IHVH

Ny litera efatra **IHVH** na **YHWH** dia litera nenti-manoratra amin' ny tarehin-tsoratra latina ny anaran' ny andriamanitr' i Israely hoe **יהוה** araka ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly. Ny fanononana ny teny asehon' ny renisoratra hebreo יהוה ao amin' ny Baiboly hebreo (na Tanakh) izay soratana amin' ny litera latina hoe *IHVH* dia tsy fantatra mazava, hoy ny mpino ao amin' ny jodaisma sy ny mpikaroka momba ny Baiboly sy momba ny teny hebreo maro. Tao amin' ny tempoly jiosy dia lasa fanao ny tsy manonona ny anaran' Andriamanitra mba ho fanajana azy. Nanomboka tokony tamin' ny vanimpotoan' ny fahababoana izany. Matetika dia nosoloana ny teny hoe *Adonay* (hebreo: אֲדֹנָי)*,* izay midika hoe "Tompo", ilay anarana rehefa mamaky teny na miresaka ny amin' Andriamanitra ny Jiosy.

## Anarana

### Fiforonan-teny
Ny Baiboly hebreo (Tanakh) dia tsy ahitana afa-tsy ny renisoratra hebreo efatra יהוה (vakina avy ankavanana miankavia) izay azo soratana amin' ny litera latina hoe *IHVH* na *YHWH*. Ny hoe *Iahveh* dia azo avy amin' ny fanampiana zanatsoratra (*a* sy *e*) ny renisoratra hebreo mifanarakaraka יהוה *ihvh* (iod - he - vav - he) izay matetika soratana amin' ny sora-baventy latina hoe *IHVH*. Renisoratra hebreo no nadika amin' ny litera latina hoe "*i"* na "*I"* dia ny litera hebreo *iod*. Io litera io no nanjary soratana hoe "*j*" (vakina hoe /ʒ/  /dʒ/, na /dz/) amin' ny tenim-pirenena sasany. Ao amin' ny Baiboly hebreo dia ny litera efatra **יהוה** (HVHI) vakina avy ankavanana miankavia no voasoratra fa tsy misy zanatsoratra.

### Ny anarana hoe ''IHVH'' ao amin' ny Torah
Ao amin' ny Torah, izay fitambaran' ny boky dimy voalohany ao amin' ny Baiboly, ny anarana iantsoana an' Andriamanitra dia indraindray ny hoe *[[Iahveh]]* na *[[Iahveh|Yahweh]]* ary indraindray koa dia ny hoe *[[Elohim]]*. Heverin' ny mpikaroka Julius Wellhausen ho avy amin' ny loharano atao hoe *[[Tahirin-kevitra iahvista|Iahvista]]* na *Jahvista* (hafohezina amin' ny hoe *J*) ireo lahatsoratra ao amin' ny Torah izay manao ny anaran' Andriamanitra hoe *Iahveh* na *Yahveh* ireo. Izany dia anehoany fa tsy olon-tokana no nanoratra na tsy loharano tokana no nanovozana izay voasoratra ao amin' ireo boky ao amin' ny Pentateoka fa samihafa. Ny manampy an' io Loharano iahvista (J) io dia ny Loharano elohista (E) sy ny Loharano deoteronomista (D) ary ny Loharanon' ny mpisorona (P).

### Fanoratana azy ao amin' ny Baiboly malagasy
Amin' ny Baiboly prôtestanta malagasy (1965) sy ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah dia ahitana ny hoe ***Jehovah***. Ny Baiboly katôlika malagasy  (1938) talohan' ny farany dia ahitana ny hoe ***Iahve***, fa ilay fandikan-teny farany dia tsy ahitana an' io anarana io intsony izay nosoloana ny hoe "Tompo". Ny Baiboly iombonana eto Madagasikara (DIEM) koa tsy ahitana io anarana io fa nanolo izany amin' ny hoe *TOMPO*.

## Fampiasana ny hoe ''IHVH''

### Ao amin' ny jodaisma
Ny fanononana ny teny asehon' ny renisoratra hebreo יהוה ao amin' ny Baiboly hebreo (na Tanakh) izay soratana amin' ny litera latina hoe IHVH dia tsy fantatra mazava, hoy ny mpino ào amin' ny jodaisma sy ny mpikaroka momba ny Baiboly sy momba ny teny hebreo maro. Tao amin' ny tempoly jiosy dia lasa fanao ny tsy manonona ny anaran' Andriamanitra mba ho fanajana azy. Nanomboka tokony tamin' ny vanimpotoan' ny fahababoana izany. Matetika dia nosoloana ny teny hoe *Adonay,* izay midika hoe "Tompo", ilay anarana rehefa mamaky teny na miresaka ny amin' Andriamanitra ny Jiosy.

Ny hoe *Iahveh* na *Yahweh* dia fanoratana nifanarahana avy ao amin' ireo Baiboly amin' ny fiteny hafa natonta taty aoriana ka ampiasain' ireo mpikaroka momba ny Baiboly. Tsy fantatra anefa ny  tena zanapeo tokony hiaraka amin' ireo litera efatra ireo amin' ny teny hebreo. Ny zanapeo ***a*** sy ***o*** ary ***e*** dia tsy avy amin' ny teny hoe *Adonay* fa nifanarahana fotsiny taty aoriana sady ivelan' ny fivavahana jiosy mba hahafaha-manonona an' ilay anarana.

Mba hampahatsiahivana ny mpamaky ny fanoloana ny יהוה *Ihvh* amin' ny hoe *Adonay* dia nasisika ny marika manambara ny zanapeo ao amin' io teny io ka nahazoana ny hoe *Iahovah* (*Yahowah*) na *Iehovah* (*Yehowah*).

Ny Jiosy, izay milaza ho tsy mahafantatra ny tena fanononana ilay anarana, dia tsy manonona azy. Araka ny hevitr' izy ireo dia fanajana ihany koa ny didy mifehy ny fampiasana ny anaran' Andriamanitra izay tsy azo tononina izany, dia ny didy milaza hoe: "Aza manonona foana ny anaran' i IHVH Andriamanitrao". Amin' ny Jiosy dia fanononam-poana ny anaran' Andriamanitra ny fanononana io anarana io, na inona antony, na aiza toerana anaovana izany.

### Ao amin' ny kristianisma
Efa tany amin' ny taonjato faha-19 no nanomboka ny tsy fampiasan' ny mpandika teny maro ny hoe *Jehovah* izay nosoratana hahafahana manonona ny anaran' Andriamanitra (*IHVH*) taorian' ny fikarohana momba ny teny hebreo nataon' ilay manam-pahaizana alemàna atao hoe Wilhelm Gesenius. Taty aoriana dia maro ny Baiboly kristiana tsy ahitana intsony na ny hoe *Iahve* na ny hoe *Jehovah* fa nanolo azy amin' ny hoe *Tompo*. Ny ankamaroan' ireo Baiboly prôtestanta amin' ny teny frantsay dia mampiasa ny hoe *l'Eternel* ("ny Mandrakizay"). Ny mpandika tenin' ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah (*[[Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin' ny Tontolo Vaovao]]*) dia nitazona ny anarana hoe *Jehovah*.

Nanomboka tamin' ny naha papa an' i Benoa XVI (taona 2005) dia tsy nanoratra intsony ny hoe *Iahve* ny Eglizy Katôlika mba ho fanajana ny Jiosy izay tsy manonona io anarana io.

## Ny hevitry ny hoe ''IHVH''

### Fiforonan-teny
Ny hevitry ny anarana hoe יהוה dia notsoahan' ny mpanao heviteny amin' izay voalaza ao amin' ny Eksôdosy (Eks. 3.13-14). Izao no navalin' Andriamanitra an' i Mosesy (na Môizy) raha nanontany azy ny anarany izy: אֶֽהְיֶ֖ה אֲשֶׁ֣ר אֶֽהְיֶ֑ה / *Ehieh Asher Ehieh.*

Ny hoe *IHVH* dia avy amin' ny matoanteny hoe אֶֽהְיֶ֖ה / *ehieh*. Izany dia manambara ny fisian' Andriamanitra amin' ny fotoana rehetra na ny fampisiany ny zavatra rehetra. Ny hoe e*hieh* dia endriky ny matoanteny היה / *hih* miaraka amin' ny mpisolotena voalohany (malagasy: "*aho*, *izaho*") amin'ny fanehoan-javatra tsy efa, izay midika hoe "misy", "manjary", "mampisy" na "mampanjary".  Azo ilazana ny ankehitriny sy ny hoavy io endriky ny matoanteny io.

### Araka ny Baiboly
Tsy mitovy ny fandikana amin' ny fiteny malagasy ny fehezanteny hebreo hoe אֶֽהְיֶ֖ה אֲשֶׁ֣ר אֶֽהְיֶ֑ה / *Ehieh Asher Ehieh* izay tsy ahitana afa-tsy teny telo eto. Lava dia lava izy ao amin' ny Baiboly prôtestanta (*Ny Baiboly*) sy ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah (*Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin'ny Tontolo Vaovao*) ary ny Baiboly DIEM, fa fohy kosa izy ao amin' ny Baiboly katôlika (*Ny Baiboly Masina*).

#### Araka ny Baiboly prôtestanta
*Ary hoy Mosesy tamin' Andriamanitra: Indro, rehefa tonga any amin' ny Zanak' Israely aho ka manao aminy hoe: Andriamanitry ny razanareo no efa naniraka ahy ho atỳ aminareo, ary hanao amiko kosa izy: Iza moa no anarany? dia ahoana no havaliko azy? Ary hoy Andriamanitra tamin' i Mosesy: <u>Izaho, Izay Izy hatrizay hatrizay ka ho mandrakizay</u>. Ary hoy koa Izy: Izao no ho lazainao amin' ny Zanak' Israely: <u>Izaho Izay Izy</u> no efa naniraka ahy ho atỳ aminareo*. (*[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]*, 1965).

#### Araka ny Baiboly katôlika
*Ary hoy i Môizy tamin'Andriamanitra: "Izao àry dia ho any amin' ny Israelita aho, ka hilaza aminy hoe: "Irahin' ny Andriamanitry ny razanareo aho ho atý aminareo." Kanefa raha tahiny ireo manontany ahy hoe: "Iza no anarany?", dia ahoana no havaliko azy ireo?" Dia hoy Andriamanitra tamin' i Môizy: "<u>Izaho no Ilay Misy</u>". Ary hoy ihany Izy hoe: "Izao no holazainao amin'ny Israelita: "<u>Ilay Misy</u>" no maniraka ahy ho atý aminareo."* (*[[Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly Masina]]*, 2011).

#### Araka ny Baiboly DIEM
*Ka hoy i Mosesy tamin' Andriamanitra: - Eny àry fa hankany amin' ny Israelita aho izao hilaza aminy hoe: "Ilay Andriamanitry ny razanareo no naniraka ahy ho atỳ aminareo." Saingy hanontany ahy ny anaranao izy, koa inona no havaliko azy? Dia hoy Andriamanitra tamin' i Mosesy: - <u>Izaho no Ilay hatrizay ka ho mandrakizay</u>. Koa izao no holazainao amin' ny Israelita: "<u>Ilay hatrizay ka ho mandrakizay</u> no naniraka ahy ho atỳ aminareo."* (*Ny Baiboly DIEM*, 2004)

#### Araka ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah
*Hoy anefa i Mosesy tamin’ Andriamanitra: Aoka ary hatao hoe tonga any amin’ ny zanak’ Israely aho, ary miteny hoe: ‘Ilay Andriamanitry ny razanareo no naniraka ahy ho atỳ aminareo.’ Ary miteny amiko ry zareo hoe: ‘Iza no anarany? Dia inona no havaliko?” Dia hoy Andriamanitra tamin’ i Mosesy: "<small><u>HOPOROFOIKO FA IZAHO ILAY MAHAVITA IZAY IRIKO</u></small>." Ary hoy koa izy: “Izao no holazainao amin’ ny zanak’ Israely: ‘Ilay <small><u>HOPOROFOIKO</u></small> no naniraka ahy ho aty aminareo.’ ”* (*Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin' ny Tontolo Vaovao,* 1984)

## Jereo koa

* Andriamanitra (tokana)
* Jodaisma
* Iahveh
* Iahvisma

## Loharano sy fanamarihana