open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Catalonia

I **Catalonia** dia vondrom-piarahamonina mizaka tena (espaniôla: *Comunidad autónomas*) any avaratra atsinanan' i Espaina izay heverina amin' ny fomba ôfisialy ho manana zom-pirenena. Ny renivohiny dia ny tanànan' i Barcelona. Atao hoe **Catalunya** amin' ny teny katalana, **Catalonha** amin' ny teny ôksitana, **Cataluña** amin' ny teny espaniôla, **Catalogne** amin' ny teny frantsay, ary **Catalonia** amin' ny teny anglisy.

Voahodidin' ny Comunidad Valenciana any atsimo, i Aragon any andrefana, i Frantsa any avaratra, Andorra any avaratra-andrefana, ary ny Ranomasina Mediteranea any atsinanana. Manamorona an’ i Frantsa ny ampahany betsaka amin’ ny taniny. Mandrakotra velaran-tany 31&nbsp;950&nbsp;km2 (6&nbsp;% amin' ny velaran' i Espaina). Ny fiteny ôfisialy diany fiteny katalana, ny fiteny ôksitana (fitenim-paritra araney any amin' ny Lohasahan' i Aran) ary ny fiteny espaniôla na kastiliana. Tamin'ny taona 2015 dia nisy mponina 7&nbsp;508&nbsp;106 (17&nbsp;% amin' ny vahoaka espaniôla), ka izy no vondrom-piarahamonina faharoa lehibe indrindra ao Espaina taorian' i Andalusia ary fizaràn-tany fahafolo amin' ny ambaratongam-pitantanana voalohany any Eorôpa amin' ny lafin' ny mponina. Izy koa no be mponina indrindra ao amin' ny Tany Katalana (katalana: *Països Catalans*), vondrona ara-kolontsaina sy fiteny izay mampifandray azy amin' ny Vondrona Valentsiana (*Comunidad Valenciana*), amin' ny Nosy Baleares, amin' ny Printsipaotean' i Andôra, amin' ny Franja de Aragón ary amin' ny ankamaroan' ny departemanta frantsay ao Pyrénées-Orientales.

I Catalonia dia iray amin' ireo vondrom-piarahamonina mizaka tena (espaniôla: *comunidades autónomas*) miisa 17 ao Espaina, ary manana ny maha izy azy manokana izay asehon' ny governemantany, ny sainany ary ny fiteniny (fiteny katalana), ankoatry ny singa hafa. Voafehin ’ny sata mifehy ny fizakan-tena izy io. Ny Parlemantan' i Catalonia dia mamaritra an' i Catalonia ho firenena (katalana: *nació*, espaniôla: *nación*). Ny Parlemantan' i Catalonia, izay manana ny maro an' isa mitaky fahaleovantena, dia nanambara ny Repoblika Katalana (katalana: *República Catalana*) tamin' ny 27 Oktobra 20174, nitarika an' i Espaina hampiato vonjimaika ny fahefana rehetra nomena lamina ara-pôlitika ao Catalonia, atao hoe *Generalitat de Catalunya* (katalana), na *Generalitat de Catalonha* (ôksitana) na *Generalidad de Cataluña* (espaniôla), lamina izay ahitana antenimiera (*Parlament de Catalunya*) sy fiadidian' ny filoha (*Presidència de la Generalitat de Catalunya*), fiankevitra mpanatanteraka (*Consell Executiu* na *Govern de la Generalitat*). 

Amin' ny lafiny fitantanana, mizara ho 42 *comarques* i Catalonia, mivondrona ho faritany (katalana: *províncies*; espaniôla: *provincias*) efatra: Barcelona, Girona, Lleida ary Tarragona. Ny tangoron-tanàna lehibe indrindra dia ny an' i Barcelona, ​​​​izay faritra an-tanàn-dehibe faharoa lehibe indrindra any Espaina, eo anilan' i Madrid sy i Tarragona.
Miguel Hidalgo y Costilla

**Miguel Gregorio Antonio Ignacio Hidalgo y Costilla y Gallaga Mandarte Villaseñor** (8 Mey 1753 - 30 Jolay 1811), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Miguel Hidalgo y Costilla** na **Miguel Hidalgo** mpitarika ny Adin'ny Fahaleovantena Meksikana ary nekena ho Rain'ny Firenena.
Salamo nataon' i Asafa

Ny **Salamo nataon' i Asafa** na **Salamon' i Asafa** dia ireo salamo roa ambin' ny folo, faha-50 sy faha-73 hatramin' ny faha-83, ao amin' ny Soratra Masôretika, voasoratra amin' ny teny hebreo, ary faha-49 sy faha-72 hatramin' ny faha-82 ao amin' ny Septoajinta (na Septanta), voasoratra amin' ny teny grika. Izy ireo dia hita ao amin’ ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Baiboly hebreo (izay antsoina koa hoe Testamenta Taloha). Nanapa-kevitra ny manam-pahaizana fa mety midika zavatra maro isan-karazany ny filazana ireo salamo ireo ho nataon' i  Asafa. Mety midika izany fa anisan' ny fanangonana avy amin' ny Asafita ireo salamo ireo, anarana fampiasa matetika mba hilazana ny mpihira tao amin' ny tempoly. Azo inoana koa fa natao araka ny fomba na lovantsofin' ny antokon' olona mitondra ny anaran' i Asafa ireo salamo ireo. Voalaza fa i Asafa no nanoratra na nandika an' ireo salamo ireo. Mety tsy nanonona ireo salamo ireo izy fa nandika ny tenin' i Davida. Tsy fantatra ny fe-potoana voafaritra tsara mifandray amin' ireo salamo ireo, kanefa ny fitantarana momba ny fandringanana voalaza ao amin' ny Salamo faha-74 dia mety manondro fa ireo salamo ireo dia natao tamin' ny vanim-potoana aorian' ny sesitany.

## Jereo koa

* **Boky voalohany**: Sal. 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31 - 32 - 33 - 34 - 35 - 36 - 37 - 38 - 39 - 40 - 41.

* **Boky faharoa**: Sal. 42 - 43 - 44 - 45 - 46 - 47 - 48 - 49 - 50 - 51 - 52 - 53 - 54 - 55 - 56 - 57 - 58 - 59 - 60 - 61 - 62 - 63 - 64 - 65 - 66 - 67 - 68 - 69 - 70 - 71 - 72.
* **Boky fahatelo**: Sal. 73 - 74 - 75 - 76 - 77 - 78 - 79 - 80 - 81 - 82 - 83 - 84 - 85 - 86 - 87 - 89.
* **Boky fahefatra**: Sal. 90 - 91 - 92 - 93 - 94 - 95 - 96 - 97 - 98 - 99 - 100 - 101 - 102 - 103 - 104 - 105 - 106.
* **Boky fahadimy**: Sal. 107 108 - 109 - 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115 - 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - 121 - 122 - 123 - 124 - 125 - 126 - 127 - 128 - 129 - 130 - 131 - 132 - 133 - 134 - 135 - 136 - 137 - 138 - 139 - 140 - 141 - 142 - 143 - 144 - 145 - 146 - 149 - 150.

* **Salamo apôkrifa**: Salamo faha-151 - Salamo faha-152 hatramin' ny faha-155.
Ilay

Mpanoratra manana ny maha izy azy ILAY, ary nametraka ny tantarany teo amin'ny literatiora malagasy.

Louis D.RALAISAHOLIMANANA no tena anarany, ary avy ao Ambatondrazaka.

Nianatra tao amin'ny Sekoly Masindahy Josefa tao Ambatondrazaka, ary nanohy ny fianarany tao amin'ny Ste famille Mahamasina niaraka tamin-dry SOLOFO José.

Nandalina ny teny malagasy Teny Ankatso ary efa nampianatra tao amin'ny J.J. RABEARIVELO.

Tia mamaky boky izy ary tsy ialana boky mihitsy araky ny nambarany tany anaty kitapo hatramin'ny fahakeliny.Efa niofana tamin'ny fikarakarana boky tany ivelany ILAY ary lasa Talen'ny Tranombikim-pirenena taty aorina.

Ilay tantara an'onjam-peo MIKATSAKA NY FIADANANA no isany nahafatarana azy, ary tafiditra ihany koa tao amin'nyfandaharam-pianarana kilasy famaranana nanodidina ny taona 1980-1995.
Elie Rajaonarison

I **Elie Rajaonarison** dia mpanoratra malagasy, teraka tamin' ny 15 novambra 1951 tao Ambatondrazaka. Niteraka telo vavy tamin'i Mamisoa Ramananarivo izy.

Poeta sy mpanoratra ary niaro tanteraka ny kolontsaina sy fomba malagasy ny tenany. Amin'ireo mpanoratra nanangana ny Faribolana Sandratra mba ho fampiroborobona ny poezia teo anivon'ny tanora. Voalaza ho nanaitra sy nisarika poeta sy mpanankato malagasy maro noho ny fisehony matetika nitondra ireo sangan'asany, tao amin'ny Centre Germano-Malgache (CGM) tao Antananarivo.

Maro ny tononkalo nosoranan'i Jacques Prévert no nadikany tamin'ny teny malagasy. Mpanoratra tantara an-tsehatra ihany koa Elie Rajaonarison, anisany nahafatarana azy ilay tantara mitondra ny lohanteny hoe *Tana-Cergy*.

Ny 27 novambra 2010 no nodimandry teo amin'ny faha 59 taonany i Elie Rajaonarison.

## Jereo koa

* David Jaomanoro

* Jean-Joseph Rabearivelo
* Jacques Rabemananjara
* Jean-Luc Raharimanana
* Michèle Rakotoson

* Dox
* Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa

* Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka

* Esther Nirina

* Hajasoa Vololona Picard
* Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato
* Pastora Rahajason
* Elie Rajaonarison
* Ny Avana Ramanantoanina
* Flavien Ranaivo
* Esther Razana
* Samuel Ratany

* Lisitry ny mpanoratra malagasy
Venosy an'i Willendorf

Ny **Venosy an'i Willendorf** dia sarivongana mirefy 11,1 santimetatra (4,4 in) izay tombanana ho vita tamin'ny 25,000-30,000 taona lasa izay. Hitan’ny mpiasa iray atao hoe Johann Veran na Josef Szombathy izy io tamin’ny 7 Aogositra 1908, tao amin’ny toerana paleolitika iray tany akaikin’i Willendorf, tanàna iray any Aotrisy.
Shrek

**Shrek** dia sarimihetsika hatsikana amerikanina 2001 miendrika informatika miorina amin'ny boky angano 1990 mitovy anarana nosoratan'i William Steig.
Notarihin'i Andrew Adamson sy Vicky Jenson tamin'ny lahatsoratr'izy ireo tamin'ny lahatsoratr'izy ireo, dia misy an'i Mike Myers, Eddie Murphy, Cameron Diaz, ary John Lithgow. 

misy dikanteny malagasy koa
Nisha Gaëlle Iarijhon

**Nisha Gaëlle Iarijhon** dia tale, mpitendry mozika mizaka ny zom-pirenena malagasy, teraka ny 23 Jiona 1998 tao Toamasina (Madagascar).

## Tantaram-piainany
Efa hatramin’ny fahazazany no nahaliana an’i Nisha ny zava-kanto, ary tamin’ny taona 2017, izy no niditra tao amin’ny tarika rock rock antsoina hoe “*The Sixties*” rehefa avy nianatra. ary taorian'ny taona 2019 dia nisaraka ny tarika mozika ary avy amin'io Nisha io dia nanova ny asany ary nahita lalana hafa teo amin'ny tontolon'ny zavakanto, Tamin’ny taona 2020, no nahitana ny tontolon’ny sinema noho ny taleny Ludovic Rianando Randriamanantsoa izay namela azy handray anjara amin’ny andian-tantara malagasy mitondra ny lohateny hoe “*Bitsika*”. Tamin'ireo taona ireo ihany dia nahazo mari-pahaizana maîtrise momba ny lalàna tsy miankina sy ny lalàna momba ny fandraharahana i Nisha. Ary niofana mivantana tao amin'ny *ESAV Marrakech* i Nisha, nahazo fahafahana hanohy fianarana eny amin'ny oniversite tao amin'ny *ESAV*. Nanatontosa ny tetikasany voalohany tamin'ny anarana hoe *OFF* i Nisha. Ny tantaran'ny mpanoratra tantara an-tsehatra tanora iray dia manambara amintsika ny tontolon'ny zavakanto amin'ny alalan'ny pejin'ny bokiny.

## Filmôgrafia

* OFF

## Jereo koa

* Lisitry ny mpihira malagasy

## Fanamarihana sy loharano

## Rohy Ivelany

* loharanom-pahalalana hita maso :  Internet Movie Database Africultures
Kanelina

Ny **kanelina** dia zava-manitra azo avy amin'ny hoditry ny karazan-javamaniry maromaro ao amin'ny vondron-karazana *Cinnamomum*. Ny kanelina dia ampiasaina amin'ny ankapobeny hahazoana hanitra sy fanatsarana tsiro sy fofon-tsakafo amin'ny sakafo isan-karazany, mamy, voamadinika atao sakafo maraina, sakafo misakafo, dite, ary sakafo nentim-paharazana.
Etona karbônika

Ny **etona karbônika** na **gazy karbônika** (raikipohy simika **CO<sub>2**) dia fitambarana simika miseho amin' ny endrika etona tsy misy loko manana hakitroka 53 % avo noho ny an' ny rivotra maina. Ny môlekiolan' ny etona karbônika dia misy atôma karbônina mifamatotra roa sosona amin' ny atôma ôksizenina roa.
Miyamoto Musashi

**Miyamoto Musashi** (宮本 武蔵, 1584 - 13 Jona 1645), fantatra koa amin'ny anarana hoe **Shinmen Takezō**, **Miyamoto Bennosuke** na, amin'ny anarany Bodista, **Niten Dōraku**, dia sabadatra japoney, stratejika, mpanoratra ary *rōnin*, izay nanjary nalaza tamin'ny tantaran'ny ny fahaizany sabatra tsy manam-paharoa sy ny firaketana tsy resy tamin'ny 61 nataony.

## Rohy Ivelany
Zava-mahadomelina

Ny **zava-mahadomelina** dia akora simika izay miteraka fiovana eo amin'ny fiziôlôjia (vatana) na psikôlôjia (saina) eo amin'ny zavamananaina rehefa mihinana azy. Mety amin'ny alalan'ny fitsindronana, ny fifohana, ny fametahana feta eo amin'ny hoditra na fandevonana ambany lela ny fampiasana zava-mahadomelina.
Farihy Tchad

**Farihy Tchad** (frantsay: *Lac Tchad*) dia farihy lehibe, marivo, farihy ara-tantara any Afrika Afovoany, izay niovaova ny habeny nandritra ny taonjato maro. Zava-dehibe ara-toekarena ny Farihin’i Tchad, izay manome rano ho an’ny olona 30 tapitrisa mahery monina any amin’ireo firenena efatra manodidina azy eo afovoan’ny Sahely.
Volkswagen

**Volkswagen**  dia mpanamboatra fiara alemàna any Wolfsburg, Alemaina. Niorina tamin'ny 1937 avy amin'ny German Labor Front, fantatra amin'ny malaza, io no marika sangany amin'ny Volkswagen Group.
Boushaki

**Boushaki** (Arabo: بوسحاقي) dia mety ilazana hoe:

## Ny olona
* Shahnez Boushaki dia mpilalao basikety Alzeriana.
Sarivongan' ny Fahafahana

Ny **Sarivongan' ny Fahafahana** (anglisy: *Statue of Liberty*) dia sary sokitra neôklasika goavambe eo amin' ny nosy Liberty Island (Nosy Fahafahana) ao amin' ny seranan-tsambon' i New York any Etazonia. Ity sarivongana varahina ity, izay fanomezana avy amin' ny vahoakan' i Frantsa ho an' ny vahoakan' i Etazonia, dia noforonin' ny mpanao sary sokitra frantsay Frédéric Auguste Bartholdi ary ny rafitra metaly dia naorin' i Gustave Eiffel. Notokanana tamin' ny 28 Ôktôbra 1886 ilay sarivongana.
Tsofoka ao amin' ny teny malagasy

Ny **tsofoka**, ao amin' ny fiteny malagasy, dia ampahan-teny asisika ao amin' ny teny mba hahazoana sampan-teny. Ohatra amin' izany ireto: -*ar*- (ao amin' ny hoe *tsarapaka*), -*in*- (ao amin' ny hoe *tinapaka*), -*om*- (ao amin' ny hoe *homehy*), -*or*- (ao amin' ny hoe *tsoropaka*), -*n*- (ao amin' ny hoe *inty*), -*re*- (ao amin' ny hoe *ireo*), -*za*- (ao amin' ny hoe *izatsy*). Atao hoe "tsofoka" koa ny hoe -*if*- sy -*amp*- izay hita ao amin' ny hoe *mifamangy* sy *mampamangy*. Anisan' ireo atao hoe tsirinteny ny tsofoka. Mbola andalam-pikarohana momba ny tsofola ny mpahay teny ka sarotra ny mamaritra ny tena isan' ny tsofoka amin' ny teny malagasy.

## Jereo koa

* Tsofoka
* Tsirinteny
* Fototeny
* Tovona
* Tovana
* Tsirinteny sara-droa
Fiteny sondaney

Ny **fiteny sondaney** dia fiteny iray ao amin' ny sampana malaiô-pôlinezianan' ireo fiteny aostrôneziana. Ampiasan' ny mpiteny miisa 40 tapitrisa eo ho eo io fiteny io. Izy no fitenim-paritra (*bahasa daerah*) misongadina indrindra aorian' ny fiteny javaney any Indônezia. Miteny izany ny mponina any amin' ny tapany lehibe amin' ny faritanin' i Java Andrefana sy ny faritanin' i Banten, any amin' ny ampahatelony andrefan' i Java; ka 15 % amin' ny fitambaran' ny mponina ao Indônezia izy ireo.
Fitodika tampody

Ny **fitodika tampody** dia endriky ny matoanteny na fandrafetana fehezanteny izay ahitana ireo mpandray anjara (ny mpanao sy ny iharana) manondro zavatra mitovy: ny lazaina mpanao sy ny fameno iharana dia zavatra iray ihany, mihatra amin' ny mpanao ihany ny asa ataony. 

## Tampody ao amin' ny fiteny frantsay
Ao amin' ny teny frantsay dia ampiasaina ny mpisolo tena fameno hoe *me*, *te*, *se*, *nous* ary *vous* (izay mety hohamafisina amin' ny hoe *moi-même*, *toi-même*, *soi-même*, *lui-même*, *elle-même*, *eux-mêmes*, *elles-mêmes*, *nous-mêmes*, *vous-mêmes*) mba hanehoana ny fitodika tampody.

Ohatra:

* *Je me regarde dans le miroir* (ara-bakiteny: "Mijery tena ao amin' ny fitaratra aho" = "Mijery fitaratra aho")

## Tampody ao amin' ny fiteny hafa
Ny fiteny malagasy dia mampiasa ny teny hoe *tena* mba hananterana ny fitampodian' izay atao amin' ny mpanao azy nefa matetika tsy ilaina izany.

Ny fiteny anglisy kosa mampiasa ireto mpisolo tena ireto: *myself*, *yourself*, *himself*, *herself*, *itself*, *ourselves*, *yourselves*, *themselves* mba handikana ny fitampodian' ny asa amin' ny mpanao azy.

## Jereo koa

* Matoanteny mitampody

* Mpisolo tena mitampody
Octavio Paz

**Octavio Paz Lozano** dia Poeta, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Meksika teraka ny 31 Martsa 1914 ary maty ny 19 Aprily 1998 Noho ny asany dia nahazo ny loka Jerosalema 1977 izy, ny loka Miguel de Cervantes 1981, ny loka iraisam-pirenena 1982 Neustadt momba ny haisoratra, ary ny loka Nobel momba ny haisoratra 1990.
Lipida

Ny **lipida** dia taharo ao amin' ny zaka matavy ao amin' ny zavamananaina. Izy ireo dia môlekiola hidrôfôba na amfifila - môlekiola hidrôfôba misy sehatra hidrôfila - izay tena isan-karazany, anisan' izany ny tavy, ny savoka, ny sterôla, ny vitaminina levona anaty zaka matavy (vitaminina A, D, E ary K), ny mônôgliserida, ny digliserida, ny trigliserida, ary na ny dôsfôlipida koa. Ny fitehirizana angovo, fampitana fantarana ary miasa ho singa ara-drafitra ao amin' ny membraninan' ny sela, no asan' ny lipida. Ampiasaina amin' ny indostrian' ny kôsmetika sy sakafo, ary amin' ny nanôteknôlôjia ny lipida.

Mety hiseho amin' ny endrika vainga, toy ny savoka, na ranoka, toy ny menaka ny lipida. Ny toetra amfifilan' izy ireo dia mitarika ny môlekiolan' ny lipida sasany hivondona ho hoboka bitika (*vesicule*) sy lipôzôma ary misela rehefa ao amin' ny toerana misy rano. Io toetrany io no fototry ny hetsiky ny zavamananaina, ​​ahafahany mananganana firafitra biôlôjika - sela, ôrganela (na ôrganita) - voafaritry ny membranina foronna lipida indrindraindrindra. Miantoka asa biôlôjika hafa isan-karazany koa ny lipida, indrindra fa ny fampitana famantarana avy amin' ny sela (famantarana lipidika) sy fitahirizana ny angovo metabôlika amin' ny alalan' ny lipôzenezy, avoaka manokana avy eo amin' ny alalan' ny β-ôksidasiôna izany angovo izany.

Misy karazany roa izay mitana ny anjara asan' ny birikin-tsinga fototra lipida biôlôjika amin' ny ankapobeny, ny an' ny vondrona setôasila andaniny, ary ny vondrona izôprena ankilany. Amin' io fomba fijery io dia azo sokajiana ho valo izy ireo: asidra matavy, asilgliserôla, fôsfôgliserida, sfingôlipida, glikôlipida ary pôlisetida, izay vokatry ny fihizin' ny vondrona setôasila, miampy ny sterôla sy ny prenôla.

Na dia matetika ampiasaina hitovy hevitra amin' ny teny hoe *[[Tavy (akora)|tavy]]* aza ny teny hoe *lipida*, dia tsy mitovy ireo teny roa ireo satria tsy ny lipida rehetra no tavy, izay mifanandrify amin' ny heviny hentitra tanteraka amin' ny *trigliserida* ihany. Ny lipida dia ahitana ny asidra matavy sy ny vokatra avy amin' izy ireo - anisan' izany ny mônôgliserida sy ny digliserida sy ny trigliserida ary ny fôsfôlipida - ary koa ny metabôlita izay ahitana ny sterôla, toy ny kôlesterôla.

## Jereo koa

* Gliosida
* Prôtida
* Prôteinina
Edgar de Wahl

**Edgar de Wahl** dia mpanao matematika, mpahay kajimirindra, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina teraka ny 23 Aogositra 1867 ary maty ny 9 Martsa 1948 Izy no malaza indrindra amin'ny maha-mpamorona ny Interlingue (fantatra amin'ny anarana hoe Occidental nandritra ny androm-piainany), fiteny noforonina voajanahary mifototra amin'ny fiteny indo-eoropeana, izay nivoaka voalohany tamin'ny 1922.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Fiteny baritô atsinanana

Ny **fiteny baritô atsinanana** dia zana-bondron' ny sampam-piteny malaiô-pôlineziana ao amin' ny fiteny aostrôneziana. Any amin' ny nosy Bôrneô, any Kalimantana, any Indônezia, ao Mayotte, ary eto Madagasikara no misy azy ireo.

## Fanakilasiana
Mbola iadian-kevitra ny fanasokajiana ny fiteny baritô atsinanana. Ireo fiteny ireo dia matetika aseho ho mifandray amin' ny vondrom-piteny baritô maro hafa ao amin' ny nosy Bôrneô ary mamorona ny vondrom-piteny baritô lehibe. Nolavin' i Ross sy Adelaar io fihavanana misy eo amin' ny fiteny ao amin' ny vondrona baritô ireo. Ho an' ireo mpandalina teny roa ireo, ny fiteny baritô atsinanana, toa ny fiteny baritô-mahakama sy ny fiteny baritô andrefana, dia mivondrona amin' ny fiteny malaiô-pôlineziana andrefana. I Blust dia manilika ny fiteny baritô -- ary koa ny vondrona hafa ao amin' ny nosy Bôrneô, ny fiteny daiaka an-tany ary ny fiteny kaianika -- tsy ho ao amin' ny vondrom-piteny bôrneo avaratra. Eken' ny rehetra anefa ny firaiketan' ny fiteny malagasy amin' ny fiteny baritô atsinanana.

Ireto ireo fiteny ireo:

* ireo fiteny ao afovoany-atsimo: fiteny dosona deiaha, fiteny dosona malanga, fiteny dosona vito, fiteny maaniany, fiteny pako;
* ny fiteny malagasy (anisan' izany ny fiteny bosy ao Mayotte);
* ireo fiteny ao avaratra: ny fiteny lavangana, ny fiteny tavoiana.
Nestlé

**Nestlé S.A.** dia orinasam-pikambanana iraisam-pirenena manodina sakafo sy zava-pisotro misy foibe any Vevey, Vaud, Soisa. Io no orinasam-pisakafoanana lehibe indrindra eran-tany, refesina amin'ny vola miditra sy ny metrika hafa, nanomboka tamin'ny taona 2014.
Fiteny sery

Ny **fiteny sery** dia fiteny manirery tenenina any amin' ny faritra amorontsiraky ny Fanjakan' i Sonora, any  Meksika. Iray amin' ireo fiteny tafiditra ao amin' ny vondrona hôkàna vinavinaim-pisiana izy io. Miisa eo anelanelan' ny 716 sy 900 ny mpiteny azy io.
Java Andrefana

I **Java Andrefana**, na **Jawa Barat** amin' ny teny indôneziana ary **Jawa Kulon** amin' ny teny sondaney, dia faritany any Indônezia ao amin' ny nosy Java. I Bandung no renivohiny. Mamaritra ity faritany ity ao avaratra ny  faritra manokan' i Jakarta sy ny Ranomasin' i Java, ao atsinanana ny faritanin' i Java Afovoany, ao atsimo ny Ranomasimbe Indiana, ary ao andrefana ny faritaninin' i Banten.

## Fizaràm-paritra
I Java Andrefana dia misy *kabupaten* (fizaràn' ny faritany) miisa 17:

* Bandung (Soreang)
* Bandung occidental (Ngamprah)
* Bekasi (Cikarang)
* Bogor (Cibinong)
* Ciamis (Ciamis)
* Cianjur (Cianjur)
* Cirebon (Sumber)
* Garut (Garut)
* Indramayu (Indramayu)
* Karawang (Karawang)
* Kuningan (Kuningan)
* Majalengka (Majalengka)
* Purwakarta (Purwakarta)
* Subang (Subang)
* Sukabumi (Pelabuhan Ratu)
* Sumedang (Sumedang)
* Tasikmalaya (Singaparna)

sy *kota* (tanàna lehibe) miisa 9:

* Bandung
* Banjar
* Bekasi
* Bogor
* Cimahi
* Cirebon
* Depok
* Sukabumi
* Tasikmalaya
Kôlesterôla

Ny **kôlesterola** dia iray amin' ny kilasin' ny môlekiola ôrganika sasany antsoina hoe lipida. Esterôla, karazana lipida, izy io. Biôsintetika amin' ny selam-biby rehetra sady singa ara-drafitra tena ilaina amin' ny fonon' ny selam-biby ny kôlesterôla.
Java Afovoany

I **Java Afovoany**, amin' ny teny indôneziana ***Jawa Tengah***, dia faritany iray any Indônezia. Mamaritra azy avy ao atsinanana ny faritanin' i Java Andrefana, ao avaratra ny Ranomasin' i Java, ao atsinanana ny faritanin' i Java Atsinanana, ary ao atsimo fari-tany manokan' i Yogyakarta sy ny Ranomasimbe Indiana. I Semarang no renivohiny. Ny tanàna faharoa ao amin' io ofaritany io dia i Surakarta, izay misy ny lapa-mpanjaka.

## Fizaràm-paritra

Misy *kabupaten* (fizaràn' ny faritany) miisa 29 ny ao Java Afovoany, ka ireto avy izany:

* Banjarnegara (Banjarnegara),
* Banyumas (Purwokerto),
* Batang (Batang),
* Blora (Blora),
* Boyolali (Boyolali),
* Brebes (Brebes),
* Cilacap (Cilacap),
* Demak (Demak),
* Grobogan (Purwodadi),
* Jepara (Jepara),
* Karanganyar (Karanganyar),
* Kebumen (Kebumen),
* Kendal (Kendal),
* Klaten (Klaten),
* Kudus (Kudus),
* Magelang (Mungkid),
* Pati (Pati),
* Pekalongan (Kajen),
* Pemalang (Pemalang),
* Purbalingga (Purbalingga),
* Purworejo (Purworejo),
* Rembang (Rembang),
* Semarang (Ungaran),
* Sragen (Sragen),
* Sukoharjo (Sukoharjo),
* Tegal (Slawi),
* Temanggung (Temanggung),
* Wonogiri (Wonogiri),
* Wonosobo (Wonosobo),

ary misy *kota* (tanàna lehibe) enina, dia ireto:

* Magelang,
* Pekalongan,
* Salatiga,
* Semarang,
* Surakarta,
* Tegal
Java Atsinanana

I **Java Atsinana**, na **Jawa Timur** amin' ny teny indôneziana, dia faritany any Indônezia ao amin' nyu nosy Java. Mamaritra azy avy ao andrefana ny faritanin' i Java Afovoany, ao avaratra ny Ranomasin' i Java, ao atsinanana ny andilan-dranomasin' i Bali, ary ao atsimo ny Ranomasimbe Indiana. I Surabaya no renivohiny.

## Fizaràm-paritra
Misy *kabupaten* (fizaràn' ny faritany) miisa 29 i Java Atsinanana:

* Bangkalan (Bangkalan)
* Banyuwangi (Banyuwangi)
* Blitar (Kanigoro)
* Bojonegoro (Bojonegoro)
* Bondowoso (Bondowoso)
* Gresik (Gresik)
* Jember (Jember)
* Jombang (Jombang)
* Kediri (Kediri)
* Lamongan (Lamongan)
* Lumajang (Lumajang)
* Madiun (Madiun)
* Magetan (Magetan)
* Malang (Kepanjen)
* Mojokerto (Mojokerto)
* Nganjuk (Nganjuk)
* Ngawi (Ngawi)
* Pacitan (Pacitan)
* Pamekasan (Pamekasan)
* Pasuruan (Pasuruan)
* Ponorogo (Ponorogo)
* Probolinggo (Kraksaan)
* Sampang (Sampang)
* Sidoarjo (Sidoarjo)
* Situbondo (Situbondo)
* Sumenep (Sumenep)
* Trenggalek (Trenggalek)
* Tuban (Tuban)
* Tulungagung (Tulungagung)

ary misy *kota* (tanàna lehibe) miisa 9:

* Batu
* Blitar
* Kediri
* Madiun
* Malang
* Mojokerto
* Pasuruan
* Probolinggo
* Surabaya
Ranomasin' i Java

Ny **Ranomasin' i Java** , izay atao hoe **Laut Jawa** amin' ny teny indônezianaary **Segara Jawa** amin' ny teny javaney, dia ranomasina ao amin' ny Ranomasimbe Pasifika, eo anelanelan' ny nosin' i Java ao atsimo sy ny tendro atsimon' i Bôrneô ao avaratra ary i Somatra ao andrefana.

Marivo io ranomasina io satria 67&nbsp;m monja ny lalina indrindra. Mifandray amin' ny Ranomasin' i Sina Atsimo izy amin' ny alalan' ny andilan-dranomasin' i Karimata sy amin' ny Ranomasin' i Celebes (na Ranomasin' i Sulawesi) amin' ny alalan' ny andilan-dranomasin' i Makassar. Toerana be trondro ny Ranomasin' i Java.
Mazandaran

I **Faritanin' i Mazanderan** na **Mazendaran** (amin' ny fiteny persiana: مازندران, *Māzandarān*, taloha nantsoina hoe **Tabaristan**), dia faritany any Iràna, voafaritry ny Ranomasina Kaspiana ao avaratra. Ny faritanin' i Mazandaran dia tao amin' ny faritanin' i Hyrcania tamin' ny andron' ny Empira Persiana. I Sari no renivohiny. Taloha, hatramin' ny taona 1977, dia tao amin' io faritany io i Golestan. Manana velarana mirefy 23&nbsp;833 km2 izy. Ireto avy ny departemanta ao amin' io faritany io: Amol, Babol, Babolsar, Behchahr, Tonekabon, Tchalous, Ramsar, Savad Kuh, Qaem-Shahr, Mahmud Abad, Neka, Nur et Nowshahr.

Ny Ranomasina Kaspiana dia ao avarany, ny faritanin' i Teheran sy Semnan dia ao atsimony. Ao andrafany no misy ny faritanin' i Guilan ary ao atsinanana i Golestan. 

Ataon' ny Arabo hoe *Tabaristan* (*Tapurstan* ao amin' ireo vola persiana). Ny anarana hoe Mazandaran dia niseho tamin' ny andron' ny Seljokida. 

Misy ny mpahay jeôgrafia manavaka an' i Mazandaran amin' i Tabaristan, ka milaza fa i Mazandaran dia ahitana an' i Gorgan, i Amol, i Sari ao amin' ny tany lemaka amorontsiraky ny Ranomasina Kaspiane, fa i Tabaristan kosa ahitana ireo faritra be tendrombohitra ao atsimon' ity tany lemaka ity, misy ny tanànan' i Semna, sy Firuzkuh ary i Damavand.

Tamin' ny taona 1996 ity faritany ity dia nisy mponina miisa 2,6 tapitrisa any ho any, ka ny ankamaroany dia miteny mazandarany (na mazandaraney), izay fiteny iraniana tsy mitovy amin' ny fiteny persiana. Ny fiteny mazandarany (na fiteny tabary) dia sampana ao avaratra-andrefana amin' ny fianakaviam-piteny iraniana, izay tsy dia niharan' ireo fitenin' ny sivilizasiona nandresy an' ilay faritra (isan' izany ny fiteny persana, ny fiteny môngôly, ny fiteny arabo, ny fiteny tatara). Mbola be mpiteny ao amin' io farotra io ity fiteny ity.

## Jereo koa

* Fiteny mazandarany

* Mazandarany (vahoaka)

* Faritany any Iràna: Alborz - Ardabil – Azerbaijan-e-Gharbi – Azerbaijan-e-Sharghi – Bushehr - Shahar Mahaal-o-Bakhtiari - Esfahan - Fars - Gilan – Golestan - Hamedan – Hormozgan - Ilam - Kerman - Kermanshah – Khorasan-e-Jonubi - Khorasan-e-Razavi - Khorasan-e-Shomali - Khuzestan - Kohkiluyeh-o-Boyer Ahmad - Kurdistan Iraniana – Lorestan - Markazi – Mazandaran - Qazvin – Qom – Semnan - Sistan-o-Baluchestan - Teheran - Yazd - Zanjan
Fiteny taty

Ny **fiteny taty** dia fiteny iraniana sady karazan' ny fiteny persana tenenin' ny vahoaka taty any Kaokazy sy any Azerbaijàna ary any Dagestàna Ao amin' ny vondrom-piteny iraniana atsimo-andrefana ity fiteny ity.

Tsy tokony hafangaro amin' ireo fitenim-paritra taty izay tenenina ao amin' ny faritra avaratra-andfrefana amin' i Iràna anefa izy io, dia ireo fiteny ao amin' ny vondrom-piteny iraniana avaratra-andrefana.

## Jereo koa

* Taty (vahoaka)
Fitenim-paritra taty

Ny **fitenim-paritra taty** dia fiteny iraniana vitsivitsy tenenina ao amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Iràna. Ao amin' ny vondrom-piteny iraniana avaratra-andrefana izy ireo.

Ireo fitenim-paritra ireo dia miparitaka ao amin' ireo faritra misy ny fiteny azery any Iràna. Tsy fifindfrà-monina no niteraka azy ireo fa endriky ny fiteny iraniana iray notenenina tao amin' ireo faritra ireo, dia ny fiteny azery taloha.

Ireo fiteny ireo dia tsy afangaro amin' ny fiteny taty izay tenenin' ny vahoaka taty any Kaokazy. Ny teny hoe *tat* dia anarana nomen' ireo Azery ny mponina miteny iraniana izay nifandray amin' izy ireo.  

Misampana ho dimy ny vondron' ireo fitenim-paritra taty ireo:

* ny fitenim-paritra taty ao amin' ny faritra atsimo, tenenina ao amin' ny tapany atsimo-andfrefan' i Qazvin sy ao Eshtehard. Ny anaran' izy ireo dia avy amin' ny anaran' ny tanàna onenan' ireo mpiteny azy. ireto avy izy ireo: ny fiteny saly, ny fiteny takestany, ny fiteny eshtehardy, ny fiteny kiajary, ny fiteny ebrahim-abady, ny fiteny sagz-abady, ny fiteny danesfany, ny fiteny esfarvariny, ny fiteny kôzniny;
* ny fitenim-paritra any Kho’in sy ao amin' ireo vohitra manodidina;
* ireo fiteny any Khalkhâl sy Târom;
* ireo fiteny any Harzand sy Dizmâr;
* Ireo fitenim-paritra tenenina any atsinanana sy any avaratra-atsinanan' i  Qazvin, Kuhpayeh, Rudbâr, ary Alamut.
Lôry (vahoaka)

Ny **Lôry** na **Lôra** na **Lory** na **Lora** dia vahoaka iraniana mifandray akaiky dia akaiky amin' ny Persana, monina ao amin' ny faritra andrafana be tendrombohitra any Iràna. Hita betsaka ao amin' ny tapany avaratra amin' ny faritanin' i Khuzistan izy ireo, fa ao amin' ny faritanin i Ilam kosa dia ny faritra atsimo no onenan' izy ireo.

Talohan' ny taonjato faha-20, ny ankamaroan' ny Lôry dia mpiompy mifindrafindra toerana, fa tandrenivohitra vitsy anisa kosa izy ireo ao amin' ny tanànan' i Khorramabad. Maro ny ezaka nataon' ny Pahlavi (tarana-mpanjaka) nanerena ny Lôry hanjary vahoaka miorim-ponenana. Tamin' ny andron' i Reza Shah dia tsy nahitam-pahombiazana izany ezaka izany.

Ny mpanjaka (*[[shah]]*) tao Iràna atao hoe Mohammad Reza, izay nampiasa fomba malefaka kokoa sy famporisihana ara-toekarena no nahita fahombiazana kokoa, nefa tsy ny Lôry rehetra no nananiky an' izany. Teo antenatenan' ny taompolo 1980 dia nonina an-tanan-dehibe sy tanàna madinika ao amin' ilay faritany, na nifindra monina any afovoan' ny tanàna lehibe maro ny ankamaroan' ny Lôry.

## Jereo koa

* Fiteny lôry
* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
Baktiary (vahoaka)

Ny **Baktiary** dia vahoaka iraniana monina any Iràna atsimo. Ny tany onenan' izy ireo dia manana velarana mirefy 75&nbsp;000&nbsp;km2, izay any amin' ny tapany atsimo amin' ny tangoron-tendrombohitr' i Zagros eo anelanelan' i Ispahan sy Ahvaz. Miisa eo anelanelan' ny 1&nbsp;000&nbsp;000 sy 1&nbsp;500&nbsp;000 eo izy ireo. Miteny amin' ny fiteny baktiary,  izay endriky ny fiteny lôry, izy ireo.
Balotsistàna

I **Balotsistàna** dia faritra any Azia, izay mitsinjara amin' i Iràna (ao andrefana) sy i Afganistàna (ao avaratra) ary i Pakistàna (ao atsinanana, mamorona ny faritanin' i Balotsistàna). Ny vahoaka balotsy no maro anisa amin' ny mponina any amin' io faritra io, izay miteny balotsy (anisan' ireo fiteny iraniana) na amin' ny fiteny brahoy (anisan' ny fiteny dravidiana), ka ny sasany aminy dia mitaky ny fizakan-tena na fahaleovan-tenan' io faritra io, sady matetika miady amin' ny tafika pakistaney, izany no atsoina hoe Ady Balotsy.

## Jereo koa

* Balotsy
* fiteny balotsy
Fiteny brahoy

Ny **fiteny brahoy** dia fiteny dravidiana any Balotsistàna any Pakistàna, nefa koa tenenina any Afganistàna sy any Iràna. Ao Pakistàna izy dia tenenin' ny olona monina ao amin' ny lembalemban' i Kalat ao amin' ny faritra Balotsistàna. Ny ankamaroan' ny mpiteny dia tsy mahay mamaky teny na manoratra an' io fiteny io. Maro amin' izy ireo ny mahay fiteny roa ka miteny balotsy.

## Jereo koa

* Brahoy (vahoaka)
Airbus A380

Ny **Airbus A380** dia fiaramanidina lehibe mivelatra izay novolavolaina sy novokarin'ny Airbus. Io no zotram-piaramanidina lehibe indrindra eran-tany. Nanomboka tamin'ny 1988 ny fianarana Airbus, ary nambara tamin'ny 1990 ny tetikasa mba hanoherana ny fanjakazakan'ny Boeing 747 amin'ny tsenan'ny lavitra.
Kankana

Ny **kankana** dia biby roa samy hafa mifandray lavitra izay mazàna manana vatany lava toy ny fantsona varingarina, tsy misy rantsambatana ary tsy misy maso (tsy foana).
Ôsetia

I **Ôsetia** dia faritra ao avaratry ny tangoron-tendrombohitr' i Kaokazy, izay onenan' ny Ôsetiana indrindraindrindra, misabaka ankavia sy ankavanan' ny tsipiky ny tampon' io tangoron-tendrom-bohitra io, izay vakivakîn' ny lohasaha terin' i Darial. Atao hoe ***Alania*** koa i Ôsetia. Amin' ny lafiny pôliltika dia mizara ho faritra roa i Ôsetia:

* I Ôsetia an' i Alania Avaratra, izay repoblika mizaka tena mpikambana ao amin' ny Federasionan' i Rosia, teraka avy amin' ilay repoblika mizaka tena sôvietika niitatra tamin' ny taona 1944 tamin' ny nanaovana sesitany ireo Ingosy nataon' i Stalin, avy any amin' ny tapany atsinanana amin' i Prigorodny, avy any Ingosetia mpifanolo-bodirindrina aminy;
* I Ôsetian' i Alania Atsimo, ôblasta jeôrjiana mizaka tena taloha tao amin' ny Firaisana Sôvietika, izay nisaraka tamin' i Jeôrjia tamin' ny taona 1992 tamin' ny ady voalohany tao Ôsetia Atsimo; taorian' ny ady faharoa tao Ôsetia Atsimo tamin' ny taona 2008, dia nankatoavin' i Rosia, i Siria, i Nikaragoa, i Venezoela, ny nosin' i Naoro ny fahaleovan-tenany, toraka izany koa ny nataon' i Abkazia ary i Transnistria (izay fanjakana roa tsy mpikambana ao amin' ny Firenena Mikambana).

## Jereo koa

* Ôsetiana (vahoaka)
* Alania
* Alàna (vahoaka)
* Fiteny ôsetiana
Fiteny avestika

Ny **fiteny avestika**, izay antsoina hoe **fiteny zenda** koa, dia fiteny persiana taloha, fantara amin' ny alalan' ny endrika litorjika ao amin' ny boky masin' ny fivavahana zôrôastriana, dia ny *[[Avesta]]* izany.

Havan-davitry ny fiteny persiana taloha izy. Io fiteny io dia anisan' ireo fiteny iraniana atsinanana trananiny indrindra fanta-pisiana, ka mahatonga azy hanan-danja amin' ny famerenana indray ny endriky ny fiteny prôtô-iraniana sy ny fiteny prôtô-indô-iraniana.

I Franz Bopp, ao amin' ny *Grammaire comparée des langues indo-européennes* nosoratany, izay asa soratra fotora amin' ny famerenana indfray ny mety ho endrik' ireo fiteny ireo, dia manao tsiahy matetika ankilan' ny fiteny sanskrita, ny fiteny armeniana, ny fiteny grika, ny fiteny latina, ny fiteny litoaniana, ny fiteny slava taloha, ny fiteny gôtika ary ny fiteny alemàna.
Ejipta Ambony

I **Ejipta Ambony** na **Egipta Ambony** dia ny tapany atsimo amin' i Ejipta. Ambony haavo kokoa io faritra io raha mitaha amin' ny faritra hafa any Ejipta, ka izany no nahatonga ilay anarana. Atao hoe صعيد مصر / *es-Ṣeʿīd*  na الصعيد /  *es-Ṣaʿīd* ity faritra ity amin' ny teny arabo. Nantsoin' i Ejiptiana tamin' ny Andro Taloha hoe *Ta Shémau* izy. Any amin' ny faritr' i Ejipta mantsy dia ahitana koa an' i Ejipta Antenatenany sy i Ejipta Ambany (ataon' ny Ejiptana taloha hoe *Ta Mehu*). I Ejipta Ambony dia tandrify ny tapany atsimo amin' i Ejipta ankehitriny, ao amin' ny faritr' i Aphroditopolis (ao atsimon' i Memfisy) hatrany amin' ny tohadrano ambony ao Assouan, ao akaikin' ny katarakta voalohany, izany hoe ao amin' ny sisin-tany varatr' i Nobia Ambany.

## Tantara
I Ejipta Ambony, miaraka amin' i Ejipta Ambany, dia iray amin' ireo faritra roa nitambatra ka namorona an' i Ejipta tamin' ny Andro Taloha. Ireo faritra ireo dia tsy dia ahitana akora fototra toy ny hazo sy ny varahina ary ny firapotsy izay ilaina amin' ny fanamboarana ny alimo. Na izany aza dia ahitana volamena betsaka i Ejipta Ambony sady nifehy ireo lalana mankany Nobia amin' ny alalan' ny ony Nily, sy mankany Saharà amin' ny alalan' ny lalana any Abou Ballas, ary mankany amin' ny Ranomasina Mena amin' ny alalan' i Ouadi Hammamat izay mamakivaky ny Taniefitr' i Arabia. I Ejipta Ambany kosa dia mora mandray famatsiana mankany Ampiposahana, izay andalovan' ny akora fototra ilaina ao amin' i reo faritra roa tany Ejipta ireo. Tsy maitsy niara-niasa noho izany ireo faritra roa ireo.

Tany Ejipta Ambony, indrindra tao amin' ny tanànan' i Abydos, no teraka ny fanjakà-panjakan' i Empira Voalohany, izay nanambatra voalohany ireo faritra roa ireo. Tao Ejipta Ambony ihany koa, indrindra tany Tebay (*Thebes*) no nipoiran' ireo dinastia izay namarana ny Vanimpotoana anelanelany voalohany sy namarana ny Vanipotoana anelanelany faharoa ka nanorina ny Empira Antanatenany sy ny Empira Vaovao. Nandritra ny fotoana nampisy fitoniana ara-pôlitika dia namindra mandrakariva ny renivohiny haingana avy any Ejipta Ambony mankany Ejipta Ambany ny fahafam-panjakana; i Memphis nandritra ny Empira Voalohany, i Itchtaouy nandritra ny Empira Antenatenany, i Memfisy sy i Pi-Ramsesy nandritra ny Empira Vaovao.

Nanandrana nandraikitra ny renivohitra tao Aketatôna tao Ejipta Antenatenany (eo anelanelan' i Memfisy sy i Tebay) ny faraôna Akenatôna nandritra ny fitondrany, nefa izany ezaka izany dia tsy naharitra.

## Jereo koa

* Ejipta tamin' ny Andro Taloha
* Ejipta Antenatenany
* Ejipta Ambany
Ejipta Ambany

I **Ejipta Ambany** na **Egipta Ambany** dia faritra ao amin' ny tapany avaratra amin' i Ejipta. Lazaina hoe "ambany" izy satria ao amin' ny faritra misy ny Vinanin' i Nily izay saika mitovy haambo amin' ny ranomasina, sady ahitana honahona maro ary amoron-dranomasina.

I Ejipta tamin' ny andron' ireo faraôna dia nanao an' io faritra io hoe *Ta Mehu* raha nantsoina hoe *Ta Shemau* kosa i Ejipta Ambony any avaratra kokoa. Ilay antsoina hoe Ejipta Antenatenany kosa dia ny tapany ao amin' ny faritr' i Ejipta Ambony avy ao amin' ny Bilok' i Qena hatrany amin' ny tanànan' i Kahiro. Ny vohon' ny tanin' i Ejipta Ambany dia tsy misy fikitoantoanana firy. Mivelatra avy any amin' ny morontsiraky ny Ranomasina Mediteranea ao amin' ny Vinanin' i Nily, ka hatrany amin' ny faritr' i Fayum sy i Kahiro.

## Jereo koa

* Ejipta tamin' ny Andro Taloha
* Ejipta Ambony
* Ejipta Antenatenany
Ejipta Antenatenany

I **Ejipta Antenatenany** na **Egipta Antenatenany** dia ny tapany afovoan' i Ejipta izay hita andaniny sy ankilany amin' ny ony Nily na Neily, izay mivelatra hatrany amin' ny tanànan' i Qena (Denderah), sy manodidina an' i Assiout, ka hatrany atsimon' i Fayum, sy ny tanànan' i Beni Suef. 

Tsy nizara an' i Ejipta mihoatra ny roa (Ejipta Ambany sy Ejipta Ambony) ny Egiptiana taloha. Ny hoe "Ejipta Antenatenany" dia niforona tamin' izao andro môderna izao, ka manondro ny tapany avaratra amin' i Ejipta Ambony tamin' ny Andro Taloha. Araka  izany, i Ejipta Ambony ankehitriny dia ny tapany atsimo amin' i Ejipta Ambony tamin' ny Andro Taloha.

Ny tanànan' i Qift (nantsoina hoe Coptos tamin' ny Andro Taloha) dia mifanandrifindrify amin' ny efitra manasaraka an' i Ejipta Antenatenany amin' i Ejipta Ambony. Indraindray ny faritra ao atsion' i Ejipta Antenatenanhy dia ampidirana koa ny faritra hatrany Luksor. Niangona hatrany Assiout ka hatrany an-dranomasina ny antsanga, satria nisy hoala izay nidina hatrao tany aloha.

Faritra be honahona i Ejipta Antenatenany izay ao amin' ny velaran-tany lavalava eo anelanelan' i Nily sy ireo sampany iray, dia i Bahr Youssouf izay mamatsy rano ny farihy Moeris ao amin' ny ôazisin' i Fayum. Nandritra ny Andro Taloha dia faritra nifaninanan' i Ejipta Ambony sy i Ejipta Ambany io faritra io noho izany toetra mampiavaka azy izany, nandritra ireo vanimpotoana tsy nampitambatra an' i Ejipta, izany hoe nandritra ny Vanimpotoana anelanelany voalohany sy faharoa ary fahatelo.

Ny tanànan' ny fivavahana tao Ejipta Antenatenany dia i Abydos sy i Hermopolis. Tsy dia azo lazaina ho nanana renivohitra io faritra io, afa-tsy  i Amarna angamba, nandritra ny folo taona latsaka kely, tao akaikin' i Hermopolis.

I Beni Hassan no toera-manan-tantara manan-danja indrindra ao. Maro ny olo-malaza tamin' ny Empira Antenatenany milevina ao. Ny zava-mahafinaritra indrindra ao Ejipta Antenatenany dia ny tempolin' i Sety I ao Abydos.

## Jereo koa

* Ejipta tamin' ny Andro Taloha
* Ejipta Ambony
* Ejipta Ambany
Dipoavatra mainty

Ny **dipoavatra mainty** dia karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Piperaceae]]*, ambolena mba hahazoana voany (ny dipoavatra), izay matetika hamainna sy ampiasaina hatao zava-manitra sy fanomezan-tsiro ny sakafo. ***Piper nigrum*** no anarany ara-tsiansa. Mena mainty, ary misy taolany iray mifono vihin-dipoavatra iray, ny voany izay manana savaivo mirefy 5 mm eo ho eo. Lazaina hoe dipoavatra fotsiny, na ny marimarina kokoa hoe dipoavatra mainty (voa tsy masaka nahandroina sy nohamainina), dipoavatra maitso (voa nohamainina mbola tsy masaka), na dipoavatra fotsy (voa efa masaka), ny voan-dipoavatra sy ny dipoavatra voatoto avy aminy.

Teratany any amin' ny morontsirak' i Malabar any India ny dipoavatra mainty, ary ny zana-karazany atao hoe "dipoavatr' i  Malabar" dia ambolena betsaka any sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa. Efa nampiasaina hatry ny ela ny dipoavatra voatoto, maina ary masaka, noho ny tsirony na noho izy fanao fanafody nentim-paharazana. Ny dipoavatra mainty no zava-manitra amidy betsaka indrindra eran-tany, ary anisan' ny zava-manitra mahazatra indrindra ampiasaina amin' ny sakafo manerana izao tontolo izao. Noho fisian' ny haro simika atao hoe piperinina, izay karazana hasiaka hafa noho ny an' ny kapsaisinina mampiavaka ny sakay. Manerana ny Tontolo Tandrefana izy io dia atao fanampin-tsakafo manatsara tsiro sy fofona, ary matetika ampiarahina amin' ny sira ary hita eny amin' ny latabatra fisakafoana anaty boaty na tavoangy kely.

## Jereo koa

* *[[Piper]]*

* Dipoavatra
* Sakay
* Sakaibe
* Tamotamo
* Sakamalao
Paleôlitika

Ny **paleôlitika** antsoina koa hoe vanim-potoanan'ny vato tranainy (avy amin'ny grika παλαιός, *palaiós* - antitra,  λίθος, *lithos* - vato), dia vanim-potoana amin'ny tantara miavaka amin'ny fivoaran'ny fitaovana vato izay mandrakotra ny 99% amin'ny vanim-potoanan'ny tantara ara-teknolojia olombelona.
Sederan' i Libàna

Ny **sederan' i Libàna** (*Cedrus libanii*) dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana kesika, teratany any amin' ny tendrombohitry ny faritra atsinanan' i Mediteraneana. Izy io dia kônifera lehibe maitso lalandava izay manana heviny ara-pivavahana sy ara-tantara amin' ny kolontsaina any Afovoany Atsinanana, ary voaresaka imbetsaka ao amin' ny literatioran' ny sivilizasiôna fahiny. Izy io no marika nasiônalin' i Libanona ary ampiasaina betsaka ho hazo haingo amin' ny zaridaina.
Kalamara

Ny **kalamara** dia biby manana vatana malefaka lava, maso lehibe, sandry valo, ary biby roa ao amin'ny horita. Toy ny kalamara hafa rehetra, ny angisy dia manana loha miavakaary akanjo. Izy ireo dia tena malefaka, toy ny horita, saingy manana taolam-paty kely ao anaty.

## Jereo koa
* Angisy
* Horita
Acrididea

Ny ***Acrididea*** dia zafim-pilaharana bibikely mpihinana ahitra, fohy ringotra, misy tongony enina, ka ny roa eo aoriana, izay ahafahany mitsambikina, dia lava kokoa noho ny efetra eo aloha. Zafim-pilaharana ny *Acrididea,* izay ahitana ny ankabeazan' ny karazana ao amin' ny zana-pilaharana *[[Caelifera]]*. Ny fandalinana ny *Acrididea* dia antsoina hoe akridôlôjia.

Ireo ao amin' ny fianakaviana *[[Acrididae]]* no be mpahafantatra. Ny *Acrididea* sasany dia heverina ho bibikely mpanimba; indrindra fa ny valala mandeha amin' andiany dia mety hiteraka fanimbana tena lehibe aty Afrika sy any Azia ary indraindray any amin' ny faritra atsimo amin' i Eorôpa. Amin' ny ankapobeny, ny karazam-balala afaka manao andiany dia mandeha mitsitonkatokana, saingy amin' ny toe-javatra sasany dia mihabetsaka izy ireo ary manova ny toetrany sy ny fahazarany ka mety handeha miaraka ary afaka mandeha lavitra sy mihinana ny zavamaniry sendra azy sy ny fambolen' ny olona. Misy *Acrididea* manana endrika mifanakaiky amin' ny an' ny "valala mpivahiny" ny any Amerika ekoatôrialy nefa tsy manapotika zavamaniry be any izy ireo.

Ny *[[Orthoptera Species File]]* dia mitanisa ireto fianakaviambe manaraka ireto: ny ankamaran' ny fianakaviana sy ny karazana dia ao amin' ny *[[Acridoidea]]*. Tsy aseho eto ireo efa lany tamingana.

* Acridoidea (MacLeay, 1821)
** *[[Acrididae]]* MacLeay, 1821
** *Dericorythidae* Jacobson & Bianchi, 1905
** *Lathiceridae* Dirsh, 1954
** *Lentulidae* Dirsh, 1956
** *Lithidiidae* Dirsh, 1961
** *Ommexechidae* Bolívar, 1884
** *Pamphagidae* Burmeister, 1840
** *Pamphagodidae* Bolívar, 1884
** *Pyrgacrididae* Kevan, 1974
** *Romaleidae* Pictet & Saussure, 1887
** *Tristiridae* Rehn, 1906

* Eumastacoidea Burr, 1899
** *Chorotypidae* Stål, 1873
** *Episactidae* Burr, 1899
** *Eumastacidae* Burr, 1899
** *Euschmidtiidae* Rehn, 1948
** *Mastacideidae* Rehn, 1948
** *Morabidae* Rehn, 1948
** *Thericleidae* Burr, 1899
* Pneumoroidea Thunberg, 1810 — tsy misy afa-tsy karazana iray
* Proscopioidea Serville, 1838 — tsy misy afa-tsy karazana iray
* Pyrgomorphoidea Brunner von Wattenwyl, 1874 — tsy misy afa-tsy karazana iray
* Tanaoceroidea Rehn, 1948 — tsy misy afa-tsy karazana iray
* Trigonopterygoidea Walker, 1870
** *Trigonopterygidae* Walker, 1870
** *Xyronotidae* Bolívar, 1909
Tsy tokony hafangaro ireto teny manaraka ireto: *[[Acridoidea]]* (zana-pilaharana), *[[Acrididae]]* (fianakaviana), *[[Acridinae]]* (zana-pianakaviana), *[[Acridini]]* (foko), *[[Acrida]]* (vondron-karazana ahitana karazana miisa 40 any ho any).

## Jereo koa

* Valala

* Angidina
* Angely
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly
Antsanga

Ny **antsanga** dia fitambaran' ny fotaka, fasika, tanimanga, poti-bato, vatokilonjy, tanibetro ary fako entin' ny korian-drano (ony, renirano, sns) ka apetrany amin' ny toerana iray (lemaka, hefaka, tora-pasika, sns). Amin' ny ankapobeny ny antsanga dia hita amin' ny toerana mampihena tampoka ny hafanganam-pandehan' ny korian-drano, ka mahatonga io rano io tsy hahazaka intsony ireo zavatra nentiny hanaraka azy.

Ahitana antsanga ny tany lemaka nisy tondra-drano, ny sisin' ny lohasaha nandalovan-drano, ny any amin' ny fanambanin' ny vinanihefaka ivarinan' ny ony, ary ny toerana misy rano maria avy an-tendrombohitra mideza izay mivarina ao amin' ny farihy na ao amin' ny ranovory hafa amin' izany. 

Anisan' ireo ahitana tobin' antsanga lehibe maneran-tany ny ao amin' ny vinanihefaky ny ony Nily any Ejipta, ny ao amin' ny vinanihefaky ny ony Ganga any India, ny vinanihefaky ny ony Huang He (Ony Mavo) any Sina (796 lavitrisa taonina isan-taona), ary ny moron' ny ony Mississippi any Amerika Avaratra. Mety hahitana vatosoa na volamena na metaly hafa ny ao anaty antsanga.

## Jereo koa

* Sokaidîtra
* Sokay
* Tanibetro
* Antsanga
* Tanimanga
* Taniravo
* Tany mainty
* Tany mena
* Vatosokay
* Vatorano
Alika afrikanina

Ny **alika afrikana** (*Lycaon pictus*), antsoina koa hoe **alika miloko afrikanina** ary **alika mpihaza afrikana**, dia alikadia izay karazana teratany any Afrika atsimon'i Sahara.
Marvel Comics

**Marvel Comics** no anarana marika sy marika voalohany an'ny Marvel Worldwide Inc., Marvel Publishing, Inc. teo aloha ary Marvel Comics Group, mpamoaka boky tantara an-tsary amerikana sy media mifandraika amin'izany. Tamin'ny 2009, ny The Walt Disney Company dia nahazo an'i Marvel Entertainment, orinasa ray aman-drenin'ny Marvel Worldwide.
Sôza

Ny **sôza** na **sôja** dia zavamaniry maniry isan-taona, mitovitovy amin' ny tsaramaso, ambolena hahazoana an' ilay voany misy menaka, avy any Azia Atsinanana, nefa volena betsaka manerana izao tontolo izao. Ny sôza, izay atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ***Glycine max***, dia ao amin' ny fianakaviana *[[Leguminosae]]* (na *[[Fabaceae]]*).

Ny sôza dia zavamaniry misy tsibolobolo, mijoro, mirefy 60 sm hatramin' ny 100 sm ny haavony, mitambatra tsitelotelo amin' ny tahokely ny raviny, misy voniny kely miloko fotsy na mavo, ary misy pepany misy voany iray hatramin' ny efatra.
Mahatratra ny fahalehibeazany ny sôza eo anelanelan' ny 90 sy 150 andro aorian' ny fambolena azy. Mivadika mavo ny raviny avy eo, ary mihintsana ary lasa mivolontakatra haingana ny pepa rehefa maina. Ny voany, saika boribory, miloko mavo tanora na mainty na volontakatra na maitso, dia misy menaka 20 % sy prôteinina 40 %.

Ny sôza, izay voly tranainy be any any Azia Andrefana (Sina sy Japana ary Kôrea) dia nampidirina tany Etazonia tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19 ary nambolena hohanina. Ny ankamaroan' ny karazana ambolena any Eorôpa ankehitriny dia nohatsaraina tany Etazonia noho ny fandrosoan' io firenena io amin' ny fambolena sôza.

Ny vokatra roa mifototra amin' ny sôza dia ny lafarinina sôza sy ny menaka sôza. Ny menaka dia ampiasaina amin' ny sakafo, na manta na efa nisy fanomanana, ary ampiasaina koa amin' ny indostria (loko, verny, sns).

Any amin' ny firenena izay tsy ampy prôteinina ny sakafo dia mitombo ny fampiasana ny lafarinina sôza amin' ny sakafon' olombelona, fa any amin' ny firenena mandrosokosa dia io no famenon-tsakafo misy prôteinina ho an' ny biby. Ampiasaina amin' ny sakafom-biby koa ny faikan' ny sôza avy nanesorana menaka.

## Jereo koa

* *[[Glycine]]*
* Voamaina
* Voanjobory
* Tsaramaso
* Tsiasisa
* Kabaro
* Voanemba