open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paraky (zavamaniry)

Ny **paraky** dia zavamaniry ahitra maniry isan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*, teratany any Amerika Afovoany, ambolena betsaka mba hahazoana raviny maina izay be nikôtinina  ampiasaina amin' ny fanomanana ny paraky hofohina na hokisohina. ***Nicotiana tabacum*** no anarany ara-tsiansa. Rehefa lehibe izy dia mahatratra 1 ka hatramin' ny 2&nbsp;m. Mitohy hatrany ny fikarohana momba ny razambeny amin' ny vondron-karazana *[[Nicotiana]]* eny amin' ny natiora, saingy heverina fa safiotra avy amin' ny *Nicotiana sylvestris* sy ny *Nicotiana tomentosiformis*, ary angamba koa ny *Nicotiana otophora*, izy io.

## Toetrany
Ahitana alkalôida tena misy poizina ilay zavamaniry: ny nikôtinina (fatra mahafaty eo anelanelan' ny 30 sy 60 mg) izay famonoana bibikely mahery vaika (50 heny noho ny DDT). Voapoizina indraindray ny mpioty ravim-paraky satria miditra amin' ny hoditra ny nikôtinina (aretin' ny paraky maitso). Mahalana no misy ny fanapoizinana avy amin' ny fihinanana mivantana ilay zavamaniry.

Any ambanivohitra dia tsy maintsy arovana tsy ho eny amin' ny tanim-paraky ny biby fiompy satria amin' ny ankapobeny dia tsy mazaka mihinana ravin-paraky izy ireo. Maro ny fanadihadiana mampiseho fa ny fifohana sigara dia miteraka homamiadana.

## Jereo koa

* *[[Nicotiana]]* 

* Paraky
* Sigara
* Rongony
Hesiôdôsy

**Hesiôdôsy** (Grika: Ἡσίοδος *Hēsíodos*, 'ilay mamoaka feo') dia poeta grika fahiny izay noheverina fa navitrika teo anelanelan'ny 750 sy 650 talohan'i JK, tamin'ny fotoan'i Homer.
Jean-Joseph Sanfourche

Jean-Joseph Sanfourche dia mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 1929 ary maty ny 2010

### Rohy ivelany
École nationale de l'aviation civile

**École nationale de l'aviation civile** (Aviation Sivily), nomena anaram-bositra hoe "ENAC", naorina tamin'ny 1949, no malaza indrindra amin'ny "*Grandes écoles scientifiques*" amin'ny injeniera fiaramanidina sy fiaramanidina any Frantsa. ENAC dia any Toulouse.

Manana Fondation ny oniversite. Ny fikambanan'ny ENAC Alumni no solontenan'ireo nahazo diplaoma.

Nanomboka tamin'ny Janoary 1, 2011, izy no oniversite aeronautika lehibe indrindra eoropeana.

### Nahazo diplaoma malaza
* Marc Houalla, Talen'ny seranam-piaramanidina CDG Paris
HEC Paris

**HEC Paris** dia Sekoly Business Eoropeana misy tobim-pianarana maro any amin'ny toerana toa an'i Parisy, Jouy-en-Josas ary Doha. Niorina tamin'ny 1881.

HEC dia laharana faha-2 amin'ireo Sekoly Business Eropeana tamin'ny 2015, araka ny filaharan'ny Financial Times. Ny fandaharan'asa Executive MBA dia manana laharana faha-3 eran-tany ihany koa.

Ny fandaharan'asany dia nahazo fankatoavana iraisam-pirenena telo tamin'ny alàlan'ny AMBA, EQUIS ary AACSB.
École nationale des travaux publics de l'État

**École nationale des travaux publics de l'État** (ENTPE) dia sekoly injeniera frantsay any Vaulx-en-Velin, akaikin'i Lyon. Niorina tamin'ny 9 Janoary 1954 izy io. Tamin'ny taona 2011 dia 761 ny isan'ny mpianatra (35% amin'izy ireo dia vehivavy).

Mpikambana ao amin'ny *Conférence des grandes écoles* ny ENTPE. Ny oniversite dia manofana injeniera ao anatin'ny telo taona, izay miasa amin'ny injeniera sivily. Jean-Baptiste Lesort no talen’ny andrim-panjakana ankehitriny nanomboka ny 14 jona 2010 ka hatramin’ny 25 aogositra 2015.

### Nahazo diplaoma malaza
* Annie Guillemot, injeniera
Fitenim-paritra malagasy

Ny **fitenim-paritra malagasy** dia endriky ny fiteny malagasy tenenina isaky ny faritra eto Madagasikara izay mitondra ny anaran' ny foko na vondrom-poko miteny azy indrindra. Mizara roa lehibe ny fitenim-paritra malagasy, dia ny fitenim-paritra tatsinanana sy ny fitenim-paritra tandrefana. Marihina fa tsy mifanandrify tanteraka amin' ny atao hoe "foko" ny ftenim-paritra malagasy, araka ny fandinihan' ny mpahay teny azy, na dia mitondra anaram-poko aza ireo fitenim-paritra ireo.

## Fanasokajiana ny fitenim-paritra malagasy
Misokajy roa ny fitenim-paritra malagasy ka ao ireo fitenim-paritra tatsinanana (izay ahitana ny fiteny merina) sy ireo fitenim-paritra tandrefana (izay ahitana ny fiteny sakalava); fanampin' ireo dia misy ireo fitenim-paritra lazaina hoe "mandray roa". Ireo fiteny any andrefana sy atsimon' ny Nosy dia fitenim-paritra tandrefana fa ireo ao amin' ny tany avo afovoany (lembalemba afovoany) sy ny ankamaroan' ny fiteny any avaratra dia fitenim-paritra tatsinanana. Ny *[[Ethnologue]]* dia mirakitra karazam-pitenim-paritra malagasy miisa 12 izay heveriny ho fiteny miavaka.

### Fitenim-paritra tatsinanana
Ny fitenim-paritra tatsinanana dia:

* ny fiteny betsimisaraka avaratra (1 270 000 mpiteny) – tenenin' ny Betsimisaraka amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanan' ny Nosy;
* ny fiteny betsimisaraka atsimo (2 000 000 mpiteny) – tenenin' ny Betsimisaraka amin' ny tapany avaratry ny Faritra Vatovavy-Fitovinany;
* ny fiteny malagasy amin' ny afovoan-tany (10 893 000 ny mpiteny) – tenenina ao afovoan' ny Nosy sady ahitana ny fitenim-paritra atsimo-atsinanana toa ny fiteny antemoro sy ny fiteny antefasy;
* ny fiteny antanosy (639 000 mpiteny) – tenenin' ny vahoaka antanosy any atsimon' ny Nosy;
* ny fiteny antesaka (1 130 000 ny mpiteny) – tenenin' ny vahoaka antesaka any atsimo-atsinanan' ny Nosy.

### Fitenim-paritra tandrefana
Ny fitenim-paritra tandrefana dia:

* ny fiteny antankarana (156 000 mpiteny) – tenenin' ny Antankarana any amin' ny tendrony avaratry ny Nosy;
* ny fiteny bara (724 000 mpiteny) – tenenin' ny vahoaka bara any atsimon' ny Nosy;
* ny fiteny masikoro (550 000 mpiteny) – tenenin' ny Masikoro any atsimo-andrefan' ny Nosy;
* ny fiteny sakalava (1 210 000 ny mpiteny) – fitenin' ny Sakalava any amin' ny morontsiraka andrefan' ny Nosy;
* ny fiteny tandroy-mahafaly (1 300 000 mpiteny) – tenenin' ny Antandroy sy ny Mahafaly any atsimon' ny Nosy;
* ny fiteny tsimihety (1 615 000 mpiteny) – tenenin' ny vahoaka tsimihety.

Fanampin' izany, ny ny fiteny kibosy (41 700 mpiteny) dia tenenina any amin' ny Mayotte any amin' ny tambanosin' i Kômôro, any avaratra-andrefan' i Madagasikara.

## Fahasamihafan' ny fitenim-paritra
Hita eo ambany ny tabilao maneho ny lanjan' isan' ny fahasamihafan' ny tenim-paritra.


## Jereo koa

* Foko eto Madagasikara
* Foko valo ambin' ny folo
Ángela Aguilar

Ángela Aguilar Álvarez (Los Angeles, Kalifornia; 8 Oktobra 2003), dia mpihira Meksikana-Amerikana amin'ny mozikam-paritra Meksikana.
Bokin' ny Maty

Ny **Bokin' ny Maty** (ejipsianina: 𓂋𓏤𓈒 𓏌𓏤 𓉐𓂋 𓏏𓂻 𓅓 𓉔𓂋 𓅱 𓇳𓏤 *ru nu peret em heru*) dia lahatsoratra ejipsianina tranainy nanomboka tamin' ny papirosy 50 CE tamin' ny ankapobeny ary nosoratana tamin' ny soratra ejipsianina fahiny tany am-piandohan' ny taona 50 tany ho any. Ny anarana ejipsianina tany am-boalohany ho an' ilay lahatsoratra, nadika *rw nw prt m hrw*, dia nadika hoe **Bokin' ny Fivoahan' ny Andro** na **Bokin' ny Mipoitra ao amin' ny Mazava**. Ny "Boky" no teny akaiky indrindra ilazana ny fanangonana lahatsoratra misy ody majika maromaro natao hanampiana ny dian' ny maty iray amin' ny Duat, na any ambanin' ny tany, sy mankany amin' ny fiainana any ankoatra ary nosoratan' ny pretra maro anatin' ny vanim-potoana iray, nandritra ny 1 000 taona teo ho eo.

Ny sasany amin' ireo ody voarakitra ao amin' ny boky ireo dia notsoahina avy amin' ireo lahatsoratra tranainy ireo ary tamin' ny taona arivo faha-3 tal. J.K. Nisy ody hafa noforonina nanaraka teo amin' ny tantaran' ny Ejipsianina, nanomboka tamin' ny Vanim-potoana Anelanelana Fahatelo (taonjato faha-11 ka hatramin'ny faha-7 tal J.K.).
ECAM LaSalle

Niorina tamin'ny 1900, ny **ECAM LaSalle**, *École catholique d'arts et métiers* taloha, dia sekoly injeniera, iray amin'ny "Grandes écoles" frantsay. Niorina tao Reims izy io ary nifindra tany Lyon tamin'ny 1946, tany amin'ny havoanan'i Fourvière.

Ny fandaharam-pianarana ECAM dia ahitana taranja siantifika sy teknika, ary koa fiofanana azo ampiharina amin'ireto sampana 5 manaraka ireto: Injeniera Mekanika, Siansa ara-materialy, Injeniera elektrônika sy elektrônika, Automation, Teknolojian'ny Fampahalalam-baovao ary Injeniera famokarana na fanatanterahana tetikasa.

### Nahazo diplaoma malaza
* Pierre Dupasquier, injeniera
Institut polytechnique des sciences avancées

Ny **Institut polytechnique des sciences avancées**, nomena anaram-bosotra hoe "IPSA", naorina tamin'ny 1961, no malaza indrindra amin'ny "*école d'enseignement supérieur privé*" amin'ny injeniera fiaramanidina sy fiaramanidina any Frantsa. IPSA dia any Ivry-sur-Seine, Lyon ary Toulouse.

### Nahazo diplaoma malaza
* Éric Boullier (1999), talen'ny ekipa Formula 1 ankehitriny, McLaren
* Julien Simon-Chautemps (2002), injeniera amin'ny hazakazaka amin'ny ekipa Sauber Formula 1 ankehitriny
Asiriana (vahoaka)

Ny **Asiriana** (ܣܘܪ̈ܝܐ , *Sūrāyē* / *Sūrōyē*) dia foko teratany any Atsinanana Afovoany. Misy milaza tena ho Siriana, Kaldeana, na Arameana izy ireo. Ny Asiriana ankehitriny dia Kristiana siriaka izay milaza fa avy tao amin' ny tanin' i Asiria taloha, izay anisan' ny sivilizasiôna tranainy indrindra eran-tany, nanomboka tamin' ny taona 2500 tal. J.K. tany Mezôpôtamia fahiny.

Ny Asiriana ankehitriny dia ny Kristiana tatsinanana rehetra any amin' ny faritr' i Mezôpôtamia miteny amin' ny tenim-paritra neô-arameana na neô-aramaika (atao hoe fiteny siriaka), manana lova iombonana, monina indrIndra any Iràka, any Siria, any Iràna ary any Torkia ny ankamaroany. Ireto avy izy ireo araka ny fivavahana arahiny: Katôlika kaldeana, Prôtestanta asiriana, Ôrtôdôksa siriaka, Katôlika siriaka, Apôstôlika asiriana, Fiangonana Tatsinanana Tranainy.

Iadian-kevitra eo amin' ny olona voakasik' izany ny olana momba ny anaran' izy ireo; samy mampiasa ny teny hoe *Asiriana* sy ny hoe *Asiriana-Kaldeana* ny manam-pahaizana sy ny mpanao gazety, ka tsy ampiasaina afa-tsy hanondroana ny Asiriana ao amin' ny Fiangonana Kaldeana ity anarana farany ity.

Ireo izay nanorim-ponenana any Rosia, lasa Firaisana Sôvietika taty aoriana, no hany nahazo tombony tamin' ny fanekena azy ireo ho "vahoaka" (*narod*), izany hoe vondrom-poko, miaraka amin' ny fiarovana ny fiteniny sy ny kolontsainy tsy misy fanavahana firehana ara-pivavahana, amin' ny anarana hoe *Aisor* ("Asiriana").

Any amin' ny firenena hafa ao amin' ilay faritra, dia notoherin' ny governemanta isan-karazany, eny fa niharan' ny fandatsahan-dra, toy ny tany Iràka, izay rehetra mety ho fanamafisana ny maha izy ny foko vitsy anisa, ka manazava amin' ny ampahany ny olana amin' ny fananganana firenena sy fanomezana anarana iombonana hanondroan' izy ireo ny tenany izany toe-javatra izany.

Tamin' ny fanisam-bahoaka natao tany Aostralia, Kanada, Etazonia ary Zelandy Vaovao, dia ny hoe *Asiriana* no teny ampiasaina, toy ny any Armenia sy any Jeôrjia. Tsy misy fanisana ara-poko any Afovoany Atsinanana (afa-tsy any Israely, izay ahitana Asiriana vitsy).

## Jereo koa

* Fiteny asiriana

* Asiria
* Kaldea
Percy Liza

**Percy Liza** (**Carlos Percy Liza Espinoza** no anarany feno) dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 10 Aprily 2000 tao Chimbote Milalao toy ny mpialoha lalana izy ary ny ekipany ankehitriny dia Sporting Cristal avy amin'ny Liga 1 ao Però.

Teraka sy lehibe tao an-tanànan'i Chimbote, teraka tao Lima ny 16 taona, izay naneken'ny Sporting Cristal hanafay azy taorian'ny famindrana azy tany an-drenivohitra. Tompondakan'ny Fifaninanana Promotion 2018, nanao ny bitany ofisialy niaraka tamin'ny ekipa voalohany izy tamin'ny faha-18 taonany, tamin'ny Aprily 2019. Taorian'ny naratra mafy tamin'ny fiandohan'ny asany, dia nandany vanim-potoana iray hafa tao amin'ny tahiry izy Ny taona nanaraka dia nanangana ny tenany izy. ho mpilalao fototra ho an'ny klioba nahazo ny anaram-boninahitra matihanina voalohany tamin'ny taom-pilalaovana 2020, izay ho tompondaka amin'ny fifaninanana miaraka amin'ny Sporting Cristal. Liza dia nahavita nandrombaka ny fifaninanana Apertura, ny amboaran'ny Bicentennial ary nambara ho tompondaka amin'ny fifaninanana.

## Jereo koa

* Baolina kitra
Salamo faha-100

Ny **Salamo faha-100** dia salamo ao amin' ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Baiboly. Tafiditra ao amin' ny fizaràna atao hoe "boky fahefatra" (Sal.  90 - 106). Ny Salamo faha-99 no eo alohany ary ny faha-101 no manaraka azy.

### Dikan-teny katôlika
1 Salamo fiderana. Manaova hobin-kafaliana mankamin' ny Tompo hianareo mponina amin' ny tany rehetra.

2 Manompoa an' ny Tompo amin-kafaliana, mankanesa eo anatrehany amim-piravoravoana.

3 Fantaro fa Andriamanitra, Iaveh; izy no nanao antsika, ka azy isika, vahoakany sy andian' ondriny amin' ny tanim-bilony.

4 Avia ho eo ambavahadiny amim-piderana, sy eo an-kianjany amim-pihirana; ankalazao izy, isaory ny anarany.

5 Fa tsara Iaveh, mandrakizay ny famindram-pony, ary maharitra amin' ny taona mifandimby ny fahamarinany.

### Dikan-teny prôtestanta
1 [Fiantsoana izao tontolo izao hanompo an' i Jehovah] Salamo ho fiderana. Mihobia ho an' i Jehovah, ry tany rehetra.

2 Manompoa an' i Jehovah amin' ny fifaliana; Mankanesa eo anatrehany amin' ny fihobiana.

3 Aoka ho fantatrareo fa Jehovah no Andriamanitra; Izy no nanao antsika, ary Azy isika, Dia olony sy ondry fiandriny.

4 Midira eo amin' ny vavahadiny amin' ny fisaorana, Ary eo an-kianjany amin' ny fiderana; Misaora Azy, mankalazà ny anarany,

5 Fa tsara Jehovah; Mandrakizay ny famindram-pony, Ary mihatra amin' ny taranaka fara mandimby ny fahamarinany.

## Jereo koa

* **Boky voalohany**: Sal. 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31 - 32 - 33 - 34 - 35 - 36 - 37 - 38 - 39 - 40 - 41.

* **Boky faharoa**: Sal. 42 - 43 - 44 - 45 - 46 - 47 - 48 - 49 - 50 - 51 - 52 - 53 - 54 - 55 - 56 - 57 - 58 - 59 - 60 - 61 - 62 - 63 - 64 - 65 - 66 - 67 - 68 - 69 - 70 - 71 - 72.
* **Boky fahatelo**: Sal. 73 - 74 - 75 - 76 - 77 - 78 - 79 - 80 - 81 - 82 - 83 - 84 - 85 - 86 - 87 - 89.
* **Boky fahefatra**: Sal. 90 - 91 - 92 - 93 - 94 - 95 - 96 - 97 - 98 - 99 - 100 - 101 - 102 - 103 - 104 - 105 - 106.
* **Boky fahadimy**: Sal. 107 108 - 109 - 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115 - 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - 121 - 122 - 123 - 124 - 125 - 126 - 127 - 128 - 129 - 130 - 131 - 132 - 133 - 134 - 135 - 136 - 137 - 138 - 139 - 140 - 141 - 142 - 143 - 144 - 145 - 146 - 149 - 150.

* **Salamo apôkrifa**: Salamo faha-151 - Salamo faha-152 hatramin' ny faha-155.
Afrika Atsimo-Atsinanana

I **Afrika Atsimo-Atsinanana** dia faritra aty Afrika manelanelana an' i Afrika Atsinanana sy Afrika Atsimo, izay ahitana ireto firenena ireto: Bôtsoana, Borondy, Esoatiny, Kenia, Lesôtô, Malaoy, Môzambika, Tanzania, Afrika Atsimo, Oganda, Zambia ary Zimbaboe ao amin' ny tanibe, miaraka amin' ireo nosy Madagasikara, Maorisy, La Réunion, ireo nosy Kômôro, ary tao koa i Mayotte.

## Jereo koa

* **Fizaram-paritra ao Afrika**: Afrika Avaratra - Afrika Andrefana - Afrika Atsimo (faritra) - Afrika Atsinanana - Afrika Afovoany

* **Faritra hafa**: Tandrok' i Afrika - Sahara - Sahely - Afrika atsimon' i Sahara - Magreba
Gresy Lehibe

I **Gresy Lehibe** na **Grisia Lehibe** dia faritra nisy mponina miteny grika tao amin' ny tapany atsimo amin' i Italia, any amin' ny faritra Calabria, Apulia, Basilicata ary Campania ankehitriny. Ireo voanjo miteny grika ireo, izay nanomboka tonga tamin' ny taonjato faha-8 tal JK, dia nitondra ny sivilizasiôna grika, izay namela marika maharitra tao amin' ireo faritany ireo, toy ny tamin' ny kolontsain' i Rôma fahiny. Amin' ny teny grika taloha izy io dia atao hoe ἡ Mεγάλη Ἑλλάς / *hê megálê Hellás*, fa amin' ny teny latina kosa dia *Magna Græcia*)
Nosy Glorieuses

Ny **Nosy Glorieuses** na **Nosy Sambatra** dia vondro-nosy tsy misy mponina, ao amin' ny Ranomasimbe Indianina, eo anelanelan' i Madagasikara sy ny vondro-nosy Kômôro. Nosy be fasika roa voahodidin' ny harana izy io, izay ahitana koa harandriaka maromaro. Mirefy 7 km2 ilay vondronosy.

Nisy fitakiana momba ity vondronosy ity, izay nakambana tamin' ny Prôtektôrata frantsain' i Madagasikara teo aloha, dia nataon' i Madagasikara ity tamin' ny taona 1973.

## Jereo koa

* **[[Nosy Miparitaka]]** (na **[[Nosy Malagasy]]**):
* Nosy Juan de Nova (na Nosy Kely)
* Bassas da India (na Nosy Bedimaky)
* Nosy Europa (na Nosy Ampela)
* Nosy Glorieuses (na **Nosy Sambatra**)
* Nosy Tromelin
* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Bassas da India

I **Bassas da India** na **Nosy Bedimaky** dia nosim-batohara iva ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika, eo anelanelan' ny morontsirak' i Madagasikara sy ny an' i Môzambika, ary iray amin' ny Nosy Miparitaka any amin' ny Ranomasimbe Indiana, iray amin' ny distrika ao amin' ny "Tany Atsimo sy Antarktika Frantsay".

Takian'i ny Bassas da India.

I Bassas da India dia nosim-batohara ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika, 376&nbsp;km andrefan' i Morombe aty Madagasikara, 114&nbsp;km avaratra-andrefan' ny Nosy Europa ary 435&nbsp;km atsinanan' i Ponta São Sebastião (Ilha de Moçambique) any Môzambika.

## Jereo koa

* **[[Nosy Miparitaka]]** (na **[[Nosy Malagasy]]**):
* Nosy Juan de Nova (na Nosy Kely)
* Bassas da India (na **Nosy Bedimaky**)
* Nosy Europa (na Nosy Ampela)
* Nosy Glorieuses (na Nosy Sambatra)
* Nosy Tromelin
* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Nosy Europa

Ny **Nosy Europa** na **Nosy Ampela** dia nosy kely aty amin' ny Ranomasimbe Indianina, latsaky ny 30&nbsp;km2 ny velarantany, any amin' ny tapany atsimon' ny Lakandranon' i Môzambika. Isan' ireo Nosy Miparitaka izy. Ny Nosy Europa anefa dia takian' i Madagasikara. Isan'ny toerana lehibe maneran-tany fiterahan' ny sokatra maitso ny Nosy Europa. Izy io anefa dia nosy tsy mety ho an' ny olombelona tsatria sy misy rano madio, fonenan' ny andiana moka ary voahodidin' ny antsantsa maro dia maro.

Ny Nosy Europa dia any amin' ny 292&nbsp;km akaiky indrindra ny morontsiraka malagasy ary 496 km miala ny morontsiraka afrikana. Ny nosy dia eo amin' ny tsipika izay mampifandray ny tanànan' i Toliara eto Madagasikara amin' ny an' i Beira any Môzambika.

## Jereo koa

* **[[Nosy Miparitaka]]** (na **[[Nosy Malagasy]]**):
* Nosy Juan de Nova (na Nosy Kely)
* Bassas da India (na Nosy Bedimaky)
* Nosy Europa (na **Nosy Ampela**)
* Nosy Glorieuses (na Nosy Sambatra)
* Nosy Tromelin
* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Nosy Juan de Nova

Ny **Nosy Juan de Nova** na **Nosy Kely** dia nosy ao amin' ny Ranomasimbe Indiana, any amin' ny Lakandranon' i Môzambika, izay tany frantsay takian' i Madagasikara. Mandrakotra velaran-tany 4,8&nbsp;km2, fisaka izy io ary voahodidin' ny haran-dranomasina lehibe. Tsy misy seranan-tsambo ny nosy, fa manana lalam-piaramanidina mirefy 1,2&nbsp;km.

Ny Nosy Juan de Nova dia 140&nbsp;km miala an' i Tambohorano, 207&nbsp;km andrefana-atsimoa-andrefan' ny Tanjona Vilanandro ary 288&nbsp;km miala ny morontsiraka afrikana.

## Jereo koa

* **[[Nosy Miparitaka]]** (na **[[Nosy Malagasy]]**):
* Nosy Juan de Nova (na **Nosy Kely**)
* Bassas da India (na Nosy Bedimaky)
* Nosy Europa (na Nosy Ampela)
* Nosy Glorieuses (na Nosy Sambatra)
* Nosy Tromelin
* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Nosy Tromelin

Ny **Nosy Tromelin** dia nosy ao amin' ny Ranomasimbe Indiana, ao amin' ny distrika frantsain' ny Nosy Miparitaka, izay mifamatotra amin' ny "Tany Atsimo sy Antartika Frantsay". Takian' i Maorisy ho azy io nosy io. Ny Nosy Tromelin dia 436 km atsinanan' i Madagasikara ary 560 km avaratry ny nosy La Réunion sy Maorisy.

## Jereo koa

* **[[Nosy Miparitaka]]** (na **[[Nosy Malagasy]]**):
* Nosy Juan de Nova (na **Nosy Kely**)
* Bassas da India (na Nosy Bedimaky)
* Nosy Europa (na Nosy Ampela)
* Nosy Glorieuses (na Nosy Sambatra)
* Nosy Tromelin
Dinan' i Atlantika

Ny **Dinan' i Atlantika**, izay mandray sy mamarana ny lahatenin'i Franklin Delano Roosevelt momba ireo fahalalahana efatra, dia "miezaka mametraka ny fototry ny politika iraisam-pirenena vaovao". Io fanambarana manetriketrika io, natao tamin’ny 14 aogositra 1941, dia nanaraka ny Fihaonambe Atlantika, nanomboka ny 9 ka hatramin’ny 12 aogositra 1941, natao tao anaty sambo mpiady *USS Augusta*, any Atlantika, any Newfoundland, eo amin’ny Filohan’i Etazonia, Franklin D. Roosevelt, sy ny praiminisitra britanika, Winston Churchill.
Fihaonambe tao Brazzaville

Ny **Fihaonambe to Brazzaville** dia nokarakarain’ny Comité français de la Libération nationale (CFLN) nandritra ny Ady Lehibe II, nanomboka ny 30 Janoary ka hatramin’ny 8 Febroary 1944, mba hamaritana ny anjara asa sy ny hoavin’ny Fanjakana mpanjanaka frantsay. Amin’ny faran’ity fihaonambe ity dia tapaka ny fanafoanana ny fehezan-dalàna mifehy ny indigénat. Nandritra ny kaonferansa dia nolaniana ny tolo-kevitra nataon'i Félix Éboué momba ny politikan'ny assimilation ho an'ny zanatany. Nampahatsiahivin’ny jeneraly de Gaulle fa “farany” ny fifandraisana misy eo amin’i Frantsa sy ireo zanataniny ary ny fanambarana farany amin’ny fihaonambe dia mandà tanteraka ny “izay mety hisian’ny fampandrosoana ivelan’ny vondrona frantsay sy izay lalàm-panorenana rehetra, na dia lavitra aza, amin’ny fitondrana tena”.
Loi-cadre Defferre

Ny ***Loi-cadre'' ''Defferre*** dia ilay Lalàna laharana faha-56-619 tamin' ny 23 Jona 1956, fantatra amin' ny anarana hoe ***Loi-cadre***, izay manome alalana ny governemanta frantsay hanatanteraka fanavaozana sy handray fepetra mifanaraka amin' izany mba hiantohana ny fampandrosoana ny fari-tany eo ambany fiandraiketan' ny ministeran' i France d’outre-mer. Ny hetsika nataon' i Gaston Defferre, minisitry ny ampitan-dranomasina frantsay sady ben' ny tanànan' i Marseille, sy Félix Houphouët-Boigny, filoha voalohan' i Côte d'Ivoire ary ben' ny tanànan' i Abidjan.

## Jereo koa

* Tanaran' i Madagasikara

* Madagaskara zanatany frantsay

* Prôtektôrata frantsain' i Madagasikara
Richard Andriamanjato

I **Richard Mahitsison Andriamanjato** dia pastora sy mpanao pôlitika malagasy, taraka tamin' ny 31 Jolay 1930 tao Mahitsy ary maty tamin' ny 16 Mey 2013 tany Paris.

## Tantarany

### Taompolo 1950-1960
Rehefa vita ny fianarana dia lasa mpitandrina i Andriamanjato. Izy koa dia nandray anjara tamin' ny hetsika nasiônalista. Nanomboka tamin' ny taona 1950 ka hatramin' ny 1957 dia nianatra tany Frantsa izy. Tamin' ny taona 1957, nanatrika ny fihaonambe tany Bandung izy ary lasa olo-malaza tamin' ny ankolafy nasiônalista nanohitra an' i Philibert Tsiranana. Izy koa no nandimby ny olo-malaza nasiônalista, ny mpitandrina Ravelojaona, ho mpitandrina ny Tempoly Ambohitantely eto Antananarivo.

Tsy ela dia tafiditra tao amin' ny biraon' ny Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara (FFPM) i Andriamanjato. Lasa filohan’ ny *Council of the Churches* of *Africa* koa izy, mpikambana tao amin' ny *World Council of Churches* tany Genève ary talen' ny *Christian Institute for Peace*.

Lasa kômonista resy lahatra koa i Andriamanjato. Tamin' ny taona 1958, nanangana ny Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara (AKFM) izy, izay nifandray tamin' ny *Parti Communiste Français* ("Antoko Kômonista Frantsay") ary nitana ny maha mpanohitra azy nandritra ny folo taona mahery. Tamin' ny taona 1959 izy dia voafidy ho ben' ny tanànan' Antananarivo.

### Taompolo 1970-1990
Tamin' ny taona 1972 dia nanohana an' i Didier Ratsiraka i Andriamanjato, ary tamin' ny 1976 dia nitarika ny AKFM tao amin' ny Mandatehezam-Pirenena Miaro ny Revolisiona (*Front Nationale pour la Défense de la Révolution* - FNDR), izay fiaraha-mitantana ny governemanta. Mpanohana an' i Albert Zafy izy taty aoriana ka nisaraka tamin-dRatsiraka sy ny AKFM tamin’ ny taona 1989 ary nanangana ny Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara – Fanavaozana (na AKFM-Fanavaozana).

### Taompolo 2000-2020
Tamin' ny taona 1991 ka hatramin' ny 1993 dia izy no filohan' ny Komitin' ny Tetezamita misahana ny fanarenana ara-toekarena sy sôsialy niaraka tamin' i Manandafy Rakotonirina; hatramin' ny taona 1998. Nijoro ho an' ny antokony izy tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny Novambra 1996 ary nahazo ny laharana fahadimy, nahazo ny 4,94 % amin' ny vato manan-kery.

Nanomboka ny tapaky ny taona 1990 dia niala tamin' ny fanaovana pôlitika i Andriamanjato. Ny zanany, Ny Hasina Andriamanjato, dia mpanao pôlitika ihany koa.

Nodimandry teny an-dalana ho any Paris ny 16 Mey 2013 i Richard Andriamanjato ary tamin' ny 23 Mey 2013 no naverina teto Madagasikara ny vata-mangatsiakany.

## Jereo koa

* Antoko pôlitika malagasy
* Fanagasiana
* Parti Social Démocrate de Madagascar
Félix Éboué

I **Félix Éboué** dia mpanao pôlitika mizaka ny zom-pirenena frantsay, teraka tamin' ny 26 Desambra 1884 tao Cayenne ary maty tamin' ny 17 Mey 1944 tao Kairo, dia mpandraharaham-panjakana tamin' ny fanjanahan-tany, mpanohitra miafina ny fanjakazakan' i Alemaina Nazi (sy ny mpiara-dia aminy) tamin' ny ora voalohany nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Homanista sy framasô izy sady mpikambana tao amin' ny Section française de l'Internationale ouvrière (SFIO) hatramin' ny Septambra 1939. Raha vantany vao nofehezin' ny tafiky ny Reich Fahatelo i Frantsa, tamin' izany izy dia governoran' i Tsady izay fananan' ny mpanjanatany frantsay tamin' izany fotoana izany, dia nametraka ny faritany teo anilan' ny Frantsa Afaka (frantsay: *France Libre*) raha vao nandre ny fiangavian’ ny Jeneraly de Gaulle tamin’ ny 18 jona 1940. Nomeny tamin' ny fomba ôfisialy an' i Frantsa Afaka ny maha Fanjakana manana fiandrianana ary lasa Compagnon de la Libération fahatelo araka ny sitrapon' ny Jeneraly de Gaulle. Nanomboka tamin’ ny 20 May 1949, dia nampandrina tao amin’ ny Panthéon i Félix Éboué.

## Loharano sy fanamarihana
Anatole France

I **Anatole France** na **François Anatole Thibault** dia mpanao asa soratra mizaka ny zom-pirenena frantsay, teraka tamin' ny 16 Avrily 1844 tao Paris ary maty tamin' ny 12 Oktobra 1924 tao Saint-Cyr-sur-Loire (Indre-et-Loire), isan' ireo lehibe indrindra tamin' ny vanim-potoanan' ny Repoblika Fahatelo, izay iray amin' ireo mpitsikera literatiora lehibe indrindra. Lasa iray amin' ireo mpanetsika ny feon' ny fieritreretana nanan-danja indrindra tamin' ny androny izy, nanolo-tena tamin' ny antony ara-tsôsialy sy ara-pôlitika maro tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Nahazo ny Loka Nobel ho an' ny Literatiora izy noho ny asany tamin' ny 1921.
Haifa

I **Haifa** dia tanàna amorontsiraka ao Israely, miorina eo amoron' ny Ranomasina Mediteranea. Heverina ho renivohitr' i Israely Avaratra i Haifa, ka izy sy ny manodidina azy dia nisy mponina manodidina ny antsasa-tapitrisa eo ho eo tamin' ny faran' ny taona 2008. Fantatra izy amin' ny fisian' ny seranan-tsambo lehibe misy rano lalina ao sy ny indostria simika lehibe ao aminy. Ao no misy ny Oniversite Technion.

Atao hoe חֵיפָה / *Ḥefa* izy amin' ny teny hebreo, fa حيفا / *Ḥayfa* kosa amin' ny teny arabo. Mbola tsy fantatra ny niandohan' ny anarany, na dia naroso aza ny teny hebreo hoe *hof* ("morontsiraka), na ny fampikambanana ny teny hoe *hof* sy *yafe* ("morontsiraka tsara tarehy") izay naroso vao haingana kokoa.

## Jeôgrafia
Any avaratr' i Israely sy ao amin' ny distrika mitondra ny anarany no misy an' i Haifa, izay tanàna fahatelo lehibe indrindra ao amin' io firenena io ary misy mponina 270&nbsp;500. Tahaka an' i Acre (hebreo: עַכּו / *Akko*; arabo: عكّا /*ʿAkkā*) sy i Jerosalema, miaraka amin' ny mponina jiosy, dia fonenan' ny vondrom-piarahamonina arabo palestiniana lehibe (Arabo israeliana) misy olona 25&nbsp;000 eo ho eo, avy amin' ny finoana samihafa. Eo ambany ary koa eo amin' ny havoanan' ny Tendrombohitra Karmela no misy azy, ka iray amin' ireo tanànan-tseranan-tsambo manan-danja indrindra ao Israely izy io ary ahitana ny Oniversiten' i Haifa, ary ny foibem-pampianarana pôliteknika malaza amin' ny fampianarana sy fikarohana atao hoe *Technion*.
Krishna

I **Krishna** dia iray amin' ireo andriamanitra ao amin' ny hindoisma. Amin' ny ankamaroan' ny fomban-drazana hindoa, izy no avataran' i Vishnu fahavalo, izany hoe endri-pisehooan' i Vishnu. Amin' ireo mpanohana ny visnoisma, izy no andriamanitra fara tampony niandohan' ny andriamanitra hafa rehetra. I Krishna no andriamanitra hajaina indrindra ao India. Maro ny *bhakta* (fivavahana) *sampradaya* (fombafomba fanoloran-tena) niforona mba hanaovana fanompoam-pivavahana aminy.

## Jereo koa
Asianisma

Ny **asianisma** na **oatsdin** dia paganisma môderina mifototra amin' ny fivavahana ara-poko nentin-drazana an' ny Ôsetiana, taranaky ny Skitiana (na Sita) avy amin' ny foko Alàna, izay heverina ho fitohizan' ny fivavahana skitiana fahiny. Io fivavahana io dia fantatra amin' ny anarana hoe "asianisma" eo amin' ireo Rosiana mpanaraka azy (ny teny hoe "asianisma" dia midika hoe "fivavahan' ny As na Os" — anarana tranain' ny Alàna, izay nety ho niavian' ny fiantsoan' ny Grika ny anarana hoe "Asia" ("Azia"), izay voatahiry ao amin' ny anarana rosiana sy jeôrjiana avy amin' ny anarana hoe "Ôsetiana"), ary amin' ny maha *Uatsdin* (Уацдин), *Ætsæg Din* (Ӕцӕг Дин; samy midika hoe "Finoana Marina"), *Æss Din* (Ӕсс Дин, fandikana amin' ny teny ôsetiana ny hoe "asiana" ), na *Iron Din* tsotra fotsiny (Ирон Дин, "Finoana Ôsetiana") nataon' ny Ôsetiana amin' ny fiteniny.

Nanomboka novelomina tamin' ny fomba voasaina sy voalamina izy io tamin' ny taona 1980, ho fivavaham-poko eo amin' ny Ôsetiana. Ity fivavahana ity dia nampidirin' ny fikambanana sasany, indrindra any Ôsetia an' i Alania Avaratra ao Rosia, fa misy koa any Ôsetia Atsimo, ary any Okraina. Ny "tantaran' ny Nart" no ivon' ny fivavahana, ary ny mpomba ny hetsika dia naka mpanadihady lahatsoratra ara-teôlôjia avy amin' izy ireo.

## Jereo koa

* Fivavahana iraniana
Hetsika rôsania

Ny **hetsika rôsany** na **hetsika rôsania** dia hetsika sofy manentam-bahoaka, tsy mikendry fisarahana ara-pivavahana, izay niorina tamin' ny tapaky ny taonjato faha-16 ary nipoitra teo anivon' ireo foko afghàna. Ny hetsika dia naorin' ny mpiady afghana na pastona, pôeta, sofy ary mpitarika revôlisionera atao hoe Bayazid Ansari, izay fantatra kokoa amin' ny anarana hoe Pir Roshan. Nanohitra ny tsy fitoviana sy ny tsy rariny ara-tsôsialy, izay hitany fa nampiharin' ny fahefana eo amin' ny Empiran' ny Mughal, i Bayazid. Niaro ny fiitsipi-pitondran-tena sy foto-kevitra mampitovy zo izy, izay navoakan' ireo Rôsania mpanaraka azy tao anatin' ny finoana silamo. Nanabe sy nanome toromarika ny mpanaraka ny hetsika tamin' ny alalan' ny fampianarana vaovao sy mahery vaika i Bayazid izay nametra-panontaniana momba ireo kanôna islamika fototra nandritra izany fotoana izany, ary nampiely ny foto-kevitra mampitovy zo. Nanakoako teo amin' ireo foko afridy, ôrakzay, kalily, môhmandy ary bangasy any Afganistàna ny fampianarany.

Ny Rôsania dia vondrona sofy milenarista malaza amin' ny vahoaka afghàna any amin' ny faritra avaratra andrefan' ny Empira Mughal. Nahazo hery sy fahefana matanjaka teo amin' ireo foko pastona atsinanana ilay vondrona ary nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny tantaran' ny Pastona sy tamin' ny pôlitikan' ny Empira Mughal tamin' ireo sisin-tany andrefana. Ny hetsika mihitsy dia fanamby ho an' ny fiarahamonin' ireo foko afghana, ary ny tanjony dia ny hampitranga ireo olana momba ny fitarihana, ny fahefana ary ny etika sôsialy. Mpanara-dia sy mpianatr' i Bayazid Ansari ny mpitarika azy, ary nandrahona ny hanimba ny fitarihan' ny foko nentim-paharazana ny mpikambana ao amin' ilay hetsika. Ny hetsika rôsania dia nandalo dingana telo: ny dingana voalohany dia naharitra teo anelanelan' ny taona 1565 ka hatramin' ny 1585, ny dingana faharoa tamin' ny taona 1585 ka hatramin' ny 1605, ary ny dingana fahatelo tamin' ny taona 1605 hatramin' ny 1632.
Koramita

Ny **koramita** antsoina koa hoe **koramià** dia hetsika ara-pivavahana sy ara-pôlitika iraniana niseho tany Azerbaijàna tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-9, izay manam-pototra ao amin' ny sekta zôrôastriana naorin' i Mazdak (ny mazdakisma). Ity hetsika ity, izay antsoina koa hoe *Surkh jāmgān* ("miakanjo mena") noho ny saron-dohany mena, dia fanehoan-kevitra iraniana manohitra ny fahefana arabo sy ny fivavahana silamo, izay nanampy tamin' ny fampihenana ny herinr' ny kalifata.

Tamin' ny nitarihan' i Babak azy ireo dia nanomboka nanafika tany Iràna sy Iràka ny Koramita tamin' ny taona 816, nandritra ny fitondran' i Al-Mamun. Novonoina tamin' ny Janoary 838 tao Samarra i Babak.

Ny Qizilbash tamin' ny taonjato faha-16, izay hetsika ara-pivavahana sy ara-pôlitika tao Azerbaijàna nanampy tamin' ny fananganana ny dinastia safavida, dia voalaza fa "taranaka ara-panahin' ny Koramita".

## Ny finoany
I Al-Maqdisi (mpahay jeôgrafia arabo) dia miresaka zava-misy maromaro. Nomarihiny fa "ny fototra ao amin' ny fampianaran' izy ireo dia ny finoana ny mazava sy ny haizina"; indrindra indrindra, "ny foto-pisian' izao rehetra izao dia ny Fahazavana, izay misy ampahany nofoanana ka nivadika ho Haizina". "Ialan' izy ireo ny fandatsahan-dra, afa-tsy rehefa atsangany ny fanevan' ny fikomiana". Izy ireo dia "tena miahy ny amin' ny fahadiovana sy ny fanadiovana, ary ny amn' ny fanatonana olona amin-katsaram-panahy sy fiantrana". Ny sasany tamin' izy ireo dia "nino ny firaisana ara-nofo malalaka, raha toa ka nanaiky izany ny vehivavy, ary koa ny fahalalahana hifaly amin' ny fahafinaretana rehetra sy hanome fahafaham-po ny fironan' ny tena raha tsy manisy ratsy ny hafa izany".

Mikasika ny fahasamihafan' ny finoana, dia mino izy ireo fa "ny mpaminany, na dia samy hafa aza ny lalàny sy ny fivavahany, dia tsy mahaforona afa-tsy fanahy iray ihany". Nilaza i Naubakhti fa mino ny fahaterahana indray ao amin' ny vatana ho ny hany karazana fiainana any an-koatra sy ny famaliana ary ny fanafoanana ny fepetra sy adidy ara-pivavahana rehetra. Tena manaja an' i Abou Muslim sy ny imamany izy ireo. Ao amin' ny fombafombany, izay somary tsotra, dia "mitady ny vokatra ara-tsakramenta lehibe indrindra amin' ny divay sy ny zava-pisotro" izy ireo. Amin' ny ankapobeny, notombanan' i Al-Maqdisi ho "Mazdeana... izay misaron-tena ho Mozimana" izy ireo.

## Jereo koa

* Fivavahana iraniana
* Zôrôastrisma

## Loharano sy fanamarihana
Fanjakan' i Boina

Ny **Fanjakan' i Boina** na **Fanjakan' Iboina** (antsoina hoe **Iboina**) dia fanjakana niorina teto Madagasikara tamin' ny taona 1690 tany ho any ary nampidirina tao amin' ny Fanjakana Merina tamin' ny taona 1840. Tany amin' ny faritry ny Helodranon' i Boina any avaratra-andrefan' i Madagasikara no nisy azy io. I Mahajanga no tanàn-dehibe tao aminy. Iray amin' ny fanjakana roa lehibe teo amin' ny Sakalava izy io, ka ny faharoa dia ny Fanjakan' i Menabe.

## Tantara
Naorin' ny mpanjaka Andriamandisoarivo ny Fanjakan' i Boina tamin' ny taona 1690 any ho any. Andrimandisoarivo dia zanak' i Lahifotsy, mpanorina ny fanjakana sakalava, ary nahazo izany fanjakana izany taorian' ny ady nifandimby hahazoana ny faritra avaratra, izay nanorenany ny fanjakany. Teo amin' ny Helodranon' i Boina any amin' ny faritra avaratra-andrefan' i Madagasikara no niorenany.

Tamin' ny taompolo 1690 dia jiolahin-tsambo eorôpeana 500 teo ho eo no nanangana toby fiasana teny amin' ny morontsiraka avaratr' i Madagasikara. Andrianamboniarivo dia nanendry an' i Tom Similaho ho praiminisitra izay jiolahin-tsambo anglisy ny rainy ary vehivavy malagasy ny reniny.

Fotoana fohy taorian' ny taona 1832 dia nofehezin' ny Merina ity fanjakana ity ary tafiditra tao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara tamin' ny taona 1840. Ny mpanjakavavy Tsiomeko no nitondra farany ny Fanjakan' i Boina.

Ny mpanjakan' i Boina dia noheverina ho toy ny andriamanitra, mpanelanelana amin' ny andriamanitra sy ny razana. Izany finoana izany dia hita indrindra amin' ny fanatanterahana ny Fanompoambe. Azy ny tany. Any amin' ny farany avaratry ny Nosy dia nandoa hetra amin' i Boina ny Fanjakana Antankarana.

## Ny mpitondra ny Fanjakan' i Boina

* Andriamandisoarivo (Tsimanata) (1690-1720)
* Andrianamboniarivo (Toakafa) (1720-1730)
* Andriamahatindriarivo (1730-1760)
* Andrianahilitsy (1760-1767)
* Andrianiveniarivo (1767-1770)
* Andrianihoatra (1770-1771)
* Andrianikeniarivo (1771-1777)
* Andrianaginarivo (1777-1778), mpanjakavavy
* Tombola (1778), mpanjakavavy
* Ravahiny (1778-1808), mpanjakavavy
* Tsimalomo (1808-1822?)
* Maka (Andrianaresy) (1808)
* Andriantsoly (1822-1832)
* Oantitsy (1832-1836), mpanjakavavy
* Tsiomeko (1836-1840), mpanjakavavy

## Jereo koa

* Sakalava
* Faritra Boeny
* Fanjakan' i Menabe
* Fanjakan' i Fiherenana
* Fanjakan' Ambongo
* Tromba
* Fanompoambe
* Fitampoha

## Rohy ivelany

* "Le Menabe, berceau de la dynastie sakalava", *lexpress.mg*
* "L'expansion du ropyaume sakalava", *madatana.com*
* "Origine et sens du nom des Sakalava de Madagascar" (PDF), *horizon.documentation.ird.fr*
* "Une région Malgache : le Boina", *www.persee.fr*
Relativité general

Relativity ankapobeny dia teoria relativistic momba ny gravitation, izany hoe mamaritra ny fiantraikan'ny fisian'ny zavatra, ary amin'ny ankapobeny ny angovo, amin'ny fihetsehan'ny kintana, amin'ny fiheverana ny fitsipiky ny Relativity. Ny relativité ankapobe dia mahafaoka sy manolo ny teorian'i Isaac Newton momba ny gravitation universelle, izay maneho ny fetrany amin'ny hafainganam-pandeha ambany (raha ampitahaina amin'ny hafainganan'ny hazavana) sy ny saha malemy.

Ny tena asan'i Albert Einstein, izay namolavola azy teo anelanelan'ny 1907 sy 1915 ary heverina ho zava-bitany lehibe. Tamin'ny 25 Novambra 1915, dia nanolotra ny sora-tanana momba ny teoria momba ny relativité ankapobeny ho an'ny fizarana matematika sy fizika ao amin'ny Royal Prussian Academy of Sciences izy, izay namoaka azy io tamin'ny 21 Desambra.

Ny anaran'i Marcel Grossmann sy David Hilbert dia mifandray aminy ihany koa, ny voalohany dia nanampy an'i Einstein ho zatra ny fitaovana matematika ilaina amin'ny fahatakarana ny teoria (jeometrika differential), ny faharoa dia niaraka tamin'i Einstein ny dingana farany mankany amin'ny ny famaranana ny teoria taorian'ny nanehoan'ity farany ny hevitra ankapobeny taminy nandritra ny taona 1915.
Ny relativité ankapobe dia mifototra amin'ny hevitra tsy mitovy amin'ny an'ny gravitation Newtoniana. Lazainy manokana fa ny gravitation dia tsy hery, fa ny fisehon'ny curvature ny habakabaka (raha ny marina ny habaka-fotoana), curvature mihitsy novokarin'ny fizarana ny angovo, amin'ny endriky ny mass na kinetika angovo, izay samy hafa araka ny ny rafitra fanondron'ny fanamarihana 1. Ity teoria relativistika momba ny sinton'ny tany ity dia maminavina ny fiantraikany tsy hita ao amin'ny teoria Newtoniana fa voamarina, toy ny fanitarana an'izao rehetra izao, ny onjam-pisintonana ary ny lavaka mainty. Tsy azo atao ny mamaritra ny constants sasany na ny lafiny sasany amin'izao rehetra izao (indrindra ny fivoarany, na voafetra na tsia, sns.): ilaina ny fandinihana mba hamaritana ny paramètre na hanaovana safidy eo amin'ny mety ho maro navelan'ny teoria.

Tsy misy na dia iray aza amin'ireo fitsapana andrana maro natao no nanaporofo fa diso ny fanamarihana 2. Na izany aza, mbola tsy voavaly ny fanontaniana: indrindra eo amin'ny ambaratonga teorika, ny fomba hampiraisan'ny relativité ankapobeny sy ny fizika quantum mba hamokatra teoria feno sy mirindra momba ny gravité quantumnote 3; ary raha ny fandinihana astronomika na cosmologique, ny fomba hampifanaraka ny refy sasany amin'ny vinavinan'ny teoria (zavatra maizina, angovo maizina).
Hierapôlisy

**Hierapôlisy** (Grika Fahiny: Ἱεράπολις, lit. "Tanàna Masina") dia tanàna grika tranainy hita eo amin'ny loharano mafana any Frigia klasika any atsimo andrefan'i Anatôlia. Mifanakaiky amin'ny Pamukkale maoderina any Torkia ny sisan'izy io ary misy tranombakoka arkeolojika ankehitriny. Ny toerana misy ny Fasan'i Filipo Apostoly.
Afrikana-Amerikana

Afrikana-Amerikana (antsoina koa hoe Black Americans ary Afro-Americans taloha) dia foko misy Amerikana manana razambe ampahany na manontolo avy amin'ny vondrona mainty hoditra any Afrika.

Texas dia manana mponina Afrikana Amerikana be indrindra amin'ny fanjakana rehetra amin'ny taona 2019. Arahin'i Florida, Georgia ary New York. Ny faritra metropolitan any New York dia manana mponina an-tanàn-dehibe Afrikana-Amerikana be indrindra. Tamin'ny taona 2019, ny Atsimo dia manana mponina mainty hoditra be indrindra amin'ny faritra.
Habokana

Ny **habokana**, fantatra ihany koa amin'ny hoe **aretin'i Hansen**, dia aretina maharitra avy amin'ny bakteria *Mycobacterium leprae* na *Mycobacterium lepromatosis*. Ity aretina ity dia mety hitarika amin'ny fahasimban'ny kozatra, ny taovam-pisefoana, ny hoditra ary ny maso.

## Tantara
Araka ny fifindran’ny olombelona voalohany, dia heverina fa tao Afrika Atsinanana no niandohan’ny habokana. Ny otrikaretin' ny habokana dia nandalo fiovana fototarazo kely nandritra ny fielezany maneran-tany, izay tena tsy fahita firy amin'ny bakteria.

### Andro Taloha
Ny habokana dia iray amin'ny aretina tranainy indrindra fantatra. Voarakitra an-tsoratra tamin'ny zavatra hita 4&nbsp;000 taona tany India, ankoatra ny toerana hafa.

Aretina fahita tamin’ny andron’ny Empira Rômana koa ny habokana, indrindra fa teo amin’ny mponina mahantra kokoa. Tamin'ny andron'i Cicero, tamin'ny taonjato voalohany tal JK, dia hita tamin'ny akamaroan'ny mponina tany Gresy sy Italia ny habokana.

### Andro Antenatenany sy fiandohan'ny vanim-potoana môderina

Ny habokana dia voarakitra an-tsoratra teo amin'ny Lombarrda tamin'ny taonjato faha-7 sy faha-8, nefa niely patrana koa tany amin'ny Fanjakana Franka.

Nanomboka tamin’ny taonjato faha-11, dia nisy endrika hospice manokana nanodidina ny tanàna lehibe: tranon' ny boka. Nisy hopitaly ho an’ny boka naorina tany Würzburg tamin’ny taonjato faha-11. Ny famerenana tsikelikely ny boka voailikilika teo aloha dia natao tamin’ny alalan’ny fepetran’ny Kônsilin' i Latran fahatelo tamin’ny taona 1179. Ny fihanaky ny habokana niely patrana kokoa tany Eoropa nandritra ny Andro Antenatenany dia matetika no lazaina fa ny Kroazada. Nahatratra ny fara tampony izy io tamin’ny taonjato faha-13 ary tsy hita tao amin’ny lisitry ny aretina mitaiza niely patrana tany Eoropa Afovoany tamin’ny faran’ny taonjato faha-16.

Nandritra ny fahitana ny lalana an-dranomasina nankany India, ny fahitana an’i Amerika, ny fanjanahana an’i Afrika, ary indrindra ny varotra andevo, dia niparitaka tany Indonezia, Afrika Andrefana, ary Amerika, ary koa tany Karaiba, Pasifika, ary Brezila ilay aretina.

## Aty amin'ny firenena an-dalam-pandrosoana
Any amin’ny tany an-dalam-pandrosoana maro dia mbola olana lehibe ny habolana. Ny ankamaroan'ny olona voan' ilay aretina dia mipetraka any India, izay misy olona 110&nbsp;000 mahery vao voan'ny aretina isan-taona. Brezila (tranga vaovao 25&nbsp;000 mahery isan-taona) sy Indonezia (15&nbsp;000 mahery) no tena voa mafy, nefa maro koa ny marary aty Afrika.

### Habokana eto Madagasikara
Manodidina ny 1&nbsp;600 eo ho eo ny trangan'ny habokana eto Madagasikara isan-taona.

## Fitsaboana
Amin'ny ankapobeny dia heverina ho azo sitranina ny habokana. Teo anelanelan'ny taona 1995 sy 2015, efa ho 16 tapitrisa ny marary notsaboina maneran-tany.
## Jereo koa
*Farasisa
*Angatra (aretina)
*Tazomoka
*Antibiotika
*Gripa
*Kolera

## Loharano sy fanamarihana
Sigma Clermont

**Sigma Clermont** dia sekoly injeniera frantsay any Aubière, akaikin'i Clermont-Ferrand. Niorina tamin'ny 1 Janoary 2006 izy io. 

Mpikambana ao amin'ny *Conférence des grandes écoles* ny Sigma.

### Nahazo diplaoma malaza
* Romain Charles, injeniera
Behafaridiana

Ny **behafaridiana** dia ireo mpanaraka ny fampianaran' i Behāfarīd, izay mpivadi-pinoana zôrôastriana persiana tamin' ny taonjato faha-8, izay nitarika ny fikomiana ara-pivavahana nataon' ny tantsaha nampifangaro singa avy amin' ny zôrôastrisma sy ny silamo. Nino an' i Zaratostra i Behāfarīd ary nanohana ny andrim-pivavahana zôrôastriana rehetra. Ny mpanara-dia azy dia nivavaka impito isan' andro mitodika amin' ny masoandro, nandrara ny zavatra mahamamo sy mahadomelina, ary nihazona ny volony ho lava sy tsy namela ny fanaovana sorona omby raha tsy rehefa lany izy ireo. Nosakanana sy nofaizin' ny jeneraly abasida Abu Muslim ny fikomiany, ary novonoina nahantona izy. Nino anefa ny mpanara-dia azy fa hidina indray izy. Nanatevin-daharana ny hetsika notarihin' i *Ustadh Sis* ny sasany tamin' ireo mpanaraka azy.

## Jereo koa

* Fivavahana iraniana

## Loharano sy fanamarihana
Fivavahana skitiana

Ny **fivavahana skitiana** na **fivavahana sita** dia fitambaran' ny fedrà sy ny fombafomba fanao ary ny finoan' ny Skitiana na Sita, izay iray amin' ireo Vahoaka Iraniana niorim-ponenana tao amin' ny lemaka pôntika sy ny lemaka manodidina ny Ranomasina Kaspiana tamin' ny Andro Taloha. Ny zavatra kely fantatra momba izany fivavahana izany dia avy amin' ny asasoratr' i Herôdôtôsy, mpahay tantara grika tamin' ny taonjato faha-5. Heverina fa misy ifandraisany amin' ny fivavahana prôtô-indô-iraniana voalohany indrindra izy io, ary nisy fiantraikany tamin' ny fedrà slava sy hôngroà ary tiorka tatỳ aoriana, ary koa ny lovantsofina ôsetiana dia noheverina ho avy amin' ny fedrà skitiana.

## Ny fivavahany
Asehon' ireo asa soratra vao haingana fa mpiavaka ny Skitiana. Na izany aza, tsy nanana ny kilasin' ny mpisorona izy ireo, tsy toy ny Persiana (ny Magy) na ny Indiana (ny Brahmàna). I Herôdôtôsy (IV, 67) dia miresaka momba ireo ombiasa izay nanodikodina amboara hazomalahelo, sy olon-kafa, ireo Enarea "lehilahy-vehivavy" (avy amin' ny fitambaran-teny  iranianina **a-narya* "tsy lahy"), izay nampiasa tapa-kazo tielina. Ireo olona ireo dia nahazo fanomezana momba ny maha mpimasy avy amin' ny andriamanibavy Argimpasa.

Rehefa narary ny mpanjaka iray, dia nihevitra izy ireo fa nisy olona nanao fianianana mandainga teo amin' ny afon' ny mpanjaka. Raha azo porofoina fa niampanga lainga an' io olona io izy ireo, dia dorana velona izy ireo. Izany koa dia mampiseho fa ny mpanjaka dia *miray maha izy azy amin' ny [[afo]]*. Ny zavatra notazonin' ny Skitiana ho masina indrindra dia azo antoka fa ny toeram-pandevenany: naoriny lavitra ny fahavalony araka izay azo atao izany ary vonona ny ho faty hiaro azy izy ireo. Andeha hohenoina fotsiny izay navalin' ny iray tamin' ireo mpitarika azy ireo, Idanthrysos, tamin' i Dariôsy, rehefa tonga hampanaiky azy ireo izy, ary ilay saro-tsamborina, tsy nety niady, dia nitsoaka sy nampijaly azy tsy an-kijanona izy ireo, araka ny tetika iray izay mitoetra tsy miovaova mandritra ny an' arivo taona: "Tsy natahotra olona mihitsy ka nandositra azy aho […]. Tsy manao na inona na inona izay tsy mbola nataoko taloha aho ankehitriny [...]. Tsy manana tanàna na kolontsaina hanery anay [...] hiady maikamaika [...]. Manana fasana misy ny razanay izahay. Tadiavo izy ireo ary andramo kasihina. Ho hitanareo avy eo raha hiady ho azy ireo izahay na mbola handà tsy hiady".

## Jereo koa

* Fivavahana iraniana

## Loharano sy fanamarihana
Kambana

Ny **kambana** dia mpirahalahy na mpianabavy na mpirahavavy niray tranonjaza nandritra ny fitondrana vohoka iray ihany, eo amin' ny karazana biby mitera-batana (indrindra amin' ny amin' ny biby misy nono).

## Jereo koa

* Fifadiana zaza kambana (malagasy)
École nationale supérieure de mécanique et d'aérotechnique

**École nationale supérieure de mécanique et d'aérotechnique** (ISAE-ENSMA) dia sekoly injeniera frantsay

Mpikambana ao amin'ny *Conférence des grandes écoles* ny ISAE-ENSMA.

### Nahazo diplaoma malaza
* Lionel Guérin, injeniera
Andriamanetriarivo

**Andriamanetriarivo**, zanak' Andriandahifotsy, mpanjaka sakalava tao Menabe, dia nandroaka ny rahalahiny roa lahy ka nandrombaka ny fahefana (1685-1718). Nanjaka izy hatramin' ny taona 1712 tany ho any.

## Lisitry ny mpanjakan' i Menabe

* Andriamisara
* Andriandahifotsy (taonjato faha-17)
* Andriamanetriarivo (1685 - 1710)
* Andriamananety
* Ranaimo na Andriandrainarivo (nanjaka 1718-1727)
* Andrianamboatsimarofy (1774 - 1794)
* Ratrimolahy
* Andriantsoarivo
* Ramitraho (1812 - 1834)
* Rainasa

## Loharano sy fanamarihana