Lanitra Fahatelo

Ny **Lanitra Fahatelo**, ao amin' ny fivavahana abrahamika maro, dia fizaràzan' ny Lanitra araka ny kôsmôlôjia ara-pivavahana. Amin' ny lovantsofina sasany dia heverina ho fonenan' Andriamanitra izy io, ary amin' ny hafa dia ambaratonga ambany kokoa amin' ny Paradisa, izay matetika anisan' ny lanitra fito.

## Jodaisma
Miresaka momba ny Lanitra (hebreo: *Shamayim*) ny boky voalohany ao amin' ny Tanakh, fa tsy miresaka ny Lanitra Fahatelo na isan-danitra voafaritra mazava. Voatonona imbetsaka ny Lanitra ao amin' ny Genesisy toko voalohany. Aseho ao amin' ny andininy voalohany ho zavaboarin' Andriamanitra izy io. Nadika ho fisarahan' ny Lanitra ho roa ny nampisarahany ny mazava sy ny haizina ao amin' ny andininy faha-4 sy faha-5: ny andro (seza fiandrianan' Andriamanitra) sy ny alina (izay misy an' izao rehetra izao). Ao amin' ny andininy faha-8 dia manondro ny atmôsfera eo ambonin' ny Tany izay misy vorona manidina ny lanitra, ary ao amin' ny andininy faha-14 dia fipetrahan' ny fahazavana ny lanitra, izay fantatra aty aoriana kokoa (andininy 16) ho ny Masoandro sy ny Volana ary ny kintana.

Ny hevitra fahatelo momba ny Lanitra, antsoina hoe שׁמי השׁמים / *shămei hashamyim* ("Lanitry ny Lanitra"), dia hita ao amin' ny andalana toy ny Genesisy 28:12 sy ny Deoterônômia 10:14 ary ny 1Mpanjaka 8:27 izay maneho azy ho fari-panjakana ara-panahy miavaka misy na ivezivezen' ny anjely sy Andriamanitra.

Mahatonga ny teny hoe "lanitra" hanana fandikana samihafa momba ny toetrany ny fanjavozavon' ny teny hoe *shamayim* ao amin' ny Baiboly hebreo, sy ny maha teny milaza maro azy, indrindra fa ny fiakaran' ny mpaminany Elia.

Ao amin' ny ''Boky'' ''faharoan' Henôka'', ny Lanitra Fahatelo dia voalaza fa toerana "eo anelanelan' ny fahalovana sy ny tsy fahalovana" misy ny Hazon' Aina, "izay itoeran' ny Tompo, rehefa miakatra any amin' ny paradisa Izy" (toko faha-8). Loharano roa ao amin' ny Lanitra Fahatelo, ny iray ikorianan-dronono ary ny iray ikorianan-tantely, sy loharano roa hafa ikorianan-divay sy ikoriana-menaka, midina ao amin' ny saha Edena (and. faha-6). Mifanohitra amin' ny hevitra mahazatra momba ny Paradisa, ny *Boky* *faharoan' i Henôka* dia milazalaza azy io koa ho "toerana tena mampihoron-koditra" ho an' izay manao ratsy, ahitana "fampahoriana isan-karazany" ataon' ny anjely tsy misy indrafo amin' ireo "izay manala baraka an' Andriamanitra, ireo izay manota  eto an-tany manohitra ny natiora", anisan' izany ny mpanao mazia, ny mpanao fankatovana, ny mpamosavy, ny mpiavonavona, ny mpangalatra, ny mpandainga, ary izay meloka amin' ny fandikan-dalàna samihafa (toko faha-10). Ao amin' ny *Boky slavan' i Henôka* (na *Boky faharoan' i Henôka*) 8:5, dia any amin' ny Lanitra Fahatelo ny paradisan' ny olo-marina.

Fitantarana momba ny aretina sy ny fahafatesan' i Adama ny *[[Apôkalipsin' i Mosesy]]* (na *[[Apôkalipsin' i Mosesy|Fiainan' i Adama sy Eva]]*). Ao amin' ny toko faha-37 dia voalaza fa nandevina ny fatin' i Adama tao amin' ny Paradisa, ilay Lanitra Fahatelo, ny arkanjely Mikaela, mba hiandry ny fitsanganana amin' ny maty.

Ao amin' ny dikan-teny slavônikan' ny *Apôkalipsy grikan' i Baroka*, izay antsoina koa hoe *[[Boky fahatelon' i Baroka]]*, dia naseho ny mpanoratra ny feniksa iray, sy ny dragona iray mipetraka ao sady lazaina fa mihinana ny fatin' ireo "izay nandany ny androm-piainany tamin' ny ratsy".

Ao amin' ny *The Legends of the Jews* nosoratan' i Louis Ginzberg, io fizarana fahatelo amin' ny Paradisa io dia voalaza fa, toy ireo enina hafa, "roa ambin' ny folo alina maily ny sakany ary roa ambin’ ny folo alina maily ny halavany", vita amin' ny volafotsy sy volamena, ary mirakitra "ny tsara indrindra amin' izay rehetra misy any an-danitra".

### Mponina
Ankoatry ny voavotra sy ny mpandika lalàna ary ny anjely isan-karazany voalaza ao amin' ny Baiboly sy ny lahatsoratra hebreo hafa, dia misy olo-malaza sy fanahy manokana maromaro voalaza fa monina ao amin' ny Lanitra Fahatelo. Araka ny *The Legends of the Jews* nosoratan' i Louis Ginzberg dia anisany ireto:

* Abrahama, Isaaka, Jakôba, Mosesy, Aarôna, Azraela;
* ny Isiraelita tamin' ny vanim-potoan' ny Eksôdôsy;
* ny mpanjakan' i Jodà (indrindra fa i Davida, "afa-tsy i Manase, zanak' i Hezekia, izay mitarika ny fizaràna faharoa misy ny mpivalo").

## Kristianisma

### Testamenta Vaovao
Ao amin' ny 2Kôrintiana toko 12:2-4, dia nanoratra toy izao i Paoly Apôstôly:2 Mahalala olona anankiray ao amin' i Kristy aho, tokony ho efatra ambin' ny folo taona lasa izay - na tao amin' ny tena, na tsy tao amin' ny tena, tsy fantatro, Andriamanitra no mahalala - ilay anankiray dia nakarina ho any amin' ny lanitra fahatelo. 3 Ary mahalala ilay olona anankiray aho - na tao amin' ny tena, na tsy tao amin' ny tena, tsy fantatro, Andriamanitra no mahalala - 4 fa nakarina ho any Paradisa izy ka nandre teny tsy azo tenenina sady tsy tokony holazain' olona." (*[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]*)Araka ny voalazan' i E. W. Bullinger, ny teny grika dia midika hoe "nentina", fa tsy "nakarina", izay mety ho taratry ny finoan' ny Jiosy fa any ankoatry ny lanitra ambony indrindra no misy ny Paradisa.

Milaza ny Kristiana hafa, satria tsy hita na aiza na aiza ao amin' ny Baiboly ny hevitra momba ny lanitra telo, fa lanitra ara-panahy, na toerana tsy azo tsapain-tanana misy an' Andriamanitra, no tian' i Paoly holazaina amin' ny hoe "lanitra fahatelo". Amin' io fomba fijery io dia manondro fotsiny ny "lanitra" fizika izay misy ny atmôsfera sy ny tsy taka-maso ny lanitra voalohany sy faharoa, ary midika "lanitra" ankoatr' ireo roa voalaza ireo ny "lanitra fahatelo".

Miharihary koa ny hevitra momba ny kôsmôlôjia ara-pivavahana momba ny "lanitra" ninoan' ny Jiosy sy ny Kristiana tany amin' ny taonjato voalohany, ao amin' ny *Boky* *faharoan' i Henoka* (jereo ny fizaràna teo aloha).

### Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao
Araka ny *[[Apôkalipsy voalohan' i Jakôba]]* dia mipetraka any amin' ny Lanitra Fahatelo i Joany Batista.

### Rain' ny Fiangonana
Niresaka momba ny lanitra telo, izay heverina fa nampianarin' ny Apôstôly mivantana ny ankamaroany, ny Rain' ny Fiangonana voalohany. Amin' ny fiteny mahazatra tamin' izany fotoana izany, dia noheverina ho lanitra voalohany ny ny habakabaka izay anidinan' ny vorona, noheverina ho lanitra faharoa ny habakabaka nitoeran' ny kintana, ary noheverina ho lanitra fahatelo ny fonenan' Andriamanitra.

### Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany
Mampitovy ny lanitra fahatelo amin' ny Fanjakana Selestialy ny teôlôjian' ny Olomasin' ny Andro Farany, izany hoe ny ambony indrindra amin' ny ambaratongam-boninahitra telo omen' Andriamanitra ho valisoa aorian' ny fitsanganana amin' ny maty sy ny fitsarana farany.

Ao amin' ny 1Kôrintiana toko faha-15 dia misy voninahitra telo ny any an-danitra, izay ampitahaina amin' ny masoandro sy ny volana ary ny kintana. Mino ny Olomasin' ny Andro Farany fa aorian' ny fitsanganana amin' ny maty dia misy ambaratongam-boninahitra telo samy hafa, ary hotsaraina sy hosarahina amin' ireo ambaratonga ireo ny olona rehetra, afa-tsy ny vitsivitsy.

## Silamo
Araka ny lovantsofina silamo, ny الإسراء والمعراج / *al-’Isrā’ wal-Miʿrāj* (fampakarana ny mpaminany Mohamady ho any an-danitra) dia nampidirin' ny anjely Gabriela tao amin' ny Lanitra Fahatelo i Mohamady, ka tao no nihaonany tamin' i Jôsefa, izay nandray azy tamim-pitiavana. Ny lovantsofina silamo koa dia mametraka an' i Azraela, ilay anjelin' ny fahafatesana, any amin' ny Lanitra Fahatelo. Aseho ho vita amin' ny voahangy na amin' ny metaly mazava mamirapiratra ny lanitra fahatelo.

Antsoina hoe ماروم / *Marum* ny Lanitra Fahatelo araka ny loharano siita. Miantso izany amin' ny anarana hoe قَيْدُوم / *Qaydum* izay vita amin' ny vatosoa robisy ny loharano sonita.

## Jereo koa

* Lanitra (finoana)
* Lanitra fito
* Fanjakan' ny Lanitra
* Lanitra Fahafito