Toekaren' i Gabôna

Ny **toekaren’ i Gabôna** dia miankina be amin’ ny fitrandrahana harena an-kibon’ ny tany, indrindra ny solitany izay miantoka ny 50&nbsp;%n’ ny harin-karena faobe sy ny 80&nbsp;%n’ ny vokatra aondrany. Na dia izany aza dia miaina ao anaty fahantrana ny 60&nbsp;%n' ny mponina noho ny tsy fifandanjan’ ny fitsinjarana ny harem-pirenena. Miankina tanteraka amin' ny solitany ny toekarenan' i Gabôna ka noho izany dia lalaovin' ny fiovaovan' ny vidin-tsolitany izany toekarena izany izay efa nandalo fahasahiranana lehibe tamin' ny taompolo 1990. Nisy ny fifanarahana tamin' ny Tahirim-Bola Iraisam-Pirenena tamin' ny taona 2000 izay nampihenana ny fandaniam-bolam-panjakana.

## Ny fambolena sy ny fiompiana ary ny jono

### Fambolena

#### Voly fihinana
Tsy mbola mandroso ny fambolena sy ny fiompiana ao Gabôna. Ny fambolena dia sahanin’ ny 51,6 %n’ ny mponina nefa tsy mamokatra afa-tsy ny 5 %n’ ny harin-karena faobe (2008) na ny 3,3 % (2013). Ny voly fihinanana an-toerana no tena imasoan’ ny mpamboly, ka isan’ ny volena amin’ amin’ izany ny saonjo, ny akondro, ny mangahazo sy ny katsaka ary ny vary.

#### Voly fanondrana
Misy ihany ny fambolena kakaô sy kafe sy voanjo ary ny hazom-pingotra (hevea) haondrana nefa tsy ampy izany. Izany no mahatonga an’ i Gabôna hiankin-doha ara-tsakafo amin’ ny any ivelany (hafarana ny 60&nbsp;%n' ny sakafo). Ny 13&nbsp;%n' ny mponina ihany no mamboly. Tsy mandroso ny fambolena ao Gabôna na dia manana toetany mifandrify amin' izany aza ity fiorenena ity.

### Fiompiana sy fanjonoana

#### Fiompiana
Any amin' ny tapany atsimon' i Gabôna dia misy fiompiana omby natokana amin' ny raharaham-barotra, ao amin' ny faritanin' i Nyagara.

#### Fanjonoana
Na dia mpihinana trodro maro aza ny Gabôney ary na dia manana morontsiraka mirefy mihoatra ny 800 km aza i Gabôna, dia tsy voatrandraka ny vokatra an-dranomasina ao aminy, izay mahatratra 210 000 tônina. Ny famokarana anefa tsy mahatratra afa-tsy 41 000 hatramin' ny 46 000 tônina teo anelanelan' ny taona 2000 sy 2010, nefa ny tinady dia mahatratra 50 000 hatramin' ny 55 000 tônina.

## Fitrandrahana ny harena voa-janahary

### Fitrandrahana hazo

Ny sehatr’asa voalohany dia misahana indrindra ny fitrandrahana hazo, isan’ izany ilay karazan-kazo malemy hanamboarana takela-lazo (ny ôkome) izay maha laharana voalohany an’ i Gabôna. Miezaka miaro ny alan-jana-pehin-tany i Gabôna tamin’ ny alalan’ ny namoronany valan-javaboarim-pirena manodidina ny folo, izay mandrakotra ny 10 %n’ ny valaran-tanin’ i Gabôna.

### Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany

#### Solitany
Manana harena an-kibon’ ny tany betsaka i Gabôna, indrindra ny solitany. Ny famokarana solitany no loharanom-bolan’ i Gabôna. Na dia izany aza dia nizaka ny fitontonganan’ ny famokarana solitany io firenena io noho ny faharitan’ ny tahirin-tsolitany any any ambanin’ ny tany. Ny solitany dia hadina avy amin’ ny otri-tsolitany amorontsiraka sy ambany ranomasina an’ i de Mandji sy Rabi-Kounga. Ny orinasa fanadiovan-tsolitany dia miorina ao Port-Gentil sy ao Pointe-Clairette. Ny ankamaroan’ ny fitrandrahana ny otri-tsolitany any Gabôna dia navela hosahanin’ ny orinasa frantsay ELF, izay nakambana tao amin’ ny TotalFinaElf.

#### Manganezy
Laharana fahatelo i Gabôna amin’ ny famokarana manganezy maneran-tany, ka ny otrika manganezy amin’ izany dia ny an’i Moanda any amin’ ny tapany atsimo.

#### Harena an-kibon' ny tany hafa

Isan’ ny harena an-kibon’ny tany any Gabôna koa ny vy any Mekambo sy any Belinga any avaratra-atsinanana. Mamokatra oraniôma koa i Gabôna izay manana tahiry tsy mitsaha-mihena. Misy koa ny tahirina fôsfaty sy volamena voajanahary. Ahitana fira-mainty, manganezy, oraniôma ary volafotsy koa ny ao amin’ io firenena io. 

## Sehatr' asa hafa
### Orinasa vaventy
Ny sehatry ny orinasa vaventy dia mandroso: ny 15,8 %n’ ny mponina afaka miasa. Ny fanadiovana ny solitany sy ny fikarakarana ny vokatra hazo ary ny orinasa mpamadika ho sakafo ny vokatry ny fambolena no voakasika indrindra amin’ izany.

### Ny sehatr' asa fahatelo
Ny sehatr’ asa fahatelo dia tsy dia mandroso sady mampiasa ny 30 %n’ ny mponina afaka miasa. Voasakantsakan’ ny ala sy ny toetany ny fotodrafitrasa momba ny fitaterana.

### Ny fifanakalozana
Ny farantsa CFA no vola ampiasain’ i Gabôna. Nihena anysasany ny sandan’ io vola io tamin’ ny taona 1994. Ny varotra ivelany dia mandroso sady ahazoana tombony. Ireto ny firenena manafatra entana amin’ i Gabôna: i Alemana, i Britaina Lehibe, i Espaina, i Etazonia, i Frantsa,  i Italia, i Japàna ary i Nederlandy.

### Ny fitaterana

#### Fitaterana an' arabe
Ambany dia ambany ny lanjan' ny fitaterana an' araba ao Gabôna vokatry ny fisian' ny alabe. Misy lalana mirefy 9 170 km i Gabôna ka ny 10,2 % amin’ izany dia voarakotra tara. Latsaky ny 20 % amin' izany no azo lazaina ho mbola tsara. Misy ny lalalana midadasika avy any avaratra mankany atsimo mampitohy an’ i Loubomo amin’ i Kôngô ary an’ i Douala amin’ i Kamerona. Talohan’ ny taona 1970 dia lalam-by tokana no nampitohy an’ i M’Bindfa amin’ i Kôngô ary ny lalam-by mampitohy an’ i Pointe-Noire amin’ i Brazzaville.

#### Firaterana an-dalamby

Nanomboka tamin’ ny taona 1978 ny fanamboarana ny lalala mamakivaky an’ i Gabôna (Transgabonais) izay mirefy 697 km ao amin' ny Faritr' i Franceville. Nisy ampahany avy eo anelanelan’ i Owendo sy i Booué izay vita tamin’ ny taona 1982, ary ny fanitarana izany mankany Masuku (Franceville) ao atsimo-atsinanana dia natomboka tamin’ ny taona 1986. Misy koa ny fikasana hanamboatra ny lalam-by natao hitaterana ny akoram-by avy ao avaratra-atsinanana. I Owendo sy i Port-Gentil no seranan-tsambo lehibe ao Gabôna.

#### Fitetarana an-drenirano
Ny renirano Ogooué sy ireo rano hafa mivarina ao aminy (Ivindo sy Ngounie) dia azo itondrana lakana na sambo madinika. Ny firaterana an-drenirano dia manombola eo amin' n yseranan' i Owendo akaikin' i Libreville sy Port-Gentil satria eo no ihaonan' ny entam-barotr' i Gabôna izay alefa mankany an-dranomasina ho any ivelany. Ny fitaterana mpandeha an-drenirano sy an-dranomasina dia hita indrindra eo anelanelan' i Libreville sy Port-Gentil (mandalo amin' ny ranomasina, noho ny tsy fisian' ny arabe) ary ny lalam-paritra ao amin' ny faritry ny farihy (departemantan' i Ogooué sy departemantan' ny Lacs) amin' ny manodidina an' i Lambaréné. Ny halavan' ny lalan-drano azo ifamoivoizana dia mirefy 1 660 km tamin' ny taona 2010.

#### Fitaterana ana habakabaka
Telo ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenena ao Gabôna: ny seranam-piaramanidin' i Libreville sy ny seranam-piaramanidin' i Port-Gentil ary ny seranam-piaramanidin' i Franceville. Ahitana seranam-piaramanidina madinika miisa 60 koa ny ao amin' io firenena io ka ny 30 dia natokana amin' ny raharaham-barotra.

## Jereo koa

* Mponina ao Gabôna
* Jeôgrafian' i Gabôna
* Kolontsaina ao Gabôna
* Tantaran' i Gabôna