Boky fahenin' ny Makabeo

Ny ***Boky fahenin' ny Makabeo*** dia tononkalo fitantarana amin' ny teny siriaka klasika nosoratan' olona tsy fantatra anarana momba ny nahafatesan' i Eleazara sy ilay vehivavy nanan-janakalahy fito tamin' ny fitondran' i Antiôkôsy IV araka ny voalaza ao amin' ny ''Boky faharoan' ny Makabeo'' sy ny *[[Boky fahefatry ny Makabeo|Boky hafefatry ny Makabeo]]* izay asa soratra amin' ny teny grika. Lohateny nifanarahana mifototra amin' ny rijan-kevitra fa asa soratra pseodepigrafan' ny Testamenta Taloha izy io, izay manam-piaviana jiosy, ny hoe "*Boky fahenin' ny Makabeo"*.

Nosoratana tamin' ny teny siriàka tany am-boalohany ny *Boky fahenin' ny Makabeo* ary lahatsoratra siriàka iray ihany no fantatra, voatahiry ao amin' ny sora-tanana telo, fara fahakeliny. Ny iray amin' ireo ihany no fantatra amin' izao fotoana izao: Bodleian, Or. 624 (Syr. 134), izay dika mitovy tamin' ny taonjato faha-18 na faha-19 amin' ny soratra nestôriana avy amin' ny fiangonana any Malabar any India. Azo antoka fa nataon' ny Kristiana ny sora-tanana nolovaina sy ny endrika faran' ilay lahatsoratra. Mety ho natao tamin' ny fotoana taty aoriana be ilay asa soratra. I Sebastian Brock dia nanolotra ny taonjato faha-12 na faha-13 ho nanoratana azy io. Manamafy i Sigrid Peterson, etsy ankilany, fa tsy maintsy taloha kokoa noho ny *[[Boky fahefatry ny Makabeo]]* (taonjato faha-1–2) ny endrika voalohany izay tsy nisy fanaingoana amin' ilay lahatsoratra. Miresaka momba ny *Boky fahefatry ny Makabeo* anefa ny lahatsoratra araka ny ananana azy ankehitriny, rehefa milaza izy io fa i Flavio Jôsefa no nanoratra ny tantaran' ny maritiora, satria matetika ny *Boky fahefatry ny Makabeo* dia noheverina ho nosoratan' i Flavio Jôsefa.

Misy andininy 678 ny *Boky fahenin' ny Makabeo*. Manondro fiaviana tamin' ny Andro Antenatenany ny fampiasana ny rima, fa tsy tamin' ny Andro Taloha. Mifandray mafy amin' i Jakôba avy any Seroga (maty tamin' ny taona 521) ny andalana misy vaninteny roa ambin' ny folo. Ny karazan' io lahatsoratra io, atao hoe ܡܶܡܪ̈ܶܐ / *mēmrē* (amin' ny teny siriaka), dia an' ny toriteny atao amin' ny andalana fitantarana, ahitana ny toetran' ny fifanakalozan-kevitra manaitra ary mety ho פִּיּוּטִים / *piyyutim* jiosy mihitsy aza. Ahitana ny lahateny nataon' ilay vehivavy, Marty Shmuni, talohan' ny namonoana ny zanany tsirairay, ny ampahany be aminy. Ny anaran' ny zanakalahiny ao amin' ny *Boky fahenin' ny Makabeo* dia Gadday, Maqqbay, Tarsay, Hebron, Hebson, Bakkos ary Yonadab, izay anarana fantatra ao amin' ny lovantsofin' ny fiangonana siriaka atsinanana sy andrefana.

Fifangaroana lohahevitra jiosy sy kristianina ny votoatin' ny *Boky fahenin' ny Makabeo*. Lohahevitra hita ao ny fanantitranterana ny fitandremana ny lalàna jiosy, nefa koa miresaka momba an' i Jesoa sy i Paoly ary i Stefana, ny fanelanelanana ataon' ny olo-masina ary ny fanorenana fiangonana atao ho fahatsiarovana ny maritiora makabeana. Na dia nisy ny tohan-kevitra mahery vaika natao ho an' ny fiaviana jiosy amin' ny teny siriaka tany am-boalohany, dia tsy misy porofo azo tsapain-tanana ny amin' ny fampiasana an' io fiteny io teo amin' ny Jiosy.

Navoakan' i Robert Lubbock Bensly tamin' ny taona 1895 ny lahatsoratra siriàka miaraka amin' ny fandikan-teny anglisy. Misy fandikan-teny nohavaozina hita ao amin' ny tsangan-kevitra nataon' i Peterson.

## Jereo koa

* Bokin' ny Makabeo
* Bokin' ny Mekabiana

* *[[Boky voalohan' ny Makabeo]]*
* *[[Boky faharoan' ny Makabeo]]*
* *[[Boky fahatelon' ny Makabeo]]*
* *[[Boky fahefatry ny Makabeo]]*
* *[[Boky fahadimin' ny Makabeo]]*
* *[[Boky fahenin' ny Makabeo]]*
* *[[Boky fahafiton' ny Makabeo]]*
* ''Boky fahavalon' ny Makabeo''