open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cleveland

**Cleveland** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Queensland ao Aostralia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 13776 mponina tamin'ny taona 2015.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Aostralia
** Queensland

## Tsiahy
Toledo, Ohio

**Toledo, Ohio** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Ohio, ao Etazonia. 43606, 43607, 43613.

## Jeografia
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 41.6655555556 ary -83.5752777778.
Ny faritr'ora dia GMT −5.

## Jereo koa
* Ohio
* Etazonia

## Rohy ivelany
*
Akron, Ohio

**Akron, Ohio** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Ohio, ao Etazonia. 
Izy no tanàna fahadimy be mponina indrindra ao Ohio, miaraka amin'ny mponina 190.469 araka ny fanisam-bahoaka tamin'ny taona 2020.

Tombanana ho 702.000 ny mponina ao amin'ny faritra metropolitanin'i Akron. Eo amin'ny 64 km eo ho eo atsimon'ny afovoan-tanànan'i Cleveland no misy an'i Akron.

## Renivohitry ny fingotra
Nisy orinasa fanamboarana fingotra maromaro napetraka tao Akron, anisan'izany ny Goodyear Tire & Rubber Company (1898), Firestone Tire and Rubber Company (1900), ary General Tire & Rubber Company (1915) izay manana ny foibeny ao an-tanàna.

## Jereo koa
* Ohio
* Etazonia

## Rohy ivelany
*
Tucson, Arizona

Ny **Tucson** dia tanàna iray any Arizona, any Etazonia. Tamin'ny fanisana tamin'ny taona 2010, nisàna olona 520 116 mahery tany. 

## Fiavin'ilay anarana

## Tantara
Voaforona ilay tanàna tamin'ny volana 1775.

## Jeografia

## Demôgrafia

## toe-karena

## Jereo koa

* Etazonia
* Arizona

## Jereo koa/Lahatsoratra ilaina

### Rohy ivelany

**  - cms3.tucsonaz.gov  Sehatra ofisialy
Mesa, Arizona

**Mesa, Arizona** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Arizona, ao Etazonia. 85200-85299.

## Jeografia
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 33.415 ary -111.831388889.
Ny faritr'ora dia GMT -7.

## Jereo koa
* Arizona
* Etazonia

## Rohy ivelany
* http://www.mesaaz.gov/
New Orleans

**New Orleans** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kingdom of France, Kingdom of Spain, French Republic, ao Etazonia.

## Jeografia
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 29.9647222222 ary -90.0705555556.
Ny faritr'ora dia GMT -6.

## Jereo koa
* Kingdom of France, Kingdom of Spain, French Republic
* Etazonia

## Rohy ivelany
* nola.gov
Tay

Ny **diky** na **tay** dia manana endrika sy fiseho isan-karazany, miankina amin' ny taovam-pandevonan-kanina rehetra, ny karazan-kanina sy sakafo ary ny fahasalamana. Amin' ny ankapobeny dia mivaingana ny tay. Mety misy vaingany mafimafy, maina kokoa eny amin' ny tendrony. Vao manomboka any ankibo ny olombelona dia efa mamorona tay.

## Fangarony
Miankina betsaka amin' ny fomba fisakafoana ny fangaron' ny tay. Ny 75 % ao aminy dia rano. Mety miova io salanisa io; rehefa marary kibo (mivalana) dia be kokoa ny rano ao amin' ny tay. Ny olona lava tsinay koa dia mamoaka tay maina kokoa. Ny 25 % fanampiny dia mitsinjara toy izao: 1/3 (na 1/12 ny totaliny) dia bakteria maty, 1/3 dia hanina tsy levona, 1/3 zavatra hafa.

## Ny fanariana ny tay
Olana hatramin' ny ela ny famoahana ny tay (fahadioavana, fofona). Ny Indiana no nampiasa voalahany hy kabone. Tany amin' ny taona 2500 ta. J.K no nahitana taratra ny fampiasana azy tany amin' ny Rômana, ny Egiptiana ary ny Sinoa.

Ny sivilizasiôna nifandimby dia nahatsapa fa miteraka olona eo amin' ny fiarahamonina ny tay raha tsy ariana, satria miteraka aretina sy biby kely isan-karazany (kankana, lalitra, kadradraka). Anisan' ny manan-danja lehibe eo amin' ny fanabeazana any amin' ny tany mandroso io resaka io.

Hatrany amin' ny faran' ny taonjanto faha-19, ny olana dia ny fanalana ny tay teo amin' ny faritra fonenana. Ny fomba nahazatra dia ny fampiasana ny lakandrano na ny dobo mba hanariana ny maloto. Mbola olana be io any amin' ny faritra mijaly amin' ny rano. Rehefa nihamaro isa anefa ny mponina dia tsy maintsy nitady fomba hafa hanariana ny tay ny manam-pahaizana.

### Lava-piringa maina
Ny lava-piringa maina dia nanomboka nampiasana tamin' ity taonjato faha-21 ity. Ampiasana amin' izany ny taim-bakona aloha sy aorian' ny fampiasana ny lava-piringa. Ampy hitroka ny fofona io. Ilay fitantazana ny tay dia afaka mihetsika fa tsy miraikitra ka afaka ampiasana io amin' ny fambolena na ny fandrehetana afo. Ny tombony azo aminy, ankoatry ny fampiasana ny maloto izay tokony ariana, dia ny tsy fampiasana rano mihitsy.
Amazôna

I **Amazôna** dia ony any Amerika Atsimo. I Amazôna no ony faharoa lava indrindra ary voalohany amin' ny topa-dranony (209 dam3/s).

## Velaram-pandalarana

Ny velarantany anangonan' ny renirano Amazôna dia lehibe indrindra eto an-tany. Eo amin' ny 7 000 000 km2 eo ho eo no velarany. Manangona ny ranon' ny renirano izy manomboka amin' ny laharam-pehintany fahadimy any avaratra hatramin' ny faharoapolo any atsimo. 

Anisan' ny tondron' ny reniranon' i Amazôna ny ala dibo-drano isaky ny fotoan' ny latsak' orana. Isan-taona dia tonga any amin' ny 9 m ny haavon' ny rano. Ireo ala izay dibo-drano isaky ny fotoan' ny latsak' orana dia antsoina hoe *várzea*. Ny velaran' ala dibo-drano dia 110 000 km2 amin' ny main-tany ary mahatratra hatrany amin'ny 350 000 km2 rehefa amin' ny fotoana iavian' ny orana.

Betsaka dia betsaka ny rano mirotsaka ao amin' ny ranomasimbe Atlantika avy amin' i Amazôna: eo amin' ny 300 km3 eo ho eo isa-tsegondra amin' ny fitaona ilatsahan'ny orana; izany hoe eo amin' ny 209 000 km3/s mandavan-taona, izany hoe roapolo isan-jaton' ny ranomamy mifangaro amin' ny ranomasina. Eo ambavaranon' i Amazôna, tsy masira ny rano mandritry ny 400 km.

## Fihaviana
### Loharanony ao amin' ny Anda Perovianina
Ony kely mipoitra eo amina haavo 5 507 m no loharanon' i Amazôna, ary vao haingana anefa izany zavatra izany no fantatra. Ny anaran' ilay tendrombohitra iterahan' ilay renirano dia i Nevado Mismi, 160 km mianandrefana avy ao amin' ny farihin' i Titicaca, na 650 km mianatsimo atsinanana avy ao Lima. Tamin' ny 2001 ilay zavatra no tena nomarinana, izany hoe telopolo taona taorian' ny nahitana azy.

Mikoriana avy eo amin' i Nevado Mismi hatrany amin' ny renirano Apurimac ilay ony. Zana-dranon' i Ucayali ny Apurimac, izay miray amin' i Marañón. Eo izy no mitondra ny anarana hoe *Amazonas* any Pero ary any Kôlômbia, ary aveo ny anarana Rio Solimões rehefa miditra ao amin' ny faritra manodidin' i Tabatinga, ao Brazila, dia avy eo indray mbola miverina mitondra ny anarana *Amazona* eo amin' ny tanàna misy an' i Manaus rehefa niray tamin' i Rio Negro. 6 280 km no halavan' ny renirano avy amin' ny renirano hatramin' ny vavarano, izany hoe renirano faharoa aorian' i Nily (6 690 km) fa voalohany amin' ny topa-dranony.
## Jereo koa
* Brazila
### Rohy ivelany
*  Fampahalalana mikasika an'ny renirano Amazôna 

### Tsiahy
Racine, Wisconsin

**Racine, Wisconsin** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Wisconsin, ao Etazonia. 53401-53408{{cite web|title.

## Jeografia
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 42.7261111111 ary -87.8058333333.
Ny faritr'ora dia GMT -6.

## Jereo koa
* Wisconsin
* Etazonia

## Rohy ivelany
*  www.cityofracine.org/
Kansas City, Missouri

**Kansas City, Missouri** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Missouri, ao Etazonia. .

## Jeografia
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 39.0997222222 ary -94.5783333333.
Ny faritr'ora dia GMT −6.

## Jereo koa
* Etazonia
** Missouri
### Rohy ivelany
* KCMO.org
Abjat-sur-Bandiat

I **Abjat-sur-Bandiat** dia tanàna ao amin'ny fivondronan'i Nontron, ao amin'ny departemantan'i Dordogne, ao amin'ny faritr'i Nouvelle-Aquitaine, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 24001.
I Jean-Claude Massiou no ben'ny tanàna mandritry ny fahazoan-dalana 2008&ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Périgord Nontronnais
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Abjat-sur-Bandiat dia 651 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 196 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 355 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 45.585833° Avaratra ary 0.758889° Atsinanana amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Ambléon

I **Ambléon** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Belley, ao amin'ny departemantan'i Ain, ao amin'ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 01006.
I Annie Bionda no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2011&ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Belley Bas Bugey
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Ambléon dia 123 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 330 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 940 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 45.75° ary 5.6017° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Vung Tau

**Vung Tau** dia tanàna any atsimon'i Vietnam 110 kilometatra any atsimo andrefan'i Hô-Chi-Minh-Ville.
(22013) 1999 XO89

Ny **(22013) 1999 XO89** dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra
madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.

Ny fihisahana amin'ny afovoany (*excentricité*) dia 0.1177082 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 465 tapitrisa kilometatra (3.1116667 AU), ary ny perifeliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 367 tapitrisa kilometatra (2.4562743 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1696.6621612 andro (4.64520783354 taona). Ny anômalia elanelany dia 60.30202. Ny fironany indray dia 8.16359 degre.

## Jereo koa
* Hainkintana
** Zavatra ara-kainkintana

### Rohy ivelany
* Hijery ny banky angon'i JPL mikasikan'ny vaton-danitra kelikely
### Tsiahy
Lisitry ny zavatra madinidinika 1-1000

Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka manomboka amin'ny isa faha-%s hatramin'ny isa faha-%s.
Laharam-pehintany

Ny **laharam-pehintany** na **laharam-pehy** dia fangitra ara-jeôgrafia manome ny fahavaratana na ny fahatsimoana eo amin' ny velaran' ny tany, fajiry na velarana mitelorefy. Ny laharam-pehintany faha-0 dia ny fehibe ary ny laharam-pehintany faha-90 dia ny Tendrontany Avaratra (raha 90°N na +90° no voalaza anatin' ilay fangitra) na atsimo (raha 90°S na -90°). Miaraka ampiasaina amin' ny laharan-jara hasina ny laharam-pehintany hahafantarana tsaratsara kokoa ny misy ny toerana iray eo amin' ny Tany.

Tsy ny Tany ihany no ampiasana ny laharam-pehy na zana-pehy fa ny Volana sy ny planeta na fajiry ary ny bolan-danitra koa.

## Ireo laharam-pehintany

Misy laharam-pehintany manana anarana manokana: ny laharam-pehintany faha 66°33′39″ izao dia faribolan-tendrontany. Any amin' ny faritra avaratra na atsimo kokoa noho io (arakaraky ny ilabolantany isiana) dia hitana manontolo andro (24 ora) ny Masoandro mandritra ny enim-bolana eo ho eo; izany hoe mazava foana ny andro; ary maizimaizina foana ny andro mandritry ny enim-bolana manaraka.

Misy koa ny laharam-pehintany izay mikasika ny fehibe rehefa tonga ny sôlistisy; ny laharam-pehintany mikasika ny fehibe ny 21 Jiona dia antsoina *[[Asorotany (zana-pehintany)|Trôpikan' ny Asorotany]]*; ary ny laharam-pehintany mikasika ny fehibe ny 21 Desambra dia antsoina *[[Adijady (zana-pehintany)|Trôpikan' ny Adijady]]*.

## Fanoratana

Ny litera grika *phi* (φ) no ampiasaina hanoratana ny zoro mamaritra ny laharam-pehintany.

## Jereo koa
* Jeôgrafia

* Voambolan' ny jeôgrafia
Zavatra ara-kainkintana

Ny **zavatra ara-kainkintana** (amin'ny fiteny frantsay : *objet astronomique*), na ny zava-kabakabaka, dia zavatra iray hita eo amin'i Habakabaka ; ny zon-kabakabaka no mifehy ny fitsipi-pampiasana ireny zavatra ireny.

Ireo zavatra ara-kainkintana dia mety vato lehibe izay hita eo amin'ny fehin-kibon'asteroida izay eo anelanelan'ny fajiry Mars ary Jupiter. Misy vondrona iray hafa ihany koa aorian'ny *orbite* an'i Neptune.

## Jereo koa
* Hainkintana
(30298) Somyakhare

Ny **(30298) 2000 HJ81** dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny
asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny
hamaizin'ny lokony.

Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.1936454 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 409.106km (2.7344060 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 276.106km (1.8471992 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1266.4263412 andro (3.4672863551 taona). Ny anômalia elanelany dia 357.38379.. Ny fironany indray dia 7.62624 degre.

## Jereo koa
* Hainkintana
** Zavatra ara-kainkintana : ireo zavatra ara-kainkintana ao amin'ny fehiben'asiterôida ireo dia manana albedo eo amin'ny 0,2-0,3 ary manana hafanana eo amin'ny -80°C hatramin'ny -150°C.
* Lisitry ny zavatra ara-kainkintana madinidinika

### Rohy ivelany
* Hijery ny banky angon'i JPL mikasikan'ny vaton-danitra kelikely
### Tsiahy
Annéville-la-Prairie

I **Annéville-la-Prairie** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Chaumont, ao amin'ny departemantan'i Haute-Marne, ao amin'ny faritr'i Grand Est, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 52011.
I Jacky Bonnecuelle no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008&ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Bassin de Bologne Vignory et Froncles
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Annéville-la-Prairie dia 68 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2009.    Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 48.1977° ary 5.0847° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Albas, Lot

I **Albas, Lot** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Cahors, ao amin'ny departemantan'i Lot, ao amin'ny faritr'i Midi-Pyrénées, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 46001.
I Martial Stambouli no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008&ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Vallée du Lot et du Vignoble
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Albas dia 511 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2009.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 85 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 332 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 44.4694° ary 1.2375° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Les Quatre-Routes-du-Lot

I **Les Quatre-Routes-du-Lot** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Arrondissement  of Gourdon, ao amin'ny departemantan'i Lot, ao amin'ny faritr'i Midi-Pyrénées, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 46232.
I Pierre Leymat no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2001&ndash;2008. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Communauté de communes du Pays du Haut-Quercy Dordogne
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Les Quatre-Routes-du-Lot dia 580 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 1999.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 118 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 209 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 44.9981° ary 1.6461° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Quatre-Routes-du-Lot Eo amin'i www.communes.com
Mayotte

I **Mayotte** na **Maoré** na **Mahôry** dia tamba-nosy sady departemanta frantsay any atsinanana' ny Tamba-nosin' i Kômôro, any avaratra andrefan' i Madagasikara. Ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika no misy azy; ny renivohiny dia i Mamoudzou, izay tanàna lehibe indrindra any. Manana velarana mirefy 376 km2 ilay tamba-nosy. Tamin' ny taona 2023 izy dia nisy mponina 310 022.  

Ny anaran' i Mayotte dia avy amin' ny teny pôrtogey *Mayotta*, fandikana ny teny soahily hoe *Maouti*, izay lazaina fa avy amin' ny teny arabo hoe جزيرة الموت / *Jazirat al Mawet* izay midika hoe "nosim-pahafatesana" (angamba noho ny fisian' ny haran-dranomasina  manodidina ilay nosy izay efa hatry ny ela no mampidi-doza ho an' ny sambo). Amin' ny fiteny simaôre (fitenim-paritra avy amin' ny fiteny soahily), dia antsoina hoe *Maoré* ilay nosy.  Manana nosy kely maromaro i Mayotte: i Mtsamboro, i Mbouzi ary i Bandrélé; ny kaody ara-departemanta ôfisialiny dia 976. Misy telo ny fitenin' ny olona ao, dia ny fiteny frantsay (fiteny indô-eorôpeana) sy ny fiteny simaôre na kimaôre (fiteny banto) ary ny fiteny sibosy na kibosy (fiteny aostrôneziana). Amin' ny teny frantsay i Maiôty dia atao hoe *Mayotte*, fa amin' ny fiteny simaôre kosa dia *Maore*.  Tamin' ny nanjakan' i Louis-Philippe I (mpanjakan' i Frantsa) dia navarotr' i Andriantsoly, soltana faran' i Mayotte izay natahotra ny fandrahonan' ny fanjakana manodidina azy, tamin' ny Frantsay ilay nosy tamin' ny 25 Avrily 1841, mba hahazoany fiarovana. Tamin’ ny taona 1848 dia nakambana amin' ny Repoblika Frantsay ilay nosy. Tamin' ny taona 1886 dia nivadika prôtektôrata ny nosin' i Kômôro Lehibe (na Ngazidja) sy i Môhely (na Mwali) ary i Njoany  (Njdwani) izay notantanin' ny governoran' i Mayotte. Nivadika departemanta andafin' i Frantsa i Mayotte tamin' ny 30 Marsa 2011.  

Ataon' ny Malagasy hoe *[[Antimahôry]]* na *Antemahôry* ny mponina ao Mayotte. Ny nosy manan-danja ao amin' ny tamba-nosin' i Mayotte  dia ireto:

* i Grande-Terre, 363 km2, izay mirefy 39 km ny lavany ary 22 km ny sakany. Ny toerana avo indrindra ao dia aminy dia ny tendrombohitra Bénara na Mavingoni (660 m), ny tendrombohitra Choungui (594 m), ny tendrombohitra Mtsapéré (572 m) ary ny tendrombohitra Combani (477 m). Ao no misy an' i Mamoudzou, renivohitra ara-toekaren' i Mayotte sady misy ny foiben' ny filankevitra departemantaly sy ny prefektiora;
* i Petite-Terre (na nosikely Pamanzi), miaraka amin' i Dzaoudzi sy Pamandzi (izay misy ny seranam-piaramanidina). Mirefy 11 km2 io nosy io;
* ny nosikely Mtsamboro, izay nosy fahatelo lehibe indrindra (2 km2). Mpanjono no tena mipetraka manharitra ao;
* ny nosikely Mbouzi (84 ha), voatokana ho tahirim-boajanahary;
* ny nosikely Bandrélé, nosy fahadimy lehibe indrindra;
* ny nosikely Sable Blanc, eo akaikin' ny valan-javaboary an-dranomasina Saziley (faritra arovana an-dranomasina).

## Jereo koa
Nosy ao amin' ny Tamba-nosin' i Kômôro:
* Ngazidja
* Nzwani
* Mwali
* Mayotte
**Hafa**
* Frantsa
** Departemanta andafy
* Madagasikara
** Andriantsoly
Pôlinezia

I **Pôlinezia** dia faritra ao amin' ny tapany atsinanana amin' i Ôseania izay ahitana nosy maro dia maro. Ny nosy sy ny vondro-nosy mamaritra ny sisiny dia ny vondro-nosin' i Hawaii ary avaratra, ny Vondro-nosy Paska any atsinanana ary i Zelandy Vaovao (*New Zealand* na *Aotearoa*) any andrefana.

Avy amin' ny teny grika hoe πολύς / *polús* ("maro") sy νῆσος / *nễsos*) ("nosy") ny teny hoe *Pôlinezia* ka midika ara-bakiteny hoe "nosy maro".

Miteny amin' ny fiteny aostrôneziana ao amin' ny zana-bondrom-piteny ôseaniana, atao hoe fiteny pôlineziana, ny Pôlineziana.

## Faritra ara-pôlitika
Amin' ny mponina miisa 5 tapitrisa (ny 4,5 ao Hawaii sy ao Zelandy Vaovao, izay tsy Pôlineziana ny ankamaroany), dia ahitana faritra ara-pôlitika miisa 20 i Pôlinezia.

### Firenena mahaleo tena
Misy firenena manana ny fiandrianam-pireneny miisa fito ny ao Pôlinezia, dia:

* ny Vondro-nosy Koky (Cook),
* i Zelandy Vaovao,
* i Kiribaty (Kiribati),
* i Nioe (Niue),
* i Samôa (Samua),
* i Tônga (Tonga), ary
* i Tovalo (Tuvalu).

### Fizaràn-tany tsy mahaleo tena
Misy fizaràn-tany miankina miisa telo ambin' ny folo koa ny ao Pôlinezia, dia:
* i Hawaii, i Samôa amerikana, i Johnston, i Baker, i Howland, i Jarvis, i Palmyra (miankina amin' i Etazonia);
* i Polynésie françaisee, i Wallis-et-Futuna (miankina amin' i Frantsa);
* ny nosy Chatham, i Tokelau (miankina amin' i Zelandy Vaovao);
* ny vondro-nosy Pitcairn (miankina amin' ny Fanjakana Mitambatra);
* ny Nosin'ny Paska (miankina amin' i Sily).

Rakotra ranomasina ny 90&nbsp;% amin' ny velaran' ireo faritra ireo fa ny 10 % fotsiny no tany maina. 

## I Polynésie française
I Polynésie française (amin' ny fiteny tahisiana: *Pōrīnetia farāni*) dia fizaran-tany am-pitan-dranomasina frantsay izay ahitana an' i Tahiti, ny Îles de la Société. Faritra mizakatena i Polynésie française sady manana ny filohany, frantsay, sy ny governemantany. Tsy ny vola *[[euro]]* ihany koa no ampiasainy any fa ny *franc CFP*.

I Papeete no renivohiny, izay tanàna ao amin' ny nosin' i Tahiti. Ny fiteny frantsay no fiteny ôfisialy any, ny fiteny tahisiana (*Reo Ma'ōhi*) dia teny miasa andavanandro miaraka amin' ny fiteny frantsay, izay ampiasaina any am-pianarana.

## Jereo koa
* Ôseania
* Frantsa
**Fizaràm-paritra any [[Ôseania]]:**

* Mikrônezia
* Melanezia
* Pôlinezia
* Aostralazia
Fiteny tahisiana

Ny **fiteny tahisiana** dia fiteny aostrôneziana tenenina any Tahiti. Anisan' ny fiteny pôlineziana izy io. Ny vondron-teny misy azy dia ny fiteny pôlineziana atsinanana, izay niparitaka eran' i Pôlinezia avy teo amin' ny tambanosin' i Samoa. Ny fiteny hafa ao anatin' io vondrona misy ny fiteny tahisiana io dia ny fiteny maory, ny fiteny rapa noy (fitenin' ny Nosin' i Paska) ary ny fiteny haoaianina. Ny toerana itenenana ny fiteny tahisiana dia ny Îles de la Société ary any Tahiti indrindra indrindra. 

## Jereo koa
* Tahiti
Tahiti

**Tahiti** dia ny nosin'ny Polinezia Frantsay izay isian'ny renivohitra Papeete. Ny vondro-nosy misy azy dia ny vondro-nosin'ny Îles du Vent izay ao amin'ny Archipel de la Société.

Ny velarantanin'i Tahiti dia 1 042 km², ary ny isam-ponina dia 178 173 mponina, izany hoe nosy lehibe indrindra ary be mponina indrindran'ny Polinezia Frantsay. Eo amin'ny faritra avaratra andrefan'i Tahiti no misy an'i Papeete.

## Jereo koa
* Polinezia
Papeete

I **Papeete**, izay azo soratana ihany koa hoe **Pape'ete**, dia kaominina renivohitr'i Polinezia frantsay. Izy koa no renivohitry ny nosin'i Tahiti. Any avaratra andrefan'i nosin'i Tahiti no misy azy, ao amin'ny Ranomasimbe Pasifika. Ny kaominina manodidina azy dia Pirae any antsinanaa ary Faa'a (izay ahitana ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenen'i Tahiti Faa'a) any andrefana. 

## Jereo koa
* Oseania
* Tahiti
Faritra frantsay

Ny **faritra**, any Frantsa (amin'ny fiteny frantsay *région*),  dia fizarana ara-tanin'ny Repoblika Frantsay. Ny isan'izy ireo dia fito ambin'ny roapolo (21 any Frantsa renitany (frantsay : *métropolitaine*), faritany ary departemanta andafy efatra, fivondronana izay tsy mitondra ny sata ofisialim-paritra fa manana sata mitovitovy : ny fitondronan'i Corse ary ny departemantan'i Mayotte).

## Jereo koa
* Frantsa
Nha Trang

**Nha Trang** dia tanàna any atsimon'i Vietnam 460 kilometatra any atsimo andrefan'i Hô-Chi-Minh-Ville.

*Nha Trang - Wikivoyage
Polynésie française

I **Polynésie française** dia fizaràn-tany andafin-dranomasina an' ny Repoblika Frantsay, izay ahitana tambanosy dimy misy nosy 118 (ny 67 amin' ireo no misy mipetraka) ao amin' ny Ranomasimbe Pasifika, 6&nbsp;000&nbsp;km miantsinanana avy ao Aostralia: ny Tambanosin' i la Société, ny îles du Vent ary ny îles Sous-le-Vent, ny Tambanosin' i Tuamotu, ny Tambanosin' i Gambier, Tambanosy Australes ary ny Vondronosy Marquises.
Firenena andafy

Ny **firenena andafy** dia karazana faritra mizaka-tena : Groenlanda ary Nosy Feroe (Danmarka), Polinezia frantsay ary Nouvelle-Calédonie (Frantsa).
Azia Atsimo-Atsinanana

I **Azia Atsimo-Atsinanana** dia ny faritr' i Azia any atsinanan' i  India ary any atsimon' i Sina. Ireo firenena izay lazaina fa ao Azia Atsimo-Atsinanana dia i Myanmara, Tailandy, Malaizia, Indônezia, Filipina, Vietnamy, Laôsa, Broney Darosalama ary Kambôdia. Ao amin' i Azia Atsimo-Atsinanana ihany koa i Singapaoro, na dia tsindraindray izy voasokajy ho firenena aziatika tatsinanana, noho ny kolontsainy izay anjakan' ny kolontsaina sinoa.

## Jeôgrafia

Ny velarantany manontolon' i Azia Atsimo-Atsinanana dia eo amin' ny 4&nbsp;000&nbsp;000 km2. Ny isan'  ny mponiny dia 593&nbsp;000&nbsp;000. Iray ampahaenin' ny mponina ao Azia Atsimo-Atsinanana no miaina ao amin' ny nosy Java, any Indônezia, izay nosy manana hakitroky ny mponina avo indrindra eto an-tany.

Sinoa telopolo tapitrisa ihany koa no miaina ao Azia Atsimo-Atsinanana, indrindraindrindra any Indônezia, any Malaizia, any Singaporo ary any Vietnamy.

## Jereo koa

### Ireo faritra ara-dafintany ao Azia

* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra

### Fizaràm-paritra hafa ao Azia

* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampahatsinanana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin'i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
(103677) 2000 CT59

Ny **(103677) 2000 CT59** dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny
asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny
hamaizin'ny lokony.

Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.1808454 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 515.106km (3.4487751 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 357.106km (2.3924215 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1823.0818571 andro (4.99132609747 taona). Ny anômalia elanelany dia 84.57187.. Ny fironany indray dia 10.50452 degre.

## Jereo koa
* Hainkintana
** Zavatra ara-kainkintana : ireo zavatra ara-kainkintana ao amin'ny fehiben'asiterôida ireo dia manana albedo eo amin'ny 0,2-0,3 ary manana hafanana eo amin'ny -80°C hatramin'ny -150°C.
* Lisitry ny zavatra ara-kainkintana madinidinika

### Rohy ivelany
* Hijery ny banky angon'i JPL mikasikan'ny vaton-danitra kelikely
### Tsiahy
Habakabaka

Ny **habakabaka** dia faritry ny erana izay lavitry ny soson-drivotra ary lavitry ny zava-kabakabaka.

Noho izany ny habakabaka dia velarana manana hakitroka akaiky ny aotra izay manasaraka ny kintana.

Ny habakabaka ihany koa dia ny **haben’ny lanitra sy ny toerana rehetra any ivelan’ny [[rivotra]]** manodidina ny Tany, izay manomboka any amin’ny rivotra ambony indrindra ka mandalo amin’ny **[[Atmôsfera|atmosfera]]** ary miafara amin’ny **habaka ivelany** (espace).

## Famaritana sy fizarana
Ny habakabaka dia azo zaraina ho ambaratonga roa lehibe:

# **Habakabaka anatiny** (*atmosfera*): ilay faritra manodidina ny Tany ahitana rivotra sy oksizenina, iainantsika.
# **Habakabaka ivelany** (*habaka* na *espace*): ilay faritra any ivelan’ny atmosfera, tsy ahitana rivotra, antsoina koa hoe *vakivaky lanitra*.

## Fampiasana ny teny hoe habakabaka
Ny teny hoe **habakabaka** dia afaka manondro:

* Ny **[[lanitra]]** amin’ny fomba ankapobeny
* Ny **toerana misy [[kintana]], [[volana]], planeta**
* Ny **sahan-dahatsary (espace virtuel)** amin’ny solosaina
* Ny **sehatra amin’ny fanehoan-kevitra**, toy ny hoe *habakabaky ny demokrasia*

## Habakabaka ara-boajanahary
Any amin’ny habakabaka no ahitana:

* **Kintana**
* **Planeta** (toy ny Tany, Mars, sns.)
* **Volana**
* **Comète sy asteroid**

*
* **Tantely mainty** (*trou noir*)
* **Galaksia** (milky way, sns.)

Tsy misy rivotra any amin’ny habakabaka ivelany, ka tsy mandeha ny feo raha tsy amin’ny alalan’ny onjam-peo.

## Fanandratana sy fikarohana amin’ny habakabaka
Hatramin’ny taonjato faha-20, dia niha-mivoatra ny **siansa sy teknôlôjia** nandalina ny habakabaka:

* Fandefasana **satelita**
* Fisidinan'ny **olombelona** (toy ny **Neil Armstrong** sy **Valentina Tereshkova**)
* Fikarohana nataon’ny NASA, ESA, sy agentina hafa

## Siansa mifandray amin’ny habakabaka

* **Astronomia**: Fianarana ny kintana sy ny zavamiaina any an-danitra
* **Astrophysika**: Fandalinana ara-fisika ny trangan-javatra any amin’ny habakabaka
* **Cosmologie**: Fandalinana ny fiavian’ny tontolo sy ny fanitarana azy

## Jereo koa

* Lanitra
* Kintana
* Tany
* Astronomia
* NASA
Kintana

Ny **kintana** dia bola plasma (etona mafana be) izay voatazon'ny hery mampifanintona mba tsy hiparitaka. Manjelatra izy noho ny fiota niokleary ao anatiny. Hazavana sady hafanana no avoakany, miaraka amin'ny tana hafa izay tsy hitan'ny maso toy ny tana radio, tana X ary tana gamma toy ny tana ankoatry ny volomparasy (UV). Samihafa ny anjaran'ireo tana isan-karazany ireo arakaraka ny haben'ny kintana.

## Famaritana Astronomika
Amin'ny astronomia, ny kintana dia azo faritana ho **masoandro** iray izay mandeha amin'ny alalan'ny angovo avy amin'ny fiovan'ny **fifandimbiasan'ny atôma hidrogena ao amin'ny atôma helium**. Ny kintana dia mivoatra avy amin'ny **gigante fotsy** ka miorina ho **kintana lehibe**, manana fototra maro sy lanja araka ny faharetany sy ny hafainganam-pandehany.

Ireo kintana mahery indrindra dia mamokatra **hazavana sy hafanana** avy amin'ny fanovàna simika eo amin'ny atôma ao amin'ny atôma helium. Raha izany, ireo kintana malaza sy lehibe indrindra dia toy ny **supernova** sy **novas** izay mihamaro be.

## Jereo koa
* Hainkintana
** Habakabaka
Amboahaolo

Ny **amboahaolo** dia biby mampinono, izay mitondra anarana *renard* amin' ny teny frantsay, na *fox* amin' ny teny anglisy. Mitovy endrika amin' ny alika sy ny amboa izy io.

## Jereo koa
* Amboahaolo mena
* Amboahaolo arktika
* Amboahaolo feneka
Achey

I **Achey** dia tanàna ao amin'ny fivondronan'i Vesoul, ao amin'ny departemantan'i Haute-Saône, ao amin'ny faritr'i Bourgogne-Franche-Comté, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 70003.
I Claude Bourrier no ben'ny tanàna mandritry ny fahazoan-dalana 2008-2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i 
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Achey dia 70 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2006.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 206 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 258 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 47.5747° Avaratra ary 5.6083° Atsinanana amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Aix-la-Fayette

I **Aix-la-Fayette** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Ambert, ao amin'ny departemantan'i Puy-de-Dôme, ao amin'ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 63002.
I Guy Sauvadet no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008&ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Haut-Livradois
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Aix-la-Fayette dia 76 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2009.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 842 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 1109 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 45.5178° ary 3.5222° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Soson-drivotra

Ny **soson-drivotra** (avy amin' ny hoe *sosona*: "zavatra atao ao anatin'ny zavatra hafa iray hanatevina azy"; sy ny hoe *rivotra*: "aera mihetsika mivoivoy eny amin' ny habakabaka") na **atmôsfera** (avy amin' ny teny grika hoe *ἀτμός*, "etona" na "rivotra", sy ny hoe *σφαῖρα*, "bola") dia ny sosona izay eo ambonin'ny vohon'ny fajiry (na planeta) iray. Izy io dia mety soson'etona (toa ny soson-drivotry ny tany ary ny soson-drivotry sy ankamaroan'ireo fajiry fantatra) na rio (na plasma).

## Jereo koa
* Voambolan' ny jeôgrafia
Rivotra

Ny **rivotra** dia etona eny amin' ny habakabaka. Ny fitsokan'ny rivotra dia vokatry ny fahasamihafan-tsindry eo amin' ny toerana roa samihafa.

## Jereo koa

* Rano
* Tadio
* Etona
* Setroka
* Rivotra
* Rivodoza
* Rivotra mitsoka
* Rambondanitra
* Singa efetra
Fajiry

Ny **fajiry** na **planeta** dia zavatra ara-kainkintana izay mihodikodina manodidina ny kintana izay milanja iray tapitrisa ny lanjan'ilay fajiry. Ampy lanja ny fajiry mba tsy hiparitahan'ny zakany eraky ny habakabaka. Ny hery manintona ny zaka no maha-boribory ny fajiry.

Ireto ny anaran'ny planeta ao amin' ny lamin' ny Masoandro: i Merkiora, i Venosy, ny Tany, i Marsa, i Jopitera, i Satiorna, i Oranosy ary i Neptiona.



## Loharano
Zaka

Ny **zaka** dia izay mamorona ny zava-drehetra. Ny satan' ny zaka tena hita matetika dia ny vainga, ny ranoka, ny etona ary ny plasma. Miely eran' ny habaka ny zaka ary manana lanja. Ao amin' ny taranjan' ny fizika dia zaka avokoa izay rehetra manana lanja.

## Jereo koa
**Raha*
**Akora*
(70231) 1999 RP58

Ny **(70231) 1999 RP58** dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny
asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny
hamaizin'ny lokony.

## Famaritana

Ny atao hoe zavatra ara-kainkintana dia zava-drehetra izay hitan'ny maso ao amin'ny habakabaka : asterôida, karazana vato "kely" vita ranomandry na metaly,
manana savaivo mirefy eo amin'ny 10 metatra hatramin'ny 200 kilometatra. Raha toa ka mihoatra ny habeny dia atao hoe fajiry (planeta) madinika ;
ny fajiry dia zavatra ara-kabakabaka izay manana refy eo amin'ny 300 hatrany amin'ny 1 hetsy kilometatra (toa i Jupiter). Ireo fajiry ireo dia manana
voany vita vy sady/na nikela, ho an'ny ankamaroan'izy ireo.

Iharan'ny zon-kabakabaka ireo zavatra ara-kainkintana ireo.

## Tondro

Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.1222571 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 403.106km (2.6956818 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 315.106km (2.1083542 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1359.7617637 andro (3.72282481506 taona). Ny anômalia elanelany dia 186.55501.. Ny fironany indray dia 5.72751 degre.

## Jereo koa
* Hainkintana
** Zavatra ara-kainkintana : ireo zavatra ara-kainkintana ao amin'ny fehiben'asiterôida ireo dia manana albedo eo amin'ny 0,2-0,3 ary manana hafanana eo amin'ny -80°C hatramin'ny -150°C.
* Lisitry ny zavatra ara-kainkintana madinidinika

### Rohy ivelany
* Hijery ny banky angon'i JPL mikasikan'ny vaton-danitra kelikely
### Tsiahy
Oktety

Ny **oktety** dia venty andrefesana ny data amin'ny taranjan'ny kajimirindra. Ny oktety dia bity miisa valo, izany hoe isa miroafototra valo. Ny baity (amin'ny teny anglisy *byte*), no anisan'ny fomba anononana ny oktety amin'ny teny anglisy, na dia azo ampiasaina amin'ny teny anglisy koa aza ilay teny *octet*.

## Eva

Ny eva ampaisaina anehoana ny oktety dia ny litera "o" zanatsoratra.

Tsy avelan'ny Rafitra Iraisam-pirenena (SI) ampiasaina ny "O" renisoratra noho ny fitovizany amin'ny isa 0, ary natao ho an'ny refy misy fifandraisana amin'olona iray ny litera renisoratra. Mbola tsy tena tapaka ny hevitra momba izany, satria tsy anisan'ny refy ampiasain'ny Firafitra Iraisam-pirenena ny ventim-pampahalalana

## Fampiasana ny tovona mamaritra ny habe

Rehefa ampiharina amin'ny oktety ny tovana kilo, mega ary giga, dia tsy tora-telo ny isa folo (103n) intsony no soloiny fa tora-polon'ny isa roa (210n) ; ka mba tsy hifangaroan'ny tovona ampiasaina ho an'ny 103n sy ny tovona ampiasaina ho an'ny 210n ; dia noforonina ireo tovona mifarana amin'i **bi** : ki**bi**oktety, me**bi**oktety, gi**bi**oktety, te**bi**oktety, sns. :
* kibioktety → 210×1 o → 210 o;
* mebioktety → 210×2 o → 220 o;
* gibioktety → 210×3 o → 230 o;
* tebioktety → 210×4 o → 240 o;
* pebioktety → 210×5 o → 250 o;
* sns...

Mbola betsaka ny mampiasa ny tovona taloha amin'izao fotoana, na dia tsy ankasitrahan'ny SI aza izany, izay mamaritra tovona hafa mihitsy. Tsy fampiasan'ny olona amin'ny fiainana mandavanandro na an-teny na an-tsoratra ireo tovona ho an'ny isa miroa fototra, anefa ampiasaina matetika ireo toraky ny isa roa ireo amin'ny taranjan'ny kajimirindra indrindra indrindr ary amin'ny taranjan'ny elektronika amin'ny ankapobeny. Ao amin'ny rindrankajy open source ary ny mpandrindra milina GNU/Linux no tena ahitana ny fampiasana ireo tovona miroa fototra ireo.

Fantatry ny mpanamboatra kapila izay fahasamihafana izay : oktety miaraka amin'ny tovona tsotra (kilo, mega, giga) no aseho ny eo amin'ny fonon'entana, anefa oktety miaraka amin'ny tovona miroa fototra (kibi, mebi, gibi) no asehon'ny mpandrindra milina eo amin'ny efajoro, na GNU/Linux izany na Microsoft Windows. Ka noho izany mitovy fiatiana amin'ny kapila 93 gibioktety (isa izay hita eo amin'i Windows : 93,1 "gigaoktety" ; ary eo amin'i Linux : 93,1 gibioktety) ny kapila iray manan-piatiana 100 gigaoktety (isa izay hita eo amin'ny fonon'entana).
Iemena

I **Iemena** dia firenena ao Atsinanana Akaiky, any Azia, ao amin’ ny tendro atsimo-andrefan’ ny Saikanosin' i Arabia sady manana morontsiraka ao amin’ ny Ranomasina Mena sy ao amin’ ny Hoalan' i Aden. Ny renivohiny dia i Sana'a. Mirefy 527&nbsp;829 km2 ny velaran-taniny ary miisa 23&nbsp;833&nbsp;000 ny isan' ny mponina ao aminy araka ny fanisana natao tamin' ny taona 2011. Ny faritr' ora dia +3.

Ao atsimo dia ahitana lemaka amorontsiraka somary tery izay manana halava mirefy 1&nbsp;900&nbsp;km manamorona ny Hoalan' i Aden; ao andrefana ny dia ahitana ny lemaka amorontsirak’ i Tihâmah izay be fasika sady karankaina. Any anaty tany kokoa, eny afovoan’ ny tany lemaka, no hitana tendrombohitra sy lembalemba avo. Midina ny vohon-tany rehefa mankany amin’ ny sisin-tany ao avaratra-atsinanana (mankany Arabia Saodita sy any Ômana) ary tany efitr’ i Ar Rub‘ al Khal no hita any.

Ny mponina any Iemena dia mivangongo kokoa ao amin’ ny tapany atsimo sy andrefan’ io firenana io. Ny vahoaka monina an-tendrombohitra sy amin’ ny morontsiraka atsimo dia Arabo, fa ny ao amin’ ny tany lemaka amorontsiraka andrefan’ i Tihâmah dia manam-piaviana arabo sy afrikana. Saika ny mponina any Iemena manontolo dia manaraka ny finoana silamo. Ny fiteny arabo no fiteny ôfisialy ao Iemena.

Miompana amin’ ny fambolena ny toekaren’ i Iemena (na dia eo aza ny faritra misy azy sy ny toetany izay tsy dia tsara ho an’ ny fambolena), nefa ny fitrandrahana solitany dia mitombo hatrany nanomboka tamin’ ny taompolo 1980.

Teraka tamin’ ny taona 1990 i Iemena ankehitriny, tamin’ ny alalan’ ny fitambaran’ ny Repoblika Demôkratika Entim-Bahoakan' i Iemena (tao atsimo) sy ny Repoblika Arabon' i Iemena (tao Avaratra).

## Jereo koa
**Firenena ao Azia:**

Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Azia Afovoany

I **Azia Afovoany** dia faritra afovoan' ny kôntinenta aziatika izay mivelatra manodidina ny ranomasina Kaspiana, ny ranomasin' i Araly ary ny farihy Balkhach. Ny firenena izay lazaina fa ao Azia Afovoany dia ireo firenena aziatika dimy izay manana anarana mifarana amin' ny -*stan* (Kazakstana, Ozbekistàna, Tajikistàna, Torkmenistana, Kirgizistana). Raha atambatra ireo firenena dimy ireo dia miisa eo amin' ny 61,5 tapitrisa ny mponina ary 4 tapitrisa km2 ny velarantany. 

Ny Repoblika Sôsialista Sôvietika ireo firenen' ny Azia Afovoany ireo talohan' ny taona 1991: i Kazakstàna (16 tapitrisa mponina tamin' ny 2009), i Kirgizistàna (5,5 tapitrisa), i Tajikistàna (7,3 tapitrisa), ary i Ozbekistana (27,6 tapitrisa). Anisan' ny toerana izay lazaina fa ao Azia Afovoany dia i Afganistana, Avaratr' i Irana, Kasimiria, Pakistana avaratra, Môngôlia ary tsindraindray koa Xinjiang ary Tibeta any Sina andrefana miaraka amin' ny faritra atsimon' i Siberia.

## Jereo koa

### Ireo faritra ara-dafintany ao Azia

* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra

### Fizaràm-paritra hafa ao Azia

* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampahatsinanana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin'i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Roalahiny

Ny **roalahiny**, na **diôdy** dia mpiorina haikoriam-boanaratra. Mpiorina tsy lineary izy io ary tsy mifandrify, izany hoe tsy mandeha ilay izy raha vao avadika ny fidirana ary ny fivoahan'ny rian'aratra.
Maromaro ireo mpiorina izay mitondra izay manana fihetsika sahala an'ny roalahiny ary manana fifanohizana P-N avokoa izy ireo.

Ny fihetsiky ny roalahiny dia mamela ny rianaratra handrika araka ny todiny : mamela ny rianaratra ny roalahiny raha ny fifanohizana P no idiran'ny rianaratra, ary tsy mamela izy raha P no fifanohizana ivoahany.

Ampiasaina anaty mpanitsy zitina izay hahafahana mamadika ny zitina miherina ho lasa zitina mikararana

## Fandeha ara-teôria

Ny roalahiny dia mpiorina mamela ny rianaratra hikoriana raha avy any amin'ny lahinabo mankany amin'ny lahiniba ny fikorian'ny rianaratra. Hita eo ambonin'ilay foniny ny lahinabo ary ny lahiniba.
Goiás

I **Goiás** dia faritany mizaka-tena ao Brazila, izay eo amin'ny faritra afovoan'ny firenena. Ny teny Goiás (izay **Goyaz** taloha) dia avy amin'ny anaran'ny mponina teratany eo an-toerana. Ny teny tena niavian'ilay anarana dia mety *guaiá* izay midika "olona mitovy fiaviana". Ny faritany manodidina azy dia i Tocantins, Bahia, Minas Gerais, ny Distrika Federaly, Mato Grosso do Sul ary Mato Grosso.

Ny renivohitr'i Goiás dia Goiânia, izay nanana isam-ponina 1,26 tapitrisa tamin'ny 2008.

Ny faritra lehibe indrindra amin'ny Valan-javaboarin'i Emas dia ao anatin'ny kaominina misy azy.

## Tanàna lehibe
Mizara ho kaominina 246 ny fanjakana. Ireto avy ireo tanàna 15 be mponina indrindra:
* Goiânia (1,466,105)
* Aparecida de Goiânia (542,090)
* Anápolis (375,142)
* Rio Verde (217,048)
* Luziânia (199,615)
* Águas Lindas de Goiás (195,810)
* Valparaíso de Goiás (159,500)
* Trindade (121,266)
* Formosa (115,789)
* Novo Gama (110,096)
* Senador Canedo (105,459)
* Itumbiara (102,513)
* Catalão (102,393)
* Jataí (98,128)
* Santo Antônio do Descoberto (90,525)

## Jereo koa
Tocantins

**Tocantins**, dia anisan'ny fanjakana federaly ao Brazila. Noforonina tamin'ny 1988 io faritany io avy amin'ny singa avaratr'i Goiás. Natomboka tamin'ny 1989 ny fanorenana ny renivohitra vaovao, Palmas, na dia maro aza ireo tanàna naorona tamin'ny fanjanahantany portogey afaka natao ho renivohitra.

## Isam-ponina

Ny tanàna be mponina indrindra dia Palmas, Araguaína, Gurupi ary Porto Nacional.

Mitombo haingana ny isam-ponin'ilay faritany toa ny isam-ponin'ny renivohiny. Olona mahery ny dimy alina sy iray hetsy no teraka na nifindra monina tao amin'ny faritan'i Tocantins.

## Tanàna lehibe
* Palmas – 299.127
* Araguaína – 180.470
* Gurupi – 86.647
* Porto Nacional – 53.010
* Paraíso do Tocantins – 51.252
* Araguatins – 35.761
* Colinas do Tocantins – 35.424
* Guaraí – 25.923
* Tocantinópolis – 22.870
* Dianópolis – 22.139
* Miracema do Tocantins – 18.248

## Jereo koa
*  Governemantan'ny faritan'i Tocantins 

## Jereo Koa
*Lisitry ny faritany ao Brazile
Acre

I **Acre** dia fanjakana federaly brazilianina ao amin' ny tapany avaratr' i Brezila. Ny fiavian' ilay anarana *Acre* dia avy amin' ny renirano izay miampita ny renivohiny Rio Branco, atao hoe Rio Acre.

I Acre no anisan' ny tany lasa brezilianina farany tao Brezila. Nisintaka tamin' i Bôlivia izy, ary nivadika tany federaly brezilianina tamin' ny 25 Febroary 1904.

Lasa faritany mizaka-tena i Acre ntamin' ny taona 1962.

## Tantanara
An'i Bolivia hatramin'ny faran'ny taonjato faha-19 i Acre. Na izany aza, dia nonenan'ny Breziliana mpifindra monina izy io izay nahavita nanangana faritany mahaleo tena tao Bolivia.

Tamin’ny 1899, dia nitombo ny ezaka nataon’ny Boliviana mba hifehy ny faritany. Niteraka korontana teo amin'ny vahoaka Breziliana izany, izay niezaka imbetsaka nanangana repoblika mahaleo tena.

Tamin’ny 14 Jolay 1899, ilay mpitsangatsangana Luis Galvez Rodriguez de Arias, niaraka tamin’ny fanohanan’ny fanjakana Breziliana an’i Amazonas, dia nanangana ny Repoblika Acre (Repoblika Voalohany) tao amin’ny faritany niadian-kevitra teo amin’i  sy  ary a.

Nanafika ny miaramila Boliviana ny Martsa 1900. Nandeha ambanin-tany ny governemanta Acre, ka niteraka fikomiana manohitra ny Boliviana tamin’ny 17 Septambra 1900. Tamin’ny Novambra 1900, dia nambara indray ny Repoblikan’i Acre (Repoblika faha-2). Nopotehin’ny miaramila Boliviana ilay fikomiana, tamin’ny 25 Desambra 1900. Tamin'ny 11 Jolay 1901, nanapa-kevitra i Bolivia fa hanofa an'i Acre amin'ireo mpampiasa vola amerikana sy britanika. Kanefa, tamin’ny 6 Aogositra 1902, dia nipoaka indray ny fikomiana manohitra ny Boliviana, ary noho ny fanohanan’ireo “barona fingotra”, dia nipoaka ny ady tamin’i Bolivia, izay nifarana tamin’ny 24 Janoary 1903 ihany.

Tamin'ny 27 Janoary 1903 dia nambara indray ny Repoblikan'i Acre (Repoblika fahatelo).

Tamin’ny 17 Novambra 1903, dia nosoniavina teo amin’i Bolivia sy Brezila ny Fifanarahana Petrópolis. Nolazainy fa nanome faritany tamin'i Mato Grosso i Brezila ary nandoa 20 tapitrisa pounds sterling; ho setrin'izany, nanome an'i Acre ho an'i Brezila i Bolivia. Nanolo-tena hanangana ny lalamby Madeira-Mamoré ihany koa i Brezila. Nampidirina tao Brezila àry i Acre ary nozaraina ho departemanta telo.

## Kaominina
Acrelândia, Bujari, Capixaba, Plácido de Castro, Porto Acre, Rio Branco, 
Senador Guiomard, Manoel Urbano, Santa Rosa do Purus, Sena Madureira, Assis Brasil, Brasiléia, Epitaciolândia, Xapuri, Tarauacá, Jordão, Feijó, Cruzeiro do Sul, Mâncio Lima, Marechal Thaumaturgo, Porto Walter, Rodrigues Alves
Alagoas

**Alagoas** dia faritany mizaka tena brazilianina eo amin'ny faritr'i Nordeste. Maceió no renivohiny.

## Jereo Koa
*Lisitry ny faritany ao Brazile
Saint-Denis, Réunion

I **Saint-Denis, Réunion** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Saint-Denis, ao amin'ny departemantan'i Réunion, ao amin'ny faritr'i Réunion, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 97411.
I Gilbert Annette no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Nord de la Réunion
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Saint-Denis dia 142241 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2007.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 0 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 2276 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia -20.8789° ary 55.4481° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Kolon-tsaina
* Ny Cathedral ny Saint Denis
* Ny trano fivavahana Noor-e-Islam, ny ankamaroan'ny Réunion sy ny zokiny indrindra amin'ny frantsay misy tany (1905)
* Ny Garden-panjakana sy ny Natural History Museum ao Réunion

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Dar es Salam

**Dar es Salam** ( دار السلام)‎ Dār as-Salām dia renivohitran'i Tanzania. 2.698.651 mponina.

## Zanabohitra
## Toe-karena
## Kolon-tsaina
## Jeografia
## Jereo koa

## Rohy Ivelany

## Tsiahy