open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andriamandazoala

**Andriamandazoala** dia Zafiraminia, izay niteraka an' Andriamisara mpanorina ny tarana-panjaka maroseraña sady mpanorina ny Fanjakan' i Menabe. Nanjaka tamin' ny taona 1540-1560 izy. Nandiby azy Andriamandresy (1560).

## Tantara
Andriamandazoala dia mpanjaka tao amin' ny faritr' i Fiherenana izay nanorina an' i Menabe araka ny lovantsofina. Teo anelanelan' ny taona 1540 sy 1560 no nanjakany. Tamin' ny taona 1580 no nahafatesany. I Bararatavokoke no rainy. Izy no mpandimby faharoa an-drainy. Andriantsionda sy Andriambarindry no rahalahiny. Niteraka 14 tamin' ny vadiny marobe izy. Koa satria kely loatra ny fanjakany ka tsy omby andriandahy 14 amin' ny hahafatesany, dia nitaiza ny zanany mba hanao fanitaram-panjakana bebe kokoa manerana ny Nosy izy. Toy izao no nahafahan' ireto farany nanangana fanjakana izay mbola fantatra hatramin' izao ny taranany: ny Zafimanely ao amin' ny Bara izay monina ao amin' ny faritr' Ankazoabo, Beroroha, Betroka, Ihosy ary Sakaraha; ny taranaka Rabehava na Zarabehava ao amin' ny Antesaka izay monina ao amin' ny faritr' i Farafangana, Midongy Atsimo, Vangaindrano, ary Vondrozo; ary, ny Mahafaly Marosaraña, izay monina ao amin' ny faritr' Ampanihy Andrefana sy Betioky Atsimo.

Ny zanak' Andriamandazoala roa voalohany, Andriamisara sy Andriamandresy, sy ny anabavin' izy ireo iray, dia niampita ny reniranon' i Mangoky ka nahita ny Fanjakan' i Menabe. Ny tanànan' i Bengy, izay tsy lavitra an' i Mangoky, no renivohiny. Nanohy ny fandresena hanitaram-panjakana ireo mpanjaka vaovao tao Menabe.

Nianavaratra Andriamisara ary niafara tamin' ny fametrahana ny renivohiny tao Mahabo, Andriamandresy kosa no niantoka ny fampanekena ny Betsileo tao amin' ny amin' ny farira afovoany atsimon' i Madagasikara. Maty tany amin' ny tanin' ny fahavalony Andriamandresy. nefa naterin' ny Betsileo tany Bengy ny razana.
Andrianamboniarivo

**Andrianamboniarivo** dia mpanjaka sakalavan' i Boina, zanak' Andriamandisoarivo, izay nanomboka nanjaka tamin' ny taona 1720 ary nifarana ny fanjakany tamin' ny taona 1760. Manohy ny fanitaram-panjakana nianavaratra izy. Nandimby an' Andriamandisoarivo (1690-1720) izy ary nodimbiasan' Andriamahatindriarivo (1730-1760).

## Lisitry ny mpanjakan' i Boina

* Andriamandisoarivo (Tsimanata) (1690-1720)
* Andrianamboniarivo (Toakafa) (1720-1730)
* Andriamahatindriarivo (1730-1760)
* Andrianahilitsy (1760-1767)
* Andrianiveniarivo (1767-1770)
* Andrianihoatra (1770-1771)
* Andrianikeniarivo (1771-1777)
* Andrianaginarivo (1777-1778), mpanjakavavy
* Tombola (1778), mpanjakavavy
* Ravahiny (1778-1808), mpanjakavavy
* Tsimalomo (1808-1822?)
* Maka (Andrianaresy) (1808)
* Andriantsoly (1822-1832)
* Oantitsy (1832-1836), mpanjakavavy
* Tsiomeko (1836-1840), mpanjakavavy

## Loharano sy fanamarihana
Andriamandisoarivo

**Andriamandisoarivo** dia mpanjaka sakalava, tamin' ny taona 1690-1720, zanak' Andriandahifotsy, rahalahin' Andriamanetriarivo, izay nandroaka azy tamin' ny taona 1685. Nianavaratra niaraka tamin' ny mpomba azy Andriamandisoarivo ka naharesy an' Ambongo, avy eo ny Antalaotran' ny Nosy Manja (helodranon' i Mahajamba) sy an' i Boina, ary nanorina ny Fanjakan' Iboina ka i Tongay no nataony renivohiny. Andrianamboniarivo (1720-1730) no nandilby azy.

## Lisitry ny mpanjakan' i Boina

* Andriamandisoarivo (Tsimanata) (1690-1720)
* Andrianamboniarivo (Toakafa) (1720-1730)
* Andriamahatindriarivo (1730-1760)
* Andrianahilitsy (1760-1767)
* Andrianiveniarivo (1767-1770)
* Andrianihoatra (1770-1771)
* Andrianikeniarivo (1771-1777)
* Andrianaginarivo (1777-1778), mpanjakavavy
* Tombola (1778), mpanjakavavy
* Ravahiny (1778-1808), mpanjakavavy
* Tsimalomo (1808-1822?)
* Maka (Andrianaresy) (1808)
* Andriantsoly (1822-1832)
* Oantitsy (1832-1836), mpanjakavavy
* Tsiomeko (1836-1840), mpanjakavavy

## Loharano sy fanamarihana
Helodranon' i Mahajamba

Ny **Helodranon' i Mahajamba** dia helodrano any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara, anisan' ny Lakandranon' i Môzambika. Ao amin' ny Faritra Sofia no misy azy. Ny sakelidranony dia ny reniranon' i Mahajamba sy Sofia.

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Antongila
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez
* Helodranon' Ivondro
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
Ranaimo

**Ranaimo** na **Andriandrainarivo** dia mpanjaka tao amin' ny Fanjakan' i Menabe, izay anisan' ireo nalaza indrindra, nanjaka tamin' ny taona 1718 hatramin' ny 1727, zanak' Andriamanetriarivo, rain-dRamiteny.

## Lisitry ny mpanjakan' i Menabe

* Andriamisara
* Andriandahifotsy (taonjato faha-17)
* Andriamanetriarivo (1685 - 1710)
* Andriamananety
* Ranaimo na Andriandrainarivo (nanjaka 1718-1727)
* Andrianamboatsimarofy (1774 - 1794)
* Ratrimolahy
* Andriantsoarivo
* Ramitraho (1812 - 1834)
* Rainasa
Tsiomeko

I **Tsiomeko** (1828–1843) dia mpanjakavavy sakalava nitondra ny Fanjakan' i Boina teo anelanelan' ny taona 1836 sy 1839/1840. Nandimby ny mpanjakavavy Oantitsy (1832-1836). Tamin'  ny taona 1840 dia rava io fanjankana io noho ny fampidiran' ny Merina azy ao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara.

I Tsiomeko dia zanakavavin' i Taratra ary zafikelin' ny mpanjaka Andriantsoly, izay noroahin' ny tafika merina tao Boina. Lasa mpanjakavavy izy tamin’ ny taona 1836, teo amin' ny faha valo taonany, nandimby ny mpanjakavavy Oantitsy, anabavin' ny mpanjaka Andriantsoly. Tamin' ny taona 1839 dia noroahin’ ny Merina hiala ny trano fonenany izy ary nandositra nankany Nosy Komba. Tao izy dia nangataka fiarovana tamin' ny Frantsay ary nanao sonia fifanarahana tamin' ny mpanjakavavy ny amiraly de Hell mba hahatonga an' i Boina ho prôtektôrata frantsay. Nitsahatra ny maha mpanjakavavy an' i Tsiomeko rehefa nampidirina tao amin' ny Fanjakana Merina ny fanjakany tamin' ny taona 1840. Maty tamin' ny 1843 izy.

## Lisitry ny mpanjakan' i Boina

* Andriamandisoarivo (Tsimanata) (1690-1720)
* Andrianamboniarivo (Toakafa) (1720-1730)
* Andriamahatindriarivo (1730-1760)
* Andrianahilitsy (1760-1767)
* Andrianiveniarivo (1767-1770)
* Andrianihoatra (1770-1771)
* Andrianikeniarivo (1771-1777)
* Andrianaginarivo (1777-1778), mpanjakavavy
* Tombola (1778), mpanjakavavy
* Ravahiny (1778-1808), mpanjakavavy
* Tsimalomo (1808-1822?)
* Maka (Andrianaresy) (1808)
* Andriantsoly (1822-1832)
* Oantitsy (1832-1836), mpanjakavavy
* Tsiomeko (1836-1840), mpanjakavavy

## Loharano sy fanamarihana
Rasalimo

**Rasalimo** dia andriambavy tao amin' ny Fanjakan' i Menabe, zana-dRamitraho mpajakan' i Menabe, izay natolotra an-dRadama I mba hisian' ny fihavanana eo amin' ny fanjakana roa tonta.

Rasalimo dia taranaky ny mpanorina ny fanjakana sakalava (Andriamandazoala tany amin' ny faritr' i Fiherenana sy Andriamisara tany Menabe ary Andriamandisoarivo tany Boina). Nandritra ny fandefasana tafika faharoa notarihin-dRadama I tao Menabe dia nanolo-tena hanambady ny mpanjaka merina ny andriambavy Rasalimo mba hanamafy ny  fihavanan' ny fanjakana roa. Nanan-janaka izy mivady, dia Itsimandriambovoka sy Razafinimanjaka Raketaka ary Rabobalahy, izay nosakanan' ny fikomiana tao an-dapa tsy hanjaka tao Antananarivo.
Razafinimanjaka Raketaka

**Razafinimanjaka Raketaka** dia andriambavy teto Madagasikara, ary zanakavavin' ny mpanjaka Radama I sy ny andriambavy sakalava Rasalimo, zanakavavin-dRamitraho, mpanjaka sakalava tao Menabe. Teraka tamin' ny taona 18244 tany Imerina izy ary nanana anadahy roa antsoina hoe Rabobalahy sy Itsimandriambovoka. Nanan-janaka iray, antsoina hoe Razafimanjaka Rakotonavalona, izy; tsy fantatra ny rain' io zanany io hatramin' izao. Maro ankehitriny ny olona manafangaro an-dRazafinimanjaka Raketaka amin-dRatekata hafa, toy ilay anabavin' ny andriandahy Ratsimamanga, renin-dRanavalona III.

Nandritra ny androm-piainany, ary na dia teo aza ny tolo-kevitr' Andrianampoinimerina momba ny handimby ny seza fiandrianana, Radama I dia nikasa ny hampanambady an' i Raketaka an-dRakotobe zana-dRabodosahondra anabaviny izay nofidiny handimby azy. Ireo mpanjaka na mpanjakavavy ho avy anefa dia tokony hipoitra avy amin' ny renibeny Rasoherimananitany: ka na ny tarana-dRalesoka anabaviny, na ny an-dRabodonandriantompo sy Ratavanandriana izany, araka ny hafatr' Andrianampoinimerina. Vantany vao nandray ny fahefana Ranavalona I dia nasainy novonoina ireo havana akaikin-dRadama sy Rakotobe zana-drahalahiny. Ny zanak' olo-mpiray tam-po aminy, Ramanetaka governoran' i Mahajanga dia nisesitany tany Njoany, any Kômôro ka lasa soltàna tany, fa Razafinimanjaka Raketaka kosa nampandosirina ka taty aoriana dia nodimandry ary nalevina tao Fianarantsoa izy.
Paradisa Very

Ny ***Paradisa Very*** (amin' ny teny anglisy: ***Paradise Lost***) dia tononkalo natao amin' ny andalana tsy miady rima nataon' ilay poeta anglisy tamin' ny taonjato faha-17, atao hoe John Milton (1608–1674). Ny fanontana  voalohany, navoaka tamin' ny 1667, dia ahitana boky folo misy andalana maherin' ny iray alina. Ny fanontana faharoa dia tamin' ny 1674, nalamina ho boky roa ambin' ny folo (araka ny fomban' i Virgil's Aeneid) miaraka amin' ny fanavaozana kely. Heverina ho sangan' asan' i Milton izy io, ary nanamafy ny lazany ho iray amin' ireo poeta anglisy malaza indrindra tamin' ny androny. Ny tononkalo dia mikasika ny tantara ara-Baiboly momba ny Fahalavoan' ny Olombelona: ny fakam-panahy nataon' ilay anjely lavo Satana tamin' i Adama sy Eva sy ny fandroahana azy ireo tao amin' ny saha Edena.
Fahalavoan' ny Olombelona

Ny **fahalavoan' ny olombelona**, ​​ny **fahalavoan' i Adama**, na ny **Fahalavoana** tsotra izao, dia teny ampiasaina ao amin' ny fivavahana kristiana mba hilazana ny fiovan' ny lehilahy sy ny vehivavy voalohany avy amin' ny fankatoavana an' Andriamanitra ho amin' ny toetry ny tsy fankatoavana.

Avy amin' ny fandikana ara-Baiboly ny Genesisy, toko 1-3, ny fotopampianaran' ny Fahalavoana. Tamin' ny voalohany dia niara-nipetraka tamin' Andriamanitra tao amin' ny saha Edena i Adama sy i Eva, saingy naka fanahy azy ireo ny menarana mba hihinana ny voan' ny hazo fahalalana ny tsara sy ny ratsy, izay efa nandraran' Andriamanitra. Rehefa avy nanao izany izy ireo dia nanjary menatra noho ny fitanjahany ary noroahin' Andriamanitra hiala avy ao amin' ny saha izy ireo mba hisakanana azy tsy hihinana ny voan' ny hazon' aina ka ho lasa tsy mety maty.

Ao amin' ny kristianisma mahazatra (nikeana), ny fotopampianaran' ny Fahalavoana dia mifandray akaiky amin' ny fahotana tany am-boalohany (fahotana tamin' ny fototra) na ny fahotan' ny razana. Mino izy ireo fa ny Fahalavoana dia nitondra ota teto amin' izao tontolo izao, nanimba ny tontolo voajanahary iray manontolo, anisan' izany ny maha olombelona, ​​ka nahatonga ny olombelona rehetra ho teraka tao amin' ny ota tany am-boalohany, izay toe-javatra izay tsy ahafahany mahazo ny fiainana mandrakizay raha tsy misy ny fahasoavan' Andriamanitra. Manaiky ny foto-kevitry ny Fahalavoana ny Eglizy Ôrtôdôksa Tatsinanana saingy mandà ny fiheverana fa nifindra amin' ny taranaka fara aman-dimby ny heloka noho ny ota tany am-boalohany, izay aorina amin' ny ampahany amin' ny andalana ao amin' ny Ezekiela 18:20 izay milaza fa tsy meloka amin' ny fahotan' ny rainy ny zanakalahy. Mino ny Prôtestanta kalvinista fa nanolotra ny ainy ho sorona ho an' ny olom-boafidy i Jesoa, mba hanavotana azy ireo amin' ny fahotany.

Nozarain' ny Kalvinista sasany ho sopralapsariana (prelapsariana na antelapsariana, "talohan' ny Fahalavoana") sy infralapsariana (soblapsarian na pôstlapsariana, "taorian' ny Fahalavoana") ny lapsarianisma, izay fahatakarana ny filaharan' ny didin' Andriamanitra mifandraika amin' ny Fahalavoana.

Ny fitantarana ny Saha Edena sy ny fahalavoan' ny olombelona dia lovam-pampianarana itovian' ny fivavahana abrahamika rehetra, miaraka amin' ny fanehoana an' ohatra ny fitondran-tena sy ny finoana ara-pivavahana jodeô-kristiana, izay nisy fiantraikany goavana teo amin' ny fiheverana momba ny firaisana ara-nofo, ny andraikitry ny lahy sy ny vavy ary ny fahasamihafan' ny lahy sy ny vavy eo amin' ny sivilizasiôna tandrefana sy sivilizasiôna silamo. Tsy toy ny kristianisma ny fivavahana abrahamika lehibe hafa, ny jodaisma sy ny silamo, izay tsy manana fampianarana momba ny "fahotana tamin' ny fototra", fa kosa namolavola fandikana hafa samihafa momba ny fitantarana an' i Edena.

## Jereo koa

* Edena
* Hazo fahalalana ny tsara sy ny ratsy
* Voankazo voarara
* Fahotana tamin' ny fototra
Urbain Souchu de Rennefort

I **Urbain Souchu de Rennefort** dia mpitantan-draharaham-panjakana tao amin' ny fanjanahan-tany frantsay tamin' ny tapaky ny taonjato faha-17. Niasa tao amin' ny *Compagnie française des Indes orientales* izy, dia namoaka boky roa izay nitantarany ny dia voalohany nokarakarain' ity orinasa ity tany faritra atsimo-andrefana amin' ny Ranomasimbe Indiana tamin' ny taona 1665. Anisan' nandray anjara tamin' izany dia izany izy, ka niaina nandritra ny volana vitsivitsy tao amin' ny zanatanin' i Fort-Dauphin, izay zanatany frantsay tany atsimon' i Madagasikara.
François Martin (mpitondra sambo)

I **François Martin** (1575 - 1631) dia mpanao dia lavitra sy mpanao fanafody frantsay avy any Vitré any Bretagne.

Zanaka fahenin' i Etienne Martin, dokotera tao Vitré, sy Charlotte Morin, i François Martin,  izay natao batisa tao amin’ ny fiangonan' i Notre-Dame de Vitré tamin’ny 1 Oktobra 15751. Lasa mpiara-miombon' antoka amin' ny fivarotam-panadfody izy, ka nitety an' i Frantsa ary noho izany satany izany dia nankany Montpellier. Mpiara-miombon' antoka nandritra ny 10 taona mahery izy avy eo. Nianatra tao amin' ny Oniversiten' ny Fitsaboana izy. Rehefa avy nanaisotra ny taratasy fanamarinana nataony izy tamin' ny 13 Martsa 1597, dia lasa nankany amin' ny tanàna hafa.

Tamin' ny 18 Mey 1601 dia niondrana an-tsambo ho mpandidy tao amin' ny sambo *Croissant*, iray amin' ireo sambo roa izy, niaraka tamin' ny sambo *Corbin*, izay nampitaovan' ireo mpivarotra tao Saint-Malo sy Vitré ary Laval ho any amin' ny faritr' ireo India Atsinanana.

Tamin' ny 20 Jolay 1602, nahita an' ny sambo *Corbin* maty tany Maldiva izy nefa tsy afaka namonjy azy. Tamin' ny 24 Jolay dia tonga teo amin' ny seranan-tsambon' i Achem izy. Rehefa avy nitondra entana misy dipoavatra sy entana hafa ny *Crescent* dia nandao an' i Somatra ny 20 Novambra. Tena ratsy ilay sambo, ka tamin' ny 22 Mey, teo amin' ny morontsirak' i Eorôpa, dia tsy maintsy niifindra niaraka tamin' ny entana tamin' ny sambo hôlandey,  izay nampiditra azy ireo tamin' ny 13 Jona 1603 tao Plymouth (any amin' ny ), ny tantsambo.

Omeny ao amin' ny asasorany ny filazalazana amin' ny an-tsipiriany momba ireo fanafody hita any amin' ireo firenena notsidihiny, miaraka amin' ny firesahana ny fampiasana azy ireny amin' ny fitsaboana, rehefa namarana ny asany tamin' ny fandalinana momba ny aretina vokatry ny tsy fahampian' ny otrikaina C sy ny fitsaboana izany izy.

Rehefa niverina izy, tamin' ny alàlan' ny patanty avy amin' i Henri IV tamin' ny 27 May 1604, dia lasa mpivaro-panafody izy, ary nanokatra fivarotam-panafody tao Rennes.
Ralambovitaony

**Ralambovitaony**, izay nantsoina fotsiny hoe **Ralambo**, dia mpanjaka betsileo, mpanorina ny Fanjakan' Isandra, nanjaka tamin' ny taona 1710 ka hatramin' ny 1730. Zafikelin' ny mpanjaka Andrianantara tao Manandriana sady zanak' olo-mpiray tam-po tamin-dRahasimanarivo izay mpanorina ny fanjakana mitambatra ao Lalangina Vohibato izy.

Noroahin-drainy sy ireo rahalahiny Ralambovitaony noho ny toetrany tsy zaka. Raha ny marina dia andriana tanora be korontana Ralambovitaony. Izany no nagafagany nahazo faritany midadasika, ka nanomenazana azy ny anaram-bositra hoe *Vitaony*, noho ny fahasahiany. Indray andro dia afaka niampita an' i Matsiatra tao anaty tondra-drano izy, nifikitra tamin' ny vahy. Novan-dRalambovitaony ny anaran' ilay renirano Volovandana namakivaky ny fanjakany, ka nantsoiny hoe Isandra.
Andriamanalina I

**Andrimanalina I** dia mpanjaka betsileo tao Isandra. Zafikelin'dRalambovitaony mpanorina ny Fanjakan' Isandra izy. Zanaka sady nandimby an-dRasimbanonony izay tsy naharitra teo amin' ny fitondrana, Ralaimainty, izay lasa Andriamanalina. Afaka nampitombo avo folo heny ny fanjakany tao anatin' ny fotoana fohy izy. Maro tamin' ireo mpanjaka madinika nifanolo-bodirindrina aminy no tonga ho azy nanatona azy. Nanangana vatolahy an-jatony izy ho fanomezany voninahitra ny tenany, ary hita manerana an' i Betsileo ka hatrany amin' ny tanin' ny Bara izany. Nanana andian' omby betsaka, izay nataony tanaty valamady nanana savaivo tsy latsaky ny 120 m, izy. Efa nifandray ara-bvarotra tamin' ny Arabo sy ny Eorôpeana i Andriamanalina, nefa tsy nisy ny fivarotana andevo. Tao amin' ny seranan-tsambo any amin' ny morontsiraky ny Vezo any atsimo-andrefana no nanaovana izany fifanakalozana izany. Ireo vahiny ireo dia nisy nitoetra maharira tao Isandra, ka namela antsy tsara tarehy ho an' ny mpanjaka izay lasa masina ka nantsoina hoe *Mitambolanela*. Nampijaly ny vahoakany anefa ny fanompoana sy ny lanonana tsy an-kiato, ka maty izy tamin' ny faran' ny taonjato faha-17 dia nihena ny lazany.
Fañany

Ny **fanany** na **fanano** na **fananina** dia bibilava izay heverina, araka ny fedrà sy ny angano malagasy, fa mivoaka avy ao amin' ny toerana iray (avy amin' ny fasan' ny andriana madinika sy ny tarananyn sns).
Andrianantara I

**Andrianantara <abbr>I</abbr>** dia mpanjaka betsileo, nanorina ny Fanjakan' i Manandriana tamin' ny taonjato faha-16.
Hova (betsileo)

Ny **Hova**, tao amin' ny Betsileo, dia tarana-mpanjaka, izay tompon' ny omby sy ny tany rehetra. Ny fividianana na famonoana omby dia tsy maintsy atrehin' ny Hova. Iray amin' ireo sarangam-poko tao amin' ny Betsileo ny Hova, ny roa hafa dia ny Andevohova sy ny Olom-potsy ary ny Andevo.

## Jereo koa
**Sanga tao amin' ny fiarahamonina betsileo:**

* Hova

* Andevohova

* Olom-potsy

* Andevo
Olom-potsy

Ny **Olom-potsy** dia sarangam-piarahamonina betsileo. Voalaza fa misy fokon' Olom-potsy miisa 78 ny Betsileo. Ny maha isan' ny foko iray dia mifindra amin' ny alalan' ny fianahana ary mamaritra ny lalàn' ny fanambadiana izay tsy azo atao afa-tsy eo amin' ny fianakaviana iray foko ihany. Ny foko tsirairay dia samy manana ny fadiny, sady manana ny fitsipika mifehy azy. Iray amin' ireo saranga efatra tao amin' ny fiarahamonina nentim-paharazana betsileo ny Olom-potsy, ka ny telo hafa dia ny Hova (andriana), ny Andevohova ary ny Andevo.

## Jereo koa
**Sanga tao amin' ny fiarahamonina betsileo:**

* Hova

* Andevohova

* Olom-potsy

* Andevo
Helodranon' i Bombetoka

Ny **Helodranon' i Bombetoka** dia helodrano any amin'ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara akaikin' ny tanànan' i Mahajanga, izay ikorianan' ny  reniranon'i Betsiboka mankany amin' ny Lakandranon' i Môzambika. Nosy madininka sy fasika maro no niforona ao amin' ny vavarano noho ny hamaroan' ny antsanga entin' ny reniranon' i Betsiboka ary voavolavola tamin' ny fikorianan' ny renirano sy ny tosika ary ny fisintonana ny rano.

Manaraka ny morontsiraka sy amin' ireo nosy maro ny zava-maniry, indrindra ala honko. Raha ny marina, ny Helodranon' i Bombetoka dia fonenan' ireo vondrona honko lehibe indrindra sisa tavela eto Madagasikara, izay manome fialofana ho an' ireo vondrona sifo-dranomasina sy patsa sy ny makamba sy ny drakaka isan-karazany, ary koa toeram-ponenan' ny fano (sokatra an-dranomasina), ny vorona ary ny lamboara (*dugong*). Manaraka ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara, ny ala honko sy ny haran-dranomasina dia miara-mamorona tontolo iainana samihafa. Ny ala honko dia maka ny antsanga entin' ny renirano izay hanapotika ny haran-dranomasina, fa ny haran-dranomasina kosa dia miaro ny honko amin' ny onjan-drano.

Eo akaikin'ny rano, ny fiompiana makamba ary ny fambolem-bary no fahita matetika, fa betsaka ny fambolena kafe amin' ny tany manodidina.

Niova be ny fitaterana antsanga ao amin' ny Helodranon' i Bombetoka tao anatin' ny 30 taona izay, ka nitombo be ny fanafahan' ny antsanga nentin' ny Betsiboka, ary napetrany tao amin' ny vavaran-drano sy any amin' ny sampantsampan' ny vinanihefaka an-dranomasina. Nisy fiantraikany ratsy teo amin' ny fambolena sy ny jono ary ny fitaterana ho any amin'ny seranan-tsambon'i Madagasikara indrindra eto, izany fiovana izany.

## Jereo koa

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' i Antongila
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego Suarez
* Helodranon' Ivondro
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Saint-Augustin
* Helodranon' i Tintingo
Tanjona Vilanandro

Ny **Tanjona Vilanandro** na **Cap Saint-André** amin' ny teny frantsay, dia tanjona any avaratra-andrefan' i Madagasikara. Ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika, atsimo-andrefan' i Mahajanga no misy azy.

## Jereo koa

* Tanjona Bobaomby (Cap d'Ambre)
* Tanjona Belao (Cap Bellone)
* Tanjona Masoala (Cap Masoala)
* Tanjona Vilanandro (Cap Saint-André)
* Tanjona Vohimena (Cap Sainte-Marie)
* Lisitry ny tanjona eto Madagasikara
Paganisma

Ny **paganisma**, amin' ny Kristianina voalohany tamin' ny taonjato faha-4, dia ny fivavahana rehetra tao amin' ny Empira Rômana izay nanompo andriamanitra maro (pôliteista), na fivavaham-poko ankoatry ny jodaisma. Avy amin' ny teny latinina hoe *pāgānus* izay midika hoe "ambanivohitra" na "tambanivohitra" sy taty aoriana "sivily" ny teny nogasina hoe *paganisma*. Tamin' ny andron' ny Empira Rômana, ny olona dia voasokajy ao amin' ny kilasin' ny **Pagàna**, noho izy ireo niha tambanivohitra sy niha mponin' ny faritany ivelan' ny renivohitra, raha oharina amin' ny mponina kristiana, na noho izy ireo tsy *milites Christi* ("miaramilan' i Kristy"). Ny sorona ara-pombafomba dia ampahany manan-danja amin' ny fivavahana grekô-rômana fahiny ary noheverina ho famantarana raha Pagàna na Kristiana ny olona iray. Ny paganisma dia nilazana indrindra ny "fivahan' ny tantsaha".

Nandritra ny Andro Antenatenany sy taorian' ny Andro Antenatenany, ny teny hoe *paganisma* dia nampiharina tamin' ny fivavahana tsy kristiana rehetra, ary noheverina ho manondro ny fivavahana amin' andriamani-tsy izy ilay teny.

Iadian-kevitra ny niandohan' ny fampiasana ny teny hoe *pagàna* hiazana ny pôliteisma. Tamin' ny taonjato faha-19, ny teny hoe *paganisma* dia noraisin' ireo vondro-mpanakanto isan-karazany izay naka aingam-panahy avy amin' ny Tontolo Taloha hanondroany ny tenany. Tamin' ny taonjato faha-20, dia nanjary nampiharin' ireo mpanaraka ny neôpaganisma sy ny hetsika neôpagàna ary ireo mpamerina indray ny pôliteisma ho famaritana ny tenany. Matetika ny fanao ao amin' ny paganisma môderina dia mampiditra finoana na fanao, toy ny fivavahana amin' ny zavaboary, izay tsy mitovy amin' ny an' ireo fivavahana lehibe indrindra eran-tany.

Ny fahalalana ankehitriny momba ny fivavahana sy ny finoan' ny Pagàna taloha dia avy amin' ny loharano maro, anisan' izany ny firahetana ny saham-pikarohan' ny antrôpôlôjia, sy ny zavatra hitan' ny arkeôlôjia, ary ny fitantaran' ireo mpanoratra fahiny momba ny kolontsaina fantatra tamin' ny Andro Taloha Klasika (taonjato faha-8 tak. JK. sy ny taonjato faha-6 taor. J.K.).

Ny ankamaroan' ny fivavavahana neôpagàna amin' izao fotoana izao dia maneho fomba fijery panteista, panenteista, pôliteista na animista an' izao tontolo izao, fa ny sasany dia mônôteista.

## Jereo koa

* Fanompoan-tsampy
* Neôpaganisma
* Jentilisa
Andriamani-tsy izy

Ny **andriamani-tsy izy** dia ny sary ivavahana na ny andriamanitr' ireo fivavahana tsy anisan' ny fivavahana abrahamika (jodaisma, samaritanisma, kristianisma, ny bahaisma, ary ny silamo), na zavatra hafa omena lanja manokana izay mifanohitra amin' ireo fivavahana abrahamika ireo, mba hanaratsiany azy.

Mifanohitra amin' izany koa, ny mpanaraka ny fivavahana animista sy pôliteista dia mety hihevitra ny andriamanitr' ireo fivavahana mônôteista isan-karazany ho "andriamani-tsy izy" koa, satria tsy mino izy ireo fa misy andriamanitra tena izy izay manana ny toetra mônôteista izay ananan' ny andriamanitra tokana. Tsy mampiasa ny teny hoe "andriamani-tsy izy" ireo Ateista izay tsy mino ny fisian' ny andriamanitra na iza na iza. Ny fampiasana an' io teny io dia voafetra ho an' ny Teista, izay misafidy ny hino andriamanitra iray na andriamanitra sasany, ankoatry ny hafa.
Andevohova

Ny **Andevohova**, tao amin' ny fiarahamonina betsileo, dia ireo andevo lasa olona afaka, satria nandray soa avy amin' ny satan' ny maha mpanompon' ny Hova. Iray amin' ireo saranga efatra tao amin' ny fiarahamonina nentim-paharazana betsileo ny Andevohova, ka ny telo hafa dia ny Hova (andriana), ny Olom-potsy, ary ny Andevo.

## Jereo koa
**Sanga tao amin' ny fiarahamonina betsileo:**

* Hova

* Andevohova

* Olom-potsy

* Andevo
Fiverenana amin' ny pôliteisma

Ny **fiverenana amin' ny pôliteisma** na **rekônstroksiônisma pôliteista** dia ny famerenana amin' ny laoniny ny fivavahana amin' andriamanitra maron' ny paganisma, izay mifototra amin' ny fototra ara-tantara, ao amin' ny tontolo môderna.
Fivavahana amin' ny zavaboary

Ny **fivavahana amin' ny zavaboary** na **fivavahana amin' ny natiora** na **natorisma** dia iray amin' ireo fanao ara-pivavahana sy ara-panahy izay mifantoka amin' ny fanompoam-pivavahana amin' ny fanahin' ny zavaboary izay heverina ho ao ambadiky ny fisehoan-javatra hita manerana ny zavaboary. Ny andriamanitry ny zavaboary dia afaka miandraikitra ny zavaboary, ny toerana iray, ny toeram-ponenan-zavamananaina iray, izao tontolo izao, na izao rehetra izao. Ny fivavahana amin' ny natiora dia matetika heverina ho loharano voalohany nipoiran' ny finoana ara-pivavahana môderina ary mety hita ao amin' ny teisma, ny panenteisma, ny panteisma, ny deisma, ny pôliteisma, ny animisma, ny tôtemisma, ny samanisma, ny paganisma ary ny sarnaisma. Iraisan' ny ankamaroan' ny karazana fanompoam-pivavahana amin' ny natiora ny fifantohana ara-panahy amin' ny fifandraisana sy ny fitaoman' ny tsirairay amin' ny lafiny sasany amin' ny natiora sy ny fanajana azy.
Andro Taloha Klasika

Ny **Andro Taloha Klasika** dia vanim-potoana tamin' ny Andro Taloha nampiroborobo ny sivilizasiôna grika-rômana. Ity vanim-potoana io dia heverina ho manomboka amin' ny nivoagan' ny tononkalo grikan' i Hômera (anisan' ireo tranainy indrindra mbola tratrantsika - tamin' ny taonjato faha-8 tal. J.K.), izay mahafaoka an' i Gresy Klasika, ny Empira Akemenida, ny vanim-potoana helenistika, ny Talasôkrasia Ponika, ny fiakaran' ny tanjak' i Rôma sy fara tampon' ny Empira Rômana, ary nifarana tamin' ny fivoaran' ny kolontsaina klasika ho kolontsaina prôtô-kristiana tamin' ny fiandohan' ilay antsoina hoe Tapany Farany amin' ny Andro Taloha (tamin' ny taompolo 300).
Alàna (vahoaka)

Ny **Alàna** dia vahoaka iraniana skitiana, voalaza tamin' ny taonjato voalohany tany amin' ny lemaka feno ahitra ao amin' ny tapany avaratra amin' i Kaokazy. Vahoaka mpifindrafindra monina miteny iraniana tamin' ny Andro Taloha, iray amin' ny foko antsoina hoe Sarmatiana izy ireo. Niseho voalohany teo amin' ny tantara tany avaratry ny Ranomasina Kaspiana izy ireo tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3 ary faha-6, ary nifindra monina niankandrefana nankany amin' ny faritany maro any atsinanana amin' ny Empira Rômana. Nizara ho vondrona roa izy ireo avy eo. Ny voalohany dia nanohy ny fifindrà-monina niankandrefana niaraka tamin' ny vahoaka jermanika, izay niseho tany Galia (any Frantsa ankehitriny) sy Lositania (Pôrtogaly ankehitriny) ary farany, tany Afrika Avaratra izay nifangaroan' izy ireo tamin' ny Vandaly. Ny vondrona faharoa izay nirenireny niantsinanana, dia nanorim-ponenana tao amin' ny faritr' i Kaokazy, izay mbola ao hatramin' izao fotoana izao eo miaraka amin' ny Ôsetiana ao amin' ny  Repoblikan' i Jeôrjia.

Atao hoe *Alani* izy ireo amin' ny teny latina, fa *Ἀλανοί* / *Alanoi* kosa  amin' ny teny grika.

Nandritra ny Fananiham-bohitra Lehibe, ny faharesen' izy ireo manoloan' ny Hona tamin' ny fiandohan' ny taona 370 dia niteraka ny fiparitahan' ny vahoaka alàna, ny sasany tamin' izy ireo dia nanatevin-daharana, ho mpiara-dia na mpikarama an' ady, amin' ireo fanjakana jermanika any Andrefana, fa ny hafa kosa nanorim-ponenana tany Eorôpa Atsinanana, indrindraindrindra tany amin' ny faritra avaratra amin' i Kaokazy izay nandrosoan' i Alania nitana anjara toerana stratejika lehibe, voalohany tamin' ny fifandonana teo amin' ny Empira Sasanida sy ny Empira Rômana Atsinanana na Empira Bizantina (taonjato faha-6-7), avy eo teo amin' ny Empira Kazara sy ny fanitaran-tany nataon' ny Arabo tao Kaokazy (taonjato faha-8 -  faha-9).

Rehefa afaka tamin' ny fiahian' ny Kazara dia lasa fanjakana lehibe i Alania kaokaziana,  lasa  kristiana tany am-piandohan' ny taonjato faha-10 ary voamariky ny kolontsaina bizantina. Tamin' ireo taompolo 1220-1240, ny Alàna dia niharan' ny fahatafintohinana tamin' ny fananiham-bohitry ny Môngôly tany Eorôpa izay niteraka fiparitahana fanindroany, ary noraisin' ny olona hafa izy ireo avy eo. Mpitsoa-ponenana any amin' ny lohasaha ao afovoan' i Siskaokazia (na Kaokazia Avaratra), ny Ôsetiana (na Ôseta) no hany Alàna nahatahiry ny fiteniny sy ny ankamaroan' ny fomban-drazany.

I Ôsetia sy i Alania dia fanjakana milaza ho manam-piaviana alàna: ny Ôsetiana (Ôseta) ankehitriny, izay monina amin' ny andaniny roa amin' ny hadilalan' i Darial na *Dar-i-Alan*, ny "hadilalan' ny Alàna", dia mampiseho ny tenany ho taranaky ny Alàna mivantana, izay mpitaingin-tsoavaly mpifindrafindra monina mifandray amin' ny Sarmatiana ary tena akaiky ny Iaziga sy ny Rôksôlàna.

## Jereo koa

* Alania

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* PersiaVahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:

* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - Mediana - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.
Ôsetia an' i Alania Avaratra

I **Ôsetia an' i Alania Avaratra** na **Repoblikan' i Ôsetia an' i Alania Avaratra** na **Ôsetia Avaratra** dia repoblika ao amin' ny Federasiônan' i Rosia, any Kaokazia Avaratra. Ny mpifanolo-bodirindrina aminy dia ny Repoblikan' i Ingosetia any atsinanana, ny Repoblikan' i Kabardinô-Balkaria any andrefana, ny Krain' i Stavropol any avaratra, ary i Jeôrgia sy i Ôsetian' i Alania Atsimo any atsimo. Ny renivohiny dia i Vladikavkaz (izay atao hoe Vladicaucasus indraindray). Amin' ny teny rosiana dia atao hoe *Республика Северная Осетия-Алания* / *Respublika Severnaïa Osetia-Alania*; amin' ny teny ôsetiana kosa dia atao hoe *Республикӕ Цӕгат Ирыстон-Алани*, / *Respublikæ Tsægat Iryston-Alani.*

Avy amin' ny Repoblika Sôsialista Mizakaten' i Ôsetia Avaratra teo aloha, i Ôsetia an' i Alania Avaratra izay manana velaran-tany mirefy 7&nbsp;987&nbsp;km2 hatramin' ny niitarany tamin' ny taona 1944 avy any amin' ny ilany atsinanan' ny faritr' i Prigorodny ka nampihena an' i Ingosetia mpifanolo-bodirindrina, tamin' ny fotoana nanaovana sesitany ny Ingosy nataon' i Stalin.

## Jereo koa
* Ôsetia Atsimo
Neôpaganisma

Ny **neôpaganisma** na **paganisma môderna** na **paganisma vaovao** dia hetsika ara-pivavahana nandray singa avy amin' ny paganisma ara-tantara isan-karazany tao amin' ny vahoaka talohan' ny andro ankehitriny. Na dia misy fitovitoviany aza ny neôpaganisma rehetra dia misy maha samy hafa ny hetsika tsirairay isehoany, ary tsy mitovy finoana, na fanao, na soratra. Ny ankamaroan' ny mpikaroka eny amin' ny oniversite izay manao fandalinanana dia mihevitra azy io ho hetsika mizarazara ho fivavahana samihafa; ny hafa dia manao azy ho fivavahana tokana izay misy sampany samy hafa.

Miantehitra amin' ny loharanon-kevitra talohan' ny kristianisma, miankina amin' ny lovantsofim-bahoaka sy amin' ny fanoritsoritana ny fombam-poko amin' ny fomba samihafa ny mpanaraka azy ireo; maro no manaraka fiainana ara-panahy izay eken' izy ireo ho vaovao tanteraka, fa ny hafa kosa milaza ho manaraka finoany talohan' ny tantara, na koa miezaka mamelona indray ny fivavaham-poko araka izay azo atao. Ny fikarohana akademika dia nametraka ny hetsika pagàna amin' ny sehatra iray, ahitana ny paganisma tsy manavaka fomba, amin' ny lafiny iray, ary ny fiverenana amin' ny pôliteisma amin' ny lafiny iray. Ny pôliteisma, ny animisma ary ny panteisma dia endri-javatra mahazatra amin' ny teôlôjian' ny pagànisma.

Ampifandraisina amin' ny hetsika New Age ny paganisma amin' izao fotoana izao, ka ny manam-pahaizana dia nanasongadina ny fifanahafany sy ny fahasamihafany. Ny sehatra akademika misahana ny fikarohana momba ny paganisma dia nanomboka nitambatra tamin' ny taona 1990, nipoitra avy amin' ny fikarohana samihafa tao anatin' ny roapolo taona lasa.

## Jereo koa

* Paganisma

* Fanompoan-tsampy
* Fivavahan-drazana
Alania

I **Alania** dia fanjakana tamin' ny Andro Antenatenany an' ny Iraniana Alàna (lasa Ôsetiana taty aoriana) izay niroborobo tany amin' ny faritra avaratra amin' i Kaokazy, eo amin' ny toerana misy an' i Kirkasia (na Sirkasia), i Tsetsenia, i Ingosetia, ary i Ôsetia an' i Alania Avaratra ankehitriny, nanomboka tamin' ny fahaleovantenany avy tamin' ny Kazara tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-9 ka hatramin' ny fandravana azy tamin' ny fanafihan' ny Môngôly tamin' ny taona 1238–1239. I Maghas no renivohiny, ary nifehy ny lalam-barotra lehibe namakivaky ny hadilalan' i Darial izy io. Nahatratra ny fara tampony ilay fanjakana tamin' ny taonjato faha-11, teo ambany fitondran' ny mpanjaka Durgulel.

## Jereo koa

* Alàna (vahoaka)
Fiainana ara-panahy

Nandroso sy nivelatra ny hevitry ny teny hoe **fiainana ara-panahy** rehefa nandeha ny fotoana, ary misy hevitra isan-karazany hita miaraka amin' ny tsirairay. Araka ny mahazatra, ny fiainana ara-panahy dia manondro dingana ara-pivavahana amin' ny fanavaozana izay "mikendry ny hamerenana ny endrik' olombelona tany am-boalohany", miompana amin' ny "endrik' Andriamanitra" araka ny nasehon' ireo mpanorina sy ny soratra masin' ireo fivavahana amin' izao tontolo izao.

Nampiasaina tao amin' ny kristianisma tany am-boalohany io teny io mba hilazana fiainana miompana amin' ny Fanahy Masina ary nivelatra nandritra ny tapany farany amin' ny Andro Antenatenany mba hampidirana ny lafiny ara-tsaina eo amin' ny fiainana.

Amin' izao andro môderina izao, io teny io dia samy niely tamin' ny lovam-pampianaran' ny fivavahana hafa ary niitatra mba hilazana traikefa mivelatra kokoa, ao anatin' izany ny lova esôterika sy lova ara-pivavahana. Ny fampiasana môderina dia mazàna manondro traikefa amin' ny lafiny masina sy ny soatoavina aman-kevitra lalina indrindra iainan' ny olona, matetika ao anatin' ny toe-javatra misaraka amin' ny andrim-pivavahana voarindra. Izany dia mety ho tafiditra amin' ny finoana ny faritra mihoatra ny voajanahary, mihoatra ny tontolo hita maso mahazatra, fampandrosoana ny tena manokana, ny fikatsahana dikany faratampony na masina, ny traikefa ara-pivavahana, na fihaonany amin' ny "refy anatiny" manokana .

Mifandraika amin' ny fomba fijery filôzôfika ny fiainana ara-panahy, noho izy misy fifanoheran' ny raha sy ny fanahy (jereo ny olana vatana/fanahy) na koa ny anatiny sy ivelany. Mamaritra ny asan' ny fanahy izy amin' ny maha mifandray amin' ny tenany ihany, ka misaraka amin' izay tsy izy na tsy misy intsony. Noho izany, ny zavatra rehetra mifandraika amin' ny fomban' ny fanahy dia raisina ho ara-panahy. Manambara ny spiritoalisma izany.

Izy io koa dia manondro ny fikatsahana heviny sy fanantenana na fanafahana ary ireo dingana mifandraika amin' izany (fidirana amin' ny sata vaovao, fombafomba, fampivoarana ny tena manokana, New Age). Azo raisina ihany koa, ary vao haingana kokoa, fa misaraka amin' ny fivavahana na ny finoana an' Andriamanitra, ka mahatonga ny "fiainana ara-panahy tsy misy fivavahana" na ny "fiainana ara-panahy tsy misy andriamanitra".
Ôsetia Atsimo

I **Ôsetia Atsimo** na **Repoblikan' i Ôsetia Atsimo**  na **Ôsetian' i Alania Atsimo** dia faritany manan-tsata mbola iadiana hevitra any amin' ny faritr' i Kaokazy any Eorôpa. Atao hoe *Хуссар Ирыстон* / *Khussar Iryston* sy *Республикӕ Хуссар Ирыстон* / *Respublikæ Xussar Iryston* izy amin' ny teny ôsetiana; *Южная Осетия* / *Yuzhnaya Ossetiya* sy *Республика Южная Осетия* / *Respublika Yuzhnaya Ossetiya* amin' ny teny rosiana; ary *სამხრეთ ოსეთი*, / *Samkhret Osseti* na *სამაჩაბლო* / *Samatchablo* amin' ny teny jeôrjiana.

Nisaraka tamin' i Jeôrjia i Ôsetia Atsimo tamin' ny taona 1992 ary nanambara ny tenany ho repoblika mahaleo tena. I Jeôrjia sy ny ankamaroan' ny firenena ao amin' ny Firenena Mikambana dia tsy manaiky izany fahaleovantena izany ary mihevitra an' i Ôsetia Atsimo ho faritra mizaka tena ao amin' ny faritany jeôrjianan' i Kartlia Anatiny. Taorian' ny ady tamin' ny taona 2008 dia neken' i Rosia, i Abkazia, i Transnistria, i Siria, i Nikaragoa, i Venezoelà ary ny nosy Naoro ny fahaleovantenan' i Ôsetia Atsimo.

Io repoblika dia misy mponina 50&nbsp;000 ao amin' ny veleran-tany mirefy 3&nbsp;900&nbsp;km2. Ny renivohiny dia i Tskhinvali . I Anatoly Bibilov no filohany nanomboka ny 21 Avrily 2017.

## Jereo koa

* Ôsetia an' i Alania Avaratra

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Fiteny ôsetiana
* Alàna (vahoaka)
* Ôsetiana (vahoaka)
* Alania
**Lisitry ny firenena any Azia:**

* Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jeôrjia - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara (na Birmania) - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina - Rosia - Sina - Singapôro - Siria - Srilankà - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Timôro Atsinanana - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy

**Fanjakana mbola misy olana:**

* Abkazia - Karabaga Ambony - Kipra Avaratra (na Sipra Avaratra) - Ôsetia Atsimo - Transnistria
Nosy Lava

I **Nosy Lava** dia nosy kely any avaratra-andrefan' i Madagasikara, eo amin' ny fidirana amin' ny Helodranon' i Narinda, ao amin' ny Faritanin' i Mahajanga. Ity nosy kely ity, izay misy tanàna kely telo ankehitriny, dia fonjan' i Madagasikara efa hatramin' ny andron' ny fanjanahan-tany frantsay, nanomboka tamin' ny taona 1911 ka hatramin' ny 2010. Taorian' ny fiovana ara-pôlitika isan-karazany dia navotsotra ireo voafonja farany, nefa mbola misy ny monina ao amin' io nosy io.

Eo amin'ny vavan'ny Reniranon'i Loza no misy an'i Nosy Lava. Any akaikin’Analalava (Faritra Sofia) no misy ny nosy.

## Kaominina
* Analalava

## Jereo koa

* Nosy ifanolanana amin' i Frantsa: Nosy Ampela (na Nosy Europa) - Nosy Bedimaky (na Bassas da India) - Nosy Kely (na Nosy Juan de Nova) - Nosy Sambatra (na Nosy Glorieuses) - Nosy Tromelin
* Nosy sasantsasany: Nosy Antanimora - Nosy Be - Nosy Berafia - Nosy Boraha - Nosy Chesterfield - Nosy Faly - Nosy Fanihy - Nosy Iranja - Nosy Kalakajoro - Nosy Komba - Nosy Lava - Nosy Madame - Nosy Mangabe - Nosy Marotia - Nosy Mitsio - Nosy Nato - Nosy Piraty - Nosy Radama - Nosy Satrana - Nosy Valiha - Nosy Ve
* Lisitry ny nosin' i Madagasikara
Maôisma

Ny **maôisma** dia kômonisma novolavolaina tamin' ny taonjato faha-20 avy amin' i Mao Zedong, mpitarika ny Antoko Kômonista Sinoa, izay tonga teo amin' ny fitondrana tao Sina tamin' ny taona 1949, taorian' ny ady an-trano naharitra ela tamin' i Kuomintang sy ny ady tamin' ny Empiran' i Japàna. Tahaka ny nilazan' i Lenin fa nampifanaraka ny fotokevitr' i Karl Marx tamin' i Rosia izy, nilaza i Mao fa nampifanaraka ny fotokevitr' i Marx sy Lenin tamin' ny toe-draharaha ara-pôlitika sy ara-toekarena tany Sina tamin' ny taonjato faha-20.

Tamin' ny fiafaran' ny Ady Lehibe Faharoa, nilaza i Mao fa te hanafaka ny vahoaka sinoa amin' ny imperialisma tandrefana sy ny kônfosianisma. Tamin' ny fotoana nisian' ny fisarahan' ny Sinoa sy ny Sôvietika, nilaza i Mao mandray ny marksisma-leninisma ho fa "fanoherana ny revisiônista" ary nandà ny hanaraka dingana mitovy amin' ny fanesorana ny fotokevitr' i Stalin, nanosika an' i Sina ho lasa lavitra kokoa amin' ny lalan' ny fifehezana tanteraka ny fiarahamonina amin' ny alàlan' ny Antoko kômonista sinoa sy ny fanandratam-bahoaka tafahoatra ny tenany.

Na dia mijanona aza ny fironana miandany amin' ny Sôvietika ao anatin' ny kôminisma maneran-tany ho an' ny ankamaroany, ny maôisma dia manomboka mifaninana aminy, ary vondrona maro eran' izao tontolo izao no milaza ho mpanara-dia an' i Mao sy ny fijeriny izay miandany amin' ny Andian-tany fahatelo sy ny manohitra ny imperialisma. Lasa firenena zanabolana an' i Sina mihitsy aza ny Albania teo ambany fitondran' i Enver Hoxha.

Taorian' ny nahafatesan' i Mao tamin' ny taona 1976, dia nesorina tsikelikely tamin' ny foto-pisainana maha izy azy ny maôisma tao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina, na dia mbola nitohy nilaza ny tenany amin' ny fomba ôfisialy ho manaraka ny "eritreritr' i Mao-Zedong” aza ny CCP. Etsy ankilany, ny vondrona maôista, izay tena tsy mitovy lanja, dia mbola misy manerana izao tontolo izao, indrindra fa ireo vondrona mitam-piadiana any India, Nepaly ary Amerika Latina. Tany amin' ny Tandrefana, tsy nahomby ny maôisma ara-tsaina, niova hevitra be ireo mpanaraka azy taorian' ny nahafatesan' i Mao, raha ny mpahay tantara ankehitriny kosa dia manaiky ao amin' io fotopampianarana io fa foto-pisainana tsy refesi-mandidy mitovy amin' ny stalinisma.

## Jereo koa

* Sôsialisma

* Kômonisma
Federalisma

Ny **federalisma** dia rafi-pandaminana ara-pôlitika, ara-pitantanan-draharaha ary ara-pitondrana izay andaminana ny Fanjakana ho federasiôna ary mizara amin' ny Fanjakana mpikamban' ny federasiôna ny fahefana isan-karazany omen' ny lalàm-panorenana: fahefana mpanao lalàna, fahefana mpitsara ary fahefana mpitantanan-draharaha (ohatra amin' izany i Alemaina, i Aostralia, i Arjentina, i Belzika, i Bôsnia-Herzegôvina, i Brezila, ny Emirata Arabo Mitambatra, i Etazonia, i India, i Kanada, i Kômôro, i Malezia, i Meksika, i Mikrônezia, i Nepaly, i Nijeria, i Pakistàna, i Rosia, ary i Soisa, izay samy manana ny fadraisany ny atao hoe "federalisma").

Raha mikasika ny endriky ny fandaminana ny Fanjakana dia mifanohitra amin' ny Fanjakana tokana ny federalisma. Misy noho izany ny fisaraham-pahefana eo amin' ireo Fanjakana mpikambana sy ny Fanjakana federaly, araka ny fomba fiasa faritan' ny lalàm-panorenana federaly. Ny federasiôna dia mety hateraky ny ny fifanatonan' ny Fanjakana maromaro mahaleo tena ao anatin' ny Fanjakana federaly iray na vokatry ny fisarahan' ny Fanjakana tokana ho fanjakana maromaro mizaka tena. Ny ambaratonga roa aterak' izany dia mamaritra fankatoavana karazay roa ho an' ny olom-pirenena: ny voalohany momba ny federasiôna, ny faharoa momba ny Fanjakana mpikambana, araka ny fanazavan' ny manam-pahaizana amerikana tamin' ny niandohan' ny hevitra môderina momba ny federalisma toa an' i Alexander Hamilton, izay nisakana ny fihoarana ny dôgman' ny maha tokana ranoray tanteraka ny Fanjakana, dôgma izay mbola manan-kery amin' ireo Fanjakana tokana.

## Jereo koa

* Fitsinjaram-pahefana

* Fizakan-tena

* Fanapariaham-pahefana
* Firenena
Tsotsoka

Ny **tsotsoka** na **tsitsoka** na **montso** dia ny hoditra afaha mihetsiketsika mandroso sy mirtina sady afaka mihodinkodina miankavia sy miankavanana izay, mandrakotra ny loha-filahiana raha tsy mihenjana ny filahiana, ary mihemotra izany amin' ny fihenjanana. Ny fanalana azy, izay atao hoe famorana, dia fandidiana izay fanaon' ny 30&nbsp;% amin' ny lehilahy  maneran-tany; ankoatra ny fitsaboana aretina izany fandidiana izany dia heverin' ny fikambanana ara-pitsaboana sasany ho toy ny tsy fanajana ny maha tsy azo anombinana ny vatana na ho toy ny fisorohana aretina. Ny tsotsoka eo amin' ny lehilahy dia mifanitsy amin' ny satroky ny kitso amin' ny fivavian' ny vehivavy.
Harefo

Ny **harefo** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana *[[Cyperaceae]]*. Ahitra, tsoatokana, lava, poakaty, mitovitovy amin' ny zozoro (*[[Cyperus]]*) izy ireo. Ireto ny zavamaniry antsoina amin' ny teny malagasy hoe *harefo*: 

* *[[Eleocharis limosa]]* (Schrad.) Schult. (na *Eleocharis baronii* Baker)
* *[[Eleocharis dulcis]]* (Burm.f.) Trin. ex Hensch (na *Eleocharis plantaginea* R. Br.)

## Jereo koa

* *[[Eleocharis]]*
* Zozoro - *[[Cyperus]]*

## Loharano sy fanamarihana
Zozoro papirosy

Ny **zozoro papirosy** na **zozoro papiry** dia zavamaniry ao amin' ny fianakavian' ny *[[cyperaceae]]* miparitaka any amin' ny faritra mando manerana an' i Afrika. Nisy koa izy io taloha tany Ejipta, teo amoron’ ny reniranon' i Neily na Nily sy ny vinaniny. Atao hoe ***Cyperus papyrus*** izy amin' ny anarana ara-tsiansa.

Mety hahatratra metatra maromaro ny haavon' io zavamanirin-konahona io. Izy io dia misy tahony telozoro manohana raviny milahatra toy ny tanan-kintana eo an-tampony. Ny raviny dia maitso, lava, manify ary maharitra.

Efa hatry ny ela ny zozoro papirosy no nampiasaina ho akora fanaovana taratasy antsoina koa hoe papirosy (taratasy zozoro) izay fitaovana fanoratana tamin' ny fahagola. Nanana lanja ara-panoharana sy ara-javakanto lehibe koa izy io tany Ejipta fahiny.
Lepironia

Ny **mahampy**, izay atao hoe ***Lepironia*** ny anarany ara-tsiansa, dia zavamaniry, karazana harefo, ao amin' ny fianakaviana *[[Cyperaceae]]*, maniry amin' ny honahona, fahita aty Madagasikara, any India, any Srilanka, any atsimo amin' i Sina, any Azia Atsimo-Atsinanana (Malezia, Indôsina, Indônezia), any Ginea Vaovao, ary any amin' ireo anosy samihafa any amin' ny faritra andrefana amin' i Pasifika (Nosy Ryukyu, Nosy Caroline, Fidji, Tonga, Nouvelle-Calédonie). Hita any avaratra sy atsinana amin' i Aostralia koa izany, hatrany atsimo amin' ny Valan-javaboarin' ny Farihy Thirlmere (*Thirlmere Lakes National Park*) any Valesa Atsimo Vaovao (*New South Wales*).

Ny *Lepironia* dia mety atao fantsona fitrofan-java-pisotro: any Vietnamy sy Indônezia, tsy sarotra ny fomba famokarana fantsom-pitrofana, fa diovina fotsiny ny tahon' ilay zavamaniry ary avela ho maina amin' ny masoandro. Ny fantsona avy amin' ny *Lepironia* dia vahaolana amin' ny fampiasana fantsona itrofan-javapisotro vita amin' ny plastika.

Aty Madagasikara dia ampiasain' ny Betsimisaraka amin' ny fanamboarana gonin-tsiramamy  aondrana any Maorisy, sy amin' ny fanaovana satroka koa ny *Lepironia,* izay antsoina hoe ***penja***. Any amin' ny Antambahoaka dia tenomina koa ny *Lepironia* (izay atao hoe ***mahampy***) mba hanaovana akanjom-behivavy.
Falafa

Ny **falafa** dia ny tahon-dravin' ny ravinala maina izay ampiasana amin' ny fanamboarana rindrin-trano, indrindra any amin' ny faritra atsinanana amin' i Madagasikara. Izany trano izany no atao hoe "trano falafa".
Antsiva (zavamaneno)

Ny **antsiva** dia zavamaneno tsofina vita amin' ny akorandriaka isan-karazany. Rehefa avy noloahana ny akorandriaka, na eo amin' ny tendrony na teo amin' ny ilany iray, dia ao no tsofin' ny mpilalao mba hamoahana feo, mitovy amin' ny fomba fampanenoana ny anjombona. Anisan' ny zavamaneno tranainy indrindra izy io.

Ampiasaina hamokatra feo ny lavaka miendrika kitsoloha ao aminy. Any amin’ ny firenena maron' ny nosin' i Pasifika, sy any Amerika Atsimo sy Azia Atsimo, ny antsiva izay tsofina tpy ny trompetra. Azo atao ny mampiasa akorandriaka tsy voaova, na misy lavaka. Azo ampidirina amin' ny faran' ny akoranndriaka ny taovam-pitsofana vita amin' ny hazo, na volotsangana na metaly. Ny taovam-pitsofana dia ampiasaina hamoahana feo amin' ny haavo samihafa.

Karazana akorandriaka lehibe an-dranomasina maro no azo avadika ho antsiva, fa ny sasany amin' ny karazana ampiasaina matetika dia ny ao amin' ny fianakaviana *[[Charoniidae]]* (vondron-karazana *[[Charonia]]*) sy ny fianakaviana *[[Cassidae]]*  ary ny fianakaviana *[[Strombidae]]*.

## Anarana iantsoana ny antsiva
Izao ny anarana sasantsasan' ny antsiva isam-paritra eto amin' izao tontolo izao:

* ''Antsiva'' (Madagasikara)
* *Bucio* (nosy Canaries)
* *Conchiglia* (Italia)
* *Conque* (Frantsa)
* *Cornard* (Britaina)
* *Culombu* (Kôrsa)
* *Dungkar* (Tibeta)
* *Fotutu* (Kioba)
* *Horagai* (Japàna)
* *Lambi* (Antilia)
* *Lapinka* (Hoala Persika)
* *Nagak* (Kôrea)
* *Pu* (Tahity)
* *Pu toka* (Haoay)
* *Pututu* na *Pututo* (Andes)
* *Saing* (Kambôdia)
* *Sak* (Srilanka)
* *Schneckentrompete* na *Schneckenhorn* (Alemaina)
* *Shankh* (India)
* *Shelltrumpet* / *Conchtrumpet* (Etazonia/Angletera)
* *Tofa* (Sisilia)
* *Toutoute* (Nouvelle-Calédonie)
* *Yim* (Ômàna)
* *Yet* (Senegaly)