open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fijangajangana (tsy manambady)

Ny **fijangajangana** dia ny fanaovana firaisana ara-nofo ifanarahan' ny olona tsy mpivady, tsy nanao voady masina sady tsy mpihavana. Anisan' ny fahotan' ny nofo izany izany amin' ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny silamo.

Raha misy olona manambady manao firaisana ara-nofo amin' ny olona iray na maromaro izay tsy vadiny dia antsoina hoe fanitsakitsaham-bady izany. Nihevitra i Jean Calvin fa ny fanitsakitsaham-bady dia firaisana ara-nofo ivelan’ ny modely nomen' Andriamanitra momba ny firaisana ara-nofo eo amin’ ny mpivady, anisan’ izany ny fijangajangan' ny tsy manambady.

Ho an' ny olona maro, io teny io dia manana heviny ara-môraly na ara-pivavahana, saingy ny hevitry ny firaisana ara-nofo izay ampiharana an' io teny io dia miovaova arakaraka ny fivavahana sy ny fiarahamonina ary ny kolontsaina. Amin' ny fampiasana io teny io ankehitriny, ny teny dia matetika nosoloina teny tsy miandany, toy ny hoe "firaisana ara-nofo alohan' ny fanambadiana", "firaisana ivelan' ny fanambadiana", na "firaisana ara-nofo fialamboly na malalaka".

## Jereo koa

* Fanitsakitsaham-bady
* Fampirafesana
* Tokantranomaso
Gitara

Ny **gitara** dia zavamaneno misy vatany sy tahony izay ampanenoina amin' ny alalan' ny fitsongoana ny tadiny manandrify ny vatany, sy fanindriana miovaova toerana amin' ny rantsan-tanana ireo tadiny ireo mizotra manaraka ny tahony, mba hampiovaova haavo ny feony. Miisa enina ny tadin' ny girata be mpampiasa indrindra ka raha tsy tsindriana ireo tadiny ireo dia manome ireto feo ireto avy amin' ny iva feo indrindra (be savaivo indrindra) mankany amin' ny avo feo (sady kely savaivo indrindra): *mi, la, re, sol, si, mi* (na E, A, D, G, B, E). Ny tadiny avo feo telo voalohany dia indraindray vita amin' ny Nylon na amin' ny metaly fa ny telo sisa dia vita amin' ny metaly. Misy anefa gitara be feo (gitara beso) izay manana tadiny miisa efatra fotsiny (*mi, la, re, sol* na E, A, D, G). Mety mahatratra 12 na 24 na mihoatra anefa ny tadin' ny gitara sasany.

## Jereo koa

* Zavamaneno
* Mozika
Laôdikea

I **Laôdikea** na **Laôdikia** na **Laôdisea** dia tanàna renivohitr' i Frigia na Frizia any Azia Minora. Antsoina amin' ny teny latina hoe *Laodicea ad Lycum* ("Laôdikea amoron' i Likôsy" na "Laôdisea amoron' i Likôsy") mba hiavahany amin' ny fampiasana io anarana io ho anaran' olona. izy. Amin' ny teny grika kosa dia atao hoe Λαοδίκεια ἡ ἐν Φρυγία / *Laodikeia ê en Phrugia* ("Laôdikean' i Frigia" na "Laôdisean' i Frizia") izy. I Likôsy dia tsy inona fa renirano manondraka ny lemak' i Denizli sy ny lemak' i Çürüksu any Torkia; ankehitriny ny Torka dia miantso io renirano io hoe *Çürüksu Çayı* (midika hoe "reniranon' ny rano lo"). Mbola hita ny sisam-paharavan' io tanàna io eo anelanelan' ny tanàna ambanivohitr' i Goncali sy ny vakin-tanàn' i Eskihisar, 6 km miala ny ivon' i Denizli  ao Torkia. Nandroso kokoa noho i Kôlôsia (na Kôlôsy) tanàna akaiky azy i Laôdikea tamin' ny fotoan'androny.

Noho ny habetsahan' ny Jiosy na Jody monina ao Laôdikea dia lasa fiangonana nanana eveka izy. Iray amin' ireo Fiangonana fiton' i Azia resahina ao amin' ny bokin' ny Apôkalipsy (Apô 3.14-22) ny fiangonan' i Laôdikea: manome tsiny ny Kristiana tao Laôdikea ny mpanoratra noho izy "matimaty"  (Apô 3.16). Nisy kônsily lehibe natao tao Laôdikea tamin' ny taona 364 taor.J.K., dia ilay atao hoe Kônslin' i Laôdikea.

## Jereo koa
**Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:**

* Efesôsy (na Efezy)
* Smirna
* Pergamôsy (na Pergama)
* Tiatira
* Sardisy (na Sarda)
* Filadelfia
* Laôdikea (na Laôdikia na Laôdisea)

## Loharano sy fanamarihana
Lembalemba

Ny **lembalemba** dia endiky ny vohon'ny tany izay manana haambo avo kokoa raha mitaha amin'ny faritra manodidinba azy sady midadasika nefa tsy dia mikintoana loatra tsy tahaka ny tendrombohitra. Iray amin'ny endrika telo lehiben'ny vohon'ny tany ny lembalemba, ka ny roa hafa, dia ny tany lemaka sy ny tendrombohitra. Faritra ara-jeôgrafia ahitana renirano mikoriana any ambany lalina ny lembalemba, tsy tahaka ny tany lemaka izay ikorianan-drano saika mitovy haavo amin'ny tany. Tsy dia mikintoana loatra ny vohon'ny tany anelanelan-drenirano ao amin'ny lembalemba , ka izay no iavahany amin'ny tendrombohitra.

## Jereo koa

* Tendrombohitra
* Havoana
* Tangorom-bohitra
* Tandavan-tendrombohitra
* Lohasaha
* Deboka
* Lempona
* Lembalemba
*Tany kemaka

* Voambolan' ny jeôgrafia
Tsara (ao amin' ny fivavahana)

Ny **Tsara** dia fitambaran' ny faniriana fototra mahasoa ananan' ny olombelona, izay mety momba ny ara-batana izany na momba ny ara-panahy. Ny Tsara, amin' ny heviny ara-pivavahana, dia mifanohitra amin' ny Ratsy. Amin' ny ankamaroan' ny teôlôjia dia Andriamanitra no evan' ny Tsara sady loharanon' izay rehetra mety amin' ny fahatanterahan' ny olombelona.

## Jereo koa

* Doalisma
* Tsara
* Ratsy
Ziôna

I **Ziôna** na **Siôna** na **Tsiôna** dia iray amin' ireo havoana ao Jerosalema, ao atsimo-atsinanan' i Jerosalema tanàna taloha. Ny anarana hoe *Ziôna* na *Siôna* dia matetika anarana am-panoharana omena an' i Jerosalema. Atao hoe הר צִיּוֹן / *Har Tsiyyon* izy amin' ny teny hebreo fa جبل صهيون / *Jabal Sahyoun* kosa amin' ny teny arabo.
Ariosy

I **Ariosy** dia mpitondra fivavahana izay nanorina ny foto-pampianarana kristiana fantatra amin' ny anarana hoe arianisma. Teraka tamin' ny taona 256 tao Kirenaîka izy ary maty tamin' ny taona 336 tany Kônstantinôpla. Atao hoe  Ἄρειος / Areos izy amin' ny teny grika.

Teraka tao Libia i Ariosy. Nianatra tao amin' ny sekolin-teôlôjian' i Lokiano an' i Antiôkia izy alohan' ny hanokanana azy ho pretra. Rehefa lasa pretran' i Aleksandria izy dia nifanohitra tamin' ny evekany tamin' ny taona 319 momba ny maha Andriamanitra an' i Kristy, ary nitsipaka ny fananan' i Kristy natiora roa. Izy no lohany amin' ireo mpiaro ilay rijan-kevitra milaza fa ny persôna telo (Olona telo) ao amin' ny Trinite (ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina) dia miavaka tsara (tsy mifangaro) sady samy hafa (tsy mitovy). Amin' i Ariosy dia nateraka ny Zanaka ka tsy ananany ny fisiana mandrakizay izay an' ny Ray, sady tsy miray sobstansa amin' ny Ray izy. Nohelohin' ny Fiangonana ôfisialy izany fampianarany izany, izay natao hoe fampianaran-diso.

## Jereo koa

* Arianisma
* Fampianaran-diso
Bateke (vahoaka)

Ny **Bateke** na **Teke** dia Banto ao Afrika Afovoany izay monina any avaratra sy afovoany amin' ny Repoblikan' i Kôngô, nefa hita koa any andrefana amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ary ahitana azy ireo vitsy koa ny ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i  Gabôna. Mitotaly maherin' ny 1&nbsp;200&nbsp;000 izy ireo.
Faritra Baltika

Ny **Faritra Baltika** na **Firenena Baltika** na **Firenena Balta** na **Eorôpa Avaratra-Atsinanana** dia fitambarana firenena maro ao amin' ny faritra manodidina ny Ranomasina Baltika.

## Heviny
Arakaraka ny zavatra resahina manodidina ny andian-teny hoe "Faritra Baltika" no ahafaha-mahafantara ny heviny, ka mety ho: 

* ireo firenena izay manana morontsiraka manamorona ny Ranomasina Baltika, dia i Danemarka, i Estônia, i Letônia, i Finlandy, i Alemaina, i Litoania, i Pôlônia, i Rosia ary i Soeda;
* ireo firenena antsoina ankehitriny hoe "Firenena Balta" na "Firenena Baltika", dia i Estônia, i Letônia, i Litoania, ary indraindray ny Ôblastan' i Kaliningrad (any Rosia);
* i Prosia Atsinanana ara-tantara sy ireo tany ara-tantaran' i Lovônia, i Courland, i Estônia (Estônia soedoà sy Estônia rosiana);
* ny faritany baltan' ny Empira Rosiana: i Estônia sy i Letônia ary i Litoania amin' izao fotoana izao, afa-tsy ny faritra alemàna manodidina an' i Memel.

## Jereo koa

### Ireo faritra ao Eorôpa

* Eorôpa Afovoany
* Eorôpa Afovoany sy Atsinanana
* Eorôpa Atsinanana
* Eorôpa Andrefana
* Eorôpa Avaratra
* Eorôpa Avaratra-Andrefana
* Eorôpa Atsimo
* Eorôpa Atsimo-Atsinanana
* Eorôpa Atsimo-Andrefana
Eorôpa Atsimo-Atsinanana

I **Eorôpa Atsimo-Atsinanana** dia faritra ao Eorôpa izay mifanandrify amin' ny faritra roa kely (heviny mifintina) sy lehibe (heviny mivelatra). Amin' ny hevitra mivalatry ny teny hoe *Eorôpa Atsimo-Atsinanana*, araka ireo jeôgrafa alemàna sy aostrô-hongrà, mba hanondroana ny *faritra danobiana ambany sy balkanika*, izany hoe ny Balkana, i Hongria , i Romania ary i Môldavia, izay faritra mety aitatra mankany Aotrisy sy any Slôvakia. Amin' ny heviny mifintina kokoa dia anondroana ny faritra misy ny Balkana io andin-teny io.

## Jereo koa

### Ireo faritra ao Eorôpa

* Eorôpa Afovoany
* Eorôpa Afovoany sy Atsinanana
* Eorôpa Atsinanana
* Eorôpa Andrefana
* Eorôpa Avaratra
* Eorôpa Avaratra Atsinanana
* Eorôpa Avaratra Andrefana
* Eorôpa Atsimo
* Eorôpa Atsimo Atsinanana
* Eorôpa Atsimo Andrefana
Eotikesy

I **Eotikesy** dia monka bizantina izay nanohana ny mônôfizisma. Teraka tamin' ny taona 378 i Eotikesy ary maty tamin' ny taona 454. Araka ity foto-pampianarana atao hoe *mônôfizisma* ity dia manana afa-tsy natiora tokana i Kristy, dia ny natioran' Andriamanitra. Nanohitra mafy ny nestôrianisma i Eotikesy. Ny fampianarany dia nitovitovy amin' ny an' i Apôlinario any Laôdikea sy ny an' i Kirilosy any Aleksandria, izay mitsipaka ny fiheverana an' i Kristy ho manana natiora roa miavaka tsara (olombelona sy Andriamanitra), ka nanoritra mazava ny maha iray tsy mivaky an' i Kristy amin' ny fikambanan' ny natiora roa ho tokana. Atao hoe *eotikianisma* io fampianaran' i Eotikesy io, izay noheverin' ny Fiangonana ôfisialy tamin' izany fotoana izany fa fampianaran-diso na herezia.

Atao hoe Εὐτυχής / *Eutukhês* ny anarany amin' ny teny grika.

## Jereo koa

* Apôlinarisma
Ilmenita

Ny **ilmenita** dia karazana mineraly ahitana taharo ôksida-na vy sy titanina, izay manana ny raikipohy ara-tsimia **FeTiO<sub>3</sub>**. Mavesatra ny ilmenita. Mety mahatratra 25 sm ny halavan' ny kristaliny izay lavalava, matetika mifangaro amin' ny vaton' andriamby. Ahitana azy miparitana koa ny any anaty fasika. Mineraly matroka ny ilmenita, nefa manjelatra toy ny metaly. Manana hamafy 5 hatramin' ny 6 ny ilmenita sady manana hakitroka miohatra amin' ny rano 4,5 hatramin' ny 5. Mora fantatra ny ilmenita amin' ny fisian' ny anjan' andriamby kely ao aminy. Ity mineraly ity no loharano lehibe indrindra ahazoana ny diôksida-na titanina (TiO2), izay ampiasaina amin' ny fanamboarana fanomezan-dokony ny feta fandokoana sy amin' ny fandrakofana ny teza faninginana (frantsay: *baguettes*) ary amin' ny fanamboarana ny titanina.

## Jereo koa

* Rio Tinto
* QIT-Fer et Titane
* QIT Madagascar Minerals
* Titanina
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
* Fasimainty
Fiteny nôrveziana

Ny **fiteny nôrveziana** dia fiteny jermanika tenenina ao Nôrvezy izay nanam-pototra ara-tantara avy amin' ny fiteny nôroà tranainy, izay nampiasaina hatramin' ny Andro Taloha tany Skandinavia. Ny Nôrveziana dia miantso ny fiteniny hoe *norsk*. Ny fiteny nôroà tranainy dia razana mivantan' ny fiteny danoà sy ny fiteny soedoà izay tenenina ankehitriny sady nisy akony azo tsapain-tanana amin' ny fiteny anglisy tranainy izay nipoiran' ny fiteny anglisy ankehitriny. Misy voambolana sasany izay azon' ny fiteny nôrmàna tranainy tamin' ny fiteny nôroà.

Ny fiteny nôrveziana ankehitriny dia miseho amin' ny endrika isam-paritra maro izay manana fahasamihafana mitovy amin' ny fahasamihafany amin' ny fiteny danoà sy ny fiteny soedoà. Misy fisehony samy ara-penitra roa ny fiteny nôrveziana, dia ny fiteny bôkmaly (*bokmål*) sy ny fiteny ninôrska (*nynorsk*).

Ireo fiteny roa ireo dia fiteny nôrveziana namboarina, ka ny voalohany (*bôkmaly*) dia manakaiky ny fitenim-paritra ao amin' ny faritra atsimo-atsinanana (faritr' i Oslo) fa ny faharoa kosa (ninôrska) dia manakaiky ny fitenim-paritra ao amin' ny morontsiraka andrefana. Arakaraka ny fanakaikezana ireo faritra ireo ny ampiasana ireo endri-piteny roa ireo amin' ny fanoratana.

## Jereo koa

* Sampam-piteny jermanika
**Fiteny jermanika be mpiteny**

* Fiteny anglisy
* Fiteny alemàna
* Fiteny neerlandey
* Fiteny soedoà
* Fiteny danoà
* Fiteny nôrveziana
Diamondra

Ny **diamondra** dia iray amin' ny endrika mineralin' ny karbôna izay mipetraka eny an-tampon' ny filaharan' ny vato sarobidy amin' ny hamafy sy amin' ny vidiny, izay miseho amin' ny endrika maro, ka ny fantatra indrindra dia ny diamondra kristaly fanao firavaka. Anisan' ny endrika isehoan' ny karbônina ny diamondra. Ny diamondra no zavatra voajanahary mafy indrindra (izay manana tondron-kamafy avo indrindra (10) ao amin' ny maridrefin' i Mohs) ary ambony koa ny fahafahany mampita hafanana.

Anisan' ny endrika isehoan' ny diamondra ny karazana diamondra kristaly tsy tonga fomba, izay mafy dia mafy tokoa sady miloko matroka atao hoe *bort*; toy izany koa ny vangongon-kristalin-diamondra madinika, miendrika bola, matevina, mafy dia mafy koa ary mahatohitra ny fanimbana, atao hoe *ballas*; ary ny diamondra mainty izay karazana diamondra matroka, volombatolalaka na mainty, tsy misy fivakisany, atao hoe *carbonado*. Ampiasain' ny mpanamboatra vatosoa sy vato sarobidy ireo karazana diamondra telo ireo hanapahany sy handamany ny diamondra, izy ireo no mameno ny tavan' ny kapila fitsofana sy fikikisana. Ny grafita sy ny lônsdaleita no endrika mineraly hafan' ny karbônina

Ny ankamaroan' ny diamondra voajanahary dia niforona tamin' ny toerana manana mari-pana sy tsindry ambony dia ambony any amin' ny 140 hatramin' ny 190 km any ambanin' ny tany. Mivoaka ety ambonin' ny tany ny diamondra amin' ny fipoahan' ny volkano avy amin' ny lalina izay mihamangatsiaka ka manome vato volkanika misy diamondra sy kimberlita ary lamprôita.

## Toerana misy tahirin-diamondra

Hatramin' izay ka hatramin' ny taonjato faha-16, i India, indrindra ny faritr' i Golkonda, sy i  Borneo, no hany faritra famokarana diamondra. Tany India no nalaina ny diamondra tranainy malaza indrindra. Avy eo dia hita ny tahirin' i Brezila izay namatsy ny tsena tandrefana hatramin’ ny faran’ ny taonjato faha-19, rehefa hita ny tahirin' i Afrika Atsimo.

Nanomboka teo dia avy aty Afrika ny ankamaroan' ny diamondra (62,1 % tamin' ny 1999). Izany toe-javatra izany no niandohan' ny ady maro toa izay nitranga tao Siera Leôna, ka ny tanjona stratejika dia ny fifehezana sy fanaraha-maso ireo tahiry fototra ao amin' ilay firenena mba hamatsiana ny ady.

Tamin' ny taona 2005 dia nahatratra 173,5 tapitrisa karà ny famokarana diamondra eran-tany ary ny tena mpamokatra dia i Rosia, i Bôtsoana, i Aostralia ary ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô izay miantoka mihoatra ny 73 % amin' ny famokarana eran-tany.

## Jereo koa

* Harena an-kibon' ny tany

* Momba ny metaly sarobidy
** Volamena
** Volafotsy
** Volavelona

* Momba ny vatosoa sns
** Diamondra
** Vatomena
** Safira
** Karbônina
** Maridrefin' i Mohs
** Grafita
** Lônsdaleita
** Kimberlita
** Lamprôita.
Nabônida

I **Nabônida** dia mpanjakan' ny Empira babilôniana vaovao tamin' ny taona 556 hatramin' ny 539 tal. J.K. Antsoina hoe **Nabonaida** (*Nabû-nā’id* "Deraina i Nabû) koa izy. Governoran' i Nebokadnetsara II i Nabônida ka nandimby azy tamin' ny seza fiandrianana tao Babilônia tamin' ny fahafatesany tamin' ny taona 556 tal. J.K. Nisedra fahasahiranana izy noho ny fitomboan' ny fahefan' ny mpitondra fivavahana tamin' ny taona 554 tal. J.K. ka navelany tamin' ny zanany lahy Baltazara izay mbola kely taona ny fitondrana.

## Jereo koa

* Babilôna
* Losifera

## Loharano sy fanamarihana
Losifera

I **Losifera**, amin' ny Kristiana, dia ilay anjely potraka noho ny fikomiany tamin' Andriamanitra, dia tsy iza fa i Satana. Ny anarana hoe *Losifera* (latina: *Lucifer*) anefa dia tsy nanana io heviny io tany am-piandohana fa nenti-nanondro ny planeta Venosy izay nantsoina hoe "mpitondra ny fahazavana".  Midika ara-bakiteny hoe "mpitondra ny fahazavana" io anarana io, izay fikambanan' ny anarana latina hoe *lux* ("fahazavana") sy ny matoanteny latina hoe *ferre* ("mitondra").

## Hevitr' ilay teny

### Ao amin' ny fedrà rômana
Tamin' ny andron' ny Rômana taloha, ao amin' ny fedràny, dia anarana nilazana ny planeta Venosy, izay mialoha lalana ny masoandro ka manambara ny fahatongavan' ny mazava; nantsoina hoe "kintan' ny mangiran-dratsy" na "kintan' ny maraina" koa io planeta io.

### Ao amin' ny jodaisma
Ao amin' ny Baiboly io anarana io dia nanondroana ny mpanjakan' i Babilôna. 

### Ao amin' ny fivavahana kristiana
Taty aoriana, tamin' ny nielezan' ny fivavahana kristiana dia nihevitra ny Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy) maro fa ny andininy ao amin' ny Baiboly amin' ny teny latina misy io anarana io dia milaza ny fahalavoan' i Satana ka nampitovy an' i Losifera amin' i Satana.

Nanome heviny telo ny teny hoe *lucifer* na *Lucifer* amin' ny vaninandro telo samihafa ny Kristiana.

#### Mpitondra ny fahamarinana
Ampiasaina ho mpamari-toetra ny hoe *lucifer*, izay avy amin' ny teny latina midika hoe "mpitondra ny fahazavana". Nampiasain' ny Kristiana sasany hilazana amin' ny heviny an-kolaka ny hoe "mpitondra ny fahamarinana" io teny io.

#### Mpanjakan' i Babilôna
Ampiasaina ny teny hoe *lucifer* ho anarana iombonana, avy amin' ny hevitra hoe "kintan' ny maraina", izay nampiasaina ao amin' ny Baiboly amin' ny teny latina atao hoe Volgata, mba handikana ny andian-teny hoe "kintana mamirapiratra" ao amin' ny Bokin' i Isaia, sy ny hafa koa (Isa 14, 4; 14. 12-14; 14.15-21). Nanao izany ny mpanoraratra ny bokin' i Isaia hanondroany ny fahafatesan' i Sargôna II na i Nebokadnetsara na i Nabônida. Ity fahalavoan' ny mpanjakan' i Babilôna ao amin' ny Bokin' i Isaia ity no lasa fahapotrahan' i Losifera ao amin' ny Baiboly latina.

#### Ilay anjely potraka
Ampiasaina ho anaran-tsamirery, izay nosoratana hoe *Lucifer* io teny io ka lasa anaran' ilay anjely potraka noho ny nikomiany tamin' Andriamanitra. Ny sasany dia nampitovy an' io anjely io amin' ny devoly ka nampiasa ilay anarana hanondroana an' i Satana. Io heviny farany io no notanan' ny maro hatramin' izao ao amin' ny fivavahana kristiana sy ny zavakanto (indrindra ny sary).

## Jereo koa

* Satana
* Devoly
* Demony
* Anjely

## Loharano sy fanamarihana
Manganezy

Ny **manganezy** dia singa ara-tsimia izay karazana metaly mora vaky, miloko fotsy, aseho amin' ny eva ara-tsimia hoe **Mn** (fanafohezana ny teny latina hoe *Manganum*) sady mitondra ny laharana araka atôma 25. Metaly tetezamita ny manganezy. Tamin' ny taona 1774 no nahafantarana voalohany ny manganezy tamin' ny alalan' ny fikarohana nataon' ilay simista soedoà atao hoe Carl Wilhelm Scheele.

Ny manganezy dia singa simika misy miratoerana marin-toerana tokana. Amin' ny maha zaka tsotra azy, ny manganezy dia metaly tetezamita, izay manopy volombatolalaka rehefa amin' ny toetra vainga. Maherin' ny 15 tapitrisa taonina amin' io singa io no vokarina isan-taona, ampiasaina amin' ny indostria na fambolena. Ao amin' ny indostria, ny manganezy dia ampiasaina indrindra hafangaro amin' ny metaly misy taharo vy, ary manampy amin' ny fanatsarana ny toetra sy ny famokarana diôksidana manganezy (MnO2) hampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany. Amin' ny fambolena, noho ny anjara asany amin' ny maha singa amin' ny fatra bitika azy, dia ampiasaina ny manganezy mba hahatonga ny nofon-tany hanana azy ampy. Na dia ilaina ho an' ny vatan' olombelona aza izy dia mety ho lasa poizina raha mihoatra ny fetra sasany.

## Jereo koa

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firamainty
* Firapotsy
* Tsỳ
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Sargôna II

I **Sargôna II** dia mpanjakan' i Asiria tamin' ny taona 722 hatramin' ny 705 tal. J.K. (misy koa ny mandray ny taona 721-705 tal. J.K.). Taona nahafatesany ny taona 705 tal. J.K. Amin' ny fiteny asiriana izany anarana izany dia atao hoe *Šarru-kīn* ou *Šarru-kēn* ("ny mpanjaka mahatoky"). Heverin' ny mpikaroka maro ho rahalahy sy mpandimby an'i Salmanazara V izy izay mpitari-tafika tamin' ny fahaveloman' io mpanjaka nodimbiasiny io. Misy anefa ny manam-pahaizana izay milaza avy amin' ny fianakaviana hafa, noho ny nisian' ny fanoherana ny fametrahana azy ho mpanjaka. Izy no mpanorina ny dinastian' ny Sargônida.

## Fanitaram-panjakana
Tamin' ny taona 722 tal. J.K. dia nalainy ho eo ambany fanapahany i Israely (Samaria) ary nataony sesitany ny mponina tao. Natsahany ny fikomiana tao amin' ireo faritany siriana (Arpada sy Damasy na Damaskôsy ary Hamata) izay notohanan' i Ejipta, tap Karkara (*Qarqar*) sy tao Rafia (*Raphia*). Tamin' ny taona 717 tal. J.K. izy dia nanongana ny mpanjaka hitita tao Karkemisa ka tamin' izay no nahalasa zanatany asiriana an' io tanàna io. 

Nisy ny ady tamin' i Orarto (*Urartu*) niantomboka tamin' ny taona 714 tal. J.K. izay ady fahavalo nataon' i Sargôna II: nanoratra ny tantaran' izany ady izany amin' ny antsipiriany i Sargôna. Tsy afany anefa ny manda fiarovan' i Orarto tamin' ny fiafaràn' izany ady izany. Na dia izany aza dia betsaka ny entana nobaboiny tamin' izany.

I Sisilia no dingana manaraka nanirahana ireo andian-tafika asiriana tamin' ny taona 713 tal. J.K.: ny fahazoany an' i Sisilia no nahafahan' i Sargôna nanitatra ny fanjakany hatrany Halisy (*Halys*). Nisy ny fikomiana sy ny fitroaran' ny tany amin' ny fanjakan' i Filistia, ny an' i Asdôda, ny an' i Jodà, ny an' i Môaba ary ny an' i Edôma izay namporisihin' i Ejipta nefa nofaiziny mafy izany tamin' ny taona 711 tal. J.K.. Lasa zanatanin' ny Empira asiriana i Gata sy ny Asdôda roa.

Tamin' ny taona 712 tal. J.K. dia nandray an' i Sargôna amin' ny maha mpanafaka azy ny Babilôniana: lasa mpanjakan' i Babilôna izy sady nanambady an' i Bela (*Bêl*).  

Ny sisin-taniny tamin' i Elama ary nohamafisina ary nanoa azy i Frigia sy i Dilmona ary i Sipra (na Kiprôsy). 

Maty nandritra ny ady nifanaovany tao amin' ireo tendrombohitra Taurus i Sargôna tamin' ny taona 705 tal. J.K.

## Jereo koa

* Babilôna
* Asiria
* Losifera
* Fahababoana asiriana
Tanimbary

Ny **tanimbary** dia ampahan-tany atokana amin' ny fambolena vary ampidirana rano hanondrahana azy. Maro isan-karazany ny endriky ny tanimbary arakaraka ny tontolo misy azy, ny fomba fikajiana ny rano, ny halalin' ny rano atao ao anatiny, ny haambo misy azy, ny fomba fambolena ny vary.

Maro ny firenena ahitana tanimbary, ka isan' izany ireo firenena any Azia Atsinanana sy any Azia Atsimo-Atsinanana toa an' i Malezia, i Sina, i Tailandy, i Kôrea, i Japàna, i Vietinamy, i Taioàna, i Indônezia, i India i Srilanka ary i Filipina. Ahitana tanimbary koa ny faritra sasany any Eorôpa toa an' i Camargue any Frantsa sy Piemont any Italia.

Ny tanimbary dia aminin'ny tany lonaka sy ambany no tena misy azy ,fa misy ihany ireo mamboly an-tanety.
Tangorom-bohitra

Ny **tangorom-bohitra** na **tangoron-tendrombohitra** dia fitambarana tendrombohitra mitangorona mitohy izay manaraka tsipiky ny tampona, ka mifanohitra amin' ny tandavan-tendrombohitra. Mety hikambana amin' ny  tandavan-tendrombohitra iray ny tangoron-tendrombohitra, toa an' i Alpa izay mamondrona tangorom-bohitra manodidina ny zato (ny tangorom-bohitr' i Mont Blanc sy ny hafa).

## Jereo koa

* Lohasaha
* Tendrombohitra
* Havoana
* Tandavan-tendrombohitra

* Voambolan' ny jeôgrafia
Andriamanitra masoandro

Ny **andriamanitra masoandro** dia andriamanitry ny lanitra, maneho ny masoandro na miseho amin' ny alalan' ny masoandro izay maneho ny hery sy ny tanjany. Ny andriamanitra masoandro sy ny fivavahana amin' ny masoandro dia fahita amin' ny tantara maro amin' ny endrika isan-karazany.

## Jereo koa

* Andriamanitra (ankapobeny)
* Andriamanitra tokana
*Masoandro Tsy Resy
*Andriamanitra volana
Fiteny finoà

Ny **fiteny finoà** na **fitreny soômy** dia iray amin' ireo fiteny finô-ogriana izay ao amin' ny sampana fenika ao amin' ny fianakaviam-piteny oraliana, izay mampiasa ny abidy latina. Ny mponin' i Finlandy manontolo no miteny finoà, afa-tsy ireo ao amin' ireo nosy Åland izay miteny soedoà amin' ny ankapobeny. Misy miteny finoà koa ny any Rosia (ao amin' ny Repoblikan' i Karelia izay manao azy ho fiteny ôfisialy). Miisa 5 000 000 any ho any ny mpiteny finoà, ka ny 91 % amin' ny Finlandey dia manao azy ho fiteny nibeazana. Ao Karelia dia miisa 70 000  any ho any ny isan' ny mpiteny finoà. Ao amin' ireo kaominina amin' ny tapany atsimo-andrefana sy andrefan' i Finlandy, indrindra ao amin' ny morontsiraky ny Ranomasina Baltika, dia ampiasain' ny mponina ao ny fiteny finoà nefa ifaninanan' ny fiteny soedoà izay be mpiteny kokoa ao amin' ireo faritra ireo.

## Jereo koa

* Fiteny finô-ogriana
* Fiteny oraliana
Fiteny serba

Ny **fiteny serba** na **fiteny serbiana** dia iray amin' ny karazana fiteny fenitra ampiasain' ny Serba (na Serbiana) ao amin' ny fiteny serbô-krôatiana na serbô-krôaty ao amin' ny vondrom-piteny slava.

Ny fiteny ataon' ny mpahay teny sasany hoe fiteny serbô-krôaty na serbô-krôatiana, dia ataon' ny hafa hoe "fiteny slava afovoany-atsinanana" na "fiteny stôkaviana" (*štokavski jezik*) na "fiteny stôkaviana vaovao" (*standardni novoštokavski*) na "fiteny bôsniana-krôatiana-môntenegrina-serbiana". Atao hoe *српски* (amin' ny abidy sirilika) na *srpski* (amin' ny abidy latina) izay tononina hoe /sr̩̂pskiː/) io fiteny io amin' ny teny serba.

Amin' ny fomba fijerin' ny manampahaizana mampifandray ny fiteny sy ny fiarahamonina dia fiteny voafenitra iraisan' ny Serba sy ny Krôatiana sy ny Bôsniaka ary ny Môntenegrina ny fiteny serba, ka ny fototra dia ny endri-piteny (fitenim-paritra) stôkaviana, ary fanovan' io fiteny io ny fiteny krôatiana sy ny fiteny bôsniana ary ny fiteny môntenegrina. Soratana amin' ny abidy sirilika sy amin' ny abidy latina ny fiteny serba.

Tsy ny vahoaka serba ao Serbia ihany no mampiasa ny fiteny serba fa ao koa ny vondrom-piarahamonin' ny vitsy anisa any amin' ny firenena manakaiky an' i Serbia, sy ireo Serba nifindra monina nankany Eorôpa Andrefana sy any Amerika Avaratra ary any Aostralia.

Annisan' ny fiteny ôfisialy telon' i Bôsnia-Herzegôvina ary fiteny ôfisialy koa ao Môntenegrô ny fiteny serba. Fitenin' ny vitsy anisa ny fiteny serba ao Krôatia, ao Makedônia Avaratra, ao Romania, ao Hongaria, ao Slôvakia ary ao amin' ny Repoblika Tseka.

## Jereo koa

* Fiteny slava
* Fiteny slava atsimo

* Fiteny serbô-krôatiana (fiteny krôatiana, fiteny bôsniana, fiteny môntenegrina, fiteny serba)
* Fiteny stôkaviana
* Fiteny bolgara
* Fiteny makedôniana
* Fiteny slôveniana
* Iogôslavia
* Serbia
Hippopotamidae

Ny ***Hippopotamidae*** dia fianakaviam-biby mampinono, saika mitovy amin' ny lambo sy ny kisoa, matevin-koditra, miaina tsy lavitra ny toerana misy rano izay ilonany hampihenany ny hafanany. Karazany roa no mbola velona: ny *[[Hippopotamus amphibius]]* (karazana fantatra indrindra) sy ny *[[Lalomena pigmea|Hexaprotodon liberiensis]]*. (lalomena zeny). Manodidina ny efapolo taona eo ho eo ny androm-piainan' izy ireo. Ity fianakaviana ity taloha dia nahitana karazam-biby maro efa lany tamingana ankehitriny. Ny *Hippopotamidae* vondrona iray reny amin' ny *[[Cetacea]]* (ahitana ny trozona sy ny lambondriaka na feso sy ny maro hafa).

## Vondron-karazana sy karazana fantatra

### Vondron-karazana
Misy vondron-karazana miisa dimy fantatra.

# *[[Hippopotamus]]* (Linnaeus, 1758) :
# *[[Hexaprotodon]]* (Falconer et Cautley, 1836)
# *Archaeopotamus*
# *[[Choeropsis]]*
# *Saotherium*

### Lisitry ny karazana

* *<u>[[Hippopotamus]]</u>* (Linnaeus, 1758) :
** *[[Hippopotamus amphibius]]*
** *Hippopotamus antiquus* (karazana lany tamingana)
** *Hippopotamus creutzburgi* (karazana lany tamingana)
** *Hippopotamus minor* (karazana lany tamingana)
** *Hippopotamus meltensis* (karazana lany tamingana)
** *Hippopotamus lemerlei* (karazana lany tamingana)
** *[[Lalomena malagasy|Hippopotamus laloumena]]* (karazana lany tamingana)
** *Hippopotamus gorgops* (karazana lany tamingana)
** *Hippopotamus karumensis* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily)
** *Hippopotamus aethiopicus* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily)
** *Hippopotamus protamphibius* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily)
** *Hippopotamus coryndoni* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily)
** *Hippopotamus afarensis* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily, teo aloha napetraka ao amin' ny vondrona *Trilobophorus*)

* *<u>[[Hexaprotodon]]</u>* (Falconer sy Cautley, 1836)
** *Hexaprotodon palaeindicus* (fôsily)
** *Hexaprotodon namadicus* (fôsily) - angamba mitovy amin' ny eo ambony, *H. palaeindicus*
** *Hexaprotodon bruneti*
** *Hexaprotodon sivalensis* (fôsily)
** *Hexaprotodon* sp.  (fôsily)
** *[[Lalomena pigmea|Hexaprotodon liberiensis]]* (apetraky ny mpanoratra sasany ao amin' ny vondrona *[[Choeropsis]]*)
** *[[Lalomena malagasy|Hexaprotodon madagascariensis]]* (lany tamingana, apetraky ny mpanoratra sasany ao amin' ny vondrona *[[Choeropsis]]*)
* *<u>Archaeopotamus</u>* - teo aloha tao amin' ny vondrona *Hexaprotodon*
** *Archaeopotamus harvardi* (fôsily)
** *Archaeopotamus lothagamensis* (fôsily)
** sy karazana iray na roa mbola tsy vokilasyn classées.
* *<u>[[Choeropsis]]</u>* (lalomena zeny)
** *[[Lalomena pigmea|Choeropsis liberiensis]]*
** *[[Lalomena malagasy|Choeropsis madagascariensis]]* - (tamin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara)
* *<u>Saotherium</u>* - taloha nampidirina tao amin' ny vondrona *Hexaprotodon*
** *Saotherium mingoz* (fôsuily)

## Jereo koa
* Lalomena pigmea
* Lalomena mahazatra
* Lalomena malagasy
Vato

Ny **vato** dia vaingan-javatra avy amin' ny fahapotehana sy fivangongoan' ny nofon-tany na avy amin' ny fangatsiahan' ny magma, izay ampiasain' ny olombelona amin' ny fanamboarana trano, tetezana, lalana, sarivongana, tsangambato, sns. amin' ny alalan' ny fanambarana azy na ny fisokirana azy na ny fipaihana azy. Isan' ny karazam-bato ampiasaina amin' ny fanorenana sy fanamboaran-javatra (trano, tetezana, fasana, lalana, sns) ny bazalta, ny vatoafo, ny vatosokay ary ny vatosolaitra. Misy koa ny vato fanamboarana fanaingoana sy firavaka toy ny vato sarobidy sy ny vatosoa.
Zeosy

I **Zeosy**, araka ny fedrà grika, dia andriamanitry ny Lanitra sady mpanjakan' ny andriamanitra monina ao amin' ny tendrombohitra Ôlimpo any Tesalia. Izy no zandriny indrindra tamin' ny zanaky ny titàna lahy Krônôsy sy ny titàna vavy Rea. Rahalahiny ny andriamanitra Pôseidôna sy Hadesy ary anabaviny ny andriamanibavy Hestia sy Demetera ary Hera. Izy no tompo sy andriamanitry ny fahazavan' ny Lanitra. Izy no mibaiko ny filatsahan' ny ranon' orana. Manampy azy amin' izany asany izany i Hera anabaviny sady vadiny fahatelo.

Mpanjakan' ny olombelona sy ny andriamanitra rehetra ao Ôlimpo izy. Mahefa ny zava-drehetra izy ka nanjaka tamin' ny andriamanitra grika rehetra. Andriamanitry ny fahamarinam-pitsarana sy ny famelan-keloka ary mpiaro ny osa izy. Izy no manasazy ny mpanao heloka bevava ary mampanjaka ny filaminana eo amin' ny fiarahamonina sy manerana izao rehetra izao. Izy no miantoka ny hoavin' ny olombelona. Tandrovany ny fampanjakana ny lalàna sy ny fitiavam-bavaka ary ny fitiava-mandray vahiny.

## Jereo koa

* Jopitera (andriamanitra)
Androngo

Ny **androngo** dia biby mandady misy tongony efatra, mivelona eny an-tsaha sy eny amin' ny tamboho sy ny rindrin-trano ary ananaty hazo. Ao amin' ny filaharana *[[Squamata]]* no misy azy ireo. Samy manana tongotra efatra izy ireo, sofina mibaribary tsy misy ampongabentsofina ivelany, vatana rakotra kirany ary samy miofo. Ny fianakaviana sasany izay maneho ny teny ankapoben' ny teny hoe "androngo", toy ny *Lacertidae*, dia mety hamoy an-tsitrapo ny rambony raha misy herisetra sady manana hodi-maso afa-lihetsika. Tsy toy izany no zava-misy amin' ny karazana rehetra avondrona amin' io anarana io: ohatra ny *Gekkonidae* sy ny *Xantusiidae* dia tsy mamela ny rambony ho tapala ary tsy manana hodi-maso mihetsika. Misy karazana androngo eo amin' ny 3&nbsp;750 eo ho eo eran-tany, azo antoka fa maherin' ny 3&nbsp;000, ny loharano sasany manohana ny isa 4&nbsp;450.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* *Androngo an' asa: ka samy miaro ny rambony tsy ho tapaka.*
* *Androngo efa hita ka na mitsipelika aza tsy mahataitra intsony.*
* *Androngolahy manetsa: mandro matetika vao mavo lamosina.*
* *Aza manao androngolahy milanja [[voantay]], ka izy milanja ny manga indray no milaza manehi-nify.*
* *Androngo may, [[antsiantsy]] mirehitra: izay may mamonjy rano.*
* *Androngo miditra ala, ny tompon-tany no mialoha lalana.*
* *Androngo milanja [[Lolo (bibikely)|lolo]]: be am-pitondrana fa kely am-pihinanana.*
* *Androngo milanja vonin' [[avoko]]: ny mihinana tsy toy inona, fa ny mielo mena no tsy tanty.*
* *Androngo nahazo [[voangory]]: ny mihinana tsy toy inona, fa ny mamolapolaka ny elany no tsy tanty.*
* *Androngo: tapaka vao mirebika.*
* *Aza manao dian' androngo, fa manaova dian-[[Tana (biby)|tana]].*
* *[[Bibilava]] nisambotra androngo ka manantena ny fahalavana.*
* *Manihika an-tanety ka androngo no azo.*
* *Ny [[antsiantsy]] no manana anaka ka ny androngo no vaky manta.*
* *Ny [[sitry]] no manana anaka, ka ny androngo no sanganehena.*
* *Rafotsibe leon-[[toho]]: ny androngokely avy no andosirana.*
* *[[Tsikovoka|Tsikovo]]-dohataona: manidina hanin' ny [[vorona]], mipetraka hanin' ny androngo.*
* *Tsy soa tsy ratsy miendrik’ androngo: hatao tsara, longilongy vava; hatao ratsy, be soratsoratra.*
* *Valaben' ny androngo ny [[ampiantany]], fa tsy misy mpiahy*.
Mponina ao Gabôna

Ny **mponina ao Gabôna** dia niisa 2 230 908 izay monina amin' ny velaran-tany mirefy 267 667 km2 (velaran-tanin’ i Gabôna). Noho izany dia anisan' ny firenena vitsy mponina i Gabôna (manana hakitroka 5,8 mp/km2).

## Ny vahoaka gabôney
Na dia vitsy mponina aza i Gabôna dia ahitana vondrom-poko miisa 40 na 50 any ho any, ka isan’ izany ny Adoma (*Andouma*), ny Kôta (*Kota*), ny Bateke (*Bateké*), ny Koele (*Kwele*), ny Mpôgoe (*Mpogwe*) ary ny Fanga (*Fang*). Ny Fanga izay monina ao avaratra no betsaka indrindra (mahatratra ny 1/3n’ ny mponina). Anarivony eo ny isan’ ny Pigmea izay mponina voalohany tao amin’ ny faritra misy an’ i Gabôna.

Ahitana foko na vondrom-poko miisa manodidina ny 50 ny ao Gabôna. Ny misongadina amin' ny isa dia ireto: ny Fanga na Ekanga izay 32 %n' ny Gabôney, hita ao amin' ny faritra dimy amin' ny sivy, fa indrindra ao Woleu-Ntem (ao avaratra) sy ao amin' i Estuaire (faritr' i Libreville); ny Mpôngoe (zana-pokon' ny Miene) izay mahatratra 15 %; ny Ôbamba na Mbede mahatratra 14 %; ary ny Pono izay mahatratra 12 %.

Manarakaraka azy ireo ny Gisira na Esira, ny Vily, ny Nzeby na Bazeby na Njeby, ny Bakôta na Kôta na Ikôta na Ba-Kôta, ny Vongo, ny Masangô na Masango, ny Teke, ny Miene, sns. Ny foko sasany dia tsy ahitana afa-tsy olona anjatony vitsy. Raha ny kolontsaina no heverina dia misy amin' ireo foko ireo ny mifangaro amin' ny foko hafa ka mihavery ny fiteniny sy ny mampiavaka azy. Tsy hadinoina koa ireo foko pigmea.

Maro koa irero Gabôney monina any ivelany (miisa 122 000 eo ho eo tamin’ ny taona 2008). Monina amorontsiraka ny ankamaroan’ ny mponin’ i Gabôna ka saika lao ny any afovoan-tany.

## Ny mpivahiny ao Gabôna
Maro ireo mpiasa avy amin’ ny firenena hafa monina ao Gabôna (avy any Benîno, Borkina Fasô, Ginea Ekoatôrialy, Kamerona, Repoblikan' i Kôngô, Kôtidivoara, Maly, Nizeria, Senegaly). Ny mpiasa ambony ao amin’ ireo orinasa mpitrandraka solitany dia avy any Eorôpa, ka ny ankamaroan’ izany dia  Frantsay.

## Ny habetsahan' ny mponina
Tamin’ ny taona 2008 dia nahatratra 1 484 000 ny mponin’ i Gabôna. Firenena vitsy mponina i Gabôna izay manana hakotroka 5,8 mp/km2. Maro ireo mpiasa avy amin’ ny firenena hafa monina ao Gabôna (avy any Benîno, Borkina Fasô, Ginea Ekoatôrialy, Kamerona, Repoblikan' i Kôngô, Kôtidivoara, Maly, Nizeria, Senegaly). Ny mpiasa ambony ao amin’ ireo orinasa mpitrandraka solitany dia avy any Eorôpa, ka ny ankamaroan’ izany dia  Frantsay.

Maro koa irero Gabôney monina any ivelany (miisa 122 000 eo ho eo tamin’ ny taona 2008). Monina amorontsiraka ny ankamaroan’ ny mponin’ i Gabôna ka saika lao ny any afovoan-tany.

## Ny fari-piainan' ny mponina
Isan’ ireo manana fidiram-bola ambony indrindra isan’ olona manerana an’ i Afrika atsimon’ i Sahara i Gabôna noho ny havitsin’ ny mponina ao aminy sy ny vokatry ny fitrandrahana harena an-kibon’ ny tany. Tsy mbola mandroso anefa ny fitsaboana sy ny fari-piainan’ ny mponina satria mbola ambony ny taham-pahafatesan’ ny zaza (53 ‰ tamin’ ny taona 2008) ary ambany ny salam-pahaveloman’ ny olona (53,5 taona tamin’ ny 2008).

## Jereo koa

* Toekaren' i Gabôna
* Jeôgrafian' i Gabôna
* Kolontsaina ao Gabôna
* Tantaran' i Gabôna
Fitaovana an-dakozia

Ny voanjo dia nosokafana tamin'ny fomba tantanana tamin'ny alàlan'ny tantanana sy vatan-kazo, vita amin'ny vato matetika.  Ny voanjo sasany toy ny kennuts dia azo sokafana amin'ny tànana ihany koa, amin'ny alàlan'ny fihazonana ny voanjo ao amin'ny felatanana ary apetaho amin'ny felatanana na ankihibe iray hafa, na amin'ny fampiasana voanjo hafa. Ireo mpanamboatra dia mamokatra fitaovan'ny lakozia maoderina miasa mazàna somary mitovy amin'ny pliers, saingy miaraka amin'ny teboka misy ny pivot amin'ny farany mihoatra ny voanjo, fa tsy eo afovoany. Ireo koa dia ampiasaina amin'ny famakiana ny akoroky ny foza sy ny lobster hahatonga ny hena ao anatiny hohanina. Ny fitaovan'ny lakozia levera mifampitampona, izay antsoina matetika hoe "parisan'ny fitaovan'ny lakozia", dia mety nanomboka tamin'ny Gresy fahizay. 

Tamin'ny taonjato faha-14 tany Eropa, dia voarakitra ao Angletera ny fitaovan'ny lakozia, anisan'izany ny Canterbury Tales, ary France.  Ny famolavolana lever dia mety ho avy amin'ny paingotra vy. Ny fitaovana dia misy metaly toy ny volafotsy, vy vy ary varahina, ary hazo ao anatin'izany ny boxwood, indrindra ireo avy any Frantsa sy Italia.  Mahalana kokoa, no mampiasa porselana.  Ny ankamaroan'ny ( casse-noix )  vita amin'ny hazo sokitra dia endrika olona sy biby. Nandritra ny vanim-potoana Victoria, dia naseho tamin'ny sakafo hariva ny voankazo sy ny voanjo ary matetika nyfitaovan'ny lakozia nopetahany takela-bolafotsy novolavolaina hiaraka amin'izy ireo amin'ny latabatra fisakafoana. 

Ny voanjo dia efa ela no safidy malaza amin'ny tsindrin-tsakafo, indrindra eran'i Eropa. Ireo fitaovan'ny lakozia dia napetraka teo ambony latabatra fisakafoana mba ho ivon'ny resaka mahafinaritra sy mampiala voly raha miandry ny fihazakazahana farany azy ireo ny fisakafoanana. Nisy fotoana, ny fitaovan'ny lakozia dia vita tamin'ny metaly toy ny varahina, ary tamin'ny taona 1800 tany Alemana vao nanomboka niparitaka ny lazan'ireo hazo. Tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-19 dia nisy fiovana roa tamin'ny famokarana fitaovan'ny lakozia: ny fiakaran'ny endrika an'ohatra sy ny haingon-trano, indrindra fa ny Alpes izay namarotana azy ireo ho fahatsiarovana, ary ny famadihana ny fanamboarana indostrialy, ao anatin'izany ny fisian'ireo katalaogim-pahefana, fa tsy ny famokarana artisan. [1] Taorinan'ny taona 1960, ny fisian'ny voanjo efa voatsabo mialoha dia nahatonga ny fihenan'ny tompon'ny fitaovan'ny lakozia ary ny fahalavoan'ny fombam-boanjo dia napetraka tao anaty stockings ny Noely ho an'ny ankizy. [1] Volavola hafa
Kroazada faharoa

Ny **kroazada faharoa** dia fanafihana nataon' ny Kristiana nanomboka tamin' ny taona 1147 taorian' ny fahazoan' ny Miozolmana ny tanànan' i Edesse tamin' ny taona 1144, sady nifarana tamin' ny faharesen' ny tafika misalotra vokovoko tanteraka tamin' ny taona 1149.  Ny papa Eogenio III no nanentana ny hanaovana izany kroazada izany.

## Zava-misy niteraka ny kroazada
Nahomby ny kroazada voalohany, indrindra vokatry ny fitokana-monin’ ireo tafika mozilmana. Nisy ny fampikambanana indray ny Mozilmana tao Atsinanana Akaiky taty aoriana, ka i Imad al-Din Zanki, andriamanjaka tao Mossoul sy Halab, no nitarika izany. Tamin’ ny fanapahany dia nahazo fandresena voalohany ny tafika miozolmana ka naka ny tanànan’ i Edesse tamin’ ny taona 1144.

## Fanentanana

Rehefa naheno izany ny papa Eogenio III dia nanambara ny hanaovana kroazada fanindroany amin’ ny faran’ ny taona 1145. I Bernard de Clairvaux (na Saint-Bernard) no nampiandraiketiny ny toriteny ho amin’ ny ady amin’ ny Mozilmana, tamin’ ny fivoriana natao tao Vézelay tamin’ ny fotoan’ ny Paska tamin’ ny taona 1146. Izany fanentanana izany dia nahataona olona maro, ka isan’ izany i Louis VII mpanjakan’ i Frantsa sy i Conrad III emperoran’ ny Empira Masina Jermanika.

## Fiaingàn' ny tafiky ny vokovoko

Niainga avy tao Nürnberg any Bavaria ny tafik’ i Conrad tamin’ ny volana Mey 1147 ho any Jerosalema. Ny tafika frantsay kosa nanaraka azy ireo iray volana taty aoriana. Tao akaikin’ i Dorylée any Anatôlia,  tafalatsaka tamin’ ny otrika nataon’ ny Tiorka ny tafiky ny emperora. Nahatonga ny ankamaroan’ ny miaramila misalotra vokovoko sy ny mpanao fivahiniana masina hiverin-dalana izany toe-javatra izany.

## Fanaovana fahirano an' i Damasy
Nanohy ny diany ny tafika frantsay nefa ny ampahany tamin’ ny tafika tany am-piaingnana ihany no tonga tany Jerosalema tamin’ ny taona 1148. Niaraka nanao fahirano an’ i Damasy (Damaskôsy) tamin’ ny volana Jolay izy ireo sy i Baudoin III mpanjakan’ i Jerosalema miaraka amin’ ny miaramila mpitaingin-tsoavaliny.

## Tsy fahombiazana
Tsy nahomby anefa izany fahirano izany. Fotoana fohy taty aoriana dia nody niaraka tamin’ ny andian-tafiny ny mpanjakan’ i Frantsa.

## Jereo koa

* Kroazada voalohany
*Kroazada faharoa
* Kroazada fahatelo
* Kroazada fahefatra
*Kroazada fahadimy
*Kroazada fahenina
*Kroazada fahafito
*Kroazada fahavalo
*Kroazada fahasivy
Kroazada fahadimy

Ny **kroazada fahadimy** (1217-1221) dia fanafihana miaramila mifanesy nataon' ny Kristiana ka ny tanjona tamin' izany dia ny hanani-bohitra ny soltanata aiobidan' i Ejipta sy ny haka ny ampahan-taniny mba hahafaha-mampifanakalo ny tany azo amin' ny tanin' ny Fanjakan' i Jerosalema taloha izay ambany fifehezana aiobida. Tsy nahomby izany kroazada izany vokatry ny tsy faneken' i Pelagio Galvani, solontenan' ny papa (*legata*), sy ny tsy fahafantarany ny pôlitika ao amin' io faritra io, izay nahatonga azy handa ny fifampiraharahana tamin' ny fotoana nahamety izany.

## Antsipiriany
Ny kroazada fahadimy dia nialohavan' ny Kroazadan' ny Ankizy (tamin' ny taona 1212). Nampiasa ny paikadin' ireo teo alohany ny papa Hônôrio III ka nikendry indraimandeha an' i Ejipta. 

Ny fanafihana voalohany tamin' ity kroazada fahadimy dia natao tamin' ny seranan-tsambon' i Damieta (frantsay: *Damiette*) tamin' ny taona 1219. Ny fakana ny tanànan' i Kahira sy ny fanafihana mitohy mba hiantohana ny fifehezana an' i Sinay (na Sinaia) no tanjona manaraka. Tamin' ny farany dia navela ny fanafihana an' i Kairo, noho ny tsy fisian' ny mpanatevin-daharana nampanantenain' ny emperoran' ny Empira Masina, i Friedrich II (frantsay: *Frédéric II*). Tamin' ny volana Aogositra 1221 dia voahodidina ny mpisalotra vokovoko ka namela an' i Damieta tamin' ny Ejipsiana ho takalon' ny fahafahan' izy ireo. Rava ka niparitaka izy ireo tamin' ny volana Septambra 1221.

## Jereo koa

* Kroazada voalohany
* Kroazada faharoa
* Kroazada fahatelo
* Kroazada fahefatra
* Kroazada fahadimy
* Kroazada fahenina
* Kroazada fahafito
* Kroazada fahavalo
* Kroazada fahasivy
Kroazada fahafito

Ny **kroazada fahafito** dia kroazada voalohany notarihin' i Louis IX (atao hoe Saint Louis) mpanjakan' i Frantsa. Tamin' ny taona 1244 no nanapahan' i Louis IX hevitra, niainga avy tao amin' ny Fanjakan' i Frantsa izy tamin' ny taona 1248 ka tonga teo amin' ny morontsirak' i Ejipta tamin' ny taona 1249. Resin' ny aretina ny tafika nentin' i Louis IX ka tsy nahita fahafahana indray ny tafika raha tsy tamin' ny taona 1250 ary ny mpanjakan' i Frantsa dia nandany ny efa-taona manaraka nandamina ny Fanjakan' i Jerosalema mba ho afaka miaro tena hanohitra ny Mamelòka. Tapitra tamin' ny taona 1254 ny kroazada fahafito tamin' ny fiverenan' ny mpanjakan' i Frantsa taorian' ny fahafatesan' ny reniny Blanche de Castille, izay nitantana vonjimaika ny fanhakana nandritra ny fotoana tsy nahateo ny mpanjaka. 

## Antsipiriany
I Louis IX mpanjakan' i Frantsa dia nanomana kroazada hakana indray an' i Jerosalema izay nalain’ ny Mozilmana tamin' ny taona 1244. Nanomana paika nandritra ny efatra taona i Louis IX hanatanterahana ny nofinofiny. Tamin' ny fiafaran' ny volana Aogositra 1248 dia niondrana an-tsambo niaraka tamin' ny tafiny izy tao Aigues-Mortes hankany amin' ny nosy Kipra (Sipra) izay nandaniany ny ririnina tamin' ny fanohizana ny fanomanana. Nampiasa ny paikady tamin' ny kroazada fahadimy i Saint Louis sy ny miaramilany, ka niondrana an-tsambo tao Ejipta tamin' ny 5 Jona 1249 ka naka an' i Damieta (frantsay: *Damiette*) ny ampitson' io. Teo am-pandehanana mankany Kahira izy ireo no niady tamin' ny Mamelòka tamin' ny 8 Febroary 1250, nefa voan’ ny pesta izy ireo ka niverin-dalana nanao tari-dositra ary voasambotra tamin' ny farany tamin’ ny 6 Avrily 1250. Nandoa onitra tamin' ireo mpandresy sady namerina an' i Damiette tamin' ny Mozilmana i Saint Louis, avy eo nandeha any Palestina, izay nananganany manda fiarovana sy nanamafisany ny fiarovana ny Fanjakana Latina. Tamin' ny lohataonan' ny 1254, taorian' ny fifanarahana hampiato ny ady tamin' ireo andriana miozolmana, dia nody tany Frantsa niaraka tamin' ny tafika izy.

## Jereo koa

* Kroazada voalohany
* Kroazada faharoa
* Kroazada fahatelo
* Kroazada fahefatra
* Kroazada fahadimy
* Kroazada fahenina
* Kroazada fahafito
* Kroazada fahavalo
* Kroazada fahasivy
Kroazada fahavalo

Ny **kroazada fahavalo** dia kroazada notarihin' i Louis IX (na Saint Louis) mpanjakan' i Frantsa tamin' ny taona 1270 taorian' ny fandrahonana nataon' ilay soltana mamelòka atao hoe Baybars tamin' ireo Fanjakana Latina Atsinanana.

## Antsipiriany
Nanomana ny kroazada farany i Louis IX tamin' ny taona 1270. Nanentana ireo olona ao amin’ ny saranga ambony izy nefa tsy narisika izy ireo. Ny fanafihana an' i Tonizia dia natao mba hampiovana finoana ny emiran' i Tunis. Nijanona tampoka izany tamin' ny nahafatesan' i Saint Louis teo ambany mandan' i Tunis tamin' ny 25 Aogositra 1270.

## Jereo koa

* Kroazada voalohany
* Kroazada faharoa
* Kroazada fahatelo
* Kroazada fahefatra
* Kroazada fahadimy
* Kroazada fahenina
* Kroazada fahafito
* Kroazada fahavalo
* Kroazada fahasivy
Kroazada fahenina

Ny **kroazada fahenina**, izay nanomboka tamin' ny taona 1228 sy niafara tamin' ny taona 1229 dia nokarakarain' ny emperora rômana jermanika Friedrich II (frantsay: *Frédéric II*) mba hamerenana indray ireo tanin' ny Fanjakan' i Jerosalema izay votsotra hatramin' ny fakan-tany nataon' i Saladin sy ny renivohiny. Fahombiazana tsy maharitra no azon' izany kroazada izany, nefa tratran' ilay emperora (izay naongan' ny papa tsy ho isan' ny fiangonana) ny tanjony rehetra tamin' ny alalan' ny diplômasia fa tsy tamin' ny alalan' ny ady. Nanafintohina ny Tontolo Kristiana izany fomban' ny emperora izany. 

## Antsipiriany
Ny kroazada fahenina dia notarihin' ny emperora Friedrich II izay, hatramin' ny taona 1215, nivoady ny hitarika ny fanafihan' ny kroazada. Nohavaoziny teo anatrehan’ ny papa izany fampanantenany izany tamin' ny taona 1220 nefa noho ny antony ara-pôlitika anatiny dia nihemotra ny fiaingany. Tsy nisy vokany ny fandrahonana fanonganana nataon’ ny papa Gregôrio IX (Gregoara IX). Tezitra noho izany fahatarana izany ny papa ka nanatanteraka ny fanonganany ny emperora tamin' ny taona 1227.

Niainga an-tsambo nankany amin' ny Tany Masina tamin' ny volana Jona 1228 ka nanatona ny ampahany be amin' ny tafika nalefany tany Saint-Jean d'Acre izy. Nanao izay hahazoany an’ i Jerosalema izy tamin’ ny nanaovany fifampiraharahana tamin' ny soltàna ejipsiana Al-Kamil. Izany fifampiraharahana izany dia niteraka fifanaraham-pandriam-pahalemana izay nosoniavina tao Jaffa tamin' ny taona 1229, izay nahatonga ny Ejipsiana namerina an' i Betlehema sy i Nazareta sy i Silon ary i Jerosalema tamin' ny Kristiana sady namela malalaka ny lalana mankany amin' ireo tanàna masina. Izany fifanarahana izany, izay nohajaina nandritra ny folo taona, dia tsy nankasitrahan' ny fiangonana kristiana manontolo izay tsy mampitovy ny kroazada amin' ny fifampiraharahana ara-diplômasia.

Ny fahombiazana ara-diplômasia azon' i Friedrich II dia nohamafisin' ny kroazada nampanaovin' i Gregôrio IX nanomboka tamin' ny taona 1237. Izany kroazadan' ny mpanan-karena izany (frantsay: "Croisade des barons") dia nahafahana namerina amin' ny Kristiana ny ampahany be amin' ny Fanjakan' i Jerosalema (1239-1241) tamin' ny alalan' ny fifampiraharahana.

## Jereo koa

* Kroazada voalohany
* Kroazada faharoa
* Kroazada fahatelo
* Kroazada fahefatra
* Kroazada fahadimy
* Kroazada fahenina
* Kroazada fahafito
* Kroazada fahavalo
* Kroazada fahasivy