Fahasalamam-bahoaka ao Madagasikara

### Famaritana ny Fahasalamam-bahoaka
Ny fahasalamam-bahoaka dia sehatra mikendry ny fanatsarana sy fiarovana ny fahasalaman’ny olona rehetra amin’ny alalan’ny fisorohana aretina, fanentanana, fanarahamaso, ary fandaminana rafitra ho an'ny tombontsoan’ny daholobe. Tsy mifantoka amin’ny fitsaboana olona iray fotsiny izy fa mijery manontolo ny fiantraikan’ny tontolo iainana, ny fomba fiaina, ary ny rafitra ara-tsosialy amin’ny fahasalaman'ny mponina.

### Ny fahasalamam-bahoaka eto Madagasikara
Ny fahasalamam-bahoaka eto Madagasikara dia sehatra lehibe iankinan'ny fampandrosoana ara-tsosialy sy ara-toekarena. Na dia misy ezaka ataon’ny fanjakana sy ny mpiara-miombon’antoka iraisam-pirenena aza dia mbola maro ny fanamby atrehina eo amin’ny lafiny fitaovana, mpiasa, ary fidirana amin’ny fikarakarana ara-pahasalamana, indrindra any amin’ny faritra ambanivohitra.

## Rafitra ara-pahasalamana

Mizara amin'ny ambaratonga maromaro ny rafitra ara-pahasalamana eto Madagasikara:

* CSB I sy II (Centre de Santé de Base na Foibem-pitsaboana Fototra)
* Toeram-pitsaboana tsotra tsy miankina
* Hopitaly tsy miankina
* Hopitalim-panjakana
* CHU (Centre Hospitalier Universitaire)
Tamin’ny taona 2019,  tobim-pitsaboana miisa 2 677 no nisy tao Madagasikara ka 125 no hopitaly. Tobim-pahasalamana kely sy toeram-pitsaboana kely ny ambiny. Satria any an-tanàn-dehibe ny ankamaroan'ny hopitaly sy ny toeram-pitsaboana, mbola maro ireo tsy mahazo fidirana amin'ny fitsaboana. Ato no misy ny lisitry ny hopitaly ao Madagasikara.

Araka ny filazan'ny ny Fikambanana Manerantany misahana ny Fahasalamana na ny Organisation Mondiale de la Santé (OMS), manodidina ny 35 % n’ny mponina no mipetraka lavitra mihoatra ny 10 km amin’ny toeram-pitsaboana akaiky indrindra.

## Ireo aretina mihanaka eto Madagasikara

### 1. [[Tazomoka]] (Malaria)
Ao anatin’ny firenena anjakan’ny tazomoka i Madagasikara. Araka izany, betsaka ny fepetra noraisina amin’ny alalan’ny:

* Fanapariahana lay misy fanafody (LLIN)
* Fanafody ACT
* Fanentanana amin’ny alalan’ny radio sy sekoly
Tamin'ny taona 2023, raha ny nambaran’ny minisiteran’ny Fahasalamam-bahoaka. Na­hatratra hatramin’ny 2,8 tapitrisa ny tranga tazomoka ka 400 tamin’ izy ireo no maty. Raha toa ka nano­didina ny 1,7 tapitrisa kosa ny tranga ho an’ny taona 2022 raha ny tatitry ny fikambanana iraisam-pirenena momba ny Fahasalamana. Maherin’ny 5 hetsy kosa ireo olona nararin’ ny tazomoka tamin’ny taona 2020.

Mba hisorohana ny tazomoka, misy ny fepetra toy ny fampiasana lay misy fanafody (LLIN), famafazana fanafody anaty trano, fanalana rano mihandrona izay mety hiterahan’ny moka. 

### 2. [[Kolera|Kolerà]]
Anisan'ny aretina fahita matetika ao Madagasikara ny kolerà (fantatra ihany koa amin'ny hoe ***Cholera asiatica*** na **kolera aziatika**), izay otrikaretina bakteria lehibe indrindra amin'ny tsinay kely vokatry ny bakteria *Vibrio cholerae*.

Avy amin'ny rano fisotro na sakafo maloto no mahatonga ny aretina. Ny bakteria dia mety miteraka aretim-pivalanana mafy sy fandoavana mafy.

Ho fisorohana ny kolerà dia tandremana ny tanana tsy atao any am-bava, sasàna ny tanana alohan’ny hisakafo sy rehefa avy any amin’ny toeram-pivoahana. Saromana ny sakafo masaka mba tsy hipetrahan’ny lalitra. Tsy aparitaka eny an-dalana ihany koa ny loto toy ny diky sy amany. Ilaina ny fanamafisana ny hery fiarovana amin’ny alalan’ny fihinana voankazo sy legioma. 

### 3. [[Pesta]]
Anisan'ny aretina miparitaka ao Madagasikara ny aretina pesta. Araka ny nambaran'ny sampandraharahan’ny firenena mikambana misahana ny fahasalamana, mbola ao anatin’ny «grady faharoa» i Madagasikara amin'ny kolerà, izany hoe ny sokajy faharoa no misy an’i Madagasikara amin’ity aretina pesta ity. 

Tamin'ny taona 2017, nanolotra lelavola 1,5 tapitrisa dolara ny sampandraharahan’ny firenena mikambana momba ny fahasalamana (OMS) mba hanampiana an’i Madagasikara amin’ny famongorana ny pesta. Raha atambatra tamin'ny vola azo teo aloha dia 11 tapitrisa dolara na 33,5 miliara ariary izao ny vola azon’i Madagasikara mba hiadiana amin’ny pesta.

Ady amin’ny parasy sy voalavo no fisorohana tsara indrindra amin'ny pesta. Raha tonga ara-potoana any amin’ny tobim-pahasalamana kosa raha sendra mararin'ny pesta dia azo tsaboina haingana izany. Tsy tokony ho tara mihitsy raha vao misy fambara mampiahiahy.

### 4. Bilarziozy na takilodrano
Anisan’ny firenena ahitana bilarziozy betsaka i Madagasikara. Ahitana izany aretina izany ireo disitrika miisa 107 amin’ny distrika 119. Be­tsaka kokoa ireo olona voan'io aretina bilarziozy na takilodrano io amin’ireo disitrika 46.

Ny bilarziozy, antsoina amin’ny teny vahiny hoe «bilharziose», dia aretina katsentsitra fahita amin’ny tany mafana sy be orana tahaka an'i Madagasikara. Kankana iray antsoina hoe «Schistosoma» no katsentsitra (parasite) mahatonga ny aretina bilarziozy.

Ny fisorohana ny bilarziozy amin'ny fomba mahomby dia ny tsy fikasihana na fidirana anaty rano maloto miangona noho izy ireny mety misy zanan-kankana «Schistosoma». Fadiana ihany koa ny manao maloto eny an-kalamanjana rehetra eny, indrindra ny toerana akaiky rano mamy na rano miandrona.

Ireo no karazana aretina mpitranga matetika eto Madagasikara sy nanaovana hetsika ary nandraisana fepetra. Fa anisan'ny aretina misy ao Madagasikara ihany koa ny lagaly na hatina, ny tuberculose, ny aretim-pivalanana, ny Tifôida, ny VIH/SIDA sy ny maro hafa izay tsy tokony atao tsirambina ihany koa.  

## Fanamby amin’ny fahasalaman’ny reny sy ny zaza
* **Tahan'ny fahafatesan'ny reny:** 440/100 000
* **Tahan'ny fahafatesan'ny zaza latsaky ny 5 taona**: 61/1 000

Mbola ambany ny fanarahana ny fitsaboana mandritra ny fitondrana vohoka, indrindra any ambanivohitra.

Teboka voalohany ao amin’ny Velirano Fahadimin’ny Filohan’ny Repoblika Andry RAJOELINA ny fanatsarana ny fahasalaman’ny Reny sy ny Zaza ary anisan’ny vaindohan-draharahan’ny Fitondram-panjakana ankehitriny.

### Tahan’ny fahafatesan’ny zaza latsaky ny 5 taona eto Madagasikara
*(isaky ny 1 000 teraka velona)*

## [[Fahantrana]] sy ny [[tsy fanjarian-tsakafo]]
Tafiditra anatin’ireo firenena 28 maneran-tany izay ahitana taha ambony amin’ny tsy fanjarian-tsakafo i Madagasikara. Iray amin’ireo firenena manana tahan'ny tsy fanjarian-tsakafo ambony indrindra manerantany:

Misy fiantraikany goavana eo amin'ny fiainan' ny mponina ny fahantrana eto Madagasikara, ka anisan' izany ny tsy fanjarian-tsakafo, ny kalitao ratsin'ny zavatra ilain'ny mponina andavanandro sy ny habetsahana voafetra amin'izany, ny fitomboan'ny isan'ny olona marefo, ny fifidrà-monina avy any ambanivohitra mankany an-drenivohitra.

Zaza latsaky ny 5 taona efatra amin’ny 10 no tratran’ny tsy fanjarian-tsakafo mitarazoka, ho an’ny antontanisa nasionaly. Zaza enina amin’ny 100 kosa no voan’ny tsy fanjarian-tsakafo mahery vaika ary miovaova isaky ny faritra ny tarehimarika.

----

### [[Loza voajanahary]] sy [[fiovaovan'ny toetrandro]] miteraka aretina

Ny loza voajanahary sy ny fiovaovan’ny toetrandro dia anisan’ireo antony lehibe miteraka olana ara-pahasalamana eto Madagasikara. Misy fiantraikany mivantana amin’ny fahasalaman’ny mponina ohatra ireto tranga manaraka ireto:

* **Hain-tany any atsimo**: miteraka krizy ara-tsakafo, izay mety hiteraka tsy fanjarian-tsakafo sy aretina mifandraika amin’izany.
* **Tondra-drano any avaratra sy atsinanana**: mampitombo ny fiparitahan’ny aretina avy amin’ny rano, toy ny tazo mahery vaika, aretin-kibo ary kolera.
* **Setroka sy ny loton'ny rivotra**: miteraka aretin'ny fitaovam-pisefoana

Mba hanamafisana ny fandraisana andraikitra amin’ny fiatrehana ireo loza sy fiovaovan’ny toetrandro ireo, dia navondrona ao anatin’ny rafitra iray ny fikambanana sy andrim-panjakana miasa amin’ny sehatry ny fahasalamana. Anisan’izany ny “Health Cluster” tarihin’ny OMS, izay miasa amin’ny fanohanana ny fitondram-panjakana amin’ny famaliana vonjy taitra ara-pahasalamana.
----

### Fanavaozana sy politikan'ny fahasalamam-bahoaka ho amin’ny ho avy

* Fanofanana mpiasa vaovao
* Fampidirana paikady One Health
* Fametrahana rafitra EPR (Emergency Preparedness and Response)
* Fampitomboana ny tetibola ho an’ny fahasalamana
----

### Hevitra fototra ao amin'ny fahasalamam-bahoaka:

* Fisorohana no zava-dehibe (mialoha ny aretina)
* Fanaraha-maso sy famaliana haingana ny valanaretina
* Fanabeazana ara-pahasalamana sy fanentanana
* Fitondrana politika sy paikady manohana ny fahasalamana
* Fidirana mitovy amin’ny fitsaboana ho an’ny rehetra
----

### Ohatra amin’ny asa eo amin’ny fahasalamam-bahoaka:

* Fanentanana amin’ny fanaovana vaksiny
* Fampanapariahana lay sy fanafody amin’ny faritra misy tazomoka
* Fanadiovana sy fanatsarana ny rano fisotro
* Fanaraha-maso sy tatitra momba ny aretina mifindra

Na dia misy aza ny ezaka eo amin’ny fanjakana sy ny mpiara-miombon’antoka, mbola zava-dehibe ny fanamafisana ny rafitra ara-pahasalamana eto Madagasikara amin'ny lafiny:

* Fitaovana
* Fampiofanana
* Fampitomboana ny mpiasan'ny fahasalamana
* Fidirana amin’ny tolotra
* Fanentanana sy fanabeazana ny vahoaka