Didaskalia etiôpiana

Ny ***Didascalia Etiôpiana*** dia lahatsoratra fototra mirakitra fitsipika ara-pivavahana kristiana tranainy voatahiry sy nampitaina indrindra tao anatin' ny fomban' ny fiangonana ôrtôdôksa teoahedô. Izy io dia ao amin' ny vondron' ny lamina ekleziastika izay nolovaina avy amin' ny kristianisma siriaka fahiny, izay nampidirina manokana tao amin' ny lova etiôpiana. Amin' ny teny geezy izy io dia atao hoe **ድድስቀልያ** / *Dǝdəsqelyā* na *Didesqelya.* Izy io dia maneho ny fahaizan' ny  fiangonana ôrtôdôksa teoahedô mitahiry sy mampifanaraka ary mandrindra ny loharano kristiana tranainy ivelan' ny rafitra grika-rômana.

## Fanondroana sy fiaviana ary lanja ara-tantara
Avy amin' ny *[[Didascalia Apostolorum]]*, izay lahatsoratra siriàka noforonina tamin' ny taonjato faha-3, angamba tany Siria (faritra Antiôkia), ny *Didakcalia Etiôpiana*. Miseho ho fampianarana nomena ny Apôstôly ity lahatsoratra ity, fa raha ny marina dia anisan' ny literatiora kristiana pseodepigrafika, izay fanao mahazatra tamin' izany fotoana izany mba hanomezana fahefana apôstôlika ny fitsipika ara-piangonana, izy io. Tsy fandikan-teny mivantana avy amin' ny teny grika tany am-boalohany, izay very ankehitriny, ny dikan-teny etiôpiana, fa nandalo tamin' ny rojon-pampitana saro-drafitra: fiteny grika taloha, fiteny siriaka, fiteny arabo kristiana ary fiteny geezy (fiteny etiôpiana klasika). Manazava ny fiavahan' ny fotopampianarana sy fitsipi-pifehezana manokan' ny endrika amin' ny teny etiôpiana izany fanelanelanana izany.

Ho an' ny mpikaroka dia loharano lehibe ho an' ny fandalinana ny kristianisma tatsinanana tsy kalkedôniana, sy ho an' ny fampitana ny lahatsoratra kristiana tranainy ivelan' ny tontolo grika-latina, ary ho an' ny tantara momba ny ara-saina sy momba ny lalàna tao Etiôpia nandray ny kristianisma, ny *Didaskalia Etiôpiana*. Izy io koa dia ahafahana manao fampitahana ny môdely ekleziôlôjika siriaka, ny fampifanarahana afrikana ny kristianisma tany am-boalohany, ary ny fananganana kristianisma manana ny maha-izy azy ara-kolontsaina isan-toerana.

## Toerany ao amin' ny kanôna teoahedô sy votoatiny
Tsy toy ny lova katôlika sy prôtestanta, ny *Didaskalia* dia tafiditra ao amin' ny kanôna lehiben' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô, indrindra ao amin' ny rijanteny momba ny lalàna sy ny fitsipi-pifehezana, manampy ny *Didake Etiôpiana*, ny *Kanônan' ny Apôstôly*, ny *[[Sinôdôsy]]*, ary ny *Kerelôsy* (*Qeréllos***,** kristôlôjia). Tsy lahatsoratra litorjika izy io fa mametraka fenitra, ampiasaina amin' ny fanofanana ny mpitondra fivavahana, ny fandaminana ny fiarahamonin' ny mpino, ny fitsipi-pifehezana ara-piangonana, ary ny etika kristiana.

Miresaka momba ny fandaminana ny Fiangonana ny *Didascalia Etiôpiana*: ny andraikitry ny eveka amin' ny maha mpitandrina sy mpitsara ary ray ara-panahy, ny asan' ny pretra sy ny diakôna, ny ambaratongam-pahefana manana rafitra mafy orina. Miresaka amin' ny fomba hentitra momba ny fitsipi-pifehezana eo amin' ny fiagonana koa ity boky ity: fitsipiky ny fivalozana, fitantanana ny fifandirana anatiny, sazy ara-pivavahana, fiarovana ny osa (kamboty, mananotena, mahantra). Miresaka momba ny fitondran-tena kristiana ny *Didascalia Etiôpiana*: ny fitsipiky ny fitondran-tena ara-nofo, ny fiainam-pianakaviana sy ny fiainam-panambadiana, ary ny fandavana ny fanao sasany heverina ho avy amin' ny paganisma na ny jodaisma. Miresaka momba ny fifandraisana amin' ny jodaisma koa ity boky ity: toy ny *Didaskalia Siriaka* izay maneho fihenjanana voalanjalanja manohitra ny jodaisma toy ny fandavana ny fitandremana hentitra ny Lalàn' i Mosesy sy ny fanamafisana ny maha ambony ny Fanekem-pihavanana Vaovao. Na izany aza dia manalefaka ireo fanakianana ireo indraindray ny endrika etiôpiana ka maneho ny maha mifanakaiky ara-tantara ny kristianisma etiôpiana sy ny lova ara-Baiboly ao amin' ny Testamenta Taloha.

Ny *Didesqelya* dia miorim-paka ao amin' ny teôlôjia miavaka noho ny fitohizana matanjaka eo amin' ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao, ny eklesiôlôjia ara-piombonan' ny mpino sy ny ara-pitondran-tena, ary ny fiheverana masina ny lamina ara-tsôsialy. Nandray anjara tamin' ny famolavolana ny lalàna kanônika etiôpiana sy ny fitsipika mifehy ny fitantanana ara-pivavahana ary ny fomba fijery etiôpiana momba ny klerjy ho fahefana ara-panahy sy ara-piarahamonina izy io.

## Jereo koa

* *[[Sinôdôsy]]*
* ''Boky voalohan' ny Fanekena''
* ''Boky faharoan' ny Fanekena''
* ''Boky etiôpianan' i Klemento''