Famonjena

Ny **famonjena** dia toe-javatra misy ny olona voaro amin' ny loza na amin' ny toe-javatra mampamoy fo. Amin' ny fivavahana sy ny teôlôjia, ny famonjena dia fiarovana na fanafahana na fanavotana ny fanahin' ny olombelona amin' ny fahotana sy amin' ny vokatr' izany mba hahafahany ho velona mandrakizay fa tsy hovoaheloka mandrakizay any amin' ny helo. Afaka mankany amin' ny paradisa izy ireo, ka manana fifandraisana mandrakizay amin' Andriamanitra. Ny famonjena dia heverina fa vokatry ny fahasoavan' Andriamanitra (azon' ny olona tsy mendrika), na vokatry ny safidy malalaka sy ny ezaky ny olombelona samirery (azon' ny olona noho ny fahamendrehany), na vokatry ny fikambanan' ny fahasoavan' Andriamanitra sy ny ezaka ataon' ny olombelona. Atao hoe sôteriôlôjia ny teôlôjian' ny famonjena.

## Ny famonjena araka ny fivavahana abrahamika

### Ny hevitry ny hoe "famonjena"
Ao amin' ny fivavahana abrahamika sy ny teôlôjia, ny famonjena dia azo antsoina koa hoe "fanafahana" na "fanavotana" ny fanahy amin' ny fahotana sy ny vokany ny famonjena. Arakaraka ny fivavahana na ny antokom-pinoana dia heverina fa vokatry ny fahasoavan' Andriamanitra irery ihany ny famonjena (na dia tsy mendrika izany aza ny voavonjy sady tsy vokatry ny soa nataony izany), na amin' ny alalan' ny finoana sy ny asa tsara natao, na ny fitambaran' izy roa ireo. Matetika ny fivavahana no manantitrantitra fa nandova ota ny olombelona ary fahafatesana no tambin' ny ota (fahafatesana ara-batana, fahafatesana ara-panahy: fisarahana ara-panahy amin' Andriamanitra sy fanamelohana mandrakizay any amin' ny helo).

### Ao amin' ny jodaisma
Ao amin' ny jodaisma ankehitriny dia ilazana ny fanavotana (fividianana) nataon' Andriamanitra ho an' ny vahoakan' Israely hiala amin' ny sesitany (fahababoana) samihafa ny fanavotana (hebreo: גְּאוּלָּה‎ / *ge'ulah*). Anisan' izany ny fanavotana farany amin' ny sesitany ankehitriny.

Milaza ny jodaisma fa tsy mila famonjena manokana araka izay inoan' ny Kristiana ny mpanaraka azy. Tsy manaiky ny fampianarana momba ny fahotana tamin' ny fototra ny Jiosy. Manome lanja ambony ny fitondran-tenan' ny tsirairay kosa izy ireo, araka ny voafaritry lalàn' Andriamanitra, izay hita ao amin' ny ataon' ny Jiosy hoe *[[Torah]]* na Lalàna, izay nomen' Andriamanitra an' i Mosesy teo amin' ny Tendrombohitra Sinay araka ny Baiboly.

Ao amin' ny jodaisma dia mifandray akaiky amin' ny fanavotana ny famonjena, izany hoe fanafahana amin' ny toe-javatra manimba ny hasarobidin' ny fiainan' olombelona. Andriamanitra, amin' ny maha fanahy manerana izao rehetra izao sy Mpamorona izao rehetra izao azy, no loharanom-pamonjena ho an' ny olombelona, ​​raha toa ka manome voninahitra an' Andriamanitra amin' ny fitandremana ny didiny ny olona tsirairay. Koa miankina amin' ny olona tsirairay ny fanavotana na ny famonjena. Manantitrantitra ny jodaisma fa tsy azo amin' ny alalan' ny olon-kafa na amin' ny fiantsoana andriamanitra fotsiny na amin' ny finoana ny hery avy any ivelany ny famonjena.Ny fiheverana jiosy momba ny Mesia dia mampiseho ny fiverenan' i Elia mpaminany ho mpialoha lalana an' izay hanavotra izao tontolo izao amin' ny ady sy ny fijaliana, izay hitarika ny olombelona ho amin' ny firahalahiana maneran-tany eo ambany fiahian-drain' Andriamanitra tokana. Tsy raisina ho  andriamanitra na zavamananaina mihoatra ny voajanahary hoavy ny Mesia, fa herin' olombelona manjaka amin' ny andron' ny fiadanana manerana izao tontolo izao, izay miavaka noho ny fihavaozana ara-panahin' ny zanak' olombelona. Ao amin' ny jodaisma dia misokatra ho an' ny olona rehetra ny famonjena fa tsy voafetra ho an' izay manana finoana jiosy; ny hany fepetra manan-danja dia ny tsy maintsy hitandreman' ny olona sy hampiharany ny fomba fitondran-tena mendrika araka izay voafintina ao amin' ny Didy Folo. Rehefa milaza ny tenany ho vahoaka voafidin' Andriamanitra ny Jiosy, dia tsy mandika izany ho voafidy ho amin' ny fankasitrahana sy tombontsoa manokana izy ireo fa nandray anjara fanirahana haneho amin' ny olona rehetra ny fomba fiaina manaraka etika, tamin' ny alalan' ny fitsipika sy fanomezana ohatra.Mampiseho fiheverana isan-karazany momba ny fahafatesana sy ny any ankoatra ny fandinihana loharano ara-tsaina jiosy nandritra ny tantara. Mety ho fanatsorana tafahoatra no ataon' ity loharano iray izay milaza fa azo tanterahina amin' izao fomba manaraka izao ny famonjena: manatanteraka fiainana masina sy marina atokana ho an' i Yahweh Andriamanitry ny Famoronana; manao fifadian-kanina sy fitsaohana ary fankalazana mandritra ny andro firavoravoana natokana ho amin' izany.

Araka ny fiaviany sy ny fombany dia fivavaham-poko ny jodaisma. Noho izany, ny famonjena dia noheverina voalohany indrindra araka ny hoavin' i Israely, vahoaka voafidin' i Yahweh (matetika antsoina hoe "ny Tompo"), Andriamanitr' i Israely.

Araka ny lahatsoratra ao amin' ny ''Salamo'' ao amin' ny Baiboly dia maty ny olona rehefa miditra ao anatin' ny tany na "fanjakan' ny maty" ka tsy afaka midera an' Andriamanitra. Ny firesahana voalohany ny amin' ny fitsanganana amin' ny maty dia iarahan' ny olona rehetra ny ao amin' ny fahitan' i Ezekiela momba ny taolana maina, izay manambara ny fitsanganan-ko velon' ny Israelita rehetra any an-tsesitany. Misy firesahana momba ny fitsanganan-ko velon' ny olona tsirairay ny ao amin' ny ''Bokin' i Daniela''. Tamin' ny taonjato faha-2 tal JK vao nipoitra ny finoana ny amin' ny fiainana aorian' ny fahafatesana, izay hitsanganan' ny maty sy hampiharana aminy ny fitsaran' Andriamanitra. Talohan' izany fotoana izany dia nianina amin' ny fitohizan' ny taranany ao amin' ny firenena masina ny olona tsirairay.

Tsy afa-nisaraka amin' ny famonjena ny vahoaka jiosy iray manontolo ny famonjena ny Jiosy tsirairay. Avy amin' ny fampianaran' ny *Torah* mivantana izany finoana izany. Ao amin' ny *Torah* dia nampianatra ny vahoakany ny fanamasinana ny olona tsirairay Andriamanitra. Nanantena koa anefa Andriamanitra fa hiara-miasa (ara-panahy) sy samy ho tompon' andraikitra amin' ny hafa izy ireo. Mifamatotra amin' ny famerenana amin' ny laoniny an' i Israely ny famonjena.Nandritra ny Vanim-potoan' ny Tempoly Faharoa dia nandà ny fisiana manokan' ny olona aorian' ny fahafatesana ny Sadoseo, izay mpisoronabe, satria tsy voasoratra ao amin' ny Torah izany, fa ny Fariseo, razamben' ny raby, dia nanamafy ny fitsanganan' ny tena amin' ny maty sy ny tsy feteza-matin' ny fanahy, izay azo inoana fa mifototra amin' ny fitaoman' ny fiheverana helenistika momba ny vatana sy ny fanahy sy ny finoan' ny Fariseo ny Torah am-bava. Nanamafy ny Fariseo fa aorian' ny fahafatesana dia mifandray amin' Andriamanitra mandra-pahatongan' ny andron' ny Mesia ny fanahy, izay hikambana amin' ny vatana indray ao amin' ny tanin' i Israely amin' ny fotoana hitsanganana amin' ny maty.

### Ao amin' ny kristianisma
Ny hevitra fototra iaingan' ny kristianisma dia ny fahatongavan' i Jesoa Kristy ho nofo sy ny fahafatesany izay fara tampon' ny drafitr' Andriamaitra ho an' ny famonjena ny zanak' olombelona. Io drafitra io dia noforonin' Andriamanitra talohan' ny nahariana izao tontolo izao, tontosa teo amin' ny hazo fijaliana, ary ho tanteraka izany amin' ny fitsarana farany, rehefa hanamarika ny fiafaran' izao tontolo izao sy ny famoronana tontolo vaovao ny fiavian' i Kristy fanindroany.

Ho an' ny kristianisma dia amin' ny alalan' i Jesoa Kristy irery ihany no ahazoana famonjena. Mino ny Kristianina fa ny fahafatesan' i Jesoa teo amin' ny hazo fijaliana no sorona tokana ho an' ny rehetra izay nanavotra amin' ny fahotan' ny olombelona.

Ny fivavahana kristiana, na dia tsy tompon' ny hevitra momba ny fanavotana aza, dia nanome azy io famaritana manokana sy toerana lehibe. Raha raisina amin' ny heviny malalaka, ho fanafahana amin' ny loza sy ny aretina amin' ny ankapobeny, ny ankamaroan' ny fivavahana dia mampianatra ny endriny sasany amin' izany fanavotana izany. Na izany aza, dia mahazo toerana manan-danja ihany izy io rehefa tafiditra ao anatin' ny rafitra midadasika izay tsy ahafahan' ny herin' olombelona mamonjy amin' ny ny faharatsiana resahina.

Araka ny finoana kristiana, ny fahotana dia heverina ho tandra vadin-koditra amin' ny fiainan' ny olombelona rehetra. Ohatra, ao amin' ny *[[Epistily ho an' ny Rômana|Rômana]]* 1:18–3:20 dia nanambara ny Apôstôly Paoly fa eo ambany ziogan' ny fahotana ny olona rehetra — na Jiosy na Jentilisa. Ny fiainana sy ny fahafatesany ary ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty no nahatonga ny famonjena ho tanteraka, izany no antsoina hoe "fanavotana" ao anatin' ny tontolon' ny famonjena. Ny sôteriôlôjia kristiana dia mahafaoka fiheverana be dia be, hatramin' ny famonjena manokana ka hatramin' ny  fampihavanana ny olona rehetra. Na dia betsaka sahala amin' ny antokom-pivavahana aza ny fahasamihafam-piheverana ao amin' ny kristianisma, ny ankamaroany dia manaiky fa tanteraka ny famonjena tamin' ny alalan' ny asan' i Jesoa Kristy, Zanak' Andriamanitra, izay maty teo amin' ny hazo fijaliana.Ivon' ny finoana kristiana ny maha zava-misy marina ny famonjena sy ny fanantenana izany ao amin' i Jesoa Kristy. Finoana an' ilay Andriamanitry ny famonjena naseho tao amin' i Jesoa avy any Nazareta ny finoana kristiana. Ny lovam-pampianarana kristiana dia nampitovy hatrany io famonjena io amin' ny fahatanterahana mihoa-draha sy eskatôlôjikan' ny fisian' ny olombelona ao amin' ny fiainana nafahana amin' ny fahotana sy amin' ny maha voafetra ary amin' ny mahamety maty, sady tafaray amin' Andriamanitra telo izay iray. Izany angamba no zavatra tsy azo iadiam-barotra ao amin' ny finoana kristiana. Ny tena iadian-kevitra dia ny fifandraisan' ny famonjena sy ny asa ataontsika eto amin' izao tontolo izao.Ny Baiboly dia maneho ny famonjena amin' ny endrika fitantarana izay mamaritra ny fahatanterahan' ny drafitra mandrakizain' Andriamanitra hamahana ny olan' ny fahotan' olombelona. Miseho ao amin' ny tantaran' ny vahoakan' Andriamanitra io fitantarana io ary mahatratra ny fara tampony ao amin' ny tena sy asan' i Kristy. Mampiseho ny ampahan' ity fitantarana ity ao amin' ny Testamenta Taloha fa teraka mpanota ny olombelona, s​​ady manoritsoritra ny andiana fanekem-pihavanana izay nanafahan' Andriamanitra ny olona sy nanomezany azy fampanantenana. Ahitana ny fampanantenana fitahiana ho an' ny firenena rehetra amin' ny alalan' i Abrahama sy ny fanavotana an' i Israely hiala amin' ny endrika fanandevozana rehetra ny drafitr' Andriamanitra. Nasehon' Andriamanitra tao amin' ny tantaran' i Israely ny heriny mamonjy, nefa nambarany koa ny fiavian' ny Mesia izay hamonjy ny olona rehetra amin' ny hery sy ny heloka ary ny sazin' ny ota. Izany anjara asa izany dia notanterahan' i Jesoa, izay hamongotra ny asan' ny devoly, anisan' izany ny fijaliana sy ny fanaintainana ary ny fahafatesana.Anisan' ny zavatra lehibe mampisaraka ny antokom-pinoana kristiana isan-karazany ny fisian' ny fomba fijery samihafa momba ny famonjena: Katôlika Rômanina sy Ôrtôdôksa Tatsinanana ary Prôtestanta. Misy ohatra vitsivitsy hita ao amin' ny prôtestantisma, indrindra fa amin' ny adihevitra eo amin' ny Kalvinista sy ny Arminiana, ary eo amin' ny Katôlika Rômanina sy ny Prôtestanta nandritra ny Fanavaozana Prôtestanta, indrindra momba ny *[[Sola fide|Sola Fide]]*. Ireo tsy fitovian-kevitra ireo dia mety hahitana famaritana mifanipaka samihafa momba ny fahasimban' ny endrik' Andriamanitra, ny fanendrena mialoha, ny fanavotana, ary indrindra ny fanamarinana.

Araka ny fampianaran' ny ankamaroan' ny antokom-pinoana kristiana, ny famonjena dia dingana manomboka amin' ny fiovan' ny olona iray ho kristianina, izay mitohy mandritra ny androm-piainan' io olona io, ary vita rehefa mijoro eo anatrehan' i Kristy amin' ny fitsarana izy. Noho izany, araka ny voalazan' ilay apôlôjista katôlika James Akin, dia afaka miteny amim-pinoana sy amim-panantenana ny Kristianina mahatoky hoe: "Efa novonjena sy vonjena ary hovoavonjy aho."

Isan-karazany sy be pitsiny ny fiheverana kristiana momba ny famonjena, izay niharan' ny fiheverana ara-teôlôjia sasany sy ny finoana nentim-paharazana ary ny dôgma maro. Nanaovana heviteny isam-batan' olona sy hevitenim-piangonana ny Soratra Masina.

Iadian-kevitra ny tanjon' ny famonjena, nefa amin' ny ankapobeny dia manaiky ny ankamaroan' ny teôlôjiana kristiana fa Andriamanitra no namolavola sy nampihatra ny drafi-pamonjena satria tia sy mihevitra ny olombelona ho zanany izy. Koa satria lazaina fa "andevon' ny ota" ny olombelona eto an-tany, dia manana heviny mifandray amin' ny fanafahana ny olombelona amin' ny ota sy amin' ny fijaliana izay mifandray amin' ny sazin' ny ota koa ny famonjena, izany hoe: "ny fahafatesana no tambin' ny ota".

Mino ny Kristianina fa miankina amin' ny fahasoavan' Andriamanitra ny famonjena. Araka ny soratr' i Stagg dia miaiky ny Baiboly fa ao anatin' ny "fahasahiranana lehibe izay ilany fanafahana ny olombelona.... Ao ambadiky ny iraka notanterahin' i Jesoa ny maha toe-javatra iainan' ny olombelona ny fahotana, ary ambara mazava ho mifandray amin' izany. Amin' ny maha izy azy ny famonjena dia tsy maintsy mamaly ny toe-javatra tena iainan' ny olombelona izy. Ny toe-javatra iainan' ny olombelona tsirairay izay mpanota, dia vokatry ny safidy mahafaty izay nampiditra ny olona iray manontolo ao anatin' ny fanandevozana, ny fahamelohana, ny fisarahana ary ny fahafatesana. Noho izany dia tsy maintsy mahakasika ny olona iray manontolo ny famonjena. "Tsy maintsy manolotra fanavotana amin' ny fanandevozana, famelana heloka, fampihavanana noho ny fisarahana, ary fanavaozana ny endrik' Andriamanitra simba ny famonjena."

## Jereo koa

*Fanavotana
*Fahotana
*Fibebahana

## Loharano sy fanamarihana