open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tahirin-kevitra iahvista

Ny '''tahirin'''-'''kevitra''' '''iahvista''' na **loharano iahvista**, izay hafohezina amin' ny litera *J*, dia iray amin' ireo lahatsoratra efatra vinavinaim-pisiana niforonan' ny boky dimy voalohany ao amin' ny Baiboly (ny Pentateoka na Torah), araka ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly (Karl Heinrich Graf, Julius Wellhausen sns) tamin' ny taonjato faha-18. Ny tahirin-kevitra elôhista sy deoterônômista ary ny an' ny mpisorona. no heverin' ireo mpikaroka ireo fa mifameno aminy. Ny tahirin-kevitra iahvista (*J*) no antitra indrindra amin' izy efatra. Misy ireo mpikaroka taty amin' ny taonjato faha-20 izay nitsikera izany petra-kevitra izany ka nandao azy. 

Nitana anjara asa lehibe indrindra ny Iahvista amin' ny fanoratana ny Pentateoka. Azo lazaina ho endriky ny Pentateoka voalohany indrindra ny tahirin-kevitra iahvista: taorian' ny Famoronana sy ny Safodrano dia nalaminy ny tantara lava momba ny Patriarka sy ny fivoahana avy tao Ejipta ary ny fahazoana an' i Palestina, ka amin' ny alalan' ny famerimberenana ny lohahevitry ny fampanantenana roa izany, dia ny tany sy ny firenena. Lahatsoratra foibe ny Fanekem-pihavanana tao Sinay (na Sinaia). Miavaka amin' ireo tantara hafa ny tantaran' i Josefa izay ampiasaina hampitohy ny tantaran' i Abrahama amin' ny an' i Mosesy (na Môizy). Tamin' ny fanangona azy dia mbola nivezivezy sy tsy marin-toerana ary mbola lovantsofina am-bava ny loharano tranainy, sady tamin' ny endrika tononkalo indraindray izay napetraka tao amin' ireo fitoerana masina. Nampiray ny lovantsofina momba ny tantara sy ny lovantsofina momba ny fanompoam-pivavahana avy amin' ny fokon' i Israely ny tahirin-kevitra J.

## Ny anaran' ilay tahirin-kevitra
Ny anarany dia avy amin’ ny hoe *[[Iahveh]]* izay anaran' Andriamanitra hatramin' ny fitantarana voalohany ao amin' ny Bokin' ny Genesisy (Gen. 2).

## Jereo koa:

* Petra-kevitra ara-tahirinkevitra
*Tahirin-kevitra elôhista
*Tahirin-kevitra deoterônômista
*Tahirin-kevitry ny mpisorona.

## Loharano
Tahirin-kevitra deoterônômista

Ny **tahirin**-**kevitra** **deoterônômista** na **loharano** **deoterônômista**, izay hafohezina amin' ny litera *D,* dia mahafaoka ny Bokin' ny Deoterônômia manontolo izay niavian' ny anarany. Hita ao amin' ny Bokin' i Josoa sy ny Bokin' ny Mpitsara anefa ny fomba fanorany sy ny foto-pampianarany: ireo lahatsoratra ireo sy ny Bokin' ny Deoterônômia dia manome zavatra miendrika tahirin-kevitra tokana. Hita koa ao amin' ny bokin' ny mpaminany, indrindra ao amin'ny Bokin' i Hôsea sy ny Bokin' i Jeremia koa ny hevitra sy ny toetra mampiavaka indrindra io tahirin-kevitra io. Hita matetika sy miharihary mazava ao amin' ny Bokin'ny Deoterônômia ny fomba fiheverana sy ny fomba fanaovan-javatra ao aminy izay nakana ny aingam-panahin' ny faminaniana ao amin' i Israely, ka izany no anaovana ny anaran' io tahirin-kevitra io hoe "deoterônômista".

Ny tahirin-kevitra deoterônômista dia lahatsoratra vinavinaim-pisiana araka ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly (i Karl Heinrich Graf, Julius Wellhausen sns) tamin' ny taonjato faha-18 nefa misy ireo mpikaroka taty amin' ny taonjato faha-20 izay nitsikera izany petra-kevitra izany ka namela azy. Araka ny mpomba io petra-kevitra io dia iray amin' ireo loharano na tahirin-kevitra nakana singa nakambana hiforonan' ny Baiboly hebreo (Tanakh) izy io, ka ny telo hafa dia ny tahirin-kevitra elôhista sy ny iahvista ary ny an' ny mpisorona.

## Jereo koa:

*Petra-kevitra ara-tahirin-kevitra
*Tahirin-kevitra elôhista
*Tahirin-kevitry ny mpisorona.
*Tahirin-kevitra iahvista

## Loharano
Tahirin-kevitry ny mpisorona

Ny **tahirin**-**kevitry** **ny** **mpisorona** na **loharanon' ny** **mpisorona**, izay hafohezina amin' ny litera *P*, dia iray amin' ireo lahatsoratra vinavinaim-pisiana ka heverina fa niforonan' ny boky dimy voalohany ao amin' ny Baiboly, araka ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly (i  Karl Heinrich Graf, Julius Wellhausen sns) tamin' ny taonjato faha-18. Ny telo hafa amin' izany tahirin-kevitra izany dia ny tahirin-kevitra elôhista sy ny iahvista ary ny deoterônômista. Ireo tahirin-kevitra ireo no mandrafitra ny petra-kevitra ara-tahirinkevitra. Misy anefa ireo mpikaroka taty amin' ny taonjato faha-20 izay nitsikera izany petra-kevitra izany ka namela azy. 

## Jereo koa:

* Petra-kevitra ara-tahirinkevitra
*Tahirin-kevitra elôhista
*Tahirin-kevitra deoterônômista
*Tahirin-kevitra iahvista
Onitarisma (teôlôjia)

Ny **onitarisma** dia fampianarana ara-pivavahana tsy mino ny Trinite, izay milaza fa fanahy iray dia iray ihany Andriamanitra fa tsy tokana mizara ho persôna telo. Ny onitarisma dia manohitra ny trinitarisma izay foto-pampianaran' ny kristianisma manaraka ny fanapahan-kevitra tao amin' ny Kônsily voalohany tao Nikea tamin' ny taona 325 sy ny Kônsily tao Kalkedôna tamin' ny taona 451 izay arahin' ny fiangonana lehibe toy ny Fiangonana katôlika sy ny Fiangonana ôrtôdôksa ary ny ankamaroan' ny Fiangonana prôtestanta.

Mandà ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy -- izay ataony hoe olona manakaiky kokoa an' Andriamanitra ihany na koa mpaminaniny lehibe indrindra, fa tsy Andriamanitra -- ny firehana onitariana. Miampanga ny mpanaraka ny tenim-pinoan' ny Trinite ho tsy tena mivavaka amin' Andriamanitra tokana (mônôteisma) ny onitarisma. Efa tany alohan' ny Kônsily tao Kalkedôna no nisian' ny onitarisma, ka ny tena fantatra dia ny arianisma tamin' ny taonjato faha-4. Taorian' ny nanjavonan' ny arianisma dia teraka indray tao Eorôpa ny onitarisma tao Pôlônia-Litoania sy tany Transylvania teo antenantenan' ny taonjato faha-16, vokatry ny fampianaran' i Ferenc Dávid sy Jean Sigismond Zápolya. Niforona tao Angletera tamin' ny taona 1774 ny fiangonana onitariana voalohany ary niseho amin' ny fomba ôfisialy ny foto-pampianarana onitariana tao Etazonia tamin' ny taona 1784 tao amin' ny fampianaran' i James Freeman (1759-1835).

Tsy afangaro amin' ny Fiangonana Oniata (na Fiangonana miray) ny onitarisma.

## Jereo koa

* Antitrinitarisma

* Arianisma

## Loharano
Anômeisma

Ny anômeisma dia firehan'ny fivavahana kristiana taloha izay niseho tamin'ny taonjato faha-4 ka ny tena nanohana azy dia i Aetio avy any Antiokia sy i Eonomio. manakaiky ny arianisma ny anômeisma fa lalim-paka kokoa ny arianisma; ny anômeisma kosa mihevitra fa misaraka tanteraka Andriamanitra Ray sy ny Zanaka, dia i Jesosy, satria ny tsy ateraka no fomban'Andriamanitra. Indraindray dia atao hoe *Aetiana* na *Eonomiana* na *Heterôosiana* na *Eksôokontiana* ny mpanaraka ny anômeisma (Anômeana).

## Jereo koa:

* Trinite
Hômeisma

Ny **hômeisma** dia firehan'ny fivavahana kristiana taloha izay nampianatra fa mifanahataha-pomba amin'ny Ray ny Zanaka nefa tsy milaza mazava ny lafiny ifanahafan'izy ireo. Nivoatra nanomboka tamin'ny taonjato faha-4 nandritra ny fotoana nisehoan'ny arianisma ny homeisma. Ny mpomba ny hômeisma dia atao hoe *Hômeana* na *Akakiana* (avy amin'ny anaran'ny mpanohana ny hômeisma, dia i Akakio avy any Kaisaria). Eo anelanelaneny anômeisma sy ny ny hômôiosisma ny hômeisma.

## Jereo koa:

* Trinite
* Sobstansa (teôlôjia)
Mônôtelisma

Ny '''mônôtelisma''' na '''mônôteletisma''' dia firehana tao amin'ny fivavahana kristiana tany aloha izay nampianatra fa tokana ihany ny sitrapon'i Jesosy Kristy, dia ny sitrapon'Andriamanitra izany, na dia manana natiora roa izy, dia ny natioran'olombelona sy ny natiora maha Andriamanitra azy. Izany fampianarana izany dia nivoatra tamin'ny taonjato faha-7 ka nanao tanjona ny hampiray ny Fiangonana kalkedoniana sy ny Fiangonan'ny Konsily telo, nefa nohelohin'ny Konsily fahatelo tao Konstantinopoly satria nataony hoe fampianaran-diso (herezia).

## Jereo koa:

* Trinite
Triteisma

Ny triteisma dia finoana ny fisian'ny andriamanitra telo izay mitambatra ka ny tsirairay amin'izy telo dia samy manana ny fahefany miavaka sy ny sehatra manokana ampiharany izany fahefany izany nefa mifameno fa tsy mifanohitra. Mifanohitra amin'ny doalisma, izay ilazana fifandraisan'andriamanitra roa mifanohitra, ny triteisma.

## Jereo koa:

* Trinite
*Antitrinitarisma
*Monoteisma
Ebiônita

Ny **Ebiônita** dia ireo Kristiana Jiosy tamin' ireo taonjato voalohandohany nisian' ny kristianisma. Amin' izy ireo dia i Jesoa no Mesia nefa lavin' izy ireo ny maha Andriamanitra azy sy ny fiteraham-birijiny azy sady manamafy izy ireo fa tokony hotandremana ny Lalàna sy ny fombam-pivavahana jiosy. Ny Evanjely hebreon' i Matio, manomboka amin' ny toko fahatelo, no ampiasainy. Hajainy i Jakoba rahalahin' i Jesoa (atao hoe Jakoba ilay Marina) nefa laviny i Paoly noho ity apôstôly ity mandà ny Lalàna jiosy. Midika fanoloran-tena ho amin' ny fiainana ao anaty fahantrana io anarana *Ebiônita* iantsoana azy ireo io. Ny teny hoe *Ebionim* dia nampiasain' ny sekta tao Komràno izay nisaraka tamin' ny fivavahana tao an-tempoly izay heveriny fa nisy fahasimbana.

Maro ny mihevitra fa ny sekta tao Komràno dia tsy iza fa ny Eseniana. Ny ankabeazan' ny zava-pantatra momba ny Ebiônita dia avy amin' ny soratr' ireo Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy) izay nitsikera ny Ebiônita ka nanao azy ireo ho mpanaraka finoan-diso. Noho izany dia tombantombana ihany ny zavatra azo lazaina momba ny fikambanany.

Ny mpikaroka sasany dia tsy mampitovy ny Ebiônita amin' ny atao hoe Kristiana Jiosy (na Jodeô-kristiana), sahala amin' ny Nazareana (na Nazarena na Nazôreana). Ny mpikaroka hafa, toy ny nataon' ny Rain' ny Fiangonana, anefa dia milaza fa vondron' olona iray ihany ny Ebiônita sy ny Nazareana.

## Jereo koa
**Bokin' ny Ebiônita:**
*Evanjelin' ny Ebiônita
*Evanjely hebreon' i Matio
**Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma**
* Sadoseo na Sadoseanina
* Fariseo na Farizianina
* Eseniana
* Filôzôfia Fahefatra
**Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma**
* Nazôreana na Nazareana
* Zelôta
* Mpanoradalàna
* Elkasaita
* Hasideana
* Bôetosiana
* Jiosin' i Elefantina
Fiangonan' Andriamanitra (Andro Fahafito)

Ny **Fiangonan' Andriamanitra (Andro Fahafito)** no iantsoana ireo fiangonana kristiana izay mitandrina ny Sabata manomboka amin' ny Zoma hariva hatramin' ny Asabotsy hariva. Niorina tamin' ny taona 1863 ny voalohany amin' izy ireo. Ireo mpanorina azy dia nisaraka tamin' ny Adventistan' i Ellen G. White tamin' ny taona 1858. Ireo Adventista sisa tamin' izay no lasa Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito tamin' ny taona 1863. Atao hoe ***Church of God (Seventh-Day)*** izy amin' ny teny anglisy. Isan' ny mampiavaka azy ny tsy finoany ny Trinite.

Nivaky roa ny  Fiangonan' Andriamanitra (Andro Fahafito)  tamin' ny taona 1933 ka ny iray nanana ny foibeny tao Salem any West Virginia sady nitondra ny anarana hoe *Church of God (Seventh day) - Salem Conference*  fa ny faharoa kosa tao Denver any Colorado sady fantatra amin'ny anarana hoe *General Conference of the Church of God (Seventh-Day)*. Ny *Worldwide Church of God* dia niendaka avy amin’io. Nitambatra indray izy ireo tamin'ireo taona 1940.

Ny *Conférence Général de l'Église de Dieu (Septième Jour)* dia vondrona ahitana mpikambana betsaka indrindra nefa misy koa Fiangonan' Andriamanitra (Andro Fahafito) hafa sasany tsy miankina, ka raha ny ao Etazonia dia ahitana vondrona roa vitsy mpikambana, ka ny iray dia manana ny foibeny ao Salem any Virjinia Andrefana fa ny faharoa any Meridian any Idaho.

## Jereo koa:

* Adventisma

* Protestantisma
* Sabata jiosy
*Antitrinitarisma
*https://it.m.wikipedia.org/wiki/Chiesa_di_Dio_(settimo_giorno)

## Loharano
Evanjelin' ny Ebiônita

Ny **Evanjelin' ny** **Ebiônita** na **Filazantsaran' ny** **Ebiônita** dia anarana iantsoana ny evanjely (na filazantsara) jodeô-kristiana nampiasain' ireo atao hoe Ebiônita. Ankehitriny dia very io boky io ka tsy fantatra ny momba azy raha tsy amin' ny alalan' ny tonontsiahy ataon' ireo Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy). Ny sombintsombiny sisa izay heverina fa avy amin' io evanjely io dia tonontsiahy fohy fito nataon' i Epifaniôsy avy any Salamisy ao amin' ny boky nosoratany atao hoe *Panarion*.

Ansan' ny mampiavaka ity boky ity ny tsy firesahany ny amin' ny fiteraham-birijiny an' i Jesoa sy ny tetiarany; lazainy fa tamin' ny nanaovana batisa (na batemy) an' i Jesoa no nananganan' Andriamanitra azy ho zanany; izany dia andraikitra napetrak' Andriamanitra amin' i Jesoa mba hanafoana ny sorona jiosy; mamporisika ny olona tsy hihinana afa-tsy zavamaniry koa io evanjely io. 

## Jereo koa

* Ebiônita
* Adôptianisma

## Loharano
Evanjely hebreon' i Matio

Ny **Evanjely** **hebreon' i** **Matio** na **Dikan-teny rabinikan' i Matio** dia dikan-tenin' ny Evanjely araka an'i Matio izay nosoratan' ny Raby tamin' ny teny hebreo.

## Jereo koa

* Ebiônita
* Evanjelin' ny Ebiônita
Fiteraham-birijiny

Ny **fiteraham**-**birijiny** na **fitorontoronam**-**birijiny** dia foto-pampianarana ao amin' ny Baiboly sy ny or'any izay milaza fa naterak' i Maria izay nitoetra tamin' ny maha virjiny azy i Jesoa. Samy mino ny fiteraham-birijiny na ny Kristiana na ny Mozilmana na dia tsy mitovy ny dikan' izany ao amin' ireo fivavahana roa ireo. Ny Evanjelin' i Matio no milaza izany ("24 Ary Josefa, rehefa nahatsiaro tamin' ny torimasony, dia nanao araka izay nandidian' ny anjelin' ny Tompo ary ka nampakatra ny vadiny. 25 Ary tsy nahalala azy izy mandra-piterany Zazalahy; ary ny anarany nataony hoe Jesosy." Mat. 1.24-25). Midika izany fa tsy nanao firaisana ara-nofo i Maria taloha sy nandritra ny nampitoe-jaza azy.

Ny Ôrtôdôksa sy ny Katôlika dia nanitatra an' izany fampianarana izany ka milaza fa nitoetra ho virjiny i Maria na dia taorian' ny niterahany an' i Jesoa aza. Ny Fiangonana tatsinanana sasany sy ny Prôtestanta kosa dia tsy mampianatra an' izany maha virjiny mandrakizay an' i Maria izany.

## Jereo koa

* Fahaterahan' i Jesoa
* Mariôlôjia
Jakôba

Ny anarana hoe ***Jakôba*** dia anarana be mpitondra. Ao amin' ny Baiboly dia maro ny olona antsoina hoe Jakôba. 

Ao amin' ny Testamenta Taloha:

* Jakôba patriarka, zanak' i Isaka, izay atao hoe *Israely* koa;

Ao amin' ny Testamenta Vaovao:

* Jakôba zanak' i Alfeo izay atao hoe koa *Jakôba Zandriny* na *Jakôba Kely*
* Jakôba zanak' i Zebedio izay atao hoe koa *Jakôba Zokiny* na *Jakôba Lehibe*
* Jakôba ilay Marina
Hafohezina amin' ny hoe Jakôba koa ny Epistily nosoratan' i Jakôba.

## Jereo koa

*Jôsefa
*Joda
*Joany
Joda Zelôta

I **Joda** **Zelôta** izay atao hoe koa **Aday** na **Tadeo** **avy** **any** **Edesa** dia mpiantr'i Jesosy. Araka ny lovantsofina dia nitory ny vaovao mahafaly tany amin' ny faritr' i Mesôpôtamia, indrindra tany Edesa sy tany amin' ny Fanjakan' i Armenia izy. Tsy eken' ny Eglizy Katôlika anefa ny filazana fa i Joda Zelôta no nampiely ny vaovao mahafaly tany.

Tsy mazava tsara ny amin' i Joda Zelôta satria mifanipaka ny lovantsofina maro momba azy. Manao azy ho nanorina ny Fiangonana ao Edesa ny lovantsofina tatsinanana ka anisan' izany ny Fiangonana nestôriana. Milaza kosa ny lovantsofina armeniana fa izy no nanorina ny Fiangonan' i Armenia voalohany niaraka tamin' ny apôstôly Bartôlômeo (na Bartelemy). Toherin' ny mpanao tsikera ara-tantara izany satria zavatara noforonina mba hanomezana fiaviana apôstôlika ny Fiangonan' i Armenia.

Ho an' ny lovatsofin' ny fiangonana tatsinanana sy ny ampahany amin' ny Katôlika dia tsy iza i Joda Zelôta fa i Tadeo ihany, izay atao hoe Jodasy zanak' i Jakôba araka ny hita ao amin' ny ''Evanjelin' i Lioka'' sy ny ''Asan' ny Apôstôly'' (Lio. 6:16; Asa 1:14) na Jodasy Tadeo. Ho an' izy ireo dia izy ilay atao hoe "rahalahin' i Jesoa" izay mitondra anarana sy fanampin' anarana mitovy. Ho an' ny Ôrtoôdôksa sy ny Nestôriana dia rahalahy tsy iray tampo amin' i Jesoa fa zanak' i Jôsefa tamim-behivavy hafa tsy i Maria i Joda Zelota. Mihevitra kosa ny Katôlika fa zana-drahavavin' i Maria tsy iray tampo aminy, antsoina hoe Maria Jakôbe, tamin' ny rahalahin' i Jôsefa atao hoe Klôpasy i Joda Zelota.

Ny lovatsofina katolika sasany dia manao an' i Joda Zelôta ho sady tsy rahalahin' i Jesosa no tsy ilay apôstôly mitovy anarana aminy fa anisan' ny mpianatr' i Jesoa, ao amin' ireo atao hoe "mpianatra fitopolo".

Araka ny lovantsofina, rehefa avy nitoriteny tao amin' ny faritr' i Palestina i Joda Zelôta dia nankany amin' ny tanin' ny Arabo, tany Siria, tany Mesôpôtamia ary tany Armenia. Milaza ny fitantarana fa niara-niasa tamin' i Simôna Zelôta izay nahita azy tao Mesôpôtamia izy, rehefa avy nitory teny "tany Barbaria", izany hoe tao amin' ny faritr' i Etiôpia.

Mifanipaka ny lovantsofina ny amin' ny toerana nahafatesan' i Joda Zelôta. Milaza ny ankamaroan' ny Kristiana fa maty maritiry tany Persia izy. Ny loharano armeniana kosa dia milaza fa novonoina tao amin' ny tananan' i Maku izay mbola teo ambany fifehezan' ny Fanjakan' i Armenia (ao avaratr' i Iràna ankehitriny) izy. Misy koa ny lovantsofina milaza fa nisy olona atao hoe Tadeo izay nalevina tao Beirota, ka ataon' ny Eglizy Katôlika fa ny apôstôly Tadeo izany.

## Jereo koa

* Joda
* Jodasy
* Tadeo
Joda

Ny anarana hoe ***[[Joda]]*** na '''''Jodà''''' dia anarana be mpitondra. Ao amin' ny Baiboly sy ao amin' ny lovantsofina kristiana dia maro ny olona mitondra io anarana io.

Ao amin' ny Testamenta Taloha:

* I Joda na *Jodà* zanak' i Jakoba
* Ny fokon' i Jodà (na *Joda*)
* Ny Fanjakan' i Jodà izay atao hoe *Jodà* (na *Joda*) ihany

Ao amin' ny Testamenta Vaovao sy ny lovantsofina kristiana:

* Joda Zelôta na *Jodasy Zelôta* izay atao hoe koa *Tadeo avy any Edesa*
* Joda Tadeo na *Jodasy Tadeo*
*Ny mpanoratra ny Epistilin' i Joda

## Jereo koa:

* Joany na *Jaona*

* Jakôba
*Jôsefa
Joany

Ny anarana hoe ***[[Joany]]*** na '''''Jaona''''' dia be mpitondra. Ao amin'ny Baiboly dia ahita olona maro mitondra io anarana io:

* I Joany Batista na Jaona mpanao batisa
* I Joany na Jaona Apôstôly
* I Joany na Jaona Evanjelista
* I Joany na Jaona nanoratra ny Apôkalipsy
* I Joany na Jaona mpanoratra epistily
*I Joany Antidahy na Presbitera
Jodasy

Ny anarana hoe ***Jodasy*** dia anarana be mpitondra. Ao amin' ny Baiboly sy ao amin' ny lovantsofina kristiana dia maro ny olona mitondra io anarana io.

* Joda Zelota na *Jodasy Zelota* izay atao hoe koa *Tadeo avy any Edesa*
* Joda Tadeo na *Jodasy Tadeo*
* Jodasy Iskariota
* Jodasy Makabeo
Jakôba ilay Marina

I **Jakôba ilay Marina** na **Jakôba rahalahin' ny Tompo** na **Jakôba** fotsiny dia Jiosy avy any Galilea, izay isan' ireo atao hoe rahalahy efatr' i Jesoa (na Jesosy) araka ny voalazan' ny Evanjelin' i Matio (Mat. 13.55). Tamin' ny taona 61 na 62 no nahafatesany. Mety ho izy ilay atao hoe Jakôba rahalahin' i Joda ao amin' ny Evanjelin' i Joany sy ny Evanjelin' i Matio (Joa. 1.1; Mat. 13.55), izany hoe i Joda Zelôta izay atao hoe koa rahalahin' i Jesoa ao amin' ny soratra kristiana maro hatramin' izay ka hatramin' ny taonjato faha-6. Izy roa ireo dia lazaina koa fa rahalahin' i Simôna Zelôta. Miady hevitra ny amin' ny maha apôstôly an' i Jakôba ilay Marina anefa ny mpahay tantara, izay mihevitra fa tokony tsy hampitovina amin' i Jakôba zanak' i Alfeo izy.

Nisahana anjara asa lehibe tamin' ny fitarihana i Jakôba ilay Marina teo amin' ny lafiny fanelanelanana ny fifanolanana nisy nandritra ny Kônsily natao tao Jerosalema sy ny fandrindrana ny asan' ny Apôstôly sy ny an' ireo mpitoriteny mitety vohitra. Ny fandroahana ny mpisoronabe Hanan ben Hanan (vao avy notendrena) izay nampamono azy dia azo heverina fa manambara ny maha olona nanana ny maha izy azy teo amin' ny fiarahamonina tao Jerosalema.

Tsy dia nisongadina firy izy teo amin' ny lovantsofina kristiana, indrindra teo amin' ny Fiangonana latina tandrefana, angamba noho ny filazana azy ho rahalahin' i Jesoa (na Jesosy) izay tsy mifanaraka amin' ny foto-pampianarana ny amin' ny maha virijiny mandrakizay an' i Maria renin' i Jesoa. Noho izany dia noheverina ho zana-kavan' i Maria na i Jôsefa izy. Tamin' ny faran' ny taonjato faha-4, taorian' ny Kônsily natao tao Nikea, dia nanao tolo-kevitra ny hiheverana an' i Jakôba ilay Marina ho zanak' i Maria avy any Klôpasy i Hierônimo (Jerôma). Ampitovina amin' i Jakôba Zandriny i Jakôba ilay Marina, nefa izany vahaolana izany dia tsy noraisin' ny Fiangonana tatsinanana.

Ny lovantsofina dia manao an' i Jakôba ilay Marina ho ilay nanoratra ny Epistilin' i Jakôba izay midera ny malahelo sady manambara ny ho fangovitan' ny manan-karena.

## Jereo koa

* Jakôba
* Jakôba (zanak' i Isaka)
* Jakôba zanak' i Alfeo (na Jakôba Zandriny)
* Jakôba zanak' i Zebedio
Tadeo

Maro ny olona mitondra ny anarana hoe *[[Tadeo]]*:

* I Joda Tadeo na *Jodasy Tadeo* na *Joda zanak'i Jakoba* 

* I Tadeo avy any Edesa izay atao hoe koa ''Joda Zelota'' na *Jodasy Zelota*
Ranomasina Maty

Ny **Ranomasina** **Maty** dia farihy masira ao Palestina any Atsinanana-Akaiky eo anelanelan' i Jôrdania sy i Israely any andrefana. Mivarina ao aminy ny ony Jordana (na Joridany). Mirefy 1015 km2 ny velarany, 85 km ny halavany ary 17 km ny sakany. Any amin' ny 392 m ambanin' ny haavon' ny ranomasina ny misy azy. Farihy be  sira loatra ny Ranomasina Maty (275 g/l raha tokony ho 2,4 g/l) ka tsy ahitana trondro na lomotra maitso afaka mivelo. Teo akaikin' ny morony, tao Kirbeta Komrano no nahitana ireo soratanam-piraketana manana ny lanjany lehibe amin' ny tantaran' ny Eseniana.

## Ny anarany
Ny anaran' ny Ranomasina Maty amin' ny teny arabo dia البحر الميت / *al-Baḥr al-Mayyit* na بحر لوط / *Bahr-Lût* izay midika hoe "Ranomasin' i Lota". Amin' ny teny hebreo kosa dia יָם הַ‏‏מֶּ‏‏לַ‏ח / *Yâm HaMelaḥ*, izay midika hoe "Ranomasin-tsira".

## Jereo koa

*Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty
*Ranomasina
Teluk Nibung

**Teluk Nibung** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Sumatra Avaratra ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 25146 mponina tamin'ny taona 2012.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Sumatra Avaratra

## Tsiahy
Singkil

**Singkil** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Aceh ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 46800 mponina tamin'ny taona 2018.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Aceh

## Tsiahy
Wonosobo

**Wonosobo** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Java Afovoany ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 92990 mponina tamin'ny taona 2016.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Java Afovoany

## Tsiahy
Makassar

**Makassar** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Sulawesi Atsimo ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 1321717 mponina tamin'ny taona 2017.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Sulawesi Atsimo

## Tsiahy
Ubud

**Ubud** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Bali ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 28373 mponina tamin'ny taona 2014.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Bali

## Tsiahy
Terbanggi Besar

**Terbanggi Besar** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Lampung ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 52566 mponina tamin'ny taona 2013.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Lampung

## Tsiahy
Singkawang

**Singkawang** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Kalimantan Andrefana ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 101838 mponina tamin'ny taona 2015.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Kalimantan Andrefana

## Tsiahy
Majene

**Majene** dia tanàna sy faritra iray ao amin'ny faritanin'i Sulawesi Andrefana ao Indonezia. Malaza amin'ny morontsiraka mahafinaritra sy ny harenan'ny tantarany io faritra io.

## Jeografia
Ny isan'ny mponina tamin'ny fanombanan'ny taona 2020 dia mametraka ho 73.883, ka vehivavy ny 52% ary lehilahy ny 48%; ny fanisana ofisialy tamin'ny taona tapaky ny taona 2022 kosa mametraka ny isan'ny mponina ho 74.730. Mizara ho distrika (*kecamatan*) roa ny tanàna: Banggae sy Banggae Timur. 

### Ny mponina
Ny ankamaroan’ny mponina ao Majene dia avy amin'i **Mandar**, izay anisan’ny vondrom-poko Aostrôneziana ao Indonezia. Manana ny fiteny sy ny fomban-drazany manokana ny Mandar, ary anisan’ny foko lehibe indrindra ao amin’ny faritra Sulawesi Andrefana.

### Toetrandro sy Toe-tany
Manana toetr'andro mafana sy mando tahaka ireo faritra andalovan'ny fehiben-tany (ekoatera) sy anatin'ny faritry ny zana-pehintany ny ao Majene. Manodidina ny 27.5 °C (81.5 °F) ny maripana andavanandro ary 78.3% ny salan'ny hamandoana. Roa ny vanim-potoana ao Majene: ny vanim-potoana manorana sy ny vanim-potoana maina. Ny vanim-potoanan'ny orana dia manomboka amin'ny volana oktobra ary mifarana amin'ny volana Mey, raha manomboka amin'ny volana Jona ary mifarana amin'ny volana Septambra kosa ny vanim-potoana tsy misy orana.

## Jereo koa
* Indonezia
** Sulawesi Andrefana

## Tsiahy
(tanàna) of Balikpapan

**City of Balikpapan** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Kalimantan Atsimanana ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 700000 mponina tamin'ny taona 2012.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Kalimantan Atsimanana

## Tsiahy
Flavio Jôsefa

I **[[Flavio Jôsefa]]** dia mpahay tantara jiosy teraka tamin' ny taona 32 taor. J.K. tao Jerosalema sy maty tao Rôma tamin' ny taona 100 taor. J.K. Tonga tao Rôma izy ka niaro ny Jiosy nataon' i Feliksa sesitany tao tamin' ny taona 66. Niverina tany Jodea izy ka nandrindra fikomiana tao. Tsy isan' ny niharan' ny sazin' ny Rômana noho izany izy fa narovan' i Vespasiano.

## Ny anarany
Amin' ny maha Jiosy azy dia *יוסף בן מתתיהו הכהן* / *Yosef ben Matityahu HaKohen* (grika:  Ἰώσηπος Ματθίου παῖς / *Iôsêpos Μatthiou paîs*) no anaran' i Flavio Jôsefa, izany hoe "Jôsefa zanak' i Matio Mpisorona".

Rehefa tonga tao amin' i Vespasiano tamin' ny taona 67 dia nafahana i Jôsefa Zanak' i Matio ary taorian' ny fahataperan' ny Fikomiana Lehibe dia nizaka ny zom-pirenena rômana izy ka nomena ny anarana rômana hoe *Titus Flavius Iosephus*, izay misy ampahan' anaran' ny mpiaro azy, dia i *Titus Flavius Vespasianus* (azo hagasina hoe "Tito Flavio Vespasiano"). Amin' ny teny grika izany dia *Φλάβιος Ἰώσηπος* / *Flabios* *Iôsêpos.*
Mazdeisma

Ny '''mazdeisma''' dia fiivavahana tao Iràna taloha izay mampianatra ny fifanoheran'ny foto-javatra roa, dia ny Tsara (na Ohrmazd) izay nahary an'izao tontolo izao, sy ny Ratsy (na Ahriman), izay miezaka hatrany ny hanimba ny zava-bitan'i Ohrmazd. Izany ady izany anefa tsy maintsy hifarana amin'ny faharesan'i Ahriman sy fandresen'i Ohrmazd. Ny mazdeisma no fivavahana ofisialin'ny fanjakana persiana tamin'ny andron'ny Akemenida sy Sasanida. Fanavaozana ny mazdeisma ny zoroastrisma, fivavahana naorin'i Zaratostra na Zoroastra. Endrika monoteistan'ny mazdeisma ny zoroastrisma izay mbola misy mpanaraka amin'izao fotoana izao.

## Jereo koa:

* Doalisma (finoana)
* Zoroastrisma
Zaratostra

I **Zaratostra** na **Zôrôastra** dia mpanavao ny fivavahana iraniana, dia ny mazdeisma. Ny fivavahana niforona vokatr' izany fanavaozana izany dia ny zôrôastrisma na zôrôastrianisma.

## Ny fampianarany
Nanomboka amin' ny asa maha mpisorona i Zaratostra tao amin' ny mazdeisma tao Persia, izay nahitana fombam-pivavahana momba ny sorona, dia ny fanaovana sorona biby. Nahita an' i Ahura Mazda, ilay Andriamanitra fara tampony, izy ka nanomboka nitory teny tamin-kafanam-po:
* nambarany fa ho avy ny Fanjakan' ny Fahamarinana ka ilaina ny fiarahan' ny olona manatanteraka ny asan' Andriamanitra mba tsy hahazoana fanasaziana feno;
* nambarany koa fa ny andriamanitra Ahura Mazda dia nakarina ho amin' ny laharan' ny Andriamanitra fara tampony, ka nahatonga ny andriamanitra hafa rehetra ho lasa ambany;
* mino andriamanitra tokana izy (i Ahura Mazda) nefa manaiky ny fisian' ny hery na foto-javatra roa mifanohitra (doalisma),  dia ny Fanahy tsara sy ny Fanahy ratsy;
* nanohitra ny mitraisma izy ka nanenjika azy mafy ny mpisorona ao amin' io fivavahana io, satria amin' i Zaratostra dia habibiana ny fanaovana sorona biby satria manana fanahy koa ny biby;
* helohiny ny fisotroana zava-pisotro mahamamo izay misakana ny olona tsy hieritreritra tsara sady fanaon' ny mpanaraka ny mitraisma izay.

Tsy nankasitrahin' ny fianakavian' ireo saranga ambony mpiantafika ny fisainan' i Zôrôastra izay te hampanjaka ny fahamarinana sy ny feon' ny fieritreretana. Mifanohitra amin' ny fanao sy ny toetsain' ireo fianakaviana ireo anefa izany sady mitady hanozongozona ny fahefan' ny mpitodra tamin' izany fotoana izany.

## Jereo koa:

* Zôrôastrisma
* Doalisma (finoana)
* Mazdeisma
Fiainana aorian' ny fahafatesana

Ny **fiainana** **aorian' ny** **fahafatesana** na **fiainana** **any** **an**-**koatra** dia fitohizan' ny fiainan' ny fanahy na ny fieritreretan' ny zava-manana aina aorian' ny fahafatesany. Maro ny endrika mety hisehoan' izany ka ny fiainana any am-paradisa na any amin' ny helo aorian' ny fitsanganan-ko velona, araka ireo fivavahana abrahamika, dia isan' izany. Maro koa ny fivavahana mampianatra ny fisian' ny fiainana any an-koatra, isan' izany ny fivavahan' ny Egiptiana taloha, ny fivavahan' ny Grika sy ny Rômana taloha, ny fivavahan' ireo mponina tao amin' ny tapany avaratr' i Eorôpa, ny fivavahana kristiana, ny finoana silamo, ny jodaisma (afa-tsy ny an' ny Sadoseo), ny bodisma, ny hindoisma, ny jainisma, ny sikisma, ny zôrôastrisma, ny fivavahan-drazana afrikana sy ny hafa koa.

## Jereo koa

* Eskatôlôjia
* Fitsanganan-ko velona
* Andro farany
* Ambondrombe
Sabeisma

Ny **sabeisma** dia fivavahana jodeô-kristiana izay tsy dia fantatra loatra raha tsy amin' ny fomba tsy mivantana tamin' ny alalanan' ny Kor'any izay miantso ny mpanaraka azy hoe hoe الصابئة‎ / *al-Ṣābiʼah* "**Sabeana**"**.** Voatonona intelo ao amin' ny Kor'any miaraka amin' ny mpanaraka ny "fivavahan' ny boky" roa sisa io anarana io, ao amin' ny fitenenana sahala amin' ny hoe "*ny [[Jodaisma|Jiosy]] sy ny Sabeana ary ny [[Nazareana (anarana)|Nazareana]]*".

Hita koa ao amin' ny hadita ny anaran' ny Sabeana, izay tsy misy afa-tsy ireo niova fo ho amin' ny finoana silamo, raha iadian-kevitra sy anaovana fanadihadiana ny maha-izy azy ao amin' ny literatiora islamika taty aoriana (taonjato faha-10).
Tiorkmenistàna

I **Tiorkmenistàna**, na **Repoblikan'i Tiorkmenistàna**, dia firenena ao Azia Afovoany manana morontsiraka ao amin’ny Ranomasina Kaspiana, eo anelanelan'i Kazakstàna ao avaratra-andrefana, i Ozbekistàna ao avaratra, i Afganistàna ao atsinanana sy atsimo-atsinanana, i Iràna ao atsimo, ary ny Ranomasina Kaspiana ao andrefana. I Achgabat no renivohiny.

Atao hoe *Türkmenistan* sy *Türkmenistan Respublikasy* izy amin'ny fiteny tiorkmena, fa Туркмениста́н, *Turkmenistan*, na Туркмения, *Turkmeniia*, ary Республика Туркменистан, *Respublika Turkmenistan* kosa amin'ny fiteny rosiana.

Ny vohon-tanin’ i Tiorkmenistàna dia anjakan’ny dongom-pasika miharo taniditra vokatry ny fikaohan’ny Efitr'i  Karakum; ao amin’ny tapany atsimon’ilay firenena no ahitana ny tandavan-tendrombohitr'i Kopet-Dag. Miantoka ny famatsian-drano an’ilay firenena ny ony lehibe roa Amu-Daria sy Murgab, izay mivarina any atsimo-atsinanana.

Ny Tiorkmena no vahoaka maro anisa amin’ny mponina any Tiorkmenistàna (75%). Miteny amin'ny fiteny tiorkika (ny fiteny tiorkmena) izy ireo ary manaraka ny fivavahana silamo. Ny Rosiana sy ny Ozbeka koa dia betsaka any. I Tiorkmenistàna no firenena vitsy mponina indrindra any Azia Afovoany: 10 isaky ny km2 ny hakitroky ny mponina. Monina any ambanivohitra ny ankabeazan’ny mponina.

Na dia eo aza ny toetaniny maina dia miompana amin’ny fambolena sy ny fiompiana ny toekaren’i Tiorkmenistàna noho ny fisian’ny fitarihan-drano. Volena any ny landihazo ary ompiana betsaka any ny ondry. Manana harena an-kibon'ny tany betsaka koa i Tiorkmenistàna, ka isan’izany ny solitany sy ny etona voajanahary.

Repoblika sôsialista sôvietika taloha (tao amin'ny Firaisana Sôvietika) i Tiorkmenistàna, izay nahazo ny fahaleovantenany tamin’ny taona 1991. Mpikambana ao amin'ny Fianakaviamben’ny Fanjakana Mahaleo Tena (*Communauté des États Indépendants* -- CEI) izy taloha nefa niala tamin'ny taona 2007.

## Jereo koa
**Firenena ao Azia:**

Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Tiorkia - Tiorkmenistàna - Vietnamy.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Sanedrina

Ny '''Sinedriôna''' na **[[Sanedrina]]** dia ny antenimiera mpanao lalàna sy fitsarana tampony teo amin' ny Jiosy izay nivory ao Jerosalema nandritra ny fanjanahan-tany rômana sady nanam-pahefana tamin' ny Jiosy tao Palestina (faritra) sy tany am-pielezana. Voalaza ao amin' ny Filazantsaran' i Matio ao amin' ny Baiboly fa notsarain' ny Sanedrina iray manontolo i Jesoa na Jesosy alohan' ny hanomboana azy tamin' ny hazo fijaliana (Mat. 26.66).

Ilay mpahay tantara jiosy Flavio Jôsefa dia miresaka ny amin' ny sanedrina matetika ao amin' ny boky nosoratany atao hoe *Antiquitates Judaicae*.Na dia rava aza ny Fanjakana jiosy tamin' ny taona 70 tal. J.K. dia  nisy ihany ny Sinedriôna izay nafindra tamin' ny tanàna lehibe sasany. Nisahana ny raharaham-pitsarana sy ny raharaham-pivavahana jiosy ny sinedriôna. Misy lahatsoratra ao amin' ny Mishna izay mamaritra ny fahefana sy ny fiasan' ny sinedriôna. Neken' ny Fanjakana Rômana ny fitsarana nataony momba ny raharaha anatiny amin' ny samy Jiosy hatramin' ny taona 425.

Olonkendry manam-pahaizana momba ny lalàna jiosy miisa 71 no mikambana ao aminy. Ny mpisoronabe no nitarika azy. Nisy ny atao hoe *sinedriôna kely* na *sanedrina kely* izay nahitana fara-fahavitsiny mpikambana 25 ny isan-tanàna lehibe. Efa nisy ny sanedrina tamin' ny fotoana nanapahan' i Antiôkosy Lehibe na Antiôkôsy III (242-187 tal. J.K.), nefa ny teny hoe *sanedrina* na *sinedriôna* dia tsy fandre raha tsy tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K. Rehefa tsy nisy intsony ny sanedrina dia ny fitsaran' ny raby no nisolo azy ireo.

## Jereo koa

* Mpisorona jiosy
* Mpanoradalàna
Mediana (vahoaka)

Ny **Mediana** na **Meda** dia vahoaka nonina tao amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Iràna ankehitriny, mpifanolo-bodirindrina amin' ny Persiana (na Persa). Nivavaka amin' andriamanitra maro ny Mediana ary ny mpisorona dia nivondrona amin' ny antoko atao hoe magy na majy.

I Media dia faritra tranainy tany Azia any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Iràna ankehitriny. Ny Mediana sy ny Persiana mpifanolo-bodirindrina aminy dia niteny fiteny indô-Iraniana akaikin' ny fiteny persiana taloha. Tsy dia fantatra loatra ny momba ny kolontsaina mediana.

## Tantara
Nanomboka tamin' ny taona 835 tal. J.K. eo ho eo, ireo fokom-pirenena mediana dia nofehezin' ny mpanjakan' i Asiria. Manodidina ny taona 715 tal. J.K., ilay mpitarika mediana Dayaukku, izay nantsoin' i Herôdôtôsy hoe *Deioces*, dia nitarika fikomiana tsy nahomby tamin' ny mpanjaka Sargôna II (taona 722-705 tal. J.K.). Noheverin' ny mpandimby azy ho mpanorina ny tarana-mpanjaka mediana i Dayaukku. Tatỳ aoriana, dia nisy mpitarika mediana iray hafa fantatra tamin’ ny anarana grika hoe Phraortes (675-653 tal. J.K.) nampiray ny fokom-pirenena mediana ka nandroaka ny Asiriana. Novonoin’ ny Skitiana, izay nanafika an’ i Media avy any avaratra-andrefana, i Phraortes.

Ny zanak' i Phraortes, atao hoe Cyaxares (625-585 tal. J.K.), dia nanangana ny renivohiny tao Ekbatana (i Hamadān ankehitriny ao Iràna). Nandroaka ny Skitiana hiala tao Media izy tamin’ ny 625, ary resiny koa ny Persiana. Nanafika ny Asiriana izy avy eo ary nahafaka ny tanànan’ i Asur tamin’ ny taona 614 tal. J.K. Niray hina tamin’ ny fanjakan’ i Babilôna nahaleo tena izy, ka naka an’ i Ninive ary nanongana ny Empira Asiriana tamin’ ny taona 612. Nanitatra ny fanjakany hatrany amin’ ny faritra atsinanan’ i Anatôlia manontolo i Cyaxares avy eo. I Astyages zanany lahy no nandimby azy (584-550 tal. J.K.).

Nikomy ny Persiana, teo ambany fitarihan’ i Kirôsy Lehibe, tamin’ ny 550 tal. J.K. Niaraka tamin’ ny ampahany tamin’ ny tafika mediana teo ambany fitarihan’ i Harpago iray izy ireo, ka naka an’ i Ekbatana ary nesoriny ny mpanjakan’ ny Mediana. Nanomboka tamin’ io andro io dia lasa mpanompon’ i Persia i Media; noheverin’ ny Persiana ho nitovy taminy anefa ny Mediana, ka nanjary iray ihany izy roa tonta.

## Jereo koa

* Vahoaka iraniana
* Fiteny iraniana
* Iràna Lehibe
* Persia
Vahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha:
* Alàna - Baktriana - Daha - Koarezmiana - Masageteana - **Mediana** - Partiana - Persiana - Sagartiana - Saka - Sarmatiana - Skitiana - Sôgdiana - Kimeriana.
Magy ao amin' ny Baiboly

Ny magy na majy dia ilazan' ny Filazantsara araka an' i Matio ireo mpivahiny izay notarihin' ny kintana iray avy any atsinanana ho any Israely mba hitsaoka an' i Jesoa vao teraka.

## Ny Magy ao amin' ny Filazantsaran' i Matio
Tamin' ny fahatongavany tao Jerosalema dia nankao amin' ny lapan' i Herôda Lehibe izy ireo mba hamotopototra tsara ny amin' ny toerana misy an' ilay zaza vao teraka, dia i Jesoa. Namaly i Herôda fa tsy mahafantatra ny amin' izany. Taitra tamin' ny fanamafisana avy amin' ny soratry ny mpaminany ny mpanjaka. Nefa nanafatra ny magy izy mba hiverina eo aminy hanambara aminy ny mombamomba an' ilay zaza. Nampiasa saina an' i Herôda ny nandrenesany an' izany. Notarihin' ilay kintana ireo magy ka tonga tao Betlehema tao amin' ny tranon' omby nandrian' ilay zaza ka nanome azy volamena sy zavamanitra ary miora.

Nahazo fampitandremana tamin' ny anjely tamin' ny alalan' ny nofy ny magy ka tsy niverina intsony tany an-dapan' i Herôda. Nanapa-kevitra ny hamono ny zaza vao teraka rehetra ny mpanjaka.

## Ny Magy araka ny lovantsofina
Araka ny lovantsofina izay tsy voarakitra ao amin' ny Filazantsara dia miisa telo ny magy ka izao avy ny anarany: i Baltazara sy i Melkiôra ary i Gaspara.

## Jereo koa

*Magy (teo amin' ny tantara)
*Noely
*Fahaterahan' i Jesoa
Timôte

I Timôte na Timôty dia mpianatr' i Paoly avy any Tarsôsy sy mpanaraka azy mandeha. Araka ny lovantsofina dia notendren' i Paoly ho evekan' i Efesôsy (Efeso na Efezy) izy. Teraka tao Listra ao akaikin' i Kônia ao Torkia tao amin' ny faritr' i Likaônia i Timôte. Grika ray sy Jiosy na Jody reny izy. Nanaiky ho foràna izy mba tsy hanafintohina ny Jiosy (Asan' ny Apôstôly 16:3).

Amin' ny teny grika ny anarany dia Τιμόθεος / *Timótheos*, izay avy amin' ny hoe *timao*, "manome voninahitra" sy *theos*, "Andriamanitra", ka midika hoe "manome voninahitra an' Andriamanitra".

Tamin' ny fotoana nahefeno fanahiana an' i Paoly dia nanotra Epistily voalohany izay nanome toro hevitra ho azy mba hitandrina. Tamin' ny namonjana an' i Paoly fanindroany alohan' ny hahafatesan' i Paoly dia nanoratra ny Epistily faharoa ho azy indray izay nampiantso azy ho tonga haingana.

## Jereo koa

* Epistily voalohany ho an' i Timôty

* Epistily faharoa ho an' i Timôty
Jentilisa

Ny **Jentilisa** na **Jentily** dia ny olona tsy Jiosy izay atao amin' ny ny teny hebreo hoe *גוים* / *Goyim* (na *גוי* / *Goy* raha tokana) na ny olona tsy Kristiana fa mpanompo sampy ao amin' ny literatiora kristiana.

Avy amin' ny teny latina hoe *gentilis* io teny io, izay midika hoe "olon' ny vahoaka iray" na "olon' ny firenena iray", izay nisampana avy amin' ny teny hoe *gens* izay midika hoe "foko", "vahoaka", "fianakaviana".

Ny teny nogasina hoe *jentilisa* na *jentily* dia nampiasain' ny mpadika teny handikany ny teny hebreo hoe גוי‎  / *goy* sy ny hoe נכרי‎ / *nokhri*, izay hita ao amin' ny Baiboly hebreo, sy ny teny grika hoe ἔθνη / *éthnē* ao amin' ny Testamenta Vaovao. Ny teny fototra hoe *goy* sy ny hoe *ethnos* dia manondro ny "olona", ny "vahoaka" na ny "firenena" sady samy nampiharina hanondroana ny Israelita sy ny tsy Israelita ao amin' ny Baiboly.
Galatia

I **Galatia** dia faritra ara-tantara tany Anatôlia (manodinina an' i Ankara, any Torkia ankehitriny), izay nonenana vahoaka selta nifindra monina tao tamin' ny Andro Taloha, tokony ho tamin' ny taona 279 tal. J.K. Ny fanjakan' i Pônto sy i Paflagônia no mamaritra azy ao avaratra, i Kapadôkia no ao atsinanana, ny fanjakan' i Pergamôsy no ao atsimo ary i Bitinia no ao andrefana. Atao hoe Galatiana ny vahoaka nonina tao. Ny lovantsofina kristiana dia milaza fa nanoratra taratasy ho an' ny Kristiana tao Galatia i Paoly, dia ny *[[Epistily ho an' ny Galatiana]]*.

## Jereo koa

* Gaoloà

* Galia
Fahasoavana (kristianisma)

Ny **fahasoavana** ao amin' ny fivavahana kristiana dia ny fanampiana na tombotsoa manokana omen' Andriamanitra maimaimpoana ny olombelona mba hamonjena sy hanamasinana azy ka izany dia ny fahafahana amin' ny fanamelohana mandrakizay. Ilazana ny famelan-keloka sy ny fitiavana sy ny famindram-po ary ny fahatsaran-tsitrapon' Andriamanitra koa izany. Izany no hevitr' io teny io ao amin' ny Testamenta Taloha. Ao amin' ny Testamenta Vaovao kosa ny fahasovana dia miaraka amin' i Jesoa Kristy satria ny fahasoavana tsy manam-petran' Andriamanitra dia ambara ao amin' ny fahafatesan' i Kristy izay nanavotra ny olombelona.

Tany Andrefana dia nodinihin' ireo teôlôjiana ny fifandraisan' ny fahasoavana sy ny safidin' ny olombelona; ka niadian-kevitra sy nifanoheran' izy ireo ny fahombiazana na ny fahampian' ny fahasoavana hahazoana famonjena. Niteraka fiheverana ny fanendren' Andriamanitra rahateo izay ho voavonjy na ny tsy ho voavonjy (predestinasiôna) ny fiheverana ny fahasoavana.

## Amin' ny fiangonana katôlika
Ao amin' ny fiangonana katôlika, ny fahasoavana dia ilazana ny hatsaram-po fara tampony sy maimaimpoana ary tsy ara-drariny asehon' Andriamanitra ny olona, hatramin' ny mandrakizay, amin' ny fiantsoan' Andriamanitra ny olona hizara ny fiainany aminy. Ny fahasoavan' Andriamanitra no mamonjy antsika.

## Amin' ny fiangonana ôrtôdôksa
Ho an' ny Ôrtôdôksa kosa, "ny foto-pampianarana ny amin' ny fahasoavana dia avy amin' ny tenim-pinoana mahafaobe ny amin' ny hery avy amin' Andriamanitra. Ny fahasoavana na fahazavana mampanana fomba araka an' Andriamanitra dia tsy ny maha Andriamanitra an' Andriamanitra fa ny heriny", hoy i Gregoire Palamas. Izany hery mampiray antsika amin' Andriamanitra izany no manatanteraka ny fahatongavantsika ho araka an' Andriamanitra. Ny fahasoavana dia ny fanomezan' Andriamanitra tombontsoa manokana tsy ara-drariny ho an' ny olombelona (ohatra, ny famonjena amin' ny alalan' ny fahasoavana).

## Amin' ny fiangonana prôtestanta
Ho an' ny Prôtestanta dia ilazana ny fanomezana ny olombelona ny famonjena maimaimpoana ao amin' i Jesoa Kristy izay mitarika ho amin' ny finoana izany. Ny maha izy azy ny olona iray eo anatrehan' Andriamanitra dia tsy miankina amin' ny fitiavany an' Andriamanitra na noho ny toetra tsara ananany na ny fahamendrehany na ny toerany eo amin' ny fiarahamonina, fa miankina amin' ny fahasoavana irery ihany (latina: *[[Sola gratia]]*).

## Jereo koa
* Fahasoavana (finoana)
* Predestinasiôna
Fahateraham-baovao (kristianisma)

Ny **fahateraham**-**baovao** (misy koa ny manoratra hoe **fahaterahana** **indray**) dia zavatra tsapan' ny olona iray izay milaza fa niaina fiterahana ara-panahy noho ny asan' ny Fanahy Masina taorian' ny fibebahany amin' ny fahotany ka nahatonga azy hihavana indray amin' Andriamanitra. Aorian' ny fahateraham-baovaon' ny fanahiny dia atsoina hoe "zanak' Andriamanitra" io olona io. Izany fahatsapana momba ny fiovam-po izany dia singa iray lehibe ao amin' ny kristianisma evanjelika

## Ny fahateraham-baovao ao amin' ny Evanjelisma
Miaiky ny asam-panavotana nataon' i Kristy amin' ny alalan' ny fieken-keloka sady misafidy manokana ny hanolotra ny fiainany amin' i Jesoa mba hahazo ny fonomezam-pahasoavan' ny famonjena izay mifandray amin' ny fahateraham-baovao ny Kristiana evanjelika. Ny batisan' ny olon-dehibe anabatista dia matetika manambara izany fanapahan-kevitra izany.

### Ny fahateraham-baovao ao amin' ny Pentekôtisma
Araka ny finoan’ ny Pentekôtista dia hitoetra ao amin’ ny olon-drehetra voavonjy marina ny Fanahy Masina sady miasa amin’ ny alalan’ izy ireo. Ny olona avy novonjena tamin’ ny alalan’ ny fahateraham-baovao mitohy dia miova tsikelikely ka amin’ ny farany dia hiray amin’ ny Tenan' i Kristy amin’ ny alalan' ny fiombonany amin’ ny Fiangonana. Mahatonga ny Kristiana ho vaovao sy hohamarinina ny fahateraham-baovao ary manomboka amin’izay. Ny lalan’ ny famonjena (latina: *ordo saluto*) (dingana mankany amin’ny famonjena) dia mitarika amin' ny famonjena ny fanahy ny asa fanamasinana ataon’ ny Fanahy Masina.

## Jereo koa

* Batisan-jaza
* Batisan' ny Fanahy Masina
* Batisan' ny mino
Sinabang

**Sinabang** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Aceh ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 15000 mponina tamin'ny taona 2013.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Aceh

## Tsiahy
Parapat

**Parapat** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Sumatra Avaratra ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 10000 mponina tamin'ny taona 2016.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Sumatra Avaratra

## Tsiahy
Trucuk

**Trucuk** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Java Afovoany ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 23584 mponina tamin'ny taona 2012.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Java Afovoany

## Tsiahy
Munduk

**Munduk** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Bali ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 6200 mponina tamin'ny taona 2010.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Bali

## Tsiahy
Laikit, Laikit II (Dimembe)

**Laikit, Laikit II (Dimembe)** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Sulawesi Avaratra ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 8000 mponina tamin'ny taona 2008.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Sulawesi Avaratra

## Tsiahy
Manismata

**Manismata** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Kalimantan Andrefana ao Indonezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 18888 mponina tamin'ny taona 2018.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Indonezia
** Kalimantan Andrefana

## Tsiahy
Betsaida

I **Betsaida** dia tanàn-dehibe tany Galilea izay niorina tao ampita avaratra-atsinanan'ny farihin'i Tiberiada (na Tiberiasy) tsy lavitra ny toerana ivarinan'ny ony Jordana (na Joridany). Renivohitry ny faritany tapahin'i Filipo zanak'i Heroda (taona 4 tal. J.K. hatramin'ny taona 34 taor. J.K.) i Betsaida.

## I Betsaida araka ny Baiboly
Tanàna nonenan'ny apostoly Petera sy i Andrea rahalahiny ary i Joany sy i Jakoba Zokiny rahalahiny i Betsaida, araka ny voasoratra ao amin'ny Testamenta Vaovao. Araka ireo Evanjely sinoptika dia mety nanana trano fonenana tany Kafarnahoma  (na Kapernaomy) eny ampitan'i Jordana i Petera. Avy ao Betsaida koa i Natanaela sy ny apostoly Filipo araka ny Evanjelin'i Joany. I Petera sy i Andrea sy i Joany ary i Jakoba Zokiny dia mpanjono teo amin'ny farihin'i Tiberiada hatramin'ny nihaonany tamin'i Jesosy izay nilaza tamin'izy ireo ny tokony handaozany izany raharahan'izy ireo izany mba hanaraka azy hitory ny vaovao mahafaly amin'ny olombelona rehetra.

Araka ny Filazantsara dia tao amin'ny farihy Tiberiada teo akaikin'i Betsaida no nitsangantsanganan'i Jesosy teny ambony rano. Araka ny Evanjelin'i Marka (Mar. 8.23 snm) dia nanasitrana lehilahy jamba tao Betsaida tamin'ny alalan'ny fametrahan-tanana i Jesosy.
Getsemane

I **[[Getsemane]]** na '''Getsemany''' dia sahan'oliva eo am-pototry ny Tendrombohitra Oliva eo akaikin'i Jerosalema. 

Tamin'ny andron'ny Tempoly Faharoa tao Jerosalema dia toera-malalaka i Getsemane ka rehefa tonga ny fotoana firavoravoana amin'ny fivahiniana masina dia eo no itoeran'ny vahoaka tsy mahita trano honenana. 

Araka ny Filazantsara (Mat. 26.36) dia tao Getsemane i Jesosy no nitokana hivavaka miaraka amin'ireo mpianany sisa noho ny alahelony ny famadihan'i Jodasy azy ny omalin'ny hisamborana azy.
Maria Magdalena

I **Maria** **Magdalena** na **Maria** **Madelena** na **Maria** **avy** **any** **Magdala** dia vehivavy resahina ao amin' ny Testamenta Vaovao izay nafahan' i Jesoa tamin' ny fangejan' ny demony sady isan' ny nisehoany taorian' ny nitsanganany tamin' ny maty sady nampandre koa ny mpianatra hafa ny amin'izany. Heverina ho ilay vehivavy mpanota nanosotra menaka manitra ny tongotr'  Jesoa i Maria Magdalena ka lasa mpianatr'i Jesoa koa sady ampitovina, araka ny Evanjelin' i Joany (Joa. 12.3), amin'i Maria rahavavin' i Marta. Voaresaka matetika kokoa noho ny ankamaroan' ny Apostoly i Maria Magdalena ao amin' ny Filazantsara.
Yoshino-chō

**Yoshino-chō** dia tanàna ao amin'ny prefektioran'i Nara ao Japana.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 8829 mponina tamin'ny taona 2017.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Japana
** Nara

## Tsiahy
Chōfu

**Chōfu** dia tanàna ao amin'ny prefektioran'i Tokyo ao Japana.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 212977 mponina tamin'ny taona 2018.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Japana
** Tokyo

## Tsiahy