open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Accipiter

Ny ***Accipiter*** dia vondron-karazam-borona mpihaza, ao amin'ny fianakaviana *[[Accipitridae]]*. Ireo vorona ireo dia matsoraka miaraka amin' ny elany fohy, malalaka, boribory ary rambo lava izay manampy azy ireo amin' ny fanidinana. Maranitra lava mba hampiasaina hamonoana ny rembiny ny tongony, ary vava maranitra mifaingoka ampiasaina amin' ny sakafo. Ny vavy dia lehibe kokoa noho ny lahy. Matetika izy ireo no miandry ny rembiny ho variana, indrindra fa ny vorona kely sy ny biby mampinono, ka misambotra azy ireo rehefa avy nanenjika amin' ny fotoana fohy. Matetika izy ireo no hita any amin' ny faritra misy ala na kirihitra.

## Karazana

* *Accipiter albogularis*
* *Accipiter badius*
* *Accipiter bicolor* 
* *Accipiter brachyurus*
* *Accipiter brevipes*
* *Accipiter butleri*
* *Accipiter castanilus*
* *Accipiter cirrocephalus*
* *Accipiter collaris* 
* *Accipiter cooperii* 
* *Accipiter erhytrauchen*
* *Accipiter erhytropus*
* *Accipiter fasciatus* 
* *Accipiter francesii*
* *Accipiter gentilis* 
* *Accipiter grisiceps*
* *Accipiter gularis*
* *Accipiter gundlachi* 
* *Accipiter haplochrous*
* *Accipiter henicogrammus*
* *Accipiter henstii*
* *Accipiter imitator*
* *Accipiter luteoschitaceus*
* *[[Accipiter madagascariensis]]*
* *Accipiter melanochlamys*
* *Accipiter melanoleucus*
* *Accipiter meyarianus*
* *Accipiter minullus*
* *Accipiter nanus*
* *Accipiter nisus* 
* *Accipiter novaehollandie*
* *Accipiter ovampensis*
* *Accipiter poliocephalus*
* *Accipiter poliogaster* 
* *Accipiter princeps*
* *Accipiter rhodogaster*
* *Accipiter rufitorques* 
* *Accipiter rufiventris*
* *Accipiter soloensis*
* *Accipiter striatus*
* *Accipiter superciliosus* 
* *Accipiter tachiro*
* *Accipiter tousenelli*
* *Accipiter trinotatus*
* *Accipiter trivirgatus*
* *Accipiter ventralis*
* *Accipiter virgatus*
Tyto

Ny ***Tyto*** dia vondron-karazana vorondolo ao amin' ny fianakaviana *[[Tytonidae]]*, ao amin' ny filaharana Strigiformes, izay miely indrindra eran-tany, miaina saika hatraiza hatraiza afa-tsy amin' ny faritry ny tendrontany sy amin' ny tany efitra, Azia avaratr' i Himalaya, nosy indôneziana sasany ary nosy any Pasifika sasany.

## Karazana
**[[Vorondolo tranom-borona|Tyto alba]]*
**Tyto aurantia*
**Tyto capensis* 
**Tyto delicatula*
**Tyto deroepstorffi*
**Tyto glaucops*
**Tyto inexspectata*
**Tyto longimembris*
**Tyto manusi*
**Tyto nigrobrunnea*
**Tyto novaehollandiae*
**Tyto rosenbergii*
**Tyto sororcula*
**Tyto soumagnei*
**Tyto tenebricosa*

## Jereo koa

* *[[Phodilus]]*
Batis

Ny ***Batis*** dia vondron-karazam-borona ao amin'ny fianakaviana *[[Platysteiridae]]*, ao amin'ny filaharana Passeriformes. Ny karazana ao aminy dia miaina ao Afrika atsimon'i Saharà. Izy ireo taloha dia nosokajiana ho zana-pianakaviana ao amin'ny fianakaviana *[[Muscicapidae]]*.

## Karazana
* *Batis capensis*
* *Batis crypta*
* *Batis diops*
* *Batis erlangeri*
* *Batis fratrum*
* *Batis ituriensis*
* *Batis margaritae*
* *Batis minima*
* *Batis minor*
* *Batis minulla*
* *Batis mixta*
* *Batis molitor*
* *Batis occulta*
* *Batis orientalis*
* *Batis perkeo*
* *Batis poensis*
* *Batis pririt*
* *Batis senegalensis*
* *Batis soror*
Fanambarana ny zon'ireo olona manana fahasembanana

Ny **Fanambarana ny zon'ireo olona manana fahasembanana** dia fanapahan-kevitra lany tamin'ny fivorian'ny firenena mikambana tamin'ny 9 Desambra 1975, izay mifandraika amin'ny zon'ny olona manana fahasembanana.

Ny Fanambarana dia mamaritra ny hoe olona manana fahasembanana ho toy ny "*olona izay tsy afaka mitantana irery na amin'ny ampahany ireo filana eo amin'ny fiainany manokana na ny fiainany ara-tsosialy noho ny sakana ara-batana na ara-tsaina* "(andinin-tsoratra 1 ao amin'ny fanambarana).

Ny 3 desambra no andro iraisampirenena ho an'ny olona manana fahasembanana, saingy na eo aza io andro voatokana ankalazana azy ireo io dia matetika mbola voailikilika izy ireny eo amin'ny fiarahamonina. 

## Ireo lalàna manambara azy

* Fanambaràna Iraisam-Pirenena momba ny Zon' Olombelona
* Fanambarana ny zon'ny ankizy
* Fanambarana ny zon'ny olona voan'ny tsy fahatombanana ara-pananahana
## Jereo koa
Firenena Mikambana

Zon'ny LGBT eto Madagasikara

## Loharano
Zon'ireo olombelona LGBT any Botswana

**Ny zon’ireo olona LGBT any Botswana** dia miresaka momba ny fanajana sy fiarovana ara-dalàna omen’ny fanjakana amin’ny olona manana fironana ara-pananahana sy na maha-izy azy tsy mitovy amin’ny mahazatra (LGBT : lahy tia lahy, vavy tia vavy, olona mitovy taovam-pananahana roa, na olona tsy mahatsapa ho lahy na vavy fotsiny). Ireo zo ireo dia mahakasika ny fiainana manokana, ny fiarovana amin’ny fanavakavahana, ny fahalalahana maneho hevitra sy fiaina, ary amin’ny tranga sasany ny fanekena ara-panjakana.
## Famaritana
## Fepetra ara-dalana
Tamin’ny 11 Jona 2019, dia namoaka didy ny fitsarana Tampony ao Botswana fa tsy heloka intsony ny fiarahana amin’olona mitovy fananahana (homosexualité), araka ny fangatahana napetraky ny olona iray tsy nitonona anarana, izay nilaza fa ny lalàna dia manakantsakana ny fifandraisana azony atao amin’ireo olona mitovy maha-izy azy aminy, satria matahotra ho voafonja izy.

Niezaka nanohitra izany fanovana izany ny solontenan’ny fanjakana, tamin’ny fanehoana fa tsy vonona amin’izany fiovana izany ny mponina ao Bôtsoana.

Talohan’izany, dia voararan’ny fehezan-dalàna famaizana navoaka tamin’ny taona 1965 ny fifandraisana mitovy fananahana, na dia tsy nampiharina intsony aza izany lalàna izany .
Ny toko faha-08:01 amin'ny kaody famaizana dia milaza hoe:

*Andininy faha-164. Heloka manohitra ny toetra voajanahary*.
Izay olona manao firaisana amin’olona iray hafa amin’ny fomba mifanohitra amin’ny toetra voajanahary ; manao firaisana amin’ny biby ; na  mamela olona iray hanao firaisana aminy amin’ny fomba mifanohitra amin’ny toetra voajanahary, dia meloka noho ny heloka ary saziana amin’ny fampidirana am-ponja mandritra ny fe-potoana tsy mihoatra ny fito taona.

Ny toko faha-08:01 amin'ny kaody famaizana dia milaza hoe :
*Andininy faha-165. Fikasana hanao heloka manohitra ny toetra voajanahary.*
Izay olona miezaka manao heloka voatanisa ao amin’ny andininy faha-164 dia meloka noho ny heloka ary saziana amin’ny fampidirana am-ponja mandritra ny fe-potoana tsy mihoatra ny dimy taona.

*Andininy faha-167. Fanao manala baraka eo amin’ny olona.*
Izay olona manao hetsika manala baraka na mampiseho fihetsika mamoafady miaraka amin’olona hafa, na manery olona hanao izany aminy, na amin’olona hafa, na  amin’ny toerana ampahibemaso na amin’ny toerana miafina, dia meloka noho ny heloka.

Toko faha-18:01, lalàna ao Botswana (Tatitra maneran-tany momba ny lalàna nataon’ny ILGA, Mey 2008).

## Fepetra iainana
Tsy ekena ara-dalàna ny mpivady mitovy fananahana.

Tsy misy lalàna miaro amin’ny fanavakavahana mifototra amin’ny fironana ara-pananahana (orientation sexuelle) **\[filàna fanamarihana].

Ny fikambanana LGBT lehibe indrindra ao Botswana dia antsoina hoe Lesbiennes, Gays ary Bisexuels ao Botswana (LEGABIBO). Nolavin’ny fanjakana ny hanome fankatoavana ara-dalàna an’io fikambanana io, satria heveriny ho fikambanan-jiolahy, mandra-pandidian’ny fitsarana azy hanaiky izany tamin’ny taona 2016.

## Loharano
Vanga

Ny ***Vanga curvirostris*** dia karazana vorona madinika ao amin' ny vondron-karazana ***Vanga***, izay hany vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana *[[Vangidae]]*. Miloko mainty sy fotsy izy io, eo an' elanelan' ny haben' ny *Artamella viridis* sy an' ny *Falculea palliata*  ny habeny. Mirefy 25 ka hatramin' ny 29 sm ny *Vanga curvirostris*. Tsy hita afa-tsy eto Madagasikara izy io. Nantsoina hoe ***Lanius curvirostris*** izy io taloha.

Ny *Vanga curvirostris* dia miseho amin' ny zana-karazana roa, dia:

* ny *Vanga curvirostris* *curvirostris* Linnaeus, 1766 (hita any andrefana sy any avaratra ary any atsinanana);
* ny *Vanga curvirostris cetera* Bangs, 1928 (izany manana vava lava kokoa, 27 hatramin' ny 30 mm, ary tsy dia matevina, ny mainty amin' ny lohany dia voafetra ao aorian' io lohany io ary misy fotsy manodidina ny vozony fotsy be sakany kokoa, hita any atsimo).

## Jereo koa

* Vorona
* *[[Vangidae]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Bautzen

I **Bautzen** dia tanàna any Alemaina.  Ny tanàna no misy ao amin'ny -Atsinanana. Eo amin’ny Reniranon’i Spree no misy ilay tanàna, eo amin’ny 50 kilometatra eo atsinanan’i Dresden.

Ny isan' ny mponina ao aminy dia 37.930 araka.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Dessau-Rosslau

**Dessau-Rosslau** *(Dessau-Roßlau)* dia tanàna tsy miankina iray ao amin'ny fanjakan'i  any . Io tanàna io no tanàna fahatelo lehibe indrindra amin'ny mponina aorian'i Halle (Saale) sy Magdeburg.

Ny tanàn-dehibe lehibe kokoa akaiky indrindra dia Halle (Saale), 40 km atsimoandrefana, Leipzig, 52 km atsimoatsinanana, ary Magdeburg, 53 km avaratrandrefana.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Rahalahy Grimm

**Rahalahy Grimm** (frantsay *Frères Grimm*) Ireo mpahay fiteny sy folklorista Jacob Grimm (1785–1863) sy Wilhelm Grimm (1786–1859) dia niantso ny tenany hoe *Brothers Grimm* tao amin'ny bokiny niarahany, toy ny Tantaran'ny Ankizy sy Tokantrano malaza eran-tany ary ny Diksionera Alemana natombony.

Ny fampitana angano isan-karazany amin'izy ireo, toy ny

* Cendrilion
* Le Petit Chaperon rouge
* Blanche-Neige

## Jereo koa

### Rohy ivelany
Hanau

I **Hanau** dia tanàna any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny . Ny isan' ny mponina ao aminy dia 97.956 araka.

## Ony
*Main

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
*Rahalahy Grimm
Zon'olombelona eto Madagasikara

Ny **zon’olombelona eto Madagasikara** dia arovan’ny lalàm-panorenana. Na izany aza, ny halehiben'ny fanehoana ireo zo ireo amin'ny fampiharana dia resaka adihevitra ihany. Ny tatitry ny Zon'Olombelona tamin'ny 2009 an'ny Departemantam-panjakana Amerikana dia nanamarika ny ahiahy momba ny fampiatoana ny fizotran'ny fifidianana demokratika taorian'ny korontana ara-politika vao haingana. Fanampin'izany, ny tatitra momba ny kolikoly, ny fisamborana tsy ara-dalàna ary ny fampiasana zaza tsy ampy taona dia manasongadina ny fihanaky ny olan'ny zon'olombelona ao amin'ny firenena.

## Fifanarahana iraisam-pirenena
Lany tamin’ny taona 2010 ny lalàm-panorenan’i Madagasikara. Izy io dia miresaka momba ny fifidianana eran-tany, ny zon'ny tsirairay ary ny fahalalahana maneho hevitra. Lalàna momba ny taona farany ambany indrindra ahafahana miasa sy ny fandrarana ny fampiasana zaza tsy ampy taona .

## Sivana
Nitombo ny fiampangana momba ny sivana amin'ny haino aman-jery noho ny filazana fa fameperana ny fandrakofana ny mpanohitra ny governemanta. Nandritra ny disadisa ara-pitantanana dia nanome baiko ny fanakatonana ny “Viva TV” izay an-dRajoelina mpifanandrina aminy i Ravalomanana.

## Fitoviana
Ny zon'ny vehivavy hifidy dia nekena tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny 1959. Na izany aza, mbola olana eo amin'ny fiaraha-monina ny herisetra atao amin'ny vehivavy sy ny fanondranana olona an-tsokosoko.

## Rafitra ara-dalàna
Mampametra-panontaniana ny fisian’ireo foto-kevitra fototra ara-dalàna toy ny fanjakana tan-dalàna sy ny fizotry ny raharaha ara-dalàna noho ny firongatry ny fisamborana tsy ara-drariny sy ara-politika nandritra ny adilahy mpitarika. Tamin’ny volana desambra 2014, ny lisitr’ireo entana vokarin’ny ankizy na asa an-terivozona dia naneho fa telo ny ankizy eto Madagasikara dia ny famokarana lavanila, ny fitrandrahana vato ary ny fitrandrahana safira.

## Jereo koa

## References
Fahaleovantena Malagasy

Rehefa vaoajana i Firantsay i Madagasikara ny taona 1896 dia lasa Firantsay no nitondra an'i Madagasikara, Maro anefa ireo malagasy tia Tanidrazana ka nanagana antoko mba hitaky ny fahaleovantena. Ny taona 1913 moa no efa niforina ny VVS (Vy Vato Sakelika) izay notarin'i Jean Ralaimongo sy ny manampahaizana ka ah ireo mpikamba dia saika mpianatra sy manampahaizana avokoa.
Bruno Zambelli

**Bruno Zambelli Salgado** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 24 Aogositra 1978 tao .

## tantaram-piainany
Teraka tao São Paulo, nifindra niaraka tamin'ny fianakaviany i Bruno, fony izy mbola kely, tany amin'ny tanànan'i Uberlândia (MG), izay nandaniany ny ampahany tamin'ny fahazazany sy ny fahatanorany.

Nanangana, niaraka tamin'ny anabaviny, ny solombavambahoaka federaly ankehitriny Carla Zambelli , ny hetsika 'Nas Ruas'.

## Politika
Tamin'ny fifidianana tamin'ny 2022, niaraka tamin'ny Antoko Partido Liberal (PL), dia voafidy ho solombavambahoaka ao amin'ny Antenimieram-pirenena ao amin'ny Fanjakan'i São Paulo (Alesp) izy tamin'ny vato 235.305 (1.01% amin'ny vato manan-kery), ho an'ny mpanao lalàna 2023.

## Antoko
* Partido Liberal (2022-)
Ramole

Ny **ramole** dia biby mampinono, mpihinana ahitra, safiotra tsy mety mitaranaka, ao amin' ny fianakaviana *[[Equidae]]*, avy amin' ny boriky lahy (*Equus asinus*) sy ny soavaly vavy (*Equus caballus*). Biby samy hafa karazana ny soavaly sy ny (boriky na ampodra), samy hafa ny isan' ny krômôzôma.

## Jereo koa

* Soavaly
* Boriky
* Borikidia afrikana
Formosus

**Formosus** (* eo ho eo. 816; † Aprily 896 tany Roma) dia avy amin'ny 891 ka hatramin'ny 896 Papa.

## Papa faha-111
Zo ho salama

Ny **zo ho salama** dia  zo amin'ny fenitra ara-pahasalamana tokony hositrahan'ny tsirairay.Io zo Io dia manana endrika ekonomika, sosialy ary ara kolontsaina.

Tafiditra ao anatin'ny fifanarahana iraisam-pirenena izy io hatramin'ny taona 1940,1990 :

* Fanambaràna Iraisam-Pirenena momba ny Zon' Olombelona tamin'ny 10 Desambra, 1948, 
* ny fifanekena iraisam-pirenena momba n'y zo ara-toekarena, sy sosialy ary kolontsaina, n'y fifanarahana mahakasika ny zon'ireo olona manana fahasembanana.

Maro ireo firenena manao azy Io ho ambony, anisan'izany i Taioana, izay nametraka fiantohana ara-pahasalamana hoan'olona rehetra mahenika n'y firenena tamin'ny taonan1995, izay nampitombo n'y fahelana velona tant amin'ny hatramin'ny 81 taona.

 

## Famaritana

### Lalàm-panorenan'ny Fikambanana manerantany momba ny fahasalamana 1946
Ao amin'ny savaranonando ny lalàm-panorenana ny Fikambanana manerantany momba ny fahasalamana, tamin'ny 1946, dia mamaritra ny fahasalamana ho toe-pahasalamana ara-batana, ara-tsaina, ara-tsosialy fa tsy hoe tsy fisian'ny aretina na fahalemena irery ihany. Io lalàm-panorenana Io dia mamaritra ny zo ho salama ho "fankafizana ny fenitra ara-pahasalamana ambony indrindra", izay isan'ireo zo fototra tokony ho sitrahan'ny tsirairay.

### Fanambarana iraisam-pirenena momba n'y zon'olombelona 1948
Ny andininy faha 25 ny Fanambaràna Iraisam-Pirenena momba ny Zon' Olombelona, ao amin'ny firenena mikambana, tamin'ny taona 1948, dia manambara fa "ny olona rehetra dia manan-jo hanana fari-piainana sahaza ho an'ny fahasalaman'ny tenany sy ny ankohonany, ao anatin'izany ny sakafo, ny fitafiana , ny trano ary ny fikarakarana ara-pahasalamana sy ara-tsosialy ilaina"
## Jereo koa
Zo hitokona

Zo

Zon'ny ankizy

## Loharano

## Rohy ivelany

*https://www.ohchr.org/fr/special-procedures/sr-health/about-right-health-and-human-rights]
Stephan V. (papa)

**Stephan V.**   (VI.) (na **Étienne V (papa)** († 14 septambra, 891 tany Roma), dia papa hatramin'ny 885 mandra-pahafatiny.

## Papa faha-
Equidae

Ny ***Equidae*** dia fianakaviana biby mampinono ahitana vondron-karazana fôsily am-polony maromaro sy karazana biby haolo valo mbola misy ao amin' ny vondron-karazana tokana (ny *[[Equus]]*). Ny soavaly (karazana tokana) sy ny boriky (karazana maro) ary zebra (karazana maro) no karazana ao amin' io fianakaviana io. Ny biby haolo fito fantatra dia ny soavalin' i Przewalski (*Equus przewalskii*), ny hemiôna (*Equus hemionus*), ny kianga (*Equus kiang*), ny borikidia (*Equus africanus*), ny zebran' i Burchell (*Equus quagga*), ny zebran' i Grévy (*Equus* *grevyi*) ary ny zebtra an-tendrombohitra (*Equus zebra*).

Ny *Equidae* dia ao amin' ny filaharana *Perissodactyla*, izany hoe, biby rantsan-tongotra tsy ankasa isaky ny tongotra, voaron' ny kitro tokana. Miparitaka any amin' ny sahalava sy hivoka any amin' ny tapany atsimo sy atsinanan' i Afrika, any amin' ny faritra be tendrombohitra karakaina na somary maina any Azia, indrindra ny tany efitra sy tany aniriana hazobotry mahazaka tany maina, ary any amin' ny sahalava sy fatrana an-tendrombohitra.

## Jereo koa

* Ruminantia
Biby mpihinana zavamaniry

Ao amin' ny zôôlôjia, ny **biby mpihinana zavamaniry** dia (biby mampinono, bibikely, trondro, sns) mivelona voalohany indrindra amin' ny fihinanana zavamaniry velona na voatahiry (ohatra, vilo-maina), ary amin' ny ankapobeny mivelona amin' ny akoran-javamaniry fa tsy amin' ny hena, tsy amin' ny tay, tsy amin' ny holatra, sady tsy amin' ny fatin-javamananaina. Atao hoe heterôtrôfa ireo biby satria manana loharanon-tsakafo lehibe indrindra ao amin' ny zavamananaina aotôtrôfa.

## Jereo koa

* Biby mpihinan-kena
* Biby mandinika (*[[Ruminantia]]*)
* Vilona
* Tanim-bilona (***[[:fr:Prairie_(agriculture)|fr]]***)
* Kijana
Fiangonana

Ny **fiangonana** dia vondron’olona mino sy mivavaka amin’Andriamanitra iray, araka ny finoana kristiana. Tsy ny trano fivavahana ihany no atao hoe "fiangonana", fa indrindra ny vahoakan’ Andriamanitra izay miara-manompo sy miara-mitombo amin’ny finoana. Ao amin’ny fiangonana no anatanterahana ny fivavahana, ny fanompoam-pivavahana, sakramenta (toy ny batisa sy fanambadiana), ary ny fampianarana ara-panahy.

## Anjara andraikitry ny fiangonana
Indreto ny anjara andraikitry ny fiangonana:
# Fitoriana ny Tenin’ Andriamanitra: mampianatra sy manambara ny filazantsara ho an’ ny olona rehetra.
# Fampianarana sy fanabeazana: mampitombo ny finoana sy mampianatra fitondran-tena ara-panahy.
# Fanampiana ny sahirana: manao asa fiantrana, manampy ny mahantra, mitondra fanantenana.
# Fampihavanana: mampiray saina ny olona amin’ny fitiavana sy fihavanana.
# Fandaminana ara-tsosialy: indraindray, manampy amin’ny fanabeazana, fahasalamana, sy ny fanabeazana ara-tsaina.

## Zava-dehibe ao amin' ny fiangonana
Ireo ny zava-dehibe ao amin' ny fiangonana:
# ny finoana: ny fototra ijoroan’ny fiangonana.
# ny fitiavana: ny didy lehibe navelan’i Jesoa.
# ny fiombonam-po: miaraka amin’ny hafa amin’ny fivavahana sy fiainana andavanandro.
# ny fanompoana: manompo an’Andriamanitra sy ny mpiara-belona.

## Fehiny
Ny fiangonana dia ankehitriny sy ho mandrakizay, toerana sy fianakaviana ara-panahy ho an’ny olona rehetra mitady finoana, fanantenana, ary fitiavana. Tsy trano sy rindrina fotsiny izy, fa fiainan'ny olona manolo-tena amin’Andriamanitra sy amin’ny mpiara-belona.

## Jereo koa

* Ekleziôlôjia

## Loharano sy fanamarihana
Borikidia afrikana

Ny **borikidia afrikana** dia biby mampinono mpihinana ahitra ao amin' ny fianakaviana *[[Equidae]]*. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Equus africanus asinus*** (raha zana-karazana) na ***Equus africanus*** (raha karazana). Io no razamben' ny boriky fiompy na ampondra (*Equus africanus asinus* na *Equus asinus*). Ny borikidia afrikana dia mipetraka any amin' ny tany efitra sy faritra maina hafa any amin' ny Tandrok' i Afrika, any Eritrea, any Sômalia, ary any Etiôpia. Misy 700 eo ho eo amin' izao fotoana izao ny isan' izy ireo.

## Jereo koa

* Soavaly
* Boriky
* Ampondra
* Zebra
* Ramole
Fifaninanana

Ny **fifaninanana** dia hetsika na sehatra iray iezahan'ny olona, vondrona, na fikambanana maro miady izay hahazo voalohany na hahavita tsara amin’ny fahaiza-manao, fahalalana, hakingana, na toetra manokana. Tanjon’ny fifaninanana ny mamantatra ny tsara indrindra amin’ny mpandray anjara na manome fanentanana, fankasitrahana, ary fampandrosoana ho an'ny sehatra iray.

## Sokajin'ny fifaninanana
Maro karazany ny fifaninanana, arakaraka ny sehatra iavian’izy ireo:

* Fifaninanana ara-panatanjahantena: toy ny lalao baolina kitra, atletisma, na hazakazaka.
* Fifaninanana ara-kolontsaina: ahitana fifaninanana tononkalo, tantara fohy, mozika, dihy, ary zavakanto hafa.
* Fifaninanana ara-tsaina: toy ny adihevitra, fifaninanana matematika, siansa, kaonty, na fahaiza-misaina.
* Fifaninanana anaty tambajotra: toy ny hackathon, e-sport, na fifaninanana amin’ny haino aman-jery sosialy.
* Fifaninanana ho an’ny tanora: izay manentana sy manampy amin’ny fanabeazana sy fivoarana ara-tsaina.

## Tanjona sy lanjan'ny fifaninanana
Manampy amin’ny:

* Fanentanana sy fanamafisana ny fahaiza-manao
* Fanomezana sehatra ho an’ireo talenta vaovao
* Fanamarihana zava-bita sy faharesen-dahatra
* Fanomezana loka sy fankasitrahana

## Fikarakarana sy fanatanterahana
Matetika ny fifaninanana dia karakarain'ny fikambanana manokana, toy ny ministera, sekoly, oniversite, fikambanana tsy miankina, na iraisam-pirenena. Mety atao eny an-toerana, manerana ny firenena, na amin’ny sehatra iraisam-pirenena, arakaraka ny tanjona sy ny mpandray anjara.

## Loka sy fankasitrahana
Matetika ny mpandresy amin’ny fifaninanana dia omena mari-pankasitrahana, taratasy fanamarinana, vola, fitaovana, na fahafahana handray anjara amin’ny dingana ambony kokoa.

## Loharano
Toerany ireo LGBTQ+ eto Madagascar

Ny LGBTQ+ Dia ireo olona nisafidy hanana fironana ara pananahana ankoatran'ny fiarahan'ny lahy sy vavy (samy hafa fananahana). Ohatra: Lehilahy samy lehilahy na vehivavy samy vahivavy, na ireo miaraka aminy fananahana maro ...

## LGBTQ+ eto Madagasikara

Ao Madagasikara, tsy heloka intsony ny fiarahan'ny olona mitovy fananahana raha efa feno 21 taona izy, fa ny fiarahamonina izay mandala ny fenitra ara-kolontsaina, ara-pinoana, kosa dia tena mbola manameloka izany. 
Satria i Madagasikara Dia isan'ny Firenena Afrikanina, mbola manameloka tanteraka ny fiarahan'ny lehilahy samy lehilahy na vehivavy samy vehivavy sy ireo misafidy fironana ara pananahana ankoatrany tsy mitovy ny Malagasy. Mahazo sazy eo aminy fiarahamonina hatramin'ny fahafatesana  ireo LGBTQ+. Nohon'izany  famoretan'ireo LGBTQ  izany dia manana anjara asa ireo mpisolo vava toy ny sexual Minorités Uganda (SMUG), izay manambara na mampahafantatra ireo toe-javatra manjo ny fiarahamonina LGBTK+ eto Afrika. Ts mbola mahasahy miseho masoandro ireo olona ireo, na manangana fikambanana nohon'ny fijery mbola tery eto Madagasikara.

Ao Antananarivo dia misy fikambanana  mpiaro ny zon'ny LGBT, izy ireo dia efa manana toerana vitsivitsy ahafany miaina an-kalalahana, mifampizara ary mifety(toeram-pandihizana, fanaovana karaoke ..)
## Loharano
Loka

Ny **loka** dia fankasitrahana omena olona na vondrona iray noho ny zava-bitany manokana, fahombiazany, na fandraisany anjara manan-danja amin’ny fifaninanana iray. Mety ho endrika fanomezana ara-bola, mari-pankasitrahana, taratasy fanamarinana, medaly, na mari-boninahitra hafa ny loka.

## Tanjona
Tanjon’ny fanomezana loka ny:

* Fankasitrahana ny ezaka sy ny fahombiazana
* Fanentanana sy fanohanana ny manana talenta
* Fanomezana aingam-panahy ho an’ny hafa
* Fampahatsiahivana ny lanjan’ny asa vita sy ny fandraisana andraikitra

## Sokajin'ny loka
Miankina amin’ny sehatra iasany, ireto avy ny karazana loka mahazatra:

* Loka ara-kolontsaina: manome voninahitra amin’ny literatiora, mozika, teatra, zavakanto (oh: Loka Nobel momba ny literatiora, Grammy Awards)
* Loka momba ny siansa sy fahaiza-manao: amin’ny siansa, fikarohana, ary fampandrosoana ara-teknolojia (oh: Loka Nobel ara-tsiansa, Loka Fields amin’ny Matematika)
* Loka momba ny anabeazana: amin’ny fahombiazana amin’ny fianarana sy fampianarana
* Loka momba ny fanatanjahantena: amin’ny lalao sy fifaninanana ara-panatanjahantena (oh: Medaly volamena amin’ny Lalao Olaimpika)
* Loka sosialy sy fandraisana andraikitra: amin’ny asa soa, fandraisana andraikitra ara-tsosialy, na fiahiana ny tontolo iainana

## Fomba fanomezana loka
Ny loka dia matetika omen’ny:

* Fanjakana na rafi-panjakana
* Fikambanana tsy miankina
* Vondrona iraisam-pirenena
* Fikambanana manam-pahaizana na ara-kolontsaina

Misy ihany koa loka isaky ny sokajy taona, sokajin’asa, na sokajin’ny fandraisana anjara (oh: loka ho an’ny tanora, loka ho an’ny vehivavy, sns.).

## Loka manan-danja eran-tany
Ireto misy ohatra amin’ny loka manan-danja sy be mpahalala:

* Loka Nobel – amin’ny sehatry ny fandriampahalemana, siansa, literatiora, ary fitsaboana
* Loka Oscar (Academy Awards) – amin’ny sarimihetsika
* Pulitzer Prize – amin’ny gazetim-pirenena sy tantara
* Ballon d'Or – ho an’ny mpilalao baolina kitra mendrika indrindra

## Jereo koa
* Fifaninanana
* Mari-boninahitra
* Fanomezam-boninahitra nasionaly
* Loka iraisam-pirenena

## Fanamarihana
Raha maniry ianao hanoratra lahatsoratra manokana momba loka iray (oh: *Loka Nasionaly ho an’ny Literatiora Malagasy*), dia afaka manampy fizarana toy ny:

* Tantara sy fiandohana
* Mpikarakara
* Fepetra hahazoana azy
* Mpandresy manan-danja
* Fiantraikany amin’ny sehatra iasany
Fahalalahan-gazety

Ny **fahalalahan-gazety** dia zo fototra demokratika miantoka fa afaka mamoaka vaovao, maneho hevitra, ary mitatitra zava-misy tsy misy sakana, na tsindry, na fanerena avy amin’ny fanjakana na hery ivelany hafa ny mpanao gazety sy ny fampitam-baovao, ary ny olom-pirenena amin’ny ankapobeny. Anisan’ny zo fototra arovan’ny lalàna iraisam-pirenena sy ny lalàmpanorenana any amin’ny firenena maro ny fahalalan-gazety.

## Zava-dehibe sy anjara toerana
Ny fahalalahan-gazety dia singa fototra amin’ny:

* Fanamafisana ny demokrasia
* Fanenjehana ny kolikoly
* Fanomezana vaovao marina ho an’ny vahoaka
* Fanajana ny zo haneho hevitra
* Fanaraha-maso ny fahefana sy ny rafitra ara-politika

## Lalàna manohana azy
Maro ny firenena manana lalàna miaro ny fahalalahan-gazety, izay ahitana:

* Zo hamoaka vaovao sy hevitra
* Zo tsy hivoaka an-tery loharanom-baovao
* Zo tsy ho voasivana mialoha ny asa fanaovan-gazety

Eo amin'ny sehatra iraisam-pirenena, ny Didy Iraisam-pirenena momba ny Zon'Olombelona (DIDZ), andininy faha-19, dia miaro manokana ny fahalalahan-gazety sy ny fahalalahana maneho hevitra.

## Sakantsakana mahazatra
Na dia eo aza izany fiarovana izany, mbola maro amin’ny faritra sy firenena maneran-tany no miaina:

* Fanivànana sy sivana mialoha (censure)
* Fanalam-baraka na famoretana ara-politika
* Fanakatonana haino aman-jery
* Fampiasana herisetra sy fanenjehana na fisamborana mpanao gazety
* Fanosihosena amin’ny alalan’ny lalàna momba ny “filaminam-bahoaka” na “fiarovam-pirenena”

## Fahalalahan-gazety maneran-tany
Ny Reporters Without Borders (RSF) dia manome isa isan-taona momba ny fahalalahan-gazety manerana an'izao tontolo izao amin'ny alalan'ny Tondro iraisam-pirenena momba ny Fahalalahan-gazety. Ao amin’ity tatitra ity no azo jerena hoe manao ahoana ny fahafahan’ny mpanao gazety miasa tsy misy sakana ara-politika, ara-pitsarana, ara-tsosialy, na ara-toekarena.

## Fahalalahan-gazety eto Madagasikara
Eto Madagasikara, araka ny lalàna dia ekena ny fahalalahan-gazety, saingy miankina amin’ny toe-draharaha ara-politika sy ara-tsosialy ny ahafahana manatanteraka azy. Maro ny fitarainana momba ny fanivànana sy fanenjehana mpanao gazety ary ny fifehezan'ny fanjakana amin'ny haino aman-jery sasany.

## Jereo koa
* Zo haneho hevitra
* Lalànan’ny fampitam-baovao
* Sivana
* Mpanao gazety sy zon’izy ireo
* Demokrasia sy zon’olombelona
* Gaëlle Borgia
Fitovinany jo eo amin'ny lahy sy ny vavy

Ny **fitovian-jo eo amin'ny lahy sy ny vavy** dia  fitsipika fototra ao anatin'ny zon'ny olombelona izay midika fa ny vehivavy sy ny lehilahy dia tokony hanana zo sy fahafahana mitovy eo amin'ny sehatra rehetra toy ny fanabeazana, ny asa, ny fahasalamana ary ny pôlitika.

## Fitsipika fototra momba ny fitoviana
Ny fitoviana ara-dalàna dia tsy maintsy mitovy ny lalàna ampiharina amin'ny lehilahy sy ny vehivavy mba tsy  hisian'ny fanararaotana na fanavakavahana ny vehivavy.

### Fampiharana ny fitoviana eo anatrehan'ny lalàna
Ny fitovian'ny lahy sy ny vavy dia midika fa eken'ny lalàna ny fitovian'ny zo eo amin'ny lehilahy sy ny vehivavy ary hampiharina izany amin'ny fomba mahomby.

#### Ady amin' ny stereotype
Izany dia ady amin'ny fitsarana an-tendrony sy ny fanavakavahana izay mametra ny lehilahy sy ny vehivavy amin'ny andraikitra manokana ary manome lanja ny fandraisan'anjaran'ny tsirairay amin'ny lafiny rehetra. Fanambin'ny fampandrosoana ny fitovian'ny lahy sy ny viavy. Tsy azo ihodivirana fa ny fitovian'ny lahy sy ny vavy dia mandrisika ny fitomboan' ny toekarena sy ny fandrosoana ara-tsôsialy ary ny fitantanana tsara.

#### Tolona mitohy
Na dia eo aza ny fandrosoana dia mbola mitohy amin'ny sehatra maro toy ny fidirana amin'ny fanabeazana, ny asa, ny toeran'ny mpitarika ary ny fandraisana anjara ara-pôlitika.

### Fehiny
Tanjona tokony hotratrarina ny fitoviana eo amin'ny lahy sy ny vavy ary mitaky fanoloran-tena tanteraka mba hahazoana antoka fa ny tsirairay na lahy na vavy dia afaka mahatratra ny tanjany feno amin'ny fandraisana anjara amin'ny fiarahamonina misy azy.
## Loharano
Jeneraly

Ny **Jeneraly** iray dia mpitarika miaramila avo lenta iray manome baiko ny vondrona tafika mahery vaika (zandarimaria, zazakely, mpitaingin-tsoavaly, injeniera, an-dranomasina, fiaramanidina) ela.

Ao amin'ny sehatry ny tafika ankehitriny, ny jeneraly iray dia manamboninahitra ny zandarimaria, ny tany na ny rivotra, izay mifanaraka amin'ny tampon'ny ambaratongam-pahefana, izay misy ny tafika miakatra, ireo mpiandraikitra tsy nanendrena, ireo manamboninahitra ambony, ireo manamboninahitra ambony ary ireo manampahefana ambony sy ireo manamboninahitra ambony sy ireo manampahefana ambony sy ireo manampahefana ambony sy ireo manampahefana ambony sy ireo manampahefana ambony.

Ao amin'ny ankamaroan'ny horohoron-tany, baiko lehibe iray lehibe kokoa noho ny raharaham-bahoaka: brigade, fizarazarana, vondron-tafika, tafika na tafika iray na andiana tafika. Amin'ny toe-javatra sasany, ny fampiasana dia maniry ny laharana hananana ny anaran'ny firaisana: Brigadier Jeneraly, Jeneraly Division, Jeneraly, jeneraly amin'ny tafika na tafika ankapobeny.

Ny mitovy aminy ao amin'ny Navy dia Admiraly.

## Frantsa

### jeneraly
Misy lohateny efatra ankapobeny any . Ny lohateny tsirairay dia mifanandrify amin'ny kintana maromaro, mihoatra ny ankamaroan'ny tafika hafa, satria tsy misy "kintana" any Frantsa. Ny anarana sy famantarana mampiavaka dia:

Sary:Officier général francais 2 etoiles.svg|Général de brigade
Sary:Officier général francais 3 etoiles.svg|Général de division
Sary:Officier général francais 4 etoiles.svg|Général de corps d'armée
Sary:Officier général francais 5 etoiles.svg|Général d'armée
Talenta

Ny **talenta** dia fahaiza-manao voajanahary ananan’ny olona iray, izay miseho amin’ny sehatra manokana, toy ny zavakanto, siansa, fanatanjahantena, fiteny, fifandraisana, na asa tanana. Ny talenta dia mety ho hita hatramin’ny fahazazana ary azo hatsaraina sy hatsaraina amin’ny alalan’ny fanazarana sy fiofanana.

## Toetoetran’ny talenta
Ny talenta dia:

* Voajanahary: Ananan'ny olona iray amin'ny fomba tsy dia mila ezaka be loatra am-piandohana.
* Miseho amin’ny sehatra manokana: Ohatra, olona manan-talenta amin’ny sary hosodoko, mozika, na matematika.
* Azo ampitomboina: Na dia voajanahary aza, dia mitaky fanazarana sy fianarana hahatonga ho fahaiza-manao avo lenta.
* Tsy mitovy amin'ny fahaiza-manao: Ny fahaiza-manao dia zavatra azo ianarana sy hatsaraina, fa ny talenta kosa dia manomboka amin’ny fahaiza-manao miavaka tsy ampoizina.

## Karazana talenta
* Talenta ara-javakanto: toy ny famoronana tononkalo, fandokoana, dihy, mozika, sns.
* Talenta ara-tsaina: fahaiza-misaina haingana, fahaiza-manavaka hevitra, fananana fahakingana amin’ny taranja toy ny matematika na siansa.
* Talenta ara-panatanjahantena: hakingana sy fahaiza-manao amin'ny hetsika ara-batana.
* Talenta ara-tsosialy: fahaiza-mifandray amin’ny olona, mitarika, na mampandray anjara.
* Talenta ara-barotra na fandraharahàna: fahaiza-mamolavola tetikasa, mamorona hevitra vaovao, sy mitantana.

## Fanabeazana sy fanohanana ny talenta
Zava-dehibe ny famantarana sy fanohanana ny talenta amin’ny ankizy sy tanora. Misy sekoly, fandaharan’asa na fifaninanana manokana natokana ho an’ny olona manan-talenta, izay mikendry ny:

* Hamolavola sy hanatsara ny fahaiza-manaony
* Hanome sehatra hanehoana ny talentany
* Hanampy amin’ny fanatanterahana ny nofinofiny amin’ny alalan’ny fanabeazana na fanohanana

## Fifaninanana sy loka ho an’ny talenta
Amin’ny sehatra maro, dia misy fifaninanana sy loka natokana ho an’ireo manan-talenta, toy ny:

* Fifaninanana mozika, dihy, sary, sns.
* Loka amin’ny siansa sy teknôlôjia
* Fampirantiana sy seho manokana ho an’ireo manana zavakanto miavaka

## Talenta sy fandrosoana
Ny fanohanana ny talenta dia antoky ny fandrosoan’ny firenena, satria mamorona:

* Olona manampahaizana sy manam-pahaiza-manao
* Sehatra vaovao ara-toekarena (zavakanto, fandraharahàna, sns.)
* Fanavaozana sy fahaiza-mamorona amin’ny fiainam-piarahamonina

## Jereo koa
* Fahaiza-manao
* Fanabeazana manokana
* Fifaninanana
* Zavakanto
* Tanora sy fahaiza-mamorona
Filoham-pirenena

Ny **filoham-pirenena** dia olona ambony indrindra eo amin’ny fitondrana ao amin’ny firenena iray, ary matetika izy no lehiben’ny Fanjakana sy solontenan’ny firenena amin’ny fomba ofisialy, na amin’ny fifandraisana anatiny na amin’ny sehatra iraisam-pirenena. Mety ho lehiben’ny fahefana mpanatanteraka ihany koa izy, arakaraka ny rafitra ara-politikan’ny firenena.

## Anjara asa sy andraikitra
Miovaova arakaraka ny rafi-pitantanana (parlemanta, prezidansialy, na mifangaro) ny andraikitra sy fahefana omen’ny lalàmpanorenana ny filoham-pirenena. Amin’ny ankapobeny, ireto no andraikiny:

* Misolo tena ny Fanjakana eo amin’ny sehatra anatiny sy ivelany
* Mitarika na manendry ny governemanta (amin’ny rafitra sasany)
* Manendry ireo mpiasam-panjakana ambony sy ambasadaoro
* Mitarika ady na miaro ny filaminam-pirenena (indraindray amin’ny maha lehiben'ny tafika azy)
* Mamoaka didy sy lalàna, na manasonia ireo lalàna nolanian’ny parlemantera
* Mitarika fivoriana lehibe (toy ny Filankevitra nasionaly, Filan-kevitry ny fiarovam-pirenena, sns.)

## Fifidianana sy fe-potoana
Ny fomba fandraisana fahefana sy fe-potoana iasany dia voafaritry ny lalàmpanorenan’ny firenena tsirairay:

* Fifidianana mivantana: Olom-pirenena rehetra manan-jo mifidy no mifidy azy.
* Fifidianana an-kolaka: Amin’ny alalan’ny solombavambahoaka na rafitra manokana.
* Fanendrena: Amin’ny rafitra mpanjaka na ara-panjakana sasany.

Matetika ny filoham-pirenena dia misahana fe-potoana voafetra (toy ny 4, 5, na 7 taona) ary misy firenena mametra ny isan'ny fe-potoana fiasana, ary misy kosa mamela azy hirotsaka indray.

## Karazana rafitra politika
* Rafitra prezidansialy: Ny filoham-pirenena no mitantana mivantana ny fahefana mpanatanteraka (oh: Etazonia).
* Rafitra parlemanta: Ny filoham-pirenena dia manan-kaja saingy voafetra ny fahefany, fa ny praiminisitra no mitantana ny fitondrana (oh: Alemaina, India).
* Rafitra mifangaro: Misy filoha sy praiminisitra, samy manana andraikitra mifandanja (oh: Frantsa, Madagasikara).

## Fepetra ilaina sy fepetra manokana
Ny lalàna manan-kery dia matetika mametraka fepetra ho an’ny olona afaka mirotsaka hofidiana ho filoham-pirenena, toy ny:

* Olom-pirenena teraka tao amin’ilay firenena
* Manana taona farafahakeliny (oh: 35 taona)
* Tsy voasazy noho ny heloka bevava lehibe
* Manana traikefa ara-politika na ara-pitantanana (indraindray)

## Filoham-pirenena eto Madagasikara
Eto Madagasikara, ny filoham-pirenena dia lehiben’ny Fanjakana sy lehiben’ny tafika, voafidy amin’ny alalan’ny fifidianana mivantana, hiasa mandritra ny dimy taona, azo havaozina indray mandeha. Izy no manendry ny praiminisitra sy mpikambana ao amin’ny governemanta, ary miantoka ny fanajana ny Lalàmpanorenana.

## Jereo koa
* Praiminisitra
* Parlemanta
* Lalàmpanorenana
* Fifidianana
* Fitondrana ara-politika
* Demokrasia

## Jereo koa
Jiro

Ny **jiro** dia fitaovana mamokatra hazavana ampiasaina amin’ny fanazavana toerana iray, na an-trano, eny an-dalana, na amin’ny asa manokana. Izy io dia singa manan-danja amin’ny fiainana andavanandro sy ny fandrosoana ara-tsosialy sy ara-toekarena.

## Karazana jiro
Misy karazany maro ny jiro, arakaraka ny teknolojia sy ny tanjona ampiasana azy:

### Jiro elektrika
* Jiro filamenta (jiro mahazatra): misy tariby metaly mafana mamoaka hazavana rehefa ampidirina herinaratra.
* Jiro fluorescent: manome hazavana matanjaka kokoa sy mandany angovo kely kokoa.
* Jiro LED (Light Emitting Diode): jiro maivana, mandany angovo kely, maharitra ela, ary malaza amin’izao fotoana izao.

### Jiro mandeha amin'ny masoandro
* Mampiasa paneau solaire hanangonana angovo avy amin’ny masoandro.
* Ampiasaina any amin’ny faritra tsy misy herinaratra sy amin’ny tanjona ara-tontolo iainana.

### Jiro mirehitra nentim-paharazana
* Jiro labozia, jiro solitany, na jiro etona no nampiasaina talohan’ny fahatongavan’ny herinaratra.

## Fampiasana ny jiro
* An-trano sy birao: manazava efitrano, manamora ny asa sy fianarana.
* Eny an-dalambe: miantoka ny filaminana sy fiarovana amin’ny alina.
* Indostria sy toeram-piasana: hanampy amin’ny fahitana sy ny fiarovana ara-teknika.
* Toerana manokana: trano fiangonana, tranombakoka, kianja, sns.

## Jiro sy angovo
* Misy fiantraikany amin’ny fampiasana angovo ny jiro, indrindra raha tsy voafidy tsara.
* Ny jiro LED sy jiro mandeha amin’ny masoandro dia heverina ho mahomby amin’ny fitahirizana angovo sy miaro ny tontolo iainana.

## Tantara fohy momba ny jiro
* Tamin’ny taonjato faha-19 no nahitana ny fivoarana goavana tamin’ny jiro elektrika.
* Thomas Edison no anisan’ireo voalohany namolavola jiro filamenta azo ampiasaina amin’ny fomba ara-barotra (1879).
* Hatramin’izao, dia mitohy manavao sy manatsara ny kalitaon’ny jiro ny injeniera sy ny orinasa maneran-tany.

## Jereo koa
* Herinaratra
* Angovo azo havaozina
* Teknolojia LED
* Fampiasana angovo amin'ny fomba maharitra
* Fanavaozana ara-teknolojia

## Rohy ivelany
Etôlôjia

Ny **etôlôjia** dia sampan’ny siansa mikaroka sy mandinika ny fitondran-tenan’ny biby amin’ny fomba voajanahary, izany hoe amin’ny tontolo misy azy. Io taranja io dia manambatra fahalalana avy amin’ny biôlôjia, zôlôjia, sôsiôlôjia, ary indraindray ny psikôlôjia, mba hahazoana manazava ny antony sy ny fivoaran’ny fitondran-tenan’ny biby iray.

## Tanjona sy sehatra iasany
Ny etôlôjia dia mikendry ny:

* Mahafantatra ny antony ara-tsiansa mahatonga biby iray hanao zavatra iray (toy ny fihetsiketsehana, fifandraisana, fihinanana, fiarovan-tena, sns.)
* Mandinika ny fitondran-tena voajanahary sy ny fitondran-tena nianarana
* Mandinika ny fifandraisan’ny biby amin’ny hafa ao amin’ny vondrony
* Mitady ny anjara toerana sy lanjan’ny fitondran-tena amin’ny fiveloman’ny karazana iray

## Mpikaroka malaza
Anisan’ny mpikaroka malaza amin’ny etôlôjia ireto:

* Konrad Lorenz: iray amin’ireo rain'ny etôlôjia maoderina, nahazo loka Nobel tamin’ny 1973.
* Nikolaas Tinbergen: nanazava ny antony 4 amin’ny fitondran-tena: fiavian’ny fitondran-tena, fiasa ara-tsaina, fivoarana amin’ny fotoana, ary soa azo amin’izany (fonction adaptative).
* Jane Goodall: nandinika sy niara-niaina tamin’ny gidro *chimpanzé* tany Afrika.

## Fomba fandalinana
Mampiasa fijerena mivantana amin’ny tontolo voajanahary sy fitsapana amin’ny laboratoara ny etôlôjia, ka amin’ny alalan’ny:

* Fanarahana biby iray na vondrona biby
* Firaketana sy famakafakana ny fihetsika (araka ny fotoana, antony, vokatra)
* Fanadihadiana amin’ny alalan’ny sary, horonan-tsary, na fitaovana siantifika hafa

## Sampana sy fampiharana
Ny etôlôjia dia ahitana taranja manokana toy ny:

* Etôlôjia ara-tsôsialy: fitondran-tenan’ny biby amin’ny fiaraha-monina
* Etôlôjia amin’ny fiompiana: fitondran-tenan’ny biby fiompy
* Etôlôjia amin’ny biby an-trano: famantarana ny filan’ny biby toy ny alika na saka
* Etôlôjia amin’ny olombelona (indraindray): fitondran-tenan'ny zanak'olombelona amin'ny fomba ara-biôlôjia

## Jereo koa
* Fitondran-tenan’ny biby
* Biôlôjia
* Zôôlôjia
* Psikôlôjia
* Siansa momba ny fiainana
Lisitry ny zavatra ara-kainkintana madinidinika

## Mombamomba azy
I RABENALISOA Ravalitera Jean ,izay fatatra  koa amin'ny solon'anarana hoe J. Nalisoa RAVALITERA na Benaina eo amin'ny asa sorany .Izy dia teraka tamin'ny 28 Novambra 1945 tao Tsiroanomandidy ary nanambady an'i Lisy Ravalitera izay mpanoratra toa azy ihany . 

## Ny andraikiny
Betsaka ireo sehatr'asa izay iseharany satria sady mpampianatra mpikaroka izy no mpanabe, mpanoratra, mpikabary, talen'ny foibe momban'ny teny ao amin'ny akademia, talen'ny  haikanto sy hailaza ao amin'ny  akademia ihany koa izy,  ary tomponandraikitry ny " radio"  anjomara (94.8 fm) 

## Ny fikambanana
Nisy ihany koa ireo fikambananana izay nisy azy na teto an-toerana na tany ivelany toy ny ACALAN ( Académie deLangues des Africains), faribolana SANDRATRA, Havatsa U.P.E.M.
## Asa soratra
Eo amin'ny sehatry ny kanto indray dia nanoratra tantara( tantara fihaino, sombin-tantara) izy, fa indrindra ny tena nanavanana azy sy nironany kokoa dia ny fanoratana tononkalo ary isany tena nahafatarana azy sy tiany ilay mitondra ny lohateny hoe " ampitoviana". 
## Ny boky
Amin'ny maha ao anaty fikambananana azy dia niara-niasa tamina  resaka famoaham-boky izy toy ny boky "fara mamy" ( J. Nalisoa RAVALITERA, Hermann Ravelomanana, Fanomezana Rabemolaly),  "matoy" ( J. Nalisoa RAVALITERA, Omgui, Ranoë), kanefa nanoratra boky ho azy manokana izy toy "tapa-porohana", " zetra", "fitia manandala", "mavana". 
## Miavaka
Manana docteur amin'ny " es-lettres" izy. Ary niavaka ny nanehoany izany " thése" izany satria dia teny gasy no nanantanterahany azy, izay zavatra tsy mbola fahita maneran-tany mihitsy . Lohahevitra tamin' izany dia ny hoe "  ny very tadiavina ao anatin 'ny asa soratr'i saint louis Raphaël Rafringa"
## Fialamboly
Na dia eo izany rehetra izany,  izy dia isan'ireo olona mpanao fanatanjahantena ka ny tena nanavanana azy dia voley baolina sy ny baolina kitra ary efa nisy fotoana izy efa tompondaka tamin' izany. Hoy ilay mpanoratra iray izay hoe ao anatin'ny vatana tomady no ahitana saina matsilo".

____________________________________________

Loharano 

- https:// fr. GlobalVoices. org

- https:// newsmada. Com

- https:// akademia malagasy. mg

- confessions ( kolo Tv, 2023)
Valetta

**Valetta** (frantsay: *La Valette*, italiana *La Valletta*) no renivohitry ny Repoblikan'i . Io no renivohitra kely indrindra amin'ny firenena ao amin'ny Vondrona Eoropeana, na eo amin'ny faritra sy ny mponina. 
Misy mponina 5.859 eo ho eo.
Jean de la Valette

**Jean de la Valette**, fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe *Jean Parisot de La Valette* (teraka 1494 tao Parisot, ao amin'ny departemantan'i Tarn-et-Garonne,  ankehitriny; maty ny 21 Aogositra 1568 tao Birgu, Malta), dia *Grand Maitre* faha-49 tao amin'ny Didin'ny Malta (*Ordre de Malte*) nanomboka tamin'ny 1557 ka hatramin'ny nahafatesany ary mpanorina an'i Valetta, renivohitr'i Malta ankehitriny.

Nandray anjara lehibe tamin'ny fiarovana an'i  (1565) tamin'ny Empira Otomana sy tamin'ny fananganana ny renivohitra, Valetta.

## jereo koa
*Fahirano an'i Malta (1565)
Fahirano an'i Malta (1565)

Ny **fahirano an'i Malta** tamin'ny 1565 dia ny ezaka tsy nahomby nataon'ny miaramilan'i Sultan Suleiman I mba handresy ilay nosy manan-danja ara-stratejika, notanan'ny *Ordre de Malte*, ho an'ny Empira Otomana.

Tamin'ny 17 May, tazana teny amoron-tsirak'i Malta ny andian-tsambon'i Sultan, ary tamin'ny nidinan'ny tafika Otomana tamin'ny 19 Mey, dia nanomboka ny fihodidinana naharitra telo volana ny nosy. Nanomboka tamin’ny 24 Mey ny fanafihana ny mandan’ny  ary nifarana tamin’ny 8 Septambra 1565, niaraka tamin’ny fahatongavan’ny andian-tsambo espaniola vonjy maika sy ny fanalana ny Otomana. Ny fandresen'ny *Chevaliers de Malte* teo ambany fitarihan'ny Mpitarika Lehibe Jean de la Valette tamin'ny herin'ny fananiham-bohitra ambony noho ny isa no kapoka lehibe voalohany tamin'ny herin'ny tafikata an-dranomasina Otomana tany amin'ny faritra andrefan'i Ranomasina Mediteranea.
Camagüey

**Camagüey** dia tanàna sy kaominina ao afovoan'i  ary tanàna fahatelo lehibe indrindra ao amin'ny firenena, misy mponina 323.309 mahery. Renivohitry ny faritanin'i Camagüey izy io.

## Jereo koa
* Lisitry ny tanàna ao Kiobà
* Kioba
Namahanambasy

I **Namahanambasy** dia tanàna ambanivohitra ao amin' ny Faritra Vakinankaratra, any amin' ny faritra avon' i Madagasikara, 30 km miala an' Antanifotsy (eo amin' ny Lalampirenena faha-7 eo anelanelan' Antananarivo sy Antsirabe). Ao no misy ny Toby Namahanambasy izay naorin' i Hélène Rasoazanakolona izay fantratra amin' ny hoe Mamafara.

## Toerana misy azy
Azo idirana avy any Antanifotsy amin' ny lalana mirefy 30 km, 3 ka hatramin’ ny 5 ora eo ho eo amin' ny taksiborosy na amin' ny fiara tsy mataho-dalana noho ny faharatsian' ny lalana. Tsy maintsy miala amin’ ny Lalam-pirenena faha-7 eo Ilempona, mankany Antanifotsy avy eo mizotra mankany Ambatomiady mandra-pahatonga ao amin' ny sampanan-dalana mankany Namahanambasy, 3 km miankavia, miampita alan-kazokesika.

## Ny Toby Namahanambasy
Lasa nalaza ity tanàna ity tamin' ny alalan' i Hélène Rasoazanakolona (fantatra amin' ny anarana hoe Mamafara), vehivavy tsy mahay mamaky teny sy manoratra izay, dia notsidihin' i Jesosy izay nanome baiko azy hanorina tobim-pifohazana ao Namahanambasy. Efa 22 taona eo ho eo izay no nanorenana ny Toby teo amin' ny tanin’ ny fianakaviana izay nanome alalana.

## Loharano sy fanamarihana
Lalam-pirenena faha-2

Ny **Lalam-pirenena faha-2** dia lalam-pirenena eto Madagasikara mampitohy an' Antananarivo renivohitra amin' i Toamasina amin' ny morontsiraka atsinanana, mandalo an' i Moramanga sy Brickaville. Manomboka eo amin' ny Place Ambiky ao amin' ny boriborintany voalohany ao Antananarivo izany ary miafara any amin’ ny vakin-tanànan' Mangarivotra any Toamasina, mampitohy amin' ny seranan-tsambon' i Toamasina.

## Jereo koa
*Farihin'i Mandraka
* Lalam-pirenena eto Madagasikara
Laboe

I **Laboe** dia tanàna any Alemaina,  Ny tanàna no misy ao amin'ny . 
Manana mponina 5546 izy.

Ao amin'ny toerana misy ny U-995 izay azo hotsidihina ho toy ny sambo mozea.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Otto II (emperora)

**Otto II** (antsoina koa hoe *Otto ny mena*); * 955; † 7 desambra 983 tany Roma, avy amin'ny fianakavian'ny menarana mendri-kaja ao amin'ny Liudolfinger dia emperora romana tamin'ny 973 ka hatramin'ny 983.

Efa tamin'ny fahazazany, i Otto II dia notendrena hit mpanjaka sy ny 967 ho emperora mpiara-belona tamin'ny alàlan'i Otto I rainy mba hahazoana antoka ny mpandimby azy. Otto II no hany mpitondra tokana tamin'ny andron'ny post -carlingian. Rehefa maty ny rainy taorian'ny fitondrany 37 taona, dia ny Otto irery ihany no nanomboka ny fitsipika tokana.

## Emperoran'ny
Otto III (emperora)

**Otto III** * Jona na 980 Jolay tamin'ny Kleve; † 23 na 24 Janoary 1002 tao Castel Paterno, akaikin'i Faleria, Italia) avy ao an-tranon'i Otonen dia avy amin'ny mpanjaka romanina 983 ary nanomboka tamin'ny 996 ka hatramin'ny fahafatesany tamin'ny 23 na 24 janoary 1002.

## Emperoran'ny

## Jereo koa
* Politika
* Otto II (emperora)
Inôkentio II

**Inôkentio II** (teo aloha **Gregorio Papareschi di Guidoni**; * talohan'ny 1088 tany Roma; † 24 Septambra 1143 tany Roma) dia Papa tamin'ny 1130 ka hatramin'ny 1143.
Perugia

I **Perugia** , dia tanàna any Italia, renivohitry ny faritra . Ny isan' ny mponina ao aminy dia 162.099 araka.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna any Italia
Inôkentio IV (papa)

**Inôkentio IV**, Raha ny marina dia **Sinibaldo de Fieschi** (* manodidina ny 1195 ao Genova, ny 7 desambra 1254 ao Napoli), dia ny Papa Romanina hatramin'ny 1243 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny faran'ny 1254.
U-995

**U-995** dia sambo mpisitrika Type alemainy VII C/41 an'ny *Kriegsmarine* teo aloha, izay nampiasaina nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Nirahina izy io tamin’ny Septambra 1943 ary nahavita asa fitoriana sivy. Taorian'ny ady dia lasa fananan'ny tafika an-dranomasina norveziana toy ny sambo fitsapana sy fanofanana Kaura. Naverina tany  izy io tamin’ny 1965 ary natolotra tamin’ny fomba ofisialy tamin’ny 2 Oktobra 1971. Nanomboka tamin’ny 13 Martsa 1972, dia nafatotra ho sambo tranombakoka ilay sambo mpisitrika teo am-pototry ny Fahatsiarovana an-dranomasina tao Laboe (akaikin’i Kiel). Ny Fikambanan'ny An-dranomasina Alemana dia miasa ny Mozea Teknika U-995, izay, araka ny vaovao, dia mitsidika olona manodidina ny 350.000 isan-taona.

## Jereo Koa
* Sambo mpisitrika