open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiangonana Apôstôlika Armeniana

Ny **Fiangona Apôstôlika Armeniana** na **Fiangonana Armeniana** dia fiangonana ôrtôdôksa anisan' ireo fiangonan' ny kônsily telo. Atao hoe *Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցի* / *Hayastaneayc’ Aṙak’elakan Ekeġec’i* izy amin' ny teny armeniana. 

Nandray ny arana hoe "apôstôlika" io fiangonana io satria, araka ny lovantsofina, dia naorin' ny apôstôly Joda Tadeo sy Bartôlômeo (na Bartelemy). Nanjary fiangônanam-panjakana tao amin' ny Fanjakan' i Armenia izy tamin' ny fiovam-pinoan' ny mpanjaka Tiridatesy IV (armeniana: *Տրդատ Դ*) tamin' ny alalan' i Gregôriôsy Fôstera (armeniana: *Գրիգոր Ա Լուսաւորիչ*; grika: *Γρηγόριος Φωστήρ*). Nampandroso ny mampiavaka manokana azy izy tamin' ny taonjato faha-6 hatramin' ny faha-18, izay nanamarin-toerana ny kristôlôjiany amin' ny fandraisany ny miafizisma. Ny patriarka ankehitriny dia i Karekin II nanomboka tamin' ny 27 Oktobra 1999.

Ireto koa no anarana iantsoana io fiangonana io:

* Fiangonana Ôrtôdôksa Armeniana
* Fiangonana Gregôriana Armeniana
* Fiangonana Apôstôlika Armeniana Gregôriana

* Fiangonan' i Armenia
* Fingonana Armeniana

## Jereo koa

* Miafizisma
* Fiteny armeniana
* Tetiandro armeniana
* Armenia
* Salamo faha-151
* Filazantsara Armeniana momba ny Fahazazana
* Fanekem-pinoana nikeana
* Henôka
*Fiangonan' ny kônsily roa
*Fiangonan' ny kônsily telo
*Fiangonan' ny kônsily fito
Fifohazam-panahy lehibe fahatelo

Ny **fifohazam-panahy lehibe fahatelo** dia vanimpotoana ara-tantara izay voamariky ny hetsika lehibe ara-pivavahana tao Etazonia, izay namboka tamin' ny taompolo 1850 ka hatramin' ireo taompolo voalohany tamin' ny taonjato faha-20. Atao hoe *Third Great Awakening* izany amin' ny teny anglisy. Nisy fiantraikany tamin' ireo antokom-piangonana prôtestanta pietista izany sady niteraka koa fihetsehetseham-pitakiana ara-piarahamonina izay namporisihin' ny finoana fa ny fiavian' i Kristy fanindroany dia hiseho aorian' ny fanavaozan' ny zanak' olombelona ny tany manontolo. Nisy fifandraisany amin' ny fihetsiketsehan' ny Filazantsara ara-piarahamonina (na fihetsiketseha' ny Evanjely sôsialy) izany, izay nampihatra ny kristianisma amin' ny resaka fiarahamonina (sôsialy) sady nandray ny heriny avy amin' ny fifohazam-panahy lehibe, sahala amin' ny hetsika misiônera prôtestanta maneran-tany.

Maro ireo vondrona ara-pivavahana izay teraka tamin' izany, ka isan' izany ny Hehetsiky ny Fanamasinana (1894) sy ny Siansa Kristiana (1879). Avy tamin' ny Hetsiky ny Fanamasinana no nipoiran' ny Fiangonan' ny Nazareana (1908) sy ny pentekôtisma (1906). Teraka koa ny Vavolombelon' i Jehovah, ny spiritoalisma, ny teôzôfia ary ny telema.

Ny fifohazam-panahin' i Ulster sy ny an' i Wales (Pays de Galles) (1859) sy ny fifohazam-panahy galoà (1904-1905) dia niseho nandritra izany fotoana izany, na dia tsy voakasiky ny fifohazam-panahy lehibe fahatelo mivantana aza ny Fanjakana Mitambatra, tsy tahaka izay ny zava-nitranga  tamin' ireo fifohazam-panahy lehibe roa voalohany.

Tamin' izany vanimpotoana izany no nadraisan' ny antokom-piangonana prôtestanta amerikana ny fitakiana ara-môraly toy ny fanafoanana ny fanandevozana sy ny ady amin' ny fisotroan-toaka. Nametraka ny fototry ny Fanjakana miahy vahoaka izany sady nanome koa ny fototra ara-pilôzôfia sy ny tosika ara-pôlitika ho an' ny fanitsiana ara-piarahamonina tamin' ny taompolo 1930 sy 1940 ary 1950, ho an' ny fanitsiana ny lalàna sivika tamin' ny taompolo 1950 sy 1960, ary ho an' ny fanavaozana feminista tamin' ny fiafaran' ny taompolo 1960 sy fiandohan' ny taompolo 1970.

## Jereo koa

* Fifohazam-panahy
* Fifohazam-panahy lehibe
* Fifohazam-panahy lehibe voalohany
* Fifohazam-panahy lehibe faharoa
* Fifohazam-panahy lehibe fahefatra
Gliosida

Ny **gliosida** na **karbôhidrata** dia biomôlekiola misy atôma karbônina (C), hidirôzenina (H) ary ôksizenina (O), mazàna miaraka amin' ny isa atômika 2: 1 (toy ny amin' ny rano) ary avy eo amin' ny raikipohy **C''<sub>m</sub>''(H<small><sub>2</sub></small>O)''<sub>n</sub>*** (izay mety tsy hitovizan' ny *m* na tsia amin' ny *n*).

Ny gliosida na karbôhidrata dia nofaritan' ny *International Union of Pure and Applied Chemistry* (IUPAC) ho kilasin' ny fangaro ôrganika misy vondrona karbônila iray (aldehida na setônina) ary vondrona hidrôksila roa farafahakeliny (-OH). Tafiditra ao anatin' io kilasy io ny akora azo avy amin' ny mônôsakarida amin' ny alalan' ny fanjetsena ny vondrona karbônila, amin' ny alalan' ny fapitoùboana ny ôksizenina ao amin' ny vondrona iray farafahakeliny any amin' ny faran' ny rojo ho lasa asidra karbôksilika na amin' ny fanoloana vondrona hidrôksila iray na maromaro amin' ny atôma hidrôzenina, izay vondrona amino, vondrona tiôla na atôma mitovitony aminy.Ny gliosida dia nomena anarana (ary diso) tamin' ny voalohany hoe <u>hidrata-na karbôna</u> (na <u>karbôhidrata</u>), satria hita fa mety hifanaraka amin' ny môdely C*n*(H<sub>2</sub>O)*p* ny singa fototra mifangaro mamorona azy. Ilay mpahay simia alemàna Emil Fischer, izay nahazo ny loka Nobel momba ny simia tamin' ny taona 1902, anefa dia nahita fa tsy hidrata ireo haro ireo [satria tsy hita amin' io endrika io ny H<sub>2</sub>O, misy O tokana sy H roa mifamatotra aminy, toy ny ao amin' ny môlekiolan' ny [[gliokôzy]] (etsy anila)], noho izany dia ilaina ny fanovana anarana izay tsy nataon' ny mpiteny anglisy, izay mbola mampiasa ny teny hoe "*carbohydrates*", na mpampiasa ny teny alemana izay mampiasa ny teny hoe "*Kohlenhydrate''".

Amin' ny ankapobeny dia miseho amin' ny endrika kristaly fotsy izy ireo, satria tsy mandray taratra UV, na ny an' ny hazavana hita maso.

Ny gliosida, miaraka amin' ny prôteinina sy ny lipida, dia anisan' ny singa tena ilain' ny zavamananaina sy ny sakafony, satria ireo no anisan' ny mpanelanelana biôlôjika lehibe amin' ny fitahirizana sy fanjifana angovo. Ao amin' ny zavamananaina aotôtrôfa, toy ny zavamaniry, ny siramamy dia avadika ho tavolo (na hidrôetilamidôna) mba ho azo tehirizana. Ao amin' ny zavamananaina heterôtrôfa, toy ny biby, dia voatahiry amin' ny endrika glikôzenina izy ireo ary ampiasaina ho loharanon' angovo amin' ny fiota metabôlika, satria ny fampitomboana ôksizenina ao amin' izy ireo mandritra ny fandevonana ny gliosida dia manome 17 kJ/g eo ho eo araka ny fanadihadiana tao amin' ny baomba kalôrimetrika.

## Jereo koa

* Gliokôzy
* Lipida
* Prôtida
* Prôteinina
Sôdôma sy Gômôra

**Sôdôma sy Gômôra** dia tanàna kanaanita roa resahina ao amin' ny Baiboly, izay noravan' Andriamanitra tamin' ny fandatsahana afo sy solifara. Ny lovantsofin' ny Baiboly dia manao azy ireo ho tanàna tao atsimon' ny Ranomasina Maty, ao amin' ny misy an' i Jôrdania ankehitriny, eo anoloan' ny famaharana Masada, nefa ny tena toerana tena nisy azy ireo dia petra-kevitra ihany. Misy tanàna hafa koa izay nifanakaiky tamin' izy ireo, dia i Adma sy i Tsebôima (na Zebôima) ary i Tsôara (na Zôara).  Atao hoe סְדוֹם ועֲמֹרָה / *Səḏōm w ʿĂmōrāh* izy ireo amin' ny teny hebreo.

Milaza ny Baiboly fa noravana ireo tanàna ireo noho ny fahotany, noho ny fikasany hanolana sy ny avovavony ary ny fitiavan-tenany. I Lôta sy ny zanany no sisa velona fa afa-nandositra niala ny tanàna. Hatramin' ny emperora Jostiniano, tamin' ny taona 543, io fitantarana io dia nampiasainba mba hanamarinana ny famaizana ny fifankatiavana ara-nofon' ny mitovy fanbanahana. Efa nitranga tamin' ny taonjato faha-4 ny fivoasana toy izany tao amin' ireo mpandinika kristiana toa an-dry Aogostino any Hipo, izay isan' ireo Rain' ny fingonana (na Aban' ny Eglizy).

## Firesahana an' i Sôdôma sy Gômôra ao amin' ireo bokim-pivavahana

### Ao amin' ny Testamenta Taloha

#### Bokin' i Genesisy
Tantaraina ao amin' ny Genesisy na Jenezy (Gen. 17-19) ny zava-nanjo ireo tanàna ireo.

#### Bokin' i Ezekiela
Resahina ao amin' ny Bokin' i Ezekiela (Ezek 16.46 - 56) ny antony nandoroan' Andriamanitra ny tanàna: "*Indro, izao no helok' i Sodoma rahavavinao: Avonavona sy fahabetsahan-kanina ary fahatokiam-poana no tao aminy sy tao amin' ny zananivavy, ary tsy mba nitantana ny malahelo sy ny mahantra izy*." (Ezek 16.49).

### Ao amin' ny Testamenta Vaovao

#### Epistily nosoratan' i Joda
Resahina ao amin' ny Taratasy nosoratan' i Joda (Joda 1.5-7) ny amin' i Sôdôma:

"5 *Tiako ny hampahatsiaro anareo ny zavatra efa renareo taloha, fa nony efa novonjen' ny Tompo ho afaka tany Ejipta ny vahoakany, dia naringany indray izay tsy nino taty aoriana.* 6 *Ary ny anjely tsy nahatana ny fiamboniany fa nitsoa-ponenana, dia tànany am-patorana mandrakizay ao anatin' ny aizina, sy tahiriziny ho amin' ny andro fitsarana lehibe.* 7 *Toy izany Sodoma sy Gomora, mbamin' ny tanàna manodidina izay nijangajanga toa azy koa sy nanao ratsy tamin' ny nofo hafa, ka indro miampatra eo ho fananarana, miaritra ny afo mandoro azy mandrakizay.* 8 *Ireo olona ireo koa, milentika amin' ny redirediny, ka mandoto ny nofony toy izany, manamavo ny fahandrianana, ary manevateva ireo voninahitra*."

## Jereo koa

* Sôdôma

* Gômôra
Ambaratonga faharoa fototra

Ireto avy ny ambaratonga faharoa fototra :
- Kilasy faha - 6 (6éme)
- Kilasy faha - 7 (5éme)
- Kilasy faha - 8 (4éme)
- Kilasy faha - 9 (3éme)
Machu Picchu

**Machu Picchu** dia trano mimanda Inka tamin'ny taonjato faha-15, miorina ao Atsinanana Cordillera atsimon'i Peroa, eo amin'ny tampon'ny havoana mirefy 2,430 metatra. Any amin'ny Distrikan'i Machupicchu ao anatin'ny Faritanin'i Urubamba no misy azy eo ambonin'ny Tendrombohitra Masina, izay 80 kilometatra (50 mi) avaratra andrefan'ny Cuzco. Ny renirano Urubamba dia mikoriana mamakivaky azy, mamakivaky an'i Cordillera ary mamorona lohasaha misy toetr'andro tropikaly.
Fifohazam-panahy lehibe fahefatra

Ny **fifohazam-panahy lehibe fahefatra** dia fifohazam-panahy kristiana izay heverin' ny mpikaroka, ndrindra ny mpahay tantara ara-toekarena  Robert Fogel, fa ny nitranga tao Etazonia tamin' ny fiafaran' ny taompolo 1960 sy tamin' ny fiantombohan' ny taomplo 1970, fa ny mpikaroka hafa dia miompana amin' ny vanim-potona nanaraka ny Ady Lehibe Faharoa. Atao hoe ***Fourth Great Awakening*** izany amin' ny teny anglisy. Iadian-kevitra ny fampiasana io andian-teny hoe "fifohazam-panahy lehibe fahefatra" io, maro ireo mpahay tantara izay mihevitra fa ny fiovana ara-pivavahana izay nitranga tao Etazonia nandritra ireo taona ireo dia tsy mitovy lanja amin' ny fifohazam-panahy lehibe telo teo aloha. Tsy ny mpahay tantara rehetra, noho izany, no manaiky io anarana io.

Na heverina ho "fifohazam-panahy" na tsia izany dia maro ny fiovana nitranga. Nihavitsy ny isan' ny mpino ao amin' ny fiangonana prôtestanta lehibe izay nihena ako koa, fa ireo fiangonana mpitahiry ny rakitry ny ela, toy ny fiangonana Batista Tatsimo (*Southern Baptist Convention*) sy ny Fiangonana Loterana - Sinôdan' i Missouri (*Lutheran Church–Missouri Synod*) dia nitombo isa, niely manerana an' i Etazonia, nisehoan' ny ady ara-teôlôjia anatiny sy ny fivakisana, ary nanjary natanjaka teo amin' ny sehatra ara-pôlitika. Niely haingana koa ny fiangonana ara-pilazantsara sy fondamentalista sasany. Nandritra izany fotoana izany koa dia nihen-danja amin' ny fomba mahagaga ny lanjan' ny fivavahana teo amin' ny raharaham-panjakana sy teo amin' ny fiarahamonina, ary ny fiangonana mpitahiry ny rakitry ny ela dia niady tamin' izany firehana izany tamin' ny lohahevitra momba ny zon' ny LGBT (*Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender*) sy ny fanalan-jaza ary ny kreasiônisma.

## Jereo koa

* Fifohazam-panahy
* Fifohazam-panahy lehibe
* Fifohazam-panahy lehibe voalohany
* Fifohazam-panahy lehibe faharoa
* Fifohazam-panahy lehibe fahatelo
Kônsily tao Rôma tamin' ny taona 382

Ny **kônsily tao Rôma tamin' ny taona 382** dia kônsily novorin' ny papa Damaso I tao Rôma tamin' ny taona 382. Eveka telo ihany avy amin' ny fiangonana tatsinanana no nanatrika. Ny eveka tatsinanana sisa dia nandray anjara tamin' ny kônsily nampanaovin' ny eperoran' i Atsinanana tao Kônstantinôpla tamin' io taona io ihany, mba hanamafisana ny fanapahan-kevitra tamin' ny kônsily ekiomenika faharoa (ny kônsily voalohany tany Kônstantinôpla). Ity kônsilin' i Rôma ity, izay nanaraka ny hevitr' i Jerôma avy any Stridôna, dia nanameloka ny apôlinarisma izay fampianaram-pinoana mandà ny natiora maha olombelona tokoa an' i Jesoa Kristy sady niezaka nanangana fiangonana misaraka amin' ny fiangonana ôfisialy.

Izany kônsily izany no nandraikitra ny kanônan' ny Soratra Masina eken' ny Fiangonana latina, izay nohamafisina nandritra ny kônsily natao tao Kartazy tamin' ny taona 397 sy 419.
Asan' i Paoly

Ny **Asan' i Paoly** dia boky nampiasaina tamin' ny kristianisma voalohany tamin' ny taonjato faha-2 izay mitatitra ireo "asa" nataon' i Paoly Apôstôly. Tsy nisy afa-tsy ampahany maro no voatahiry amin' ilay lahatsoratra. Azo atao anefa ny namerina ny tokony ho vontoatin' ny ampahany sasany very. Tsy mitovy amin' ny fitantarana an' i Paoly ao amin' ny Asan' ny Apôstôly ny fitantarana ao amin' ny Asan' i Paoly izay tsy mitantara afa-tsy dia lavitra iray monja: tantarainy ny dian' i Paoly avy any Damaskôsy (na Damasy) mankany Asia Minora sy Makedônia sy Grisia ary any Rôma, sady mampiavaka io lahatsoratra ny fisian' ireo dingana anelanelany mandritra ny dia sy ny fitantarana fahagagana. Ny toritenin' i Paoly dia miompana indrindra amin' ny fitaomana ho amin' ny fahadiovam-pitondran-tena sy ny fanambaràna ny fanantenana ny fitsanganan' ny tena amin' ny maty.
Makedônia (faritra)

I **Makedônia** na **Masedônia** na **Masedoana** dia faritra ara-jeôgrafia sy ara-tantara ao Eorôpa Atsimo sy ao amin' ny saikanosin' ny Balkana izay nahazo anarana avy amin' ny fanjakan' i Makedônia taloha izay mitsinjara amin' ny firenena maro ankehitriny: i Grisia, i Makedônia Avaratra, i Bolgaria, sy tany madinika sasantasany ao amin' ny tapany atsinanana amin' i Albania sy any amin' ny tapany atsimo amin' i Serbia atsimo mananaka ny sisin-tanin' izy ireo.
Mpiandry Ondrin' i Hermasy

Ny **Mpiandry Ondrin' i Hermasy** dia asa soratra kristiana amin' ny teny grika izay voasoratra tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-2. Tamin' ny voalohany dia noheverina ho kanônika ity boky ity, indrindra amin' i Ireneo avy any Logodanoma (Lyon) na i Klemento avy any Aleksandria. Tamin' ny farany dia nesorina tsy ho isan' ny boky kanônikan' ny Testamenta Vaovao izy.
Epistilin' i Barnabasy

Ny **Epistilin' i Barnabasy** na **Taratasin' i Barnabe** dia asa soratra apôkrifa kristiana vita teo anelanelan' ny fiafaran' ny taonjato voalohany sy ny fiandohan' ny taonjato faha-2. Atao hoe Βαρνάβα Ἐπιστολή / *Barnaba Epistolê* izy amin' ny teny grika. Misy toko 21 voasoratra amin' ny teny grika io boky io. Ao amin' ny *Codex Sinaiticus* (taonjato faha-4) dia milahatra ao aorian' ny Testamenta Vaovao sy eo alohan' ny Mpiandry Ondrin' i Hermasy io boky io.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Baiboly

Boky apôkrifa lazaina fa nosoratan' i Barnabà:

* Evanjelin' i Barbnabasy
* Epistilin' i Barnabasy
* Asan' i Barnabasy
Apôkalipsin' i Petera

Ny **Apôkalipsin' i Petera** na **Apôkalipsan' i Piera** dia lahatsoratra apôkrifa kristiana amin' ny teny grika, izay voasoratra tokony tamin' ny ampahatelo voalohan' ny taonjato faha-2 tao Ejipta, sady ataon' ny lovantsofina fa nosoratan' ny apôstôly Petera na Piera.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Baiboly
* Apôkalipsy gnôstikan' i Petera
Didake

Ny **Didake** na ny **Fampianaran' ny Apôstôly Roa Ambin' ny Folo** dia lahatsoratra tamin' ny kristianisma voalohany, voasoratra tamin' ny fiafaran' ny taonjato faha-2, ka izany no maha anisan' ny soratra vavolombelona tranainy indrindra azy. Ny sora-tanam-piraketana izay hita taty aoriana dia nitondra ny lohateny hoe "Foto-pampianaran' ny Tompo nampitain' ny Apôstôly roa ambin' ny folo tamin' ireo firenena". Ny hoe *Didake* dia avy amin' ny teny grika kôine hoe Διδαχή / *Didakhê* izay midika hoe "fampianarana" na "foto-pampianarana". Ny mahagaga dia ny tsy firesahana ny Apôstôly roa ambin' ny folo ao amin' io boky io.
Antilegômena

Ny **antilegômena** dia ireo boky ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana izay iadian-kevitra ny maha filamatry ny finoana (boky kanônika) azy. Ny teny hoe a*ntilegômena* dia fanagasiana ny teny grika hoe  ἀντιλεγόμενα / *antilegomena*. Ao amin' ny Testamenta Taloha, ireo boky deoterôkanônika dia heverina ao amin' ny jodaisma sy ny prôtestantisma ho antilegômena, izany hoe maivan-danja kokoa noho ny boky kanônika hebreo, nefa mahasoa ihany ny famakiana azy, fa ny Fiangonana katôlika sy ôrtôdôksa kosa manao azy ireo ho kanônika. Maro koa ireo boky ao amin' ny Testamenta Vaovao izay iadian-kevitra ny maha kanônika azy.

## Ankapobeny

### Ireo antilegômena araka an' i Eosebiôsy
I Eosebiôsy avy any Kaisaria no nampiasa ny teny hoe antilegomena ao amin' ny toko faha-3 sy faha-25 amin' ny boky faha-3 amin' ny asasorany atao hoe *Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορίας* / *Ekklêsiastokês historias* ("Tantaram-piangonana") mba hanondroa ny ireo lahatsoratra iandian-kevitra ao ao amin' ny lovantsofina kristiana. Ny teny hoe *ἀντιλεγόμενα* (raha milaza maro) na *ἀντιλεγόμενoν* (raha milaza tokana) dia midika ara-bakiteny hoe "anaovana teny manohitra". Heverin' i Eosebiôsy ho antilegômena ireo lahatsoratra "mahazatra" toy ny Epistilin' i Jakôba, ny Epistilin' i Joda, ny Epistily faharoa nosoratan' i Petera, ny Epistily faharoa nosoratan' i Joany ary ny Epistily fahatelo nosoratan' i Joany.

### Teo amin' ny kristianisma voalohany
Tao amin' ny kristianisma voalohany, raha mbola tsy tamin' ny endrika ananana azy ankehitriny ny kanônan' ny Testamenta Vaovao, na raha mbola tsy niarahan' ny rehetra nanaiky ny maha kanônika ny boky sasany, dia nanalasala ny Epistilin' i Jakôba, ny Epistilin' i Joda, ny Epistily faharoa nosoratan' i Petera, ny Epistily faharoa sy fahatelo nosoratan' i Joany, ny Apôkalipsin' i Joany ary ny Epistily ho an' ny Hebreo. Araka ny fanakilasiana nataon' i Eosebiôsy dia nosokajina ho *notha* ("misy fitaka") ny Asan' i Paoly, ny Mpiandry Ondrin' i Hermasy, ny Epistilin' i Barnabasy, ny Apôkalipsin' i Petera, ny Didake ary ny Evanjelin' ny Hebreo.

### Antilegômena tamin' ny andron' ny refôrmasiôna prôtestanta
Tamin' ny taona 1522 i Martin Lotera dia nanasokajy boky efatra ho antilegômena ka nametraka izany tao aorian' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny dikan-tenin' ny Baiboly nataony, dia ny Epistily ho an' ny Hebreo, ny Epistilin' i Jakôba, ny Epistilin' i Joda ary ny Apôkalipsin' i Joany. Nataon' i Lotera hoe "epistilim-bozaka" ny Epistilin' i Jakôba. I Érasme sy i Cajétan koa dia tsy nahazoazo ireo boky ireo. Ao amin' ny loteranisma dia mahazatra ny manavaka ny *antilegômena* amin' ny *hômôlegômena*. Atao hoe hômôlegômena ny bokin' ny Testamenta Vaovao nekena hatramin' ny vanipmpotoana voalohan' ny kristianisma satria noheverina fa vokatry ny tsindrimandry na ny fanilovan' ny Fanahy Masina.

## Jereo koa

* Kanônan' ny Baiboly
* Apôkrifan' ny Baiboly
* Boky deoterôkanônika
* Baibolin' i Lotera
Fitsidihana virtoaly

Ny **fitsidihana virtoaly** dia ahafahana maka tahaka ny fitsidihan'ny tranonkala iray, matetika amin'ny 360 degre. Ny sary misolo tena ny tranonkala notsidihina dia nivoatra be, nifandray tamin'ny fangatahan'ny mpampiasa. Ity teknika ity dia mamela ny fitsidihana tranombakoka, tranokala fizahan-tany, tranobe, indraindray tanàna iray manontolo, ary koa trano sy tany amidy na hofaina amin'ny Internet.

Mety ho:

* sary maromaro;

* andiana fijerena panoramic 360 °;

* ny 3d mifampiresaka.

Ohatra amin'ny fitsangatsanganana virtoaly ataon'ny Visite à Distance 

Ny dikan-teny mandroso indrindra dia mampifangaro ny fomba fijery samihafa, mifamatotra amin'ny "hot-spot" (toerana mafana) arak'izay natolotry ny Google Street View ohatra. Araka izany, ny mpijery dia manana ny fahatsapana ny mifindra amin'ny sary iray mankany amin'ny iray hafa. Ny fanehoana sasany dia mampiditra feo ihany koa, izay mety ho omnidirectional (feo manodidina), na direction. Amin'ny tranga farany, ny feo dia fiasan'ny faritra misy ny sary aseho, ary ny fampiasan'ny stereo dia mampitombo ny fahatsapana ny antsitrika.

Ny rindrambaiko ahafahana mijery ny fitsangatsanganana virtoaly dia antsoina hoe "mpamaky" saingy fanahy iniana ampiasainay ny teny anglisy hoe "mpijery". Androany dia misy mpijery marobe mamela anao hamorona fitsangatsanganana virtoaly. Ny tranainy indrindra dia ny Apple's QuickTime.

Misy mpilalao samy hafa mihazakazaka amin'ny Java ary ny hafa amin'ny Flash, izay ny be mpampiasa indrindra ankehitriny dia toa ny Flash Panorama Player sy KRPano. Ny fitsidihana virtoaly dia azo alefa amin'ny fitaovana finday mampiasa HTML5 / javascript.
Evanjelin' ny Hebrio

Ny **Filazantsaran' ny Hebreo** na **Evanjelin' ny Hebrio** dia lahatsoratra apôkrifa tokana na maro, araka ny literatiora patristika, izay nampiasaina tao amin' ny fiangonana jodeô-kristiana maro. Tsy misy sisa ireo lahatsoratra ireo afa-tsy tonon-tsiahy nataon' ny Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy), ary ny isa sy ny toetoetr' izy ireo dia sarotra faritana sady maro tsy mitovy ny fiheverana ny amin' izy ireo.    

Tokony talohan' ny fisasahan' ny taonjato faha-2 tany Ejipta no nanoratana ny Evanjelin' ny Hebrio, izay angamba nosoratana ho an' ny mpamaky siriana, mamaky amin' ny teny arameana, amin' ny teny jodeô-arameana na amin' ny teny hebreo. Ny tsongan-tsoratra sisa tavela dia tsy misy itoviany amin' ny an' ny evanjely na filazantsara kanônika, nefa misy andalana izay hita ao amin' ny Evanjelin' i Tômà. Milaza i Nikefôrôsy (Nisefôra), patriarakan' i Kônstantinôpla (806-815) fa misy andalan-tsoratra 2&nbsp;200 ao.

## Jereo koa

* Evanjelin' ny Ebiônita

* Evanjelin' ny Nazareana
* Evanjelin' i Matio
* Ebiônita
* Nazareana
* Karpôkratiana
Fiteny jodeô-arameana

Ny **fiteny jodeô-arameana** dia ny vondron' ny fiteny sy fitenim-paritra arameana izay nampiasain' ny Jiosy na Jody. Toy ny ankamaron' ny fiteny nampiasain' ny Jiosy dia ahitana ny akon' ny fiteny hebreo ireo fiteny ireo. Atao hoe ארמית / *aramit* ("arameana") ireo fiteny ireo amin' ny teny hebreo.

## Jereo koa

* Fiteny semitika
Evanjelin' ny Nazareana

Ny **Evanjelin' ny Nazareana** dia evanjely tsy fantatra na nisy na tsy nisy marina fa ara-petra-kevitra nataon' ireo manam-pahaizana sasany avy amin' ireo tonon-tsiahy hita ao amin' ny literatiora patristika avy amin' ny evanjely jodeô-kristiana tsy kanônika.

## Jereo koa

* Nazareana (anarana)
* Nazôreana
*Evanjelin' ny Ebiônita
*Evanjelin' ny Hebreo
*Evanjelin' i Matio
Evanjely jodeô-kristiana

Ny **evanjely jodeô-kristiana** dia ireo evanjely nampiasaina tamin' ireo taonjato voalohany tao amin' ny fianakaviambe kristiana manam-piaviana jiosy. Nanjavona tsy hita intsony ireo lahatsoratra ireo ka tsy misy hita afa-tsy ampahampahany miisa enimpolo any ho any, izay tsy hita afa-tsy ao amin' ny tonon-tsiahy amin' ny lahatsoratra taty aoriana. Iray ihany no fantatra anarana, dia ny Evanjelin' ny Hebreo, nefa ny fikarohana ankehitriny dia mihevitra fa niisa roa izy ireo, dia ny Evanjelin' ny Hebreo (izay indraindray ampirovizina amin' ny  Evanjelin' ny Nazareana) sy ny Evanjelin' ny Ebiônita (izay tao hoe Evanjelin' ny Apôstôly Roa Ambin' ny Folo koa), na koa mety misy telo, dia ny , dia ny Evanjelin' ny Hebreo sy ny  Evanjelin' ny Nazareana ary ny Evanjelin' ny Ebiônita.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao
* Fiangonan' i Jerosalema
* Kônsily tao Jerosalema
Raozin' i Lotera

Ny **Raozin' i Lotera** dia sarina raozy, izay karazana tombokase na mari-piandrianana izay napetak' i Martin Lotera tamin' ireo asasorany nanombola tamin' ny taoa 1519, izay nampiasainy mba hamantarana ny fahamarinan' ny maha azy ireo asasoratra ireo. Maneho ny famintinana ny finoan' i Lotera koa io sarina raozy io, ka ankehitriny dia lasa sary famantarana ho an' ny loteranisma.

Izao no fanazavana atolotry ny Fiangonana Loterana Malagasy:

"*Ny hazo fijaliana mainty manambara ny fijaliana sy ny fahafatesan' i Jesosy ho famonjena ny olona. ny sary fo miloko lena dia isika olombelona manaiky an' i Jesosy ho mpamonjy. Ny sary raozy fotsy manambara fahadiovana sy fanantenana satria olom-boavonjy. Ny loko manga kosa dia ny lanitra, ho lovantsika ny fiaianana manadrakizay. Ny boribory manodidina miloko ranom-bolamena manambara ilay satroboninahitra hatolotr' Andriamanitra ny olona voavonjy mino an' i Jesosy any an-danitra amin' ny andro farany*."

## Loharano sy fanamarihana
Bakôngô (vahoaka)

Ny **Bakôngô** na **Kôngô** dia vahoaka banto ao Afrika Afovoany, izay mahatratra any amin' ny 17 tapitrisa, ka ireto avy ny faritra ahitana azy ireo: 

* ao amin' ny tapany atsimon' i Gabôna (faritanin' i Ngounié sy Nyanga, ahitana ny foko Pono sy Lombo ary Vongo) izay tao anatin' ny Fanjakan' i Lôangô taloha; 
* ao amin' ny tapany atsimon' ny Repoblikan' i Kôngô (faritr' i  Pool na Mpumbu, faritr' i Buenza, faritr' i Niari, faritr' i Lekumu, ary ny faritr' i Kwilu);
* ao amin' ny tapany avarar' i Angôla (faritanin' i Uíge, faritanin' i Cabinda, faritanin' i Zaire na Nzadi;
* ao amin' ny faritanin' i Kongo Central ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô) sy ny ireo foko (toy ny Iaka, ny Mbala, sns) tao amin' ny Empiran' i Kôngô izay ao amin' ny faritanin' i Kwango sy Kwilu.

Ireto no anarana mety hiantsoana azy ireo arakaraka ny tahirin-kevitra vakina:  *Bacongo, Badondo, Bakango, Ba-Kongo, Bisi Kongo, Besi Kongo, Bakongo, Bandibu, Bashikongo, Cabinda, Congo, Congos, Fjort, Frote, Kakongo, Kikongo, Kongos, Koongo, Nkongo, Wakongo, Wacongomani*.

Miteny amin' ny fiteny kikôngô isan-karazany izy ireo, nefa ireo Bakôngô ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy ireo izay nitsoa-ponenana any Angôla dia mampiasa ny fiteny lingala.

## Jereo koa

* Ambondo
* Ôvimbondo

* Vahoaka ao Gabôna
* Vahoaka ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô 

* Vahoaka ao Angôla:  Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Hombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe
Toetany mediteraneana

Ny **toetany mediteraneana** dia karazana toetany antonony, izay miavaka noho ny fizaràn-taona fahavaratra mafana sy maina ary ny ririnina malefaka sy mando. Tsy ny faritr' i Mediteranea sy ny manodidina ihany no manana io karazana toetany io fa faritra maro hafa koa. Ny sisiny andrefana amin' ny kôntinenta no manana izany toetany izany, izay manana maripana eo anelanelan' ny laharam-pehintany 30° sy 45° (California, faritra afovoany any Silia, faritra Cape Town ao Afrika Atsimo, faritra atsimo sy andrefana ao Aostralia).

## Jereo koa

* Toetany
Firaisan' i Magreba Arabo

Ny **Firaisan' i Magreba Arabo** dia fikambanana ara-toekarena sy ara-pôlitika naorin' ny firenena dimy ao Magreba, dia i Alzeria, i Libia, i Marôka, i Tonizia ary i Maoritania. Ao Rabat any Marôka no misy ny sekretera jeneralilny. Atao hoe *Union du Maghreb arabe* (*UMA*) izy amin' ny teny frantsay, *Arab Maghreb Union* (AMU) amin' ny teny anglisy, fa اتحاد المغرب العربي / *Ittiḥād al-Maghrib al-‘Arabī* kosa amin' ny teny arabo. Tamin' ny taona 2019 dia nahatratra 101 095 436 ny mponina ao amin' ireo firenena mpikambana ireo. Amin'ny 2023, ny tetikasa vola tokana ao amin'ny faritra dia mbola azo tanterahina ara-teknika fa azo fehezina ara-politika.
Ambondo (vahoaka)

Ny **Ambondo** na **Mbondo** dia vahoaka banto amin' ny faritra atsimo ao Afrika izay monina ao amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Angôla. Maro anisa izy ireo ao amin' ny faritr' i Luanda renivohitr' i Angôla. Atao hoe Mbondo Tavaratra izy ireo mba hiavahany amin' ireo Mbondo Tatsimo na Ôvimbondo. Ireo ny anarana mety hiantsoana azy ireo arakaraka ny tahirin-kevitra atao loharano: A*mbundu, Ambuun, Bailundo, Bailundu, Bambundu, Benguella, Bimbundu, Bmoundou, Dongo, Kimboundou, Kimbundu, Kyaka, Mambari, Mbundus, Mbuni, Nano, N'bundo, Nbundu, Ndongo, Ngola, Oumbundou, Umbundu, Ovimbali, Ovimboundou, Ovimbundu, Vakuanano, Viye*.

Ny fiteny kimbondo, izay fiteny banto, no fitenin' izy ireo, izay tenenin' ny olona miisa roa tapitrisa tamin' ny taona 2014.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Angôla:  Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Hombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe
Londa (vahoaka)

Ny **Londa** na **Balonda** dia vahoaka banto ao Afrika Afovoany sy Atsimo, izay monina ao amin' ny tapany atsimon' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (ao Lualaba, Kasai-Central, Kwango, Kwilu) sy ao amin' ny tapany avaratr' i Zambia ary ao amin' ny tapany atsinanan' i Angôla.

Raha amin' ny lafiny ara-kolontsaina sy ara-piteny dia manakaiky ny Loba izay vahoaka mpifanila vodirindrina aminy, izay manana fifamatorana ara-tantara aminy,  izy ireo. 

Arakaraka ny tahirin-kevitra dia mety ho soratana hoe *Alunda, Alund, Aluunda, Aluund, Arunda, Arunde, Arund, Aruund, Balonde, Balounda, Balunda, Kalunda, Lounda, Loundas, Lownda, Luntu, Luunda, Mahundo, Noembo, Ruund, Valunda* ny anaran' izy ireo.

Miteny amin' ny karazana fiteny banto ny Londa, dia ny fiteny londa na silonda izany, izay ampiasain' ny olona miisa 450&nbsp;000 any ho any tamin' ny taona 2001 (ao Kôngô), mitovitovy amin' io ihany any Zambia, ary 178&nbsp;000 any Angôla.

## Jereo koa

* Bakôngô
* Ambondo
* Ôvimbondo
* Vahoaka ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô

* Vahoaka ao Angôla:  Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Loba, Londa, Nianeka-Kombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe

* Vahoaka ao Zambia
Iôroba (vahoaka)

Ny **Iôroba** dia vondrom-poko lehibe ao Afrika, izay monina indrindra ao Nizerià, manandrify ny morony ankavanana amin' ny ony Niger, nefa hita koa ao Benîno, ao Ganà, ao Tôgô, ao Borkina Fasô ary any Kôtidivoara izay iantsoana azy ireo hoe Anangô. Miteny iôroba ny ankamaroan' ny mponina iôroba.
Fiteny ao Tanzania

Ny **fiteny ao Tanzania** dia miisa zato any ho any, ka ny tsirairay aminy dia tenenin' ny olona tsy mihoatra ny 16&nbsp;%n' ny mponina. Ny fiteny soahily, na dia fiteny nibeazan' ny 1&nbsp;%n' ny mponina tanzaniana fotsiny aza, dia fiteny ifaneraseran' ny 95&nbsp;%n' ny mponina, fa ny fiteny anglisy kosa dia ampiasain' ny 5&nbsp;%n' ny mponina. Taorian' ny taona 1921 no nidiran' ny fiteny anglisy ao Tanzania. Ny fiteny arabo izay fiteny be mpampiasa taloha, indrindra tao Zanzibar, dia saika tsy misy mpampiasa intsony ao Tanzania. Ampianarina ao amin' ny oniversite sy ao amin' ny  *Goethe-Institut* ao Dar es Salam ny fiteny alemàna. Ny mponina ao Tanzania koa dia miteny kaboa ao amin' ny faritr' i Mara.

## Fianakaviam-piteny ao Tanzania

### Fiteny lehibe
Anisan' ireo fiteny lehibe ao Tanzania ireo amin' ny fianakaviam-piteny niger-kongô ahitana ireo fiteny banto sy ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana.

#### Ny Fianakaviam-piteny banto
Ireto ireo fiteny banto tenenina ao Tanzania: fiteny bemba, bena, chaga, digo, gogo, haya, hehe, iramba, luguru, makonde, ngoni, nyakyusa, nyamwezi, nyika, pare, rangi, safwa, sonjo, sukuma, soahily, tongwe, turu, vidunda ary yao.

#### Ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana
Ireto ny fiteny nilô-sahariana (fiteny nilôtika raha ny tena marina) tenenina ao Tanzania dia ireto: fiteny datooga, kisankasa, maasai, ngasa, ogiek, luo, zinza, ary sambaa.

### Fiteny madinika
Ireo fiteny ireo dia fitenin' ny vahoaka vitsy anisa sy foko madinika, dia ireo fiteny ao amin' ny vondrom-piteny kôisana sy ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika ary ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana.

#### Ny vondrom-piteny kôisana
Ny fiteny ao amin' ny vondrom-piteny kôisana (fiteny khoe, raha ny tena marina) dia ny fiteny hadza sy ny fiteny sandawe.

#### Ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika
Ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika dia ahitana fiteny kositika (fiteny alagwa, burunge, gorowa, iraqw) sy fiteny semitika (fiteny arabo).

#### Ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana
Ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana dia ahitana fiteny ndô-iraniana (fiteny gojaraty, hindostany, kutchi) sy fiteny jermanika (fiteny anglisy, alemàna) ary fiteny rômana (fiteny rômantsa, frantsay, pôrtogey).

## Jereo koa

* Tanzania
* Fiteny aty Afrika
Fiteny nilôtika

Ny **fiteny nilôtika** dia vondrom-piteny ao amin' ny sapam-piteny sodanika atsinanana an' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana, , izay tenenin' ny vahoaka nilôtika. Mitsinjara amin' ny faritra midadasika hatrany Sodàna Atsimo, any Kenia, any Oganda ka hatrany Tanzania ireo fiteny ireo. 

## Faritra misy ny mpiteny nilôtika
Ahitana mpiteny nilôtika koa ny any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ny any Etiôpia, ny any Kenia, ny any Sodàna, ny any Sodàna Atsimo, ny any Tanzania ary ny any Oganda.

## Fisampanany
Araka ny fanasokajiana nataon' ilay mpahay fiteny  Joseph Greenberg dia mizara ho sampana telo ny fiteny nilôtika:

* Fiteny nilôtika atsinanana (fiteny turkana sy maasai, ohatra);
* Fiteny nilôtika atsimo (fiteny kalenjin sy datooga, ohatra);
* Fiteny nilôtika andrefana (fiteny luo sy nuer ary dinka, ohatra).

## Jereo koa

* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiteny ao Etiôpia
* Fiteny ao Kenia 
* Fiteny ao Sodàna
* Fiteny ao Sodàna Atsimo
* Fiteny ao Tanzania
* Fiteny ao Oganda
Cotonou

I **Cotonou** dia tanàna ao amin' ny tapany atsimon' i Benîno, izay ao amin' ny morontsiraka eo anelanelan' ny Helodranon' i Ginea sy ny farihy Nokoue, ao Afrika Andrefana. Izy no renivohitra ara-tokaren' i Benîno. Nisy mponina miisa 1&nbsp;228&nbsp;667 any ho any izy tamin' ny taona 2021. Malaza ao Afrika Andrefana i Cotonou noho ny fananany tsena iraisam-pirenena mirefy 20 hektara (Dantokpa).

## Jereo koa

* Porto-Novo

## Tsiahy
Ôvimbondo (vahoaka)

Ny **Ôvimbondo** na **Mbondo Tatsimo** dia vahoaka ao Angôla izay monbina eo amin' ny lembalemba afovoany ao amin' io firenena io sy ao amin' ny faritra a-morontsiraka adrefan' io lembalemba io. Io no vondrom-poko maro anisa indrindra ao Angôla, izay mahatratra ny 37&nbsp;%n' ny mponina. Tombanana any amin' ny 4 tapitrisa any ho any ny isan' ny Ôvimbondo. Ny fiteny ombondo, izay fiteny banto, no fitenin' izy ireo, miampy ny fiteny pôrtogey.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Angôla:  Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Londa, Nianeka-Hombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe
Fiteny ao Angôla

Ny **fiteny ao Angôla** dia ahitana ny fiteny pôrtogey sy fiteny afrikana maro, ka ny fiteny pôrtogey no fiteny ôfisialy. 

## Fiteny eorôpeana

### Ny fiteny pôrtogey
Ny fiteny pôrtogey dia ampiasain' ny 78&nbsp;%n' ny tokantrano angôley, izany hoe olona miisa 17 tapitrisa any ho any tamin' ny taona 2014, ka ny 91&nbsp;% an-tanàn-dehibe fa ny 53&nbsp;% ambanivohitra; ny 39&nbsp;%n' ny Angôley no manao ny fiteny pôrtogey ho fiteny nibeazana (fitenin-dreny). Firenena faharoa miteny pôrtogey i Angôla raha ny velaran-tany no heverina fa fahatelo kosa izy raha ny isan' ny mponina no heverina.

### Fiteny frantsay
Any Cabinda, izay eo anelanelan' ny firenena roa miteny frantsay — ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy ny Repoblikan' i Kôngô — dia maro ny olona mampiasa ny teny frantsay mitovy amin' ny teny pôrtogey na tsara kokoa noho ity fiteny ity. Raha ny marina, amin' ny mponina mahay mamaky teny sy manoratra dia miteny frantsay ny 90&nbsp;% ary miteny pôrtogey ny 10&nbsp;%. Ankoatra izany, ny Angôley bakôngô izay natao sesitany tany amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô dia mazàna mampiasa ny fiteny frantsay sy ny fiteny lingala kokoa noho ny fiteny pôrtogey sy ny fiteny kikôngô.

## Fiteny afrikana
### Ankapobeny
Misy fiteny teratany miisa 33 ny ao Angôla ka ny enina lehibe indrindra ao, izay natao fitenim-pirenena, dia ny fiteny kikôngô, ny fiteny kimbondo,  ny fiteny tsôkoe, ny fiteny ombondo, ny fiteny ngangela ary ny fiteny koaniama. Ny fanisana natao tamin' ny taona 2014 dia naneho fa mihalany mpiteny ny fitenim-pirenena satria tsy misy ny fampitana azy ireo amin' ny taranaka taty aoriana, satria miezaka miteny pôrtogey ny tokantrano angôley. Na dia izany aza dia mbola misy 9 tapitrisa ny Angôley roa taona no ho miakatra mampiasa fiteny mihoatra ny roa ao an-tokantranony, izany hoe ny 38&nbsp;%n' ny mponina.

### Lisitry ny fiteny afrikana ao Angôla
Inty ny lisitry ny fiteny teratany ao Angôla: fiteny fiôte, fiteny hererô, fiteny kikôngô (na fiteny kôngô), fiteny kimbondo, fiteny koaniama, fiteny lingala, fiteny lovale, fiteny mohomby, fiteny ngangela, fiteny nianeka, fiteny ombondo, fiteny pôrtogey, fiteny tsôkoe, fiteny lotsazy, fiteny ôvambô.

## Fiteny avy any Azia
Misy (tena vitsy) amin' ny Angôley taranaka libaney ny miteny arabo sy/na frantsay. Noho ny fitomboan' ny fifandraisan' i Angôla sy i Sina dia misy vondrom-piarahamonina miteny sinoa  miisa 300 000 eo ho eo izao. Ny fiteny rômany dia ampiasain' ny Rôma vitsy anisa any Angôla. Natao sesitany any Angola avy any Pôrtogaly ny Rôma.

## Jereo koa

* Fiteny ao Zambia
* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Folany (vahoaka)

Ny **Folany** na **Peola** na **Folbe** na **Fola** na **Hilany** dia vahoaka afrikana miely amin' ny faritra midadasika indrindra ao Sahel sy ao Afrika Andrefana, hatrany amin' ny morontsiraky ny Ranomasimbe Atlantika ka hatrany Tsady ary hatrany Kamerona ka hatrany amin' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany. Ny Folany dia mety ho mpiompy mandehandeha na sady mpiompy no mpamboly.

Faritra midadasika no onenan' izy ireo hatrany atsinanana ka hatrany andrefana ao atsimon' i Sahara. Miparitaka toy ny antoko-nosy izy ireo ka matetika ny zana-bondrona tsirairay dia tsy misy fifandraisana. Ireto avy ny firenena ahitana ny Folany: Benîno, Borkina Fasô, Eritrea, Ganà, Ginea, Ginea Bisao, Kamerona, Kôtidivoara, Maly, Maoritania, Nizera, Nizeria, Repoblikan' i Afrika Afovoany, Senegaly, Gambia, Siera Leôna, Sodàna, Sodàna Atsimo, Tôgô ary Tsady.

Miisa any amin' ny 35 tapitrisa any ho any ny Folany. Ny fiteny fola na folany no fitenin' ny ankamaroan' izy ireo. Ny fivavahana silamo no fivavahan' ny ankamaroany.
Fiteny toarega

Ny **fiteny toarega** dia sampan' ny vondrom-piteny berbera, ao amin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika na hamitô-semitika, izay tenenin' ny vahoaka toarega. Ireo fiteny ireo dia tenenina indrindra ao Alzeria, ao Borkina Fasô, ao Libia, ao Maly ary ao Nizera. Mahatratra hatrany amin' ny 5 tapitrisa ny olona miteny azy ireo. Ireto ireo fiteny ireo: ny fiteny tamahàka (ao avaratra), ny fiteny tamaseka, ny fiteny tamajeka, ny fiteny taoelemeta (ao atsimo). Soratana amin' ny abidy tifinagy sy amin' ny abidy latina ireo fiteny ireo.

Ny vondrom-piteny toarega dia ahitana fitenim-paritra maromaro izay mifanakaiky sy ifankahazoan' ny mpiteny azy izy ireo amin' ny ankapobeny:

* ny "fiteny toarega avaratra" na fiteny tamahaka (*tămahăqq*) izay fitenim-paritry ny  Kel Ajjer sy ny Kel Ahaggar;
* ny "fiteny toarega atsimo", comprenant:
** ny fiteny tamasaka na tamaseka (*tămášăqq*) – fitenim-paritry ny Kel Adagh;
** ny fiteny taierta tamazega na tamazaga (*tămážăqq*) – fitenim-paritry ny Kel Air;
** ny fiteny taoelemeta tamazega (*tawəlləmmət*) – fitenim-paritry ny Welleminden.

Ohatra:

ⵜⵉⵊⵉⵏⴰⵗ ⴰⵊⵏⴰⵗ ⵏ ⴾⵢⵍ ⵜⴰⵎⴰⵌⵆ ⵉⵢⴰⵏ ⴷⴰⵗ ⵉⵊⵏⴰⵗⴰⵏ ⵓⵉⵏ ⴰⵔⵓⵏⵢⵏ

## Jereo koa

* Fiteny berbera avaratra
* Fiteny berbera atsinanana
* Fiteny berbera andrefana
* Toarega (vahoaka)
Môsy (vahoaka)

Ny **Môsy** dia vahoaka ao Afrika Andrefana izay monina ao afovoan' i Borkina Fasô sy ao amin' ny tapany avaratr' i Ganà, Tôgô, ary Benîno.

Ao Borkina Fasô dia ny Môsy no foko maro anisa, ao amin' ny sahan' ny renirano Nazinon (na Volta Rouoge) sy Nakambé (na Volta Blache), izay mahatratra 52&nbsp;%n' ny mponina, izany hoe misy olona 9 ka hatramin' ny 10 tapitrisa. Ny vahoaka sisa dia ao amin' ny foko hafa miisa 60 mahery, ka ny lehibe amin' izy ireo dia ny Diola, ny Goronsy, ny Senofô, ny Lôby, ny Bôbô, ny Samô, ary ny Folany. Miteny môôre ny Môsy.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Borkina Fasô
Starkah

## BIOGRAPHIE
Starkah,Fantatry ny maro,izay mitondra ny anarana ALINIAINA ONJAHERITIANA Kanto,Teraka ny 03 Aogositra 1998,tao BEFELATANANA Antananarivo,Tana 101.

Nonina teto Antananarivo ny 1998 - 2005

Lehibe tao Antanetikely Ambohijoky ny taona 2005 - 2014

Tao anosibe ny 2014-2019

Alakamisy Anosiala ny taona 2019 mandrak'ankehitriny.

Miasa ao amin'ny MKLEN International : Clerk/Magasinier
Liu Yifei

**Liu Yifei** dia mpilalao mizaka ny zom-pirenen'i Repoblika Entim-bahoakan'i Sina teraka ny 25 Aogositra 1987 malaza amin'ny sarimihetsika Mulan 2020.

## Sarimihetsika

* 2002: The Story of a Noble Family (TV)
* 2003: Demi-Gods and Semi-Devils (TV)
* 2004: Love of May
* 2004: The Love Winner
* 2005: Chinese Paladin (TV)
* 2006: The Return of the Condor Heroes (TV)
* 2006: Abao's Story
* 2008: The Forbidden Kingdom
* 2010: Love In Disguise
* 2011: White Vengeance
* 2011: A Chinese Ghost Story
* 2012: The Four
* 2012: Assassins
* 2013: The Four II
* 2014: The Four III
* 2014: Outcast
* 2015: The Third Way of Love
* 2015: Night Peacock
* 2016: So Young 2: Never Gone
* 2017:The Chinese Widow
* 2017: Hanson and the Beast
* 2017: Once Upon a Time
* 2020: Mulan

## Rohy ivelany
Pergamôsy

I **Pergamôsy** na **Pergama** dia tanàna tranainy ao Azia Minora, ao Eolida izay miorina ao avaratr' i Smirna, ao amin' ny fihaonan' ny renirano Caïque sy Cétios, 25 km miala amin' ny Ranomasina Egea. Ankehitriny dia atao hoe *Bergama* izy ao  Torkia (faritanin' i Izmir). Amin' ny teny grika dia atao hoe Πέργαμον / *Pérgamon* io tanàna io.

## Jereo koa
**Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:**

* Efesôsy (na Efezy)
* Smirna
* Pergamôsy (na Pergama)
* Tiatira
* Sardisy (na Sarda)
* Filadelfia
* Laôdikea (na Laôdikea na Laôdisea)
Tiatira

I **Tiatira** dia tanàna tao Azia Minora tamin' ny Andro Taloha izay nahazo anarana vaovao ao Torkia atao hoe *Akhisar*, izay niorina 80 km miala ny Ranomasina Egea. Atao hoe Θυάτειρα / *Thuateira* izy amin' ny teny grika. I Seleokôsy I Nikatôra no nanome anarana (358-280 tal. J.K.) io tanàna io.

## Jereo koa
**Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:**

* Efesôsy (na Efezy)
* Smirna
* Pergamôsy (na Pergama)
* Tiatira
* Sardisy (na Sarda)
* Filadelfia
* Laôdikea (na Laôdikiza na Laôdisea)
Sardisy

I **Sardisy** na **Sarda** dia tamàna tany Azia Minora tamin' ny Andro Taloha izay renivohitr' i Lidia, niorina eo amoron' ny renirano  Pactole, ao amin' ny lohasahan' i Hermos, teo amin' ny toerana iorenan' ny tanàna ao Torkia atao hoe *Sart*. Atao hoe Σάρδεις / *Sardeis* izy amin' ny teny grika, amin' ny teny hebreon' ny Baiboly izy dia atao hoe ספרד‎ / *Sfarad* (niavian' ny anarana hoe Sefarada).

## Jereo koa
**Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:**

* Efesôsy (na Efezy)
* Smirna
* Pergamôsy (na Pergama)
* Tiatira
* Sardisy (na Sarda)
* Filadelfia
* Laôdikea
Smirna

I **Smirna** dia tanàna tany Azia Minora tamin' ny Andro Taloha, izay niorina tamin' ny morontsiraky ny Ranomasina Egea. Atao hoe Σμύρνη / *Smýrnē* na Σμύρνα / *Smýrna* izy amin' ny teny grika. Ao amin' ny toerana misy ny tanànan' i Izmir (any Torkia) ankehitriny no nisy azy. Tanàna mora arovana amin' ny fanafihana izy noho izy niorina ambony harambato sarotra anihina, an-tsaikanosy.

## Jereo koa
**Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:**

* Efesôsy (na Efezy na Efeso)
* Smirna
* Pergamôsy (na Pergama)
* Tiatira
* Sardisy (na Sarda)
* Filadelfia
* Laôdikea (na Laôdikia na Laôdisea)
Filadelfia (Azia Minora)

I **Filadelfia** dia tanàna tao Azia Minora tamin' ny Andro Taloha izay niorina ao atsimon' i Kogamis, amin' ny lalana mampitohy an' i Sardisy (na Sarda) sy Kôlôsia (na Kôlôsy), mifanandrify amin' ny toerana iorenan' i Alaşehir (tanana any Torkia) ankehitriny.

## Jereo koa
**Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:**

* Efesôsy (na Efezy)
* Smirna
* Pergamôsy (na Pergama)
* Tiatira
* Sardisy (na Sarda)
* Filadelfia
* Laôdikea
Fotorisma (kristianisma)

Ny **fotorisma** dia fomba fijery eskatôlôjika kristiana izay ivoasana ny andalana sasany ao amin' ny Apôkalipsin' i Joany sy ny Bokin' i Zakaria ary ny Bokin' i Daniela ho milaza zavatra hiseho any amin' ny fotoana hoavy amin' ny fanaovana heviteny ara-bakiteny azy ireo.

Ny fomba fijery eskatôlojika kristiana sasany anefa mandika ireo andalana ireo ho manondro ny lasa ao amin' ny  zava-misy manodidina ara-tandindona (simbôly) sy ara-tantara (preterisma sy histôrisisma), na ho manondro ny zava-mitranga amin' ny fotoana ankehitriny nefa tsy mandray ny simbôly sy ny fitantarana ara-bakiteny fa ara-panahy (idealisma). Mandrakariva ny mpanaraka ny fotorisma dia manam-pifandraisana akaiky amin' ny premilenarisma sy ny dispensansiônalisma.

## Jereo koa
**Fomba fiasa sy foto-pampianarana momba ny faminaniana**

* Histôrisisma

* Preterisma
* Amilenarisma
* Pôstmilenarisma
* Fotorisma
* Milenarisma
* Idealisma
Hery

Ny **hery**, amin' ny fizika, dia asa mekanika ampiharin' ny zavatra iray (na ampahany) amin' ny zavatra iray hafa (na ampahany). Raha tsy mifanohitra hery dia hanova ny hetsiky ny zavatra iray. Ny hery rehetra mihatra amin' ny zavatra iray dia mahatonga ity farany ity hiova hafainganam-pandeha (anisan' izany ny fanombohana mihetsika avy amin' ny tsy fihetsehana) na hiova endrika. Azo faritana tsotra ho fanosehana na fisarihana ny hery.

## Jereo koa

* Angovo

* Tanjaka (fizika)
Hafainganam-pandeha

Ny **hafainganam-pandehan'ny** zavatra iray dia ny tahan'ny fanovana ny toerany manoloana ny fehezan-teny, ary fiasa amin'ny fotoana. Ny hafainganam-pandeha dia mitovy amin'ny famaritana ny hafainganam-pandehan'ny zavatra iray sy ny fitarika ny fivezivezeny (ohatra: 60 km / ora any avaratra). Pandehany dia fotokevitra ifotony amin'ny kinematika, ny sampan'ny mekanika klasika izay mamaritra ny fihetsiky ny vatana.
Salamo faha-16

Ny **Salamo faha-16** na **Salamo 16** dia salamo ao amin' ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Baiboly. Tafiditra ao amin' ny fizaràna atao hoe "boky voalohany" (Sal. 1 - 41) ity salamo ity.

## Dikan-teny malagasy

### Dikan-teny protestanta
1 Miktama nataon' i Davida. Arovy aho, Andriamanitra ô, fa mialoka aminao aho.

2 Hoy izaho ny amin' i Jehovah: Tompoko Hianao; tsy misy soa ananako azo oharina aminao;

3 Ary ny amin' ny olona masina ambonin' ny tany, ireo no olona tsara laza izay sitrako indrindra.

4 Ho be ny fahorian' izay manova an' Andriamanitra hatakalony ny hafa. Tsy mba hanatitra ny fanati-drà aidiny aho, ary tsy mba hotononin' ny molotro ny anarany.

5 Jehovah no anjara lovako sy kapoakako; Hianao no mampaharitra ny anjarako.

6 Ny voafaritra ho anjarako dia eo amin' ny tany mahafinaritra; eny, manan-dova tsara aho.

7 Hisaotra an' i Jehovah Izay manome saina ahy aho; ary na amin' ny alina aza dia mananatra ahy ny foko.

8 Ataoko eo anatrehako mandrakariva Jehovah, fa eo an-kavanako Izy, ka dia tsy hangozohozo aho.

9 Izany no ifalian' ny foko sy iravoravoan' ny fanahiko; eny, ny nofoko aza hitoetra tsy manana ahiahy.

10 Fa tsy ho foinao ho any amin' ny fiainan-tsi-hita ny aiko; tsy hamela ny Iray Masinao ho latsaka ao amin' ny lavaka Hianao.

11 Hampahafantatra ahy ny lalan' aina Hianao; fa havokisam-pifaliana no eo anatrehanao, ary fahafinaretana no eo an-tananao an-kavanana mandrakizay.

### Dikan-teny katôlika

## Jereo koa

* **Boky voalohany**: Sal. 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31 - 32 - 33 - 34 - 35 - 36 - 37 - 38 - 39 - 40 - 41.

* **Boky faharoa**: Sal. 42 - 43 - 44 - 45 - 46 - 47 - 48 - 49 - 50 - 51 - 52 - 53 - 54 - 55 - 56 - 57 - 58 - 59 - 60 - 61 - 62 - 63 - 64 - 65 - 66 - 67 - 68 - 69 - 70 - 71 - 72.
* **Boky fahatelo**: Sal. 73 - 74 - 75 - 76 - 77 - 78 - 79 - 80 - 81 - 82 - 83 - 84 - 85 - 86 - 87 - 89.
* **Boky fahefatra**: Sal. 90 - 91 - 92 - 93 - 94 - 95 - 96 - 97 - 98 - 99 - 100 - 101 - 102 - 103 - 104 - 105 - 106.
* **Boky fahadimy**: Sal. 107 108 - 109 - 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115 - 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - 121 - 122 - 123 - 124 - 125 - 126 - 127 - 128 - 129 - 130 - 131 - 132 - 133 - 134 - 135 - 136 - 137 - 138 - 139 - 140 - 141 - 142 - 143 - 144 - 145 - 146 - 149 - 150.

* **Salamo apôkrifa**: Salamo faha-151 - Salamo faha-152 hatramin' ny faha-155.
Nikôlaisma

Ny **nikôlaisma** dia antokom-pivavahana kristiana resahina ao ao amin' ny Apôkalipsin' i Joany (na Fanambaràna) ao amin' ny Testamenta Vaovao, ao amin' ny Baiboly kristiana. Ny mpikambana ao aminy dia atao hoe **Nikôlaita**.  Noheverin' ny Fiangonana ho mpanao fampianaran-diso (heretika) izany firehana izany. Araka ny Apôkalipsy 2.6 sy 2.15 dia fantatra tao amin' ny tanànan' i Efesôsy (na Efezy na Efeso) sy tany Pergamôsy (na Pergamo) izy ireo. 

Noderaina ny fiangonan' i Efesôsy noho ny fankahalany ny Nikôlaita ("Kanefa izao no toetranao: halanao ny asan' ny Nikolaita, izay halako koa." -- Apô 2.6), ary nisy fanamarihana momba ny fiangonan' i Pergamposy izay nisy nanaraka ny nikôlaisma: "Ary toy izany koa, misy eo aminao izay mitàna ny fampianaran' ny Nikolaita tahaka ny an' ireny." -- Apô 2.15)

## Jereo koa

* Fiangonana fiton' ny Apôkalipsy