open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ellen Gould White

I **Ellen Gould White** dia vehivavy kristiana amerikana nandray anjara tamin'ny fanorenana ny Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito, niaraka amin'i James White vadiny sy i Joseph Batese. Teraka tamin'ny 26 Novembra 1827 sy maty tamin'ny 16 Jolay 1915 izy. Izy no mpitari-dalana ara-panahin'io fiangonana io, mpifoha, mpitory teny, mpamita iraka (misionera) no sady mpanavao fiangonana niandany amin'ny fanohanana ny fiainam-pianakaviana sy ny fanabeazana ary ny fahasalamana. Tsy mba lasa mpitodra fiangonana tao amin'ny Fiangonana adventista izy.

Nandritra ny 70 taona nanaovany ny asa fanompoana dia nahasoratra boky miisa 26 sy lahatsoratra an-gazety miisa 5000 i Ellen White. Natokany indrindra tamin'ny fiainana ara-panahy kristiana ny asa sorany, indrindra tamin'ny fiavian'i Kristy fanindroany. Nanoratra momba ny fiainana andavanandro kristiana sy momba ny fitoriana ny Filazantsara sy ny fanabeazana ary ny fahasalamana izy.

Nandray anjara betsaka tamin'ny fandaminana sy ny fampielezana ny Fiangonana adventista maneran-tany ny asa soratra sy ny fidirana an-tsehatr'i Ellen G. White. Toraka izany koa ny fananganana trano sekoly sy oniversite ary trano fitsaboana maneran-tany. Ny Adventista dia miaiky ny maha ara-paminaniana ny asa fanompoana notanterahin'i Ellen G. White, tamin'ireo fahitana miisa manodidina ny 2000. Noho izy tsy niala tamin'ny fotokevitra protestanta dia nanentana ny mpamaky azy izy mba hanorina ny finoany amin'ny fijoroana vavolombelona hita ao amin'ny Baiboly irery ihany.

## Ny asan'i Ellen Gould White

Taorian'ilay "fahadisoam-panatenana" tamin'ny taona 1844 izay nambaran'i William Miller fa hiavian'i Kristy, dia hitan'i Ellen G. White ny hevitr'io daty io, dia ny fanadiovan'Andriamanitra ny fitoerana masina ao an-danitra sy ny fanombohan'ny fitsarana ny olona efa maty.

Tamin'ny taona 1849 dia nanambara i Ellen G. White fa tsindrimandry avy amin'Andriamanitra tokoa no azony sady mifanaraka tanteraka amin'ny Soratra Masina. Ny fikambanana notarihiny dia nanisy fandaminana anatiny tamin'ny taona 1860 ka namorona ny anarana hoe *Seventh-day Adventist Church* (ara-bakiteny: "Fiangona Adventistan'ny Andro fahafito") tamin'ny taona 1861, izay adika amin'ny teny malagasy hoe Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito.

I Ellen G. White dia nanatanjaka ny fikambanana amin'ireo asa soratra nataony tao amin'ny bokiny mitondra ny lohateny hoe *The Conflict of Ages* (1888-1891) izay nadika amin'ny teny frantsay hoe *La Tragédie des siècles* tamin'ny taona 1911. Noho ireo tsindrimandry azony sy noho ny asa nilofosany, dia nanome tosika nanova zavatra be teo amin'ny fikambanan'ny Adventista Mitandrina ny Adro Fahafito i Ellen Gould White.
Baiboly samaritana

Ny **Baiboly samaritana** na **Torah samaritana** na **Pentateoka samaritana** dia ny soratra masin' ny fivavahana samaritana izay tsy ahitana boky hafa ao amin’ny Baiboly jiosy (Tanakh) afa-tsy ny Lalàna (Torah) na ny Pentateoka. Voasoratra amin' ny fiteny hebreo samaritana sy amin’ ny abidy samaritana (karazan' ny abidy hebreo taloha) izany Baiboly izany.

Misy fahasamihafana ny votoatin' ny Torah hebreo sy ny Torah samaritana. 

* Ny lehibe indrindra amin’ ireo dia ny fiheverany fa tsy i Jerosalema fa ny tendrombohitra Garizima no toerana masina. Ny Didy folo ao amin’ ny Torah samaritana dia ahitana ao amin’ ny didy faha-10 ny fanajana an’ i Garizima ho ivon-toeran’ny fanompoam-pivavahana[1]. Narindrany hitovy ny Didy folo ao amin’ ny Bokin' ny Eksodosy sy ao amin’ ny Bokin' ny Deoteronomia[1]. Mba hitazomany ny isan’ ireo didy, ny didy voalohany (“*Izaho no IHVH Andriamanitrao, izay nitondra anao avy any amin’ ny tanin’ i Ejipta, niala tamin’ ny tranon’ ny fanandevozana*") dia heveriny ho fampahafantarana fotsiny, ny didy voalohany ao amin’ ny Torah samaritana dia ny didy faharoa ao amin’ ny Torah jiosy. Ho an’ ny Samaritana, "ny olon-kendry jiosy dia namadika io fampahafantarana io ho didy mba haha folo ny isan’ ny didy tamin’ ny nanitsian’ izy ireo ny Torahny tamin’ ny nanesorany ny fahafolo"[2] mifanandrify amin’ ny tendrombohitra Gerizima. Ny isan' ireo didy ireo dia voalaza ao amin' ny Bokin' ny Eksodosy 34.28.

* Ankoatr' ireo fahasamihafana lehibe ireo, dia misy koa ny fahasamihafana maivana momba ny fanoratana ny Torah samaritana sy ny Torah jiosy. Io fahasamihafana io dia mampifanakaiky ny Baiboly samaritana amin’ ny Septoaginta toy izay amin’ ny Torah masoretika[3].

## Jereo koa

* Samaritana

* Foko foko very
*Samaritanisma
*Tetiandro samaritana
*Abidy samaritana
*Samaria
Fiteny hebreo samaritana

Ny **fiteny hebreo samaritana** dia karazana fiteny hebreon' ny Baiboly izay mbola ampiasaina sy soratan' ny Samaritana. Ankehitriny io fiteny io dia lasa fiteny ampiasaina amin' ny fotoam-pivavahana (fiteny litorjika) ka tsy ampiasaina hifaneraserana andavanandro. Miteny hebreo vaovao ny Samaritana monina ao Holon fa ny ao Nablosa kosa dia miteny arabo palestiniana. Soratana amin' ny karazana abidy fenisiana, izay abidy tranain' ny fiteny hebreo tranainy izay navelan' ny Jiosy ka tsy nampiasainy intsony hatry ny Andro Taloha, ny fiteny hebreo samaritana.
Lahatsoratra Masôretika

Ny **Lahatsoratra Masôretika** na **Soratra Masôretika** dia lahatsoratry ny Baiboly hebreo nampitain' ny  Masôrah, vokatry ny asan' ny manam-pahaizana jiosy atao hoe Masôreta tamin' ny Andro Taloha sy tamin' ny Andro Antenatenany. Mety tao amin' ny lahatsoratra atao hoe "prôtô-masôretika" voasoratra tamin' ny faran' ny taonjato voalohany tal. J.K. izany. Tamin' ny fanombohan' ny vanim-potoana kristiana dia noraisina hatao fototra hiaingana amin' ny fandikan-tenin' ny Baiboly maro ny lahatsoratra masôretika, ka anisan' izany ny *[[Peshitta]]*.

## Fampitahana amin' ny lahatsoratra hafa
Ny lahatsoratra masôretika dia ahitana fahasamihafana amin' ny dikan-teny na fanitsiana hafa tranain' ny Baiboly, toy ny Baiboly samaritana, ny Septoajinta ary ny Soratanam-piraketan' i Komràno izay ahitana fifanahafana eo amin' izy samy izy amin' ny andalana sasany tsy itoviany amin' ny lahatsoratra masôretika. Izany dia nahatonga ny eo amin' ny sehatry ny fikarohana momba ny Baiboly hihevitra fa mitovy lenta amin' ny maha samy karazam-Baiboly azy toy ireo karazany hafa ny lahatsoratra masôretika izay napetraka ho filamatra taorian' ny naharavan' ny Tempolin' i Jerosalema.

## Fanisiana mari-janapeo sy mari-tsindrimpeo
Voasoratra amin' ny abidy hebreo izay tsy ahitana afa-tsy renisoratra ny Baiboly hebreo tany am-piandohany. Ny fametrahana ny marika maneho zanapeo (atao hoe *nikkud*) sy maneho tsindrimpeo dia mety ho natao tamin' ny Andro Antenatenany, na dia mihevitra aza i Johannes Buxtorf tamin' ny taonjato faha-17 sy ny maro hafa fa efa hatramin' ny andron' i Ezra (na Esdrasa) no nanaovana izany. Ny fomba fametrahana ireo marika ireo, izay nataon' ny Jiosy tany Babilôna (izay atao hoe "lamina babilôniana") dia voasolon' ny an' ny Jiosy tany Palestina (izay atao hoe "lamina tiberiana") izay niforona tamin' ny taonjato faha-9 na faha-10 taor. J.K. Ny Kôdeksan' i Alep, izay angamba dika mitovy voalohany fenon' ny lahatsoratra masôretika, dia voasoratra tamin' ny taonjato faha-10 taor. J.K.

## Jereo koa

* Baiboly samaritana
* Septoajinta
* Soratanam-piraketan' i Komràno
Masorah

Ny **masorah** na **masora** dia ny lovantsofina hebreo momba ny endrika sy ny fanononana marina ny lahatsoratry ny Baiboly hebreo (na Tanakh) sy ireo fanamarihana maro samy hafa antsisi-takila samihafa. Izany asa izany dia niandraiketan'ireo manampahaizana jiosy atao hoe Masoreta izay heverin'ny mpikaroka fa nanao izany asa izany teo anelanelan'ny taonjato faha-2 sy faha-8 taor. J.K. ka ny farany indrindra dia natao tamin'ny taona 1425.

Avy amin'ny teny hebreo hoe מסורה / *masorah*, izay midika hoe "lovantsofina" ny teny nohagasina hoe *masora* na *masorah*.

Izany asan'ny Masoreta izany dia fanampiana mari-tsoratra (fa tsy zana-tsoratra) atao hoe *nikkud* enti-maneho ny zanapeo, satria manko tsy misy zanatsoratra ny abidy hebreo sady tsy misy mari-piatoana (faingo, teboka, sns) hahafantarana ny tena fanononana sy ny lantompeon'ny vakiteny tokony ho izy. Misy koa ny fanamarihana sy ny fanazavana momba ny lahatsoratra izay atovan'ireo Masoreta ny lahatsoratry ny Baiboly eny antsisin'ny takila, toraka izany koa ny fanoloana soratra hahatsara kokoa ny feo ary ny fanazavana tsotsotra ny lahatsoratra. Ny fanamarihana madinidinika dia nosoratana amin'ny teny hebreo na tamin'ny teny arameana. Atao hoe "masora kely" ireo fanamarihana antsisi-takila fa "masora lehibe" kosa ireo fanamarihana eny ambony takila na eny ambaniny.
Masôreta

Ny **Masôreta** dia manampahaizana jiosy niandraikitra ny fampitana ny Masôra (Masorah), izany hoe  fampitana ny endriky ny lahatsoratry ny Baiboly hebreo sy ny fomba tokony hanononana ny soratra sy ny teny hebreo ao aminy amin' ny fametrahana mari-tsoratra maneho zanapeo (atao hoe *nikkud*) sy tsindrimpeo. Fanagasiana ny andian-teny hebreo hoe בעלי המסורה / *ba'alei hamassora*, "mpampianatra ny lovantsofina" ny teny hoe *masôreta*.

Ny asan' ny Masôreta izany dia ny fandraiketana ny lisitry ny Kôdeksa masôretika izay ahitana endrika sy firehana maro hatramin' izay ka hatramin' ny taonjato faha-9 taor. J.K., ka ny fomba fanoratr' i Aharon ben Asher avy any Tiberiada (na Tiberiasy) no noraisina ho filamatra.
Abidy samaritana

Ny **abidy samaritana** dia abidy ampiasain'ny Samaritana hanoratany ny fiteny hebreo samaritana (izay atao hoe fiteny hebreo samaritana) ary ny fiteny arabo. Ny abidy samaritana, raha ny marina, dia abjady, izany hoe abidy tsy ahitana afa-tsy renisoratra ary tsy anoratana afa-tsy ny renifeo, sahala amin'ireo abidy hafa ampiasaina hanoratana ny fiteny semitika. Ahitana tarehin-tsoratra (litera) miisa 22 ao amin'io abidy io, ka ny tarehin-tsoratra tsirairay afaka atao tarehimarika koa. Avy ankavanana miankavia ny fanoratana. Ny abidy samaritana dia karazan'ny abidy hebreo tranainy, izay avy amin'ny abidy fenisiana. Io abidy hebreo tranainy io dia efa navelan'ny Jiosy ka tsy nampiasainy nanomboka tamin'ny tenantenan'ny taonarivo voalohany tal. J.K. ary nosoloany ny abidy hebreo ampiasaiana amin'izao fotoana izao, nefa ny Samaritana nitahiry azy.

## Jereo koa

* Abidy malagasy
* Abidy latina
* Abidy grika
* Abidy hebreo
* Abidy fenisiana
* Abidy sirilika
* Abidy arameana
* Abidy siriaka
* Abidy samaritana
Tarehin-tsoratra latina

Ny **tarehin-tsoratra latina** na dia tarehin-tsoratra avy amin' ny abidy latina. Litera ao amin' ny tarehin-tsoratra latina, ohatra, no mamorona ny abidy malagasy amin' izao fotoana izao. Mampiasa ireo tarehin-tsoratra ireo hamoronany ny abidiny ny fiteniny ny ao Eorôpa Andrefana sy Eorôpa Avaratra ary Eorôpa Afovoany. Mampiasa azy koa ireo firenena ivelan' i Eorôpa indrindra ireo firenena nozanahin' ny Eorôpeana, anisan' izany ny ao Amerika Avaratra sy Atsimo sy ny aty Afrika ary ny ao Ôseania. Ireto avy ny litera fototra ao amin' ny vondron-tarehin-tsoratra latina amin' ny endriny soramadinika: *a - b - c - d - e - f - g - h - i - j - k - l - m - n - o - p - q - r - s - t - u - v - w - x - y - z*. Tamin' ny taona 2002 dia ny 39 %n' ny mponina maneran-tany no mampiasa ny tarehin-tsoratra latina .

## Jereo koa

* Abidy latina

## Loharano
Tarehin-tsoratra sirilika

Ny **tarehin-tsoratra sirilika** dia lamim-panoratana ampiasaina amin'ny fanoratana indrindraindrindra ny fiteny slava toy ny fiteny rosiana, ny fiteny okrainiana, ny fiteny belarosiana, ny fiteny rosina, ny fiteny bolgariana, ny fiteny makedoniana ary ny fiteny serbo-kroatiana. Ny tarehin-tsoratra sirilika dia noforonin'i Ohrid sy i Clément tamin'ny taonjato faha-9, izay nampianarin'ny monka roa, dia i Kyrillos sy i Methodios. Avy amin'ny abidy grika ny tarehin-tsoratra sirilika. Izy ireo no nisafidianana litera hamoronana ny abidy sirilika maro.

## Jereo koa:

* Abidy sirilika
Tarehin-tsoratra arabo

Ny **tarehin-tsoratra arabo** dia lamim-panoratana tsy ahitana afa-tsy renisoratra, natao hanoratana ny fiteny arabo sy fiteny hafa koa, ka soratana avy ankavana miankavia. Ny abidy arabo no tena fantatra mampiasa ny tarehin-tsoratra arabo nefa maro koa ny fiteny mampiasa ny tarehin-tsoratra arabo.

Tsy misy zanatsoratra hanoratana ny zanapeo izy fa mari-tsoratra sahalahala amin' ny teboka na faingo apetraka eo ambony na ambany na aloha na aorian' ny renisoratra hisolo ny zanatsoratra.

Nanomboka tamin' ny fielezan' ny finoana silamo dia maro ny fiteny ankoatry ny fiteny arabo izay soratana tamin' ireo tarehin-tsoratra arabo ireo. Izy ireo no anoratana ny fiteny indô-eorôpeana toy ny fiteny persana, ny fiteny kasmiry, ny fiteny sindy, ny fiteny ordo ary ny fiteny kiorda. Ampiasaina ao Sina koa ireo tarehin-tsoratra ireo, indrindra ao amin' ny faritanin' i Xinjiang sy Gansu ary Ningxia, ary amin' ny mponina vitsy anisa izay nandray ny fivavahana silamo (ireo no atao hoe "Xiao'erjing"). Taloha dia nenti-nanoratra ny fiteny sasany ao Afrika ny tarehin-tsoratra arabo, dia ny fiteny soahily, ny fiteny haosa, ny fiteny oôlôfo ary ny fiteny sômaly) ary koa nanoratana ny fiteny tiorka hatramin' ny taona 1928. Avy amin' ny tarehin-tsoratra arabo ihany koa ny sorabe izay rafi-panoratana ny teny malagasy voalohany.

## Jereo koa

* Abidy arabo

* Sorabe
Fiteny kasmiry

Ny **fiteny kasmiry** dia fiteny ao India ao amin' ny sampana' ny fiteny indô-iraniana ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Tenenina ao Kashmir ny fiteny kasmiry sady soratana amin' ny tarehin-tsoratra arabo, izay tsy inona fa ny abidy arabo nasiam-panovana sady karazan' ny abidy persana, sahala amin' ny abidy ordo na ny devanagry. Taloha io fiteny io dia nosoratana tamin' ny abidy sarda (taonjato faha-8). Amin' ny fiteny kasmiry dia atao hoe کٲشُر / *kạ̄šur* na कॉशुर / *kạ̄šur* izy.

## Jereo koa

* Fiteny any India

* Fiteny any Pakistàna
Fiteny sindy

Ny **fiteny sindý** dia fiteny ao Sindy, ao Azia Atsimo, izay lasa faritanin'i Pakistàna. Fiteny indo-ariana isan'ireo fiteny indo-eoropeana ny fiteny sindý izay ampiasain'ny Pakstaney miisa 17 000 000 any ho any ary Indiana miisa 2 800 000 any ho any koa. Fiteny ofisialin'i Pakistàna sy India ny fiteny sindý. Azo soratana amin'ny tarehin-tsoratra arabo (avy amin'ny abidy arabo) na amin'ny devanagry ny fiteny sindý**.** Soratana hoe سنڌي (arabo) na सिन्धी (devanagry) izay samy vakina hoe *sindhī* izy amin'io fiteny io.
Jodaisma helenistika

Ny **jodaisma helenistika** dia endriky ny fivavahana jiosy izay vokatry ny fihaonan' ny fivavahana hebreo amin' ny kolontsaina grika izay heverina fa nanomboka tamin' ny nanjakan' i Aleksandra Lehibe. Izany endriky ny jodaisma izany no nipoiran' ny vahoaka jiosy atao hoe Rômaniôta ary izany koa no nampiditra ny hetsiky ny jodaisma miankina amin' ny sinagôga fa tsy amin' ny tempoly tamin' ny Andro Taloha.

## Jereo koa

* Jodaisma

* Jodaisma rabinika
Fiteny haosa

Ny **fiteny haosa** dia fiteny afrô-aziatika (na hamitô-semitika) tenenina ao Afrika Andrefana, ao Benîno, ao Borkina-Fasô, ao Kamerona, ao Kôtidivoara, ao Ganà, ao Nizera, ao Nizerià, ao Sodàna, ao Tsady, ao Tôgô ary ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô. Iray amin' ireo fiteny telo ianarana sy tetenina ao Nizerià ny fiteny haosa, fanampin' ny fiteny iôroba sy ny fiteny igbô.

Misy eo amin' ny 77 063 700 eo ny mpiteny haosa ka ny 55 800 000 ao Nizerià (taona 2020) ary ny 17 700 000 ao Nizera (taona 2019) fa ny sisa kosa any amin' ny firenena hafa.

## Jereo koa

* Haosa (vahoaka)

**Fiteny be mpampiasa ao Afrika**

Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny iôroba

Ny **fiteny iôroba** dia fiteny ao Afrika Andrefana isan'ny vondrom-piteny iôroboida. Isan' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley io vondrom-piteny io. Ao Nizeria no tena maro olona miteny iôroba.

## Jereo koa

### Fiteny be mpampiasa ao Afrika
Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.
Fiteny igbô

Ny **fiteny igbô** na **fiteny ibô** dia fiteny tenenin'olona miisa eo anelanelan'ny 20 sy 30 tapitrisa ao Nizeria, izay atao hoe Igbô ihany koa, indrindra ao amin'ny tapany atsimo-atsinanan'i Nizeria atao hoe Biafra tany aloha, sy atsimo-atsimo-atsinanan'i Nizeria ao amin'ireo faritra manodidina ny fivarinan'ny ony Niger. Atao hoe *Asusu Igbo* izy amin'ny fiteny igbô. Soratana amin'ny tarehin-tsoratra latina sy amin'ny soratra nsibidy ny fiteny igbô, izay ampiasain'ny vahoaka ekpe. Ny fiteny igbô dia ao amin'ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Nizeria
* Fiteny ao Nizeria
Hijra

Ny **Hijra** dia ny fifindra-monin' ny mpaminany Mohamady sy ireo mpanara-dia azy tamin' ny 16 Jolay taona 622 avy ao Meka makany Iatriba, izay anaran' i Medina taloha, izay any amin' ny 350 km minavaratra. Atao hoe هجرة / *hijrah* izany amin' ny teny arabo. Io fotoana io no fanombohan' ny fanisan-taona silamo. Ireo mpanara-dia ny mpaminany ireo no atao amin' ny teny arabo hoe الصحابة / *aṣ-ṣaḥābah.*

Io fotoan' ny Hijra io no fotoana nananganana ny fiombonan' ny mpino silamo (*[[Umma]]*) voalohany (atao hoe أمّة / *ummat*), satria ny fiarahamonin' ny vahoaka arabo dia miorina amin' ny fisian' ny foko. Fisarahana tanteraka amin' izany fomba izany ny zava-nitranga tamin' io andro io ho an' ny mpino silamo ka rivo-baovao no mitsoka noho izany.

## Loharano sy fanamarihana
Siisma

Ny **siisma** dia sampan' ny finoana silamo izay manaiky fa i Ali sy ny taranany no mpandimby ny mpaminany Mohamady. Ny teny hoe *siisma* na *siita* dia avy amin' ny teny arabo hoe شيعة‎ / *Shīʿah* izay avy amin' ny andian-teny arabo hoe *Shīʿatu ʿAlī* midika hoe "mpanara-dia an' i Ali".

## Tantaran' ny fisarahana
I Ali, izay zanak' olo-mpiray tam-po amin' i Mohamady sady vinantolahiny, no kalifa fahefatra (taorian' i Abu Bakr sy Omar ary Othman). Nanomboka tamin' ny fahafatesan' ilay mpaminany (tamin' ny taona 632) sy ny fanendrena an' i Abu Bakr handimby azy no niseho ny tsy fitovian-kevitra voalohany teo anivon' ny samy Mozilmana, satria nisy nitaky ny maha mpandova ara-dalàna ny mpaminany azy i Ali. Nihamafy ny fifandirana tamin' ny taona 644, tamin' ny fahafatesan' ny kalifa faharoa Omar, satria i Othman no voafidy ho kalifa fa tsy i Ali. Nisy namono i Othman ka tamin' ny andro namonoana azy mihitsy, tamin' ny Jona 656, dia nambara ho kalifa fahefatra tao Medina i Ali.

Ny tsy fitovian-kevitra momba ny foto-kevitra ara-pôlitikan' ny fivavahana silamo, ary indrindra momba ny fomba fifandimbiasan' ny kalifa, no nahatonga ny mpanohana an' i Ali hiray saina. Niray saina izy ireo amin' ny fanohanany an' i Ali ho mpitarika ny fianakaviambe mozilmana (*[[Umma]]*), sy ny fanoherany ireo izay nikomy taminy - toa an' i Mu'awiyah (mpanorina ny dinastian' ny Omeiada) sy ny Karijita. Taorian' ny famonoana an' i Ali tamin' ny Janoary 661 dia noheverin' ny mpomba azy ho kalifa mpandimby azy ara-dalàna ny zanany lahy.

## Ny siisma maneran-tany
Ny Siita dia 10 % hatramin' ny 15 % n' ny vahoaka miozolmana maneran-tany, ka ny ankamaroany dia ao Iràna sy Iràka ary ao Bareina. Tsy toy ny sonisma, sampana lehiben' ny silamo, ny siita dia manana mpitondra fivavahana ahitana ambaratongam-pitondrana.

## Jereo koa

* Sonisma

* Karijisma
Sonisma

Ny **sonisma** na **silamo sonita** no sampana lehibe indrindra ao amin' ny finoana silamo izay ahitana ny 80–90 % amin' ny Mozimana maneran-tany, ary izy no antokom-pivavahana lehibe indrindra eran-tany. Iray amin' ny sampana telo lehiben' ny finoana silamo ny sonisma, ka ny roa hafa dia ny siisma sy ny karijisma. Ny anarany dia avy amin' ny teny hoe سُنَّة / *sunnah*, izay manondro ny lovam-pinoana avy amin' i Mohamady. Ny tsy fitovian' ny silamo sonita sy ny silamo siita dia avy amin' ny tsy fitovian-kevitra momba ny fandimbiasana an' i Mohamady sy momba ny resaka pôlitika mivelatra kokoa, ary koa momba ny lafiny ara-teôlôjia sy momba ny lalàna. Araka ny fampianarana sonita dia tsy namela mpandimby i Mohamady ary ny mpandray anjara tamin' ny raharaha Saqifah dia nanendry an' i Abu Bakr ho mpandimby manaraka (kalifa voalohany). Mifanohitra amin' izany ny fomba fijery siita, izay milaza fa i Mohamady dia nanendry an' i Ali ibn Abi Talib, izay vinantolahiny sady zanak' olo-mpiray tam-po aminy, ho mpandimby azy.

Antsoina amin' ny teny arabo hoe *ahl as-sunnah wa 'l-jamāʻah* ("vahoakan' ny *sunnah* sy ny fianakaviambe"), na *ahl as-Sunnah* ("olon' ny *sunnah*") fotsiny raha fintinina, ny mpanaraka ny silamo sonita. Ny fotopampianarany sy ny fanaony dia antsoina indraindray hoe sonisma, ary ny mpanaraka azy kosa dia fantatra amin' ny anarana hoe *Sonita* na *Mozilmana sonita*. Antsoina hoe "silamo ôrtôdôksa" indraindray ny silamo sonita, na dia misy manam-pahaizana mihevitra fa tsy mety io fandikan-teny io.

Ny Kor'any, miaraka amin' ny hadita (indrindra ireo voaangona ao amin' ny Kutub al-Sittah) sy ny marimaritra iraisana eo amin' ny samy mpahay lalàna, no fototry ny môdelin-didim-pitsarana ifandovana ao amin' ny sonisma. Ny didim-pitsaran' ny *[[Sharia]]* dia avy amin' ireo loharano fototra ireo, miaraka amin' ny fanjohian-kevitra mifanandrify, ny fiheverana ny fiahiana ny vahoaka sy ny fahamalinana amin' ny lalàna, amin' ny fampiasana ny fitsipiky ny môdelin-didim-pitsarana novolavolain' ireo sekolin-dalàna. Amin' ny resaka foto-pinoana, ny lovam-pampianarana sonita dia manohana ny andry enina amin' ny *imān* (finoana) ary ahitana ny sekolin-kalamo (teôlôjia) an' ny Ash'ari (na asarisma) sy an' ny Maturidi (na matoridisma) ary koa ny sekolin' ny lahatsoratra fantatra amin' ny anarana hoe teôlôjia mandala ny nentim-paharazana (na atarisma).

## Jereo koa

* Shiisma

* Karijisma
Karijisma

Ny **karijisma** dia sampan' ny finoana silamo teraka tamin' ny fanelanelanana natao tamin' i Ali sy i Mu'awiya raha avy niady tao Siffin izy ireo tamin' ny taona 657. Izy no sampana fahatelon' ny fivavahana silamo, manampy ny sonisma sy ny siisma. Atao hoe **Karijita** na **Kaoarijy** (arabo: خوارج / *Khawāridj*) ny mpino silamo ao aminy.

## Ny tantaran' ny fisarahana
I Mu'awiyah, izay governora omeiada tao Siria, dia nanohitra ny maha ara-dalàna ny kalifatan' i Ali. Tamin' ny taona 657 dia nifanandrina tamin' ny tafik' i Ali tao Siffin izy ary nandritra ny ady dia nitady hevitra hampitsahatra ny ady tamin' ny alalan' ny fangatahana fanelanelanana. Rehefa nanaiky ny marimaritra iraisana i Ali mba hialana amin' ny fifandatsahan-dra, dia niala avy tao amin' ny toerana nisy ny ady ny sasany amin' ny mpanohana azy, izay tsy nankasitraka afa-tsy ny fitsaran' Andriamanitra. Ireo mpisintaka ireo no lasa nantsoina hoe Karijita (avy amin' ny teny arabo hoe *kharej*, izay midika hoe "mivoaka"). Nanohitra an' i Mu'awiyah sy an' i Ali izy ireo, ka nifidy ny kalifany manokana. Avy eo izy ireo dia nikononkonona ny famonoana ny mpandray anjara tamin' ny fanelanelanana, saingy tsy nahavita namono afa-tsy an' i Ali tamin' ny taona 661.

## Ny finoany
Amin' ny Karijita dia tena zava-dehibe, mitovy amin' ny finoana, ny asa. Milaza koa izy ireo fa antony ahafaha manongana ny mpino silamo iray ny fanaovana fahotana lehibe, na dia mbola manaiky ny fanekem-pinoana aza ilay mpino. Ny Karijita dia nanjary nihevitra ny manampahefana ara-pôlitika mozilmana ho tsy tena mpivavaka ary, taorian' ny fikomiana maro nataony dia resy ihany izy ireo tamin' ny farany. Mbola misy anefa ny antokon' ny Karijita mandanjalanja, antsoina hoe Ibadita, ao Afrika Avaratra sy any Siria ary ao amin' ny Soltanatan' i Ômàna.

## Jereo koa

* Sonisma
* Siisma
Vetus Latina

Ny ***Vetus Latina*** na ***Vetus Itala*** dia anarana iombonana iantsoana ny dikan-teny tranan' ny Baiboly amin' ny teny latina talohan' ny Volgata izay nadika avy tamin' ny lahatsoratra amin' ny teny grika. Efa tany amin' ny taonjato faha-2 ny tranainy indrindra amin' ireo Baiboly atao hoe *Vetus Latina* ireo. Samihafa ny fomba nandikana ireo Baiboly ireo ary tsy nisy fanaraha-mason' ny mpiandraikitrra ny fiangonana ka betsaka ny zavatra tsy tena tandrify hita ao.

Tsy nampiasaina intsony ny *Vetus Latina* rehefa nivoaka ny Volgata izay dikan-teny latinan' ny Baiboly nataon' i Hieronimo avy any Stridona izay nataony avy tamin' ny lahatsoratra hebreo sady nampiasaina tao amin' ny Fiangonana kristiana latina.

## Jereo koa

* Septoajinta
* Peshitta
* Volgata
Peshitta

Ny **Peshitta** na **Peshita** dia dikan-teny tranain' ny Baiboly kristiana amin' ny teny siriaka. Nadika avy tamin' ny teny hebreo ny Testamenta Taloha fa ny Testamenta Vaovao kosa dia mety avy tamin' ny teny grika. Izany fandikana izany dia mety natao tamin' ny taonjato faha-2 taor JK.

## Ny anarana hoe Peshitta

Ny ananara hoe *Peshitta* dia avy amin' ny teny siriaka hoe ܡܦܩܬܐ ܦܫܝܛܬܐ / *mappaqtâ pshîṭtâ,* izay midika ara-bakiteny hoe "dikan-teny tsotra". Nefa azo adika hoe "iraisana" na "an' ny rehetra" na "mivantana" koa ny teny hoe *Peshitta*. Matetika anefa dia adika hoe "tsotra" io teny io. Ny teny mlitovy aminy amin' ny fiteny arabo dia ny hoe البسيطة  / *Al-Basîṭah,* izay midika hoe "ilay tsotra".

Tsy tokony hampitovizina amin' ny dikan-teny siriakan' ny *Heksapla* nataon' i Ôrigenesy anefa ny Peshitta (izay natao tamin' ny taonjato faha-7). Tsy fantatra ny fotoana nanomezena anarana ilay Baiboly amin' ny teny siriaka hoe *Peshitta*, fa hita voalohany tao amin' ny asasoratr' i Mosesy Bara Kefa na Moizy Bar Sefasy, avy eo tao amin' ny asasoratr' i Bara-Hebreo na Bar-Hebrio (siriaka: *Bar 'Ebroyo*) tamin' ny taonjato faha-13.

Ny teny siriaka dia endriky ny fiteny arameana. Ny teny hoe Peshitta dia soratana avy amin' ny abidy siriaka ho amin' ny abidy latina amin' ny fomba samihafa toy izao: *Peshitta*, *Pshitta*, *Pšittâ*, *Pshitto*, *Fshitto*. Azo ekena izy rehetra ireo nefa ny hoe *Peshitta* no mahazatra indrindra.

## Jereo koa

* Septoajinta
* Vetus Latina
* Volgata
*Targoma
Kônsily tao Tôlôsa, taona 1229

Ny **Kônsily tao Tôlôsa** tamin' ny taona 1229 dia kônsily natao hiatrehana ny firoborobon' ny fampianara-diso tao Eorôpa Atsinanana tamin' ny taonjato faha-13. Tao Tôlôsa (frantsay: *Toulouse*; latina: *Tolosa*) no nanatanterahana izany ka nisy ny fandaminana matipaika momba ny mpanao fampianaran-diso (heretika) sy ny famaizana azy ireo. Tamin' ny taonjato faha-13 dia tanàn-dehibe nanana ny maha izy azy i Tôlôsa ka nanjaka tanteraka tamin' ny faritr' i Lengadôka (oksitàna: *Lengadòc*; frantsay: *Languedoc*)*.*

Notanterahina tamin' ny fiafaran' ny ady tamin' ny Albigesy (frantsay: *Albigeois*), izay nofaizin' ny Inkizisiôna, izany kônsily izany, ka anisan' izany ny fandrarana hamaky Baiboly, ny fandrarana hanana Baiboly amin' ny fiteny andavanandron' ny olona, ny fandrarana ny fandikan-teny ny Baiboly avy amin' ny teny latina ho amin' ny fiteny andavanandron' ny olona, ny fananganana ny Oniversiten' i Tôlôsa, ny fanangana tafika hiadiana amin' ny fampianara-diso.

## Jereo koa

* Katarisma
* Kroazada nanafihana ny Albigesy
* Fandikan-teny ny Baiboly
Ninive

I **Ninive** dia tanana tamin'ny Andro Taloha, renivohitry Fanjakana asiriana izay naharatra ny fara tampon'ny lazany teo anelanelan'ny taona 705 sy 612 tal. J.K., izay miorina eo amoron'ny renirano Tigrisy (na Tigra na Tigry) ao avaratr'i Iràka ankehitriny, manoloana ny tanànan'i Al Mawşil ankehitriny. Vohi-pihaonan'ny lalana maro miampita an'i Tigrisy falehan'ny mpivarotra i Ninive. Efa tany amin'ny andron'ny Vatovao talohan'ny taona 6000 tal. J.K. ny nanorenana azy. Atao hoe *Ninua* na *Ninuwa* i Ninive amin'ny teny akadiana  نينوه / *Naynuwa* amin'ny teny arabo, ܢܝܢܘܐ amin'ny teny arameana ary נינוה / *Nīnwē* amin'ny teny hebreo.
Fahitana (finoana)

Ny **fahitana** dia fahatsapana mivantana ny fanatrehan' Andriamanitra na ny fanatrehan' ny andriamanitra na ny fanahy hafa na ny zava-mitranga avy amin' ny tontolon' ny fanahy, ka izany fahatsapana izany dia heverin' ilay mahatsapa na izay mino izany ho tsy misy zavatra tokony hisalasalana sady mazava tsara.

Ny fahitana dia mety hitranga amin' ny alalan' ny nofy, ny fianjahana, ny fahavarianam-panahy, ary indrindra ny fisehoana mahagaga izay mampita fanambaràna avy amin' Andriamanitra na avy amin' ny andriamanitra na fanahy hafa. Matetika dia mazava kokoa noho ny nofy ny fahitana. Indraindray ny faminaniana dia miaraka amin' ny fahitana.

### Ao amin'ny jodaisma
Miresaka ny  amin' ny fahitana ny Testamenta Taloha, ka isan' izany ny fahitan' i Mosesy (na Moizy). Tsy nisy nahita anefa Andriamanitra. Ireo fahitana ireo dia mitranga mba hampitan' Andriamanitra ny hafany. Raha misy fisehoana dia angamba ny an' ny anjely izany, na fisehoan-tsoratra, sahala amin' izay niseho tamin' ny firavoravoana nisy fiaraha-misakafo nataon' i Baltazara. Tena ny maso mihitsy no nahatsapa, satria ny Baiboly hebreo dia nampiasa ny matoanteny izay midika hoe "mahita". Matetika ny fehezanteny dia amin' ny fiendrika iharana.

## Jereo koa

* Tsindrimandry
* Nofy
* Faminaniana
Fiteny kiorda

Ny **fiteny kiorda** na  **fiteny korda** na **fiteny kordisy** dia fiteny ao amin' ny fianakaviana indô-eorôpeana, ao amin' ny sampana indô-iraniana, ao amin' ny zana-tsampana iraniana, ao amin' ny sampana misy ny fiteny iraniana andrefana. Ny vahoaka kiorda izay miisa 44 tapitrisa any ho any sady monina amin' ny faritra midadasik' i Kordistàna, izay voazara amin' i Torkia sy i Iràna sy i Iràka ary i Siria, no tena mampiasa azy. Ahitana vahoaka kiorda koa ny any Eorôpa sy ny Etazonia sy ny any Kanada ary ny any Aostralia.

Soratana amin' ny vondron-tarehin-tsoratra telo karazana ny fiteny kiorda amin' izao, dia ny tarehin-tsoratra latina (ao amin' ny Kiorda any Torkia sy Siria), ny tarehin-tsoratra sirilika (ao amin' ny Kiorda any amin' ny tanin' ny Firaisana Sôvietika taloha) ary ny tarehin-tsoratra arabo (amin' ny Kiorda ao Iràka sy Iràna).

## Jereo koa

* Fiteny iraniana sasantsasany: fiteny zazaky - fiteny ôsetiana - fiteny lôry - fiteny kiorda - fiteny farsy - fiteny dary - fiteny tajiky - fiteny pastô - fiteny balotsy - fiteny gilaky - fiteny talisy - fiteny mazandarany.

## jereo koa
Fiteny idisy

Ny **fiteny idisy** dia fiteny jermanika avy amin' ny fiteny alemàna ambony ahitana voambolana hebreo sy slava, izay nampiasain' ny vahoaka jiosy ao Eorôpa Afovoany sy Atsinanana (atao hoe Askenazy) ho fiteny ifaneraserana andavanandro nanomboka tamin' ny Andro Antenatenany. Atao hoe **fiteny jodeô-alemàna** koa io fiteny io. Ny roa ampahatelon' ny Jiosy eran-tany no niteny idisy, izany hoe olona miisa 11 000 000 taloha kelin' ny Ady Lehibe Faharoa. Nanomboka tamin' ny fandripahana Jiosy nataon' ny Nazi izay nahafaty ny ankamaroan' ny Jiosy tao Eorôpa dia nanjary fitenim-bahoaka vitsy anisa miparitaka sady andalam-panjavonana ny fiteny idisy.

## Jereo koa

* Fiteny hebreo
* Askenazy
Sora-tanam-piraketana

Ny **sora-tanam-piraketana** dia soratra natao tanana amin' ny zavatra malemy toy ny papiry, ny hoditra na ny taratasy. Tsy isan' ireo atao hoe "sora-tanam-piraketana" ireo soratra apetaka amin'ny fanoratana mafy toy ny tanimanga fanoratana na ny vato. Mety penina na pensily hazo na volom-borona fanoratana na zavatra hafa no anoratana. Talohan' ny namoronana ny fanontam-pirinty (taonjato faha-15) no nampiasana betsaka ny sora-tanam-piraketana ka ny boky nivoaka tamin' izany dia tamin' ny sora-tanana avokoa. Ny sora-tanam-piraketana dia mety soratra nataon' ny mpamorona ilay lahatsoratra na nataon'ny mpanao dika mitovy. Taty aorian' ny namoronana ny fanontam-pirinty dia mbola maro ny mampiasa sora-tanana izay ampiasaina amin' ny lahatsoratra tsy natokana ho an' ny olona marobe na amin' ny soratra fanomanana (fandraisana an-tsoratra haingana, vakiraoka, sns).
Tsy feteza-maty

Ny t**sy feteza-maty** na **tsy fahafatesana** dia ny fahavelomana tsy manam-petran' ny fanahin' olombelona aorian' ny fahafatesan' ny vatany. Izany dia endriky ny fiainana izay tsy azon' ny fahafatesana, atao hoe fiainana aorian' ny fahafatesana ara-batana na ara-panahy, ka mety ho voajanahary izany na amin' ny heviny am-panoharana na amin' ny lafin-javatra hafa. Anisan' ny lohahevitra iadian-kevitra sady tsy ifanarahan' ny maro amin' ny tantaran' ny olombelona na amin' ny lafiny antrôpôlôjika, na ara-pinoana sy fivavahana, na amin' ny ara-kolontsaina izany. Ny fampianarana ny amin' ny tsy feteza-matin' ny fanahy dia iraisan' ny fivavahana maro. Miseho amin' ny endrika maro anefa izany arakaraka ny kolontsaina, ka mety ho fahaveloman' ny fanahin' olombelona amin' ny farany izany na miaraka amin' ny fitsanganan' ny tena amin' ny maty. 

Ao amin' ny hindoisma dia ny fiteleman' ny "fanahy itambaran' ny zavatra rehetra" ny fanahin' olombelona no tanjona farany. Ny fampianaran' ny bodisma dia mampanantena ny nirvana, dia ny fahasambarana fara tampony noho ny fanjavonan' ny maha-izy ny olona tsirairay. Tao amin' ny fivavahan' ny  Egiptiana tamin' ny Andro Taloha dia miankina amin' ny fitsaran' ny andriamanitra ny fiainan' ny olona no ahazoana na tsia ny tsy fahafatesan' ny fanahy. Ao amin' ny fedrà grika dia mitohy ao amin' ny fanjakana ambanin' ny tany atao hoe Hadesy ny fisian' ny fanahin' olombelona 

Ao amin' ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny finoana silamo dia misy ny fampanantenana ny tsy fahafatesan' ny fanahin' olombelona. Miavaka amin' ny jodaisma ny fivavahana kristiana sy silamo satria mampianatra fa aorian' ny fitsanganan' ny tena ho velona sy ny fitsarana ny olombelona rehetra dia hitambatra amin' ny vatana ny fanahy ka hahazo ny valin' ny natao izay mety ho valisoa na fanamelohana. Mifandray amin' ny fiainana mandrakizay izany. Ao amin' ny jodaisma dia amin' ny fiavian' ny Mesia no hisehoan' ny fiverenan' ny fanahin' olombelona ho velona indray.

## Jereo koa

* Fiainana mandrakizay
* Fanahin' ny olombelona
* Fanahy (tsy manam-batana)
* Fitsanganan-ko velona
* Fiainana aorian' ny fahafatesana
Raby

Ny **raby** dia mpiandraikitra ny fanompoam-pivavahana sady filoha ara-panahy no mpitarika ara-pivavahana ao amin'ny vondron'olona jiosy iray. Tamin'ny voalohany dia anaram-boninahitra nomena ireo mpampianatra ny Lalàna ny teny hoe *raby*. Isan'ny notondroina tamin'io teny io koa i Jesosy Kristy.

Ny raby dia sady mpandalina no mpanao fivoasana no mpampianatra ihany koa ny Torah. Misy sekoly atao hoe *yeshivas* izay  natokana hanomana ny olona amin'izany anjara asan'ny raby izany, izay niorina tao Palestina, tao Jamnia (na Iabne) sy tao Tiberiada (na Tiberiasy), tao Babilona, tao Sora, tao Neherdea ary tao Pombedita. Ireo sekolin'ny raby ireo izay niorina amin'ny firenena rehetra ahitana ny zanaka am-pielezana jiosy dia mbola misy amin'izao fotoana izao. Nisy koa ny atao hoe semineran'ny raby izay nivoatra niaraka amin'ny sekolin'ny raby taty aoriana. Afaka mandray fanapahan-kevitra na mitsara momba ny Lalàna jiosy ny raby.

Araka ny fomba jiosy taloha dia ny lehilahy ihany no afaka misahana ny asan'ny raby nefa maro ireo seminera izay manosotra raby vehivavy ankehitriny.

## Ny amin'ny teny hoe raby
Ny teny hebreo hoe רב / *rav* na *rab*, izay afaka miseho amin'ny endrika milaza maro hoe רבנים / *rabanim***,** izay midika ara-bakiteny hoe "olona lehibe" no nogasina hoe *raby*. Ny teny hoe רַבִּי / *rabbi* dia midika hoe "mpampianatro" izay entin'ny mpianatra miresaka amin'ny mpampianatra nyTorah. Avy amin'ny fototeny semitika hoe *RBB* , izay midika hoe "lehibe" na "hajaina" io teny hoe *rab* na *rav* io. Ny endrik'io teny io milaza maro dia ny hoe הָרַבִּים / *rabbim*, izay hita ao amin'ny Boky voalohan'ny Mpanjaka (1Mpanj. 18.25) amin'ny teny hebreo sady midika hoe "maro", "ny ankamaroany, ny maro" dia tsy fantatra mazava ny fisian'ny olona notonbdraina hoe *Raby* teo amin'ny vahoakan'ny araka ny sora-tanam-piraketan'ny Ranomasina Maty. Ny teny arabo hoe *rabb* izay mitovy fototeny aminy sady midika hoe "tompo" dia izay iantsoana matetika an'Andriamanitra na ny tompo amin'ny fiarahamonina ivelan'ny fivavahana.

Ny raby dia tsy andraikitra hita ao amin'ny Baiboly hebreo ary ireo Hebreo na Israelita tany aloha dia tsy nampiasa anaram-boninahitra sahala amin'ny hoe *Rabban* na *Ribbi* na *Rab* mba hanondroany ireo olon-kendry babiloniana na ny olon-kendrin'i Israely. Ny anaram-boninahitra heo Rabban sy Rabbi dia noresahina voalohany ao amin'ny Mishna. Nampiasaina voalohany hiresahana ny raby Gamaliela Zokiny (hebreo: רבן גמליאל הזקן‎ / *Rabban Gamliel HaZaken*) sy ny raby Simeona zanany (hebreo: רבן שמעון בן גמליאל הזקן / *Rabban Shimon ben Gamliel Hazaken* "Ny Raby Simeona zanak'i Gamaliela Zokiny) ary ny raby Joany ben Zakay (hebreo: יוחנן בן זכאי / *Yohanan ben Zakkai*)  izay samy filohan'ny Sinedriona tamin'ny taonjato voaolohany. 

Ny teny hoe *Rabbi* (grika: ῥαββί / *rabbi*) dia hita ao ain'ny Evanjelin'i Matio sy Evanjelin'i Marka sy Evanjelin'i Joany ao amin'ny Testamenta Vaovao izay anondroana ny Mpanora-dalàna sy ny Fariseo ary koa an'i Jesosy.
Jodea

I **Jodea** na **Jodia** dia faritra be tendrombohitra resahina ao amin' ny Baiboly izay mifanandrify amin' ny ampahan' i Jordania Andrefana sy ny ampahan' ny faritra atsimo amin' i Israely ankehitriny. Izany hoe ao amin' ny tapany atsimon' i Palestina sady voafetran' ny Ranomasina Maty ao atsinanana ary ny Ranomasina Mediteranea ao andrefana no misy azy. 

Avy amin' ny anaran' ny fokon' i Jodà (hebreo: שֵׁבֶט יְהוּדָה / *Shevet Yehudah*) io anarana *Jodea* na *Jodia* io. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe יהודה / *Yehudah* i Jodea. 

Tamin' ny Andro Taloha dia ivon' ny fanjakana sy faritany maro i Jodea, ka anisan' izany ny Fanjakan' i Jodà tamin' ny Andron' ny Vy, ny faritany persianan' i Jodea Medinata (hebreo: / *Yehud Medinata*), ny fanjakam-pianakaviana hasmôneana ary ny fanjakam-pianakavina herôdiana, ary taty aoriana ny faritany rômanan' i Jodea (latina: *Iudaea*).

Tsy nitsaha-niova nandritra ny tantara vokatry ny fanjakana nifandimby nifehy azy ny halehiben' ny tanin' i Jodea.

Ao Jôrdania Andrefana amin' izao fotoana izao (izay nobodoin' i Israely hatramin' ny taona 1967 no mankaty) ny ampahany lehibe amin' i Jodea. Faritra be havoana sy tany karankaina i Jodea sady ahitana tany lemaka mahavokatra manamorona ny Ranomasina Mediteranea, izay miteraka ny fandrosoan' ny fambolena isan-karazany mety amin' ny faritra mediteraneana (indrindra ny varimbazaha, ny ôliva, ny voasary, ny aviavy ary ny voaloboka). Ao atsinanan' ireo havoana ireo no ahitana ny tany efitr' i Jodea. Ahitana harena an-kibon' ny tany toy ny kôbalta sy ny brôma koa ny ao amin' io faritra io. Amin' izao fotoana izao dia i Jerosalema sy i Betlehema ary i Hebrôna no tanàna foibem-pivavahana.

Talohan' ny fahababoana tany Babilôna sy ny fanafahana ny Jiosy tamin' ny taona 538 tal. J.K. dia niforona ny Fanjakan' i Jodà taloha, ka i Jerosalema no natao renivohiny. Azon' ny Babilôniana ny ny Fanjakan' i Jodà tamin' ny taona 586 tal. J.K. ka rava i Jerosalema sy ny Tempoliny dia natao sesitany ny akamaroan' ny mponina tao. Rehefa avy nanjaka tamin' io faritra io ny Persiana sy ny fianakaviana ptôlemaika, dia ny Seleokida tao Siria indray no nanjaka taminy avy eo izy nahazo fahaleovan-tena indray tamin' ny taona 141 tal. J.K. teo ambany fitarihan' ny Makabeo (izany hoe ny Hasmôneana) izay nandroaka ny tsy Jiosy sy ny Siriana. Tamin' ny taona 63 tal. J.K. dia azon' ny Rômana i Jodea ka i Herôda Lehibe no mpanjaka voalohany nanapaka azy tamin' ny taona 37 tal. J.K. Rehefa naongana i Arkelaosy zanak' i Herôda dia nakambana tamin' i Siria mba hiankina aminy i Jodea. Hatramin' ny taona 41 taor. J.K. ka hatramin' ny 44 taor. J.K. dia natolotra ny mpanjaka Herôda Agripa I izy alohan' ny hanambarana azy amin' ny Empira Rômana tamin' ny taona 44 taor. J.K.

## Jereo koa

* Palestina (faritra)
* Siria (faritra)
Kianjan'ny 13 Mey

Ny **Kianjan'ny 13 Mey** dia toerana eo amoron'ny araben'ny fahaleovantena, manoloana ny fiantsonan'ny lamasinina, eo Soarano, sy ny Lapan'ny Tanàna Analakely ao Antananarivo, renivohitr'i Madagasikara.
Porima

Ny **Porima** dia fety jiosy avy amin' ny Baiboly sady naorin' ireo raby izay ahatsiarovana ny zava-niseho tantaraina ao amin' ny Bokin' i Estera, dia tsy inona fa ny fanafahana mahagaga ny Jiosy tamin' ny fandringanana nokononkononin' i Hamana ilay Agadita tao amin' ny Empira Persiana tamin' ny fotona nanjakan' i Ahasoerôsy na Asoerôsy (na Kserksesy I). Ankalazaina isan-taona amin' ny faha-14n' ny volana Adara izany amin' ny tetiandro hebreo, izay mifandrify amin' ny tenantenan' ny volana Febroary na Marsa ao amin' ny tetiandro gregoriana.

Maro ireo fombafomba amam-panao natovona an'ireo fomba efa voasoratra ao amin' ny Bokin' i Estera sy andidian' ny olon-kendrin' ny Mishna, indrindra ny amin' ny sakafo, ka anisan' izany ilay nahandro antsoina amin' ny teny hebreo hoe אוזן המן / *ozen Haman* (izay midika hoe "sofin' i Hamàna") na amin' ny teny idisy hoe המן טאש / *Hamantashen* (izay midika hoe "paosin' i Hamàna") na דבלאס / *deblas* ary ny fanehoam-piravoravoana sy ny fampiasana zavamaneno mikorintsana amin' ny fanononana ny anaran' i Hamàna.

## Jereo koa

* Tetiandro hebreo

* Fetim-pivavahana jiosy: *[[Rosh ha-Shana]]* ("fiantombohan' ny taona") ; *[[Yom Kippur]]* ("andron' ny famelan-keloka") ; *[[Sukkot]]* ("fetin' ny trano lay" na "fetin' ny tabernakely"); *[[Shemini Atseret|Shemini]] Atseret* ("valo andro fivoriana"); *[[Sim'hat Torah|Simkhat Torah]]* ("hafaliana ny amin' ny Lalàna"); *[[Khanukka]]* ("fetin'ny fanorenana"); *[[Tu bi-Shevat]]* ("dimy ambin' ny folo andron' ny Shevat"); ***Purim***; *[[Pesakh]]* (Paska jiosy); *[[Shavuot]]* ("herinandro").
Petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra

Ny **petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra** dia petra-kevitra ampiasain' ny mpanao heviteny amin' ny Baiboly nanomboka tamin' ny taonjato faha-19 mba hanazavana ny fiforonan' ny lahatsoratry ny Baiboly sy mba hamaritana ny daty mety nanoratana azy ireo. 

I Friedrich Schleiermacher (1768-1834) no namaritra voalohany io petra-kevitra io. Milaza io petra-kevitra io dia fa vokatry ny lovantsofina niforona tamin' ny fotoana samihafa ny andalana sasana ao amin' ny Baiboly. Efa nisy talohan' ny lamin-kevitra Graf-Wellhausen (na petra-kevitra ara-tahirinkevitra), izay nisolo azy hatramin' ny taona 1970, ny petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra raha ny amin' ny hevitenin' ny Testamenta Taloha no resahina. Nanomboka tamin' ny taona 1980 anefa dia nihemotra ny fifantohan' ny mpikaroka amin' io petra-kevitra io izay natambatra tamin' ny "petra-kevitry ny fameno".

Ao amin' ny sehatry ny fandalinana ny Testamenta Vaovao, ny petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra, izay mihevitra ny fampandriana an-tsoratra ny Filazantsara (na Evanjely) ho vokatry ny "fananganana fitantarana samihafa sady mahaleo tena (tsy mifampiankina), dia nametraka fa ny tenin' i Jesoa sy ny asa nataony dia noraiketina an-tsoratra anatina fitantarana fohy, fotoana fohy taorian' ny nahafatesany. I Schleiermacher dia miantso ireo fitantarana ireo hoe *diégèses*, araka ny fampiasany ny voalaza ao amin' ny Evanjelin' i Lioka (Lio. 1.1: "Satria maro no efa nanoratra nandahatra tantara (*diêgêsis*) ny amin' ny zavatra izay efa tanteraka tamintsika tokoa).

I Daniel Margaret dia nanamarika fa io petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra io dia hamafisin'ny zava-misy ao amin' ireo filazantsara sinôptika, izay boky vokatry ny fanambarana sy fandaharana sombin-dahatsoratra maro samihafa sy miseho amin' ny ampahany, araka ny asehon' ny atao hoe *Formgeschichte* (izay midika hoe "Fitsikerana endrika"). Io petra-kevitra io anefa dia imaneho ny fananany fetra satria tsy afaka manazava ny fifanojoam-pijery sy ny fisian' ny andinin-tsoratra mirazotra, na dia afaka nanazava ny fahasamihafan' ny hasin-dahatsoratra (na perikôpa).

## Jereo koa
Petra-kevitra momba ny fanoratana ny Pentateoka:

* Petra-kevitra ara-tahirin-kevitra
* Petra-kevitry ny fameno
* Petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra

## Loharano
Bad Cat

***Bad Cat*** dia horonantsary amin'ny sarimihetsika tiorka notontosain'i nataon'i *Anima Istanbul*, ary nivoaka tamin'ny 5 febroary 2016.

## Loharano

## Rohy ivelany
*  Tranonkala ofisialy 
*
Hitita (vahoaka)

Ny **Hitita** na **Heteana** na **Hetita** dia vahoaka nonina tao Anatôlia tamin' ny taonarivo faha-2 tal. J.K. Ny anaran' ny faritra nanorenan' izy ireo izay fanjakany no niavian' ny anaran' ity vahoaka ity, dia i Haty (*Hatti*) izay niorina tao Anatôlia afovoany manodidina ny renivohiny, dia i Hatosàna (*Hattusan*). Nanomboka tamin' ny tenatenan' ny taonjato faha-17 tal. J.K. dia nanangana ny fanjakana isan' ireo matanjaka indrindra tao Atsinanana Afovoany ny mpanjakan' i Haty (ao amin' ny tapany avaratry ny Tany Atsinanana sy i Mesôpôtamia Ambony), izay nanjaka tamin' i Anatôlia hatramin' ny manodidina ny taona 1200 tal.J.K. Tamin' ny taonjato faha-14 tal J.K. dia afaka nanapaka ny ampahany be tamin' i Siria ny Hitita, ka nahatonga azy hifanandrina amin' ireo fanjakana matanjaka hafa ao Atsinanana Afovoany izany, toa an' i Egipta sy i Mitany ary i Asiria.

Ny tantara sy ny sivilizasionan' ny Hitita dia naverin' ireo mpikaroka naseho nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 vokatr' ireo fisavana ny toeram-panorenana milevina tao Anatôlia, ka isan' izany i Boğazköy izay ahitana ny sisam-paharavàn' i Hatosa; hita tao ny tanimanga fanoratana anarivony maro misy soratra miendri-pantsika ahitana ny endrika isankarazan' ny fiainana ara-pôlitika sy ara-pivavahana ary ara-toekaren' ny Fanjakana hitita. ireo loharanon-tahirin-kevitra ireo dia nofenoin' ny fisavana ny toeram-panorenana milevina sy ny vavao entin' ny fahafantarana ny amin' ireo fanjakana hafa nifampikasoka tamin' ny Hitita toa an' i Egipta sy i Asiria, i Ogarita (*Ugarit*) ary i Emara (*Emar*).

## Fiteny hitita
Ny fiteny hitita na fiteny heteana dia fiteny indô-eorôpeana izay notenenin' ny Hitita na Heteana tamin' ny Andron' ny Alimo tao Anatôlia. Efa maty efa ela ny fiteny hitita ka ny soratra miendri-pantsika tavela no ahafantarana azy, izay voasoratra tany amin' ny taonjato faha-16 hatramin' ny taonjato faha-13 tal. J.K. Ny fiteny hitita no fiteny fantatra indrindra amin' ireo fiteny anatôliana izay isan' ny fiteny indô-eorôpeana. Tamin' ny tapany farany amin' ny Andron' ny Alimo dia nanomboka nanome toerana ny fiteny loviana na fiteny lovita izay mifanakaiky aminy ny fiteny hitita.