Josefa ANDRIANAIVORAVELONA

## '''FANTARO I JOSEFA ANDRIANAIVORAVELONA'''
Teraka ny 11 janoary 1835 tao Ambohitromby renivohitry ny Andriamboninolona i Andriantseheno, izay niova anarana ho Josefa Andrianaivoravelona taty aoriana. Fotoana nampieritreritra tokoa tamin'izany satria sady zoma ny andro no mbola maizina atoandro ihany koa. Toa fambara mialoha ny fahamaizinana hitranga vetivety teo amin'ny fiainany ny fahitana taratra izany. Nanao kabary fandrarana ny fivavahana kristianina mantsy i Ranavalona I ny martsa 1835, izany hoe roa volana taorian'io fotoana io.

Mpiandry ny omby aman'ondrin-draibeny izy teo amin'ny fahazazany. Maro ireo asa fanao teny ambanivohitra izay nirotsahany toy ny taozavatra fanefena vilany tany, fandrariana harona, famolesana landy. Namorona tsilalao nahafinaritra hatrany izy nandritra izany ary fanaony ihany koa ny nitsiko zavamaneno. Ireny anjara raharaha sy ireny zavamaneno ireny no nanefy azy teo amin'ny fiatrehana ny fiainana taty aoriana.

Ny 1845 dia nalain'ny zokiny nipetraka tany aminy izy ka nomeny anjara asa mpiandry raharaha sy mpitsena tao antsinanan-drova. Nianatra namaky teny sy nanoratra izy tamin'izany fa tsy nety nahay velively, hany ka nijanona tsy nianatra intsony. Nanonofy ny litera rehetra A hatramin'ny Z vita soratra fotsy teny amin'ny lanitra manga anefa izy tamin'ny taona 1846. Tadidiny tsara ny litera tsirairay ka nosoratany tamin'ny horona teo amin'ny feny sy ny ranjony ny abidy ary natanjozotrany hatrany amin'ny hato-tongony izany. Naka toky tamin'ny olona mihitsy ny lehilahy  ny amin'ny fomba famakiana  teny, hany ka nahavaky soratra ihany rehefa nikiry aoka izany. Nomena teny lavalava  tamin'ny solaitra mikasika ny fivavahana izy hovakiny tamin'ny 1847. Nilentika tao am-pony mandra-maty anefa ny andian-teny voavakiny nanao hoe: "Aza manao ratsy fa mahatezitra Azy izany".(Andrianaivoravelona.j.1921).

Nivaro-tsavony teo Amboanonoka , toerana atsimo andrefan'ny rova izy ny 1848-1851, na izany aza anefa dia nentin'Andriamanjato lehiben'ny Andrianamboninolona nanaraka azy ka nahazo vola tamin'ny fanoratana teny Andohalo, Analakely, Mahamasina satria tsara sady milamina ny sora-tanany.

Ny 1852-1853 dia nanaraka an-jokiny tany Fianarantsoa indray izy nefa tsy nahazo vola fa nahazo aretina aza. Nivarotra enta-madinika tao Amboanonoka indray izy ny taona 1853-1855 nony tafaverina. Tonga fatra-pitia namaky soratra printy loatra i Josefa Andrianaivoravelona tao anatin'ireo taona ireo ka satriny hamaky azy mandrakariva. Fitsimpinana taratasy teny rehetra teny , famakiana sy fandinihana sy fandinihana izany no nataony aton-draharaha. Koa na dia tsy azony aza ny hevitry ny teny voalaza dia nangorakoraka ny fony; ary tsy fantany velively izay antony nahatonga izany. Araka ny fiheverany dia mety manakaiky ny fotoana hanehon'Andriamanitra azy ny teny famonjena ka ny Fanahy Masina no mampioomana ny fony handraisany izany am-pitiavana. Samy mety ho marina ireo hevitra ireo satria ny fanoratana tononkalo hajary hira sy ny fitoriana Filazantsara no fanompoam-panahy maminy sy nampahery azy indrindra taty aoriana. Lovasoa navelany ho an'ny Fiangonana sy ny fiarahamonina malagasy izany.

## '''JOSEFA ANDRIANAIVORAVELONA MANAM-POTOTRA'''
Zaza marolahy tompomenakely avy any Antanetibe Ambodin'Angavokely ny lafin-drainy. Andrianambonolona avy any Ambohitromby kosa ny lafin-dreniny. Andrianavalonatomponiloharano (1746-1810) no razambeny izay voalaza fa nateraky Ramorabe reniben' Andrianampoinimerina. Mazava ho azy fa niara-belona tamin'Andrianampoinimerina ny fototra nipoirany. Razakandriatsilavo  sy Rabodonavalona kosa no raibe sy reniben'i Josefa Andrianaivoravelona avy amin-drainy. Nony tao Ambohitromby izy ireo sady nitondra ny foko tao mihitsy. Efatra mianadahy no naterany dia Andrianavalona, Andriankolo, Andriantsalama ary Ravao. 

Andrianavalona no ray niteraka an'i Josefa Andrianaivoravelona; Razafy na Razafimalala kosa   no  reniny. Maro mpiray tampo izy ireo no naterak'izy mivady toa an-dRasoa, Rainivelo, Razandrina, Andrianambahy, Rainimiandrisoa na Rasoamaka, mpitandrina tao Ambohitrabiby, Rangory, Rainibozaka na Andriantseheno izay novana anarana ho Josefa Andrianaivoravelona , Raketaka na Ranosy , Rainijaona manamboninahitra tany Fianarantsoa, Rainiketamanga na Rafaralahy, Rafarandriana na Rasoafara, Rainizanabahiny  na Rafaralahivahiny ary Rapatsa. Na dia nilevina tao Ambohitromby aza Razakandriantsilavo raibeny taty aoriana dia nanao fanekena tamin'ny mpiray lova tamin'ny Andrianavalona rainy hoe: "Rasoamaka zanako no  hitondra ny anaran'ny razana any fa izaho tsy mahafoy an'Ambohitromby,  ka dia mangataka andro kely vao nody tany izy".(Andrianaivoravelona 1921). Nony vita anefa ny fanekena dia tsy nito-doha tany akory Rasoamaka satria tsy foiny indray ny fiainana tao Ambohitromby. Tezitra anefa ireo mpiray lova tamin'Andrianavalona ka nilaza fa: " Ny razana tsy tianao nefa ny fananan-drazana lasanao, ka dia alaiko avokoa ny andevo rehetra tamin'Andrianavalonatomponiloharano sady lova tsy voazara rahateo ireo; koa izah mamelo-maso  no tompony".

Lasan'ireo mpiray lova avokoa ny andevon-drazana. Na izany aza dia mbola tsaroan'ireo menakely tao Antanetibe ny hoe: taran'Andrianavalonatomponiloharano ihany koa izy ireo nony nitsidika tany i Josefa Andrianaivoravelona na ny sasany tamin'ny fianakaviana; ary itenen'izy ireo mandrakariva hoe:"Zanaky ny Tomponay re!" 

**Tantaran'Andrianambonolona**. 

Tsara ihany ny manasongadina ny tantaran'Andriamboninolona izay niavian'i Josefa Andrianaivoravelona amin'izao fampahafantarana ny lalam-piainany izao. 

Andriamananitany zandrin'Andriamanelo no nanjaka voalohany nalaza tamin'iny fanjakana Hova (1567). Novonoin'ny vahoaka izy noho ny fialonan-jokiny azy. Nandositra irery ny zanany lahy Andrianamboninolona ary nonina tao Ambohitralantenaina ka tonga razan'ny foko tao. Mba tsy hanovana ny hafatry ny razana ny amin'ny fifandimbiasana eo anivon'ny fanjakana manao hoe "Ny alakamisy an'Andriamanelo fa ny zoma an'Andriamananitany" (Andrianaivoravelona J..1921) anefa dia nalain'Andriamanelo Ratsitohina izay novana ho Ratsitoitoimanjaka  zanakavavin'Andrianamboninolona ary nampanabadiany an-dRalambo zanany. Hoy indrindra izy tamin'izany: "Aza manary havana ianao fa aoka ho kibo omby havana". Taty aoriana dia  Andrianjaka zana-dRatsitotoimanjaka tamin-dRalambo no tonga mpanjaka nandimby an-drainy  noho izy nahavonjy ny tafika niantsoana azy sady izy no mpanjaka nalaza nanorina an'Antananarivo sy nanao azy hoe renivohitry ny fanjakana.

Noho izany rehetra izany dia azo heverina fa Andrianamboninolona no loharanon'ny Andriana teto Imerina ary ny anaran'Ambohitromby izay Ambohitralantenaina fahizay dia avy amin'ny hoe Ambohitrombihavana na vohitry ny kibo omby havana. Tsikaritra fa anisan'ny foko fatra-piely indrindra ny Nosy ny Andrianamboninolona ankehitriny.

**Ankohonany** 

Ny 1856 i Josefa Andrianaivoravelona no nampakatra an'i Nery Ravelonanahary, Andriamboninolona ho vady ary enina ambin'ny folo (16) mianadahy no naterak'izy mivady: sivy (9) lahy, sy fito vavy. Raketamanga (1861-1862), Estera Ratavy Razanabelona (1863-1937), Josefa Raveloson (1865-1891), RazafinavalonaRainaivonambelona (1867-1868), Josefa Rakoto (1870-1882), Josefa Noa Rarinavalona (1871-1927), Josefa Rabetafika (1873-1955), Rakotovao (1875-1876), Jaona Rasolonaina (1876), Joseph Andrianaivoravelona (1877-1961), Rahantanavalona (1879-1953), Razafenatapea (1881-1949), Rasoarivelo (1883-1929), Ranerivelo (1885-1888), Ranarivelo (1887-1916), Julie Razananivo (1891-1917).

Maromaro tamin'ireo zanany lahy no tonga Mpitandrina toa an-drainy: josefa Raveloson Evanjelistra, josefa R. Rarinavalona Joseph Andrianaivoravelona.

Hevitry ny anarana *josefa: anarana mamin'ny jiosy sy Malagasy loatra ny josefa. Misy olona roa ambin'ny folo no mitondra ny anarana hoe josefa ao amin'ny Baiboly: dimy no ao amin'ny Testamenta taloha ary olona fito samihafa no ao amin'ny Testamenta vaovao. Ny Malagasy ihany  koa dia nankamamy izany anarana izany satria betsaka ireo fantatra amin'ny fiantso Rajosefa, sy josefa. Maro ny fomba jiosy mitovy amin'ny fomba malagasy toy ny fiovana anarana. Abrama lasa hoe Abrahama; Saray lasa Saraha taty aoriana. Miova anarana toy izany koa ny Malagasy an-dRanovona ho Rainitiaray, Mpitandrina tao Amparibe; Ramafadrahona niova ho Rainitrimo, Mpitandrina tao Avaratr'Andohalo ary Andriantseheno niova ho Andrianaivoravelona.

**Seheno**

Ny teny hoe Saheno niova ho Seheno dia ilazana olona tsy manana aretina fa salama sy finaritra avokoa ny vatany manontolo. Mitovy hevitra aminy hoe salama ny seheno saingy tsy fampiasa firy afa-tsy amin'ny anaran'olona ihany. Toy izao no anavahana ny teny hoe salama sy seheno: ny salama dia ilazana toe-batana eo hoe eo ihany na dia misy aretina mety mandalo aza; ny seheno kosa  dia ilazana fahasalamana tanteraka  eo amin'ny toe-batana.

Fanakambanan-teny maro : Andriana + naivo + velona izany. Ilazana ny olona hajaina sy omen-kaja ny Andriana. Ny zanaka eo antenantenany na eo afovoany kosa fa nolazaina fa naivo. Ny Ra indray dia marim-piantsoana ny lehilahy izay mitovy amin'ny hoe Andriamatoa. Ny velona indray dia firariantsoa atao amin'ny olona izay mievina. Tsy mifanalavitra ary mety ho tohin'ny anarana  Andriantseheno ihany ny Andrianaivoravelona satria rehefa salama tanteraka ny olona dia azo antoka fa hateza ny fahavelomany.

Raha tomorina ny tantara dia anisan'ireo Kristiana nirahina hankany Fianarantsoa i josefa Andrianaivoravelona noho ny fanenjehana. Niery ombieny ombieny izy teny an-dalana ary alina vao tonga tany Fianarantsoa. Tsy nanam-po an'i Josefa Andrianaivoravelona mbola ho velona intsony anefa ny Kristiana fa efa nandre azy ho nosamborina ka novonoina. Tsy nampoizin'i josefa Andrianaivoravelona  ho nisy fiangonana tao Fianarantsoa. Namantana tao an-tranondRafaralahindroso mivady izay kristiana tany izy ka gaga nahita olona marobe tao an-tokan-tranon'izy ireo. Nony nahita azy anefa izy rehetra dia nifandrombaka niteny hoe:"velona ihany re velona ihany". Nifanitsy indrindra tamin'ny anarana hoe Andrianaivoravelona izany.

## '''JOSEFA ANDRIANAIVORAVELONA NIOVA HO KRISTIANA'''
Ny 1856 dia niova lalana ary nanana toe-panahy tsy neken'ny fiarahamonina nisy azy i josefa Andrianaivoravelona satria nivily ho amin'ny fakana sy fampiasana ody mahery. Nasehony imason'olona mihitsy ny heriny sy ny fahaizany misorona. Nanjary mpisikidy malaza sy mpanandro ny lehilahy ary natahoran'ny olona noho ny hakingany tamin'io sehatra io. Voalaza fa mpampihorohoro ireo kristiana mihitsy aza izy tamin'izany fotoana izany. Nampitady vady anefa i josefa Andrianaivoravelona ny 1856 rehefa avy  nanaraka an-dRabodonandrianampoinimerina teny Tsinjoarivo. Raketaka na Nery zanak'Andriatsimangindy avy any Ambohimarina sy Rahasinina (Rafotsy Ratoa), vehivavy kristiana tsara toetra , efa voalaza tetsy aloha  no nanaiky azy. Noesoin'ny mpiara-monina anefa izy satria noheverina fa mpilalao ody sy mpanenjika fivavahana. Gaga anefa izy indray andro raha nahita ireo olona nipetraka tao amin'ny rafozany niondrika nivavaka mialoha ny hisakafoana. Teo anatrehan'izany dia tsy naharitra izy ka nanontany ny Testamenta hovakiny tamin'ireto rafozany. Tsy tananany intsony ny faniriany hany ka nosavainy ny tao ambany ny kidoron'ireto ray aman-dreny ireto. Nahita lahatsoratra fampianarana avy amin'ny voalaza tao amin'nh Soratra masina: Rom.12, IKor 13; Efes 5,6 izy tamin'izany. Natahotra mafy iretsy rafozany sao hanaparitaka izany Andriantseheno. Novakiny soa aman-tsara anefa izany ary nampiova fo azy ka nahatonga ny fanoloran-tenany  ho amin'ny batisa. Nahita izany fiovana izany ny manodidina toa an-dRafotsy Ratoa sy Rafaravavy ka nilaza hoe: "Isaorana anie Andriamanitra izay nifidy anao fa na dia tovolahy mahatahotra aza ianao dia nofidiny ho mpanompony".

## '''JOSEFA ANDRIANAIVORAVELONA MISAHANA'''
Nanam-pifandraisana tamin'ireo mpitondra izy: anisan'izany ny fampianarany ireo mpitsoka mozika tao an-dRova, ny fifandraisana tamin'ireo Mpanjala kristiana nifandimby, ny Praiministra nifandimby. Voaporofo ihany koa fa nifanakaiky sy nifankahazo i josefa Andrianaivoravelona sy Rakotondradama. Nisy ny bokim-pivavahana tonga avy tany an-dafy nentin'ny kristianina taty Antananarivo ary tratran'ny mpitsikolon-dRanavalona I. Nomen'ny mpitsikilo an-dRakotondradama nefa izany mba ho dorany saingy tsy nodoran'ny zanak'Andriana ny boky fa nomeny an'i josefa Andrianaivoravelona. Ity farany indray avy eo no nanaparitaka azy tamin'ny kristiana tany am-pierena.

Notendrena ho Tandapa roa ambin'ny folo voninahitra izy ary anisan'ny olom-pantatra indrindra tao an-dRova. Marihina fa ny Tandapa diq manam-boninahitra mahazo miditra ny Rova ambony na faritra misy an'i Tsarahafatra Mahitsiekafanjaka , Manampisoa.

Rehefa tonga ny mpanjanan-tany dia nisy fanovana ny fomba fiasa tao an-dRova. Ireo olona akaiky ny mpitondra Malagasy fahiny no niezahan'ny Frantsay nailika voalohany mba tsy hanelingelina azy. Ny famongorana ny fihetsiketsehan'ny Menalamba no tena tanjon'i Frantsa ka tsy nanavahana fa izay nahina dia naripaka avokoa. Voampanga ho nifampiraharaha sy nampitondra taratasy nahitana sonia JA tamin'ny Menalamba mantsy izy, saingy tsy izy velively no nanaoizany. Teo anatrehan'izany dia nosamborina izy ny 24 febroary 1897. Noho ny fanelanelanan'i Pasitera Benjamin Escande tamin'ny mpitondra frantsay anefa dia tsy notsaraina hotifirina toa an'i Printsy Ramahatra sy Ratsimamanga  ary ny Governora Rainandriamampandry  izy fa avy hatrany dia nalefa sesitany tany Saint Denis La Réunion.

## '''JOSEFA ANDRIANAIVORAVELONA MANDALA NY TENY MALAGASY'''
Na dia efa voadika tamin'ny teny malagasy aza ny baiboly ny 21 jona 1835 dia mbola tsapan'ireo Misionera fa somary nikaviavia ny dikan-teny malagasy ary tokony ho nasiam-panitsiana. Baiboly tamin'ny teny Anglisy no nadika teny malagasy voalohany. Taty aoriana dia teny Grika sy Latina izay tany am-piandohana mihitsy no nalaina nandikana izany tamin'ny teny malagasy. Maro ireo Malagasy sy vahiny nandray anjara tamin'ny fanitsiana ny Baiboly saingy i josefa Andrianaivoravelona irery no naharitra hatramin'ny farany (1873-1887). Nisy ny fanitsiana indroa nivoaka ka ny 28 oktobra 1885 ny voalohany ary 30 avrily 1887 kosa no vita ny fanitsiana faharoa. Nahefa be izy tamin'izany ary maro ny hevitra naposany tamin'ny fanitsiana ny teny malagasy tao amin'ny Baiboly.

## '''JOSEFA ANDRIANAIVORAVELONA NANDAO'''
Tsy nazava loatra ny antony nahafatesan'i josefa Andrianaivoravelona ny 1 aogositra 1897. Nambara mantsy ny fahalasanany  tampoka. Toy izao no teniny farany ny alahady tamin'ny efatra ora maraina: "Ray ô! Raha tsy mbola vita ny asako , sitrano aho, rehefa ampy kosa izay, raiso aho ho any aminao".

## '''Loharanon-kevitra'''
**Boky**

•ANDRIANAIVORAVELONA.J(1921). Tantaran'i Josefa Andrianaivoravelona,(sora-tanana)

•ANDRIANAIVORAVELONA, j. Akon'ny fo . Antananarivo Imprimerie Ny Antsiva-Ambanidia

## '''Loharano'''
1.https://dacb.org/stories/madagascar/andrianaivoravelona-j/

2.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-92-1.html

3.https://www.fjkm.mg/index.php/2019/08/12/andrianaivoravelona-j

4.https://gw.geneanet.org/aviavy?lang=fr&n=andrianaivoravelona&p=joseph

5.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-74-1-1.html