open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Belzika

I **Belzika** dia firenena ao Eorôpa Andrefana. Ny renivohitr' i Belzika dia i Bruxelles (na *Brussels* amin' ny teny neerlandey). Ny vola miasa anatin' ny tanin' ny Belzianina dia ny Euro (soratana hoe €). Ao avaratr’ i Frantsa, izay mifanefi-tany aminy, no misy an’ i Belzika. Anisan' ireo firenena manana hakitroky ny mponina avo indrindra ao Eorôpa i Belzika (mihoatra kely ny 300 isaky ny km2). Ny mponina ao aminy dia ahitana ny Flamanda, izay manam-piaviana jermanika sady miteny amin' ny fiteny neerlandey, ao koa ny Valôna, izay manam-piaviana tseltika sady miteny frantsay. Ahitana kantao onenan’ olona miteny alemàna koa any. I Flandre dia ao amin’ ny tapany avaratr' i Belzika, fa i Wallonie kosa ao amin' ny tapany atsimo. Onenan' olona mampiasa fiteny roa (fiteny frantsay sy neerlandey) ny ao Bruxelles. Firenena manana mpanjaka fehezin' ny lalàm-panorenana i Belzika. Manjaka ny mpanjaka nefa tsy mitondra fanakana. Ny Belziana (na Belza), izay vahoaka tseltika sy jermanika, no nanorim-ponenana tao amin' ny faritra misy an' i Belzika nanomboka tamin' ny taonjato faha-4 tal. J.K. Nobodoin' ny Rômana izany tany izany avy eo nobodoin' ny Franka ka niafara amin' ny fiforonan' ny faritra ara-piteny roa, dia i Flandre sy i Wallonie. Nanjakan' ny Habsborgan' i Espaina sy ny Habsborgan' i Aotrisy izany faritra izany taty aoriana. Nakambana tao amin' i Frantsa i Belzika tamin' ny taona 1795, avy eo tao amin' i tanin' i Nederlandy tamin' ny taona 1815. Nahazo ny fahaleovan-tenany izy tamin' ny taona 1830 ka i Léopold de Saxe-Cobourg no notendren' ny vahoaka ho mpanjakany. Fotoana fohy taorian' ny Ady Lehibe Faharoa dia lasa mpikambana mpanorina ny Benelux (Belgique-Nederland-Luxembourg), izay fikambanam-piaraha-miasa ara-toekarena niorina tamin’ ny taona 1958, i Belzika.

## Jereo koa
**Firenena ao Eorôpa**

Albania - Alemaina -  Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Andriamanarivo Paoly Rabe

## DadaRabe
**DadaRabe** dia mpanoratra malagasy http://mg.wikipedia.org/wiki/Artista_Malagasy teraka tamin'ny taona 1968 tao Antananarivo. 
Nianatra teny Ankatso ary nivoaka ho dokotera. Nanohy fianarana tany Frantsa izy ary nahazo ny mari-pahaizana manokana momba ny "Psychiatrie".
Niverina tao Madagasikara izy ny taona 2007 ary mampianatra ao amin'ny faculté de médecine ao Mahajanga.

## Ny sangan'asany

Manoratra tononkalo amin'ny teny malagasy no tena ataony. Mpikambana mpanorina ny HAVATSA-UPEM Frantsa.

Namoaka boky tononkalo izy tamin'ny taona 2003 : "Dia nisy ny mazava". Misy tononkalo 700 eo ho eo nosoratany.

## Rohy
Havatsa-Upem Frantsa http://havatsa.upem.frantsa.org/ 
Haisoratra http://www.haisoratra.org/
Arapahô

Ny **Arapahô** dia mponina teratanin' i Amerika miaina ao amin' ny Fanjakan' i Colorado sy ny Fanjakan' i Wyoming. Izy ireo dia namanamanan' i Seiena sy naman' ny Dakôta. Mamorona enklavy algônkina izy ireo sy ny Sriena eo andrefan' ny tany lemaka; ny Arapahô Tavaratra izao dia miaina anatin' ny *Wind River Reservation* (avaratran' i Lander ao amin' ny Wyoming

## Jereo koa

* Teratanin' i Amerika
Oiôta

Ny **Oiôta** na **Viôta** dia vahoaka teratanin' i Amerika niaina tany California manodidina ny Helondranohon' i Humboldt efa nisy 8 000 taona izay. 500 izao ny isan' ny mponina izao ao avaratr' i Caliornia; io isa io dia ambanin' ny isany (olona 2 000 izareo tamin' ny taonjato faha-19). Misy olon-kafa 350 voasoratra anarana any amin' ny Table Bluffs ; fikambanana namboariny tamin' ny taona 2000.

Ny Oiôta na Viôta dia nijaly tamin' ny herisetran' ny Amerikana tamin' ny taompolo 1850 sy 1860; tamin' izany dia maro dia maro ny olona *tsy maintsy* mandositra satria be dia be ny olona maty; io fiteny io dia voateny hoe "maty" tamin' ny fahafatesan' ilay olona mpiteny farany an' izy io, Della Prince, tamin' ny taona 1962; Viôta maro no maniry ny hamerina an' io teny io ho velona.

## Jereo Koa

* Teratanin'ny Amerika
* Teny Algônkiana
* Aljika
Fiteny aligônkianina

Ny **fiteny algônkianina** dia fianakaviam-piteny any Amerika Avaratra, ampiasain' ny Algônkiana. Heverina fa avy amin' ny fiteny prôtô-aljika avokoa izy ireo, fiteny prôtô amin' ny laharana faharoa namboarina indray avy amin' ny fiteny prôtô-algônkiana ary koa ny fiteny oiôta sy ny fiteny iorôka.

Ao anatin' io fianakaviana io no misy ny ankabiazan' ny fiteny aljika (ny sasana dia ny wiyot, yurok any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i California. Tokony tsy hafangaro ny fiteny algônkiana sy ny fiteny algônkina, izay iray amin' ireo fiteny algônkiana maro. Talohan' ny fanjanahan' ny Eorôpeana an' i Amerika, ny olona miteny algônkiana dia nonina any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Amerika Avaratra ka hatrany amin' ny Tendrombohitra Be Vato.

## Fanakilasiana natiny

### Fianakavina maro
* fiteny algônkiana an-tany lemaka
** arapaho
** atsina na gros-ventre
** Blackfeet
** Sayena
* fiteny algônkiana ao afovoany
** cree Manomeha *rojo vy* aminy:
*** atikamekw
*** innu-aimun (montagnais)
*** naskapi
** kickapoo
** menominee
** mesquakie ; Sauk fox
** miami
** potawatomi
** shawnee
** ojibway manomeha *rojo vy* miarakamin'i : 
*** chippewwa
*** saulteaux
*** oji-cree
*** odawa (na ottawa)
*** algonquin
* fiteny algônkiana  atsinanana
** abenaki sy penobscot
** delaware na lenape 
*** unami 
*** munsee 
** quiripi
** powhatan sy nanticoke
** maliseet-passamaquoddy
** micmac
** mohican, mohegan, narragansett, montauk sy wampanoag
Ravintoto sy henan-kisoa

Ny **ravintoto** dia ravi-mangahazo nototoina mba hatao laoka. Ny laingon' ny mangahazo no tena tsara sady tsy mangidy. Amin' ny fotoana fiavian' ny orana ka mampitsiry ny mangahazo no tena maha-betsaka azy. Matetika dia andrahoina miaraka amin' ny henan-kisoa na hen' omby matavy izy, na koa miaraka amin' ny voanjo, na farafaharatsiny asiana menaka fotsiny.

## Ny fahandro ny ravintoto sy henan-kisoa
Andrahoina manokana ny ravitoto eo amin' ny ora 2 eo ho eo. Asiana sira kely. Ny ravi-mangahazo laingolaingony, ilay malefaka tsara iny, no totoina. Alaina ny henan-kisoa matavitavy tsara; atao mendimendy; avy eo andrahoina elaela kely asiana sira. Afangaro amin' izay ireo dia asiana tongolobe sy voatabia, rehefa akaiky ho masaka dia asiana tongolo gasy; atao mangotraka kely fotsiny dia aroso miaraka amin' ny vary fotsy sy lasary karaoty raha misy.

## Jereo koa

* Sakafo malagasy
Fiteny yurok

Yurok aminy teny **yurok** dia midika "mponina amban'dreninrano".

Io dia mponina amerindianina efa teo nisy 10.000 taona izay eo amorontsiraka ny kalifôrnia. 

Tamin'atongavan'i Eoropeanina eo amin'ilay faritany taminyu taona 1850 amilay misy volamena ny Yurok tsindraindray dia maty vonoina na maty voa ny aretina. Ilay mponinaa voalohany dia nihidina hatraminy -75% ; ny olona faraparany tao dia voahetsika anatiny *Yurok Indian Res.* akaiky ny renirano Klamath.

Taminy 24 novambra 1993 ; ilay mponina Yurok nanorana *Constitution active* teo ambonin'io tany io. Io dia vondrona na Amerindianina tena ngeza indrindra any a kalifornia ; 80% ny olona dia mahantra be ; 70% ny mponina sady tsy manana telefôna no sady tsy manana jiro.

## Mponina

Ny mponina taminy 1770 dia hitahita eo aminy 2.500-3.100 ny mponina misy teo. Taminy 1870, ny mponina mihisy dia nilatsaka 1.350 dia taminy 1910 izy 700 fotsiny. Araka ny fanisana taminy taona 2000, 4.413 izy tao an'kalifôrnia dia 5.793 zareo anatiny etazonia iray mantolo.


image:Yurok plankhouse05.jpg
image:Yurok plankhouse03.jpg
image:Yurok plankhouse04.jpg
image:Yurok plankhouse interior.jpg


### Fombany

Ny fombany dia mitovitovy otra ny Karok. Ny *tananany* dia trano iray ho an'i fianakavina iray ; faha tsy tanana voabaikon'i sefo iray.

## tady (rohy)
### tady anatiny wikipedia

 http://es.wikipedia.org/wiki/Yurok

## Jereo Koa
* Teratanin'ny Amerika
* Teny Algônkiana
* Wiyot
### Rohy ivelany
Ny tranonkalan'ny mponina Yurok
Blackfeet

Ny firenen'i **Blackfeet** dia ilay anaran'i mponina Amerindianina telo any Alberta hatran'i Montana ; Na dia hoe io *denomination* io tsy manafotra na finamana hentitra ; iny nanao anatiny zava-bita firenena tena firenena.

## Vondrona ny ''Blackfeet''

Ny mponina ny Blackfeet misy an'i Peigan ; misaraka aminy Peigan avaratra (Aapatohsipiikanii) sy ny Peigan atsimo (Aamsskaapipiikanii) ; ny Kainai (olon-draha) sy ny Siksika (Blackfeet)

Ny Peigan atsimo avy any Montana dia ny vondrona telo afa any Alberta omentsika aminy ankabiazan'ireo olona ireo ilay anarana *Canadian Blackfeet*, dia *Blackfeet* any etazonia. Ny anaran'izareo dia *Niitsitapii* ("ilay mponina tena izy"). Ireo vondrona ireo manana fomba sy teny mitovy (ny anaran'io teny io dia *Nitsipussin* ; "ilay teny tena izy"). 

## Tantaran'i sy ny fomban'i ''Blackfeet''

## Jereo koa

* Teratanin'ny Amerika
* Teny Algônkiana
* Amerika Avaratra
* Etazonia
* Kanada

Ny Blackfeet dia nômady ; dikany hoe misolo toeraha fipetrahana foana izareo ;
Fiteny aljika

Ny **fiteny aljika** dia fianakaviam-piteny itambaran' ny fiteny amerindiana teratany any Amerika Avaratra. Heverina fa avy amin' ny prôtô-aljika avokoa izy ireo, fiteny prôtô amin' ny laharana faharoa natsangana avy amin' ny fiteny prôtô-algônkiana ary koa nipoiran' ny fiteny wiyot sy ny fiteny yurok.

Ny ankamaroan' ny fiteny aljika dia ao amin' ny fianakaviam-piteny algônkiana, ampiasaina amin' ny faritra iray avy any amin' ny Tendrombohitra Rocky ka hatrany New-England. Ny fiteny aljika hafa dia ny fiteny yurok sy ny fiteny wiyot any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i California.

Efa teny maty daholo ny teny miami, illinois, etchemin, loup A, loup B, mahican, massachusett, mohegan, pequot, nanticoke, narragansett, pamlico, powhatan, quiripi, naugatuck, unami, unquachog sy shinnecock, ny mpiteny farany ny teny wiyot maty taminy 1962, ny teny afa maty daholo, misy folo sisa ny mpiteny ny teny yurok

Ny fiteny wiyot, miami, illinois, etchemin, lopa A, lopa B, mahican, massachusetts, mohegan, pequot, anticoke, narragansett, pamlico, powhatan, quiripi, naugatuck, unami, unquachog, ary shinnecock dia efa maty avokoa. Maty tamin' ny taona 1962 ilay mpiteny farany fantatra tamin' ny fiteny wiyot. Atahorana ho faty ny fiteny hafa rehetra. Vitsy noho ny folo ny isan' ny mpiteny ny fiteny yurok no inoana fa sisa.

## Fiteny ao amin' ny fianakaviana aljika

I. Wiyot
: 1. Wiyot *(†)*

II. Yurok
: 2. Yurok

III. Teny Algônkiana
: 3. Arapaho
: 4. Pied-noir
: 5. Cheyenne
: 6. Cri
: 7. Fox
: 8. Menominee
: 9. Miami-Illinois *(†)*
: 10. Ojibwé
: 11. Potawatomi
: 12. Shawnee
: A. Algonkina atsinanana
:: 13. Abenaki atsinanana
:: 14. Etchemin *(†)*
:: 15. "Loup A" *(†)*
:: 16. "Loup B" *(†)*
:: 17. Mohican *(†)*
:: 18. Malesita-passamaquoddy
:: 19. Massachusett *(†)*
:: 20. Micmac
:: 21. Mohegan-Pequot *(†)*
:: 22. Munsee (na Delaware)
:: 23. Nanticoke *(†)*
:: 24. Narragansett *(†)*
:: 25. Pamlico *(†)*
:: 26. Powhatan *(†)*
:: 27. Quiripi-Naugatuck-Unquachog *(†)*
:: 28. Shinnecock *(†)*
:: 29. Unami *(†)*
:: 30. Abenaki andrefana

## Jereo koa

* Fiteny algônkiana
* Teratanin' i Amerika
* Aljika
Lakôta (vahoaka)

Ny **Lakôta** dia vahoaka teratanin' i Amerika ao amin' ny vondrom-poko Sio. Miaina any Dakota Atsimo sy any Dakota Antsinanana (any Etazonia) ary any Kanada ny Lakôta, mizara ho fokom-pianakaviana fito ny Lakota izy ireo dia: ny Sitsango (frantsay: *Brulés*), ny Ôglala, ny Itazipakôla (frantsay: *Sans Arc*), ny Honkpapa, ny Minikônjo, ny Sihasapa ary ny Ôhenôpa (anglisy: *Two Kettles*).

Misy ratsa-mpoko 7 ny lakota :

* Brule
* Oglala
* Sans Arc
* Minneconjou
* Sihasapa
* Two-Kettles


Image:CrazyHorse.jpeg|Crazy Horse
Image:ChiefGall-NARA.jpg|Gall
Image:Red Cloud2.jpg|Red Cloud
Image:TNSittingBull.gif|Sitting Bull
Tsikasao

Ilay atao hoe **tsikasao** na **chickasaw** na koa **chicacha** dia foko amerindianina miaina any atsimo atsinanan'i Etazonia.

Niaina anaty tanàna madinika ny tsikasao Taminy nahitan'ny Eoropeanina azy (any andrefan'i Tennessee), vitsivitsy izareo any Karolina Atsimo. Tsy anisan'ireo foko manana kolontsaina mississipianina izy ireo.

Ahitana tsikasao ihany koa ao Karolina Avaratra ary ao Mississippi.
Foko Iowa

Mponina Amerindianina ny **Iowa** (na **Ioway**).

Miarakamin'i Omaha, Oto sy ny Ponca, niaraka taminy Hochunk iry 'zareo taloha.

1.100 ny isany taminy taona 1760, nilatsaka 800 ni isany taminy 1804 (maty ny nendra)
Voakisaka tanaty réserve any Kansas taminy 1824 ; misy koa miaina ny Oklahoma, 1.500 eo ny isany taminy 1990.
Québec

I **Quebec** dia fizaràn-tany miteny frantsay any atsinanana amin' i Kanada. Ny renivohiny dia i Québec, kanefa i Montréal no metrôpôliny.

Voafaritry ny hoalan' i Ungava sy ny andilan'dranomsin' i Hudson i Quebec any avaratra, voafariry ny hoalan' i Hudson sy i Ontario any andrefana, ny faritany mizakatenan' i Maine, i New Hampshire, i Vermont sy i New York, ary voafaritr' i Nouveau Brunswick, i Newfoundland sy Labrador sy ny hoalan' i Saint-Laurent any atsinanana. Miampita ny tanin' i Quebec ny renirano Saint-Laurent.

Ny isan' ny mponina any Quebec tamin' ny taona 2008 dia nisy 7&nbsp;750&nbsp;000, misy vondrona ara-kolontsaina sy ara-piteny maro any Quebec, misy vahoaka tompon-tany iraika ambin' ny folo izao miaina any Quebec. Ny fiteny ôfisialiny dia fiteny frantsay. Tamin' ny taona 2006, ny olona miteny frantsay any dia lasa 79,6 isan-jato. Kanefa 81,8 isan-jaton' ny olona no lazaina fa mampiasa ny fiteny frantsay any an-tranony. Talohan' izany dia manan-tanjona hampidina ny mpiteny frantsay ny *politique d'assimilation linguistique* ny *Acte d'union* natao tamin' ny taona 1840.

## Jeôgrafia

Ao amin' ny jeôgrafiany, voazara faritany telo ambin' ny folo i Quebec, ny tondron' izy ireo dia toetany, jeôlôjia, hidrôgrafia, ny zava-maintso sns. Ny fandinihana ireo endrika ireo dia miankina amin' ny sampan-draharaham-panjakana iandraiketan' ny ministeran' ny fampivoarana mateza, ny ministeran' ny tontolo iainana, ny parkan' i Quebec sy ny ministeran' ny harena an-kibon' ny tany. 

### Sisintany

Manan-danja ny toerana misy an' i Quebec any atsinanana amin' i Amerika Avaratra. Amin' ny fivelarany, 1&nbsp;667&nbsp;441 , ny velarany dia intelon' i Frantsa metrôpôlitana, indimin' i Alemaina sy i Japana, na in' efapolon' i Soisa.

Maka faribolana ara-pehintany 17 i Quebec any atsinanana katrany andrefana, ary maka faribolana ara-daharan-jarahasina 22 any avaratra hatrany atsimo. Mampiasa hasin' ora roa i Quebec, indrindra ny ora atsinanana, ora tsotra na ora naroso, sy ny ora Atlantika, tsotra na naroso (ho an' ny nosy Madelena sy ny faritanin' ny reserve-n' i Listuguj), tsy mihetsika ny ora ora sasany any amin' ny faritany hafa.

Mizara sisin-tany amin' ny fanjakana mizaka tena amerikana efatra i Quebec, toy ny fanjakan' i New York, i Vermont, i New Hampshire ary i Maine. Mizara sisin-tany amin' ny faritany kanadianina hafa ihany koa i Quebec toa an' i Terre-Neuve-et-Labrador, i Nouveau-Brunswick, i Ontario. Manana sisin-tany amin' i Quebec koa i Nunavy, ny Île-du-Prince-Édouard sy i Nouvelle-Écosse.

## Rohy ivelany
* tananan'i Quebec
* Governemanta ny Quebec 
* statistika ny Quebec
Fiteny loup A

**Loup A** dia teny Amerindinina efa maty.

## Jereo Koa

* Loup B (teny)
* Teny Algônkiana
* Teratanin'ny Amerika
* Aljika
Abenaki

Mponina Amerindianina miaina any Nouvelle-Angleterre ny **Abenaki**.

## Fivanina ny teny Abenaki

Ilay anarana *Abenaki* Avy any amin'ilay teny *wabun* (hazavana) sy a'Ki (tany) ; afaka tenenitsika koa hoe ny *Abenaki* "dia mponina ny maraina" na "mponina ny atsinanana" ; 

Ny Tany niainany taloha dia Nouvelle Angletere.

## Tantara

Betsaka ny fitenenana rehefa miteny momban'i Abenaki : Wabanaki, Abenaquiois, Abakivis, Quabenakionek, Wabenakies ...

Voaoritran'i Jezoita hoe *tsy minana olona* sy tsy dia misotro taoka be ny Abenaki.
No naman'i Frantsay ny abenaki (niady taminy anglisy ny frantsay) ; 
lasa andriana Assacumbuit (mponina abenaki) taminy Louis XIV mpanjaka ; Izy no hoe *Anjely mpiambona* ny frantsay taminy 1670 hatraminy 1760.

*Lany* ny anglisy sy *lany* ny aretina ny abenaki ; nanomboka nifindra tany tany Quebec iry izareo taminy 1669 eo-eo. Namen'i Frantsay seigneurie anaky roa izy : ilay voaloany dia eo akaiky ny renirano St François ; Odanak Ind. Reservation izao no anaran'io seigneurie io.
Ilay faha roa dia ilay seigneurie ny Bécancour ; ny anarany izao dia Wolinak Ind. Reservation.

Niady taminy amerikana aveo ny Abenaki ny Becancour mba hiaro ny taniny ; ary niady niarakaminy "Patriotes" aveo izareo taminy 1837.

Norridgewock ny tananany ; nalain'i Anglisy io tanana io taminy 1724 dia maty ny misionaty Rasle tamin'io, nisy no nifindra tany tany Odanak, ary tao amin'io no nisy mponina nandositra avy any Nouvelle Angleterre. 

Taminy taona 1900, voaseho ny Malesita ny renirano St jean ao anatiny faritany ny Nouveau Brunswick sy any Quebec (820 izy) ny Passamoquoddy ao anatin'i Maine (400 izy) , ny Penobscot any Old Town any Maine koa, sy ny mponina Abenaki any Odanak sy any Beancour

## Jeôgrafia

## Rohy

* http://fr.wikipedia.org/wiki/Ab%C3%A9naquis
* http://www.native-languages.org/abenaki.htm

### Jereo Koa

* Teny Algônkiana
* Teratanin'ny Amerika
* Kanada
* Amerika Avaratra
Malesita

Ny **Malesita** dia vahoaka teratanin' i Amerika . Wulust'agooga'wiks ny anaran' io vahoazka io aminy teny malesita; izy io dia midika hoe "mponinan' ny renirano manja" (Rivière St Jean). Miaina eo amin' ny Rivière St Jean sy ny zanadranony. manasaraka an' i Nouveau Brunswick sy i Québec any Kanada; ary i Maine any etazonia. Anisan' ny fiteny algônkiana ny fteniny ary ny fombany dia manakaikikaiky ny an' ny Micmac sy Passamaquody ary ny Penobscot. Malesita miisa 3&nbsp;000 no miaina any Nouveau Brunswick, ao anatin' ny mponina Madawaska, Tobique, Woodstock, Kingsclar, St Mary sy Oromocto. 600 izy any Houlton dia 200 anatin' ny firenena malesita ny Viger (Québec)

## Tantara

Ao anatin' ny Kônfererasiôn' i Abenaki ny Malesita.
Ôjiboe

Ny **Ôjiboe** (na **Anishinaabe**) dia ilay vondrom-poko ngeza indrindra any Amerika Avaratra; miaraka aminy safiotra, izy fahatelo rehefa miresaka an' ilay vondrona ngeza indrindra any Etazonia; ao arian' i Cherokee sy ny Navajo; mitovy ny fivelaran' ny mponina ny Ôjiboe any Etazonia sy any Kanada. Miaina any avaratra ny Lac Supérieur ny Ôjiboe, any Sault-Sainte-Marie.


Image:Manoomin picking, 1905, Minnesota.jpg|
Image:Anishinaabe camp by benjamin F Upton 1870.jpg|Ojibway taminy taona 1870


## Fiavina ny teny Ôjiboey

Avy any aminy Algônkiana ny teny hoe Ôbjiboe

### Fiavinan' ilay anara-mponina ho ''Ôjiboey''

## Jereo koa

* Fiteny algônkiana
* Teratanin' i Amerika
## Rohy

*  Ny Saulteux (Ojibway ny tany lemaka) 
*  Ny Fomba Ojibway
Karate

Art martial Japonezy avy any Okinawa ny **Karate (空手道)**

## Fomba (style) Karate

### [[Gōjū-Ryū]]

Ny **gōjū-ryū** (剛柔流 : gō, « force », jū,) dia fomba na karate voaforon'i Chojun Miyagi

### [[Shitō-Ryū]]

### [[Wadō-Ryū]]

### [[Shotokan]]

### [[Kyokushinkai]]

### [[Uechi-Ryu]]

### [[Goju-Ryu Kuyukai]]

### [[Karate-do Shotokaï Egami-ryu]]

### [[Shorin-ryu]]

### [[Shorinji ryu]]

### [[Shorinjiryu Kenkoken]]

### [[Seido]]

### [[Kobudo]]

### [[Nanbudo]]

### [[Sano-ryu]]

### [[Chito-Kan]]
 
### [[Yoseikan Budo]]

### [[Yoseikan Karaté-Do]]

### [[Yoseikan ryu]]

### [[Kenshikan Kenpo Karate Do]]

### [[Tokitsu-Ryu]]

### [[Shinshokaï]]

### [[Yoshukai]]

### [[Kempo-ryu]]
Gōjū-Ryū

## Tantara

Ny Gojuryu Okinawaianina dia voaforon'i Miyagi Chojun (宮城 長順), teraka tnay Higashimachi, Naha taminy 4 aprily 1888 ; nanomboka nampianatra Nahate izy ; faha mbola voabaiko ny maître Kanryo Higaonna ; tamin'io fitaona io, efa nianatra Kempo tany Fuzhou i Kanryo ary nampianatra kempo ho an'i olona tanora izy tany Naha.

## Kata Goju-Ryu

Manana kata 13 fotsiny ny style goju-ryu.

= Rohy =
* Kata Gekisai Ichi
* Gekisai Ni 
* Saifa
* Belgian Goju-Ryu Karate-Do Organization 
* Site de l'association Yubukan
* Site de la Goju-Ryu karate-do KuYuKai International 
* Site de l'AFKGO, site de Bernard Cousin 
* Pascal HIVERT membre de l'AFKGO
* Philip HANQUET Arts Martiaux Passion 
* Okinawa Goju-Ryu Shodokan Europe 
* Tranonkala ofisialy ny Jundokan
Shawnee

Mponina miaina any Etazonia ny **Shawnee**. Ao anatin'y staty ny Ohio, ny Kentucky, sy ny Pensylvannia.

Nisy tanana Shawnee kely tany aminy Illinois hatrany amin'i New York, tonga hatrany Georgia (Amerika) ny Shawnee.

Teny Algônkiana ny teny Shawnee ; manakaiky ny Mesquakie sy ny Kickapoo.

*Chaouanon* no anarana nomen'ny Frantsay azy taloha

## Jereo Koa

* Teratanin'ny Amerika
Pawnee

Ny **Pawnee** dia mponina indianina miaina any Nebraska na any Kansas, any Etazonia.
Ny fiteny Pawnee dia fiteny ao amin'ny fianankavian'ny fiteny Caddoan.

#### Jeôgrafia

* **2500** izao no isa ny Pawnee ao Etazonia
* Miaina any **[[Nebraska]]** sy any **[[Kansas]]** Ny ankabiazan'ny mponina Pawnee

= Tantara =

Tamin'ny taonjato faha 17, havan'ny frantsay ny pawnee ary betsaka ny fandraisany anjara tamin'ny fampijanonana ny fivelaran'ny espaniola any Amerika avaratra tamin'ny pawnee nandresy an'ny espaniola tany Villasur tamin'ny 14 Aogositra 1720.

Misy ray alina mahery eo ho eo ny isan'ny Pawnee tamin'ny 1780, tamin'ny taonjato faha 19, mitady hamono ny mponina Pawnee ny nendra sy ny kôlera, nihanidina noho ireo aretina ireo ny demôgrafian'ny pawnee : 4 500 tamin'ny 1840 dia 600 monja tamin'ny 1900. Tamin'ny taonjato faha 20 efa tafakatra ambonimbony ny isany : 2 000 tamin'ny 1970, mety 2 500 ny isany tamin'ny 2005.

= Jereo koa =
## Rohy Ivelany

* Tranonkala ofisialy ny mponina Pawnee
* Mponina Pawnee
* Pawnee Tantaran'i Pawnee any Kansas
## Tsiahy
Illinois

I **Illinois** dia fanjakana mizaka tena eo amin' ny faritra afovoan' i Etazonia, atao hoe *Midwest*. Ny renivohiny dia i Springfield. Io fanjakana mizaka tena amerikana io dia miz ara sisintany amin' i Michigan, i Wisconsin, i Missouri, i Kentucky ary i Indiana.

## Demôgrafia
Araka ny *Bureau du recensement* an' i Etazonia, ny isan' ny mponina dia 12&nbsp;419&nbsp;293 eo amina velaran-tany 149&nbsp;998&nbsp;km² (83 mpo./km²). Ary araka ny fanakekezana ataon' io birao fanisana mponina io ihany, 12&nbsp;763&nbsp;371 ny isan' ny mponina tamin' ny taona 2005 ; izany dia midika fa mitombo 2,5&nbsp;% ny isan' ny mponina isaky ny dimy taona.

Tamin' ny taona 2000; 23,3&nbsp;% ny olona mipetraka any Illinois no mipetraka ao amin' ny tanànan' i Chicago; misy 43,3&nbsp;% no mipetraka ao amin' ny faritan'i Cook ; ary 65,6 % ny olona mipetraka ao amin' ny tanàna lehiben' i Chicago.

Avy amin' ny *Wisconsin Glaciation* ny jeôlôjian' i Illinois; nikasika an' i Amerika Avaratra  io zavatra io efa nisy 87&nbsp;000 taona lasa izay; dia nijanona efa nisy 9&nbsp;000 taona izay.

= Rohy =

*  [Tranonkala ofisialy ny [firenena] Illinois]
*  Tranonkala ofisialy ny Torisma any Illinois
Fiteny italiana

Ny **fiteny italiana** dia ny fiteny ampiasaina any Italia sy any San Marino ary ao Vatikàna. Anisan' ny fiteny rômana ny fiteny italiana izay ampiasain' ny olona miisa 66 tapitrisa any ho any. Heverin' ny mpahay teny ho fiteny tokana mizara fitenim-paritra maro ny fiteny italiana. Nisampana avy amin' ny fiteny latina ny fiteny italiana, sahala amin' ny fiteny rômana hafa toy ny fiteny frantsay, espaniôla, pôrtogey sns. Ny fiteny italiana no fiteny mifanahaka indrindra amin' ny fiteny latina.

Amlpiasana ny fiteny italiana koa ny any Soisa atsimo, ny any Sicilia, ny any Kôrsa, ny any Sardinia na Sardaina, ny any amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanan' ny Ranomasina Adriatika, ny any Amerika Avaratra ary ny any Amerika Atsimo.

Map Italophone World - updated.png|
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Di dibistana Italiantalî de nivîsandî ya destan
Idioma%20italiano.png


## Boky azo anovozan-kevitra
* 
* 
* 

## Loharano
Haikintana

Ny **haikintana** na **astrônômia** dia siansan' ny voajanahary andinihana ny kintana, izay mitady ny hamaritra ny fiaviany, ny fivoarany ary ny tondrony ara-pizika sy ara-tsimia. Fito arivo taona lasa izay ny taranjan’ ny haikintana no fantatry ny olombelona; amin’ ny alalan’ ny tao ara-pivavahana ny vanimpotoana nialoha ny Tantara, ka noho izany dia anisan’ ny taranja siantifika antitra indrindra izy.

Ny mpahay kintan' ny Andro Taloha izay namela lova ara-materialy amintsika dia ny Ejipsianina sy ny Nobianina (mponina mipetraka ao amin' ny tapany atsimon' i Ejipta) ary ny sivilizasiônan' i Stonehenge, any andrefana amin' i Angletera amin' izao fotoana izao. Nanana fomba fandinihana ny lanitra maizina ny sivilizasiôna taloha toy ny Babilônianina, ny Grika, ny Sinoa, ny Indianina, ny Iranianina ary ny Maià. Na dia izany aza, nilaina ny famoronana ny masolavitra hahafahan' ny haikintana mivoatra amin' ny siansa ankehitriny. Taloha, ny hairefikintana (astrômetria), ny familian-tsambo amin' ny alalan' ny kintana, ny haikintana mandinika, ny fanaovana tetiandro ary ny fanandroana, ankehitriny anefa ny haikintana matihanina dia matetika ampiarihana amin' ny fizikan-kintana (na astrôfizika).

Mbola betsaka ny fandraisana anjaran' ny mpahay kintana tsy manao azy amin' ny fomba matihanina amin' ny fahitam-baovao ara-kaikintana amin' izao fotoana izao, ary anisan' ny taranja mbola manome anjara ny mpahay kintana tsy matihanina ny haikintana.

## Rohy ivelany

*  Miresaka momba ny foton'ny haikintana ho an'izay olona manomboka

## Tsiahy
Cree

Ny **Cree** (na Nehiyaw) dia mponina Amerindianina miaina any Kanada sy any Etazonia ; Mivelatra be tan'ny Cree (Ôseana Atlantika hatrany aminy Oseana Pasifika).

Ny Teny Cree dia teny tena voateny indrindra any Amerika Avaratra ; faha misy Cree tsy mahay miteny Cree.

## Mponina

Ny Cree avy any Québec mitambatra anatin'y Grand Conseil des Cris (Eeyu Ischee amy teny Cree) ; Matthew Mukash ny filoha ny Cree hatramin'i septambra 2005.

Misy firafitra sivy ny Cree : 

* Misy firafitra dimy eo aminy amorontsiraka atsinanana ny Baie James :

** Chisasibi
** Eastmain
** Waskaganish
** Weminji
** Whapmagoostui

* Dia firafitra efatra any alavitrin'y ranomasina

** Mistissini
** Nemaska
** Oujé-Bougoumou
** Waswanipi

* Any Ontario :

** Attawapiskat
** Bearskin Lake
** Chapleau 
** Constance Lake (Calstock) 
** Deer Lake
** Flying Post (Nipigon)
** Fort Albany
** Fort Severn 
** Kasaqbonika 
** Kingfisher Lake
** Lansdowne House (Pickle Lake)
** MacDowellLake (Red Lake)
** Matachewan
** Missanabie (Garden River)
** Mocreebec
** Moose Factory
** New Post (Cochrane)
** Weagamow Lake (North Caribou)
** Northwest Angle (Kenora)
** Sachigo
** Wahgoshig (Mayheson)
** Wawakapewin (Long Dog)
** Webequie et Weenusk (Peawanuk)

## Isa'mponina

5000 izy taminy , et 20 000 à la fin du 

## Jereo koa

* Teratanin'ny Amerika
* Atabaskana

## Tsiahy



## Rohy

*  Tranonkala culturel ny mponina Cree
Hiragana

Ny Hiragana (平仮名 ; sora-malama) dia syllabaire Japoney ary anisan'ny fomba fanoratana ny fiteny japoney miaraka amin'ny katakana sy ny kanji.

Ny hiragana dia avy amina kanji mitovy feo. Afaka soratana tsara amin'ny soratra hiragana ny fiteny japoney tsy misy fahamaizinan-kevitra tsy otran'ny kanji. Satria ny hiragana iray dia midika vaninteny iray. Ny vaninteny koa dia mety zanapeo iray (ohatra : あ = a) na renifeo arahan'ny zanapeo (ohatra : か = ka) ; misy ao koa ny n (ん) mamarana vaninteny (ohatra : かん = kan). Mety miova ilay *n* mamarana ny vaninteny arakaraky ny vaninteny manaraka azy eo aoriana.

## Fiaviny

Ny Hiragana koa dia avy any amin'ny Man'yogana (jereo ny sary)

Ny famakiana ny io tabilao io dia izao : Anaty cazy iray ; ny soratra arỳ ambony dia ilay kanji fiavinan'ilay hiragana ; ny soratra mena eo ampivoany dia Hentaigana, ny hentaigana amin'izao tontolo izao dia tsy miasa intsony ; ny soratra any aminy farany ambany indrindra dia ilay hiragana otrany hitantsika anatin'ny boky japônezy.

## Fampiasana

Afaka soratana amin'ny hiragana :

* Izay teny japoney tsy manana kanji, ohatra ny *particule* sala amin'ny から (kara) na tovana sala amin'ny さん (-san)
* Izay kanji tsy fantatr'ilay mpanoratra, na tsy fantatr'ilay mpamaky.
* Ny okurigana
* Ny Furigana

Afaka amoraina amin'ny alalan'ny hiragana ihany koa ny fomba fanoratana rehefa miverimberina matetika ilay teny ; ohatra, ny の (no) (malagasy : « *ny* » izao no teny anisan'ny miasa indrindra amin'ny fiteny japoney.

### ny ''dakuten''

Ny dakuten dia karazana tsindrim-peo amin'ny kana. Ny mariny dia « » (karazana guillemet ho an'izay tsy mahita). Ilaina rehefa mamadika renifeo ny dakuten. Mivadika **g** ny **k** rehefa misy dakuten amin'ilay vaninteny 

Ohatra maro :

* か (ka) + dakuten (゛) = が (**g**a)
* す (su) + dakuten (゛) = ず (**z**u)
* sns.

### Furigana

Ny Hiragana mety miasa otran'ny Furigana
Araka ny laizain'ny ministeran'ny fianarana any Japana, ny furigana dia tokony tsy ampiasaina ; afatsin'ny fanoratanan'ny anarana na rehefa sarotra be ilay kanji. Miasa koa ny furigana  amin'ny boky hoan'ny mpianatra mbola tsy mahay kanji rehetra ohatra ; Na miresaka amina olona mahay miteny faha tsy mahay manoratra teny Japoney.

Ny fandraisana an-tsoratra ny kanji 団 =
* 団 = { だん *da.n*, とん *to.n* ; まるい *ma.ru.i*, かたまり *ka.ta.ma.ri* }

Mety ampiasaina koa ny hiragana anaty furigana :

#### Oatra maro na fampiasana [[furigana]]

団

## tabilao ny hiragana
Jōyō kanji

Ny Jōyō kanji dia ilay lisitra na kanji 1945 ; namboarina mba ho anolo ny tôyô kanji

## Lisitry ny  1945

[1-100]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[101-200]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[201-300]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[301-400]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[401-500]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[501-600]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[601-700]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[701-800]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[801-900]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[901-1000]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1001-1100]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1101-1200]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1201-1300]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1301-1400]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1401-1500]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1501-1600]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1601-1700]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1701-1800]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1801-1900]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
[1901-1945]
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　　
　　　　　　　　　　　　　　　　　　　

## Rohy ivelany

* [Lisitry ny [kanji] (teny japoney)]
Gakunenbetsu kanji haitōhyō

Ny ****** (***学年別漢字配当表*** lisitry ny kanji anarakaran'ny kilasy)
dia lisitra ny kanji 1.006 vita sy voakarakaran'ny ministera ny fianarana japoney.

Ny  manomeha ny kanji tokony fantatra ny mpianatra japoney aminy farany taona ny fianarana primary. Ny anarany dia Kyôiku Kanji (教育漢字) na Gakushuu kanji (学習漢字)

= Lisitry ny Gakushuu Kanji =

## Taona Voalohany (80 kanjis)
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　

## Taona Faharoa (160 kanjis)
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　　　　
　　　

## Taona Faha telo (200 kanjis)
                        
                                                                                                                                                                               

## Taona faha efatra (200 kanjis)
                                                                                                                                                                                                       

## Taona faha dimy (185 kanji)
                                                                                                                                                                                        

## Taona faha enina (181 kanji)
Katakana

Ny **** (片仮名) dia "silatsoratra" amy teny japonezy

Izy io dia fomba fandroratana japonezy iray (miaraka amin'ny kanji isany avy, sy ny hiragana)

## Lisitry ny
Furigana

Ny  na **Yomigana** dia kana voasoratra eo akaiky ny kanji mba afataranan'ny fitenenana azy ; Satria afaka andraisana an-tsoratra daholo ny teny japônezy.

Anatiny soratra voasoratra ambony mihidina ambany, ny furigana misoratra any ankavananan'ny kanji

Anatiny soratra voasoratra any ankavanana mankany ankavia, ny furigana misoratra eo ambony ny kanji.

## Fampiasana Furigana

Miasa mba ampiseo ny fitenenana'na kanji sarotra ny furigana. Io zavatra io dia miankin'amin'ny ankin-javatra maro : ny taonan'ilay mpamaky azy sy ny haambo ny kilasiny ; ny kanji izay mety voateny hoe "sarotra" anaty'na boky ho an'jaza (dia misy furigana izany) faha mora ananty boky na olon'dehibehy.

Mety miasa be ny furigana :

* Anaty ny Boky ho an'ny olona tanora kely (manga, boky fianarana...)
* Anaty ny Boky pedagôjika ho an'ny vahiny mianatra teny japônezy

* Rehefa tsy anaty ny *[[soramiasa]]* 1.945 (Jōyō kanji) ny kanji.
* Anaty anoàry (*annuaire*), satria tsy mitovy ny fiten'ny anaty ny anarana miteny japônezy 
* 
Oatra na  :

* 

## Rohy Ivelany

* Extension '''''' pour Mozilla Firefox 
* Furigana.jp convertit les pages web ou les textes japonais en trois differents formats pour faciliter la lecture des caracteres: furigana, kana ou romaji
あ

Ny Kana  dia soratra Hiragana midika ny teny **A** [/a/]

----

## Jereo koa

* Hiragana
* Katakana
* Kanji
Fiteny japôney

Ny **fiteny japàney** dia fiteny any Japàna, tenenin' ny vahoaka japôney. Na dia izany aza dia tsy misy lalàna manome sata ôfisialy io fiteny io, na dia izy no anoratana ny tahirinkevitra ôfisialy sy any am-pianarana. Miteny japôney koa ny Japoney am-pielezana (indrindra ny any Brezila sy any Però, izay ahitana vahoaka japôney miorim-ponenana miteny io fiteny io, toa ny ao Lima sy ny ao Sao Paulo), ary manana ny satan' ny fiteny ôfisialy izy ao amin' ny nosin' i Angaur ao amin' ireo nosy Palaô na dia tsy tenenina ao intsony aza.

Amin' ny teny japôney dia atao hoe 日本語 / *nihongo* ny hoe "fiteny japôney" (日本 : "Japana"; 語: "fiteny") na 国語 / *kokugo* ("fitenim-pirenena").

Ao amin' ny fianakaviam-piteny japônika ny fiteny japôney. Nandritra ny tantara dia mihabetsaka ny voambolana ampiasaina ao amin' io fiteny io noho ny findramana teny samihafa: avy amin' ny fiteny sinoa, avy amin' ny fiteny eorôpeana, indrindra ny fiteny anglisy.

## Jereo koa

* Fiteny kôreana

## Tsiahy
か

Ny **か** amin'ny hiragana na か amin'ny katakana dia vaninteny iray ao amin'ny « abidy » japoney voasokajy amin'ny kana. Ireo kana roa ireo dia samy midika [ka]. Avy amin'ny man'yogana 加.

Afaka asiana dakuten io soratra io, mba hanome  が amin'ny hiragana, ary ガ amin'ny katakana, midika [ga] amin'ny fandikana amin'ny abidy latina (romanisation) Hepburn. Ny sanda ara-peon'io kana io dia [gɑ] amin'ny fisiana voalohany ary miova [Na] et [ɣa] eny ampivoan'ny teny.

Ny handakuten (゜) dia tsy mande amin'ny ka tsotra anatin'ny lahatsoratra Japoney, mety ampiasain'ny mpandinika teny Japoney izy mba haneo ny fanononana an-orona [NA]

----
Fampitahana tōyō-jōyō

Fampitahana tōyō kanji-jōyō kanji.

## Soratra voasolo
Ny soratra 燈 avy any aminy tōyō kanji lasa nisolo 灯 anaty jōyō kanji.

## Soratra nampina

猿　凹　渦　靴　稼　拐　涯　垣　殻　潟　喝　褐　缶　頑　挟　矯　襟　隅　渓　蛍　嫌　洪　溝　昆　崎　皿　桟　傘　肢　遮　蛇　酌　汁　塾　尚　宵　縄　壌　唇　甚　据　杉　斉　逝　仙　栓　挿　曹　槽　藻　駄　濯　棚　挑　眺　釣　塚　漬　亭　偵　泥　搭　棟　洞　凸　屯　把　覇　漠　肌　鉢　披　扉　猫　頻　瓶　雰　塀　泡　俸　褒　朴　僕　堀　磨　抹　岬　妄　厄　癒　悠　羅　竜　戻　枠
け

Ny け amin'ny hiragana na ケ amin'ny katakana dia vaninteny iray ao amin'ny « abidy » japoney voasokajy amin'ny kana. Ireo kana roa ireo dia samy midika [ke]. Avy amin'ny man'yogana 計 sy 介.

Afaka asiana dakuten io soratra io, mba hanome げ  amin'ny hiragana, ary ゲ  amin'ny katakana, midika [ge] amin'ny fandikana amin'ny abidy latina (romanisation) Hepburn.

----
の

Ny **** dia Hiragana **no** [/no/] ; ny dikany aminy teny japônezy dia *ny* aminy teny gasy 

Io hiragana io dia avy any amin'ny kanji man'yôgana 乃.

----
ふ

Ny **** dia Hiragana **fu** [/fu/]

Io Hiragana io dia avy any amin'ny kanji man'yōgana 不 anaty ny sorakely sōsho 
----
Edith Piaf

**Edith Piaf** dia  mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 19 Desambra 1915 tao Paris ary maty ny 11 Oktobra 1963
## Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Jacques Pills, Theophanis Lamboukas. 
 
## Edith Piaf
Anarana feno: Édith Giovanna Gassion

Anarana malaza: Édith Piaf

Daty nahaterahana: 19 Desambra 1915

Toerana nahaterahana: Paris (Belleville), Frantsa

Daty nahafatesana: 10 Oktobra 1963

Toerana nahafatesana: Grasse, Frantsa

Asa: Mpihira, mpanoratra tononkira, mpilalao sarimihetsika

Firenena: Frantsa

---

## 🔹 Fiainana sy niaviany
Teraka tao amin’ny fianakaviana mahantra sy manodidina ny fianakaviana mpanakanto.

Nitaiza azy tamin’ny fahazazany ny renibeny, izay nitazona toby fivarotana zava-pisotro.

Efa tsy nahita tsara sy narenina tamin’ny fahazazany, nolazaina ho fahagagana izany.

Nanomboka nihira teny an-dalambe niaraka tamin’ny rainy mpanao kiririoka (acrobat), ary hita fa manana feo mahery sy lalina izy.

---

## 🔹 Fiakarany sy ny lazany
Tamin’ny taona 1935, hitan’i Louis Leplée, tompon’ny kabarety iray tao Paris, izay nanome anarana azy hoe: “La Môme Piaf” ("Ilay zaza kely liona").

Nivoaka ny hira nahatonga azy ho malaza be:

➤ “La Vie en rose” (1946)

➤ “Non, je ne regrette rien” (1960)

➤ “Hymne à l’amour”, “Milord”, “L’Accordéoniste”, sns.

---

## 🔹 Fiainana manokana sy fahoriana
Nandalo alahelo sy olana ara-pahasalamana:

➤ Maty ny zanany lahy tokana tamin’ny fahazazany.

➤ Resy tamin’ny fitiavana – anisan'izany i Marcel Cerdan, mpiady totohondry malaza, izay maty tamin’ny lozam-piaramanidina.

Nitondra aretina sy fanaintainana nandritra ny taona maro, nihazona ny fitiavan'ny vahoaka na dia teo aza izany.

---

## 🔹 Nahafatesany sy lova
Maty tamin’ny aretina (cirrhose hépatique sy kankana), tamin’ny faha-47 taonany.

Na dia nanjavona vetivety aza ny fahafatesany tamin’ny haino aman-jery (noho ny fankahalana avy amin’ny fiangonana), dia notokanana tao amin’ny fasan-drazana Père-Lachaise tany Paris.

Natao sarimihetsika ny fiainany tamin’ny anarana hoe “La Môme” (2007), izay nahazo Oscar ho an’ny mpilalao Marion Cotillard.

---

## 🔹 Zava-dehibe sy Fankasitrahana
Lasa mariky ny kolontsaina sy zavakanto frantsay.

Ny hirany dia manako any amin’ny taranaka maro amin’ny fiteny samihafa.

Maro ny mpanakanto naneho fankasitrahana sy nanao “cover” ny hirany.

---

## 🎶 Hira malaza
1. La Vie en rose

2. Non, je ne regrette rien

3. Milord

4. Padam... Padam

5. Hymne à l’amour

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/01wdzm_
Fox

Ny foko **fox** na **Renard** amin'ny teny frantsay ("amboahaolo") dia mponina amerindianina avy aminy teny algônkiana. Dia foko miteny fiteny algonkianina. Foko naman'ny Sauk ny fox ary miray tany amin'izy ireo. 

## Jeôgrafia
Niaina tany anstinanan'ny farihy Michigan ny fox ; tsy nihoatra olona 10.000 ny isam-poninany. Ny fiadiana tamin'ny Huron no nahatonga ny fox hifindra monina andrefana kokoa ny toerana nisiany taloha.

## Jereo koa
* Teratanin'i Amerika
Catawba

Ny  (mety koa voaantso *Issa*, na *Esaw*) dia mponina teratany ny amerika niaina eny avaratra-antsinanana ny Etazonia, manalavan'ny fefy ny North Carolina sy ny fefy ny South Carolina ; na dia vitsy ary izareo, nihady ny Catawba tamin'ny ady ho an'ny fahaveovantenan'i Etazonia

Lasa nia vitsy dia vitsy ny isam-poninan'ny Catawba kanefany ny Amerikana mandidin'azy eo manana fandrosona.

1.400 ny isam-ponina ny Catawba taminy taona 1996 ; ny ankabiazany miaina any South Carolina. Misy olona vitsy miaina any Oklahoma sy any Colorado.

Ny rezerva ny Catawba dia ao anaty ny York County (SC) ; olona 124 no nanomeno azy taminy 1990 ; ny teny Catawba, avy any aminy teny Sioux,

Mormon ny ankabiazan'ny Catawba

## Rohy ivelany

*  Ny mponina Catawba 
*  Joshua Project
*  Tantaran'ny Catawba 

## Jereo Koa

* Teratanin'ny Amerika
* Sioux
Famakiana Kun'yomi

Ny famakiana **kun** (訓) ny kanji iray dia ilay kanji avy aminy teny japoezy ; taminy nantongavan'ny soratra sinoa nakany Japana, ny sinôgrama niasa nandika an-tsoratra ny teny japonezy. Satria ny Kanji Ideôgrama, mampizotra fika iray izy, fa tsy feo iray. Io famakiana io 'zany dia ny dikan'ilay teny aminy teny japônezy. Io famakiana io miraka misy amin'ny famakiana *on*

## Prinsipa

Sarotra no mampiasa sinograma rehefa andikan an-tsoratra ny teny japonezy. Afaka hitantsika ny fahasarotany rehefa mampiasa sinôgrama aminy teny gasy.

### Oatra

Ny matoanteny mi食 (ny kanji *食* midika *sakafo*)

Anaty ny fehezanteny izay, manomeha :

* mi食 i Rado
* efa ni食 i Rado

miarak'aminy teny voasintona, manomeha :

* fi食anana

## Oatra nà fampiasana ''kun''
### Matoanteny

* 食べる (たべる, *ta.be.ru*) : misakafo,
* 見る (みる, *mi.ru*) : jerena,
* 来る (くる, *ku.ru*) : tonga ;

### Anarana

* 水 (みず, *mizu*) : rano,
* 刀 (かたな, *katana*) : antsy be

### mpamaritra anarana

* 新しい (あたらしい, *atara.shi.i*) : vao
* 高い (たかい, *taka.i*) : ambony, ngeza.

## Jereo koa

* Kanji
* tōyō kanji 
* jōyō kanji
Abôrijinan' i Aostralia

Ny **Abôrijinan' i Aostralia** na **Tompon-tanin' i Aostralia** dia vahoaka ao Aostralia izay efa nonina tao talohan' ny fahatongavan' ny Eorôpeanina. Izy ireo no vahoaka fantatra voalohany nanorim-ponenana tany Aostralia ary ekena ho iray amin' ireo vahoaka tompo-tany roa ao Aostralia, manampy ny mponin' ny nosin' ny Andilan-dranomasin' i Torres. Ny kolontsain' izy ireo, izay efa an' alina taona maro, no anisan' ny tranainy indrindra eran-tany.

Ny fahatongavan' ny Eorôpeana tao amin' ilay kôntinanta tamin' ny taona 1788 dia nisy vokany lehibe ho an' ny Abôrijinina: nihena be ny isan' izy ireo taorian' ny fifandonana sy ny fandripahana ary ny aretina tsy fantatra nentin' ny Britanika avy any Eorôpa. Izany dia niteraka fihenana eo amin' ny isan' ny mponina sy ara-tsôsialy ary ara-toekarena. Nanomboka tamin' ny taompolo 1960 dia nomena azy ireo tsikelikely ny zo hifidy sy ny zom-pirenena aostraliana ary avy eo ny zo hirotsaka ho solombavambahoaka eny ifotony ary naverina amin' izy ireo ny tanindrazany sasany nanomboka tamin’ ny 1976 sady nitombo ny isan' izy ireo.

Na izany aza dia mijanona eo ivelan' ny fampandrosoana an' i Aostralia izy ireo ary tsy mbola misitraka tombontsoa sasany.

## Fepetra ara-dalàna maha Abôrijina

Amin' ny Aostralianina, ny olona  iray dia Abôrijina:

* raha olona manana razana abôrijina;
* raha olona miteny abôrijina;
* raha miaiky fa Abôrijina.

Tsy maintsy tokony feno ireo fepetra telo ireo; amin'  ny heviny ôfisialy dia Abôrijina ianao na tsia; ny lokon' ny hoditra dia tsy fepetra satria misy Abôrijina manana volon-koditra fotsy faha abôrijina anefa izy, io heviny io koa izy rehefa miresaka momba ny tera-tanin' ny Andilan-dranomasin' i Torres.

## Tantara
### Fiaviana

Tonga avy any amin' ireo nosy Indônezianina ny Abôrijina nitaingina sambo sambo; i Ôseania (Aostralia sy Ginea-Vao) tsy niraikitra tamin' i Azia mihitsy; misy hevitra maromaro ny amin' io zavatra io: 

* Mety tonga tany Aostralia avy eo amin' ny nosy Timôro Atsinanana izy ireo 40&nbsp;000 taona lasa izay;
* Mety tonga tany Aostralia izy ireo tamin' ny mbola tsy nisy ranomasina nanasaraka  an' i Aostralia amin' i Ginea Vaovao.
Tsy ireo irery ny rijan-kevitra nisy, ary mety koa raha nisy topa-mponina avy (nendeha an-tsambo na nadeha tongotra).

## Jereo koa

* Papoa (vahoaka)
* Melaneziana
* Negritô
* Pigmea
*Dravidiana (vahoaka)
*Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies
*Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia

## Boky
### Momban'ny topa-ponina

* *Triumph of the Nomads: A History of Aboriginal Australia*, natanon'i Geoffrey Blainey 1993 [1976], 

* *Australian Dreaming: 40,000 Years of Aboriginal History*, nataon'i Jennifer Isaacs 2005, 

* Norman B. Tindale, *Aboriginal Tribes of Australia: Their Terrain, Environmental Controls, Distribution, Limits and Proper Names*, juin 1974

*  Serge d'Ignazio, *Boomerang collection*, éditions du Pécari, 2004 - http://www.atlantica.fr  -   

* Barbara Glowczewski, *Rêves en colère avec les Aborigènes australiens*, Paris, Plon, 2004
Faritra ora

Ny **** dia faritany iray manana ora iray. Ny ora anatin'io faritany io dia tsy maintsy mitovy daholo.

I Sir Sanford Fleming no nanome an'io sistema io taminy taona 1876, ary ny meridianina ny Greenwich ny repère'ny. Misy faritra ora 24 era-ntany ... tokony hitovy angeda izy ireo, raha tsy mitovy angeda izy anatiny fipetran'javatra : Ny Sina izao manana faritra ora iray ihany, kanefa tokony manana faritra ora telo izy. Ny dika ny izany dia manaraka ny faritany-pirenena koa ny ora.

Ny Meridianina manana zoro filo nà 15° (~1.666 km) eo aminy Fehibe. Io faritra io mandeha makany pôle Nord mihidina makany Pôle Sud, Ny meridianina fotony (O° ; GMT) dia eo aminy tanànan'i Greenwich, any Londres.

## Faritra Ora

* Los Angeles, [Etazonia]](UTC-8) : 04:00 
* New York, Etazonia (UTC-5) : 07:00 
* Saint-Jean, Kanada (UTC-4) : 08:00 
* Londres, Royaume-Uni (UTC+0) : 12:00 
* Stockholm, Soedy (UTC+1) : 13:00 
* Le Cap, Afrika Antsimo UTC+2) : 14:00 
* Mysore, Indy (UTC+5:30) : 17:30 
* Katmandou, Nepaly (UTC+5:45) : 17:45 
* Séoul, Korea Antsimo (UTC+9) : 21:00 
* Melbourne, Aostralia (UTC+10) : 22:00 

Mampiasa faritra ora 42 (na faritra ora 42) ny firenena eto an'tany, (tsy faritra ora ofisialy ny faritra oa GMT+8:45) ; Misy faritra ora 37 miasa mandritrin'taona,
Misy faritra ora roa anaty  ny ririnina Bôrealy (GMT-3:30 sy GMT+ 3:30), dia iray ihany rehefa ririnina Aostraly (GMT+12:45) dia misy anaky iray aminy ora-pahavaratra bôrealy (GMT-2:30) dia iray aminy ora-pahabaratra aostraly (GMT+13:45)
Pirates of the Caribbean

***Pirates of the Caribbean*** dia Saga amerikana nataon'i Gore Verbinski ambon'ny tantara nà jiolahin-tsambo misy.

* *[[Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl]]* (:fr:Pirates des Caraïbes : La Malédiction du Black Pearl), 2003
* *[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]* (:fr:Pirates des Caraïbes : Le Secret du coffre maudit), 2006
* *[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]* (:fr:Pirates des Caraïbes : Jusqu'au bout du monde), 2007
* *[[Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides]]* (:fr:Pirates des Caraïbes : La Fontaine de jouvence), 2011
* *[[Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales]]* (:fr:Pirates des Caraïbes : La Vengeance de Salazar), 2017