Kristy. Toraka izany koa ny Testamenta Taloha izay tsy inona fa mpialoha lalana, "tandindona" ho an'ny fivavahana kristiana. Izany hoe, ny Fiangonana kristiana dia nisolo ny jodaisma. Ambonin'izany, rehefa niampanga ny Jiosy ho namono an'Andriamanitra izy, ity lazaina fa heloka ity (izay lavin'ny Konsily tao Tridentio), araka ny heviny, no antony nandravana an'i Jerosalema sy nielezan'ny Jiosy ary niteraka ny fahafaham-barakan'io vahoaka heveriny fa meloka io.
Limbo

Ny **limbo**, ao amin' ny foto-pampianarana katôlika, dia toe-javatra any an-koatra izay eo an-tsisin' ny fonenan' ny maty. Amin' ny heviny miitatra dia manondro ny toe-javatra anelanelany sy manjavozavo ao amin' ny tontolon' ny maty izany. Amin' ny teny latina izany dia tao hoe *limbus*. Tsy hita ao amin' ny Baiboly sady tsy hita koa ao amin' ny soratry ny Aban' ny Eglizy (na Rain' ny Fiangonana) ny hoe *limbo*. Tamin' ny taonjato faha-13 io fampianarana io no nipoitra tao amin' ny fiheverana skôlastika, izay manavaka limbo roa, dia ny limbon' ny patriarka (latina: *limbus patrum*) sy ny limbon' ny zazakely (latina: *limbus puerorum*).

## Karazana limbo

### Ny limbon' ny Patriarka
Ny limbon' ny Patriarka dia toerana andraisana ny fanahin' ny olo-marina maty talohan' ny fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty. Mifandray amin' ny "tratran' i Abrahama" resahina ao amin' ny *[[Evanjelin'i Lioka|Evanjelin' i Lioka]]* (Lio 16.22) izany. Ireo fanahy ireo, izay tsy afaka miditra any am-paradisa voahidy sy voatombokase hatramin' ny nanotan' i Adama sy i Eva, dia nafahan' i Jesoa tamin' ny nidinany tany amin' ny fitoeran' ny maty teo anelanelan' ny Zoma Masina sy ny andron' ny Paka (na Paska). Ny lovantsofina skôlastika dia miorina amin' ny Taratasy voalohany nosoratan' i Piera (1Piera 3.19), izay milaza ny "nandehanany [i Jesoa] nitory teny tamin' ny fanahy tao an-tranomaizina". Maro ny fitantarana sy lahatsoratra tamin' ny Andro Antenatenany izay nanampy amin' ny fitantarana ny fijalian' i Kristy ny fidinany tany amin' ny fonenan' ny maty (na fiainan-tsy hita).

### Ny libon' ny zazakely
Ny limbon' ny zazakely dia toerana andraisana ny fanahin' ny zazakely maty talohany hanaovana batemy (na batisa) azy. Izany fampianarana izany dia valin-teny teôlôjika amin' ny fanontaniana momba ny hoavin' ireo fanahy ireo, izay tsy mendrika ny afobe, nefa tsy tafiditra ao am-paradisa noho ny fahotana tamin' ny fototra. Izany fanontaniana izany, izay efa nitranga tamin' ny vanim-potona voalohany nisian' ny fivavahana kristiana, dia nahazo valiny manjavonjavo avy amin' ny Aban' ny Eglizy toa an' i Gregôriôsy avy any Nisa sy Gregôriôsy avy any Nazianzôsy.

## Jereo koa

* Fiainan-tsy hita na fonenan' ny maty

* Seôly na Seôla
Fahatongavana ho nofo

Ny **fahatongavana ho nofo** dia ny fisehoan’ ny andriamanitra na ny fanahy hafa amin' ny endrika olombelona na biby eto an-tany. Ao amin’ ny fivavahana abrahamika, ny kristianisma sy ny drozisma dia mino ny fahatongavana ho nofo, fa ny ampahany be amin’ ny jodaisma sy ny silamo kosa mitsipaka izany; tsy dia ny fahatongavana ho nofo anefa no lazain’ ny bahaisma hoe "fisehoan’ Andriamanitra".

## Jereo koa

* Fahatongavana ho nofo (kristianisma)
Mpianatra roalahy teny an-dalana ho any Emaosy

Ny **mpianatra roalahy teny an-dalana ho any Emaosy** dia olona roa resahina ao amin' ny *[[Filazantsara araka an' i Lioka|Evanjelin' i Lioka]]* (Lio. 24.13-35) ao amin' ny Testamenta Vaovao. Ny iray amin' izy roa dia antsoina hoe Kleôfasy fa ny faharoa dia tsy fantatra anarana. I Emaosy dia tanàna ao akaikin' i Jerosalema.

I Kristy, izay avy nitsangana tamin' ny maty tamin' ny marainan' ny Paska taorian' ny nanomboana azy tamin' ny hazo fijaliana sy ny fametrahana azy tao am-pasana, dia niseho tamin' iero mpianantra izay very hevitra tamin' ny fahafatesany ireo, teny amin' ny lalana mankany Emaosy, izay mbola tao anatin' ny fisalasalana, ka nandrositra an' i Jerosalema. Nampiantrano an' i Jesoa ireo lehilahy roa ireo nefa tsy nahalala azy.

Jereo koa

* ''Sondergut''-n' ny ''Evanjelin' i Lioka''
Fahotana tamin' ny fototra

Ny **fahotana tamin' ny fototra**, araka ny teôlôjia kristiana, dia ny fahadisoana voalohany nataon' ny olombelona ka niteraka ny fahalavoany, dia ny fahotan' i Adama sy Eva niseho tao amin' ny saha Edena, izay nanimba ny toetran' ny taranak' olombelona rehetra ka mitarika azy amin' ny ratsy mandrakariva. Atao hoe "**fahotana voalohany**" na "**fahotan' i Adama**" koa izany. Manondro ny fandikana ny didin' Andriamanitra nataon' i Adama sy Eva, araka ny fitantarana ao amin' ny *[[Bokin' ny Genesisy|Bokin' ny Jenezy]]* (Jen. 2-3), tamin' ny nihinanan' izy ireo ny voan' ilay "hazo fahalalana ny tsara sy ny ratsy". Ny fahafatesana no vokatr' izany fahotana izany. 

Tsy hita ao amin' ny Baiboly ny teny hoe "fahotana tamin' ny fototra" nefa ny fampianarana momba izany dia ankinina amin' izay voasoratra ao amin' ny Baiboly, toy ny hita ao amin' ny *Bokin' ny Jenezy* (Jen. 2.16-17), ny ''Bokin' ny Salamo'' (Sal. 51), ny Epistilin' i Paoly (Rômana 5.12-21; 1Kôrintiana 15.22), ny Epistilin' i Joany (1Joany 5.9) ary ny *[[Filazantsara araka an' i Lioka|Evanjelin' i Lioka]]* (Lio 11.13). Ao ambadik' io fampianaran' ny Testamenta Vaovao io dia misy ny fomba fijerin' ny soratra apôkaliptika jiosy.

## Jereo koa

* Fahotana
* Famonjena
* Fanavotana

## Loharano sy fanamarihana
Tetiandro litorjika anglikana

Ny Fiangonan’i Angletera dia mampiasa tetiandro litorjika misy itovizany betsaka amin’ny an’ny Eglizy katôlika rômana. Na dia tsy tena marina aza izany ho an’ny tetiandro hita ao amin’ny *Book of Common Prayer* sy ny *Alternative Service Book* (1980), dia marina indrindra izany hatramin’ny nandraisan’ny Fiangonana anglikana ny endrika vaovaon’ny fanompoana sy ny litorjia voarakitra ao amin’ny Fanompoam-pivavahana iraisana (*Common Worship*) tamin’ny taona 2000. Marina fa ny fizaràna lehibe ao amin’ny taona, dia ny fizaran-taon’ny Noely sy ny an’ny Paka, izay hasinkasinin’ireo fotoana tsotra, dia mitovy, ary ny ankabeazan’ny fety sy ny fahatsiarovana dia ankalazaina koa, afa-tsy ny sasantsasany.

Amin’ny fiangonana anglikana sasany (isan’izany ny Fiangonan’i Angletera), dia ny fari-potoan’ny Noely no arakarahin’ny fizaran-taon’ny Epifania izay manomboka iray andro alohan’ny Epifania (16 Jona na Alahady akaiky azy indrindra) ary mifarana amin’ny fetin’ny Fanehoana an'i Jesoa tany an-tempoly (2 Febroary na ny Alahady akaiky azy indrindra). Ny fotoana tsotra dia manomboka aorian’izany fotoana izany.

Ny *Book of Common Prayer* dia mirakitra ny leksionera eokaristika tandrefana fampiasa tranainy, izay niforona avy ao amin’ny "*Avia*" nataon’i Md Hieronimo (na Jerôma) tamin’ny taonjato faha-5. Ny fifanahafany amin’ny leksionera tranainy dia miseho mazava mandritra ny fizaran-taon’ny Trinite (ireo Alahady aorian’ny Alahady voalohany manaraka ny Pentekosta), izay ahitana taratra izany fahazoana ny hevitry ny fanamasinana izany.

## Jereo koa

* Tetiandro litorjikan'ny Eglizy katôlika
Alahadin' ny Sampan-kazo

Ny **Alahadin' ny Sampan-kazo** na **Alahadin' ny Sampan-drofia** ao amin' ny tetiandro litorjika kristiana dia ny Alahady mialoha ny Alahadin' ny Paska sady fidirana ao amin' ny Herinandro Masina.

Ahatsiarovana zava-nitranga roa ny Alahadin' ny Sampan-kazo: ny voalohany dia ny fidiran' i Jesoa amin' ny fomba manetriketrika tao Jerosalema izay nihobian' ny vahoaka azy tamin' ny fanofahofana sampan-drofia sady namelaran' izy ireo lamba mba hodiaviny, izay tantaraina ao amin' ny Evanjely efatra ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin'ny Baiboly; ny faharoa dia ny Fiaretan' i Kristy sy ny fijaliany teo amin' ny hazo fijaliana, izany no iantsoana io fahatsiarovana io ankehitriny hoe "fankalazana ny Sampan-kazo sy ny Fiaretana" na "fankalazana ny Sampan-drofia sy ny Pasiona".

Hatramin' ny Kônsily Vatikàna II no niantsoana azy io hoe "Alahadin' ny Sampan-kazo". Taloha sy tamin' ny endrika tridentinan' ny fombam-pivavahana rômana dia natao hoe "Alahady faharoa amin' ny Pasiona" na "Alahadin' ny Sampan-kazo" izy.

## Jereo koa

* Kalandrie litorjika katôlika rômanina

* Hôsana
Tetiandro joliana nahitsy

Ny **tetiandro joliana nahitsy**, izay atao hoe **tetiandron'i Milanković** koa, dia novolavolaina sy natolotr'ilay manampahaizana serba atao hoe Milutin Milanković nandritra ny Sinodan'ny Konstantinopolisy tamin'ny taona 1923. Ny tanjona dia ny hamerina indray ny fifanandrifian'ny daty tsy mitovy hatramin'ny efajato taona teo amin'ny fanaon'ireo Fiangonana ortodoksa izay miorina amin'ny tetiandro joliana, sy ny tetiandro gregoriana. Mba hahatongavana amin'izany dia nanisy elanelana 13 andro amin'ny tetiandro joliana i Milanković tamin'ny Octobra 1923.

Ny fifanandrifiana eo amin'ny datin'ny tetiandro joliana nahitsy sy ny an'ny tetiandro gregoriana dia tsy voantoka afa-tsy amin'ny vanimpotoana manokana; satria samy hafa ny fimirana ara-masoandro amin'ireo tetiandro ireo, ny fanisihana andro fanampiny amin'ny taon-taonjato dia tsy voafaritry ny fitsipika mitovy ary hisy elanelana andro iray amin'ny taona 2800.   

Raha momba ny fimirana ara-bolana kosa dia tsy mampiasa ny tsingerin'i Metona io tetiandro nahitsy io, sahala amin'ny tetiandro gregoriana, fa miorina amin'ny fijerena ny Volana ao Jerosalema.
Alarobian' ny Lavenona

Ny **Alarobian' ny Lavenona**, amin' ny Katôlika, ampitson'  ny Talata Matavy, dia andro fivalozana izay manamarika ny fanombohan' ny fari-potoan' ny Karemy izay maharitra efatra andro. Fety miovaova daty izany. Amin' ny Fiangonana tatsinanana dia ny Alatsinainy Madio no manamarika ny fidirana amin' ny Karemy roa andro alohan' ny Alarobian' ny Lavenona, izany hoe 48 andro alohan' ny fetin' ny Paka (na Paska).

Io anarana io dia avy amin' ny lanonana izay anisiana sarin' ny Hazofijaliana amin' ny lavenona eo amin' ny handrin' ny mpino ho famantarana ny fivalozana. Ny lavenona dia avy amin' ny fandoroana ny sampan-kazo nampiasaina tamin' ny Alahadin' ny Sampan-kazo tamin' ny taona lasa (ilay Alahadin' ny Sampan-kazo izay nankalazaina herinandro iray alohan' ny Paka) sady notsofin-drano ny ampitson' io. Nanomboka tamin' ny Sinaodan' i Benevento tany Italia tamin' ny taona 1091 no lasa fanaon' ny maro ny mankalaza ny Alarobian' ny Lavenona.

## Jereo koa

* Tetiandro litorjika kristiana
Hazo fijaliana

Ny **hazo fijaliana** na **hazofijaliana** na **lakroà** dia eva amantarana ny fivavahana kristiana amin' ny ankapobeny, izay heverina ho endriky ny fitaovana nanomboana an' i Kristy. Tamin'ny taonjato faha-4 no lasa eva sy famantarana ny fivavahana kristiana ny hazo fijaliana mitanam-bokovoko, izay noraisin' ny emperona Kônstantino Lehibe, araka ny lovantsofina, amin' ny endrika krisma (☧). Tamin' izany vanim-potoana izany sy taorian' ny nahitan' ny renin' ity emperora ity ny relikan' ny "Hazofijaliana Marina" (heverina fa io ilay nanomboana an'i Kristy), araka ny lovantsofina, no nanombohan' ny fivavahana amin' ny hazofijaliana. Nandritra ny taonjato faha-4 sy faha-5 dia nanomboka nanaingo ny trano fivavahana io famantarana io. Tafaraka matetika amin' ny sary fanehoana an' i Kristy ny hazo fijaliana nanomboka tamin' ny taonjato faha-6.

## Jereo koa

* Lakroa na vokovoko
* Fanomboana an' i Jesoa