Eseniana

Ny **Eseniana** dia olona tao amin' ny antoko mpanaraka ny jodaisma tamin' ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa izay niroborobo nanomboka tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. sady nanomboka fanta-pisiana tamin' ny taonjato voalohany tao Palestina.

Araka an' i Flavio Jôsefa dia iray amin' ny antoko telo lehibe teo amin' ny fiarahamonina jiosy tao Palestina ny Eseniana (ny roa hafa dia ny Fariseo, na Fariziana, sy ny Sadoseo, na Sadoseana). Fikambanan' olona miaina anaty fahantrana an-tsitrapo ny Eseniana sady manatanteraka filomana an-drano isan' andro (sahala amin' ny batisa) sady mifady ny fahafinaretana eto amin' izao tontolo izao.

Nalaza ny Eseniana ankehitriny noho ny fahitana ny tahirim-boky ara-pivavahana nanomboka tamin' ny taona 1947 izay nomena ny anarana hoe "Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty", ka zato eo ho eo amin' ny 870 no mety ho soratry ny Eseniana, na an' antoko mitovitovy aminy nitondra ny anarana hoe *Yahad* ("Firaisana") ao amin' ny soratra miisa telopolo eo. Na dia izany aza dia tsy ifanarahan' ny mpikaroka rehetra izany fampitoviana ny Eseniana amin' ny Iahady (*Yahad*) izany.

Niparitaka ny Eseniana taorian' ny fandravan' i Titosy ny Tempolin' i Jerosalema tamin' ny taona 70 taor. J.K. Mety niisa 4 000 izy ireo tao Palestina sy Egipta ary Siria. Ny fikambanana lehibe indrindra, izay nisy maromaro, dia nonina teny amoron' ny Ranomasina Maty. Mahaleo tena ny fikambanana tsirairay izay mivelona amin' ny fambolena sy ny asan-tanana.

Manandratra avo ny fitiavana an' Andriamanitra sy ny fitiavana ny hatsaram-panahy ary ny fitiava-namana ny fampianaran' ny Eseniana. Miombom-pananana izy ireo. Mitandrina ny Sabata sy ny fahadiovana ara-pivavavahana izy ireo ka mandro amin' ny rano mangatsiaka sy mitondra fitafiana fotsy. Tsy mianiana izy afa-tsy alohan' ny hiditra ho mpikambana. Fadîny ny manao sorona biby sy manamboatra fitaovam-piadiana ary ny manao raharaham-barotra.

## Ny anarana hoe ''Eseniana''
Ny teny hoe *Eseniana* dia fanagasiana ny teny frantsay hoe *Essenien* izay avy amin' ny teny grika hoe *Eσσήνοι* / *Essēnoi.* Amin' ny teny anglisy dia ny hoe *Essenes* no fanoratra. Amin' ny teny latina dia soratana hoe *Esseni.* I Flavio Jôsefa sy i Filôna avy any Aleksandria ary i Plinio Zokiolona, izay nanoratra amin' ny teny grika, dia miresaka ny amin' ny hoe *Eσσήνοι* / *Essēnoi* na *Eσσαίοι* / *Essaioi* na *Oσσαίοι / Ossaioi*. Amin' ny teny hebreo izy ireo dia atao hoe אִסִּיִים‬ / *Isiyim*. Io teny io dia tsy hita na ao amin' ny Testamenta Vaovao na ao amin' ireo soratra tao amin' ny Ranomasina Maty.

Araka ny hevitr' i Émile Puech dia avy amin' ny teny arameana hoe *hasaya* ("tia vavaka") na *hasîn* (raha milaza maro), izay nosoratana amin' ny teny grika hoe *essaioi* na *essenoi*. I Filôna avy any Aleksandria dia miantso azy ireo hoe *Hosioi* "masina", izay andikana ny teny hebreo hoe *hasidîm*, sady sorata amin' ny teny grika hoe *Hasidaioi,* "tia vavaka", araka ny hita ao amin' ny Bokin' ny Makabeo".

Araka ny fiheveran' i Filôna avy any Aleksandria, ny teny hoe *Essaioi*, na dia tsy teny grika tanteraka aza, dia azo ampifanakekezina amin' ny hevitry ny teny hoe "fahamasinana". Araka ny hevitr' i André Dupont-Sommier dia nampiasa ny fifanahafan' endriky ny teny grika hoe *Essaioi* sy ny hoe *Osioi* "Masina" na "Madio" i Filôna avy any Aleksandria. Araka ny hevitr' ity mpanoratra ity dia ao amin' io teny io ny fototeny hoe *ess*- izay anoratana teny semitika. Nihevitra izy fa azo tarafina amin' io ny teny hebreo hoe **ésah'' izay midika hoe "torohevitra" na "antoko" ka afaka nanatsoa-kevitra fa ny Eseniana ao amin' ny soratra hita tao [[Komràno]] dia tsy iza fa ireo Olon' ny Torohevitr' Andriamanitra na Olon' ny Antokon' Andriamanitra.

== Ny toerana nonenan' ny Eseniana ==
Araka an' i [[Flavio Jôsefa]] dia tsy tamin' ny tanàna iray no nanorim-ponenana ny Eseniana fa nonina tamin' ny tanàna rehetra  . I [[Filo avy any Aleksandria|Filôna avy any Aleksandria]] kosa dia milaza fa niisa any ho any amin' ny 4 000 ny Eseniana nonina tao Siria palestiniana  sy tamin' ny tanàn-dehibe maro tao Jodea sy tamin' ny vohitra maro hafa. Nikambana tamin' ny fikambanana maro miray hina tanteraka sy tsy mifandray amin' ny any ivelany ny Eseniana tao amin' ny tanàn-dehibe jiosy tao [[Palestina (faritra)|Palestina]]. Tao amin' ny morontsiraka andrefan' ny [[Ranomasina Maty]] somary lavitra ny sisin-dranomasina, tao amin'ny tanànan' i Engaddi, ny Eseniana resahin' i [[Plinio Zokiolona]]  .

Miresaka ny amin' ny "vavahadin' ny Eseniana" i Flavio Jôsefa raha nilazalaza ny amin' ny faritra alehan' ny rindri-mandan' i Jerosalema tranainy indrindra izay lazainy fa teo amin' ny tendrombohitra Ziôna (na Siôna), izay nenti-nanondroana ny havoan' i Ophel izay hita ao atsimon' ny Tendrombohitry ny Tempoly tamin' izany fotoana izany. Mety nisy fikambanana eseniana angamba teo amin' io vakin-tanàna io.

== Ny finoan' ny Eseniana ==
Araka an' i François Blanchetière dia vondrona iray ihany ny Yahad sy ny Eseniana izay Jiosy manaja tanteraka izay rehetra voasoratra ao amin' ny [[Soratra Masina]] ka mitandrina ny ''Mizvot'', na dia tsy nanatanteraka fanompoam-pivavahana anaovana sorona ao an-[[Tempolin' i Jerosalema|Tempoly]] aza izy ireo. Amin' io mpanoratra io dia namolavola fiheverana sy finoana izay niafina nandritra ny fotoana ela izy ireo, noho izy ireo nanao fianianana tsy hamboraka amin' olon-kafa izany fiheverana sy finoana izany ivelan' ny fikambanana, sady izany fiheverana sy finoana izany dia tsy fantatra raha tsy tamin' ny fotoana nahafaha-namantatra ny hevitr' ireo [[Sora-tanam-piraketana|soratanam-piraketana]] niafina teo amin' ny morona andrefan' ny [[Ranomasina Maty]]. Tonga saina izy ireo fa izy no fikambanan' ny Fanekena Vaovao izay havaozina isan-taona (4Q 226, 16-18) sy tarihin' ny vondro-mpisorona eo afovoan' ny tontolo ifandrotehan' ny fanahin' ny Fahazavana sy ny Aizina.

Ireto ny fotokevi-dehiben' ny Eseniana: ny fiandrasana ireo [[andro farany]] sy ny fiavian' ny [[Mesia]] iray na maro, ny finoana ny fahalalahan-tsafidin' ny olombelona, ny [[Fitsanganan-ko velona|fitsanganan' ny maty ho velona]], ny famaliana ny natao amin' ny farany, ny fifamatoran' ny anton-javatra sy ny voka-javatra, ny [[fanendren' Andriamanitra mialoha]] (predestinasiôna), ny fandavana ny fampisana menaka izay heveriny fa zavatra tsy madio, ny tsy fanaovana sorona ao amin' ny Tempoly intsony (''Bokim-pianarana ny Fifehezana'' 9.4-5) ary ny fivavahana ampitodihana ny loha miatsinanana. Ny mpandinika sasany dia mihevitra fa tsy miresaka ny amin' ny fitsanganan-ko velona ny mpanoratra ireo soratanam-piraketana ireo.

Araka ny hevitr' i André Paul dia maneho fifandraisana amin' ny firehana [[gnôstisisma|gnôstika]] ny soratra tao Komràno. Hita ao ny gnôstisisma jodaika amin' ny endrika talohan' ny [[kristianisma|fivavahana kristiana]]. Hita izany ao amin' ny literatiora jodeô-grika na tao amin' ireo [[Literatiora apôkaliptika|soratra apôkaliptika]]. Voamarin' ny soratra avy tao amin' ny zohin' i Komràno izany, izay mpanambara mialoha ilay fikambanana tanjonina na vavolombelon' ny literatioram-pahendrena.

== Ny Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty ==
Ny [[Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty]] dia fitambarana horonan-tsoratra natao tanana amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] sy amin' ny [[fiteny arameana|teny arameana]] izay hita teo anelanelan' ny taona 1947 sy 1956 tanaty zohy miisa 11 tao amin' ny tendro avaratra andrefan' ny [[Ranomasina Maty]] ao amin' ny faritr' i [[Komràno]] any [[Jôrdania]]. Tamin' ny hoditra na tamin' ny [[taratasy zozoro]] (papiry) no nanaovana ireo soratanana ireo.

Ireo horonan-tsoratra ireo dia ahitana fitsipi-pifehezana, fihirana, fivoasana ny [[Baiboly hebreo]] ary [[Literatiora apôkaliptika|lahatsoratra apôkaliptika]] maro, ka isan' izany ny ampahany lehibe amin' ny [[Bokin' i Isaia]] tranainy indrindra, sy sombiny maro amin' ny bokin' ny [[Testamenta Taloha]]. Nisy koa ny lahatsoratra amin' ny boky sokajina ho [[apôkrifan' ny Baiboly|apôkrifa]] sy [[pseodepigrafa (Baiboly)|pseodepigrafa]], ka isan' izany ny [[Bokin' i Tôbia]], ny [[Bokin' i Siràka]], ny [[Bokin' ny Jobily]], ny [[Bokin' i Henôka]] ary ny [[Testamentan' i Levy]].

== Jereo koa ==

**Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma**
* [[Sadoseo]] na [[Sadoseo|Sadoseanina]]
* [[Fariseo]] na [[Fariseo|Farizianina]]
* [[Eseniana]]
* [[Filôzôfia Fahefatra (jodaisma)|Sekta Fahefatra]]

**Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma**
* [[Nazôreana]] na [[Nazôreana|Nazareana]]
* [[Zelôta]]
* [[Mpanoradalàna]]
* [[Ebiônita]]
* [[Elkasaita]]
* [[Hasideana]]
* [[Bôetosiana]]
* [[Jiosin' i Elefantina]]

**Samihafa'''
* Komràno

## Loharano