open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hoalan' i Aqaba

Ny **Hoalan' i** **Aqaba** dia sampan' ny Ranomasina Mena miditra ao atsimo andrefan' i Azia, manasaraka ny Saikanosin' i Arabia amin' ny Saikanosin' i Sinay (na Sinaia). Mirefy 24 km ny sakany ary 160 km ny halavany. Mifandray amin' ny Ranomasina Mena amin' ny alalan' ny Andilan-dranomasin' i Tiran ny Hoalan' i Akaba. Ny Saikanosin' i Sinay no manasaraka azy amin' ny Hoalan' i Suez. Ao amin' ny tapany avaratra no misy ny seranan-tsambon' i Aqaba ao Jôrdania sy ny seranan-tsambon' i Eilat ao Israely.

Atao hoe خليج العقبة / *Khalij al Aqaba* izy amin' ny teny arabo fa מפרץ אילת / *Mifratz Eilat* ("Hoalan' i Eilat") kosa amin' ny teny hebreo.
Nily

I **Nily** na **Neily** dia onin' i Afrika Atsinanana. Izy no ony lava indrindra maneran-tany. Miala avy eo amin' ny Farihy Victoria ao Afrika Afovoany ka mikoriana mianavaratra ny ony Nily, mamakivaky an' i Oganda sy an' i Sodàna sy an' i Egipta ary farany mivarina any amin' ny Ranomasina Mediteranea. Mahatratra 5 584 km ny halavany raha avy eo amin' ny Farihy Victoria fa 6 605 km kosa raha atohy amin' ny renirano Luvironza any Borondy. Ny lemaka tondrahany dia mirefy 3 350 000 km2. Mirefy 3 000 m3/s ny salam-pikorianany.
Perea

I **Perea** dia fileovana ao atsinanan' i Jordàna tamin' ny Andro Taloha nanjakan' ny Rômana tany Atsinanana Akaiky. Mifanandrifindrify amin' ny Galaada (na Gileada) ao amin' ny Testamenta Taloha izy. Mivelatra avy any Delapôlisy mankany Maheronta any atsinan' ny Ranomasina Maty ny taniny. Mety io ilay faritra resahina ao amin' ny Testamenta Vaovao izay lazaina fa i "Jodea an-tsisin' i Jordana" araka ny Evanjelin' i Matio. Faritra misy havoana iva ahitana orana ampy hampaniry ny voankazo sy ny varimbazaha i Perea.

Ny Grika dia nanorim-ponenana tao amin' io faritra io taorian' ny fandresen' i Aleksandra Lehibe ny faritra Atsinanana Afovoany. Taorian’ ny nahazoan’ ny tarana-mpanjaka Hasmôneana ny fitondrana tany Jodea dia nampidirin’ i Aleksaandra Janeo ilay faritra. Nandritra ny ady an-trano teo amin’ ireo mpitondra hasmôneana farany, i Hirkano II sy i Aleksandro II, dia nozarain' ny jeneraly romanina Aolo Gabinio (*Aulus Gabinius*) ho distrika maro samihafa i Jodea, ary nanao an’ i Amatôsy (Ἀμαθοῦς / *Amathoûs*) ho renivohitr' i Perea. Noho ny faneken’ ny emperora Aogosto dia notendren’ i Herôda I Lehibe ho tetrarkan' i Perea i Ferôra (*Phéroras*) rahalahiny. Tamin’ ny andron’ i Jesoa dia i Herôda Antipasy no nitantana io distrika io. Nomen’ ny Jiosy sata mitovy amin’ i Jodea sy Galilea ilay tanàna.

## Lofarano
Komràno

I **Komràno** dia toerana arkeôlôjika ao Jôrdania Andrefana eo amin' ny sisiny avaratra andrefan' ny  Ranomasina Maty, eo amin' ny sisintany manasaraka an' i Jodea (na Jodia) sy i Idomea ary i Perea fahiny, izay nitoeran' ny Jiosy avy any Palestina taloha. Malaza io toerana io noho ny nahitana soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty tamin' ny taona 1947. Ao amin'ny faritany romanan' i Jodea i Komràno tamin' ny fotoana nanafihan' ny Rômana sy nandravany azy tamin' ny taona 68-70 taor. J.K. tamin' ny vanimpotoana nampiely ny kolontsaina grika ny fanorenam-ponenan' ny olona tao Komràno ary mety voaorina tamin' ny andron' i Joany Hirkano (134-104 tal. J.K.) na taoriana kelin' izany, ka nisy Jiosy nonina tao amin' ny ankapobeny mandra-pandravan' ny Romana azy tamin' ny taona 70 taor. J.K.

Tamin' ny andron' i Jesoa dia foiben' ny antokom-pivavahana jiosy an' ny Eseniana manokana i Komràno. Nisaraka tamin' ireo antoko jiosy hafa tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. mantsy izy ireo. Nenjehin' ny Makabeo izy ireo ka nandositra tany an-tany efitra tanaty zohy amin' ireo hantsana manodidina ka mety tamin' ny taona 135 tal. J.K. no nanombohan' izany. Nilaozan' ny mponina vetivety i Komràno tamin' ny namelezan' ny horohorontany azy tamin' ny taona 31 tal. J.K. ary tsy niverina ao intsony izy ireo tamin'ny namotehan' ny Rômana ny toeram-ponenany. Tamin' ny taona 132 hatramin' ny 135 tal. J.K. dia nialoka tao ny mpikomy notarihin' i Bar-Kokhba.

Taorian' ny nahita ireo soratanana nampalaza an' i Komràno dia nanaovana fangadiana sy fisavàna tao nanomboka tamin' ny taona 1946 hatramin'ny taona 1956. Nahita efitrano mety nampiasaina amin' ny fandalinana sy fanompoam-pivavahana tao ny arkeôlôga. Nahita efitrano hafa izay mety natokana hisakafoanana miaraka sy efitrano lehibe nisy fitoeran-dranomainty izay mety nanaovana ny fanaovana dika maro ny litaratioram-pivavahan' ny Eseniana koa ny arkeôlôga. Nahitana lavaka fitoeran-drano fandroana sy toeram-pandevenana nisy fasana miisa 1&nbsp;000 any ho any koa tao.

## Jereo koa

* Eseniana
* Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty
* Nag Hammadi
Hasidisma tamin' ny Andro Antenatenany

Ny **hasidisma tamin' ny Andro Antenatenany** na **hasidiman' ny Askenaza** dia fihetsiketsehan' ireo tia vavaka jiosy alemàna atao amin' ny teny hebreo hoe חסידי אשכנז / *Hasidei Ashkenaz*. Nanoratra ny literatiorany izy taorian' ny fandripahana azy nanomboka tamin' ny kroazada voalohany.

## Jereo koa

* Hasidisma

* Hasideana
Sefarada

Ny **Sefarada** na **Jiosy sefarada** dia iray amin' ny fizarana lehiben' ny vahoaka jiosy  araka ny toerana niaviany ka manondro ny Jiosy tamin' ny Andro Antenatenany nonina tao amin' ny Saikanosy Iberika (indrindra i Espaina) sy tao Afrika Avaratra ary manondro koa ny taranak' izy ireo, izany hoe ny fitambaran' ny vahoaka jiosy tsy Askenazy. 

Ny Jiosy tao amin' ny faritra be Kristiana tao amin' ny Saikanosy Iberika dia voenjika mafy, tsy nitovy amin' ny Jiosy tamin' ny faritra be Mozilmana, ka nitsoaka avy ao tamin' ny taona 1492 taorian' ny nahazoan' ny Kristiana ny faritra sisa farany nisy Mozilmana sy tamin' ny fanambarana an' i Espaina. Nitsoaka nankany Afrika Avaratra sy tany amin' ireo fari-tany any atsinanana amin' ny Empira Ôtômàna izy ireo, avy eo nanorina vondrona maro tany Frantsa, tany Hôlanda, tany Angletera, tany Italia, tany ami' ny Balkàna, sns. 

Manana ny fiteniny manokana ny Sefarada, dia ny fiteny jodeô-kastilàna, atao hoe fiteny ladinô. Manaraka ny fomban' ny Jiosy babilôniana izy ireo, fa tsy tahaka ny Askenazy izay mifikitra amin' ny fomban' ny Jiosy palestiniana.

Anondroana ny Jiosy avy any Afrika Avaratra sy avy any Atsinanana Akaiky miteny arabo sy persàna sady tsy manana fifandraisana ara-pirazanana amin' ny faritra eorôpeana koa ny teny hoe *Sefarada*. Ny ankamaroan' izy ireo dia nanaraka ny fomba jiosy babilôniana noho ny fifampikasohany amin' ny Sefarada, ka izany no antony anondroana azy ireo amin' ny anarana hoe *Sefarada* koa.

## Jereo koa

* Foko folo very
*Jiosy
*Jodaisma
*Talmodan' i Babilôna
*Askenazy
Askenazy

Ny **Askenazy** dia iray amin' ireo fizaràna lehiben' ny vahoaka jiosy izay navahana noho ny toerana niaviany sy ny fombam-pivavahana aman-kolontsaina arahiny. Ny vahoaka jiosy maro anisa manampy an' io dia ny Sefarada.

Ny teny hoe *Askenazy* dia nampiasaina tamin' ny Andro Antenatenany mba hanondroana ny vahoaka jiosy nonina tao Eorôpa Avaratra, avy any Eorôpa Afovoany ka hatrany Eorôpa Atsinanana, ary koa anondroana ny taranany na dia tsy mipetraka amin' ireo faritra ireo aza. Tamin' ny taonjato faha-10 no nampiasana voalohany ny anarana hoe *Askenazy* hanondroana an' i Alemaina izay nanombohan' ny vondrona jiosy maro niorim-ponenana. Rehefa noroahina sy nenjehina ny Jiosy askenazy dia nifindra fonenana mankany atsinanana, any Pôlônia sy any Litoania ary any Rosia tamin' ny taonjato faha-15 sy faha-16. Maro amin' ny Jiosy askenazy ny nifindra monina any Amerika Avaratra sy any Israely tamin' ny taonjato faha-19 sy faha-20. Miteny amin' ny fiteny jodeô-alemàna atao hoe fiteny idisy ny Askenazy.

## Jereo koa

* Foko folo very
*Jiosy
*Jodaisma
*Talmodan' i Jerosalema
*Jiosy Mitsrahima
*Sefarada
Talmodan' i Babilôna

Ny **Talmodan' i Babilôna** dia asasoratra misy ny fivoasana ny Soratra Masin' ny jodaisma izay nangonina tamin' ny taonjato faha-6 tao amin' ny diaspôra jiosy tany Babilônia. Iray amin' ny Talmoda roa izy ka ny faharoa dia ny Talmodan' i Jerosalema. Ny famelabelarana ao amin' ny Talmodan' i Babilôna dia nalamina ho vondron-kevitra enina, sahala amin' ny Misnà, atao amin' ny teny hebreo hoe *sedarim*. Ny vondron-kevitra tsirairay dia mamahavaha lohahevitra foibe miaraka amin' ny lohahevitra maro hafa koa.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe תלמוד בבלי /*Talmud Bavli* ny Talmodan' i Babilôna.

## Jereo koa

* Talmodan' i Jerosalema
Antiokosy I Sotera

I **Antiokosy I Sotera** dia mpanjakan'i Siria tamin'ny taona 280 tal. J.K. hatramin'ny taona 262/261 tal. J.K. Izy no mpanjaka seleokida faharoa, zanak'i Seleokosy I Nikatora, ilay jeneraly nandimby an'i Aleksandra Lehibe. 

Teraka tamin'ny taona 324 tal. J.K. izy ary maty tamin'ny taona 261 tal.J.K. I Apama no reniny. Nambady ny vady navelan-drany izy, dia i Stratonike I, ka niteraka an'i Antiokosy II Teosy sy i Stratonike II.

Niady tamin'ny Galata (na Galatiana) tao Azia Minora izy tamin'ny taona 277 tal. J.K. ka nandresy azy ireo, nefa navelany hofehezin'i Ptolemeosy II, faraon'i Egipta, ny ampahany be amin'ny tany azony. Maty tamin'ny ady nifanaovany tamin'i Eomenio I, mpanjakan'ny Pergamona (na Pergama)  any Azia Minora, izy. Izany ady izany dia niseho tamin'ny taona 263 hatramin'ny 261 tal. J.K. Tamin'ny fahafatesany dia i Antiokosy II no nandimby azy teo amin'ny fanjakana.

## Jereo koa

* Seleokosy I Nikatora, i Antiokosy I Sotera, i Antiokosy II Teosy, i Seleokosy II Kalinikosy, i Antiokosy III Megasy ary i Antiokosy IV Epifanesy. 

## Loharano sy fanamarihana
Antiokosy II Teosy

I **Antiokosy II Teosy** dia mpanjaka seleokida fahatelo izay nanapaka tamin'ny taona 261 hatramin'ny 246 tal. J.K. Izy no nandimby an'i Antiokosy I Sotera rainy.

Teraka tamin'ny taona 287 ary maty tamin'ny taona 246 tal. J.K. izy. I Stratonike I no reniny. I Laodike I sy i Berenike Sira zanaky ny farao Ptolemeosy II Filadelfosy no vadiny. Niteraka an'i Seleokosy II sy i  Antiokosy Hieraksa ary i Laodike A izy. 

Niantso azy hoe Θέος / *Theos,* izay midika hoe "Andriamanitra", ny mponin'i Miletosy taorian'ny nanafahany azy ireo tamin'ilay mpanjaka jadona atao hoe Timarkosy tamin'ny taona 258 tal. J.K.

Rehefa niady tamin'ny farao Ptolemeosy II Filadelfosy, mpanjakan'i Egipta, nandritra ny dimy taona (260-255 tal. J.K.) izy dia azony ny ankabeazan'ny tanin-drainy lasan'ny farao tany aloha. Tamin'ny taona 250 tal. J.K. izy dia niady tamin'ny governorany (satrapa) iray tao hoe Diodotosy I Sotera (mpanjaka tamin'ny taona 256 - 235 tal. J.K.), izay nandrombaka ny faritany sirianan'i Baktria (na Baktriana). Taorian'izay dia lasan'ny fahavalony koa ny faritanin'i Partia.

Tamin'ny taona 246 tal. J.K. tany Efesosy i Antiokosy II no maty ka ny lahimatoany Seleokosy II no nandimby azy.

## Jereo koa

* Seleokosy I Nikatora, i Antiokosy I Sotera, i Antiokosy II Teosy, i Seleokosy II Kalinikosy, i Antiokosy III Megasy ary i Antiokosy IV Epifanesy. 

## Loharano sy fanamarihana
Seleokosy II Kalinikosy

I **Seleokosy II Kalinikosy** dia mpanjaka seleokida nanapaka tamin'ny taona 247 hatramin'ny 226 tal. J.K. Teraka tamin'ny taona 265 tal. J.K. izy ary maty tamin'ny taona 226 tal. J.K. I Antiokosy II Teosy no rainy ary i Laodike I no reniny. Nanambady an'i Laodike II izy dia niteraka zaza dimy ka isan'izany i Antiokisy (vehivavy) sy i Seleokosy III Sotera ary i Antiokosy III Lehibe.

Tsy afaka nisakana an'ny farao Ptolemeosy III izay nitsofoka tao Siria sy i Mesopotamia i Seleokosy II nandritra ny ady fahatelo tao Siria izay naharitra hatramin'ny taona 246 tal. J.K. ka hatramin'ny taona 241 tal. J.K. Nomeny fahaleovan-tena ny Baktriana sy ny Partiana (na Parta) tao atsinanana ary lasan'ny rahalahiny Antiokosy Hieraksa ny taniny tany Azia Minora.

Maro ny korontana izay tsy maintsy nalaminy ka isan'izany ny tany amin'ny faritra andrefana izay nisakana azy tsy hanohy ny fanitarany ny fanjakany. Nampamonoiny ny vadiny Stratonike II izay nikononkonona ny hamono azy. Nianjera avy eny ambony soavaly izy tamin'ny taona 226 tal J.K. ka maty ary ny zanany Seleokosy III no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. 

## Jereo koa

* Seleokosy I Nikatora, i Antiokosy I Sotera, i Antiokosy II Teosy, i Seleokosy II Kalinikosy, i Antiokosy III Megasy ary i Antiokosy IV Epifanesy. 

## Loharano sy fanamarihana
Seleokosy III Sotera

I **Seleokosy III Sotera,** izay atao hoe **Seleokosy Keraonosy** koa, dia mpanjaka seleokida tao Siria nanapaka tamin'ny taona  226 hatramin'ny 223 tal. J.K. Izy no nandimby an-drainy Seleokosy II Kalinikosy teo amin'ny fitondrana. 

Niady matetika tao Anatolia tamin'i Atala I mpanjakan'i Pergamona izy. Novonoin'ny manamboninahitra miaramilany izay namadika azy ka niady taminy tany Anatolia tamin'ny taona 223 tal. J.K izy. Rehefa maty i Seleokosy III dia ny rahalahiny Antiokosy III Lehibe no nandimby azy teo amin'ny fitondrana.

## Loharano sy fanamarihana
Antiôkôsy III Megasy

I **Antiokosy III Megasy** dia mpanjaka seleokida nanapaka an'i Siria tamin'ny taona 223 hatramin'ny 187 tal. J.K. izay nandimby ny rahalahiny Seleokosy III.

Ny mpanjaka Seleokosy II no rain'i Antiokosy III. Teraka tamin'ny taona 242 tal. J.K. izy ary maty tamin'ny taona 187 tal. J.K.. I Laodike II no reniny ary i Laodike III no vadiny. Niteraka an'i Seleokosy IV, i Antiokosy IV, i Laodike IV (izay vady nifandimbiasan'ny anadahiny telo), i Kleopatra I (izay lasa mpanjakavavin'i Egipta taty aoriana) ary i Antiokisy III izy.

Lasa firenena nanompo azy i Partia sy i Baktriana ary niady amin'ny farao Ptolemeosy V izy. Azony i Palestina iray manontolo sy i Libàna tamin'ny taona 198 tal. J.K. Taty aoriana dia niady tamin'ny Romana izay nandresy azy tamin'ny taona 191 tal. J.K. tao Termopily sy tamin'ny taona 190 tal. J.K. tao Magnesia (na Manezia) izy. Lasan'ny Romana ny tany nofeheziny tao andrefan'i Taorosy sady nandoa hetra tamin'ny Romana izy. Namerina ny faritry ny fanjakana seleokida i Antiokosy III tamin'ny fiantombohan'ny fanapahany nefa nihena ny heriny tany atsinanan'ny Ranomasina Mediteranea.

Saika handroba ny herena ao amin'ny tempoly tao Elimaida (na Elimaisy) i Antiokosy III, mba handoavany onitra hono, nefa nikomy ny mponina tao amin'io tanàna io ka namono azy tahaka ny famono jiolahy tamin'ny taona 187 tal. J.K.. I Seleokosy IV no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. 

## Jereo koa

* Seleokosy I Nikatora, i Antiokosy I Sotera, i Antiokosy II Teosy, i Seleokosy II Kalinikosy, i Antiokosy III Megasy ary i Antiokosy IV Epifanesy. 

## Loharano sy fahamarihana
Seleokôsy IV Filôpatôra

I **Seleokôsy IV Filôpatôra** dia mpanjaka seleokida tao Siria izay nanapaka tamin' ny taona 187 hatramin' ny 175 tal. J.K. Nandimby an' i Antiôkôsy III rainy izy.

Teraka tamin' ny taona 218 tal. J.K. ary maty tamin' ny taona 175 izy. I Laôdike III avy any Pôntôsy (na Pônto) ny reniny. I Laodike IV (anabaviny) no vadiny ka niterahany an' i Demetriôsy I sy i Laôdike V (vehivavy).

Na dia reraky ny ady nataon' i Antiôkôsy III tamin' i Rôma aza ny Empira Seleokida dia mbola nidadasika ka nahafaoka an' i Siria, i Kilikia (na Silisia), i Palestina, i Mesôpôtamia ary ampahan-tanin'i Iràna ankehitriny. Ny fandoavana onitra tamin' i Rômana dia niteraka fahasahiranana ara-bola nandritra ny fitondran' i Seleokôsy IV, izay voatery nadefa ny zanany lahy (i Demetriôsy I) ho takalon' aina tany Rôma, hisolo ny rahalahiny Antiôkôsy IV.

Nandefa an' i Heliôdôrôsy (na Heliôdôro) ministrany tany Jerosalema tamin' ny taona 176 sy 175 tal. J.K. i Seleokôsy IV mba handroba ny fanaky ny Tempoly. Rehefa niverina avy any i Heliôdôrôsy dia namono an' i Seleokôsy tamin' ny taona 175 tal. J.K. noho ny nahazoany ny fon' ny miaramila maro tamin' ny harena azony. Rehefa tafaverina avy tany Rôma i Antikôsy rahalahin' i Seleokôsy IV dia namono an' i Heliôdôrôsy ka nandimby an' i Seleokôsy IV teo amin' ny fitondrana sady antsoina hoe Antiôkôsy IV Epifanesy.

## Loharano sy fanamarihana
Talmodan' i Jerosalema

Ny **Talmodan' i Jerosalema**, izay antsoina hoe koa **Talmodan' i Palestina** na **Talmodan' i Israely**, dia fanangonan-dahatsoratra mirakitra ny fivoasana ny Misnà sy ny ady hevitra ny amin' izany izay nosoratan' ny raby tao Palestina hatramin' ny taonjato faha-2 ka hatramin' ny taonjato faha-5. Tsy tao Jerosalema akory no nanoratana an' io Talmoda io fa tany Galilea ny ankamaroany. Manampy ny Talmodan' i Babilôna ny Talmodan' i Jerosalema nefa io voalohany io no tena ampiasaina ao amin' ny fivoasan' ny jodaisma ny Torah.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe  תַּלְמוּד יְרוּשַׁלְמִי / *Talmud Yerushalmi* ny Talmodan' i Jerosalema.

## Jereo koa

* Jodaisma
* Torah
* Torah am-bava
* Misnà
Laodike IV

I **Laodike IV** dia andriambavy tao finakavia-mpanjaka nanapaka an'i Siria sy ny empira seleokida. Zanak'i Antiokosy III Lehibe tamin'i Laodike III izy. I Kleopatra I (izay laz mpanjakavavin'i Ejipta), i Ardisy, i Antiokisy III (vehivavy), i Seleokosy IV, i Antiokosy IV no i Antiokosy Zandriny no iray tampo aminy. 

Novadin'ny anadahiny telo nifandimby izy, dia 

* i Antiokosy Zandriny lefitry ny mpanjaka tamin'ny taona 193 tal. J.K. izay niterahany an'i Nisa vadin'i Farnakosy I mpanjakan'i Ponto; maty tsy nahalova fanjakana i Antiokosy Zandriny.
* i Seleokosy IV izay niterahany an'i Antiokosy, i Demetriosy I Sotera ary i Laodike V; maty koa i Seleokosy IV;
* i Antiokosy IV izay niterahany an'i Antiokosy V Eopatora.

Tamin'ny nahafatean'i Seleokosy IV dia tokony nisahana ny fanjakana vonjimaika nisolo an'i Demetriosy zanak'izy ireo i Laodike, nefa nanongam-panjakana i Antiokosy IV anadahiny ka naka ny fanjakana rehefa nahazo alalana tamin'ireo Atalida sy ireo Loholona romana ka nanery an'i Laodike IV anabaviny ho vadiny koa. I Laodike IV no mpisorona vavin'ny fivavahana amin'i Laodike III.

## Loharano sy fanamarihana
Fiteny jodeô-katalàna

Ny **fiteny jodeô-katalàna** dia fiteny katalàna nifangaro amin' ny fiteny hebreo nampiasain' ny Jiosy tao Katalônia sy tao Baleara ary tao Valensia ao Espaina talohan' ny taonjato faha-16. Efa tsy misy mampiasa intsony io fiteny io amin' izao fotoana izao.
Fiteny katalàna

Ny **fiteny katalàna** dia fiteny rômana izay tenenin' ny olona miisa 10 000 000 any ho any ao amin' ny faritry ny Fanjakan' i Aragôna taloha, dia ao Katalônia, ao Valensia, ao amin' ireo nosy Baleara, amin' ny faritra kely ao Aragôna, ao Andôra, ao amin' ny ampahany be amin' ny Pirenea Atsinanana ary ao Algero any Sardinia.
Fiteny ladîna

Ny **fiteny ladîna** dia fiteny rômana ao amin'ny vondrom-piteny reto-romana manakaiky ny fiteny rômantsa sy ny fiteny friolàna. Fiteny nibeazan'ny olona miisa 30 000 any ho any ny fiteny ladîna ao avaratra atsinanan'i Italia. Isan'ireo fiteny vitsy mpiteny ao Eorôpa ny fiteny ladîna, tahaka ny fiteny feroiana sy ny fiteny sama.
Fiteny retô-rômana

Ny **fiteny retô-rômana** dia fiteny vitsivitsy ao amin' ny vondrom-piteny rômana (anisan' ny fiteny indô-eorôpena). Fiteny telo no miavaka tsara, dia ny fiteny tenenina ao Soisa sy ao avaratra amin' i Italia: ny fiteny romantsa sy ny fiteny ladîna ary ny fiteny friôlàna.
Ranomasina Kaspiana

Ny **Ranomasina Kaspiana** dia ranomasina ao Azia Andrefana ivarinan'ny ony Volga. Tsy mifandray amin'ny ranomasina hafa izy fa mitokana anaty tany, ka ao avarany ny stepan'i Azia Afovoany, ao andrefany sy ao atsimony ny tangoron-tendrombohitra ahitana an'i Himalaia sy i Alpa, izany hoe i Kaokazy sy Elbourtz. Ny firenena mifanefitra aminy i Kazakstàna ao avaratra atsinanana, i Torkmenistàna ao atsimo antsinanana, i Iràna ao atsimo, i Azerbaijàna ao atsimo andrefana, ary i Rosia ao avaratra andrefana. Miovaova arakaraka ny taona ny halaliny, nefa teo anelanelan'ny taona 1995 sy 2017 dia nihena hangana izany (miiba 6,72 sm/taona ny salany, izany hoe nihena 1,5 m tao anatin'ny 20 taona) noho ny fietona vokatry ny fihafanan'ny toetany.

## Jereo koa

* Ranomasina
Antiokosy Zandriny

I **Antiokosy Zandriny** dia lefitry ny mpanjaka seleokida tao Siria atao hoe Antiokosy III, izay tokony handimby an-drainy nefa maty talohan'ny fotoana. I Laodike III no reniny. Teraka tamin'ny taona 221 tal. J.K. izy ary maty tamin'ny taona 193 tal. J.K. 

## Tantarany

### Lefitry ny mpanjaka
Nandritra ny fitindrana tafika nataon'i Antiokosy III tany amin'ireo faritany any atsinanana teo anelanelan'ny taona 212 sy 206 tal. J.K. dia nampitondraina ny anaram-boninahitra hoe "lefitry ny mpanjaka" ho an'ireo faritany andrefana i Antiokosy raha mboka 11 taona monja tamin'ny taona 210 tal. J.K.. I Laodike III reniny no nisahana ny fitondrana vonjimaika mandra-pahalehibeny tao Anatolia. Ny fahaterahan'ny mpandova dia nahatonga fanomanana fiokoana nataon'i Hermiasy, izay minisitry ny mpanjaka to teny, mba hampamono ny mpanjaka hahafahany nitantana ny fanjakana amin'ny anaran'ilay andrianadahy izay mbola zaza. Tratra izany fiokoana izany ka novonoina i Hermiasy.

Voatonona manakaiky ny anaran-drainy ao amin'ny didim-panjakana maro ny anaran'i Antiokosy Zandriny. Tamin'ny taona  200 tal. J.K. dia nibaiko ny tafika mitaingina soavaly voaaro vy i Antiokosy ka nahomby tamin'ny ady nataony tamin'ireo Lagida nandritra ny ady fahadimin'i Siria.

Tamin'ny taona 196 tal. J.K. nambara ampahibemaso ny maha mpandova ny fanjakan'ny Seleokida an'i Antiokosy ka tamin'izany no nanambadiany an'i Laodike IV anabaviny. Izany no fanambadian'ny mpianadahy voalohany tao amin'ny fianakavian'ny Seleokida, nefa efa fanao izany teo amin'ireo Lagida. Teraka tamin'izany fanambadiana izany i Nisa (izay ho vadin'i Farnaka I, mpanjakan'i Ponto). Tamin'io taona io ihany dia nankinina taminy ny fitondrana ireo faritany lehibe nandritra ny fifampiraharahana nataon-drainy tamin'i Vilio Tapolo sy i Galba Maksimo, solontenan'ny fanjakana romana, tany Anatolia.

### Fahafatesany
Tamin'ny taona 193 tal. J.K. i Laodike IV dia voatendry ho mpisorom-bavy lehibe tamin'ny fanompoam-pivavanana tamin'i Laodike III tany Media. Izany fanompoam-pivavanana izany dia vao noforonina tao amin'ny fanjakana seleokida. Tamin'io taona io ihany dia maty noho ny antony tsy fantatra i Antiokosy, izay tokony ho "mpajaka lehibe, andriamanjaka sakaizan'ny fahamarinana", ka niteraka alahelo lehibe teo amin'ny fianakaviany izany. Nefa araka ny filazan'i Tito Livio, izay mitatitra ny siosion-dresaka tao an-dapa, dia mety nisy eonoka nanapoizina azy araka ny baikon'ny rainy izay voatohin-kambom-po nahita azy tsy mahandry ny fotoana tokony handraisany ny fanapahana. Izany petra-kevitra izany dia toa tsy tena mitombina. I Seleokosy IV zandriny, izay nonina tany Trakia any Lisimakia no nanjary andriana mpandova sady nanambady an'i Laodike IV anabaviny koa.

Nanamarina ny fampiatoana ny fifampiraharahana diplomatika amin'i Roma amin'ny fahafatesan'ny lahimatoany i Antiokosy III ka nanomboka nanao ny fiomanana ara-tafika. Tao amin'ny toeram-panasinan'i Apolo any Klarosy ao akaikin'i Kolofona dia nisy sary vongana natsangana homezam-boninahitra an'i Antiokosy Zandriny araka ny lazain'ny sora-tsokitra iray.

## Loharano
Fiteny ladinô

Ny **fiteny ladinô** na **fiteny jodeô-espaniôla** dia fiteny avy amin' ny fifangaroan' ny fiteny kastilàna tranainy (ny fiteny espaniôla) sy ny fiteny hebreo. Maro ny Jiosy sefarada taranaky ny Jiosy voaroaka avy any Espaina tamin' ny taona 1492 izay miteny ladinô ao amin' ny faritra midadasika amin' ny tany lemaka manodididina ny Ranomasina Mediteranea. Ny fiteny jodeô-espaniôla dia tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny jodeô-katalàna mifanakaiky aminy, ary ny hoe fiteny ladinô dia tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny ladîna, izay fiteny retô-rômana tenenin' ny olona ao amin' ny Dolomita italiana.
Ranomasin' i Aral

Ny **Ranomasin' i Aral** dia farihy masira ao Azia Afovoany izay hita eo afovoan-tany efitra eo anelanelan' i Kazakstàna ao avaratra sy i Ozbekistàna ao atsimo, any amin' ny 400&nbsp;km miala ny Ranomasina Kaspiana. Ahitana nosy maro dia maro ao amin' io ranomasina io.

## Jereo koa

* Ranomasina
Fiteny okrainiana

Ny **fiteny okrainiana** dia iray amin' ny fiteny efatra ao amin' ny sampana atsinanana amin' ny vondrom-piteny slava, ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, ka ny telo hafa dia ny fiteny belarôsiana sy ny fiteny rosiana sy ary ny fiteny rosina (na fiteny rotena). Fiteny ôfisialin' i Okraina ny fiteny okrainiana. Atao hoe українська мова / *ukrayins'ka mova* io fiteny io amin' ny fiteny okrainiana. 

## Jereo koa

* Okraina
* Okrainiana

* Fianakaviam-piteny slava
** Fiteny slava atsinanana
*** Fiteny bielôrosiana
*** Fiteny rosiana
*** Fiteny rosina
Fiteny bielôrosiana

Ny **fiteny bielorôsiana** na **fiteny belarosiana** dia fiteny ao amin' ny vondrom-piteny slava atsinanana ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Tenenina ao Bielôrosia (miaraka amin' ny fiteny rosiana izay manjaka amin' ny sehatra ara-panjakana an-tanan-dehibe), izay manao azy ho fiteny ôfisialy, ny fiteny belarosiana. Miteny azy koa ny ao Pôlônia sy ny ao amin' ny vahoaka mpifindra monina (indrindra any Kanadà). Na dia fiteny ôfisialy mitovy amin' ny fiteny rosiana ao Bielôrosia ny fiteny bielôrosiana dia tsy faheno firy ao amin' ny tanan-dehibe. Ny fitondram-panjakana ankehitriny ao Bielôrosia amin' ny ankapobeny dia mihevitra azy ho fitenin' ny tambanivohitra tsy mananana ny lanjany afa-tsy amin' ny lafiny kolontsaina nentin-drazana.

Amin' ny fiteny bielôrosiana dia atao hoe *беларуская мова* / *bielaruskaia mova*)  io fiteny io.

## Jereo koa

* Bielarosia
* Bielarosia

* Fianakaviam-piteny slava
** Fiteny slava atsinanana
*** Fiteny okrainiana
*** Fiteny rosiana
*** Fiteny rosina
Fiteny rosina

Ny **fiteny rosina** na **fiteny rotena** na **fiteny rosniaka** dia fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny slava atsinanana ikambanan' ny fiteny rosiana sy ny fiteny okrainiana ary ny fiteny bielôrosiana. Misy ny milaza fa fiteny mahaleo tena ny fiteny rosina, fa misy koa ny milaza fa endriky ny fiteny okrainiana ihany izy. Fiteny maty ny fiteny rosina ankehitriny, izay fitenin' ny vahoaka rosina taloha. Atao hoe **fiteny karpatô-rotena** (na **karpatô-roteniana**) na **fiteny rotena vaovao** (na **roteniana vaovao**) koa io fiteny io.

Ity fiteny ity dia tsy afangaro amin' ny fiteny roteniana.

Amin' ny fanasokajiana ara-kaifiteny, ny fiteny rosina dia ao amin' ny fiteny slava atsinanana miavaka, na anisan' ny fiteny vitsy dia vitsy mpiteny. Atao hoe русиньскый язык / *rusinskiy yazik* izy amin' ny fiteny rosina.

Ny hanapahana hoe fiteny manokana na fitenim-paritra tokana na maro ao amin' ny fiteny okrainiana ny fiteny rosina dia mbola iadian-kevitra eo amin' ny mpahay teny na eo amin' ny mpanindrahindra tanindrazana amin' ny firehana isan-karazany (sahala amin' ny fiteny makedôniana manoloana ny fiteny bolgariana), na dia tsy fiteny ôfisialy ny fiteny rosina na rotena, na dia manana satan' ny fitenin' ny vitsy anisa ekem-pisiana, indrinda ao Slôvakia ao amin' ny faritr' i Prešov.

## Jereo koa

* Rosina (vahoaka)

* Fianakaviam-piteny slava
** Fiteny slava atsinanana
*** Fiteny bielôrosiana
*** Fiteny okrainiana
*** Fiteny rosiana
Midrasa

Ny **Midrasa** dia lahateny na lahatsoratra nataon' ny raby ivoasany ny Torah mba hanazavana ny zavatra momba ny lalàna na ny fitondran-tena. Amin' ny teny hebreo izany dia atao hoe **מדרש** / ***midrash***. Ny tanjon' ny fanaovana midrasa dia ny hanazava ny hevi-dalina miafina ao ambadiky ny hevitra ara-bakitenin' ny Baiboly. Anangonana ny fivoasana nataon' ny raby maro ny amin' ny lalàna sy ny fomba amam-panao resahina ao amin' ny Soratra Masina ny Midrasa. Maro ny midrasa (*midrashim*) voasoratra ka naharitra taonjato folo no nanaovana izany. Natao am-bava aloha ny midrasa vao izay noraiketina an-tsoratra taty aoriana. Ny midrasa koa dia ny boky mirakitra izany fivoasana izany sy ny lahatsoratra mamelabelatra azy ireo ary ny fomba fiasa anatanterahana izany fivoasana izany. 

Voasoratra tany amin' ny taona 200 tal. J.K. any ho any ny midrasa tranainy indrindra, ary tamin' ny taonjato faha-12 taor. J.K. ny farany indrindra.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *midrasa* dia avy amin' ny teny hebreo hoe מדרש / *midrash*, izay avy amin' ny hoe *drsh,* "manontany" na "manadihady".

## Midrasa halakà sy Midrasa agadà
Misokajy roa ny midrasa, dia ny midrasa halakà (hebreoː מדרש הלכה / *Midrash halakha*) sy ny midrasa agadà (hebreoː מדרש אגדה / *Midrash aggada*). Mikasika ny lalàna sy manangona ny fitsipika (*halakhot*) izay mitambatra ao amin' ny Lalàna am-bava ny midrasa halakà.

Miankina amin' ny sehatra rehetra tsy momba ny lalàna (anisan' izany ny fomba amam-panao, ny fitondran-tena, ny teôlôjia, sns) sady manome fampianarana ara-pitondran-tena ny midrasa agadà. Ahitana agadà (אגדה) izay miseho amin' ny endrika sy fomba fandaharan-teny maro isan-karazany ny midrasa agadà: fanoharana, fitantarana, angano, sns. 

## Jereo koa

* Jodaisma
* Raby
* Talmoda
* Misnà
Mônôlatria

Ny **mônôlatria** na **mônôlatrisma** dia endriky ny pôliteisma izay tsy anompoana afa-tsy andriamanitra iray amin' ireo maro, sady manilika ny andriamanitra maro hafa. Avy amin' ny teny grika hoe μόνος / *monos* ("tokana") sy λατρεία / *latreia* ("fanompoana" na "fivavahana") io teny io. Tsy mitovy amin' ny mônôteisma izay tsy mino ny fisian' ny andriamanitra maro ny mônôlatrisma. Ny mônôlatria dia endrika manokan' ny henôteisma.

Maro ny andalana ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly, izay miresaka ny amin' ny andriamanitra maro hafa, dia mahatonga ny mpahay tantara hihevitra fa ny fivavahan' ny Hebreo taloha tamin'ny voalohany dia mônôlatria, izay niova ho mônôteisma taty aoriana. Ny mpahay tantara Jean Soler dia manohana izany fomba fijery izany, izay aoriny amin' ny fampitahana ny lahatsoratra maro, ary mametraka ny fiampitan' ny fivavahana jiosy avy amin' ny pôliteisma mônôlatra mankamin' ny mônôteisma ho teo amin' ny taonjato faha-4 tal. J.K. Izany fomba fijery izany, izay misy fitoviany amin' ny gnôstisisma, dia tsy eken' ny teôlôjiana jiosy.

## Jereo koa

* Mônôteisma
* Henôteisma
* Pôliteisma
* Panteisma
Safidy malalaka

Ny **safidy malalaka** na **sitrapo malalaka** dia fahafahan' ny sain' ny olombelona hanao asa na hetsika na tsy hanao nefa tsy teren' ny anton-javatra ivelany, toy ny zavatra tsy maintsy manery na ny fifaritan' ny zavatra hiseho mialoha. Ny hoe "safidy malalaka" dia midika fahalalahan' ny zavatra atao izay raisina amin' ny fifandraisany amin' ny anton-javatra sy ny voka-javatra, indrindra ao amin' ny taranja filôzôfia, toy ny metafizika sy ny etika ary ny teôlôjia. Ny lohahevitra ivon' ny ady hevitra momba ny safidy malalaka dia ny fahafantarana raha manatanteraka fihetsika na asa na fanapahan-kevitra amin-kalalahana ny olombelona na raha faritan' ny zavatra ivelan' ny sitrapony, toy ny fiarahamonina sy ny fahafahana ara-batana, na singa ara-tsaina toy ny fitiavana sy ny faniriana, ny asa sy fihetsiky ary fanapahan-kevitry ny olona izany.

## Jereo koa

* Fahalalana ny zava-drehetra
Seôla

Ny **Seôla** na **Seôly**, araka ny finoan' ny Jiosy, dia ny fitoeran' ny maty, ny fasana iraisan' ny olombelona rehetra. Tsy fantatra na ny any an-koatra izany na tsia. Ny Baiboly hebreo dia manoritsorita azy ho toerana tsy misy fahafinaretana izay itoeran' ny olona rehetra, na marina na meloka, na mpanjaka na andevo, na tia vavaka na tsy mivavaka, mba hitoerany amim-pahanginana sy hiandrasany ny fiverenany ho vovoka. Tsy izany anefa no iafaran' ny olombelona fa misy ny hovoavonjy avy ao amin' ny Seôla, araka ny lahatsoratra sasany, toy ny hita ao amin' ny Bokin' ny Salamo (Sal. 86.13) sy ny hafa koa.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe שאול / *Sheol* izany.

## Jereo koa

* Fiainan-tsi-hita (na Fonenan'ny maty)
* Hadesy
* Tartarôsy
* Afo fandiovana
Fanjakan' i Hadesy

Ny **Fanjakan' i Hadesy** na **Hadesy**, ao amin' ny fedrà grika, dia ny fanjakan' ny maty. Toerana any ambanin' ny tany izany izay anjakan' ilay andriamanitra atao hoe *Hadesy*, ka izany no ilazana izany toerana izany hoe "fanjakan' i Hadesy". Ny Hadesy ao amin' ny fedrà grika dia tsy mitovy amin' ny an' ny fivavahana kristiana.

Amin' ny teny grika dia ᾍδης / *Hádēs* na Ἅιδης / *Háidēs* no iantsoana ny Hadesy. Ny Rômana dia manao amin' ny teny latina ny Hadesy hoe *Inferni*, izay matetika adika amin' ny teny malagasy hoe *[[fiainan-tsy hita]]* na *[[toeran' ny maty]].*

## Jereo koa

* Fiainan-tsy hita
* Hadesy
* Tartarôsy
* Seôla
* Afo fandiovana
Antisemitisma

Ny **antisemitisma** dia fanavakavahana sy fankahalana mahazo ny Jiosy noho ny firazanany, ny fivavahany, na ny karazany. Tamin' ny voalohany, tamin' ny taonjato faha-19, dia endrika fanavakavahan-karazana izay notohanana tamin' ny alalan' ny siansa izay nikendrena manokana ny Jiosy ny antisemitisma (fa tsy ny vahoaka semita miteny semitika rehetra). Amin' izao fotoana izao ny antisemitisma dia ny hetsika rehetra manohitra ny Jiosy amin' ny maha Jiosy azy, noho ny antony tsy voatery ho ara-pirazanana.

## Jereo koa

* Antijodaisma
* *[[Shoah]]*
Tartarôsy

Ao amin' ny fedrà grika dia **Tartarôsy** no iantsoana ny toerana misy varavaram-by sy tolam-baravarana alimo, izay anonerana ny hadisoana sady ahitana ny fampijaliana rehetra. Ao no ametrahana ny mpanao heloka bevava rehetra. Atao hoe Τάρταρος / *Tártaros* io toerana io amin' ny teny grika, izay anaran' ny andriamanitra iray manjaka ao amin' io toerana io amin' ny fedrà sy ny finoana grika taloha.

## Jereo koa

* Seôla na Seôly
* Hadesy
* Fiainan-tsy hita
* Afo fandiovana
Gehena

Ny **Gehena** dia lohasaha tery sady lalina eo akaiky atsimo sy atsimo andrefan' i Jerosalema izay nanamboaran' i Sôlômôna (na Salômôna) toerana avo hivavahana amin' ny andriamanitra Kemôsy sy Môlôka, araka ny Boky voalohan' ny Mpanjaka (1Mpanj. 11.7). Tao no nanaovan' ny Israelita sorona ny zazakely tamin' i Môlôka araka ny Boky faharoan' ny Mpanjaka (2Mpanj. 23.10) ka noheverina ho toeran'ny fahavetavetana io toerana io. Taty aoriana dia lasa toerana fanariana ny loto rehetra ny ao Gehena sady nisy afo nirehitra tsy an-kijanona mba hisorohana ny aretina pesta. Izany no nahatonga ny mpanoratra ny Testamenta Vaovao nampitovy ny "gehena" amin' ny "fiainan-tsy hita". 

## Fiforonan-teny

Avy amin' ny teny hebreo hoe גיא הנום / *Gei Hinom* ("Lohasahan' i Hinôma) na גיא בן הנום / *Gei ben Hinom* ("Lohasahan' ny zanak' i Hinôma") ny Gehena. Ny fandikana amin' ny teny grika ny Baiboly hebreo dia nanoratra hoe Γέεννα / *Géenna* ka avy amin' io no nanakaran' ny mpandika ny Baiboly amin' ny teny malagasy ny anarana hoe *Gehena*.

## Jereo koa

* Fiainan-tsy hita
* Hadesy
* Tartarosy
* Seola
*Afo fandiovana
Saikanosin' i Arabia

I **Arabia** na ny **Saikanosin' i Arabia** dia saikanosy lehibe ao atsimo-andrefan' i Azia, eo amin' ny fitohizan' i Azia sy Afrika. Ampahan' i Atsinanana Akaiky io saikanosy io sady mitana anjara toerana amin' ny lafiny toekarena noho ny fananany tahirin-tsolitany sy etona voajanahary. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe شبه الجزيرة العربية  / *shibh al-jazīra al-ʿarabīyah* ("saikanosy arabo") na جزيرة العرب / *jazīratu Al-ʿArab* "nosin'ny Arabo".

Ireto avy ireo firenena fito ao amin' io saikanosy io: i Arabia Saodita, i Iemena, i Omàna, i Katara, ny Emirata Arabo Mitambatra i Koeity, ary i Bareina.

## Jereo koa
**Ireo faritra ara-dafintany ao Azia**
* Azia Atsimo
* Azia Atsimo-Atsinanana
* Azia Afovoany
* Azia Andrefana

* Azia Atsinanana
* Azia Avaratra
* Afovoany Atsinanana
* Atsinanana Akaiky
* Atsinanana Indrindra
**Fizaràm-paritra hafa ao Azia**
* Masreka
* Zana-kontinentan'i India
* Siberia
* India Atsinanana
* Indôsina
* Ampahatsinanana
* Tsinam-bolana lonaka
* Saikanosin'i Arabia
* Kaokazy
* Anatôlia
Midrasa halakà

Ny **Midrasa halakà** dia fomba fiasa fanaovana fivoasana na heviteny ampiasain'ny olon-kendrin'i Israely hanatsoahana lalàna azo ampiharina amin'ny fiainana andavanandro avy ao amin'ny Baiboly hebreo. Atao hoe *Midrasa halakà* koa, noho izany, ny fitambaran'ny lahatsoratra rehetra ahitana ny fampianarana manaraka izany fomba fiasa izany. Izany literatiora izany dia ahitana midrasa ampiasaina hanamarinana ny lalàna sy midrasa amoronana lalàna, izay azo amin'ny alalan'ny fampiharana ny foto-kevitra telo ambin'ny folon'i Rabbi Ishmael amin'ny lahatsoratry ny Baiboly.

## Jereo koa

* Midrasa
*Midrasa agadà
Agadà

Ny **Agadà** na **Hagadà** dia ireo fampianarana araka ny lovantsofina jiosy tsy momba ny lalàna ary ny literatiora mirakitra an' ireo fampianarana ireo. Ao amin' izany literatiora izany dia ahitana fitantarana, angano, fedrà, toriteny, sombin-tantara, fananarana ara-pitodran-tena na torohevitra azo ampiharina amin' ny lafim-piainana andavanandro.  Ao amin' ny Talmoda sy ao amin' ny fanangonan-dahatsoratra atao hoe "Midrasa agada" no tena ahitana ny agadà, ka ny tena fantatra indrindra dia ny Midrasa Raba (*Midrash Rabba*). Ahitana agadà koa ny ao amin' ny soratra tsy nataon' ny raby toy ny literatiora apôkaliptika sy jodeô-helenistika (jiosy sy grika).

## Jereo koa

* Midrasa

* Midrasa halakà
*Halakà
*Gemarà
Filistina

Ny **Filistina** dia firenena tamin' ny Andro Taloha izay resahina amin' ny loharano egiptiana (taonjato faha-12 tal. J.K.) fa fahavalon' i Egipta avy any avaratra, nifangaro tamin' ny firenena maro hafa ataon' ny Egiptiana hoe "Vahoakan' ny Ranomasina".

Taorian' ny fifanandrenan' izy ireo tamin' ny Egiptiana dia nanorim-ponenana tamin' ny tany atsimo-andrefana manamorona ny Ranomasina Mediteranea ao Kanaana izy ireo, izany hoe amin' ny morontsiraka avy any Gaza hatrany Jaffa ankehitriny.

Nanjaka tamin' iny faritra iny ny tanànany hatramin' izay ka hatramin' ny nahazoan' ny Asiriana ny faritra manontolo tamin' ny alalan' ny mpanjaka Teglata-Falasara II tamin' ny taona 732 tal. J.K. Noho izany dia nanjakan' ireo empira nifandimby ny Filistina ka nifangaro miandalana amin' ny mponin' izy ireo. Ao amin' ny Boky voalohan' ny Makabeo ao amin' ny Baiboly katôlika sy ôrtôdôksa no ahitana firesahana faramparany ny Filistina, tokony ho tamin' ny taonjato faharoa tal. J.K. (1Makabeo 3.24).

Tsy fantatra ny fiteny nampiasain' ny Filistina noho ny tsy nahitana soratra avy aminy. Mety ho fiteny indô-erôpeana no fiteniny nefa kely dia kely ny porofo azo anamarinana izany.

## Ny Filistina araka ny Baiboly

Araka ny Bokin' i Amôsa (Amôsa 9.7) sy ny Bokin' i Jeremia (Jer. 47.4) ary ny Bokin' ny Deoterônômia (Deo. 2.23) ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly dia avy any Kaftôra (hebreo: כפתור/ *Kaftor*; jereo: Genesisy 10.13-14), izay heverin' ny maro fa i Kreta, ny Filistina. Amin' ny teny hebreo izy ireo dia atao hoe  פְּלִשְׁתִּים / *pelištīm.*

Tsy fantatra raha mpanjakan' io firenena io na nanjaka tamin' ny tany niova anarana hoe Filistia taty aoriana i Abimeleka mpanjakan' i Gerara (Genesisy 20 - 21 sy 26). Ny adin' izy ireo tamin' ny fokon' i Dana no nahafantaran' ny Israelita azy ireo ho fahavalo mahery miady. Araka ny Bokin' ny Mpitsara, ny fifindrà-monin' ny fokon' i Dana (Mpits. 18) tokony ho tamin' ny taonjato faha-11 tal. J.K. dia heverina fa vokatry ny fanosehan' ny Filistina azy ireo tao amin' ny tany saika honenany.

Nizara dimy ny tany nonenan' ny Filistina, dia i Gaza, i Asdôda, i Askelôna, i Gata ary i Ekrôna, izay notapahin' ny andriandahy dimy mpanao fitondrana jadona. Nandresy an' i Samsôna (mpitsaran' i Israely) sy i Saoly na Saola (mpanjaka voalohan' i Israely) ny Filistina tamin' ny fotoanandrony. Nandresy azy ireo imbetsaka ny mpanjaka Davida ka tsy natahotra azy ireo intsony ny Fanjakan' i Israely izay mbola nitambatra.

Tamin' ny andron' i Sôlômôna (na Salômôna), zanaka mpandimby an' i Davida, dia mety  tafakambana tao amin' ny tanin' ny Israelita ny tanin' ny Filistina. Tamin' ny nisian' ny korontana anatiny tao amin' ny Fanjakan' i Jodà dia nanararaotra niady indray ny Filistina nefa natsahatr' i Hezekia (na Ezekiasa), izay mbola tsy mpanjakan' i Jodà, noho ny fanampian' ny Egiptiana, tamin' ny taonjato faha-8 tal. J.K. izany. Azon' ny Asiriana ny tanànan' i Asdoda taty aoriana. Tamin' ny taonjato faha-2 sy voalohany tal. J.K. dia lasa nanompo an' i Siria ny Filistina. Taorian' izany no naha lasa Palestina ny anaran' ny tanin' ny Filistina.

## Jereo koa

* Palestina

* Filistina ao amin' ny Baiboly
Batseba

I **Batseba** na **Betsabe**, araka ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly dia ilay vehivavy, notsiriritin' ny mpanjaka Davida, nefa vadin' ny miaramila mahatokiny atao hoe Oria Hitita na Heteana, izay tantaraina ao amin' ny Boky faharoan' i Samoela (2Sam. 11:2-26). Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe בַּת־שֶׁבַע / *Baṯ-šeḇaʿ.*

Araka ny fitantarana ao amin' ny Baiboly, raha nandray anjara tamin' ny ady i Oria dia voasinton' ny hatsaran-tarehin' i Batseba vadin' i Oria ny mpanjaka Davida ka nila azy dia nahabevohoka azy. Mba hanaovan' i Davida an' i Oria ho rain'ilay zaza dia nampodiny tany amin' ny vadiny ilay miaramilany nefa tsy nahomby izany tetika izany. Nalefan' i Davida teny am-bava ady eny alohan' ny miaramila rehetra i Oria ka maty tao. Nanambady an' i Batseba amin' izay ny mpanjaka, nefa maty teo am-pahaterahany ny zanak' izy ireo. Niteraka fanindroany tamin' i Batseba i Davida ka nahazo an' i Sôlômôna (na Salômôna, izay lasa mpanjaka nandimby an' i Davida taty aoriana) avy eo niteraka an' i Samoa sy i Sôbaba ary i Natana.

Matetika ny lovantsofina jiosy no milaza an' i Batseba ho zafikelin' i Ahitôfela, fa ny lovantsofina rabinika kosa dia milazalaza ny anjara asan' i Satana tao amin' ny fihaonany tamin' i Davida. Ao amin' ny kristianisma, i Batseba dia miseho ao amin' ny tetiaran' i Jesoa (Matio 1: 6) ary mifandray amin' ny tipôlôjian' i Maria Virjiny; ny Ôrtôdôksa etiôpiana dia manaja azy ho olo-masina. Ao amin' ny finoana silamo, io tantarany io dia lavina satria tsy mifanaraka amin' ny tsy fetezan-dison' ny mpaminany, koa manazava ny fanambadian' i Davida azy amin' ny fomba hafa ny lovantsofina.

Miady hevitra ny manam-pahaizana raha niharan' ny fanararaotam-pahefana nataon' i Davida izy na mpiray tsikombakomba, ary nisy fiantraikany teo amin' ny fomba fiheverana ny fihenan' ny fahefan' i Davida tatỳ aoriana ny tantarany. Lasa fantatra teo amin' ny zavakanto, ny literatiora, ny mozika ary ny sarimihetsika i Batseba, ary matetika no aseho mandro eo ambany mason' i Davida, izay maneho ny lohahevitra momba ny fahefana sy ny faniriana ary ny fitsaran' Andriamanitra.

## Jereo koa

* Lemoela (mpanjaka), angamba misy fifandraisany amin' i Batseba
* Sozana (ao amin' ny *[[Bokin' i Daniela|Bokin' i Daniely]]*), izay nisy nitsikilo koa tao am-pandroany
* Natàna (mpaminany)
Jese (rain' i Davida)

I **Jese** dia lehilahy voalaza ao amin' ny Baiboly fa rain' ny mpajaka Davida.  Atao hoe יִשַׁי / *Ishai* ny anarany amin' ny teny hebreo. I Jese dia zanaka lahin' i Ôbeda zanak' i Bôaza sy i Rota vehivavy môabita. Ao Betlehema no fonenany izay niompiany ondry maro. Nanan-janaka valo izy ka ny fito no fantatra anarana, araka ny Bokin' ny Tantara, dia i Eliaba, i Abinadaba, i Hama, i Natanaela, i Raday, i Ôzema ary i Davida.

Nasain' ny mpaminany Samoela mba hizara ny henan' ny ondry nataony fanatitra tamin' Andriamanitra i Jese. Nandalo teo anatrehan' ny mpaminany ny zanaka lahin' i Jese mandra-pahitany izay hotondroiny ho mpanjaka ka hanosorany izany, ka i Davida ilay faralahy no voafidin' Andriamanitra.

Taty aoriana dia naniraka an' i Davida hitondra sakafo ho an'ireo rahalahiny isan' ny miaramilan'i Saoly miady amin'ny Filistina i Jese. Tamin'izany no nahatanteraka no namonoan' i Davida an' ilay Filistina goavambe atao hoe Goliata. 

Napetrak' i Davida tany amin' ny mpanjakan' i Môaba vonjimaika ny ray aman-dreniny taty aoriana. Isan' ny olona lava andro iainana indrindra tamin' ny androny i Jese, nefa mety tsy nahita ny naha mpanjaka an' i Davida.

Ny firesahan' ny Baiboly taty aoriana ny anaran' i Jese dia miaraka foana amin' ny anaran' i Davida zanany. Izany no ahitana ny anarany ao amin' ny faminanian' i Isaia (na Izaia) manambara ny fiavian' ny Mesia, manao hoe: "

1 *Ary hisy Solofo mitsimoka eo amin'ny fototr'i Jese, ary hisy mitrebona avy eo amin'ny fakany*; [...] 10 *Ary amin'izany andro izany ny solofon'i Jese, Izay hitsangana ho fanevan'ny firenena, dia Izy no hotadiavin'ny jentilisa; Ary ny fitoerany dia ho voninahitra*. (Isaia 11.1,10. ).
Halakà

Ny **Halakà**, ao amin' ny jodaisma, dia fehezan-dalàna nentim-paharazana miorina amin' ny fivoasana nataon' ny raby izay mameno ny lalàna ao amin' ny Torah ao amin' ny Baiboly hebreo. Tamin' ny voalohany dia nampitain' ny raby am-bava ireo lalàna fanampiny ireo nefa taty aoriana dia natomboka nosoratana tao amin' ny Talmoda nandritra ny taonjato voalohany hatramin' ny faha-5, sy tao amin' ny Midrasa. Ny Halakà no ampahany momba ny lalàna ifampifehezana sy fanitarana ny fototra ara-pitondran-tena (etika) sy ara-pôlitika ary ara-pivavahana ambara ao amin' ny Agadà (na Hagadà). Taorian' ny fanoratana ny Talmoda dia tsy nitsaha-nivoatra ny Halakà satria nampihatra azy ireo amin' ny toe-javatra vaovao ny manampahefana raby.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe  הלכה / *halakha* na *halokhe*, izay midika hoe "lalana" izany fehezan-dalàna izany.

Miorina amin' ny Baiboly sy amin' ny Talmoda ny Halakà ka tari-dalana amin' ny fiainana ara-pombam-pivavahana na amin' ny zavatra inoana ho an' ireo manaraka azy ary amin' ny endrika isan-karazan' ny fiainana andavanandro. Miankina amin' ny zavatra efa noraiketin' ireo taranaka teo aloha sy ny ady hevitra momba ny olana eo amin' ny taranaka aty aoriana ny Halakà ka maro dia maro ny fahasamihafana hita eo aminy arakaraka ny vahoaka sy ny antoko jiosy, noho ny fielezan' ny Jiosy nandritra ny tantara sy ara-jeôgrafia.

## Jereo koa

* Agadà
* Gemarà
Gemarà

Ny **Gemarà**, amin' ny jodaisma, dia fivoasana sy fanaovana hevi-teny isan' ny mamorona ny Talmoda, dia ny Talmodan' i Babilôna sy ny Talmodan' i Jerosalema. Ny Misnà amin' ny teny hebreo sy ny Gemarà amin' ny teny arameana no mitambatra mamorona ny Talmoda. Ny Gemaràn' ny Talmodan' i Babilôna dia nosoratana tamin' ny fiteny arameana atsinanana fa ny Gemaràn' ny Talmodan' i Jerosalema kosa dia nosoratana tamin' ny fiteny arameana andrefana. Ny Gemaràn' ny Talmodan' i Babilôna no feno sy voalamina indrindra. Ny Gemarà dia ahitana ireo ady hevitra sy fanazavana ary famelabelarana ny Misnà, izay mampifandray azy mazava kokoa amin' ny Tanakh.

## Jereo koa

* Agadà

* Halakà
Targoma

Ny **Targoma** dia dikan-teny arameana am-bava somary ara-bakiteny amin'ny ampahan'ny Baiboly hebreo ampiasaina ao amin'ireo sinagoga tany Palestina sy Babilona. Taorian'ny fahababoana babiloniana tamin'ny taonjato faha-6 tal. J.K. dia nosoloan'ny fiteny arameana ny fiteny hebreo ka nilaina ny hanazava ny hevitry ny Baiboly hebreo. Vitsivitsy amin'ireo Targoma am-bava maro no sisa voasoratra amin'izao fotoana izao, ka isan'ireo:

* ny targoma avy ao Jodea: targoma amin'ny Torah, izay fantatra amin'ny anarana hoe *Targoman'i Onkelosy* (*Targum Onkelos*)*,* sy ny targoma amin'ny Mpaminany (*[[Nevi'im]]*) atao hoe *Targoman'i Jonatana* (*Targum Yonathan*);
* ny targoma voasoratra taty aoriana kokoa sady tsy feno atao hoe *Targoman'i Jerosalema* (*Targum Yerushalmi*) izay momba ny Pentateoka (na Torah);
* ary ny targoma amin'ny amin'ny Salamo, ny Joba, ny Ohabolana, ny targoma dimy atao hoe *Megilà*, izany hoe "sora-tanana", dia ny Tononkira dia Tononkira, ny Rota, ny Fitomaniana, ny Estera, ny Mpitoriteny (na Eklesiasta), ny Tantara, ary ny fanampin'ny Bokin'i Estera.

Atao hoe תרגום / *targum* ny targoma amin'ny teny hebreo.

## Jereo koa

* Volgata
* Vetus Latina
* Peshitta
* Septoajinta
Megidô

I **Megidô** dia tanàna tamin' ny Andro Taloha tao amin' ny faritr' i Palestina izay nisy olona tamin' ny faramparan' ny taonarivo faha-4 tal. J.K. hatramin' ny taona 350 tal. J.K. any ho any. Niitatra fatratra ilay tanàna noho ny toerana misy azy izay eo amin' ny lalana mampitohy an' i Egipta sy i Siria, atao hoe "Lalan' ny Ranomasina" (hebreo: דרך הים / *Derekh HaYam*).

Tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faha-2 tal. J.K. dia azon' ny Amôrita, izay vahoaka siriana, ilay tanàna. Azon' ny farao Totmôsisy III tamin' ny Siriana ilay tanàna (taonjato hafa-15 tal. J.K.). Maro ny fandravana nahazo an' ilay tanàna, i Sôlômôna (na Salômôna) no nanamboatra azy indray taty aoriana ka nanisy azy manda lehibe. Nisy tonelina nampitohy azy amin' ny loharano avy any ivelany izay niantoka ny famatsian-drano raha misy fahirano. Notafihin' ny Asiriana sy nalainy i Megidô tamin' ny taona 753 tal. J.K., avy eo azon' ny Egiptiana koa tamin' ny taona 609 tal. J.K. (tamin' ny alalan' ny ady nifanaovan' ny farao Nekao II sy ny mpanjaka Jôsia izay maty tamin' izany) ary fotoana kely taty aoriana dia azon' ny Persiana koa.

I Megidô amin' izao fotoana izao dia tanàna miorina any amin' ny 40 km ao atsimo-atsinanan' ny tapany atsimon' ny Ranomasin' i Galilia (na Farihin' i Tiberiada), ao amin' ny lembalamban' ny renirano Kisôna ao Israely.

## Jereo koa

* Hara-magedôna