Ny literatiora afrikanina

## Tantara fohy
**Ny literatiora afrikanina** dia nanomboka tamin'ny andro fahiny, izay niaraka tamin'ny asa soratr'i Ejipta tranainy, manodidina ny 4 500 taona talohan'izao. Ny tononkalo an-kiita sy  ny tantara ary ny angano nentim-paharazana dia mijoro ho vavolombelon'ny fomban-drazana manan-danja, am -bava (izay mifanaraka amin'ny filazalazana an'izao tontolo izao ihany koa, ny fanehoan-kevitra , ny fandresen-dahatra ny hafa, sns.), niely nanerana ny kaontinanta izany , raha ny lova ara-literatiora dia nivoatra be tamin'ny  taonjato faha-20. 

## Ireo Literatiora fahiny tao Afrika

### Ny Literatiora tranainy tao Egipita
Ny literatiora tany Egipita fahiny, tamin'ny teny Egipitianina fahiny, miaraka amin'ny karazam-tsoratra an-tsary,  nandritra ny roa arivo taona fara-fahakeliny, nanomboka tamin'ny andron'i Farao ka hatramin'ny faran'ny fitondran'ny Romanina. Amin'izao fotoana izao, ity fiteny ity dia mbola velona miaraka amin'ny fiteny koptika, izay nijanona ho fiteny litorjika an'ny Fiangonana koptika . Noho izany, ny literatiora amin'ny teny egipitianina any Afrika avaratra dia, aorian'ny literatiora sumerianina any Mezopotamia, no tranainy indrindra eran-tany.

Ny vato Rosetta no fanalahidin'ny fahitana indray ny Egipitianina fahiny, izay efa very hatramin'ny faran'ny vanim-potoana romanina. Sombiny amin'ny tsangambato granodiorite izay mampiseho lahatsoratra mitovy amin'ny soratra an-tsary, soram-bakoka, ary  ny abidy grika. Hita tamin'ny  taona 1799, nandritra ny fampielezan-kevitr'i Bonaparte tamin'ny Egipitiana, nadika tamin'ny 1822 tamin'ny alalan' ilay teratany Frantsay Jean-François Champollion .
## Asa soratra
Anisan'ireo asa malaza indrindra ny Boky mirakitra ireo Egipitianina efa maty  Fahiny, ny *Soratra Piramida*, ary ny Bokin'ny Omby any an-danitra . Amin'ny ankapobeny, ireo boky ireo dia nosoratana tamin'ny soratra an-tsary na h amin'ny horonam-boky izay nosoratana tamin'ny ravin-'azo, na voasokitra toy  soratra an-tsary amin'ny rindrina vato ao amin'ny tsangambato any Egipita .

* ny Literatiora, ny   filôzôfia , ny abidy an'ny vahoaka kristianina ao Egipita

### Ny literatiora Fenisianina, sy ny literatiora grika ary latinina
Ny sivilizasiona karitanina dia nanana fanjakana lehibe teo amin'ny toerana misy an'i Tonizia ankehitriny. Nanjavona ny bokiny taorian'ny Adin'i Punic, niaraka tamin'ny faharavan'ny tranomboky tao Carthage . Ity literatiora ity dia nosoratana tamin'ny teny fenisianina sy grika fahiny . Ny mpanoratra nalaza indrindra dia i Diogenes Laertius sy Clitomachus avy any Carthage, na Sanchoniathon, araka ny voalazan'i Philo avy any Byblos. : ny literatiora dia manondro ireo fiteny sy ny kolontsaina. 
dia manondro ny fiteny sy ny kolontsaina  
  

Nandritra ny fanjakan'ny  Lagid (fantatra amin’ny anarana hoe tarana-mpanjaka Ptolémée), fony zanatany grika i Ejipta, dia ny Tranombokim-bokin’i Aleksandria no lasa tranomboky malaza indrindra tamin’ny Ntaolo. Araka ny voalazan'i Ibn Khaldoun, dia noravan'i Amr ibn al-As io tranomboky io tamin'ny taona 642 noho ny baikon'ny kalifa Omar ibn al-Khattab  .

Taorian’ny Adin’i Punic, dia i Roma no natanjaka indrindra tany Afrika avaratra. Namokatra asa soratra maro tamin'ny teny latinina ny 

Afrika Romanina  . Anisan'ireo mpanoratra nalaza indrindra amin'ireo miteny latinina i Terence, Apuleius, Florus, Tertullien, Sulpicius Apollinaris, Nonius Marcellus, ary koa ireo mpahay fitsipi-pitenenana toa an'i Terentianus , Fronton, Marius Victorinus ary Atilius Fortunatianus . Ilay filozofa sady teolojianina  Augustin avy any Hippo, mpanoratra ny *famelahan-keloka* , izay mpanoratra latinina-Berbera koa. Izy no mamaritra ny tenany ho mpanoratra Punic , saingy ny tenin-dreny fototra iorenan' ity fiangonana Katolika ity dia azo inoana fa latinina.

Nandritra ny "Moyen Âge", ny oniversite silamo dia nanangona sy niaro ary nandika lahatsoratra grika sy latinina maro tamin'ny teny arabo . Raha tsy misy io fitehirizana sy fampitana io any  Afrika dia azo inoana fa maro ny asa  ho very sy hanjavona. 

* Ny Literatiora Latina an'i Afrika Romana, literatiora Bizantiae ;
* Vanim-potoanan'ny famirapiratanan'ny finoana silamo, Dikanteny Arabo tamin'ny taonjato faha-12 ;
* Ny fahaterahana indray teo amin'ny taonjato faha-12Fandikan-teny latinina tamin'ny taonjato faha-12.  
* NySiantsa sy Teknolojia Bizantina, Fandraisan'anjaran'ny Bizantina amin'ny fahaterahana indray ao italia. 

## Ny Literatiora amin'ny teny "amharic" (anarana iombonana iantsoana ny vahoaka)

I Etiopia dia manana fomba amam-panao ara-literatiora tranainy, mampiasa ny rafitra fanoratana ny teny Giza. Ny literatiora tranainy ihany koa dia mirona kokoa amin'ny fampianarana ara-pivavahana, ny tena zava-dehibe dia ny fanasongadin  ny moraly ao anaty votoaty. 

Nanomboka nivelatra ny literatiora amharic tamin'ny XIIIfaha-13 . taonjato, nandritra ny tarana-mpanjaka Zagwe . Vanim-potoana telo lehibe no azo avahana amin'ny fivoaran'ny literatiora amharic maoderina tamin'ny XXfaha-20 . taonjato : ny vanim-potoanan'ny fanjanahan'ny Italiana (1935-1941), ny vanim-potoana taorian'ny fahaleovantena (1941-1974) ary ny vanim-potoana taorian'ny revolisionera (1974-ankehitriny)  .

Ny filozofia nosoratana Etiopiana dia naharitra taonjato roa ambin'ny folo tamin'ny famokarana literatiora  . Niaina vanim-potoanan’ny fandikan-teny ara-literatiora izy, izay nofehezin’i *Le Fisalgwos* ( *The Physiologist* ) sy *Biä'afä Mikael* ( *Ny Bokin’ny Filozofa* ).

Ankoatra ny Ajami (soratra arabo) sy ny abidia avy amin'ny abidy latina, dia manana sora-baventy maromaro i Afrika. : Bamoun, Mandombe, abidy N'ko, Tifinaghs (fanoratra ny Tuareg, sub-Sahara koa), Vaï, ADLaM, Winanckôkrousè …