open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iarsanisma

Ny **iarsanisma** na **iaresanisma** dia fivavahana naorin' ilay soltàna atao hoe Sahâk tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-14 tao Iràna andrefana (Kordistàna iraniana). Amin' ny fiteny korda dia atao hoe *yâresân* io fivavahana io. Amin' ny teny persàna kosa dia atao hoe اهل حق / *Ahl-e Haqq*, andian-teny avy amin' ny teny arabo midika hoe "Vahoakan' ny fahamarinana" na "Olon' Andriamanitra". Heverina ho sampan' ny iazdanisma ny iarsanisma (toy ny alevisma, ny iezidisma koa).

Iharan' ny fanenjehana ireo Iarsàna (*yârsân*) ao Iràna ka atahorana ho fongana. Manoloana ny fikasana hangeja ny Iarsàna dia manomboka mivondrona ho hetsika ara-pôlitika izy ireo (ny lehibe indrindra amin' izany dia ny *Mouvement démocratique yarsan*, MDY, izay natsangana tany Oslo tamin' ny taona 2007).

Hatramin' izay nisiany ka hatramin' ny taonjato faha-20 dia notorina sy nampianarina ao amin' ny fianakaviambe korda ihany sy amin' ireo olona teraka ao amin' io fianakaviambe io (izay atao hoe *chekédés*) ny finona iarsany, ka tsy isany izany ireo tafiditra tao amin' io fianakaviambe io noho ny fanambadiana (atao hoe *chasbédés*). Miisa 1&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny Iarsàna ka ao Iràna Andrefana sy ao Iràka no tena ahitana azy ireo. Ny ankabetsahan' ny Iarsàna dia Korda na dia ahitana foko hafa toy ny Lôra, ny Laka, ny Azery ary ny Persiana. Misy koa ny Arabo. 

## Jereo koa

### Fivavahana iraniana

* Fivavahana iraniana
* Zôrôastrisma
* Zervanisma
* Mandeisma
* Mitraisma
* Manikeisma
* Mazdakisma
* Iazdanisma
* Iarsanisma
* Babisma
* Bahaisma
Camilo

**Camilo Echeverry Correa** (Medellín, Kolombia; 16 martsa 1994), fantatra amin'ny fomba tsotra hoe Camilo, dia mpihira sy mpamoron-kira kolombiana.
Fambolena

Ny **fambolena** dia asa sahanin'ny olombelona ikarakarana ny zavamaniry mba hahazoana sakafo na akora fanodina. Ny fambolena no fampivoarana lehibe ny sivilizasiônan'ny olombelona, izay nahatonga ny fambolena karazan-javamaniry nanome ambim-bava ahafahan'ny olona honina an-tanàna. Ny tantaran'ny fambolena dia nanomboka an'arivony taona lasa. Taorian'ny nanangonana voam-boaloboka nanomboka tamin'ny 105000 taona lasa izay, nanomboka namboly azy ireo ny tantsaha vao nanao io asa io tokony ho 11&nbsp;500 taona lasa izay. Ny zavamaniry dia nambolena amin'ny faritra 11 tsy mifampiankina farafahakeliny. Ny fambolena ho an'ny taozava-baventy mifototra amin'ny fambolena karazan-javamaniry tokana marobe tamin'ny taonjato faha-20 dia nanjaka tamin'ny vokatra fambolena, na dia manodidina ny 2 lavitrisa aza ny olona dia miankina amin'ny fambolena velona amin'ny taonjaro faha-21.
## Jereo koa

* Fambolena trôpikaly
* Fambolena mangahazo

* Fiompiana
* Jono
* Harena an-kibon' ny tany
* Vary
* Katsaka
* Varimbazaha

* Toekarena
* Seha-pihariana

*
* Seha-pihariana voalohany
Volafotsy

Ny **volafotsy** dia singa simika nampitondraina ny laharana atômika 47 sy aseho amin' ny eva **Ag** (avy amin' ny fanafohezana ny teny latina hoe *argentum*). Metaly tetezamita malefaka, fotsy, mamirapiratra, manana toetra mampita aratra ambony indrindra, ny fitarihana hafanana ary fitaratry ny metaly rehetra ny volafotsy. Metaly sarobidy, indraindray antsoina hoe volafotsy metaly, ny zaka tsotra volafotsy. Efa fantatra sy nomen-danja hatramin' ny Andro Taloha ny volafotsy tamin' ny fampiasana azy ho fihaingoana sy anamboarana vola. Azo inoana fa efa nisy talohan' ny taona 2500 tal JK ny fitrandrahana volafotsy.

Manana toetra mahatohitra harafesina sy mahatohitra fahasimbana io metaly io sy ny tsamany. Fantatra tsara ny fampiasana volafotsy amin' ny fanaovana loko metaly, amin' ny fanefena firavaka sy vola madinika. Amin' ny ankapobeny dia atambatra amin' ny metaly hafa amin' ny fatra kely ny volafotsy mba ho lasa mafy sy mahatohitra kokoa. Misy volafotsy 92,5 % sy varahina 7,5 % ny volafotsy ampiasaina amin' ny fandokoana sy fanamboarana fitaovan-dakozia. Fotsy ny tsama azo avy amin' ny fampikambanana ny varahina sy ny volafotsy raha latsaky ny 50 % ny fatran' ny varahina. Ampiasaina amin' ny fadrakofana ny tava malaman' ny fitaratra, amin' ny alalan' ny fanetonana azy na amin' ny fisiky ny volafotsy. Ampiasaina amin' ny fampikasohana elektrika sy elektrônika koa ny volafotsy satria mpampita aratra tsara kokoa noho ny varahina. Ampiasaina amin' ny fanasana sary ny brômioran' ny volafotsy (AgBr) sy ny iodioran' ny volafotsy (AgI) satria mora miova ireo siram-bolafotsy ireo raha tratran' ny hazavana. Nampiasaina ho fanafody ny volafotsy kôlôida.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy
* Ny herana aman-jozoro dia maniry amin' ny tany, ary ny volamena sy ny volafotsy dia tsy latsaka avy any an-danitra.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
*Varahina
* Viraty
* Volamena
* Volavelona
* Vy
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Hidirôzenina

Ny **hidirôzenina** dia singa simika misy ny marika **H** sy isa atomika 1. Miaraka amin'ny lanjan'ny atôma mahazatra 1.008, ny hidirôzenina no singa maivana indrindra ao amin'ny tabilaon'ireo singa simika.

## Jereo koa
Jobily Rakotoson

I **Jobily Rakotoson** dia Malagasy, mpanandro, avy amin' ny foko Antemoro, raha ny marina kokoa ao amin' ny foko Onjatsy, ao amin' ny faritra Vatovavy Fitovinany, mpahay tantara, mpitahiry ny fombandrazana malagasy, anisan' ireo mahalala ny sorabe eto Madagasikara izy. Mitondra anaram-boninahitra "printsy" izy matetika. 

## Raharaham-pirenena sy fiarahamonina
Anisan' ireo nanorina ny fikambanana "Raiamanderny Mijoro" izy nandritra ilay fahasahiranana ara-pôlitika teto Madagasikara tamin' ny taona 2002 sady mpikambana tao amin' ny ''Filankevitry'' ''ny'' ''Fampihavanana Malagasy'' (FFM) na *[[Comité du Fampihavanana Malagasy]]* (CFM). Efa nisahana ny andraikitry ny sekretera jeneralin' ny Vaomiera Afrikana momba ny Zon' Olombelona sy ny Vahoaka - sampana Madagasikara (*Commission Africaine des Droits de l’Homme et des Peuples Section Madagascar*) koa izy.

## Kolontsaina
Mpanoratra sy mpandika teny momba ny literatiora am-bava malagasy i Jobily Rakotoson. Nandray anjara fanoratana ao amin' ny boky sy blaogy ary gazety maro izy. Ao amin' ny boky *Madagascar Fenêtres,* ohatra*,* izy dia nanoratra momba ny fanandroana malagasy. Ao amin' ny *Airelle'R Communication* izy dia nanoratra momba ny ziva. Amin' ny adihevitra momba ilay atao hoe Taombaovao malagasy na ny andro voalohany amin' ny volana Alahamady malagasy dia milaza ny printsy Jobily Rakotoso fa mifanandrify amin' ny fiafaran' ny volana Ramadany silamo ny Alahamady. 

## Ny nahafatesany
Nonina tao Ambohipo ao Antananarivo izy tamin' ny fotoana faramparany niainany. Maty noho ny fianjerana tao Antananarivo tamin' ny 27 Janoary 2020 i Jobily Rakotoson tamin' ny faha-95 taonany sady nentina halevina any Vohipeno izay tanàna nahaterahany . 

## Jereo koa

* Fanandroana malagasy 

## Loharano
Tsindrimpeo

Ny **tsindrimpeo** na **tsindrim-peo**, amin' ny haiteny sy ny fitsipiteny dia ny fampivoirana vaninteny ao amin' ny voanteny amin' ny alalan' ny fampiakarana ny haavony, ny fampitomboana ny vaikany, ny fampitomboana ny halavany, na amin' ny alalan' ny fanakambanana ny roa na telo amin' ireo fomba telo ireo. Misy izany ny tsindrimpeon-kaavo sy ny tsindrimpeom-baika ary ny tsindrimpeon-kalava. Amin' ny fiteny malagasy, ohatra, ny vanteny hoe *tanana* (rasam-batana) sy *tanàna* (toerana misy trano fonenenana) dia avahan' ny fiovan' ny toerana misy ny vaninteny misy ny tsindrimpeo.

Tsy afangaro ny hevitra sy ny zavara tondroina amin' ny hoe *tsindrimpeo* (henon' ny sofina) sy ny hoe *[[Tendro (soratra)|tendro]]* (mari-tsoratra izay tsy voatery maneho tsindrimpeo, toy ny tendro satroka ‹ ◌̂ › sy ny tendro miraika havia ‹ ◌̀ › ary ny tendro miraika havanana ‹ ◌́ ›.

## Jereo koa

* Tendro (soratra)
* Tendro miraika havia
* Tendro miraika havanana
* Tendro satroka
Dragona

Ny **dragona** dia zavaboary lehibe manana endrika  bibilava na androngo, hita ao amin' ny anganon' ny kolontsaina maro maneran-tany. Ny finoana ny dragona dia samy hafa be arakaraka ny faritra, fa ny dragona amin' ny kolontsaina tandrefana hatramin' ny Andro Antenatenany dia matetika aseho ho manana elatra sy manana tandroka ary efa-tongotra misy hoho maranitra, ary afaka mamoaka afo avy amin' ny vavany. Ny dragona ao amin' ny kolontsaina tatsinanana dia matetika no aseho ho zavaboary miendrika bibilava tsy misy elatra nefa manana tongotra efatra ary manan-tsaina ambony.
Taratasy zozoro

Ny **taratasy zozoro** na **papirosy** na **papiry** dia taratasy fanoratana azo avy amin' ny fikarakarana ny tahon' ny zavamaniry iray izay karazana zozoro (*Cyperus papyrus*). Ny anarana hoe *papirosy* na *papiry* dia avy amin' ny teny grika hoe πάπυρος / *papyros*, izay atao amin' ny teny latina hoe *papyrum* na *papyrus.* Efa tany amin' ny 5 000 taona lasa tany no nahitan' ny olona ny fomba fanamboarana ny taratasy zozoro ary nampiasa azy io ny Egiptiana taloha sy ny mponina manodidina ny Ranomasina Mediteranea taloha.
Tiberiada

I **Tiberiada** na **Tiberiasy** dia tanàna renivohitr' i Galilea (na Galilia), ao amin' ny tapany avaratr' i Israely. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe טבריה / *Tverya*, amin' ny teny grika dia atao hoe Τιβεριάς / *Tiberias*, amin' ny teny latina dia atao hoe *Tiberias*, ary amin' ny teny arabo dia atao hoe طبرية / Tabarīya. Tanàna manan-tantara sy mahasintona mpizaha tany i Tiberiada. Ny tanàna taloha dia hita ao amin' ny tapany atsimon' ny tanàna ankehitriny.

## Jereo koa

* Farihin' i Tiberiasy
Nikoda

Ny **nikoda** dia teboka tokana na maromaro (hatramin’ny telo) miampy (na tsia) tsipika kely mandry apetraka eo ambany na eo ambon'ny renisoratra hebreo tiana hasiana zanapeo. Tsy manana zana-tsoratra ny abidy hebreo. Taty aoriana, mba hahamora ny famakian-teny dia namorona ny nikoda ny manampahaizana jiosy. Natao hanehoana ireo zanapeo folo (dimy fohy sy dimy lava) izy ireo. Atao hoe נִיקוּד /  *nīqūd* (נְקֻדּוֹת / *nekuddōth* raha milaza maro) izany amin'ny teny hebreo. 

Inty misy ohatra: ny renisoratra *lamed* (ל) no ohatra hasiana zanapeo eto:
Fiteny ôsetiana

Ny **fiteny ôsetiana** na **ôseta** dia fiteny ao amin' ny fianakaviana indô-eorôpeana, ao amin' ny sampana indô-iraniana, ao amin' ny zana-tsampana iraniana, tenenin' ny vahoaka ôsetiana (na ôseta) izay monina indrindra ao Kaokazy indrindra ao Ôsetia (Ôsetia Avaratra sy Ôsetia Atsimo) any Jeôrjia. Mizara roa ny fiteny ôsetiana, dia ny fiteny irôna izay fiteny ampiasaina amin' ny haisoratra, sy ny fiteny digôa izay tenein' ny olona miisa 100 000 any ho any, Samy ampianarina sy soratana izy roa ireo.

## Jereo koa

* Fiteny iraniana sasantsasany: fiteny zazaky - fiteny ôsetiana - fiteny lôry - fiteny kiorda - fiteny farsy - fiteny dary - fiteny tajiky - fiteny pastô - fiteny balotsy - fiteny gilaky - fiteny talisy - fiteny mazandarany.
Fiteny lôry

Ny **fiteny lôry** na **fiteny lory** dia fiteny ao amin' ny fianakaviana indô-eorôpeana, ao amin' ny sampana indô-iraniana, ao amin' ny zana-tsampana iraniana, vondrom-piteny iraniana madinika ao atsimo-andrefana izay tetenin' ny vahoaka lôry sy ny vahoaka baktiary izay monina ao amin' ny faritany iranianan' i Lorestan, Ilam, Chahar Mahaal sy Bakhtiari, Kohkiluyeh ary Buyer Ahmad, sy ao amin' ny faritra sasany ao Khuzestan. Mitovitovy amin' ny fiteny kiorda io fiteny io.

## Jereo koa

* Fiteny iraniana sasantsasany: fiteny zazaky - fiteny ôsetiana - fiteny lôry - fiteny kiorda - fiteny farsy - fiteny dary - fiteny tajiky - fiteny pastô - fiteny balotsy - fiteny gilaky - fiteny talisy - fiteny mazandarany.
Fiteny dary

Ny **fiteny dary**, izay atao hoe **fiteny persàna afgàna** na **fiteny farsy atsinanana**, dia endriky ny fiteny persàna (na farsy) tenenina indrindraindrindra ao Afganistàna. Ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, ao amin' ny sampana indô-iraniana, ao amin' ny zana-tsampana iraniana no misy azy. 

## Jereo koa

* Fiteny iraniana sasantsasany: fiteny zazaky - fiteny ôsetiana - fiteny lôry - fiteny kiorda - fiteny farsy - fiteny dary - fiteny tajiky - fiteny pastô - fiteny balotsy - fiteny gilaky - fiteny talisy - fiteny mazandarany.
Manuel Medrano

**Manuel Alejandro Medrano López** (Cartagena, Kolombia, 29 Oktobra 1987), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe Manuel Medrano, dia mpamoron-kira tany Kolombia
Rafi-pitantanam-piangonana

Ny **rafi-pitantanam-piangonana** dia ny rafitra enti-miasa sy mitondra ary mifampifehy ao amin' ny fiangonana iray. Ny fisafidianana ny rafitra harahina eo amin' ny fiangonana iray dia miankina amin' ny fiheverany ny toeran' ny fiangonana araka ny ekleziôlôjiany. Ireto ny rafitra be mpahalala: ny rafitra episkôpaly na episkôpaliana, ny rafitra presbiteriana sinôdaly, ny rafitra kôngregasiônaly ary ny rafitra kôneksiônaly.

## Ny  rafitra kôngregasiônaly
Ny kôngregasiônalisma dia rafi-pitantanam-piangonana izay manome fahefana ny mpikambana rehetra ao amin' ny fiangonana isan-toerana, izany hoe ny Kristiana rehetra. Izany fomba fitantanana izany dia aorin' ny mpankasitraka azy amin' izay voalaza ao amin' ny Testamenta Vaovao, indrindra araka ny Asan' ny Apôstôly. Tao amin' ny fiangonana voalohany dia izany no fomba nitantanana ny fiangonana isan-toerana rehetra talohan' ny nisian' ny fanavahana ny Kristiana ho sokajy roa, dia ny mpitondra fiangonana sy ny kristiana tsotra (na lahîka). Ny kôngregasiônalisma dia hita matetika ao amin' ireo fiangonana prôtestanta sy fiangonana ara-pilazantsara (evanjelika).

## Ny rafitra episkôpaly
Ny rafitra episkôpaly na episkôpaliana dia rafi-pitantanam-piangonana ahitana antanan-tohatra maro misy ireo mpitondra fiangonana, ka ny mpitondra fiangonana isan-toerana dia atao hoe eveka.

## Ny rafitra presbiteriana sinôdaly
Ny rafitra presbiteriana sinôdaly, na presbiterô-sinôdaly, dia rafi-pitantanam-piangonana izay tsy hita afa-tsy ao amin' ny fiangonana prôtestanta, indrindra ao amin' ireo fiangonana nohavaozina. Ahitana ambaratonga roa ao amin' izany rafitra izany, dia ny ambaratonga ao amin' ny fiangonana isan-toerana (trano fiangonana tsirairay) izay tarihin' ny filankevitry ny loholona, sy ny ambaratonga nasiônaly, atao hoe sinôda, izay ahitana solontena voafidin' ny ao amin' ireo dingana isan-toerana, ka mitovy isa ny pastora (na mpitandrina) sy ny mpino tsotra (loholona).

## Ny  rafitra kôneksiônaly
Ny rafitra kôneksiônaly na kôneksiônalisma dia rafi-pitantanam-piangonana an' ny fiangonana metôdista maro.

## Jereo koa

* Ekleziôlôjia
Rafitra episkôpaly

Ny **rafitra episkôpaly** na **episkôpaliana** dia rafi-pitantanam-piangonana ahitana antanan-tohatra maro misy ireo mpitondra fiangonana, ka ny mpitondra fiangonana isan-toerana dia atao hoe eveka.

## Jereo koa

* Rafitra episkôpaly
* Rafitra presbiteriana sinôdaly
* Rafitra kôneksiônaly
* Rafitra kôngregasiônaly
Rafitra kôneksiônaly

Ny **rafitra kôneksiônaly** na **kôneksiônalisma** dia rafi-pitantanam-piangonana an'ny fiangonana metôdista maro.

## Jereo koa

* Rafitra episkôpaly
* Rafitra presbiteriana sinôdaly
* Rafitra kôneksiônaly
* Rafitra kôngregasiônaly
Lalàna fiton' i Nôa

Ny **lalàna fiton' i Nôa** na **lalàna fiton' i Nôe** dia lalàna fito mifono didy ara-pitondrantena na ara-môraly izay natolotr' Andriamanitra an' i Nôa na Nôe mba ho fanekem-pihavanana mandrakizay eo amin' Andriamanitra sy ny olombelona. Atao hoe   שבע מצוות בני נח / *Sheva mitzvot B'nei Noa'h* ireo lalàna ireo amin' ny teny hebreo.

Indreto ireo lalàna na didy ireo:

# manangana fitsarana;
# tsy miteny ratsy an' Andriamanitra;
# tsy manompo sampy;
# tsy mijangajanga na manao firaisana ara-nofo amin' ny biby;
# tsy mamono olona;
# tsy mangalatra;
# tsy mihinana ny hena nalaina tamin' ny biby mbola velona.

## Jereo koa
* Didy folo
*Lalàn' i Mosesy
Fiangonana Fifohazam-Panahy Loterana Malagasy

Ny **Fiangonana Fifohazam-Panahy Loterana Malagasy** na **FFPLM**, dia fiangonana loterana naorin' ilay mpiandry Raharinirina Olga izay fantatra amin' ny anarana hoe Neny Olga, mpiandry tao amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy (FLM). Ao Anolaka any Fianarantsoa ny foibeny izay misy ny Toby Lehibe Kanana. Tamin' ny 13 Avrily 2013 no nijoro ara-panjakana ny FFPLM raha tany amin' ny taona 2008 no efa nisy ny tsy fifanarahana tamin' ny FLM. Mampiasa ny fihirana FFPM sy ny litorjia loterana malagasy ny FFPLM. Ao amin' ny Toby lehibe Kanana ao Fianarantsoa i Neny Olga no miasa. Maro ny olona mirotsaka ho mpiandry ka miara-miasa amin' i Neny Olga rehefa avy niofana any amin' ireo fiangonana toy ny FJKM na ny FLM. Nanamboatra trano fiangonana lehibe, dia ny Katedraly Toby Neny Olga Ambolokandrina Antananarivo, ny FFPLM. Miely any amin' ny faritany enina eto Madagasikara ny FFPLM. Efa misy any amin' ny tanàna maro eto Madagasikara ankehitriny ny FFPLM, toy ny any Sakaraha, Toliara, Ambovombe Androy, Farafangana, Vohipeno, Ivantana (nisy ampanjaka antemoro natao batisa). Miditra an-tsehatra amin' ny asa fanasoavaa ny mpiara-monina koa ny FFPLM amin' ny fiahiana ny zaza tsy misy mpiahy sy ny fandraisana an-tanana ny vehivavy sahirana amin' ny alalan' ny fanorenana akany.

## Jereo koa

* Loteranisma eto Madagasikara
* Kristianisma eto Madagasikara
*Fifohazana (kristianisma malagasy)

## Loharano
Matoatoa

Ny **matoatoa** na **angatra** dia fanahin' ny olona maty na biby izay mihelohelo manodidina ny tontolon' ny velona ary mety ho hita mihitsy aza. Miovaova be ny famaritana ny matoatoa dia ka mety ho endrika tsy hita maso na zara raha hita, na endrika tena misy sy miaina. "Fanahin' olona maty izay misehoseho amin' ny velona satria tsy vita mby antsoalany ny fandevenana azy" ny matoatoa.

## Jereo koa

* Avelo
* Ambiroa
* Fanahy
* Lolovokatra

## Loharano sy fanamarihana
Amboahaolo mena

Ny **amboahaolo mena** (***Vulpes vulpes***) no lehibe indrindra amin' ny amboahaolo marina ary iray amin' ny mpikambana miely patrana indrindra ao amin' ny filaharana *Carnivora*, izay hita manerana ny ila-bolantany avaratra iray manontolo izay misy ny amoahany be amin' i Amerika Avaratra, i Eorôpa ary Azia miampy ny faritra avaratr' i Afrika.
Emilia Mernes

**Maria Emilia Mernes Rueda** (Nogoyá , Arzantina; 29 Oktobra 1996), fantatra amin'ny anarana hoe Emilia, dia mpihira sy mpanoratra  Arzantina.
Torovintana

Ny **torovintana** dia kisary sy lahatsoratra ataon' ny olona momba ny fanandroana, izay mampifandray ny evan' ny zôdiakan' ny fotoam-pahaterahana amin' ny toetran' ny olona nateraka na hateraka amin' io fotoana io sy amin' ny zavatra mety hitranga mahakasika azy. Ny torovintana misy antsipiriany dia asehon' ny faribolana atao hoe ekliptika izay maneho ny lalana alehan' ny Tany rehefa mihodina amin' ny Masoandro mandritra ny iray taona.

Ny torovintana misy antsipiriany dia ahitana fizaràna 12 atao hoe "trano", izay maneho ny fe-potoana 24 ora mitovy amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny tenany. Mifandray amin' ny sehatra sasany momba ny fiainan' ny olona voatondro (fanambadiana, fahasalamana, asa, sns.) ny "trano" tsirairay. Ny mpanandro dia mandrafitra ny famantarany ny hoavy arakaraka ny toerana misy ny zavatra eny amin' ny lanitra ao amin' ny eva sy trano ao amin' ny torovintana ireo.

Ao amin' ny gezety sy gazetiboky sasany dia ahitana torovintana izay tsy tena vokatry ny asan' ny mpanandro matihanina fa natao hahasarika ny mpamaky fotsiny liana amin' izany, na mora mino fa afaka hatsarain' izany ny fahasalamany sy ny fiharian-kareny sns., ka atao mba hahalafo an' ilay gezety na gazetiboky fotsiny.
Fiangonana Loterana Malagasy Nohavaozina

Ny **Fiangonana Loterana Malagasy Nohavaozina** (FLMN) dia fiangonana loterana fantatra indrindra manaraka ny Fiangonana Loterana Malagasy (FLM) . Ahitana izany fiangonana izany ny ao amin' ny distrikan' Antanifotsy sy ao Antanarnaivo. Ahitana azy koa ny any Toliara sy any Mahanoro. Nisitaka tamin' ny FLM tany amin' ireo taona 1970 ny mpanorina ity fiangonana ity noho ny tsy fankasitrahana ny rafi-pitantanana ao amin' ny FLM.

## Jereo koa

* Loteranisma eto Madagasikara
* Kristianisma eto Madagasikara
Loteranisma eto Madagasikara

Ny **loteranisma eto Madagaskara** dia firehan' ny prôtestantisma izay milaza ho manaraka ny fampianaran' i Martin Lotera eto amin' ny Nosy, izay miseho amin' ny alalan' ny fiangonana maromaro, ka ny lehibe indrindra, raha ny isan' ny mpino ao aminy no heverina, dia ny Fiangonana Loterana Malagasy.

Samy manaraka ny fototra maha fiangonana loterana azy izy ireo na dia misy ny fahasamihafana sy ny tsy fitovian-kevitra.

## Ny fiangonana loterana misy eto Madagasikara

### Ny Fiangonana Loterana Malagasy
Ny Fiangonana Loterana Malagasy (FLM), dia fiangonana vokatry ny fitoriana ny Filazantsara nataon' ireo misionera avy tamin' ny Misiona Nôrveziana (anglisy: *[[Norwegian Missionary Society]]* - NMS; nôrveziana: *Det Norske Misjonsselskap*) nanomboka tamin' ny taona 1866 sy ny Misiona Amerikana (*Americana Lutheran Church* - ALC) nanomboka tamin' ny taona 1888. Tamin' ny taona 1950 anefa vao nahazo fahaleovan-tena io fiangonana io.

### Ny Fiangonana Loterana Malagasy Nohavaozina
Ny Fiangonana Loterana Malagasy Nohavaozina (FLMN) dia iray amin' ny sampan' ny loteranisma misy eto Madagasikara izay tafasaraka tamin' ny FLM tany amin' ny taompolo 1970 noho ny tsy fifanarahana momba ny fomba fitantanana ny fiangonana.Matanjaka io fiangonana io ao amin' ny distrikan' Antanifotsy sy ao Antananarivo. Ahitana azy koa ny any Toliara sy any Mahanoro. Tamin' ny taona 1970 no niorenany.

### Ny Fiangonana Fifohazam-Panahy Loterana Malagasy
Ny Fiangonana Fifohazam-Panahy Loterana Malagasy (FFPLM) naorin' ilay mpiandry atao hoe Neny Olga, izay milaza ny tenany fa mpandova ny mpiandry Volahavana Germaine (atao hoe Mama Nenilava). Ao Anolaka any Fianarantsoa no misy ny foibeny. Tamin' ny 13 Avrily 2013 no nijoro ara-panjakana ny FFPLM raha tany amin' ny taona 2008 tany no efa nisy ny tsy fifanarahana tamin' ny FLM.

### Ny Fiangonana Protestanta Loterana Malagasy
Ny Fiangonana Protestanta Loterana Malagasy (FPLM) dia fiangonana loterana miorina eto Madagasikara. Ao Ankofafa any Fianarantsoa no misy ny foibeny.

### Ny Fiangonana Loterana Sinoa eto Madagasikara
Ny Fiangonana Loterana Sinoa dia fiangonana loterana anatanterahan' ireo teratany sinoa loterana ny fanompoam-pivavahany eto Madagasikara.

### Ny Fiangonana Fifohazana Soatanana Malagasy

## Boky azo anovozan-kevitra

* Sophie Blanchy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Philippe Beaujar, Chantal Radimilahy (dir.), *Les dieux au service du peuple*, Paris, Éditions Karthala, coll. « Religions contemporaines », 2006, 536 p.

## Jereo koa

* Prôtestantisma eto Madagasikara

* Loteranisma
* Kristianisma eto Madagasikara
* Fifohazana

## Loharano
Avelo

Ny **avelo**, araka ny finoan-drazana malagasy, dia karazana fanahy ambanimbany tsy dia maharitra ela Ioatra aorian' ny fahafatesana, izay azo heverina ho fototry ny hery mahavelona fotsiny ny olombelona na ny biby.

## Jereo koa

* Fanahin' ny vatana
*Ambiroa
*Angatra
*Matoatoa

## Rohy ivelany

* Bar-Jaona Randriamandimby (1975), "La Notion de double et la restauration de l'Unité", *www.persee.fr*
* M. G. Grandidier (1932), "A Madagascar, anciennes croyances et coutumes.", *www.persee.fr*
* Jean-Pierre Domenichini, "Vazimba et esprits ''helo'' : la profondeur chronologique", *journals.openedition.org*
* Rian’aina Razafimandimby Rabarihoela, "Les entités sacrées vues à travers le filtre des mouvements revivalistes et pentecôtistes", *journals.openedition.org/oceanindien*
* Louis Molet "Vie mystique et réincarnation de l'âme chez les Malgaches" (PDF), *horizon.documentation.ird.fr*
* Rakotomalala Malanjaona, "A la redécouverte de quelques éléments de la sorcellerie en Imerina (Madagascar)" (pdf), *madarevues.recherches.gov.mg*
* Louis Molet, "La foi malgache : cosmogonie, théologie et anthropologie (Imerina)"  (pdf), Tome l, Cosmogonie, Théologie, Thèse présentée pour l'obtention de doctorat d'Etat en théologie (Histoire des Religions) à la Faculté de Théologie protestante de l'Université de Strasbourg, *[https://horizon.documentation.ird.fr horizon.documentation.ird.fr]*
Ambiroa

Ny **ambiroa**, araka ny finoan-drazana malagasy, dia singa ara-panahy izay inoan' ny Ntaolo malagasy fa maharitra aorian' ny fahafatesana. Mety hialan' ny ambiroany vetivety ny olona iray ka hanjary ho verivery hevitra na verivery tadidy. Miverina ao amin' ny olombelona ihany ny ambiroa rehefa avy niala tao. Ny tsy fiverenan' ny ambiroa dia miteraka fahafatesana. Azo atao araka izany ny manala ambiroa na mampody ambiroa ny olona iray.

## Jereo koa

* Fanahin' ny vatana
* Fanahy
* Fanahy (kolontsaina malagasy)
* Avelo
* Angatra
* Matoatoa
* Lolo vokatra

## Rohy ivelany

* Bar-Jaona Randriamandimby (1975), "La Notion de double et la restauration de l'Unité", *www.persee.fr*
* M. G. Grandidier (1932), "A Madagascar, anciennes croyances et coutumes.", *www.persee.fr*
* Jean-Pierre Domenichini, "Vazimba et esprits ''helo'' : la profondeur chronologique", *journals.openedition.org*
* Rian’aina Razafimandimby Rabarihoela, "Les entités sacrées vues à travers le filtre des mouvements revivalistes et pentecôtistes", *journals.openedition.org/oceanindien*
* Louis Molet "Vie mystique et réincarnation de l'âme chez les Malgaches" (PDF), *horizon.documentation.ird.fr*
* Rakotomalala Malanjaona, "A la redécouverte de quelques éléments de la sorcellerie en Imerina (Madagascar)" (pdf), *madarevues.recherches.gov.mg*
Lahatra (finoana malagasy)

Ny **lahatra**, araka ny finoan-drazana sy  ny kolontsaina malagasy, dia fandaminana apetrak'   i Zanahary na Andriamanitra na vintana mihatra amin' ny olombelona sy anjara tandrify ny tsirairay eo amin' ny fiainany.

## Ohabolana momba ny lahatra

* *Aza latsana ny momba fa [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] no tompon' ny lahatra.*
**Aza mimenomenona amin' ny [[Anjara (finoana)|ajara]] fa tsy fantatra ny lahatry n*y Avo.
**Ny fikasana no an' olombelona, fa ny didy sy ny lahatra an' Andriamanitra.*
* *Ny mazoto no nambinina ka ny kamo avy koa no milaza ho miandry lahatra.*
**Tsy misy biby te ho [[kary]], fa mahery ny laha-janahary.*

## Jereo koa

* Vintana (finoan-drazana malagasy)
* Anjara (finoana)
* Tody
* Tsiny
*Tendry

## Rohy ivelany

* "Ny lahatra", *plateforme.education.mg*
* "Lahatra", *motmalgache.org*
* "Lahatra", *jw.org/mg*
* "Lisitry ny ohabolana misy hoe lahatra", *ohabolana.org*

## Loharano sy fanamarihana
Fasana

Ny **[[fasana]]** dia zavatra naorina mba hiarovana ny toerana nandevenana na nanafenana ny maty. Araka ny finoan' ny olona sasany, anisan' izany ny Ntaolo malagasy, dia io no toerana hita maso izay sady mampahatsiahy ny fahafatesana no mampifandray ny tontolon' ny velona sy ny tontololon' ny maty. Ao no itoeran' ny razana amin' ny androny sisa rehetra.

## Kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Fatra-pitady ny tany tsy misy fasana, ka sendra izay homana olona.
* Hianareo no natao valala fiandry fasana, natao vorompotsy tsy mandao omby.
* Maty, iray fasana; velona, iray trano.
Hazomanga

Ny **hazomanga** dia tsato-kazo roa na telo mifanakaiky, atsatoka amin'ny toerana iray, izay atao hanatanterahana fianianana na sorona na fitsofan-drano. Ny mpitan-kazomanga (izay atao hoe mpisorona koa) no miandraikitra ny fikarakarana ny zavatra atao eo amin'ny hazomanga. Famantarana ny maha iray firazanana na iray fianakaviana ny hazomanga. Izany hoe maneho fiombonana amin'ny samy velona iray firazanana sy ny fiombonana amin'ny razana efa maty
Sorona

Ny **sorona** dia fomba ara-pivavahana tanterahina amin' ny alalan' ny fanolorana fanatitra voatokana ho an' ny andriamanitra na ny fanahy hafa, hanomezana haja na ho enti-mifona na mangata-pitahiana amin' izy ireo, mba hanombohana na hampaharetana na hamerenana indray ny fifamatorana masina eo amin' ny olombelona sy izy ireo. Ny fanatitra atao hanatanterahana ny sorona dia mety ho olona na biby na voankazo na voninkazo na zavatra hafa toy ny divay, sns.

Efa hita hatramin' ny Hebreo sy Grika fahiny ny porofo momba ny fanaovana sorona biby, ary angamba efa nisy talohan' izay. Ny fanaovana sorona olombelona dia hita ihany koa tany amin' ny sivilizasiôna prekôlômbiana tany Mesôamerika ary koa tao amin' ny sivilizasiôna eorôpeana. Fivavahana maro amin' izao andro izao no manao sorona ara-pombafomba tsy amonoana olona.

Ny sorona (indrindra fa ny fanaovana sorona andatsahan-dra) dia fombafomba ataon' ny olona saika manerana izao tontolo izao izay mamatotra ny olona: "mametraka fihavanana mihoatra noho ny fandatsahan-dra voajanahary tamin' ny fiterahana." Anisan' ny teboka hafa, i Korte dia mampifandray ny ran-tsorona sy ny ra mifandray amin' ny fahavokarana.

## Sorona eo amin' ny fomban-drazana malagasy
Amin' ny finoan-drazana malagasy dia ny mpisorona na ny mpitan-kazomanga no mitarika ny fanaovana sorona, izay atrehin' ny sokajin' olona voakasika na ny olona rehetra arakaraka ny zavatra mitranga. Matetika dia ny famonoana omby atao sorona no fomba anehoana ny fanajana ny Zanahary sy ny razana na ampitsaharana ny fahatezeran' izy ireo.

## Jereo koa

* Fanatitra
* Fanatitra aidina
* Fanatitra dorana
* Vavaka
* Fanompoam-pivavahana
Anjara (finoana)

Ny **anjara**, amin' ny  finoan-drazana malagasy, dia zavatra soa na ratsy inoana ho avy amin' Andriamanitra na avy amin' ny vintana, tsy azo ihodivirana, tsy ananan' ny olona fahefana,  sady lehibe, izay mety ho tsara na ratsy (toy ny loza, ny fahafatesana, sns), nefa azo hatsaraina amin' ny alalan' ny ezaka sy ny finiavana. Mifandray ny anjara sy ny vintana ary ny lahatra, ka izany no ahenoana ny hoe "anjara vintana". Samy manana ny anjarany avy amin' i Zanahary ny olona na ny vondron' olona tsirairay. 

## Ohabolana momba ny anjara

* *[[Andevo (teto Madagasikara)|Andevolahy]] diso vozon-kena: aleony maty toy izay very anjara.*
* *Andevolahy mielo, ka manampina ny anjara-masoandrony.*
* *Anjaran' ny mpanan-karena ny milamin-tokantrano, fa tsy mba anay malahelo.*
* *Bingo manao [[matso]] ka misalovana ny anjaran' ny sasany.*
* *Manana anjara ratsy, toy ny [[fantaka]]: manompo, vao vaky loha.*
* *Onony ny alahelo fa anjara omen' Andriamanitra izao, fa tsy misy tsy ho any tsy akory.*
* *[[Tanalalahy]] misarotro mainandro: manakona ny anjara-masoandron’ ny tena.*
* *Tovolahy manambady antitra, ka ny loa-bary no hianteherana; fa atositosika, toa renibe; avela ihany, anjara vadin' ny tena, ka izay voky matanjaka.*
* *Tsy misy nivavaka niankandrefana, fa samy nianavaratra ihany; fa ny harena mila [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]], ka raha tsy anjara, tsy tonga.*
* *Vantotr' [[akoho]] eo an-tanan-tompony, sy [[vorombazaha]] raisina amin' ny tendany, ka samia     mahazaka ny anjarany.*

## Jereo koa
*Lahatra (finoana malagasy)
*Vintana (finoana malagasy)
*Tody
*Tsiny
*Tendry
Fambara (finoana)

Ny **fambara** dia zava-mitranga tsapan' ny olona (hita maso na ren' ny sofina, sns) ka inoany fa manampy azy hahalala mialoha ny zavatra hitranga amin' ny hoavy akaiky na lavitra, asehon' ny andriamanitra na ny fanahy hafa, izay matetika manondro ny fahatongavan' ny fiovana. Ninoan' ny olona taloha izany, ary mbola inoan' ny olona sasany ankehitriny.

Anisan' ny fambara, ohatra, ny fanakona-masoandro na fanakonam-bolana, ny fahaterahana tsy ara-dalàna (indrindra ny olombelona) ary ny fihetsiky ny zanak' ondry eny an-dalana hatao sorona. Nisy manam-pahaizana manokana, izay manakatra ny dikan' ireo famantarana ireo. Amin' ny teny malagasy izy ireo dia atao hoe mpimasy, ombiasa, mpaminany, sns. Nampiasa zavatra voatr' olombelona koa ny mpimasy, ohatra, sary atin' ondry vita amin' ny tanimanga, izay nataony hifandraisana amin' ny andriamanitra rehefa misy olana. Manantena valiny mimari-droa izy ireo: na eny na tsia, izany hoe mankasitraka na tsy mankasitraka. Manao izany izy ireo mba haminavina izay hitranga amin' ny hoavy sy handraisana fepetra hisorohana ny loza.

Na dia matetika aza ny teny hoe "fambara" dia tsy miresaka momba ny toetran' ny fiovana, izay mety ho "tsara" na "ratsy", io teny io dia matetika ampiasaina amin' ny heviny mampanahy.

Inoan' ny Ntaolo malagasy koa ny fisian' ny fambara. Mety ho zava-tsoa no hitranga nefa matetika dia zava-dratsy no ahenoana ny teny hoe "*fambara"*, toy ny hoe "*fambara loza"*. Tsy voatery ho i Zanahary ihany no mandefa fambara fa mety ny razana na ny fanahy hafa rehetra koa.
Kalanoro

Ny **kalanoro**, araka ny finoan-drazan' ny Malagasy sy ao amin' ny angano malagasy maro, dia zavamananaina mitovitovy amin' ny olona, na tena olona mihitsy, fa kely madinika sy fohy, izay mivelona any anaty ala. Malaza ho mahay fanafody ny kalanoro. Ankehitriny dia inoan' ny olona fa azo tezaina ny kalanoro mba hampanan-karena.

## Jereo koa

* Kokolampo
* Lolovokatra
* Matoatoa
* Vazimba
Kokolampo

Ny **kokolampo** na **koko** na **kokolampy** dia zavamananaina tsy hita maso, mitovitovy amin' ny olona, karazan' ny kalanoro. Mety ho tsara fanahy na ho ratsy fanahy ny kokolampo. Tsy hita maso ny kokolampo nefa hita ny asany sy ny vokatr' izany. Tiany ny miompy akoho mainty na osy mainty, dia ireo osy na akoho omen' ny olona mangataka fitahiana na fifonana aminy. Tian' ny kokolampo ny vilany vy sy ny arina. Raha mitsitokotoko mitambatra toy ny nirandrana ny volon' ny zazakely (izay tsy nokasihin-drano sady tsy nohetezana) dia lazaina fa noradranin-koko.

Araka ny voalaza ao amin' ny dia  "karazan' olondia, iray karazana amin' ny Kalanoro sy Kotokely, saingy misy fanahy ratsy sy sompatra ao aminy, araka ny finoan' ny foko sasany; fa tsara sy manasoa olona kosa araka ny finoan' ny foko hafa".

## Rohy ivelany
**Video**

* "Kokolampo", *Youtube*
Ody

Ny **ody** dia tapa-kazo na tapa-javatra hafa izay ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy mpandala ny fomban-drazana fa manan-kery hitondra ny soa sy hiaro amin' ny loza. Karazana sampy isam-batan' olona ny ody, ka ninoana fa miaro na manome hery ny olona mitondra na miravaka azy. Ny olona avy amin' ny saranga rehetra dia afaka mitahiry ody. Mety ho tsara ny ody (tahaka ireo izay ampiasain' ny ombiasa mpanasitrana) nefa koa mety ho ratsy (tahaka izay ampiasain' ny mpamosavy).

## Jereo koa

* Tambavy
* Raokandro
* Fanafody
Faditra

Ny **faditra** dia zavatra ratsy ahodin' ny sasany amin' ny tena na momba ny tonon' andro ka tokony ho sakanana na esorina amin' ny alanan' ny fanalana faditra. Ny karazam-borona (toy ny akoholahy mena, ny akoho mainty tokam-bolo sns) na ny ondry mazava loha, na ny singa avy amin' ny zavamaniry (toy ny tapakazo, ny bozaka, ny ahitra) na zavatra hafa (toy ny orana, sns) dia azo ampiasaina hanalana faditra. Atao ny ala faditra raha toa ka misy zavatra mifanipaka, toy ny vintan' ny olona roa tsy mifanentana fa mifanohitra.

## Jereo koa

* Fanalana faditra
* Fanalana vintana
Hasina (fanomezana)

Ny **hasina** dia fanomezana  atolotra ny olona na zava-manan-kasina. Fahizay, ny Ntaolo malagasy dia tsy miseho tanam-polo manoloana ny olona na zava-manan-kasina fa mitondra fanomezana toy ny lamba landy, ny tantely, ny akondro ary ny vola tsy vaky. Ny fomba atao amin'ny fanolorana izany no atao hoe "manasina". Ohatra, raha mandeha amin'ny olona mahay ody folaka na ody may dia manome azy ny "hasi-tanana", tsy saran'ny fanorana ny tongotra folaka anefa izany fa ilay hasina ao amin'ilay olona no isaorana. Raha mankany amin'ireo kalanoro mpitaiza dia sady manolotra vola no milaza hoe "mitomboa hasina ianao dadibe"... Ary raha manatona mpanandro dia milaza hoe "masina ianao ranakombe", ohatra.

## Jereo koa

* Hasina

* Hasina (hery tsy hita maso)
* Hasina (tsiro)
* Hasina (zavamaniry)
* Hasina (fizarazaràna)
* Hasina (zavatra voatokana)
Hasina (tsiro)

Ny **hasina** dia ny tsiro avoakan'ny sira sy ny zavatra masira rehetra, ka avy amin'izany ny hoe "masina" izany hoe "masira". Io no nahatonga ny anarana hoe *ranomasina*. Ka ny olona na zavatra itoeran'ny hasina ihany no afaka manome hasina ireo tontolo manodidina azy.

## Jereo koa

* Hasina

* Hasina (hery tsy hita maso)
* Hasina (fanomezana)
* Hasina (zavamaniry)
* Hasina (fizarazaràna)
* Hasina (zavatra voatokana)
Hasina (fizarazaràna)

Ny **hasina** dia ny fizarazaràna izay samy manana ny maha-izy azy eo amin'ny vondrona iray. Ohatra amin'izany, ny hasim-boasary.

## Jereo koa

* Hasina

* Hasina (hery tsy hita maso)
* Hasina (fanomezana)
* Hasina (tsiro)
* Hasina (zavamaniry)
* Hasina (zavatra voatokana)
Hasina (zavatra voatokana)

Ny **hasina** dia ny toetran'ny zavatra voatokana, tsy aharo amin'ny maro, natao ho ambony sy hajaina. Ohatra, ny loharano masina dia loharano iray eo an-tanàna izay navahana hatao fantsakana ny rano ampiasain'ny andriamanjaka, na loharano heverina fa itoeran'ny fanahin-javatra iray ka anaovana fombafombam-pangatahana amin'ny fanahy tsy hita maso. Toy izany koa ny vilia masina, vilia natokana ho fanaovana sorona na hampiasain'ny olona masina iray. 

## Jereo koa

* Hasina

* Hasina (hery tsy hita maso)
* Hasina (fanomezana)
* Hasina (tsiro)
* Hasina (zavamaniry)
* Hasina (fizarazaràna)
Sakramentan' ny fivalozana sy ny fampihavanana

Ny **sakramentan' ny fivalozana sy ny fampihavanana** ao amin' ny Fiangonana katôlika sy ao amin' ny Fiangonana ôrtôdôksa dia iray amin' ireo sakramenta fito. Ny tanjon' io sakramenta io dia ny famelàn' Andriamanitra ny fahotan' ny olona manao fivalozana. Atao hoe *sakramentan' ny kônfesy* na *sakrametan' ny famelan-keloka* na *sakramentan' ny fampihavanana* na *sakramentan' ny fivalozana* koa ity sakramenta ity.

## Jereo koa
Ny sakramenta ao amin' ny fiangoana katôlika:

* ny sakramentan' ny batemy

* ny sakramentan' ny Eokaristia
* ny sakramentan' ny kônfirmasiôna
* ny sakramentan' ny fivalozana sy ny fampihavanana
* ny sakramentan' ny fanosorana ny marary
* ny sakramentan' ny fanambadiana
* ny ôrdinasiôna
Monka

Ny **monka** na **moanina** dia lehilahy na vehivavy voafatotry ny voady ara-pivavahana sady manaraka fiainana ara-panahy mitokana samirery na anatin' ny fikambanana iray. 

Ahitana monka na moanina ny fiangonana katôlika, ny fiangonana ôrtôdôksa, ny jainisma, ny bodisma, ny sintôisma, ny taôisma ary ny hindoisma. Taorian' ny fitsipahana azy tamin' ny fanavaozana prôtestanta na refôrmasiôna dia nahatsapa indray ny Prôtestanta (loterana sy anglikana ary ny hafa koa) tamin' ny antsasany faharoa amin' ny taonjato faha-20 fa zava-dehibe ao amin' ny kristianisma ny fiainan' ny monka.

## Fiforonan-teny
Fanagasiana ny teny anglisy hoe *monk* ny hoe *monka*, fa fanagasiana ny teny frantsay hoe *moine* kosa ny hoe *moanina*. Ireo teny roa ireo dia avy amin' ny teny latina hoe *monachus,* izay avy amin' ny teny grika hoe μοναχός / *monakhos*, avu amin' ny hoe *monos* izay midika hoe "tokana" na "manirery".  Atao hoe mônastera ny toeram-ponean' ny moanina.

## Moanina bodista

Ny moanina bodista izay atao amin' ny teny paly hoe भिक्खु / *bhikkhu*, na amin' ny teny sanskrita hoe भिक्षु / *bhikṣu*, dia lehilahy voatokana ao amin' ny mônastisisma. Ny moanina lehilahy na moanina vehivavy (paly: 𑀪𑀺𑀓𑁆𑀔𑀼𑀦𑀻 / *bhikkhunī*, sanskrita: भिक्षुणी / *bhikṣuṇī*) dia mpikambana ao amin' ny Sangha.

Ny fiainan' ny moanina bodista rehetra dia fehezin' ny fitsipika iray antsoina hoe प्रातिमोक्ष / *prātimokṣa* na *pātimokkha*. Ny fomba fiainany dia novolavolaina mba hanohanana ny fanaony ara-panahy: ho tso-piainana sy hisaintsaina lalina ary hahatratra ny nirvana.

Ny olona latsaky ny 20 taona dia tsy azo atao ôrdinasiôna ho *bhikkhu* na *bhikkhuni* fa azo tendrena ho *śrāmaṇera* na *śrāmaṇērī*.
Sintôisma

Ny **sintôisma** na **sintô** dia fitambarana finoana sy fombafomba ary fanao niforona efa nisy tao amin' ny tantara tranain' i Japàna, izay indraindray azo heverina ho fivavahana. Fivavahana manafangaro singa avy amin' ny fivavahana pôliteista sy animista ny sintôisma. Io no fivavahana tranainy indrindra ao Japàna. Izy no fivavahana tranainy indrindra fantatra any Japàna izay mifamatotra amin' ny fedràny. Miisa any amin' ny 90 tapitrisa any ho any ny mpanaraka iry fivavahana ity. Tsy mampiely ny fivavahany ny sintô ka tsy miely amin' ny firenen-kafa izany fivavahana izany. Fivavahan-drazan' ny Japôney ny sintô.

Avy amin' ny teny hoe 神道 / *shintō,* izay midika hoe "ny lalan' andriamanitra" ny teny hoe *sintôisma*.

Fivavahana tsy misy tenim-pinoana (dôgma) ny sintôisma ka misokatra amin' ireo fomban' ny fivavahana hafa ka nanakambana singa avy amin' ireo fivavahana ireo. Fahita amin' ny fiainana andavanandron' ny Japôney ny fampianarana sy ny fombafomba araka ny sintô. Tsy nisy mpanorina koa ny sintoisma, tsy tahaka an' ireo fivavahan-dehibe hafa eto amin' izao tontolo izao.

## Jereo koa

* Fivavahana abrahamika
* Fivavahana taôika
* Fivavahan-drazana afrikana
* Fivavahana iraniana
*Sinkretisma
Nontsy apôstôlika

Ny **nontsy apôstôlika** dia iraka ara-diplômasian'i Vatikàna izay nomena andraikitra ho masoivohon'ity firenena ity any amin'ny firenena na fanjakana hafa. Ny teny hoe *nontsy* dia avy amin'ny teny italiana hoe *nunzio*, izay avy amin'ny teny latina hoe *nuntius*, midika hoe "iraka".
Fanoheram-panavaozana

Ny **Fanoheram-panavaozana** dia hetsika nentin' ny Eglizy Katôlika namaly ny Fanavaozana prôtestanta tamin' ny taonjato faha-16. Niseho tao anatin' ny hetahetam-panitsiana sy fanavaozana ara-pivavahana nahazo ny Andrefana amin' izao tontolo izao kristiana ny Fanoheram-panavaozana, izay nanomboka tamin' ny taonjato faha-15. Namaly amin' ny ampahany ireo tanjon' ny Eglizy Katôlika izay mikendry ny hametra ny fielezan' ny prôtestantisma izany hetsika izany. Izany dia nahafahan' ny Eglilzy Katôlika nahazo fiasana ara-panahy sy ara-pitaovana mba hanombohana ny famerenana indray amin' ny ampahany ny faritra azon' ny prôtestantisma, sady hanombohan' ny fihavaozana ara-pivavahana indray.

## Jereo koa

* Tantaran' ny kristianisma
Eorôpa Avaratra-Andrefana

I **Eorôpa Avaratra-Andrefana** dia ny ilany avaratra sy andrefana ao Eorôpa izay tsy manana famaritana mazava sy raikitra. Araka ny famaritana ara-jeôgrafia, i Eorôpa Avaratra-Andrefana dia mahafaoka an' i Irlandy, ny Fanjakana Mitambatra, i Belzika, i Nederlandy, i Alemaina Avaratra, i Loksemborga, ny tapany avaratra amin' i Frantsa, i Danemarka, i Nôrvezy, i Soeda ary i Islandy. I Finlandy sy i Alemaina Atsimo ary i Soisa dia matetika ampidirina ao Eorôpa Avaratra-Andrefana, toraka izany koa i Aotrisy, na dia tsy matetika aza. Ny tapany atsimon' i Frantsa kosa dia matetika tafiditra ao amin' ny lemak' i Mediteranea na ao amin' i  Eorôpa Atsimo.

## Jereo koa

### Ireo faritra ao Eorôpa

* Eorôpa Afovoany
* Eorôpa Afovoany sy Atsinanana
* Eorôpa Atsinanana
* Eorôpa Andrefana
* Eorôpa Avaratra
* Eorôpa Avaratra Atsinanana
* Eorôpa Atsimo
* Eorôpa Atsimo Atsinanana
* Eorôpa Atsimo Andrefana
Fiangonan' i Angletera

Ny **Fiangonan' i Angletera** dia fiangonana anglikana niorina ao Angletera tamin' ny taonjato faha-16 tamin' ny nanambaràny ny tenany ho fiangonana tsy miankina amin' ny fitondran' ny papa tamin' ny taona 1534, ka niteraka ny anglikanisma izay sampan' ny kristianisma eo anelanelan' ny katôlisisma sy ny prôtestantisma. Atao hoe ***Church of England*** izy amin' ny teny anglisy.

Ny Fiangonan' i Angletera no "fiangonana reniny" ho an' ny Fiombonambe Anglikana. Ny arsevekan' i Cantorbery no lehiben' ny Fiangonan' i Angletera. Ny mpanjakavavy Elizabeth II no governora fara tampon' ny Fiangonan' i Angletera amin' ny maha andriamanjakan' ny Fanjakana Mitambatra azy.

Ny faritra misy ny fanapahan' ny Fiangonan' i Angletera dia i Angletera, ny nosin' i Man (diôsezin' i Sodor sy Man), ireo nosy Anglô-Nôrmanda (ampahan'ny diôsezin' i Winchester). Maro amin' ny fianakaviambe anglikana any Eorôpa, any Rosia, any Torkia ary any Marôka no mitambatra ao amin'ny diôsezin' i Gibraltar sy Eorôpa. Ireo diôsezin' i Wales dia tao amin' ny Fiangonan' i Angletera nefa nahazo fahaleovan-tena izy ireo tamin' ny taona 1920 ka namorona ny Fiangonana ao Wales (*Church in Wales* amin' ny teny anglisy). Sady katôlika no nohavaozina ny Fiangonan' i Angletera.
Fifadian-kanina

Ny **fifadian-kanina** dia tsy fanendrena sakafo an-tsitrapo na tsia, izay mety tsy misy fisotroana zava- koa na tsia. Fahita ao amin'ny fomban'ny fivavahana sasany (karemy ao amin'ny kristianisma, ramadany ao amin'ny finoana silamo, sy ny hafa toy ny an'ny jodaisma manana ny Yom) ny fifadian-kanina. Amin'ny fomba fijery ara-tsiansa dia manomboka eo amin'ny fahaenina ora aorian'ny sakafo farany ny fifadian-kanina. Maro ireo fanandramana natao amin'ny izay mampiseho fa ny fampihenany sakafo hanina tsy tafahoatra loatra dia manalava ny andro iainan'ny karazam-biby maro toy ny totozy sy ny voalavo ary ny rajako malata. Raha tanteraha anaty fe-potoana fohy ny fifadian-kanina mitsitapatapaka dia ahafahana mampihana ny lanja sy ny tavy.

Maro ihany koa ny mahatonga ny olona mifady hanina, mety ho antony ara-pomban-drazana, ara-pahasalamana, ara-pivavahana.

Misy ihany koa ny voalazan'ny baiboly mikasika ny fifadian-kanina, samy manana ny fijeriny moa ny fivavahana tsirairay avy mahakasika izany fifadian-kanina izany.
Ekôsy

I **Ekôsy** dia iray amin'ireo firenena mitambatra ao amin'ny Fanjakana Mitambatra, izay hita ao amin'ny tapany avarfatr'i Britaina Lehibe, sady ahitana koa ireo tangoro-nosy madinika ahitana ny Hebrides, ny Orcades, ny Shetland. Ny fanjakan'i Ekôsy dia fanjakana nanana ny fiandrianany izay nifarana tamin'ny 1 Mey 1707 izay nitambarany tamin'ny fanjakan'i Angletera mba hamoronana ny fanjakan'i Britaina Lehibe.Atao hoe *Scotland* izy amin'ny teny anglisy fa *Alba* amin'ny teny gaelika ekôsey ary *Ecosse* amin'ny teny frantsay.

Iray amin'ireo firenena seltika enina i Ekôsy. I Edimbourg norenivohitra ara-bola sy ara-panjakanan'i Ekôsy, nefa ny tanàna lehibe indrindra dia i Glasgow izay be orinasa indrindra ara-tantara. Ny tanàn-dehibe hafa dia i  Aberdeen, i Dundee, i Stirling, i Perth ary i Inverness.

## Jereo koa
*Ady amin'ny fahaleovan-tena any Ekosy (1296-1357)
Martin Bucer

I **Martin Bucer** na **Martin Butzer** dia teôlojiana sy refôrmatora prôtestanta alzasiana izay nipoiran'ny kônfirmasiona prôtestanta. Teraka tamin'ny 11 Novambra 1491 tao Sélestat izy ary maty tamin'ny 28 Febroary 1551 tao Cambridge, Angletera. Nisy fiantraikany tamin'ny foto-pampianarana loterana sy kalvinista ary anglikana ny fiheverany.
Kônfesiôna Aogostana

Ny **Kônfesiôna Aogostana** na **Kônfesiônan' i Aogsborga** dia ny fanambaràm-pinoana fototra ao amin' ny Fiangonana loterana sady iray amin' ireo tahirin-kevitra manan-danja indrindra tao amin' ny Refôrmasiôna prôtestanta, izay voasoratra tamin' ny teny alemàna sy tamin' ny teny latina sady naseho tamin' i Karôlo Kointo sy tamin' ny mpanapaka alemàna maro ary tamin' ireo tanàna afaka tamin' ny 25 Jona 1530, nandritra ny fivoriana natao tao Augsburg. Atao hoe *Confessio Augustana* izany lahatsoratra izany amin' ny teny latina ary *Augsburger Konfession* amin' ny teny alemàna.

## Jereo koa

* Loteranisma

* Fanekem-pinoana ekiomenika
Al-‘Uzzá

I **Al-‘Uzzá** ((arabo: العزى) dia iray amin'ireo andriamanibavy telo zanaky ny andriamanitra Hubal nivavahan' ny Arabo tao Maka. Midika hoe "ny mahery indrindra" na "ny hery" izany anarana izany. Ireo andriamanibavy roa sisa dia i Al-Lāt (arabo: اللات)  sy i Manāt (arabo: مناة‎ ). I Al-‘Uzzá dia andriamanibavin' ny fahavokarana, izay ninoana fa miaro sady miantoka ny fandresena amin' ny ady ifanaovany amin' ny firenena na foko hafa fahavalony.

## Jereo koa

* Fivavahana tao Arabia talohan'ny fivavahana silamo
* Pôliteisma
Manāt

I **Manāt** (arabo: مناة) dia iray amin'ireo andriamanibavy telo zanaky ny andriamanitra Hubal nivavahan' ny Arabo tao Maka. Ireo andriamanibavy roa sisa dia i Al-‘Uzzá (arabo: العزى) sy i Al-Lāt (arabo: اللات). I Manāt no andriamanitry ny vintana, izay nanana sarivongana tao akaikin'i al-Mushallal any Qudayd, eo anelanelan'i Medina sy i Maka.

## Jereo koa

* Fivavahana tao Arabia talohan'ny fivavahana silamo
* Pôliteisma
Hubal

I **Hubal** (arabo: هبل) no andriamanitra lehibe indrindra sady rain' ireo andriamani-bavy telo nivavahan' ny Arabo talohan' ny fivavahana silamo. Ireo andriamanibavy ireo dia i Al-Lāt (arabo: اللات) sy i Al-‘Uzzá (arabo: العزى) ary i Manāt (arabo: مناة‎ ). Ny sarivongan' i Hubal izay vita tamin' ny agata mena sady niendrika olona manana tanana ankavanana volamena, dia nitsangana tao akaikin' ny Kaaba ao amin' ny tanànan'i Maka.

## Jereo koa

* Fivavahana tao Arabia talohan'ny fivavahana silamo
* Pôliteisma
Ambato-Boeny

**Ambato-Boeny** dia tanàna mahavokatra eto Mahajanga, indrindra fa voatabia sy voanjo sy ny hafa koa.

Tamin’ny taona 2015, dia nizara roa ny kaominina ambanivohitr’Ambato Ambarimay dia ny kaominina ambanivohitr’Ambato-Boeny sy ny kaominina ambanivohitra Ambesisika.
Androranga

I **Androranga** dia reniranon' i Madagasikara mivarina miantsinanana ao amin' ny faritra Sava, izay mivarina ao amin' ny onin' i Bemarivo. Ny onin' i Bemarivo no mamaritra ny tanin' ny Betsimisaraka avy ao avaratra. Ny ampahany amin'ny rano avy amin' ny valan-javaboarin' i Marojejy dia mivarina ao amin' i Androranga.

## Jereo koa

* Lisitry ny renirano eto Madagasikara