open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arsaka I

I **Arsaka I** dia lohan' ny vahoaka skitiana tao Parny, sady mpanorina ny fianakavia-mpanjaka (dinastia) arsakida. Niakatra teo amin' ny fitondrana an' i Partia izy tamin' ny taona 238 tal. J.K. ka izany no niantombohan' ny Empira Partiana izay niitatra sy nandreraka ny fanjakana seleokida. Atao hoe Ἀρσάκης / *Arsakês* izy amin' ny teny grika, fa  ارشک / *Aršak* izy amin' ny teny persàna.

Zanak' i Priapata izy (*Phriapatios* amin' ny teny grika). Miaramila tsotra tao amin' ny tafik' i Antiôkôsy II izy tamin' ny voalohany. Tamin' ny taona 238  tal. J.K. dia resiny ilay satrapa (solontenam-panjakana na governora) Andragôrasy (grika: Ανδραγόρας / *Andragoras*) izay nanararaotra ny ady faharoa tao Siria mba hanafaka ny Seleokida tamin' ny taona 255 tal. J.K. Nalainy avy eo i Partia sy i Hirkania. Nisalotra ny anaram-boninahitra hoe mpanjaka izy ka nanao an' i Hekatômpilôsy (grika: Εκατόμπυλος / *Ekantopulos*) ho renivohiny, dia ilay tanàna atao hoe *Shahr-e Qumis* ao Iràna ankehitriny. Araka an' ilay mpahay tantara rômana Jostino (latina: *Marcus Junianus Justinus*) dia nandimby azy tamin' ny taona 211 hatramin' ny taona 191 tal. J.K. ny zanany lahy atao hoe Arsaka II Artabàna I, nefa araka an' ilay mpanoratra grika Arianôsy (grika: Ἀρριανός / *Arrianos*) dia ny rahalahiny Tridata I (teny partiana: *Tīridāt*) izay niara nanapaka taminy no nandimby azy tamin' ny taona 248 hatramin' ny 217 tal. J.K.
Manisa

I **Manisa**, izay nantsoina hoe **Magnesia any Sipilôsy** tany aloha, dia itanàna any Torkia ao amin' ny prefektioran' ny faritany mitovy anarana aminy.

Teo akaikin' i Magnesia any Sipilôsy, tao amin' ny lemaka eo am-pihaonan' ny renirano Hermôsy sy Frigia dia nisy ady tamin' ny ririnin' ny taona 190 hatramin' ny taona 189 tal. J.K. ka tsotsori-mamba nisarahan' ny Rômana notarihin' i Lokio Kôrnelio Skipio (latina: *Lucius Cornelius Scipio*) sy ny mpanjaka seleokida Antiôkôsy III izany. Resy tamin' izany ny Seleokida. Nakambana tamin' ny Empira Rômana ilay tanàna, avy eo tamin' ny Empira Bizantina. Lasan'ny Empira Ôtômàna izy tamin' ny taonjato faha-15 taor. J.K. Teo anelanelan' ny taona 1919 sy 1922 io tanàna io dia nobodoin' i Gresy (na Grisia).
Ktesifôna

I **Ktesifôna** dia tanàna partiana tranainy, tao Mesopotamia, izay hita eo anoloan' i Seleokia any Tigrisy, eo amin' ny ilany ankavian' ny ony Tigrisy, 30 km ao atsimon' i Bagdad ao Iràka.

Mirefy 30 km2 ny valaran' ilay tanàna. Ny sisam-paharavana mbola hita dia ny andohalambo lehibe Taq-e Kisra (persàna: طاق کسری /  *Tāq-i Kisrā*) ao atsimo-atsinanan' ny tanànan' i Salman Pak ankehitriny.

Tanàna fonenan' ny mpanjaka partiana i Ktesifôna amin' ny ririnina, avy eo lasa renivohitry ny Empira Partiana. Rehafa noravana i Seleokia tamin' ny taona 165 taor. J.K. dia lasa tanàna matanjaka tao Babilônia i Ktesifôna. Rehefa niongana tamin' ny fitondrana ny fianakaviana partiana arsakida tamin' ny taona 226 taor. J.K. dia lasa renivohitr' ireo mpanjaka persiana sasanida i Ktesifôna. Nataon' ny Arabo fahirano i Ktesifôna tamin' ny taona 637 taor. J.K. ka lasa tanàna haolo tamin' ny nanaovan' ny kalifa abasida an' i Bagdad ho renivohitra.
Sasàna

I **Sasàna** no mpanorina ny fianakavia-mpanjaka (dinastia) sasanida tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-3n araka ny tantara mifangaro fedrà persana. Tsy mazava ny rohim-pihavanan'ireo Sasanida voalohany (Sasàna, Papàka, Ardasira I ary Sapora I) ka sarotra ny manatsoaka hevitra raikitra.

Araka ny lovantsofina dia mpisorona tao amin'ny tempolin'i Anahita teo akaikin'i Persepolisy taloha i Sasàna. Ny vadiny atao hoe Ram-behista dia zanaky ny mpanjaka tao amin'ny fianakavia-mpanjakan'ny Bazrangy, ka isan'izany i Gôzira mpanjakan'i Istakra, izay tompoiny.

Tamin'ny andronan'ny zanany lahy atao hoe Papàka no azo lazaina fa nanomboka ny foanapahan'ny dinastia sasanida; izay avy ao afovoan'ny tany persiana akaikin'i Siraza ao Farsa. Na dia izany aza dia ny "andriamanjaka Sasàna" no voatondro ho mpanorina ny dinastia sasanida araka ny sora-tsokitra ao Naqsh-e Rostam, izay lahatsoratra natao ho fanomezam-boninahitra ny mpanjaka Sapora I zafikeliny.
Iazdgarda III

I **Iazdgarda III** na **Iazdegerda III** dia mpanjaka sasanida tany Iràna taloha izay nanjaka tamin'ny taona 632 hatramin'ny 651. Teraka tamin'ny taona 624 tao Istakra (tany Parsa na Farsa) ary maty tamin'ny taona 651 tany Merva (tany Margiana) izy. I Borandokta no nodimbiasany ary i Perôza III no nandimby azy. Izy no mpanjaka sasanida farany nanjaka tao Persia.

## Tantaram-pianinany
Zafikelin'i Kosrô II (*Khosro*) sy Srina izy, zanaka lahin'ny andriandahy Sariara (*Shâhriar*) tamin'ny vadintsindranony mainty hoditra izy. Tamin'ny fandringanan'ny Kavada II (*Kavadh*) ny andriandahy zanaka mpanjaka dia nanavotra azy ny rebibeny tamin'ny nanafenany azy tany amin'ny faritany tany Farsa.

Nampian'i Rostama (*Rostam* *Farrokhzad*) tamin'ny nakany ny renivohitra Ktesifôna izy tamin'ny faha-16 taonany. Nanomboka tamin'ny 16 Jona 632 ny fanjakany ary izany no fanombohan'ny tetiandron'ny Parsỳ (*Pârsî*). Nanapaka nanohitra azy ny zana-drahalahin-drainy atao hoe Hormizda VI ka tsy nofarana izany fifaninanana iznay raha tsy tamin'ny famonoana ity farany tamin'ny Janoary 633.

Nanomboka tamin'ny taona 633/634 dia niatrika ny fananiham-bohitra nataon'ny Arabo miozolmàna, izay efa nanao fanafihana sy fandrobana an'i Arabia persàna nandritra ny fotoana nisian'ny tsy fifanarahan'ny mpandova fitondrana tamin'ny taona 628 hatramin'ny 632, izy. Resy tamin'ny fifanandrenana maro ny mpitari-tafiny, ka isan'izany i Rostama Farokzada (*Rostam Farrokhzad*) tamin'ny Novambra 636 tao Qâdisiya, izay tsy lavitra an'i Hira, ka nahavotsotra ny renivohitra Ktesifôna izany tamin'ny taona 637, ary tao koa ny faharesena mifanesy tamin'io taona io ihany tamin'ny ady bnifabaiovana tao Ahvaza (*Ahvāz*), Jalola (*Jalula*), Ram Hormoza (*Rām* *Hurmuz*) ary ny fakan'ny Arabo an'i Kozistàna (*Khuzistan*). Tamin'ny taona 641-642, faharesen'i Pirozàna (*Piruzan*) tamin'ny ady bifanaovana tao Nahavanda (Nahavand) ka nahavotsotra an'i Media, ka nahatonga ny mpanjaka Iazdgarda III hialokaloka tany amin'ny tapany atsimon'ireo fanjakany. Resy indroa koa ny tafik'i Iazdgarda III nobaikoin'i Sarvaraza Jadoy (*Shahrvaraz Jadhuyih*) tao Spahàna (Spahan) tamin'ny taona 642 sy 643 tamin'ny ady notarihin'i Farokzada (*Farrukhzad*) tao Vaja Roda (Waj Rudh) sy ny fianakavia-mpanjaka armeniana Varaza Tirôtsy II Bagratony (*Varaz-Tiroç II Bagratuni*), izay niteraka ny fahaverezan'i Ray sy ny fandiosirany mankany Kôrasàna (*Khorassan*).

Rehefa nanao fifanarahana hampitsahatra fotoana fohy ny ady ny Dabvaihida (dinastian'ny Tabarestàna) dia nialokaloka tany Merva (Merv) ao amin'ny sisintaniny atsinanan'ny empira, tao amin'ny *marzban* Mahoe izy ka tao izy no novonoin'ny ilay mpitoto vary izy te hangalatra ny firavaka teny aminy tamin'ny fararanon'ny taona 651. Natsipy tany anaty rrenirano ny fatiny nefa hitan'ny tantsaha ka fantatra sady nalevin'i Elia (eveka kristiana nestôriana tao Merva).
Eorôpa Atsimo

I **Eorôpa Atsimo** dia faritra ara-jeôgrafia na ara-jeôpôlitika izay mahafaoka ny ampahany atsimo amin'i Eorôpa. Isan'izany ireo firenena sy fanjakana hita ao amin'ny saikanosy mediteraneana telo (ny Saikanosy Iberika sy ny Saikanosy Italiana ary ny Saikanosy Balkanika). Ny famaritana an'i Eorôpa Atsimo dia miovaova, arakaraka ny fomba fijery: ara-toetany (toetany mediteraneana), ara-jeografia (tapany tapany atsimon'i Eorôpa), ara-piteny (fiteny italika) sy ara-kolontsaina. Matetika dia atovana ao ireo nosy mediteraneana toa an'i Malta sy i Kiprôsy, ary ny ampahan'i Torkia ao Eorôpa, i Traka Atsinanana.

Ireto avy ireo firenena ao Eorôpa Atsimo ireo:

* Saikanosy Iberika: Espaina sy i Pôrtogaly ary i Andôra.

* Saikanosy Italiana: i Italia, i Saint-Martin, i Vatikàna ary i Malta.
* Saikanosy Balkanika: i Albania, i Bôsnia-Herzegôvina, i Krôatia, i Gresy, i Makedônia Avaratra, i Montenegro, i Serbia ary i Slôvenia.

## Jereo koa

### Ireo faritra ao Eorôpa

* Eorôpa Afovoany
* Eorôpa Afovoany sy Atsinanana
* Eorôpa Atsinanana
* Eorôpa Andrefana
* Eorôpa Avaratra
* Eorôpa Avaratra Atsinanana
* Eorôpa Avaratra Andrefana
* Eorôpa Atsimo
* Eorôpa Atsimo Atsinanana
* Eorôpa Atsimo Andrefana
Italia (faritra ara-jeografia)

I **Italia** dia faritra ara-jeografia ao Eorôpa Atsimo izay manana velarana 324 000 km2, voafaritry ny tandavan-tendrombohitra Alpa ao avaratra andrefana sy ao avaratra, ary ny Ranomasina Mediteranea no manodidina ny sisa rehetra. Mifanandrify amin'ny tanin'ireto firenena sy fanjakana ireto ny faritra ara-jeografian'i  Italia: i Italia, i San Marino (frantsay: *Saint-Marin*), i Vatikàna, i Mônakô, i Malta. Manampy azy ireo ny ampahan'ny kôntinenta ao avaratra sy ny ampahany amin'ny saikanosy ao afovoany ary ny faritra misy nosy ao atsimo sy ao andrefana. Eo anelanelan'ny Saikanosy Iberika sy ny Saikanosy Balkanika no misy azy ka mikasika ireo fizarazaràn'i Mediteranea, dia ny Ranomasina Ligoriana, ny Ranomasina Tireniana, ny Ranomasina Iôniana ary ny Ranomasina Adriatika.
Ranomasin'i Ligoria

Ny **Ranomasin'i Ligoria** na **Ranomasina Ligoriana** na **Ranomasina Ligoria** dia ranomasina amin'ny sisin-tanin'i Ligoria. Ampahan'ny Ranomasina Mediteranea sahala amin'ny Ranomasina Tireniana izy. Ny Italiana miantso azy hoe *Mar Ligure*, fa ny kosa Frantsay manao hoe *Mer Ligurienne*.
Ranomasina Tireniana

Ny **Ranomasina Tireniana** dia ampahan'ny Ranomasina Mediteranea izay miendrika telolafy voafaritr'i Kôrsa sy i Sardinia (na Sardaina) ao andrefana ary ny Saikanosy Italiana sy i Sicilia ao antsimo. Ny Italiana miantso azy hoe *Mar Tirreno* fa ny Frantsay amanao hoe *Mer Tyrrhénienne.*
Ardasira I

I **Ardasira I** dia mpanjakan' i Persia tamin' ny taona 224 hatramin' ny taona 241 izay nanorina ny fianakavia-mpanjaka sasanida, sady zafikelin' i Sasàna.  

Teraka tao amin' ny tanàna kely iray ao akaikin' i Istakra (akaikin' i Persepôlisy, ao Farsa) i Ardasira I. I Papàka mpanjakan' i Kira (*Khir*), izay nanompo ny mpanjakan' i Istakara, izay mpanompon' ny "mpanjaka lehibe" Artabàna IV (arsakida) izy. I Rôdaka no anaran-dreniny araka ny sora-tsokitra nampanaovin' i Sapora I zanany. 

Mety hantsoina hoe *Ardesira*, *Ardasera*, *Ardasesy*, *Artakserksesy* na *Artakserka* I koa izy. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Αρταξέρξης / *Artakserksês* koa.

Rehefa maty ny rainy tamin' ny taona 212 dia nandimby azy i Ardasira I ka natao governoran' i Darabgerda (i Darab, any Iràna ankehitriny). Namono ireo rahalahiny izy, niady tamin' ireo mpanjaka madinika mpifanolo-bodirindrina taminy izy (taona  211-212) ka tamin' ny taona 224 dia voaongany koa ny "mpanjaka lehibe" Artabàna V (nanjaka tamin' ny taona 213 hatramin' ny 224), nandritra ny ady nifanaovany taminy tao Hôrmoza. Niantso tena ho *Sāhān Sāh* ("mpanjakan' ny mpanjaka", izany hoe emperora) i Ardasira I taty aoriana ka nantsoina hoe *Dari Ardachir* (izany hoe "Dariôsy-Ardasira") sady niezaka namerina indray ny firaisan' ny Empira Persiana araka ny fomban' ny Akemenida tamin' ny Andro Taloha. Nataony fivavaham-panjakana ny mazdeisma ka nanorina renivohitra vaovao izy, dia i Ktesifôna, izay miorina eo amoron' ny ony Tigrisy sy teo amin' ny niorenan' ny Seleokia. Tamin' ny faramparan' ny andro niainany i Ardasira I dia nitondra tafika niady matetika tyamin' ny Empira Rômana nefa tsy nahita fahombiazana. Nandimby azy i Sapôra I zanany. Nohajaina sahala amin' ny andriamanitra i Ardasira I fahavelony, ka taty aoriana dia nanjary olo-malaza teo amin' ny angano sy fedrà persàna.
Ranomasina Iôniana

Ny **Ranomasina Iôniana** dia sampan' ny Ranomasina Mediteranea izay manasaraka an' i Gresy sy i Albania amin' ny Saikanosy Italiana sy i Sisilia. Mifampitohy amin' ny Ranomasina Adriatika ao avaratra amin' ny alalan' ny Lakandranon' i Ôtranta izy.

## Jereo koa

* Ranomasina

* Ranomasimbe
Kôrsa

I **Kôrsa** na **Kôrsika** dia nosy iray any amin' ny Ranomasina Mediteranea ary vondrom-bahoaka frantsay manambatra ny fahefàm-paritra sy ny fahefàn-departemanta. Atao hoe **Corse** izy amin' ny teny frantsay, **Corsica** amin' ny teny italiana sy amin' ny teny kôrsika. 

Nosy fahefatra ao amin' ny Ranomasina Mediteranea i Corse izay nifamatotra efa ho efa-jato taona tamin' ny Repoblikan' i Genova talohan' ny fahaleovantena fohy amin' ny maha Fanjakan' i Corse azy nanomboka tamin' ny 15 Aprily 1736 ka hatramin' ny Desambra 1740. Tamin' ny 1755, dia nandray ny lalàm-panorenana demôkratika voalohany teo amin' ny tantara môderna tao amin' ny firenena izy io ary voalohany manome ny zo hifidy ho an' ny vehivavy. Tamin' ny 15 May 1768, dia natolotry ny Repoblikan' i Genova ho an' i Frantsa io nosy io, na dia voafetra ihany aza ny fitanan' i Genova an' ilay nosy hatramin' ny nanambaràna ny fahaleovantenan' ny Repoblika Kôrsika (*République Corse*, amin' ny teny frantsay, na *Ripubblica Corsa* amin' ny teny italiana ary *Republica Corsa*, amin' ny teny kôrsika) tamin' ny taona 1755. Resin' ny tafiky ny Fanjakan' i Frantsa izy io tamin' ny ady natao tao Ponte-Novo, tamin' ny 9 May 1769.

Departemanta tokana i Corse tamin' ny namoronana azy ho departemanta tamin' ny taona 1790, nefa nizara roa tamin' ny taona 1793 tamin' ny fananganana ny departemantan' i Golo sy Liamone. Lasa mahaleo tena amin' ny ampahany indray izy teo ambany fiarovan' ny Britanika nanomboka tamin' ny taona 1794 ka hatramin' ny 1796 tamin' ny fananganana ny Fanjakana Anglô-Kôrsika. Tamin' ny 1796 dia lasan' ny Frantsay tanteraka i Corse, ary nitambatra indray ho departemanta tokana tamin' ny taona 1811, avy eo nizara indray tamin' ny taona 1975 tamin' ny fananganana ny Departemantan' i Haute-Corse sy ny Departementan' i Corse-du-Sud. Ny Faritr' i Corse dia noforonina tamin' ny taona 1982 (amin' ny maha vondrom-bahoaka azy) ary tamin' ny 1991, taorian' ny fanambaràna fitakiana teo an-toerana, dia nahazo ny satan' ny vondrom-paritra manana sata manokana antsoina hoe "Collectivité Territoriale de Corse".

Farany, nanomboka tamin' ny 1 Janoary 2018, ho fampiharana ny lalàna momba ny fikambanan' ny tany vaovaon' ny Repoblika tamin' ny 7 Aogositra 2015 (*loi <abbr>n<sup>o</sup></abbr> 2015-991 du 7 août 2015 portant nouvelle organisation territoriale de la République*), i Corse dia lasa vondrom-bahoaka manana sata manokana araka ny andininy faha-72 amin' ny Lalàm-panorenana, isan' ny karazana vondrom-bahoakam-paritra tokan-tena, antsoina hoe "Collectivité de Corse".

I Corse dia misy mponina 350 273 tamin' ny taona 2021 araka ny tombantomban' ny *Institut National de la Statistique et des Etudes Economiques* (INSEE), na dia 340 440 aza ny isa ôfisialy farany tamin' ny 1 Janoary 2019. Ity isam-bahoaka ambany ity dia mahatonga ilay nosy ho faritra faran' izay vitsy mponina indrindra ao Frantsa any Eorôpa.
Saikanosy Italiana

Ny **Saikinosy Italiana** na **Saikanosy Italika** dia saikanosy hita ao amin'ny ampahany be amin'ny tanin'i Italia (afa-tsy ny ampahany avaratra toa an'i Alpa sy ny lemak'i Pô, ary ireo nosy rehetra toa an'i Sisilia sy i Sardaina) sy ny nosy San Marino ary i Vatikàna. Iray amin'ireo saikanosy telo ao Eorôpa Atsimo izy, ka ny roa hafa dia ny Saikanosy Iberika sy ny Saikanosy Balkanika.
Gibraltara

I **Jibraltara** na **Gibraltara** dia tany britanika, fitambaran'ny Harambaton'i Gibraltara, izay hita ao amin'ny tendrony atsimon'ny Saikanosy Iberika, sy ny manodidina azy, sady manara-maso ny fidirana ao amin'ny Ranomasina Mediteranea avy ao andrefana. Ny Andilandranomasin'i Gibraltara no manasaraka ny Harambaton'i Gibraltara amin'i Afrika Avaratra. Manana velarana 5,8 km2 i Gibraltara. Avy amin'ny teny arabo hoe جبل طارق / *Djebel Tariq* izay midika hoe "tendrombohitr'i Tariq". Fanafohezana ny anaran'i *Tariq ibn Ziyad* ny hoe *Tariq*, dia ilay mpahay tetikady miaramila sady governora ômeiada manam-piaviana berbera, nandray anjara tamin'ny fakana ny Saikanosy Iberika.
Andilan-dranomasin' i Gibraltar

Ny **Andilan-dranomasin' i Gibraltar** dia andilan-dranomasina ao atsimon' i Espaina sady ao avaratr' i Marôka, ao atsinanan' ny Ranomasimbe Atlantika ary ao andrefan' ny Ranomasina Mediteranea. Io andilan-dranomasina io no hany ahafahan' ny fifamoivoizana an-dranomasina mampitohy an' i Atlantika amin' i Mediteranea. Mirefy 14 km ny sakany ary 1 000 m ny halaliny. Tamin' ny Andro Taloha dia nantsoina hoe "Andrin' i Heraklesy" (grika: Ἡράκλειαι Στῆλαι / *Hêrakleiai Stêlai*; mitovy anarana amin' ireo tendrombohitra manamorona azy) io andilan-dranomasina io, nefa niova amin' io anarany ankehitriny io izy araka ny anaran' ilay jeneraly mozilmana berbera atao hoe Tariq ibn Ziyad, izay niampita azy mba hamabo ny Saikanosy Iberika tamin' ny volana Avrily taona 711. Atao hoe  مضيق جبل طارق / *Mudiq Jabal Tariq* izy amin' ny teny arabo, *Estrecho de Gibraltar* kosa amin' ny teny espaniôla.
Homo sapiens

Ny ***Homo sapiens*** dia anarana siantifika ilazana ny karazana ara-tsiansa anondroana ny olombelona ankehitriny, izay ao amin' ny vondron-karazana *[[Homo]]* sy ao amin' ny fianakaviana *[[Hominidae]]*. Tao Afrika no heverin' ny mpikaroka fa nipoiran' ny *Homo Sapiens*, 150&nbsp;000 hatramin' ny 300&nbsp;000 taona tany aloha. Avy ao izy no niely maneran-tany. Ny karandohan' olona hita tao Etiôpia tamin' ny taona 2003 dia heverin' ny manampahaizana fa karandohan' ny *Homo Sapiens*, izay mety niaina 160&nbsp;000 taona tany aloha. Ara-bakiteny dia midika hoe "olona marani-tsaina" ny teny latina notefena hoe *Homo Sapiens*. Teny ao amin' ny sokajin' ny anarana ny hoe *homo* ("olona") fa mpamari-toetra kosa ny hoe *sapiens* ("mahay", "hedry", "marani-tsaina").

## Jereo koa

* Primates
** Haplorhini
*** Simiiformes
**** *[[Hominidae]]*
***** Homininae
****** Hominini
******* *[[Homo]]*
******** ***Homo sapiens***
* *[[Homo sapiens sapiens]] - [[Homo sapiens idaltu]] - [[Homo sapiens neanderthalensis]]*

* *[[Homo faber]]* (filôzôfia)
* *[[Homo economicus]]* (toekarena)
* *[[Homo sociologicus]]* (sôsiôlôjia)
Kirena

I **Kirena** na **Sirena** dia tanàna tany Kirenaika (na Sirenaika) sady tanàna tranainy indrindra sy lehibe indrindra tamin' ny tanàna dimy ao amin' ny toerana nonenan' ny voanjo grika tao amin' io faritra io izay efa nonenan' ny Libiana taloha. Ny anaran' io tanàna io no nahazoana ny anaran' i Kirenaika na Sirenaika, izay nanjakazaka teo anelanelan' ny taonjato faha-7 tal. J.K. sy faha-5 taor. J.K. 

Io tanàna grika taloha io dia niorina nifanila amin' ny misy ny tanànan' i Shahhat ao Libia ankehitriny. Evekea (na evesea) taloha i Kirena ka nanomboka tamin' ny taonjato fafa-4 taor. J.K. dia tanàna tao amin' ny lohasaha nandroso haingana tao amin' ny lembalemban' i Djebel Akhdar ("Tendrombohitra Maitso") eo amin' ny lembalemba manana haavo 600 m sy 10 km manalavitra an' i Mediteranea.

Nihalao i Kirena tamin' ny vanim-potoana bizantina ka tsy nisy mponina intsony tamin' ny fiandohan' ny Andro Antenatenany. Niorina ny tanàna vaovao Shahhat  tamin' ny taona 1970 ao atsimon' ny nisy an' i Kirena.
Vandala (vahoaka)

Ny **Vandala** dia vahoaka na vondrom-poko jermanika atsinanana izay fantatra voalohany teo amin' ny tantara fa nonina tao atsimon' i Pôlônia ankehitriny. Ny ankamaroan' ny Vandala dia nifindra monina mifanesy nankany amin' ny Saikanosy Iberika, avy eo nankany Afrika Avaratra ka tao izy ireo nanorina ny Fanjakana Vandala tamin' ny taonjato faha-5.

Taloha dia nonina tao amin' ny faritra anelanelan' ny renirano Vistula (pôlôney: *Wisła*; latina: *Vistula*) sy ny renirano Oder (pôlôney: *Odra*; alemana: *Oder*) ny Vandala, avy eo nifindra monina nankany andrefana sy any atsimo-andrefana. Tamin' ny taona 406 dia niditra tany Galia (frantsay: *Gaule*) izy ireo ka nandroba ny fananan' ny olona tao nandritra ny roa taona. Taorian' izay dia nanani-bohitra tao Espaina izy ireo tamin' ny taona 409 ka nifanandrina tamin' ny Visigôty ka voatery nandalo ny Andilan-dranomasin' i Gibraltar izy ireo.

Tamin' ny taona 428 i Gaiserika (gotika: *Gaisareiks*; frantsay: *Genséric*; latina: *Gaisericus*,) dia lasa mpanjakan' ny Vandala ka nitondra azy ireo nankany Afrika Avaratra tamin' ny taona 429. Resiny ny Rômana ka izy ireo no nifehy ny tany midadasika mifanandrify amin' i Aljeria sy ny tapany avaratr' i Marôka tamin' ny taona 435. Tamin' ny taona 439 dia azon' ny Vandala i Kartago (na Kartazy) izay nataony renivohitra. Nanana andian-tsambo manjaka tamin' ny faritra andrefana ao Mediteranea ny Vandala, ka nanatanteraka fandrobana ireo nosy ao amin' io ranomasina io sy tao amin' ireo morontsiraka espaniôla, hatramin' ny tanànan' i Rôma tamin' ny taona 477.

Nanaraka ny firehana arianan' ny kristianisma ny Vandala ka tsy afaka nanapahaka ny Rômana tao Afrika sy ny Berbera. Tamin' ny taona 533 dia nandefa ny mpitari-tafika Belisariôsy (grika: *Βελισάριος* / *Belisários*; latina: *Flavius Belisarius*) hiady amin' ny Ariana ny emperora bizantina Jostiniano I. Resy tamin' ny taona 534 ny Vandala ka nanatao sesitany sy nampidirina ho miaramila hanatevina ny tafika bizantina.
Visigôty (vahoaka)

Ny **Visigôty** dia vahoaka jermanika nipoitra avy amin' ny vahoaka atao hoe Gôty. Ny Visigôty, toy ny Ôstrôgoty, dia sokajina ao amin' ny sampana ôstikan' ny vahoaka jermanika. Isan' ireo vahoaka barbariana nanana ny  fahamboniany tao Eorôpa ny Visigôty, na noho ny tantara lavany izany sy ny fiaviany mifangaro fedrà, na noho ny sisan-kolontsaina navelany. Gôty nifindra monina avy amin' ny faritry ny Ranomasina Mainty ka niorim-ponenana tamin' ny taona 270-275 tao amin' ny faritany rômanan' i Dakia (Romania ankehitriny) izay tsy nisy mponina intsony, tao amin' ny Empira Rômana, fa ny Ôstrôgoty kosa nonina tany Sarmatia (Okraina ankehitriny). Nifindra monina indray mankany andrefana ny Visigôty nanomboka tamin' ny taona 376 sady tao amin' ny Empira Rômana Andrefana tao Hispania sy tao Akoitania. Ny Ôstrôgôty kosa niankandrefana taorian' ny fifindrà-monin' ny Visigôty ka nonina tao Italia. Rehefa nirodana ny Empira Rômana Andrefana tamin' ny taona 476 dia nanohy nitana anjara toerana lehibe tao Eorôpa Andrefana ny Visigôty. 

Rehefa nonina tao amin' ilay faritany rômana taloha atao hoe Dakia io ny Visigôty hatramin' ny faran' ny taonjato faha-3 dia nandray tsikelikely ny arianisma (endriky ny kristianisma tsy mino ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy) nanomboka tamin' ny taona 341. Izany finoana izany dia nifanohitra amin' ny kristianisman' ny maro anisa tao amin' ny Empira Rômana tamin' ny nanombohan' ny Visigôty niorim-ponenana tao. Nanaraka ny arianisma (izay nataon' ny Fiangonana trinitariana hoe "finoan-diso" na "fampianaran-diso") ny Visigôty ka tsy nitsahatra izany raha tsy tamin' ny taona 589 tamin' ny niovan' ny mpanjaka Rekardo I (espaniôla: *Recaredo*) ho amin' ny trinitarisma tao amin' ny fanjakana visigôtin' i Espaina. Na dia izany aza dia nisy ny antoko ariana izay naharitra sy nahataona olona maro, indrindra teo amin' ny sarangan' ny andriana, ka tsy niafarana izany raha tsy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-8 nahatapitra ny andron' io fanjakana io.

## Jereo koa

* Vahoaka jermanika
* Gôty
* Ôstrôgôty
Farihy Lehibe (Afrika)

Ny **Farihy Lehibe** dia farihy maromaro mifampitohy ao Afrika Atsinanana. Ny firenena manamorona ireo farihy ireo no mitambatra ka manome ny atao hoe Afrikan' ny Farihy Lehibe, na Faritry ny Farihy Lehibe, dia tsy iza izany fa i Borondy, ny Repoblika Demokratikan' i Kongo, i Oganda ary i Roanda.

Ireto avy ny tena lehibe amin' ireo farihy ireo:

* ny Farihy Victoria (68 100 km2, 82 m ny lalina indrindra);
* ny Farihy Tanganyika (32 900 km2, 1 433 m);
* ny Farihy Malawi (30 900 km2, 706 m);
* ny Farihy Turkana (6 405 km2, 109 m);
* ny Farihy Rukwa (5 760 km2);
* ny Farihy Albert (5 270 km2, 51 m);
* ny Farihy Moero (5 120 km2, 27 m);
* ny Farihy Kivu (2 700 km2, 485 m);
* ny Farihy Édouard (2 150 km2, 117 m);
* ny Farihy Kyoga (1 720 km2, 5,7 m).

Ireto anefa ny firenena voakasin' ireo farihy ireo, izay tsy voatery ao amin' ilay faritra atao hoe Afrikan' ny Farihy Lehibe: ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, i Borondy, i Kenia, i Malaoy, i Mozambika, i Oganda, i Roanda, i Tanzania ary i Zambia.

## Jereo koa

* Farihy Lehibe (Amerika Avaratra)
Afrika Andrefana

I **Afrika Andrefana** dia faritra ao Afrika izay mahafaoka ny ampahany andrefana amin' i Afrika atsimon' i Sahara. Tafiditra ao anatiny ireo firenena amorontsiraka ao avaratray ny Hoalan' i Ginea hatrany amin' ny ony Sénégal, ny firenena ao amin' ny deboky ny ony Niger ary ny firenena any amin' ny tapany atsimon' i Sahel.

Ireto avy ireo firenena ireo:

I Benîno, i Borkina Fasô, i Kapvera, i Kôtidivoara, i Gambia, i Ganà, i Ginea, i Ginea Bisao, i Liberià, i Malỳ, i Maoritania, i Nizera, i Nizerià, i Senegaly, i Siera Leôna ary i Tôgô.

## Jereo koa
Fizaram-paritra ao Afrika:

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* Afrika Atsimo (faritra)
* Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

Faritra hafa:

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
*Afrika atsimon' i Sahara
*Magreba
Kirenaika

I **Kirenaik**a na **Sirenaika** dia faritra ao Libia izay efa nitondra io anarana io tamin' ny Andro Taloha izay faritany rômana taloha tao amin' ny tanàna grika taloha atao hoe Kirena na Sirena. Atao hoe  Κυρηναία / *Kurênaía* izy amin' ny teny grika fa *Cyrenaica* kosa amin' ny teny latina. Atao hoe **برقة** / *Barqah* io faritra io amin' ny teny arabo, fa *Barka* kosa amin'ny teny berbera. 

Amin' izao fotoana izao dia ao Libia io faritra io. Tamin' ny 6 Marsa 2012 dia nanambara ny fizakan-tenan' ny faritr' i Kiranaika ny loham-poko sy lohan-tafika tsy ara-dalàna. Nofoanan' ny Filankevitr' i Kirenaika izany fanambaràna izany tamin' ny 01 Jona 2013. 

## Jereo koa

* Kirenaika taloha
Kirenaika taloha

I **Kirenaika** na **Sirenaika** dia faritra nitoka-monina tao Afrika Avaratra, tao amin' ny tapany andrefan' i Egipta izay ao Libia ankehitriny, izay nonenan' ny foko maro ka ny sasany mpifindrafindra monina fa ny sasany hafa mitomoe-monina nefa tsy tena fantatra mazava. Nozanahin' ny Grika hatramin' ny taonjato faha-7 tal. J.K. io faritra io ka tsy azon' i Egipta helenistika sy ny fianakavia-mpanjaka lagida  (na ptôlemaika) raha tsy tamin' ny taona 322 tal. J.K. Azon' i Rôma ka nakambany tamin' ny empirany i Kirenaika tamin' ny taona 96 tal. J.K.

## Jereo

* Kirenaika (ankehitriny)
Afrika Afovoany

I **Afrika Afovoany** dia faritra ao Afrika ahitana ny tapany atsimon'i Sahara sy ny tapany atsinanan'ny Ampinga Afrikana Andrefana ary ny Lohasahan' ny Hantsana Lehibe. 

Ireto avy ireo firenena sy tany voatanisa matetika ao Afrika Afovoany, araka ny famaritan' i Firenena Mikambana: i Angôla, i Kamerona, i Gabôna, i Ginea Ekoatôrialy, ny Repoblikan' i Afrika Afovoany, ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ny Repoblikan' i Kôngô, i Saô Tôme e Prinsipe ary i Tsady. I Malaoy sy i Zambia ary i Zimbaboe koa dia matetika heverina ho isan i Afrika Afovoany. I Borondy sy i Roanda koa dia indraindray heverina ho isan' i Afrika Afovoany.

## Jereo koa
Fizaram-paritra ao Afrika:

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* Afrika Atsimo (faritra)
* Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

Faritra hafa:

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
*Afrika atsimon' i Sahara
*Magreba
Fiteny vôlôfo

Ny **fiteny vôlôfo** na **fiteny oôlôfo** dia fiteny any Senegaly, any Gambia ary any Maoritania. Ao amin' ny sampana atlantikan' ny fiteny nizerô-kôngôley izy. Lavitra be amin' ny fiteny peola ny endriny. Manana fifandraisana amin' ny fitenin' ny faritra eo akaiky izy toy ny fiteny serere, ny fiteny diola, ny fiteny basary ary ny fiteny bainoka izy.

Misy miteny io fiteny io koa any Gambia sy any Maoritania, ary manana fiseho ara-kolontsaina azy manokana izy. Miankina amin' ny firaisan-kinany io; mifankazo tsara ny mpitenin' ny faritra, ny mahasamihafa azy fotsiny dia ny roky sy ny teny indramina amin' ny fiteny hafa, ohatra: roky lebo, roky saint-louiien, sns.

## Fomba fanoratana

Nosoratana tamin' ny abidy arabo nofenoina ny fiteny vôlôfo mandritry ny ela be. Mbola ampiasaina amin' ny soratra masina ny soratra arabo, fa mampiasa ny abidy latina ny fiteny vôlôfo ankehitriny, fitsipika manokana hajaina mba hanoratra tsara ny fiteny vôlôfo. 

## Fomba fanisana

Tafolo ny rafi-panisana amin' ny fiteny vôlôfo, fa mampiasa rafitra tadimy fanampiny koa izy: ny hoe "enina amby roapolo" ohatra dia tenenina hoe *ñaar fukk ak juroom benn* amin' ny fiteny vôlôfo, ara-bakiteny: "roa folo sy dimy sy raika": (2×10) + 5 + 1.

## Abidy ara-peo

### Renifeo

### Zanapeo

## Jereo koa

### Fiteny be mpampiasa ao Afrika
Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny zolo

Ny **fiteny zolo** dia fiteny anisan' ny vondrom-piteny ngony (izay ahitana koa ny fiteny kôsa sy ny fiteny ndembele) ao amin' ireo fiteny banto. Anisan' ny fiteny be mpampiasa indrindra amin' ny faritra atsimo ao Afrika ny fiteny zolo.

## Jereo koa

* **Fiteny be mpampiasa ao Afrika:** ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
* Fiteny ao Afrika Atsimo
Fiteny lingala

Ny **fiteny lingala** dia fiteny banto tenenina indrindra ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô. Misy 15 tapitrisa eo ho eo ny mpiteny lingala izay nobeazina tamin' io fiteny io, fa ny mpiteny lingala dia miisa 20 tapitrisa any ho any.

## Jereo koa

* Fiteny ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô
* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiteny ao Angôla

### Fiteny be mpampiasa ao Afrika

* Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola, frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny bambarà

Ny **fiteny bambarà** dia iray amin' ny fitenim-pirenena ao Malỳ. Izy no fiteny nibeazan'  ny ankamaroan' ny mponina ao amin' io firenena io (46 %) sy fiteny be mpiteny indrindra (82 %). Ao amin' ny fianakaviam-piteny mande ny fiteny bambarà, izay ao amin' ny vondrom-piteny mandinga izay ahitana koa (ankoatra ny fiteny bambarà) ny fiteny diola ao Kôtidivoara sy ao Borkina Fasô, ny fiteny mandinka ao Senegaly sy Gambia, ary ny fiteny maninka atsinanana ao Ginea. Ampiasaina ho fiteny ifaneraseran' ny mponina amin' ny faritra maro sy amin' ny raharaham-barotra ao Afrika Andrefana ny fiteny bambarà.

## Jereo koa
**Fiteny be mpampiasa ao Afrika**

* Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.

* Fiteny ao Maly
Faritra Atsimo ao Afrika

Ny **Faritra Atsimo ao Afrika** dia ny tapak' i Afrika ao atsimo izay fitambaran' ny firenana sy tany ao atsimon' ny alam-pehibe afrikana. Tanisaina ao amin' io faritra io ny nosy afrikana ao atsimo-andrefan' ny Ranomasimbe Indiana manodidina an' i Madagasikara (avy ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika ka hatrany amin' ny nosy Maorisy sy ny nosy La Réunion) ary ny nosy afrikana ao atsimo-atsinanan' ny Ranomasimbe Atlantika.

Ireto avy ny firenena ao amin' ny Faritra Atsimo amin' i Afrika: i Afrika Atsimo, i Angôla (indraindray tafiditra ao Afrika Afovoany), i Bôtsoana, i Kômôro, i Esoatiny (Soazilandy), i Lezôtô, i Madagasikara, i Malaoy, i Maorisy, i Môzambika, i Namibia, i Zambia (indraindray tafiditra ao Afrika Afovoany) ary i Zimbaboe.

## Jereo koa
Fizaram-paritra ao Afrika:

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* **Faritra Atsimo ao Afrika**
* Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

Faritra hafa:

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
*Afrika atsimon' i Sahara
*Magreba
Fiteny sômaly

Ny **fiteny sômaly** dia fiteny hamitô-semitika ao amin' ny fianakaviam-piteny kositika. Olona miisa 16 600 000 any ho any no miteny sômaly, indrindra ao amin' ny Tandrok' i Afrika. Amin' ny fiteny sômaly izy dia atao hoe اف سومالى / *Af-Soomaali* sady tononina hoe [æf sɔːˈmɑːli]. Fiteny ôfisialin' i Sômalia ny fiteny sômaly miaraka amin' ny fiteny arabo. Manana ny satan' ny fitenim-pirenena ny fiteny sômaly ao Jibotỳ. Maro ny endrika isam-paritry ny fiteny sômaly, ka ny ankamaroany dia tsy manamora ny fifankahazoam-piteny amin' ny samy mpitany sômaly. Ankoatra izany dia misy vondrona izay heverina fa isan' ny vahoaka sômaly dia miteny na niteny fiteny banto.

## Jereo koa

### Fiteny be mpampiasa ao Afrika
Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny môre

Ny **fiteny môre** na **môôre** na **môsy** dia fiteny ao Borkina Fasô tenenin' ny vahoaka atao hoe Môsy. Izy no fiteny be mpampiasa indrindra ao amin' io firenena io. Mihoatra ny 15 189 750 amin' ny 20 252 523 ny isan' ny olona miteny môre araka ny fanisana natao tamin' ny taona 2018, izany hoe 75 %n' ny mponina. Fiteny ifaneranseran' ny vahoaka samihafa fiaviana ny fiteny môre, toy ny fiteny diola sy ny fiteny folfolde ao Borkina Fasô. Ao amin' ny vondrom-piteny vôltaika ny fiteny môre.

## Jereo koa

* **Fiteny be mpampiasa ao Afrika:** Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
* Fiteny ao Borkina Fasô
Fiteny sôninke

Ny **fiteny sôninke** dia isan' ny fiteny mande. Ao Malỳ no ahitana mpitany sôninke maro indrindra izay miisa iray tapitrisa any ho any, ao Senegaly miisa 400 000, ao Maoritania miisa 180 000, ao Gambia miisa 166 000, ary ao Ginea Bisao miisa 5 000. Miisa 2 201 000 ny vahoaka sôninke miteny sôninke tamin' ny 2012.

## Jereo koa

### Fiteny be mpampiasa ao Afrika
Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny kitoba

Ny **fiteny kitoba** na **fiteny kikôngô** dia fiteny banto tenenin' ny 50,35 %n' ny mponina ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô, eo anelanelan' i Brazzaville sy i Pointe-Noire, ary tenenin' ny olona miisa 4 tapitrisa ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô koa.

## Jereo koa

* Fiteny ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô
* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô

### Fiteny be mpampiasa ao Afrika
Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny soso

Ny **fiteny soso** dia fiteny ao Afrika Andrefana tenenina indrindra ao Siera Leôna sy ao Ginea. Isan' ny fitenim-pirenena telo be mpiteny indrindra (anisan' izany ny fiteny polaara sy ny fiteny malinke) ao Ginea ny fiteny soso.

## Jereo koa
**Fiteny be mpampiasa ao Afrika**

Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny fola

Ny **fiteny fola** na **fiteny polo** na **fiteny peola** na **fiteny folany** na **fiteny folfolda** na **fiteny polaara** dia fitenin-drenin' ny Fola na Folany sy ny vondrom-poko mpihavana aminy, sady fiteny faharoa ampiasaina  ao Afrika Andrefana, indrindra amin' ny maha *[[lingua franca]]* ampiasain' ny vondrom-poko afrikina maro hafa, ao amin' ny firenena sy fanjakana hita manamorona ny reniranon' i Senegal harany amin' ny ony Nily, firenena miisa roapolo any ho any, any Afrika Andrefana sy any amin' ny faritra Sahel ary koa any Afrika Afovoany ity fiteny ity, ka anisan' izany i Senegaly, i Malỳ, i Maoritania, i Gambia, i Ginea, i Kamerona, i Nizera, i Borkina Fasô, i Tsady, i Nizerià, i Ganà, i Siera Leôna, ary i Sodàna. 

Tsy misy fiteny hafa any Afrika Andrefana maharakotra faritra midadasika toy izany, na dia maro aza ny fitenim-paritr' io fiteny io, manomboka amin' ny polaara senegaley ka hatramin' ny folfolda afrikana afovoany.

## Jereo koa
**Fiteny be mpampiasa ao Afrika**

Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.

**Fiteny isam-pirenena**

* Fiteny ao Senegaly, fiteny ao Malỳ, fiteny ao Maoritania, fiteny ao Gambia, fiteny ao Ginea, fiteny ao Kamerona, fiteny ao Nizera, fiteny ao Borkina Fasô, fiteny ao Tsady, fiteny ao Nizeria, fiteny ao Ganà, fiteny ao Siera Leôna, fiteny ao Sodàna.
Fiteny agny

Ny **fiteny agny** na **fiteny aniiny** na fiteny tenenina ao Kôtidivoara sy ao Ganà. Mifanakaiky amin' ny fiteny baole sy ny fiteny nzema io fiteny io. Miisa eo amin' ny 860 000 ny mpiteny agny tamin' ny taona 2002.

## Jereo koa

### Fiteny be mpampiasa ao Afrika
Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny diola

Ny **fiteny diola** dia anisan' ireo fiteny mandinga tenenina na azon' ny olona miisa 20 tapitrisa ao Malỳ sy ao Kôtidivoara ary ao Borkina Fasô. Fiteny mifanakaiky rafitra amin' ny fiteny bambara izay tetenina indrindra ao Malỳ ao amin' ny faritr' i Bamako sy ao Segou ny fiteny diola. Fitenin' ny mpanao raharaham-barotra ny fiteny diola ka fantatry ny olona eran' ny Afrika Andrefana.

## Jereo koa

### Fiteny be mpampiasa ao Afrika
Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny egiptiana demôtika

Ny **fiteny egiptiana demôtika** dia endriky ny fiteny tany Egipta tamin' ny Andro Taloha izay nosoratana tsy tamin' ny sora-masina (hierôglifa), fa tamin' ny endrika notsorina amin' io soratra io. Tamin' ny taonjato faha-7 tal. J.K. hatramin' ny taonjato faha-5 tal. J.K. no nitenenanana io fiteny io. Izy io koa no niavian' ny fiteny kôpta.

Ilazana ny tarehin-tsoratra nanoratana izany fiteny izany koa ny hoe demôtika ("soratra demôtika"). Ny hoe *demôtika* dia avy amin' ny teny grika hoe *δημοτικά* / *dêmotiká* izay midika hoe "an' ny vahoaka". Ny fiteny egiptiana demôtika dia ao amin' ny sampam-piteny egiptiana taloha, izay ao amin' ny fianakaviam-piteny hamitô-semitika.
Afrika atsimon' i Saharà

I **Afrika atsimon' i Saharà** dia faritry ny kôntinentan' i Afrika izay hita ao atsimon' ny tany efitr' i Sahara.  Firenena miisa 48 no ao amin' io faritra io. Amin' ny ankapobeny dia faritra manana olana momba ny fampandrosoana ara-toekarena i Afrika atsimon' i Saharà.

Ireto avy ireo firenena ao amin' io faritra io: ny Repoblikan'i Afrika Afovoany, i Afrika Atsimo, i Angôla, i Benîno,  i Borkina Fasô, i Borondy, i Bôtsoana, i Kapvera, i Eritrea, i Etiôpia, i Gambia, i Gabôna, i Ganà, i Ginea, i Ginea Bisao, i Ginea Ekoatôrialy, i Jibotỳ, i Kamerona, i Kenia, i Kômôro, i Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ny Repoblikan' i Kôngô, i Kôtidivoara, i Lesôtô, i Liberia, i Madagasikara, i Malaoỳ, i Malỳ, i Maoritania, i Maorisy, i Môzambika, i Namibia, i Nizera, i Nizerià, i Oganda, i Roanda, i Saô Tôme e Prinsipe, i Esoatiny (Soazilandy taloha), i Seisely, i Senegaly, i Siera Leôna, i Sodàna, i Sodàna Atsimo, i Sômalia, i Tanzania, i Tôgô, i Tsady ary i Zimbaboe.

## Jereo koa
**Fizaram-paritra ao Afrika:**

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* Afrika Atsimo (faritra)
* Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

**Faritra hafa:**

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
*Afrika atsimon' i Sahara
*Magreba

## Tahirin-kevitra

* https://mg.globalvoices.org/category/world/sub-saharan-africa/
Sodàna Atsimo

I **Sodàna Atsimo** na ny **Repoblikan' i Sodàna Atsimo** da firenena ao Afrika Atsinanana, tsy manana morontsiraka, manana velarana mirefy 619&nbsp;745 km², ary niisa 11&nbsp;483&nbsp;374 ny mponina ao aminy tamin'ny taona 2020. I Juba (na Djouba amin' ny fanoratra frantsay) no renivohiny sady tanàna lehibe indrindra ao aminy. Atao hoe ***South Sudan*** na ***Republic of South Sudan*** izy amin' ny teny anglisy.

Atao hoe **[[Sodaney Tatsimo]]** ny vahoaka' ity firenena ity. Taorian' ny fitsapan-kevi-bahoaka natao tamin' ny 9-15 Janoary 2011 no nisarahan' i Sodàna Atsimo amin' ny Repoblikan' i Sodàna tamin' ny 9 Jolay 2011. Taorian' io anefa dia mbola tsy nifanarahan' ny firenena roa tonta ny famaritana ny sisin-tany manasaraka azy ireo. Mamaritra azy avy ao avaratra i Sodàna, i Etiôpia no any atsinanana, i Kenià no any atsimo-atsinanana, Oganda no any atsimo, ny Repoblika Demokratikan'i Kôngô no any atsimo-andrefana, ary ny Repoblikan' i Afrika Afovoany no any andrefana.

Teo anelanelan' ny taona 2013 sy 2020, ity firenena ity dia nisehoana ady an-trano nahafaty olona maro sy niteraka ra mandriaka teo amin' ny mpomba ny filohan' ny Repoblika Salva Kiir sy ny filoha lefitra Riek Machar.

Tamin' ny taona 2021 dia i Sodàna Atsimo no firenena farany eran' izao tontolo izao amin' ny tondrom-pampandrosoana ny maha olona araka ny fanadihadiana nataon' ny Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana momba ny Fampandrosoana (frantsay: *Programme des Nations unies pour le développement*  - PNUD), izay manome azy  ny isa 0,385, saika mihena hatrany hatramin' ny taona 2011.

Saika ny mponina rehetra ao no Nilôtika. Ny kristianisma no fivavahana be mpanaraka indrindra ao. Ny fiteny anglisy no fiteny ôfisialiny.

## Jereo koa
**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Tamba-nosin' i Kômôro

Ny **Tamba-nosy Kômôro** dia nosy maromaro mifanakaiky ao amin' ny Lakandrano Môzambika, eo anelanelan' ny tendro avaratr' i  Madagasikara sy ny morontsiraka avaratr' i Môzambika. Efatra ny nosy lehibebe mamorona an' ilay tamba-nosy, dia i Ngazija (na Kômôro Lehibe), i Njoany (na Anjoany), i Moaly (na Môhely) ary i Maôry (na Mayotte). Ny nosy telo voalohany dia mikambana ara-pôlitika ao amin' ny Firaisan' i Kômôro izay mitambatra ho firenena mahaleo tena, fa i Mayotte kosa (izay ahitana ny nosy Grande-Terre sy Petite-Terre), sy ny nosy madinika manodidina azy, dia departemanta frantsay.

## Ireo nosy efatra lehibe indrindra

### Ngazija
I Ngazija na Kômôro Lehibe dia nosy sady fanjakana mizaka tena isan' ny Firaisan' i Kômôro, Izy no nosy lehibe indrindra sy be mponina indrindra (410&nbsp;736 tamin' ny taona 2016) ao amin' ny tamba-nosin' i Kômôro. I Moroni no renivohiny, izay renivohitr' ilay firaisam-panjakana mizaka tena. Manana velarana 1&nbsp;148&nbsp;km2 izy.

### Njoany
I Njoany na Anjoany dia nosy sy fanjakana mizaka tena mitambatra amin' ny Firaisan' i Kômôro. I Mutsamudu no renivohiny ary misy mponina miisa 327&nbsp;382 izy tamin' ny taona 2017. Mirefy 424&nbsp;km2 ny velerany.

### Moaly
I Moaly na Môhely dia nosy sy fanjakana mizaka tena mitambatra ao amin' ny Firaisan' i Kômôro. I Fomboni no renivohiny. Misy mponina 52&nbsp;360 izy tamin' ny taona 2015. Manana velarana 290&nbsp;km2 izy.

### Maiôty
I Maiôty na Maôry dia tamba-nosy departemanta frantsay. Tsy anisan' ny Firaisan' i Kômôro.  izy. Ny renivohiny dia Mamoudzou, tanàna lehibe indrindra. Ilay faritra dia manana nosy kely maromaro: i Mtsamboro, i Mbouzi ary i Bandrélé. Manana velarana 376&nbsp;km² izy ary misy mponina miisa 256&nbsp;518 tamin' ny taona 2017.

## Jereo koa

* Kômôro

* Jeôgrafian' i Kômôro
* Toekaren' i Kômôro
* Mponina ao Kômôro
* Fiteny ao Kômôro
* Fivavahana ao Kômôro
* Kolontsaina ao Kômôro
* Tantaran' i Kômôro

* Tamba-nosin' i Kômôro
Fiteny simaôre

Ny **fiteny simaôre** na **fiteny mahôrey** dia fitenin'ny olona ao amin'ny nosy Maiôty, sampan'ny fiteny kômôriana (na sikômôro) ka iray amin'ny fiteny telo ao, manampy ny fiteny frantsay sy ny fiteny sibosy. Isan'ny fiteny banto ny fiteny simaôre, fa ny fiteny sibosy na kibosy kosa dia fiteny aostrôneziana manakaiky ny fiteny malagasy.

## Jereo koa
Fiteny kômôriana:

* Fiteny singazija
* Fiteny sinjoany
* Fiteny simoaly
* Fiteny simaôre
Fiteny kibosy

Ny **fiteny kibosy** na **fiteny sibosy** na **fiteny bosy** dia fiteny iray ao Mayotte ifampiresahin' olona miisa 47.900 eo ho eo tamin' ny taona 2012. Izy no fitenin-dreny faharoa ao amin' io nosy io aorian'ny fiteny  simaôre, fa ny fiteny frantsay kosa mitoetra ho fiteny ôfisialy. Endriky ny fiteny malagasy ny fiteny kibosy ka anisan' ireo fiteny malaiô-pôlineziana ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana. Manakaiky ny fiteny malagasy tenenina any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara (Antsiranana sy Mahajanga) ny fiteny kibosy. Endriky ny fiteny kibosy ny fiteny kiantalaotsy sy ny fiteny kibosy kimaôre.

Ireto ny tanàna sasany ao Mayotte itenenana kibosy: Bambo-Est, M'Bouini (na M'Boueni), Passi-Kéli, M'Ronabéja, Kani-Kéli, Chirongui, Poroani, Ouangani, Chiconi, Sohoa, M'Tsangamouji, M'liha, Acoua, Mtsangadoua, Hamjago, Dapani, Mtsamoudou.

### Fampitahana amin'ny teny malagasy ofisialy

## Jereo koa

* Fiteny kômôriana

* Fiteny malagasy: Fiteny antambahoaka, antandroy, antankarana, antanosy, antefasy, antemoro, antesaka, bara, betsileo, betsimisaraka avaratra, betsimisaraka atsimo, bezanozano, mahafaly, masikoro, merina, sakalava, sihanaka, tanala, tsimihety, vezo, zafisoro.
* Fiteny kibosy, antalaotra, kibosy kimaôre
* Fiteny ao Mayotte
Fiteny singazija

Ny **fiteny singazija** na **fiteny kômôriana lehibe** dia endriky ny fiteny kômôriana (sampan'ny vondrom-piteny soahily izay sampan'ny vondrom-piteny banto) tenenina ao amin'ny nosy Ngazija na Kômôro Lehibe.

## Jereo koa
Fiteny kômôriana:

* Fiteny singazija
* Fiteny sinjoany
* Fiteny simoaly
* Fiteny simaôre
Andriantsoly

**Andriantsoly** dia mpanjaka malagasy tao amin' ny Fanjakan' i Boina (1820-1824) sy tao amin' ny Mahôrey (any Mayotte 1832-1843) tamin' ny antsasany voalohan' ny taonjato faha-19. Nantsoina hoe *Tsi Levalou* izy fahakeliny. Malaza Andriantsoly noho ny nisafidianany ny hikambanan' i Mayotte amin' ny Fanjakan' i Frantsa tamin' ny 25 Avrily 1841, fa tsy namela ilay nosy hofehezin' ny fanjakana manakaiky manodidina. Namidiny tamin' i Frantsa i Mayotte ka ny vidiny dia vola noraisiny manokana sy fikarakaran' i Frantsa ny zanany roa amin' ny fanomezana azy ireo fanabeazana tandrefana tao La Réunion. Na dia nahazo vola be aza izy dia nivary lavo tamin' ny fibobohana toaka sady nanararaotra fahefana, ka maty nisy namono tamin' ny taona 1847.

## Lisitry ny mpanjakan' i Boina

* Andriamandisoarivo (Tsimanata) (1690-1720)
* Andrianamboniarivo (Toakafa) (1720-1730)
* Andriamahatindriarivo (1730-1760)
* Andrianahilitsy (1760-1767)
* Andrianiveniarivo (1767-1770)
* Andrianihoatra (1770-1771)
* Andrianikeniarivo (1771-1777)
* Andrianaginarivo (1777-1778), mpanjakavavy
* Tombola (1778), mpanjakavavy
* Ravahiny (1778-1808), mpanjakavavy
* Tsimalomo (1808-1822?)
* Maka (Andrianaresy) (1808)
* Andriantsoly (1822-1832)
* Oantitsy (1832-1836), mpanjakavavy
* Tsiomeko (1836-1840), mpanjakavavy

## Jereo koa

* Mayotte

* Tantaran' i Kômôro