open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antsiva (malagasy)

Ny **antsiva** dia zavamaneno tsofina, karazana anjombona namboarina amin' ny akorandriaka. Antsoina hoe **bankora**, **bakora**, **angaroa**, **antsivabe**, **anjombe**, **maromogny**, **beabobo** na **maromena** koa io zavamaneno io. Amboarina amin' ny akorandriaka *[[Etritonium gigas]]* nolavahana tokana amin' ny sisiny.

Eto Madagasikara, indrindra any amorontsiraka, dia ampiasaina izy mba hamoriana ny vahoaka. Any amin' ny Antambahoaka dia manana ny anjara toerany ny antsiva mandritra ny sambatra sy amin' ny antsan-tromba ary amin' ny baheza na bahaiza (antsa atao mandritra ny fiandrasam-paty). Taloha dia tsofina ny antsiva amin' ny fanarahana ny mpanjaka any amin' ny amorontsiraka. Atao hoe **bakôra** ny anarany any amin' ny Betsimisaraka sy ny Antankarana.

Matetika avahana ny antsiva lahy, izay marani-peo sy kely kokoa, ny antsiva vavy izay be feo kokoa sady lehibe kokoa. Lehilahy irery ihany no mitsoka azy mandritra ny lanonana nentim-paharazana toy ny fitampoha sy ny sambatra ary ny tsangan-tsaina, ka heverina ho zava-masina izy.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
Tombokavatsa

Ny **tombokavatsa** na **tombo-kavatsa** na **havatsa** na **tatoazy** dia fanaovana sokitra sarisary na soratra na marika amin' ny hoditry ny tarehy na ny vatan-tena nany sandry na amin' ny faritra hafa amin' ny tena, izay matetika miloko maitso manga sady tsy azo vonoina, nefa mety ho amin' ny lokoa isan-karazany sady azo vonoina na tsia, izay efa fanaon' ny olombelona hatramin' ny vanim-potoana neôlitika.

Tany am-boalohany dia matetika no natao tamin' ny ranomainty indiana na ranomainty vita amin' ny arina na jabora ny tombokavatsa. Amin' izao fotoana izao dia miha ampiasaina  bebe kokoa ny ranomainty misy fandoko sentetika. Misy loko isan-karazany amin' ny ranomainty.

Ny teknikan' ny tombokavatsa dia ny fampidirana ny ranomainty eo ambanin' ny hoditra amin' ny alalan' ny fanjaitra na zava-maranitra hafa. Ny ranomainty dia apetraka ao anatin' ny hoditra eo anelanelan' ny atihoditra sy ny ivelankoditra. Ny halalin' ny tsindrona dia miovaova  eo anelanelan' ny 1 sy 4&nbsp;mm arakaraka ny karazana hoditra sy ny faritra amin' ny vatana, ka ny faritra matevina indrindra dia ny ao amin' ny lamosina sy ny kiho ary ny lohalika.

Ny tombokavatsa dia efa fanao an' arivony taona eran' izao tontolo izao, izay natao sy mbola atao noho ny antony ara-panoharana, ara-pivavahana na ara-javakanto. Any amin' ny sivilizasiona maromaro dia heverina ho fombafomba fidirana amin' ny sata vaovao ny tombokavatsa noho ny fanaintainana iaretana mandritra ny fanaovana azy.

Ny tombokavatsa koa dia fomba atao hanamorana ny fanisana natao hamantarana ny andevo, ny voafonja na ny biby fiompy.
Fantiolotsy

Ny **fantiolotsy** na **fantsiolotsy** dia zavamaniry mamony isan-karazany ao amin' ny fianakaviana *[[Didiereaceae]]*, indrindra ao amin' ny vondron-karazana *[[Alluaudia]]*. Ireto ny karazana antsoina amin' io karazana io:

* *[[Alluaudia procera]]*
* *[[Alluaudia ascendens]]*

Any amin' ny faritra mahafaly dia atsoina hoe "fantiolotse" ihany koa ilay zavamaniry misy tsilo atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *[[Euphorbia isaloensis]]*,  izay ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*.

## Jereo koa

* *[[Alluaudia]]*

* *[[Euphorbia]]*
Alluaudia procera

Ny ***Alluaudia procera*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Didiereaceae]]*, misy tsilo sy ravina tena kely mora mihintsana, mampiavaka ny kirihitra maniry amin' ny faritra somary maina any amin' ny faritra atsimo amin' i Madagasikara.

## Toetoatrany

Mivondrona ho kirihitra misy tsilo mafy sy mitsangana izy io sady mahatratra 8 m ny haavony. Mahatratra hatramin' ny 18 m ny hazo antitra. Mitsangana sy matevina ary miloko volondavenona ny taho. Mitondra tsilo milahatra manao andalana manaraka ny halavany ireo taho ireo. Eo anelanelan' ny andalan-tsilo no misy ny andalan-dravina madinika miloko maitso mavana. Mihintsana ireo raviny ireo rehefa misy hain-tany. Miseho eo an-tampon' ny tahony ny vonin' ny fantiolotsy, rehefa mahatratra 3 m ny haavon' ilay hazo.

## Fampiasana azy
Eto Madagasikara, any amin' ny faritra aniriany, dia ampiasaina amin' ny fanorenana sy ny fandrafetana ary ny fanaovana arina ny taho matevina sy ny rantsany maina. Avy amin' io hazo mora sokirina io no anaovana ny aloalo izay mandravaka ny fasan' ny Bara sy ny Mahafaly ary ny Antandroy amin' ny ankapobeny.

## Anarany amin' ny teny malagasy
Misy fiovaovana kely isaky ny mpiteny sy ny mpanoratra ny anaran' io zavamaniry io amin' ny teny malagasy: *fantiolotsy, fantsiolotsy, fantiholotsy, fantsiholotsy, fantiolitsy, fantsiolitsy, fantiholitsy, fantsiholitsy, fantiolotra, fantsiolotra, fantiholotra, fantsiholotra, fantiolitra, fantsiolitra, fantiholitra, fantsiholitra, rohondro, somoratsy*.

## Jereo koa

* *[[Alluaudia]]*
* Fantiolotsy

## Loharano sy fanamarihana
Habobo

Ny **habobo** dia ronono mivaingana azo avy amin' ny alalan' ny fampandriana azy andro vitsivitsy na amin' ny alalan' ny fanampohana azy zavatra makirana (toy ny ranom-boasary makirana na vinaingitra). Mety ho vokatra farany vita amin' ny ronono izany na dingana voalohany amin' ny famokarana fromazy. Ny fitomboan' ny fakirana no mahatonga ny prôteinin' ny ronono (atao hoe kazeinina) hiova ka ho lasa mivongana. Ny ronono navela ho marikivy dia hamokatra habobo ho azy. Ao amin' ny rononon' omby, ny 90&nbsp;%n' ny prôteinina dia kazeinina.
Nosy Mitsio

I **Nosy Mitsio** dia nosy kely any avaratra-andrefan' i Madagasikara, ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika, 70&nbsp;km avaratra-atsinanan' i Nosy Be sy 60&nbsp;km avaratra-andrefan' ny tanànan' Ambilobe, Faritra Diana. Anisan' ny Vondronosy Mitsio izy. Manana velaran-tany mirefy  29,7 km² izy.

Noho ny halaviran' ny Vondronosy Mitsio amin' ny tany midadasika hafa, i Nosy Mitsio dia  ahitana rano madio, tora-pasika fotsy, voanio ary biby an-dranomasina miaraka amin' ny  vatohara maro, lavitra ny faritr' io nosy io. I Nosy Mitsio no hany nosy misy mponina ao amin' ny Vondronosy Mitsio (ankoatra an' i Tsarabanjina, izay misy mponina vitsivitsy mikarakara fizahàn-tany ho an' ny trano fandraisam-bahiny ao amin' ilay nosy). Ambanivohitra tateraka i Nosy Mitsio: tsy misy fampandrosoana ara-potodrafitrasa ary fianakaviana amin' ny vohitra kely no monina ao aminy. Misy sekoly ambaratonga fototra maromaro ny ao nefa tena voafetra ny fahazoana ny tolotra ara-pahasalamana. Mivelona amin' ny fambolem-bary sy ny jono ny ankamaroan’ ny mponina ao, izay mampiasa fomba fanjonoana isan-karazany sy fanangonana akorandriaka. Ny fampidiram-bola fanampiny dia azo amin' ny alalan' ny fanamainana sy fanasinana trondro, sy ny fanangonana zanga sy voanio – izay amidy eny amin' ny Port St Louis, seranan-tsambo akaiky indrindra ety amin' ny tanibe Madagasikara.

## Rohy ivelany

* "L’archipel volcanique des Mitsio", *nosybe-tourisme.com*
* "Nosy Mitsio", *nosy-be-360.com*
* "Mitsio", *nosybe-pro.com*
* "L'archipel des Mitsio", *tropical-fishing.com*

## Jereo koa

* Vondronosy Mitsio

* Nosy ifanolanana amin' i Frantsa: Nosy Ampela (na Nosy Europa) - Nosy Bedimaky (na Bassas da India) - Nosy Kely (na Nosy Juan de Nova) - Nosy Sambatra (na Nosy Glorieuses) - Nosy Tromelin
* Nosy sasantsasany: Nosy Antanimora - Nosy Be - Nosy Berafia - Nosy Boraha - Nosy Chesterfield - Nosy Faly - Nosy Fanihy - Nosy Iranja - Nosy Kalakajoro - Nosy Komba - Nosy Lava - Nosy Madame - Nosy Mangabe - Nosy Marotia - Nosy Mitsio - Nosy Nato - Nosy Piraty - Nosy Radama - Nosy Satrana - Nosy Valiha - Nosy Ve
* Lisitry ny nosin' i Madagasikara
Vondronosy Mitsio

Ny **Vondronosy Mitsio**, izay any amin' ny 70 km, any avaratra-andrefan' i Madagasikara, avaratra-atsinanan' i Nosy Be, ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika, dia vondrona nosin' afotroa, malaza amin' ny hatsarany voajanahary sy ny zavamananaina an-dranomasina miavaka ao aminy. Amin' ny sambo ihany no ahafahanamankao amin' ity vondronosy ity, izay ahitana nosy roa ambin' ny folo, anisan' izany i Nosy Mitsio sy i Nosy Tsarabanjina izay hany no misy mponina.

## Ny nosy ngezangeza ao amin' ilay vondronosy

### Nosy Mitsio
I Nosy Mitsio no nosy lehibe indridra sy hany tena misy mponina ao amin' ilay vondronosy. Mirefy 12 km eo ho eo ny lavany ary 3 km ny sakany, ary mahatratra 206 m ny haambony. Misy tanàna maromaron' ny mpanjono ny ao, ary malaza amin' ny tora-pasika mahafinaritra sy ny zavamaniry maro ary ny zavatra hafa miavaka toy ny andry basaltika.

### Nosy Lava
Any atsimon' i Nosy Mitsio no misy an' i Nosy Lava, nosy mitoka-monina kokoa sy tsy dia misy olona loatra, ahitana endri-tany anjakan' ny zavamaniry sy ny haran-dranomasina.

### Nosy Ankarea
Voatonona ho anisan’ ilay vondronosy koa i Nosy Ankarea.

### Quatre Frères
Vondron-nosy kely miavaka mamo efa-joro mipoitra eny ambonin' ny rano izy io, miaraka amin' ny vato lehibe lava mitsangana mitsatoka any ambanin' ny ranomasina.

### Nosy Tsarabanjina
Nosy an' olona manokana i Nosy Tsarabanjina, any amin’ ny 40 km avaratra-atsinanan’ i Nosy Be, ao amin’ ny vondronosy Mitsio. Malaza amin' ny tora-pasika fotsy sy ny haran-dranomasina ary ny zavamaniry ao aminy izy io, anisan' izany ny zaha sy ny vontaka (*[[Pachypodium]]*). Io nosy io no misy ny Constance Tsarabanjina Lodge, toeram-pitsangatsanganana raitra.

## Zavaboary
Ny vondronosy Mitsio dia malaza amin' ny fisian' ny toerana fanaovana antsitrika miavaka, ny zavamananaina an-dranomasina isan-karazany, anisan' izany ny feso isan-karazany (*Sousa plumbea* na *Sousa chinensis*, *Tursiops truncatus*, *Stenella attenuata*), ny sokatra (*Chelonia mydas, Eretmochelys imbricata, Caretta caretta, Dermochelys coriacea*) ary ny fay (*Mobula birostris, Manta alfredi, Mobula mobular, Mobula kuhlii*), ary koa ny tontolo voajanahary tsy misy simba.

## Jereo koa

* Nosy ifanolanana amin' i Frantsa: Nosy Ampela (na Nosy Europa) - Nosy Bedimaky (na Bassas da India) - Nosy Kely (na Nosy Juan de Nova) - Nosy Sambatra (na Nosy Glorieuses) - Nosy Tromelin
* Nosy sasantsasany: Nosy Antanimora - Nosy Be - Nosy Berafia - Nosy Boraha - Nosy Chesterfield - Nosy Faly - Nosy Fanihy - Nosy Iranja - Nosy Kalakajoro - Nosy Komba - Nosy Lava - Nosy Madame - Nosy Mangabe - Nosy Marotia - Nosy Mitsio - Nosy Nato - Nosy Piraty - Nosy Radama - Nosy Satrana - Nosy Valiha - Nosy Ve
* Lisitry ny nosin' i Madagasikara
Tsitakonala

Ny **tsitakonala** dia karazan-javamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Homalium]]* ao amin' ny fioanakaviana *[[Salicaceae]]*. ***Homalium laxiflorum*** ny anarana siantifikany. Any anaty ala amorontsiraka no ahitana azy. Hazo na hazobotry manana haavo 10 hatramin' ny 15&nbsp;m izy. Malama ny raviny, izay mifandimby na mifanohitra, manana felany mirefy 4 hatramin' ny 10&nbsp;mm sady mafy, misy tendrony boribory indraindray miendrika fo, miondrika midina matetika. Manana felam-bony miisa 5 (mahalana ny 4) ny voniny tsirairay, izay miloko fotsy, boribory eo amin' ny tendrony, fa ny fotony maranitra. Ny afovoan' ny voninkazo dia misy fihary miloko mavo mavo miisa 4 na 5, fara fahakeliny, avo roa heny noho ny halavany ny sakany.

Tsy misy afa-tsy eto Madagasikara io hazo io, izay maniry indrindra any amin' ny ala amorontsiraka misy hazavana, any amin' ny tapany avaratra-atsinanan’ ny Nosy, indrindra amin' ny fasika. Mety ho fahita any amin' ny faritra hafa koa izy.
## Jereo
* *[[Homalium]]*
Nosy Tsarabanjina

I **Nosy Tsarabanjina** dia nosy kely ao abaratra atsinanan' i Madagasikara, ao amin' ny  Vondronosy Mitsio, ao akaikin' i Nosy Be sy i Nosy Mitsio. 

Nahazo laza izy io tamin' ny taona 1994 rehefa nanasongadina an' i Joanna Lumley izay nandany 10 andro tao amin' ilay nosy ny fandaharana zava-misy marina am-pahitalavitra *Girl Friday* an' ny *[[British Broadcasting Corporation]]* (BBC), voalohany tamin' ny fandriana miendrika A, avy eo tao amin' ny "Lavabato Albert Hall". Navadika ho hotely ilay nosy taorian’ izay. Nanomboka tamin' ny fandaharan' ny BBC dia lasa hôtely ilay nosy. Ara-panjakana dia ao amin' ny Faritra Diana, ao amin' ny Faritanin' Antsiranana io nosy io.

## Jereo koa

* Nosy ifanolanana amin' i Frantsa: Nosy Ampela (na Nosy Europa) - Nosy Bedimaky (na Bassas da India) - Nosy Kely (na Nosy Juan de Nova) - Nosy Sambatra (na Nosy Glorieuses) - Nosy Tromelin
* Nosy sasantsasany: Nosy Antanimora - Nosy Be - Nosy Berafia - Nosy Boraha - Nosy Chesterfield - Nosy Faly - Nosy Fanihy - Nosy Iranja - Nosy Kalakajoro - Nosy Komba - Nosy Lava - Nosy Madame - Nosy Mangabe - Nosy Marotia - Nosy Mitsio - Nosy Nato - Nosy Piraty - Nosy Radama - Nosy Satrana - Nosy Valiha - Nosy Ve
* Lisitry ny nosin' i Madagasikara
Ankarana

**Ankarana** dia ny faritra feran' ny ony Sambirano avy eo amin' ny saikanosy Ampasimena (ilany andrefana) sy i Bemarivo any Vohimarina (ilany atsinanana) mianavaratra hatrany Antsiranana. Any Ankarana no faritra nisy ny Antankarana tamin' ny vanimpotoana fara-mpanjaka.

## Tantara sy fomban-drazana
Tamin' ny taonjato faha-19, dia nialokaloka tao afovoan' ny tandavan-tendrombohitra ireo mpanjakan' ny Antankarana mba handositra ireo foko any afovoan-tany. Mbola maro ireo lava-bato misy ny fasan' ny mpankalan' izy ireo. Ny mpanjaka antakarana Tsialana II izay maty tamin' ny Oktobra 1924 ihany no tsy nety nalevina araka ny fomban-drazana.

Raha ny amin' ny faritry ny tandavan-tendrombohitra Ankarana manokana, noho ny fahamasinan' ilay toerana ho Antankarana dia misy ny fady manokana (mitsimpona, mihaza...), ankoatra ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra. Anisan' ny voarara ny fihinanana henan-kisoa na henan-dambo na ny mihinana voanjobory. Fady koa ny manao firaisana ara-nofo na mamamany na angery ao. Tsy mahazo miditra ao anaty zohy ny vehivavy tonga fotoana. Voarara tsy hiditra ao amin' ny lava-bato ny olona avy amin' ny foko afovoan-tany (Merina) noho ny ady nisy tamin' izy ireo sy ny Antankarana.
Nosy Faly

I **Nosy Faly** dia nosy iray any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara, ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika. Ao anatin' ny kaominina Antafiambotry sy ny Distrikan' Ambanja,  Faritra Diana, izy io. Eo akaiky tsinanan' i Nosy Be sy Nosy Komba, eo andrefan' ny helodranon' Ambarono ary avaratry ny saikinosy Ambato no misy azy.

Misy mponina ilay nosy ary misy fifandraisana amin' ny tanibe avy any Ambato. Misaraka amin' ny alalan' ny andilan-tany ny faritra avaratra sy atsimon' io nosy io. Ao amin' io nosy io no misy fasan' ny Bemazava, izay foko sakalava.

## Jereo koa

* Nosy ifanolanana amin' i Frantsa: Nosy Ampela (na Nosy Europa) - Nosy Bedimaky (na Bassas da India) - Nosy Kely (na Nosy Juan de Nova) - Nosy Sambatra (na Nosy Glorieuses) - Nosy Tromelin
* Nosy sasantsasany: Nosy Antanimora - Nosy Be - Nosy Berafia - Nosy Boraha - Nosy Chesterfield - Nosy Faly - Nosy Fanihy - Nosy Iranja - Nosy Kalakajoro - Nosy Komba - Nosy Lava - Nosy Madame - Nosy Mangabe - Nosy Marotia - Nosy Mitsio - Nosy Nato - Nosy Piraty - Nosy Radama - Nosy Satrana - Nosy Valiha - Nosy Ve
* Lisitry ny nosin' i Madagasikara
Fetin'ny mpifankatia

**fetin'ny mpifankatia** ankalazaina isan-taona ny 14 Febroary ny Andron'ny mpifankatia, izay antsoina koa hoe Andron'ny mpifankatia na ny fetin'ny mpifankatia. fankalazana ara-kolontsaina, ara-pivavahana ary ara-barotra momba ny tantaram-pitiavana sy ny fitiavana any amin'ny faritra maro maneran-tany.
Tsangan-tsaina

Ny **tsangan-tsaina** na **tsangan-tsaiñy** na **tsangan-tsaingny** dia lanonana izay anatsatohana hazo roa, fatorana miaraka manoloana ny tranon' ny olomben' ny fianakaviana, mba hanamarika ny maha iray ny fianakaviam-be sy hanambatra ny lasa amin' ny ankehitriny, ny maty amin' ny velona, ahatsiarovana ireo mpanjaka sy ny zava-nitranga taloha teo amin' ny tantaran' ny Antankarana. Ny Tsimihety koa dia nanana lanonana ahitana fananganan-tsaina toy izany, izay manamafy ny fahefan' ny lehiben' izy ireo isan-tanàna.

Nifototra tamin' ny zava-nitranga tamin' ny taonjato faha-19 ny endriky fombafomba amin' ny *tsangan-tsaiñy* ankehitriny, izay nenti-nanamafy ny fahefan' ny mpanjaka antankarana isaky ny dimy taona ao amin' ny tanànan' Ambatoharaña. Tafiditra ao anatin' ny lanonana ny fivahiniana masina any Nosy Mitsio ho fahatsiarovana ny nankanesan’ ireo mpitsoa-ponenana antankarana tany amin' io nosy io, tamin' ny taona 1830 mba handosirana ny tafiky ny Fanjakan' Imerina. Tsidihina ny fasan' ny razana milevina ao; hatramin' ny vao haingana dia nisy ihany koa ny fananganana ny saina frantsay miaraka amin’ ny an' ny antankarana ho fanomezam-boninahitra ny fifanarahana teo amin' ny Antankarana sy ny Frantsay tamin' ny taona 1841. Amin’ ny tsangan-tsaina dia tsofin’ ny lehilahy ny antsiva.

Ny Fanjakana Marosaina, tao amin’ ny foko tsimihety dia nahitana ireo atao hoe Andriambaloambitelopolo mpiara-mitantana ara-pôlitika, ka ny Andriambaloambitelopolo tsirairay, izay miambina sy miantoka ny lalànan' ny hazary, dia antsoina hoe *mpitam-body saina* eo amin' ny taniny. Noho izany, isan-taona ny Andriambaloambitelopolo, miaraka amin' ny mpanazary, dia manao lanonana izay ametrahana ny saina, mariky ny fahefana, izay azo oharina amin' ny fetin' ny tsangan-tsaina fanaon' ny Antakarana.

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy

## Loharano sy fanamarihana
Karimbola

Ny **Karimbola** dia foko monina any Androy, amin’ ny faritra atsimon’ i Beloha. Vitsy izy ireo ary manana kolontsaina mitovy. "Hatramin' ny taonjato faha-17 dia saiky tsy nisy foko hafa ankoatry ny Karimbola sy ny Mahandrovato tany Androy, ka ny Karimbola tao andrefana, teo anelanelan' i Menarandra sy Manambovo ary ny Mahandrovato tao atsinanana teo anelanelan' i Manambovo sy Mandrare".

## Loharano sy fanamarihana
Tsiampondy

I **Tsiampondy** no mpanjaka mahafaly farany tao amin' ireo Fanjakana Mahafaly. Nanomboka nanapaka izy tamin' ny taona 1890. Nifarana tamin' ny taona 1907 ny fanapahany, taorian' ny fidiran' ny tafika frantsay tamin' ny 1907.
Voanantay

Ny **voanantay** dia zavamaniry ahitra ao amin' ny filaharana Solanales, fianakaviana *[[Solanaceae]]*, ao amin' ny vondron-karazana *[[Solanum]]* manan-danja, karazana anamamy, izay ahitana koa ny ovy, ny baranjely, ny voatabia ary ny manganana. ***Solanum nigrum*** ny anarany ara-tsiansa. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe **amafaitra**, **amelo**, **anamafaika**, **anamainty**, **anamamidia**, **anamamy**, **anamangidy**, **anangitakely**, **anantsatria**, **anantsatry**, **famoizan' aretina**, **hanga**, **voanamainty**, **voananana**, ary **voanantay**.

Tahaka ny *Solanaceae* rehetra, ny taova sasany amin' ilay zavamaniry (anisan' izany ny voany manta) dia misy gliokôalkalôida misy poizina, ka izany no mahatonga io zavamaniry io ho tsy tian' ny olona volena (ny voany manta mitovy endrika sy habe amin' ny pitipoà). Ity zavamaniry ity dia azo ampiasaina amin' ny fitsaboana ary ambolena hohanina any amin' ny faritra sasany eto an-tany.

Ho an' ny Malagasy, ny voanantay dia matetika maniry amin' ny antontan-jezika na amin' ny toerana fangeren' ny olona (matetika, araka ny fomba nentim-paharazana, eny atsimon-tanàna). Mba hisorohana ny aretina dia voarara ny fihinanana azy ireo.

## Jereo koa

* *[[Solanum]]*

* Anamamy
* Ny hoe anamafaitra sy anamafaika ary anamangidy dia anarana amin' ny teny malagasy iantsoana koa ny *[[Glinus oppositifolius]]* (*Mollugo oppositifolia* taloha).
* Ny hoe *anantsatria* dia anarana amin' ny teny malagasy iantsoana koa ny  *[[Solanum nodiflorum]]* (ilay tena fantatra amin' ny anarana hoe *[[anamamy]]*).
Olombetsitoto

I **Olombetsitoto**, araka ny lovantsofina, dia andriana maroserana, izay nipoitra manodidina ny taona 1500 tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, tao amin' ny Mahafaly, nanjaka nandritra ny taona vitsivitsy i Olombetsitoto avy eo nitoka-monina. Teraka tokony tain' ny taona 1550 izy ary maty tokony tamin' ny taona 1590. Araka ny lovantsofina, amin' ny mpanara-dia azy dia lasa *faly* izy, izany hoe "masina" na "fady". Izy no nipoiran' ny mpanjaka mahafaly taty aoriana. Anisan' ny razamben' ny mponina mandrafitra ity foko ity i Olombetsitoto, tahaka an' Andrianalimbe koa.

Ny Maroserana dia avy amin' ny Zafiraminia. Marihina fa io tarana-mpanjaka io ihany no niavian' ny fanjakana maromaro, anisan' izany ireo Fanjakana Sakalava, ireo Fanjakana Betsileo, ary ireo Fanjakana Antanosy.

Tany amin’ ny taonjato faha-16 tany ho any no teraka ireo Fanjakana Mahafaly vokatry ny fitarihan' ny mpanjaka Olombelotsitoto. Maromaro ny niandohan' ireo mpanjaka nanjaka tao amin'io vondrom-poko io hatramin' ny niforonany.

Andriamandraha, tao Nonobe, no niteraka an' Andriamineminy, izay niteraka an' Andriatakotako, izay niteraka an' i Olombetsitoto. I Olombetsitoto no niteraka an' Andriamanafodanitse izay niteraka an' Andriambalavato, izay  niteraka an' Andriamaroseranana ilay nipoiran' ny Fanjakan' i Linta sy ny Fanjakan' i Menarandra.
Bogy (vahoaka)

Ny **Bogy**, fantatra ihany koa amin' ny hoe **Boginey** na **Ogy** dia foko iray — ny maro indrindra amin' ny vondrona telo lehibe indrindra amin' ny fiteny sy foko ao Sulawesi Atsimo (ny hafa dia Makassar sy Toraja), any amin' ny faritany atsimo-andrefan amin' i Sulawesi, nosy fahatelo lehibe indrindra any Indônezia.  Ny Bogy tamin' ny taona 1605 dia niova ho amin' ny finoana silamo ka niala tamin' ny animisma. Ny fivavahana lehibe raisin' ny Bogy dia ny finoana silamo, miaraka amin' ny kristianisma arahin' ny vitsy anisa na ny finoan-drazana efa nisy talohan' ny silamo antsoina hoe *tolotang*.

Na dia eo aza ny isan' ny mponina eo amin' ny 6 000 000 eo ho eo, dia manan-kery eo amin' ny pôlitika ao Indônezia môderina ny Bogy, ary manan-kery ara-tantara amin' ny Saikinosy Malay sy ny faritra hafa ao amin' ny vondronosy izay nifindran' izy ireo, nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-17. Ny filoha lefitr' i Indônezia teo aloha Jusuf Kalla dia Bogy. Any Malezia, manana razambe bogy ny praiminisitra fahenina, Najib Razak, sy ny praiminisitra teo aloha Muhyiddin Yassin.

Miteny fiteny isam-paritra miavaka ny vahoaka bogy ankoatry ny fiteny indôneziana, antsoina hoe fiteny bogy (*Basa Ugi*), miaraka amin' ny fitenim-paritra samihafa. Ny fiteny bogy dia anisan' ny vondron-teny ao Sulawesi Atsimo; ny fiteny hafa miray fianakaviana aminy dia ny fiteny makasaresy, ny fiteny toraja, ny fiteny mandara ary ny fiteny masenrempolô.
Zafimanara

Ny **Zafimanara** na **Zafimagnare** dia tarana-mpanjaka avy any amin' ny faritra mifanitsy amin' Anosy ankehitriny, izay nametraka ny tenany tamin' ny taonjato faha-16 teo amin' ny Karimbola sy ny Antandroy, noho i Manara na Andriamagnare, andriana tao amin' ny tarana-mpanjaka zafiraminia. Nanjavona izy io tamin' ny taonjato faha-18 noho ny famelezana natao' ny Sakalava avy any avaratra.
Hagia Sophia

Ny **Hagia Sophia** izay, fantatra amin' ny fomba ôfisialy amin' ny anarana hoe **Môske Lehibe Hagia Sôfia** (tiorka: *Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi*), no trano fanompoam-pivavahana ao Istanbul, novolavolain' ny jeôgrafa grika Isidoro avy any Mileta sy Anthemius avy any Tralles. Amin' ny teny tiorka izy dia atao hoe *Ayasofya*, amin' ny teny grika kôine dia Ἁγία Σοφία / *Hagía Sophía*; amin' ny teny latina kosa dia *Sancta Sophia*, izay midika hoe "Fahendrena Masina").

Niorina tamin' ny taona 537 ho katedraly patriarika an' ny renivohitra imperialy Kônstantinôpla, io no fiangonana kristianina lehibe indrindra tao amin' ny Empira Rômanina Atsinanana (ny Empira Bizantina) sy ny Eglizy Ôrtôdôksa Atsinanana, afa-tsy tamin' ny Empira Latina tamin' ny taona 1204 ka hatramin' ny 1261, rehefa lasa ny katedraly katôlika latinina ao an-tanàna. Tamin' ny taona 1453, taorian' ny nianjeran' i Kônstantinôpla teo amin' ny Empira Ôtômàna, dia novana ho môske izy io.
Salady

Ny **salady** dia zavamaniry isan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*. Matetika izy io no ambolena hatao legioma ravina, fa indraindray noho ny tahony sy ny voany. Ny salady dia hita amin' ny karazan-tsakafo hafa, toy ny lasopy ary fonosana; azo andrahoina koa izy. ***Lactuca sativa*** ny anarany ara-tsiansa.

## Jereo koa

* *[[Lactuca]]*
Selena

**Selena Quintanilla Pérez** (Aprily 16, 1971 - Martsa 31, 1995) dia Amerikana mpihira. Nantsoina hoe "Mpanjakavavin'i Tejano mozika", ny fandraisany anjara tamin'ny mozika sy ny lamaody dia nahatonga azy ho iray amin'ireo mpilalao Meksikana-Amerikana nalaza indrindra tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-20.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Volodymyr Zelensky

I **Volodymyr Oleksandrovytch  Zelensky** dia mpanao pôlitika okrainiana, filohan' i Okraina nanomboka tamin' ny 20 Mey 2019, teraka tamin' ny 25 Janoary 1978. Atao hoe **Володимир Олександрович Зеленський** izy amin' ny teny okrainiana.

Mpanao hatsikana, mpamokatra sarimihetsika, mpilalao tantara, mpanoratra senariô, talen-koronantsary ary mpitondra fanjakana okrainiana izy. Nisongadinan' ny fanafihan' i Rosia an' i Okraina tamin' ny taona 2022 sy ny fitarihany ny fanoherana okrainiana ny fotoam-piasana maha filoham-pirenena azy.

## Filohan'Okraina

## Jereo koa
* Biôgrafia
* Olena Zelenska
### Rohy ivelany
* Ao amin'i: https://www.president.gov.ua/
École supérieure des techniques aéronautiques et de construction automobile

**École supérieure des techniques aéronautiques et de construction automobile** (ESTACA) dia sekoly injeniera frantsay

Mpikambana ao amin'ny *Conférence des grandes écoles* ny ESTACA.

### Nahazo diplaoma malaza
* Gérard Feldzer, injeniera
* Radu Manicatide, injeniera
Mpankafy

Ny **mpankafy** dia milina mandeha amin'ny herinaratra ampiasaina hamoronana rivotra. Ny fantson-drivotra dia firafitry ny vane na lelany mihodina, izay matetika vita amin'ny hazo, plastika, na metaly, izay miasa amin'ny rivotra. Ny fihaonan'ny lelany sy ny hub dia fantatra amin'ny hoe na mpihazakazaka. Matetika izy io dia voarakitra ao anatin'ny endrika trano iray, na tranga.
Karaoty

Ny **karaoty** dia zavamaniry maniry indroa isan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Apiaceae]]* (antsoina koa hoe *[[Umbelliferae]]*), ambolena be dia be noho ny nofony azo hanina, miloko volomboasary amin' ny ankapobeny, ampiasaina ho anana. Ny karaoty aorian' ny ovy, dia  legioma fototra ambolena eto amin' izao tontolo izao. Faka be karôtenina izy io. ***Daucus carota'' subsp. ''sativus*** ny anarany ara-tsiansa. Miloko volomboasary mazàna, na dia misy ny volomparasy, ny mainty, ny mena, ny fotsy ary ny mavo aza, ny vodiny. Azo inoana fa avy tany Persia ilay zavamaniry ary nambolena tany am-boalohany hahazoana raviny sy voany.

## Jereo koa

* *[[Daucus]]* 

* *[[Daucus carota]]*
Indian Premier League

Ny **Indian Premier League (IPL)** dia ligin'ny cricket lehilahy matihanina, iadiana amin'ny ekipa folo miorina amin'ny tanàna indiana folo.  Ny ligy dia naorin'ny Board of Control for Cricket in India (BCCI) tamin'ny taona 2007. 

Ny IPL no ligy cricket be mpanatrika indrindra eran'izao tontolo izao ary tamin'ny taona 2014 dia laharana fahenina tamin'ny salan'isa ny fanatrehana teo amin'ireo ligy ara-panatanjahantena rehetra.  Tamin'ny 2010, ny IPL no hetsika ara-panatanjahantena voalohany eran-tany nalefa mivantana tao amin'ny YouTube. Ny sandan'ny IPL amin'ny taona 2019 dia 6,3 miliara dolara. 

Nisy vanim-potoana efatra ambin'ny folo tamin'ny fifaninanana IPL. Ny tompon'ny anaram-boninahitra IPL ankehitriny dia ny Chennai Super Kings, nandresy tamin'ny taom-pilalaovana 2021.

## Loharano
Honko

Ny **honko** dia hazobotry na hazo maniry ao anaty rano masira amoron-tsiraka na rano marikivy, indrindra fa ny *[[Rhizophora mucronata]]* (ao amin' ny fianakaviana *[[Rhizophoraceae]]*) sy ny *[[Avicennia marina]]* (ao amin' ny fianakaviana *[[Acanthaceae]]*). Atao hoe "ala honko" na "alan-konko" ny fitambaran' ny zavamaniry amorontsiraka trôpikaly anjakan' ny karazana toy izany. Miseho eran-tany any amin' ny tany mafana sy any amin' ny faritra ambanin' ny trôpika ny ala honko, eny fa na dia any amin' ny morontsiraka manana toetany antonony aza, indrindra eo anelanelan' ny fehintany 30° Avaratra sy 30° Atsimo, ary ny faritra misy honko lehibe indrindra ao anatin' ny 5° amin' ny ekoatera. Indreto ny zavamaniry ao anatin' ny antsoina amin' ny teny frantsay hoe "palétuviers":
* *Amanoa caribaea* (fianakaviana *[[Phyllanthaceae]]*)
* *Avicennia germinans*  (fianakaviana *[[Verbenaceae]]* na *[[Acanthaceae]]*)
* *[[Avicennia marina]]*  (fianakaviana *Verbenaceae* na *Acanthaceae*)
* *Avicennia officinalis*  (fianakaviana *Verbenaceae* na *Acanthaceae*)
* *Avicennia schaueriana*  (fianakaviana *Verbenaceae* na *Acanthaceae*)
* *Bruguiera gymnorhiza*  (fianakaviana *[[Rhizophoraceae]]*)
* *Clusia mangle*  (fianakaviana *[[Clusiaceae]]*)
* *Conocarpus erectus*  (fianakaviana *[[Combretaceae]]*)
* *Crossostylis grandiflora*  (fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*)
* *Excoecaria agallocha*  (fianakaviana *Euphorbiaceae*)
* *Laguncularia racemosa*  (fianakaviana *[[Combretaceae]]*)
* *Pterocarpus officinalis*  (fianakaviana *[[Fabaceae]]*)
* *Rhizophora mangle*  (fianakaviana  *[[Rhizophoraceae]]*)
* *[[Rhizophora mucronata]]* (fianakaviana  *Rhizophoraceae*)
* *Rhizophora stylosa*  (fianakaviana  *Rhizophoraceae*)
* *Sonneratia alba*  (fianakaviana *[[Lythraceae]]*)
* *Symphonia globulifera*  (fianakaviana *[[Clusiaceae]]*)
* *Tovomita plumieri*  (fianakaviana *Clusiaceae*)
* *Uapaca guineensis*  (fianakaviana  *[[Phyllanthaceae]]*)
## Jereo koa

* Tangena (zavamaniry)
* Honkofotsy (*Avicennia marina*)
* Honko tanga (*Rhizophora mucronata*)
* Honkolahy *Ceriops boiviniana*
Tontolo iainana

Ny **tontolo iainana** dia ny zavamananaina sy ny zavara tsy manana aina rehetra miseho ara-bojanahary. Ny teny hoe "tontolo iainana" dia matetika anondroana ny Tany na ny faritra sasany amin' ny Tany. Izany tontolo iainana izany dia mahafaoka ny fifandraisan' ny karazan-javamananaina rehetra, ny toetany sy ny toetrandro ary ny harena voajanahary izay misy fiantraikany amin' ny fiainan' ny olombelona sy ny asa ara-toekarena.
Jasmina Ratsimiseta

I Jasmina Ratsimiseta dia teraka ny taona 1890 ary maty ny taona 1946 ka nilevina ao Ambanidia 
Ny rahavaviny dia i RATEFIARIVONY ny reniny kosa dia i RAZAFINDRASOA ary ny rahalahiny i Bergelin RATSIMISETA 
Ny vadiny kosa dia i RAVAOARIVONY, tsy niteraka izy ireo.  

Amin'ny maha mpanoratra azy, dia maro ireo solon'anarana isalorany ary ampiasainy arakaraka ny lahatsoratra voiziny sy ny fironana ilafihany. Ireto avy izany:

-TREZAN no sonia apetrany amin'ny lahatsoratra mampalahelo

-EMILIE P no isalorany rehefa manoratra tonokalom-pitiavana  mampiseho fo mbola tia.

-PALAMEDA no sonia apetrany rehefa manoratra sombintantara  mikasika ny tontolon'ny fanambadiana 

-Ankoatra ireo: LISE, KINTANA, REBUS, BELIZABOBA, FANTOMAS, ERISIME, RAKOTOBELOHA,..
Jasmina

**Jasmina** (anaran'ny taksonomia: *Jasminum*) dia karazana hazo madinika sy voaloboka ao amin'ny fianakaviana oliva (Oleaceae). Ahitana karazana 200 eo ho eo izay teratany any amin'ny faritra mafana sy mafana any Eorazia, Afrika ary Oseania. Ny jasmina dia ambolena betsaka noho ny fofona mampiavaka ny voninkazo.
Tanjona Bobaomby

Ny **Tanjona Bobaomby** na **Cap d'Ambre** dia tanjona eo amin' ny tendrony avaratr' i Madagasikara, any amin' ny faritra atsimo-andrefan' ny Ranomasimbe Indianina. Izy io dia ao amin' ny Faritanin' Antsiranana (na Diego-Suarez).

## Jereo koa

* Tanjona Bobaomby (Cap d'Ambre)
* Tanjona Belao (Cap Bellone)
* Tanjona Masoala (Cap Masoala)
* Tanjona Vilanandro (Cap Saint-André)
* Tanjona Vohimena (Cap Sainte-Marie)
Tanjona Belao

Ny **Tanjona Belao** na **Cap Bellone** dia tanjona eto Madagasikara, ao amin' ny Ranomasimbe Indianina atsimo-andrefana. Izy io dia manamarika ny fetra atsimo-andrefan' ny Helodranon' i Antongila, ny helodrano lehibe ao amin' ny firenena.

## Jereo koa

* Tanjona Bobaomby (Cap d'Ambre)
* Tanjona Belao (Cap Bellone)
* Tanjona Masoala (Cap Masoala)
* Tanjona Vilanandro (Cap Saint-André)
* Tanjona Vohimena (Cap Sainte-Marie)
Tanjona Masoala

Ny **Tanjona Masoala** na **Tanjon' i Masoala** na **Cap Masoala** dia tanjona eto Madagasikara, ary amin' ny faritra atsimo-andrefan' ny Ranomasimbe Indianina. Tendron' ny saikinosy iray antsoina hoe Saikinosy Masoala, izay manamarika ny fetra avaratra-atsinanan' ny helodranon' i Antongila, helodrano lehibe eto amin' ny Nosy. Io tanjona io no faritra atsinanana indrindra eto Madagasikara.

## Jereo koa

* Tanjona Bobaomby (Cap d'Ambre)
* Tanjona Belao (Cap Bellone)
* Tanjona Masoala (Cap Masoala)
* Tanjona Vilanandro (Cap Saint-André)
* Tanjona Vohimena (Cap Sainte-Marie)
* Saikinosy Masoala
Saikinosy Masoala

Ny **Saikinosy Masoala** na **Saikinosin' i Masoala** dia saikinosy eto Madagasikara izay mitodika mianatsimo mankany amin' ny Ranomasimbe Indianina. Manidy ny helodrano lehibe amin' ny Nosy, any atsimo-andrefan' ny Ranomasimbe Indianina, ny helodranon' i Antongila izy. Ny saikinosy dia toa tsipika tsotra fotsiny eo amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanana, faritra tsy misy lalana. Na izany aza, io fitokanana io dia nahafahana niaro ny iray amin' ireo ala voalohany eto Madagasikara. Nanomboka tamin' ny taona 1997, ny ankamaroan' ny faritra misy azy dia voaaro amin' ny alalan' ny Valan-javaboarin' i Masoala.

## Jereo koa

* Saikanosy Ambato
* Saikinosy Ankify
* Saikinosy Masoala
* Cap Diego
* Tanjona Masoala
Cap Diego

I **Cap Diego** dia saikinosy any avaratr' i Madagasikara izay mandroso avy any andrefana mankany afovoan' ny helodranon' i Diego-Suarez, izay mifandray amin' ny Ranomasimbe Indianina. Izy io dia ao amin' ny Faritr' i Diana, ao amin' ny Faritanin' Antsiranana (Diego-Suarez). Eo afovoan' io saikinosy io no misy ny seranam-piaramanidina Andrakaka, naorin' ny Royal Air Force (frantsay) tamin' ny taona 1942. Feno renala tsy fahita firy ity toerana ity.

## Jereo koa

* Saikinosy Ambato
* Saikinosy Ankify
* Saikinosy Masoala

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Saikinosy Ankify

**Ankify** dia saikanosy malagasy ao amin' ny Distrikan' Ambanja, Faritra Diana, Faritanin' Antsiranana. Manatrika an' i Nosy Be sy an' i Nosy Komba izy. Misy seranan-tsambo kely ahafahana miditra amin' ireo nosy ireo ny ao. Ny tendrony farany, ao amin' ny tanànan' i Doany, dia manamorona haran-dranomasina.

## Fidirana ao
Lalana mirefy 20 km, nohavaozina vao haingana, no ahafahana miditra ao avy any Ambanja. Miolakolaka eo afovoan' ny toeram-pambolena kakaô sy kafe ary ilangilangy izy io, mamakivaky ny ala honko amin' ny fefiloha mankany amin' ny seranana ary miafara any amin' ny tanànan' i Doany. Azo atao ny miditra any amin' ny alalan' ny sambo avy any Nosy Be ary miantsona eo amin' ny seranan-tsambo na avy hatrany dia any amin' ny tanànan' i Doany, amin' ny fiakaran' ny ranomasina.

## Torekarena
Ny tena asa fivelomana ao dia asa eny amin' ny seranan-tsambo, izay hany fiaingan' ny entana sy ny mpandeha ho any Nosy Be. Toeram-ponenan' ny mpanjono ny tanàna amorontsiraka vitsivitsy izay mamatsy an' Ambanja. Feno toeram-pambolena hazo mamoa ny tendrombohitra ao aminy. Tao anatin' ny taona vitsivitsy izay, noho ny trano fandraisam-bahiny ao Doany, dia lasa loharanon-karena ho an' ny mponina ny fizahàn-tany.

## Fizahàn-tany
Ny trano fandraisam-bahiny sasany any an-dafin' ny seranan-tsambo dia mijanona amin' ity toerana ity, izay mbola tsy idiran' ny mpizaha tany loatra avy amin' ny nosy manodidina. Misy ny fitsangantsanganana ambany ranomasina manamorona ny haran-dranomasina ao Doany. Io ihany koa no fiaingan' ny fitsangantsanganana mankany amin' ny nosy sy ny faritra vitsivitsy tsy dia fantatra loatra ao amin' ny helodranon' Ampasindava.

## Biby sy zavamaniry
Ahitana zavamaniry sy ny biby samihafa eto amin' ny firenena izy io, ankoatra ny karazany hafa: 

* tanalahy: *[[Furcifer]]*, indrindra ny *[[Furcifer Pardalis]]*;
* gidro: indrindra ny komba (gidro mainty), sy ny ny variokamavo (*[[Eulemur fulvus]]);*
* soka-dranomasina: eny amin' ny haran-dranomasina any Doany
* feso amin' ny honko: manamorona ny morontsiraka, avaratry ny seranan-tsambo.

## Jereo koa

* Saikinosy Ambato
* Saikinosy Masoala
* Cap Diego

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Helodranon' Ampasindava

Ny **Helodranon' Ambasindava** dia helodrano any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara,  ao amin' ny Faritra Diana, Distrikan' Ambanja, anisan' ny Lakandranon' i Môzambika. Ao amin' io helodrano io ny vavan' ny reniranon' i Sambirano.
Faritry ny: 428 km².

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
École nationale supérieure d'électricité et de mécanique de Nancy

**École nationale supérieure d'électricité et de mécanique de Nancy** (ENSEM) dia sekoly injeniera frantsay

Mpikambana ao amin'ny *Conférence des grandes écoles*.

### Nahazo diplaoma malaza
* Ary Sternfeld, injeniera
* Felix Zandman, injeniera
Helodranon' Ambaro

Ny **Helodranon' Ambaro** dia helodrano ao amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Distrikan' Ambilobe, Faritra Diana, Madagasikara, anisan' ny lakandranon' i Môzambika. 10 ka hatramin' ny 15 m ny halaliny ary feno honko. Toeram-ponenan' ny makamba ny rano ao aminy, indrindra fa ny makamba fotsy indiana (*Penaeus indicus*). 1400 taonina no jono isan-taona ao amin' io helodrano io. Ny sakeli-dranony dia ny renirano Ifasy sy Ambazoana izay manondraka velaran-tany 2&nbsp;522&nbsp;km².

## Nosy
*Nosy Faly

## Renirano
Ifasy sy Ambazoana.

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Helodranon' i Baly

Ny **Helodranon' i Baly** dia any amin' ny morontsiraka andrefan' i Madagasikara, ampahany amin' ny lakandranon' i Môzambika. Ny tontolo iainana any dia arovana amin' ny alalan' ny Valan-javaboarin' ny Helodranon' i Baly. Misy nosy vitsivitsy ny ao ka anisan' izany ny nosy Marotia.

## Kaominina
* Soalala

## Tantara
Tamin'ny taonjato faha-19, ny Helodranon'i Baly dia toerana fandefasana andevo (Makoa).

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly

Ny **Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly** dia valan-javaboary any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Madagasikara, izay noforonina tamin' ny taona 1997. Mifameno ao ny vondron-jamananaina roa samy hafa: ny an-tanety andaniny sy ny an-dranomasina sy amorontsiraka ankilany. Ny helodranon' i Baly no hany fonenan' ny sokatra tsy manam-paharoa atao hoe angonoka, sokatra tsy miala amin' ny sisin-tanin' i Soalala, antsoina koa hoe *[[Astrochelys yniphora]]*, sokatra tsy fahita firy any amin' ny toeram-ponenany voajanahary, dia ny kirihitra ahitana *[[Perrierbambos madagascariensis]]*, izay tsy misy afa-tsy ao Soalala ihany koa. Miaro ny vorondrano lehibe mpifindra monina izay miaina anaty andiana sy ny sokatra an-dranomamy voasokajy ho "tandindomin-doza" toy ny *[[Erymnochelys madagascariensis]]* ny farihy sy ny heniheny miparitaka etsy sy eroa ao amin' io valan-javaboary. Tamin' ny faramparan' ny volana Septembra 2022 dia may ilay valan-javaboary ka betsaka ny biby maty tao.

## Jeôgrafia
Any amin' ny Faritra Boeny, 150 km miala an' i Mahajanga, no misy ilay valan-javaboary. Ny kaominina manaraka dia i Soalala sy Ambohipaky. Ny renirano Kapiloza no sisiny atsimo.

## Ny biby sy ny zavamaniry
Ny angonoka na *[[Astrochelys yniphora]]* no biby famantarana indrindra ao amin' ny Helodranon' i Baly, satria tsy misy afa-tsy amin' io faritra io.
## Jereo koa

* **Valan-javaboary**
** Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia

* Madagascar Wuhan Iron and Steel Corporation
Helodranon' i Courrier

Ny **Helodranon' i Courrier** dia helodrano any amin' ny morontsiraka andrefan' ny tendrony avaratr' i Madagasikara, ampahany amin' ny Lakandranon' i Môzambika. Eo amin' ny 40 km any andrefan' Antsiranana (Diego Suarez) no misy azy. Voasokajy ho faritra an-dranomasina arovana ny ampahany amin' ny helodrano manodidina an' i Nosy Hara.

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Helodranon' i Diego-Suarez

Ny **Helodranon' Antsiranana** na **Helodranon' i Diego-Suarez** dia helodrano any avaratr' i Madagasikara, misy ny tanànan' Antsiranana (Diego-Suarez). Nalaina avy amin' ny avy amn' ny anaran' ireo Pôrtogey roa, i Diogo Dias sy ny amiraly Suarez, ny anarany. Tena helo-drano niforona izy io rehefa niditra ny morontsiraka ny Ranomasimbe Indianina.

## Jeôgrafia
Any avaratr' i Madagasikara no misy ny Helodranon' Antsiranana izay mirefy 20 km eo ho eo avy avaratra mianatsimo, sy 20 km avy atsinanana miankandrefana. Misampana ho helodrano madinika efatra izy, dia:

* ny Helodrano Tonnerre;
* ny Helodranon' Andovobatofotsy;
* ny Helodrano Galoà;
* ary ny Helodranon' Andovobazaha, izay eo andrefany no misy ny tanànan' Antsiranana.

Nosy be vato avy amin' ny volkano, antsoina hoe Nosy Lonjo (na Pain de Sucre), no mierinerina ao amin' ny Helodranon' Andovobazaha, izay helodrano farany atsimo indrindra. Heverina ho toerana masina izy io ka ny fombafomba nentim-paharazana antsoina hoe fijoroana dia mbola fanao matetika ao.

Tery ny fidirana amin’ ilay helodrano, iray kilometatra monja ny sakan' ny fidirana eo anelanelan' i Nosy Volana ao avaratra sy ny Tanjona Andranomody any atsimo. Manodidina ny 50 m eo ho eo ny halalin' ireo fidirana ireo.

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Helodranon' i Narinda

Ny **Helodranon' i Narinda** na **Helodranon' i Narindra** dia helodrano midadasika any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara, ampahany amin' ny Faritra Sofia; lakandranon' i Môzambika. Ny endriny dia mahitsizoro, mifanitsy amin' ny morontsiraka. Mirefy 10 km eo ho eo ny sakany ary 45 km ny halavany. Mahatratra 60 m ny halaliny. Ny morontsiraka andrefany dia misy toby fanjonoana sy tanàna kely mpanjono. Vitsy ny mponina ao amin' io faritra io, tsy azo aleha amin' ny lalana sady toerana voajanahary tena miavaka izay tokony harovana.

Any atsimo, ny Helodranon' i Morambe dia misokatra eo akaiky eo, saingy tsy mifandray amin' ny Helodranon' i Narinda. Eo avaratra ny fidirana amin' ilay helodrano, antsoina hoe Helodranon' Analalava, dia feno nosy sy nosy  madinika maromaro, ka ny lehibe indrindra dia i Nosy Lava.

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Helodranon' Ivondro

Ny **Helodranon' Ivondro** dia helodrano eto Madagasikara, ao amin' ny Ranomasimbe Indianina ao amin' ny faritra atsimon' ny tanànan' i Toamasina, Faritra Atsinanana. Ivondro dia ny renirano izay mivarina eo amin' ny farany atsimon' ilay helodrano. Ao avaratra amin' io no misy ny seranan-tsambon' i Toamasina.

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Helodranon' i Saint-Augustin

Ny **Helodranon' i Saint Augustin** (Helodrano Ianantsony), na **Helodranon' i Soalary**, dia helodrano any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara, ampahany amin' ny lakandranon' i Môzambika. Ao no ahitana ilay nosy kely mirefy 24&nbsp;ha antsoina hoe Nosy Ve.

## Renirano
* Onilahy

## Jereo koa
* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ambodivahibe (Faritra Diana)
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' Ampalaza (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Baly
* Helodranon’i Befotaka (Nosy Be)
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez (Faritra Diana)
* Helodranon'i Fanemotra *(en:Assassins Bay)*
* Helodranon’ Iharana (Vohemar - Faritra Sava)
* Helodranon'i Lavanono
* Helodranon'i Lokia
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon'i Mangerivy
* Helodranon'i Maromba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon'i Ramanetaka
* Helodranon' i Saint-Augustin (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
* Lisitry ny helodrano eto Madagasikara
Helodranon' i Tintingo

Ny **Helodranon' i Tintingo** dia helodrano ao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Analanjirofo. Any avaratry ny tendro mitovy anarana aminy ihany no misy azy ary mifanandrify amin' ny Nosy Boraha (na Sainte-Marie), akaikin' ny tanànan' i Manompana. Iray amin' ireo seranan-tsambo voajanahary vitsivitsy any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara izy.

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Sarmatiana (vahoaka)

Ny **Sarmatiana** dia vahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha, tamin' ny taonjato faha-4 tal. J.K. ka hatramn' ny taonjato faha-5 tal. J.K. Avy any amin' ny faritra afovoan' ny Fatrana Eoraziana izy ireo, izay ampahany lehibe kokoa amin' ny vahoaka nadray ny kolontsaina skitiana. Nanomboka nifindra monina niankandrefana izy ireo tamin' ny taonjato faha-4 sy faha-3 tal. J.K., ka tonga nanjakazaka tamin' ny Skitiana mpifanolo-bodirindrina aminy tamin' ny manodidina ny taona 200 tal. J.K. Tamin' ny fiitarany mivelatra indrindra manodidina ny taona 100 tal. J.K., ireo vahoaka ireo dia niely avy eo amin' ny reniranon' i Vistula ka hatrany amin' ny vavan' i Danube ary niantsinanana nankany amin' i Volga, manamorona ny Ranomasina Mainty sy ny Ranomasina Kaspiana ary koa i Kaokazy any atsimo.
Ny tanin' izy ireo, izay fantatra amin' ny anarana hoe **Sarmatia** ho an' ny etnôgrafa grika-rômana, dia mifanitsy amin' ny faritra andrefan' i Skitia lehibe kokoa (anisan' izany ny faritra afovoany sy atsimo-atsinanana amin' i Okraina ankehitriny, ny faritra atsimo amin' i Rosia, i Volga rosiana, ary ny tapany atsimo amin' ny faritr' i Oraly, ary koa any amin' ny faritra kely kokoa any avaratra-atsinanana amin' ny Balkana sy ny manodidina an' i Môldavia). Tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K. dia nanomboka niditra an-keriny tao amin' ny Empira Rômana ny Sarmatiana, ka niray tetika tamin' ny foko jermanika. Tamin' ny taonjato faha-3 taor., dia noravan' ny Gôty ny fanjakazakan' izy ireo tamin' ny Fatrana Pôntika. Tamin' ny fanafihan' ny Hona tamin' ny taonjato faha-4 dia maro ny Sarmatiana no nanatevin-daharana ny Gôty sy ny foko jermanika hafa (ny Vandala) tao amin' ny toerana misy ny Empira Rômana Andrefana. Koa satria ny ampahany lehibe amin' i Rosia ankehitriny, indrindra fa ny tany eo anelanelan' ny Tendrombohitra Oraly sy ny reniranon' i Don, dia nofehezin' ny Sarmatiana tamin' ny taonjato faha-5 tal. J.K., ny lemaka Volga–Don sy ny Lemak' i Oraly indraindray dia antsoina hoe "Tanindrazan' ny Sarmatiana".

Tamin' ny farany, ny Sarmatiana dia nifangaro tamin' ny mponina prôtô-slava any Eorôpa Atsinanana.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* Persia
Vahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.