open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Masoandro

Ny **Masoandro** (marika: ) dia kintana eo anivon'ny rafi-planeta misy ny Tany atao ho Rafi-planetan'ny Masoandro. Ny savaivony dia mirefy 1 392 000 km eo ho eo (in-109-n'ny savaivon'ny Tany). 99.86%-n'ny lanjan'ny Rafi-planetan'ny masoandro ny lanjan'ny masoandro, ao ny asteroida, ny komety ary ny fajiry. Ny masoandro dia voaorin'ny hidirozenina (73%), helioma (26%) ary ny 3% sisany dia zavatra toy ny okzizenina, ny argôna, ny neôna, ny vy sy karbônina.

Eny an-danitra, fotsy ny lokon'ny masoandro, mety mivadika mavomavo koa ny masoandro noho ny habaka. Ny sokajin'ny masoandro dia G2V, tenenina tsotra hoe kintana mavo noho ny sandrahany mavo-maintso eo amin'ny ilotro. Ny 52 dia manondro ny hafanana eo amin'ny velaran'ny masoandro: 5,780 K (5,510°C.) ny V (isa romana midika "dimy") dia kintana manome ny hazavany amin'ny alalan'ny fitsonika niokleary mampiasa hidirôzenina (manatsonika hidirôzenina mba hivadika helioma). Tahaka ny 85%-n'ny kintana misy ao amin'ny galaksia ny masoandro (ny 15% mijanona dia kintana kely dia kely na kintana vaventy. Ny fehibory mafanan'ny masoandro dia mivelatra lalandava hatrany amin'ny 100 UA (fr. Unité astronomique) any ho any. Ny bola anelan-kintana (fr. "interstellaire") na heliosfera, dia rafitra ngeza indrindra ato amin'ny Rafi-planetan'ny masoandro.

## Jereo koa

* kintana
* fajiry

### Rohy ivelany

#### Miteny anglisy
* Nasa SOHO (Solar & Heliospheric Observatory) satellite
* National Solar Observatory 
* Astronomy Cast: The Sun
* A collection of spectacular images of the sun from various institutions (The Boston Globe)
* Satellite observations of solar luminosity 
* Sun|Trek, an educational website about the Sun
* The Swedish 1-meter Solar Telescope, SST 
* An animated explanation of the structure of the Sun  (University of Glamorgan)
* The Futur of our sun
Fiteny hindỳ

Ny **fiteny hindỳ** (amin' ny fiteny hindỳ: हिन्दी / *hindī*) dia tenim-pirenen' i India. Ny isan' ny olona mampiasa ny fiteny hindỳ dia misy 480 tapitrisa eo ho eo, 360 tapitrisa amin' ireo no manao ny fiteny hindỳ ho fitenin-dreny. Amin' ny lafiny ôfisialy dia nampiasaina ho *[[lingua franca]]* any India ny fiteny hindỳ, kanefa 40 isan-jaton' ny olona fotsiny no mampiasa io fiteny io any India. Any avaratr' i India no misy ny ankabeazan' ny mpiteny hindỳ. Fiteny voasokajy ao amin' ny ratsana arianin' ny fiteny indô-eorôpeanina io fiteny io, nipoitra avy amin' ny fiteny sanskrity sy prakrity, soratana amin' ny alalan' ny abogida devanagari.

Mitovy be amin' ny fiteny hindỳ ny fiteny ordò fa soratana amin' ny abidy arabo, amin' ny fiova persana. Be teny avy amin' ny fiteny persana sy avy amin' ny fiteny arabo ny fiteny ordò. Mifanakaiky be ny ava-peon' ireo fiteny ireo ary, talohan' ny fisarahan' i India sy i Pakistàna tamin' ny 1947, fiteny iray ihany ireo, ary *Hindustani* no anaran' ilay fiteny.

## Jereo koa

*Fiteny ordò
* India

### Rohy ivelany

#### Miteny frantsay
* Dictionnaire hindi
* Conjugueur hindi
* La fiteny hindî (données linguistiques et bibliographie) 
* Dictionnaire Freelang - Dictionnaire hindi-français/français-hindi.
* Clavier hindi en ligne
Ôksizenina

Ny **ôkzizenina** dia singa simika manana lahatra atômika 8 ary manana eva **O**. Ny lanja isam-bentin-kadiriny dia 1,429 kg/m3. Ny ôkzizenina dia 8 % amin' ny lanjan' ny ranomasina, 46 % amin' ny lanjan' ny hoditany, 23,1 % amin' ny lanjan' ny rivotra (diôkzizenina, ôzônina). Amin' ny hafanana sy tsindry manara-penitra (25&nbsp;°C, 1 Bar) dia etona diatômika ny fisehon' ny ôkzizenina, roanôkzizenina (*dioxygène*) ny anarany, manana raikipohy simika O2. Io no ôkzizenina anatin' ny soson-drivotry ny tany (atmôsfera).

Avy amin' ny teny grika hoe ὀξύς / *oxys* "asidra", sy -γενής / *-genēs* "mpamokatra" ny teny hoe *ôksizenina*.

Ny ôzônina indray (telonôkzizenina) dia etona metastabla misy any amin' ny haambo 40-50 km any ho any, ary tantavaniny ny taratra ankoatra ny volomparasy tonga eto amin' ny tany. Hatry ny taona 1970 dia mihamihakatra ny habetsan' ny ôzônina ety ambany noho ny fandotoan-drivotra. Vokatry ny hoton' ny ôksidan' azôta avy amin' ny solika amin' ny andro mafana ny ôzônina, ary lasa ôzônina ilay ôksidan' azôty rehefa misy taratra ankoatra ny volomparasy. Ratsy ho an' ny fahasalamana sy mampiharafesina ny ôzônina.

Na dia roanôksizenina aza ny 21 % amin' ny rivotra (amin' ny hadiry), 30 % amin' ny rivotra ny lanjany tamin' ny Vanimpotoana Karbônifera, noho ny fisian' ny alan' ampangabe teo amin' ny Pangaia.
Karbônina

Ny **karbônina** dia singa simika manana eva **C** ary manana lahatra atômika 6. Ny lanja atômikany dia 12,0107. Efa nisy teto an-tany ny karbônina hatry ny fisian' ny masoandro: vita avy amin' ny niokleôsintezin' ny kintana nipoaka ny karbônina talohan' ny fiforonan' ny masoandro sy ny fajiry. Ny dilatra, ny arintany, ny solitany, ny manjarano (amin' ny pensily) ary ny diamondra dia ahitana karbônina na karazana karbônina mihitsy Ny diamondra dia mety misy ao anatin' ny kimberlitan' ny afotroa, indrindra any Afrika Atsimo sy any Arkansas. Mety misy diamondra kely varavety anatin' ny vato avy any amin' ny habakabaka. 

Tsy nisy ny karbônina tamin' ny fotoan' ny Big Bang (niokleôsintezy voalohany) satria tsy niaraka ny fepetra ilaina (haingana loatra ny fihamangatsiaka sy ny fiitaran' ny tontolo).

Ny kintana mavesatra no "mamorona" ny karbônina, avy amin' ny heliôma (fiota alfa telo)

## Etimôlôjia

Ny teny hoe *karbônina* dia avy amin' ny fiteny latina *carbo* midika hoe "arina".

## Miratoerana

Manana miratoerana roa ny karbônina: ny 12C (98,89 %) sy ny 13C (1,11 %).

Ny radiômiratoerana 14C dia manana fe-potoana 5&nbsp;730 taona, ary ampiasaina amin' ny fidatiana zavatra arkeôlôjika hatramin' ny faha 50&nbsp;000 taonany. Noho ny fipoaka termôniokleary atao eny amin 'ny soson-drivotra, tsy afaka ampiasain' ny arkeôlôgy ny fidatiana zavatra amin'ny alalan' ny karbônina 14.

Ny radiômiratoerana 11C dia manana fe-potoana 20 minitra. 

## Jereo koa

* Diamondra
* Alkôla
* Karbiora
* Arintany
* Antrasita

### Rohy ivelany
*  Los Alamos National Laboratory - Carbon
*  WebElements.com - Carbon
*  EnvironmentalChemistry.com - Carbon
*  Schenectady County Community College - Carbon
Silisiôma

Ny **silisiôma** dia zavatra simika voasokajy amin'ny vatovelona. Ny evany dia Si ary ny isa atômikany dia 14. Zavatra anisan'ny betsaka indrindra ny silisiôma eo aorian' ny ôksizenina. Tsy misy amin' ny toetrany malalaka izy fa orina: roanôksidana silisiôma SiO2, silisy (vovoka, koartsa, kristôbalita sns...) na silikaty hafa (feldispata, kaôlinita, sns...)

Ny teny hoe *silisiôma* dia avy amin' ny teny frantsay hoe *silicium,* izay avy amin' ny teny latina hoe *silex, silicis* midika "vato" na "vatoafo".

## Jereo koa

### Rohy ivelany

* Bibliografia momban'ny biôlôjian'ny silisiôma 
*  Solar Grade Silicon: Show stopper or infinite source , Jan Bultman and Bart Geerligs, Energy Research Center of the Netherlands, 2005.
Fianakaviana (kolontsaina malagasy)

Ny **fianakaviana** amin' ny kolontsaina malagasy dia ny fitambaran' ny ray sy ny reny ary ny zanaka.

Ny anambadian-kiterahana, hoy ny Ntaolo, ka ny zanaka no mamy indrindra amin' ny Malagasy ary antsoina hoe "sombin' ny aina". Ny zokiny indrindra amin' ny zanaka dia atao hoe "matoa", ary ny zandriny indrindra dia atao hoe, "fara"; ary ny eo antenatenany, na firy na firy isany, atao hoe "aivo"; koa ny zanaka lahy teraka voalohany indrindra dia atao hoe "lahimatoa"; ny farany indrindra atao hoe "faralahy" na "faravavy" raha vehivavy, ary ny eo anelanelan' ireo dia atao hoe "lahiaivo" avokoa na firy na firy, ka ny fiantsoana na fonononana azy dia atao hoe "Andrianaivo".

## Ny tokantrano

Rehefa lehibe ny zanaka lahy dia lasa mivoaka hanambady, ny zanaka vavy kosa avoaka hanambady, ka manorin-tokantrano hafa. Mitombo isa amin' izay ny fianakaviana: ny ray aman-drenin' ny zanaka manambady dia miantso ny vadin-janany hoe "vinanto" ary ireo kosa manao azy ireo hoe "rafozana", ny iray tamp-po amin'ny vady dia "zaodahy" ary antsoina hoe "ranaotra".

## Jereo koa

* Fianakaviana
* Ankohonana
Châteauroux

I **Châteauroux** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Châteauroux, ao amin'ny departemantan'i Indre, ao amin'ny faritr'i Centre-Val de Loire, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 36044.
I Jean-François Mayet no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008&ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Castelroussine
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Châteauroux dia 46386 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2009.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 132 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 164 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 46.8103° ary 1.6911° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
*  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Tanjona Vohimena

Ny **Tanjona Vohimena** na ***Cap Sainte-Marie*** amin' ny teny frantsay, dia tanjona any atsimon' i Madagasikara. Any amin' ny Tanjona Vohimena no misy ny Tahirin-javaboary manokan' ny Tanjona Vohimena (na *Réserve spéciale du Cap Sainte-Marie*) izay nosokafana tamin' ny taona 1962.

## Jeôgrafia

Ny haambon' ilay toerana dia 100 hatramin'ny 200 m eo ho eo. Ny velarantan' ilay valam-pirenena (Valan-javaboarim-pirenenan' ny Tanjona Vohimena na *Parc National du Cap Sainte-Marie*) dia 17,5 km2. 

Ny toetany manodidina ny Tanjona Vohimena dia maina sady mafana mandava-taona. 19-23° eo ho eo ny hafanana,

## Ny zavamaniry sy ny biby
Ny zavamaniry any amin' ny tanjona vohimena dia hazo na voninkazo misy tsilo

## Jereo koa
* Madagasikara
* Faritan' i Toliara

* Tanjona Bobaomby (Cap d'Ambre)
* Tanjona Belao (Cap Bellone)
* Tanjona Masoala (Cap Masoala)
* Tanjona Vilanandro (Cap Saint-André)
* Tanjona Vohimena (Cap Sainte-Marie)

## Rohy ivelany
* ny tondron'ny T. Vohimena sy ny fisiany amina saritany
Cumulus

Amin'ny fandinihana ny toetr'andro, ny **cumulus** dia rahona. Ao amin'ny rihana ambany izy (fofotra < 2 km) fa mety mihakatra amin'ny rihana anivo ary manana hatevina mihoatra ny roa kilometatra. Raha mitsingilahila ny fepetra sy ny lanjan-drivotra manodidina azy, afaka mivadika *cumulus congestus* manana endrikana tilikambo izy ary mety mivadika cumulonimbus raha mafana ny andro.

Ny cumulus dia rahona manana endrika ho azy manokana ary mora fantatra. Manana endrikana soflera izy, ny fanononana ara-tononkalony dia « ondry mandrahona »

## Jereo koa

* Rahona
* Cumulo-nimbus

### Rohy ivelany
* [fandinihana rahona nataon'i [Environnement Canada]]
Stratocumulus

Ny **stratocumulus** dia karazan-drahona misy amin'ny rihana anelanelan'ny 500 - 2500 metatra.

## Jereo koa
* Rahona

### Rohy ivelany
#### Miteny anglisy
* Clouds-Online.com Cloud Atlas with many photos and description of the different cloud genus 
* National Science Digital Library - Stratocumulus 
* Muriel Martin Online - Stratocumulus Cloud 
* [WW2010 University of Illinois - Stratocumulus Clouds](http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/cld/cldtyp/lw/strcu.rxml)
* BBC Weather Centre - Types of Cloud - Stratocumulus and Altocumulus
499

* Sina : Fahafatesan'i Xuanwudi, avy amin'ny anarany Tuoba Ke (T’o-pa Ki’ao) na Yuan Ke, mpanjakan'ny Wei Avaratra (499-515).

* Ny mpanjaka Persana Sasanida Kavadh Voalohany dia manamafy ny hasiny amin'ny alalan'ny fanovana ny tao palatina manokana. 

* Lasan'ny Sasanida ny Jeorjia
500

## Zava-nitranga

### Azia

* Ady an-trano ho an'ny fandimbiasana any Persa.

* Fivoaranan'ny hetsika sosialy sy relijiosin'i Mazdak any Persa.

* Mihirakula, zanak'i Toramān, sefon'ny Hiona Fotsy (huns hephtalites) manafika ny India Avaratra, mandroban'ny fanjakana kusānan'i Ganghara ary namotika ny fanjakan'i Gupta.

* Niditra tany Japana ny Bodisma avy any Korea (500-522)

### Eoropa

* Nandresy ny Borgaondy any l'Oyche sy any Dijon i Clovis

## Fahafatesana

* Zu Chongzhi, Mpanao matematika sinoa.
501

## Zava-nitranga

* Sina : ny mpanjaka Xuanwudi dia nandraoka (requisition) olona 5 hetsy mba hanamboatra ny renivohiny Luoyang.

* India : Pushyabhitu, mpanjakan'i Thaneshwar, dia namorona ny dinastian'ny Vardhamana nankaha tao Thaneshwar akaikin'i Lahore. i Prabhakara-Vardhana, anisan'ny handimby azy, zanaka printsesy Gupta, dia namelatra ny fianjadiany avy nandresy ny Hiona.
502

## Azia Atsinanana

* Any Sina, Tonga any Nanjing i Xiao Yan ary manery ny fitondrana Qi hanome azy ny fahefana izy. Namorona ny dinastia Liang izy (tapitra tamin'ny 557) 

* Miasa ho an'ny dinastia Liang ilay mpanoratra Liu Xie

## Azia Andrefana

* Miady amin'ny Fanjakana Romana Atsinanana ny Persa noho ny Romana tsy manaja ny dinan'ny 442. Mandroba ny tanàna amoron-tsisitanin' Amida ny Persa any avaratry ny Mezôpôtamia.

* Ho an'ny mpaminany Mazdak, loharanon'ny ratsy rehetra ny fananana.
503

## Azia Atsinanana

* Any Korea, ny anarana vaovaon'ny fanjakan'i Saro dia Silla.
* Lasa mpanjakan'ny Guptan' India i Bhānugupta (503-530).
* Masina Césaire, evekan' Arles (503-542)
WikiTaxi

**WikiTaxi** dia rindrankajy iray ahafahana mijery ny lahatsoratra ao amin'ny Wikipedia tsy mila internet, tsy mila rindrankajy hafa. Izany hoe tsy mila mi-install MediaWiki na Apache na PHP. 

Ilay Wikitaxi io no ampidirina miampy ny dump an'ny database Wikipedia dia ampy. Ilay lanjan'ny WikiTaxi dia latsaky ny 1Mo fa ilay ny database no mety mavesatra : 800 Mo ho an'ny wikipedia frantsay ary 3Go ho an'ny wikipedia anglisy. Mety ho ampiasaina ho an'ny fanamboarana DVD an'ny Wikipedia ny Wikitaxi

## Jereo koa

* Tetikasa Wikipedia 1.0
Jimmy Wales

I **Jimmy Wales**, avy amin'ny anarany **Jimmy Donal Wales**, tenenina hoe Jimbe Wales, teraka tamin'ny 7 Aogositra 1966 tany Huntsville, Alabama, dia mpivarotra Amerikanina. Anisan'ny mpamorona ny FAI Bomis sy ny raki-pahalalàna malalaka wiki sy tsy andoavam-bola Wikipedia izy, izy koa no namorona ny fikambanana Wikimedia sy ny orinasa Wikia.

## Tantaram-piainana
### Fahazazana

Teraka tamin'ny 1966 tany Huntsville (Alabama) i Jimmy Wales. Tsy milaza ny source raha teraka tamin'ny 7 na 8 Aogositra izy. Araka ny fanamarinam-panambadiany amin'i Christine Rohan, teraka tamin'ny 7 Aogositra izy; kanefa eo amin'ny fahazoan-dalana mitondra fiarakodia, teraka tamin'ny 8 Aogositra izy.

### Fianarana
### Asa
#### Bomis.com sy Nupedia
#### Wikipedia sy Wikimedia Foundation

## Jereo koa
### Rohy ivelany ​​​​
#### Miteny frantsay

*  Jimmy Wales : biografia.
*  Jimbo Wales : pejin'i J. Wales eto amin'ny wikipedia.

*  Site officiel et blog personnel 
*  Traduction de l'interview sur slashdot d'Aogositra 2004
*  Wikicities
*  Entretien d'une heure avec Brian Lamb dans l'émission Q&A (questions et réponses) sur la chaîne US C-SPAN (25 sep 2005)
*  « Wikipédia : le fondateur change sa propre bio », sur *[[cyberpresse]]*, .
*  Conférence TED de Jimmy Wales - *How a ragtag band created Wikipedia*, conférence tenue à Monterey en Californie, Aogositra 2006.
504

## Zava-nitranga

* Tonga any Pannonia i Theodoric, ao amin'ny faritan'i Sirmium (Sremska Mitrovica). Avy nandaminan' Italia, miseho hoatry ny sefo matanjana indrindra any Andrefana i Theodoric. 

### Teraka

* Théodebert Voalohany, ho mpanjakan' Aostrazia maty tamin'ny (548)
510

## Zava-nitranga

* Lasa consul romana i Boèce.
* Alaric, mpanjakan'ny Vizigota
* Etiopia, nandimby an'i Taziena i Kaleba, mpanjakan' Aksum (510-558).
* Dhū-Nuwās, mpanjakan'i Himyar (510-525)
* India : ny Hiona Fotsy Toramāna nandroso hatramin'ny lohasahan'i Gange. Nandresin'ny Gupta izy tamin'ny adin' Eran, ao amin'ny Madhya Pradesh akhehitriny.

## Maty

* 17 Jiona : Masina Nectan: masina seltikan'i Hartland (daty nentindrazana).
1997

## Zava-nitranga

* 2-13 Novambra : Fivoriana momba ny fiovan'ny toetr'andro, any Buenos Aires.
* 1 Desambra : Fivorian'ny Firenena Mikambana momba ny fiovan'ny toetr'andro any Kyōtō : firenena 160 no nanapahan-kevitra momba ny fampidinana ny etona mampafana ny rivotra (GES) 5,2% amin'ny 2012.
* 13 Desambra : nanome fahafahana ho an'ny topa ara-bola ny OMC manomboka amin'ny Martsa 1999
* 3-4 Desambra : Fivorian' Ottawa. Dina momba ny fandrarana ny fampiasana, ny fitehirizana sy ny famotehana ny vanja antipersonaly, nosoniavina tany Ottawa. Firenena 35 no hanao sonia io dina hiasa amin'ny 1 Martsa 1999 io. Firenena 50 no tsy hanao sonia, toy ny Etazonia, ny Rosia sy ny Sina.
* Manome fanakorontanana ara-toetrandro ny El Niño manerana ny tany.

### Afrika

* 11 Aprily : Fahataperan'ny ady an-trano any Angola, nanomboka tamin'ny 1977
* 17 Mey : Miditra any Kinshasa ny maramilan'ny AFDL. Fandresen'i Laurent-Désiré Kabila tao afaka tapa-bolana, lasa (niverina) filohan'i Repoblika Demokratikan'i Kongo.
* 25 Mey : Coup d'État any Sierra Leone, mandritra ny ady an-trano, manery ny filoha lany Ahmad Tejan Kabbah handositra any ivelany. Afaka i Johnny Paul Koroma.
* 5 Jiona : Ady an-trano any amin'ny Repoblikan'i Kongo.
* 8 Jiona : i Alpha Oumar Konaré, filoham-pirenen'i Mali, dia manomboka ny fanomezan-dalana 5 taona.
* 2 Aogositra : Charles Taylor, filohan'i Liberia.
* 8 Septambra : Mikambana amin'ny SADC ny R.D.K toy ny Seychelles, niala tamin'ny 1 Jolay 2004.

### Amerika

### Azia
Panamà

I **Panamà** na **Panama** dia firenena any amin' ny farany atsimon' i Amerika Afovoany, eo amin' ny andilan-tany (Andilan-tanin' i Panamà) mampitohy an' i Amerika Atsimo sy i Amerika Afovoany. Mizara sisintany amin' i Kôsta Rika sy amin' i Kôlômbia izy ary manana velarana mirefy 75&nbsp;620&nbsp;km². I Panamá no renivohiny. Ny isan' ny mponin' i Panamà dia 4 337 768 (tombana tamin' ny 2022).

Lalovan' ny Lakandranon' i Panamà, izay mampitohy ny Ranomasimbe Atlantika amin' ny Ranomasimbe Pasifika i Panamà.

Be tendrombohitra ny vohon' ny tanin’ ilay firenena (mamakivaky an' io firenena io amin' ny sakany ny tendrombohitra, avy any andrefana ka hatrany atsinanana) ary andalovan' ny renirano sy ony maro izay midina avy any an-tendrombohitra mankany an-dranomasina ny faritra misy ala.

Samy hafa fiaviana ny mponina ao Panamà: ao ny Amerindiana sy ny Afrikana ary ny Eorôpeana. Katôlika ny ankamaroan' ny Panameana.

Ny loharanon-karena lehibe indrindra ao amin' ilay firenena dia avy amin' ny fampiasana ny Lakandranon' i Panamà, izay lasa lalana lehibe ara-barotra eo anelanelan' i Atlantika sy i Pasifika, nanomboka tamin' ny taona 1914 (tsy mila mihodidina an' i Amerika Atsimo ny sambo).

Fizaran-tanin' i Kôlômbia Lehibe i Panamà talohan' ny fahaleovantenany tamin' ny taona 1903.

## Fiforonan-teny

Betsaka ny teôria misy momba ny fiavian' ny anarana hoe *Panama*. Misy milaza fa avy amin' ny anarana karazan-kazo izany; misy koa ny milaza fa tamin' ny taona nahatongavan' ny mpanjanatany voalohany tany dia betsaka ny lolo (bibikely) amin' ny volana Aogositra ary *panamá* no anaran' ny lolo amin' ny fiteny tompontany. Ny tena malaza tamin' ireo teôria ireo dia ilay vohitra ipetrahan' ny mpanjono manana anarana hoe *Panama*, izay midika  hoe "trondro".

## Jeôgrafia

Firenen' i Amerika Afovoany i Panamà, izay voafaritry ny Ranomasina Karaiba, ny Ranomasimbe Pasifika, i Kôlômbia ary i Kôsta Rika.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panamà -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
1490

## Zava-nitranga
### Afrika
* Nivadika kristianina i Nzinga Nkusu mpanjakan'i Kongo.
* Zimbabwe : Namono an'i Monomotapa Nyahuma i Changamiré Voalohhany. Efatra na dimy taona tety aoriana, i Chikuyo, zanak'i Nyahuma dia namono i Changamire Voalohany ho an'ny famaliam-patin'ny dadany. Raikitra ny ady Changamire sy ny Monomotapa hatramin'ny faran'ny taonjato daha 17.

### Azia

* India : ny dinastian'ny Narasimba dia nilefitra tamin'ny fanjakan'ny « ben'ny rova ». I Narasa Nayaka, mpitondran'ny tafika, dia lasa « mpiaro « ny Empiran'ny Vikayanagar (tapitra amin'ny 1503).

* Ny Portogey Pêro da Covilhã dia tonga tany India amin'ny avy amin'ny Ranomasina Mena.

### Eoropa
Aljebra

Ny **aljebra** dia sampan' ny matematika izay ahafahana manehoa ny toetran' ny fikajiana sy ny famahana ny fampimirana ary mitarika amin' ny fandalinana ny rafitra aljebrika. Ny teny hoe *aljebra* dia avy amin' ny teny arabo hoe الجبر / *al-jabr*. Arakaraka ny vanim-potoana sy ny lentan' ny fandalinana heverina, dia izao no azo amariparitana azy:

* ny aritmetika mivelatra, manitatra amin' ny zavatra sy habe ny kajy mahazatra fanao amin' ny isa;
* ny teôrian' ny fimirana sy ny maromiantoana;
* hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, ny fandalinana ny rafitra aljebrika (resahina ny aljebra ankapobeny).

Ny sehatra fampiharana ny aljebra dia manomboka amin' ny olana aritmetika, izay misahana ny isa, ka hatrany amin' ireo avy amin' ny jeômetria toy ny jeômetria analitikan' i Descartes na ny isa haro. Noho izany, ny aljebra dia manana toerana lehibe eo anelanelan' ny aritmetika sy ny jeômetria, ka ahafahana manitatra sy mampiray ny sehatry ny isa.

Miaraka amin' ny jeômetria, ny fanadihadiana, ny tôpôlôjia, ny fangaro (combinaison) ary ny teôrian' ny isa, ny aljebra dia anisan' ny rantsan' ny matematika madio. Ny ampahan' ny aljebra lazaina hoe fototry ny aljebra dia matetika ianarana any an-tsekoly.

## Tantara
### Tamin' ny Andro Taloha

Ny Egiptiana sy Babilaônianina fahiny dia efa nanana vahaolana amin' ny fitadiavana ny valin' ny olana azo adika ho fampimirama ambaratonga voalohany na faharoa. Tsy mbola nampiasa mpisolotoerana fantarina anefa izy ireo fa i Diophante avy ao Aleksandria no nolazaina fa nampiasa ny mpisolotoerana amin' ny aljebra voalohany. Izy no nandika ireo mpisolotoerana ireo ho isa ary izy  no lazaina fa rain' ny aljebra. 

## Jereo koa
* Matematika
** Jeômetria
Fiteny newari

Ny **Nepal Bhasa** (नेपाल भाषा, fantatra Newah Bhaye sy Newari) dia anisan'ny fiteny manjaka any Nepal. Voasokajy ao amin'ny fiteny Sino-tibetana io fiteny io, fa soratana amin'ny fanoratana devanagari. Ny ankabeazan'ny olona miteny Newar dia ny foko Newar, miaina ao amin'ny lohasahan'ny Katmandu, voanjadian'ny fiteny indo-eoropeana io fiteny io na dia fiteny sino-tibetana aza.

## Jereo koa
* Fiteny nepaley
* Nepaly
** Kathmandu

### Rohy ivelany
* Romanized Nepali Unicode Keyboard  developed by OOPSLite Technologies
*Ethnologue
*Nepalese Supreme leader (सर्वमान्य नेता) Late Ganesh Man Singh's speech in Nepal Bhasa
* Michael Noonan, Recent Language Contact in the Nepal Himalaya (PDF) . 
*Newari Music & Songs 
*http://www.jwajalapa.com, http://www.jwajalapa.com ज्वजलपा डट कम a window to Newar culture 
*http://www.layalama.com 
*Newari/Ranjana script pejy on Omniglot
*Proposal for encoding Newari in Unicode
*Sandhya Times, Nepal Bhasa daily newspaper 
*Online Nepal Bhasa dictionary 
*Editable Online Nepal Bhasa dictionary
*Collection of Nepal Bhasa Idioms & Phrases 
*Nepal Bhasa (Newari) Fonts
*The Newar Community Network.
Siansan' ny fiarahamonina

Ny **siansan' ny fiarahamonina** na **siansa sôsialy** dia vondron-taranja siantifika mandinika ny toetran' ny fiarahamonina sy ny zava-misy amin' ny olona. Ampififanoherina amin' ny siansan' ny zavaboary sy ny siansa marina ny siansa sôsialy. 

Ny siansa sôsialy dia andalinana ny fiarahamonin' ny olombelona, sy ny fifamalian' asa ara-piarahamonin' ny olona tsirairay sy ny vondron' olona ary ny tontolo manodidina azy. Arakaraka ny fomba fiasa, ny siansa sôsialy dia mety hiraika mankany amin' ny siansan' ny zavaboary sy ny siansan' ny fahalalana, na mankany amin' ny filôzôfia sy ny fiolonana. 

Maro ireo taranja ao amin' ny siansa sôsialy, dia ny sôsiôlôjia, ny psikôlôjia, ny ekônômia, ny demôgrafia, ny fitantanana, ny teôrian' ny fandaminana, ny jeôgrafia, ny siansa pôlitika, ny tantara, ny antrôpôlôjia, ny etnôlôjia, ny etnôgrafia, ny seksôlôjia, ny kriminôlôjia, ny haiteny, sns. 

Araka ny dika notsorina avy amin' ny rakibolana, ny siansan' olombelona dia mandinika ny kolontsain' ny olombelona, ny tantarany, ny zava-bitany, ny fomba fiainany sy ny toetran' ny tsirairay sy ny fiarahamonina, kanefa ny siansa ara-tsôsialy dia mandinika ny fiarahamonin' ny olombelona, izay mamondrona ny olombelona amin' ny antony maro samihafa. Ny siansan' ny mahaolona sy ny siansa ara-tsôsialy dia mifanatrika amin' ny siansan' ny zavaboary sy ny siansan' ny tontolo iainana. Ireo mitondra amin' ny fomba manokana, ny fifanatrehan' ny filôzôfia natoraly sy ny filôzôfia môraly (misy ny sosiôlojia, ny pôlitika, ny toekarena sns.). Ny fiteny anglisy momba ny siansa sôsialy dia niseho tamin' ny taona 1824 ao amin' ny bokin' i William Thompson: *An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth.* 

## Rohy ivelany
### miteny frantsay
*  Revues.org, portail de revues scientifiques en sciences humaines et sociales
* Sciences humaines et sociales...Le magazine en ligne de la recherche (en)(fr) 
* Persée, portail de revues scientifiques en SHS numérisées
*  Fondation Maison des sciences de l'homme Appui aux développements des sciences humains et sociales
*  Portail des sciences humaines et géographiques 
*  revue des sciences humaines
*   Le portail de revues scientifiques en sciences humaines et sociales : Revues.org (www.revues.org)
*  Le portail de revues scientifiques en sciences humaines et sociales numérisées : Persée (persee.fr)
*  Fondation Maison des sciences de l'homme Appui aux développements des sciences humains et sociales (www.msh-paris.fr)
*  Le site de l'Académie des sciences morales et politiques (www.asmp.fr)
*  Le site de la Revue des Sciences Sociales
*  La revue en-ligne interdisciplinaire en sciences sociales EspaceTemps.net
* L'importante collection  au Québec de textes numérisés en sciences sociales (classiques.uqac.ca)
* Les classiques des Sciences sociales , site très exhaustif mettant en ligne les oeuvres fondatrices de la sociologie.
* théorie de la médiation de Jean Gagnepain'' par Jean-Luc Lamotte , Introduction à la théorie de Médiation et propos.
Fiteny bengaly

Ny **fiteny bengaly,** (na bānglā ; avy amin'ny fiteny bengaly: বাংলা / bāṅlā) dia fiteny indiana ao amin'ny rantsana indô-iranianan'ny fiteny indo-eoropeanina. Any Bangladesy sy any India atsinanana no misy ny ankabeazan'ny olona miteny bengaly. Tenim-pirenena izy any Bangladesy ary anisan'ny teny ofisialin'i India, indrindra any amin'ny faritan'ny Bengaly Andrefana sy any Tripura. Araka ny fanontan'ny World Almanac 1999, ny teny bengaly no tenin-drenin'ny olona 207 tapitrisa. Teny indô-eorôpeana any atsinanana indrindra ny fiteny bengaly sy ny fiteny asamesa. Manana abjady (na abogida) azy manokana ny fiteny bengaly, abogida avy amin'ny prakrity magadita, betsaka ny voambolana bengaly avy amin'ny fiteny sanskrita sy avy amin'ny fiteny arabo sy persana.

## Jereo koa

* India
* Bangladesa

### Rohy ivelany
* Akademia Bangla  akademia any Bangladesh
* Paschimbanga Bangla Akademi , Akademian'ny fiteny bengali any India
* Fampahalalàna avoakan' Ethnologue bengali
* Biswas, Sailendra. Samsada Bangala abhidhana. 7th ed. Calcutta, Sahitya Samsad, 2004.  Mila unicode.
* Biswas, Sailendra. Samsad Bengali-English dictionary. 3rd ed. Calcutta, Sahitya Samsad, 2000. Mila unicode.
* Vahaolana momban'ny unicode.
* The South Asian Literary Recordings Project, The Library of Congress. Bengali Authors.
Fiteny asamey

Ny **fiteny asamey** (amin' ny fiteny asamey অসমীয়া ôxômiya — /ɔxɔmija/) dia fiteny indo-eoropeana tenenina any amin'ny faritany mizakatenan'i Assam any avaratra atsinanan'i India, misy miteny io fiteny io koa any Arunachal Pradesh sy any amin'ny firenena hafa any avaratra atsinanan'i India. Misy olona miteny asamey koa any Bhutan. Izy no tena atsinanana indrindra amin'ny fiteny indo-eoropeana ary misy olona 13 tapitrisa no miteny io fiteny io. Manana fomba fanoratana azy  manokana izy, ampiasaina matetika rehefa manoratra io fiteny io.

Io no teny ofisialin'ny faritan'i Assam.

## Jereo koa
* India
** Assam
### Rohy ivelany
* Candrakānta abhidhāna : Asamiyi sabdara butpatti aru udaharanere Asamiya-Ingraji dui bhashara artha thaka abhidhana. 2nd ed. Guwahati : Guwahati Bisbabidyalaya, 1962.
* A Dictionary in Assamese and English (1867) First Assamese dictionary by Miles Bronson from (books.google.com)
* English-Assamese Online Dictionary 
* Fandikana amin'ny teny anglisy - Haisoratra Assamey 
* The Creative Visionary: Jyoti Prasad Agarwalla (1903-1951)
* Fiteny sy haisoratra assamey  
* Assamese Language Sample
* Ethnologue report for Assamese
* Xophura - soratra amin'ny fiteny assamey
* Assamese  – UCLA Phonetics Lab Data
* - Assamese Social Networking portal
Pandemia gripa A(H1N1)

Ny **gripa A (H1N1) ny 2009** dia aretin-aina mora mifindra entin'ny otrikaretina gripa A amin'ny karazana H1N1 ao amin'ny zana-karazana A AH1N1 an'ny gripa tsotra. Niseho tamin'ny 2009 io virus io ary mifindra amin'ny olombelona. Ny epidemia gripaly vokatr'io fiovana io dia efa manerana ny tany tamin'ny volana nanaraka ary lazain'ny OMS fa pandemia izy io tamin'ny Jiona 2009. Io otrikaretina gripa io dia manana ny fototarazon'ny kisoa, ny vorona ary ny olombelona dia virus

Ny otrikaretin'ny gripa dia aparitaky ny koaka, ny evina, sy ny piti-drora anatin'ny roa metatra (arakaraky ny fampidiran-drivotra), na rehefa mikitika voho misy ilay otrikaretina (velona mandritry ny 8-48 ora izy amin'ny rivotra tsotra arakaraky ny voho isiany). Ny marika fanombohan'ny aretina dia mety maharitra herinandro iray manontolo, ary mitovy amin'ny gripa tsotra ny fisehon'ilay gripa : mafana hoditra, marary tenda, mikoaka, marary an-doha, krampy. Amin'ny ankapobeny, atao ara-pamantarana ny fitsabona azy, ny fanafody hoanina dia parecetamol ho an'ny famantarana gripaly. Ho an'ny tranga sarotsarotiny, ampiasaina ny antiviraly, ny inhibiteur an'ny neuraminidase toy ny oseltamivir na ny zanamivir. Efa misy ny vakisiny, ary vakisiny no torohevitra omen'ny mpampitandrina.

Amin'ny lafin' izao tontolo izao, kely ny maty (6000 no maty tamin'ny tapan'ny Novambra ary 2 à 3 ‰ ny marary manana tranga sarotsarotiny, mitovitovy amin'ny gripa tsotra ihany : amin'ny ankabeazan'ny tranga, kely sady mora sitranina ny famantarana ary sitrana haingana sady tanteraka ny marary, n mahasamihafa ny gripan-kisoa amin'ny gripa tsotra dia mora matin'ny gripan-kisoa kokoa ny bevohoka sy ny olo-matavy.

## Jereo koa
* gripa
### Rohy ivelany
#### Miteny frantsay
*  http://www.pandemie-grippale.gouv.fr/ 
*  http://www.pandemiequebec.gouv.qc.ca/ 
*  http://www.who.int/csr/disease/swineflu/fr/index.html  
*  http://www.lemonde.fr/societe/visuel/2009/11/16/100-questions-sur-la-grippe-a_1266929_3224.html
*  http://www.invs.sante.fr/ 
*  http://www.cdc.gov/swineflu/general_info.htm
http://www2a.cdc.gov/podcasts/player.asp?f=11226 
*  http://ecdc.europa.eu/ 
*  http://flutracker.rhizalabs.com/ 
*  http://content.nejm.org/content/vol361/issue3/images/large/01f1.jpeg
Gripa

Ny **gripa** (na *influenza*) dia aretina mitranga matetika sy mora mifindra vokatry ny taon' ny otrikaretina ARN amin' ny fianankavian' ny *Orthomyxoviridae* (*Myxovirus influenzae* A, B sy C) mikasika ny vorona sy ny biby mampinono toy ny kisoa sy ny olombelona.

## Ny gripa epidemika na gripa tsotra
Miseho arakaraka ny vanintaona io gripa io, indrindra amin' ny fararano-ririnina. Misy aretin-doha sy mikohaka ary misy aretin-tenda ary malain-komana ny olombelona voan' ny gripa. Mitsahatra ireo famantarana ireo afaka telo na efatra andro. Raha tsy sitrana ny gripa (voan' ny pnemônia vokatry ny bakteria na tsy ampy rano) dia mety mahafaty. 

Amin' ny alalan' ny teten-drano feno otrikaretina avoakan' ny evina sy ny kohaky ny olona marary ny fifindran' ny gripa avy amin' ny olona mankamin' ny olona. Ny fahitana ny gripa amin' ny fotoan' ny epidemia dia tsotra, ary ny fitsaboana ny gripa arakaraka ny famantarana dia tsy sarotiny. Ny vakisiny no tena mahatsabo ny gripa. Any amin' ny tany mandroso dia matetika manome vakisiny ho an' ny olona tsy dia salama, ary omena koa ny akoho amam-borona ompiana.

## Jereo koa

*Farasisa
*Angatra (aretina)
*Tazomoka
*Antibiotika
*Habokana
*Kolera

## Rohy ivelany
**Miteny anglisy**
* ERS Online Course on Influenza
* Swine and Seasonal Flu , Institute for Good Medicine  at the Pennsylvania Medical Society
* Info on influenza at CDC
* Summary of the disease at the NYTimes.
* 10 Genes, Furiously Evolving NYTimes May 4, 2009
* Outbreak Alerts United States based communicable disease notification website.
* Influenza Research Database – Database of influenza genomic sequences, serotypes, polymorphisms, structures, epitopes, drugs and related tools.
* Influenza (Mayo Clinic)
* Fact Sheet Overview of influenza at World Health Organization
* The Multinational Influenza Seasonal Mortality Study (MISMS)  Fogarty International Center
* Health encyclopedia entry  at NHS Direct
* Orthomyxoviridae The Universal Virus Database of the International Committee on Taxonomy of Viruses
* Influenza Virus Resource from the NCBI
* European Influenza Surveillance Scheme 
* Flu Trends  – flu activity across the U.S.
* Cold and flu advice  (NHS Direct)
* Online video discussing influenza outbreaks and spread of other infectious diseases (Vega Science Trust)
* Flu.gov: Know What To Do About the Flu
* PATH Vaccine Resource Library influenza resources

## Tsiahy
Fiteny persana

Ny **fiteny persana** na **fiteny farsy** na **fiteny persiana** dia tenim-pirenenan' i Iràna, ao amin' ny fianakaviana indô-eorôpeana, ao amin' ny sampana indô-iraniana, ao amin' ny zana-tsampana iraniana. Mahery ny 60 tapitrisa ny isan' ny mpiteny persana any Iràna ary ny any Afganistana misy 16 tapitrisa. Misy mpiteny persana koa ny any Tajikistàna, ny any Bareina ary ny any Ozbekistàna (ny foko tajiky). Atao hoe فارسی / *fārsī* ny anaran'ny fiteny persana any Iràna sy any Afganistàna. Endrika arabon'ny teny hoe *parsi*, ny hoe *farsi* satria tsy manana renifeo *p* ny abidy arabo.

Manana satam-piteny ôfisialy ny fiteny persana anatin' ireo firenena telo ireo: endriky ny fiteny persana isam-paritra ny fiteny dary (fiteny ôfisialy ao Afganistàna) sy ny fiteny tajiky (fiteny ôfisialin' i Tajikistàna) izay tenenina koa ao Kirgizistàna, ao Torkmenistàna, ao Ozbekistàna ary koa ao Kazakstàna. Ny totalin' ny mpiteny persana dia misy 75 tapitrisa.

Ny rafi-pehezanteniny dia SOV. Soratana amin'ny alalan' ny abidy arabo ny fiteny persana na dia tsy manam-pifandraisana amin' ny fiteny arabo aza izy na amin' ny lafiny voambolana na amin' ny lafiny ara-drafi-peo. Any Tajikistàna (sy any Ozbekistàna miteny persana) dia soratana amin' ny abidy sirilika ny fiteny tajiky.

## Jereo koa

* Fiteny iraniana sasantsasany: fiteny zazaky - fiteny ôsetiana - fiteny lôry - fiteny kiorda - fiteny persana - fiteny dary - fiteny tajiky - fiteny pastô - fiteny balotsy - fiteny gilaky - fiteny talisy - fiteny mazandarany.
* Vahoaka iraniana

## Rohy ivelany
* Persian language  (Persian)
* Raki-bolana persana-frantsay/frantsay-persana Freelang
*  Western Farsi (Languages of the World) 
* Persian verb conjugator 
* Lexiques en persan
Fakan-tsary

Ny **fakan-tsary** dia fitaovana angalana sary na anaovana videô na sarimihetsika.

Ny fakan-tsary dia ampiasaina amin'ny jiro hita maso na amin'ny ilotro anjanandrianaratra hafa. Ny ankabeazan'ny fakan-tsary dia manana toerana midy poakaty manana lavaka idiran'ny jiro ary manana tohana ampiraikiran'ny jiro. Ny ankabeazan'ny fakan-tsary dia manana lentille eo alohan'ny lavaka mba haka sy hitondra tsara ny hazavana, misy diafragma anampidinana na ampiakarana ny hazavana, fa misy fakan-tsary tsy manana diafragma azo antsika.

Maka sary ny fakan-tsary rehefa potserin'ny mpampiasa ny bokotra manapika ilay fakana sary. Ny kamerana horonantsary tsotra dia maka sary 24 isa-tsegondra rehefa potserina tsy avela ny bokotra.

## Jereo koa
### Rohy ivelany
#### Miteny frantsay
*  Bouts de base de photographie 
*  Clubic  Comment choisir son appareil photo numérique?
Isa haro

Ny isa haro, amin' ny matematika, dia isa fantatra anelanelan' ny isa voatsapa sy ny isa tsy voatsapa. Ny isa haro, na inona izy na inona, dia azo soratana amin' ny endrika *a*&nbsp;*+*&nbsp;*i.b*, ka ny *a* sy ny *b* dia samy isa voatsapa, ary ny *i* dia ny isa tsy voatsapa amin' ny toetrany i2&nbsp;=&nbsp;-1. Ankehitriny ny vondron' ny isa haro dia faritana ho fanitarana ny vondron' ny isa voatsapa. Ny tora-droan' ny −i dia mira amin' ny −1, izany hoe (−i)2&nbsp;=&nbsp;−1.

Ny isa haro dia nampidirin' ny sekoly matematika italiana tsikelikely (Girolamo Cardano, Raphael Bombelli, Tartaglia) tamin' ny taonjato faha-16 mba hanehoana ny vahan' ny fampimirana antoana fahatelo amin' ny fomba ankapobeny amin' ny alalan' ireo raikipohin' i Cardano, amin' ny fampiasana manokana ny "isa" manana toradroa miiba. Azo atao ny manome ny vondron' ny isa haro dia atao hoe **ℂ**. Tamin' ny taonjato faha-19, teo ambany fitarihan' i Abbé Buée sy i Jean-Robert Argand (lemak' i Argand), avy eo tao amin' ny asan' i Gauss sy i Cauchy, no namolavolana ny lafiny ara-jeômetrian' ny isa haro. Izy ireo dia mifandray amin' ny tsilo na teboka ao amin' ny lemaka. Ny fanamboarana (fanovana) ny lemaka dia aseho amin' ny endrika fanamboatana haro.

Ao amin' ny fizika, isa haro dia ampiasaina hamaritana ny fihetsiky ny mpikabino elektrika na ny onja amin' ny elektrômanetisma (Re(eiωt) maneho ny olakolaka). Eo amin' ny sehatry ny herinaratra, ary indrindra ny elektrôkinetika, dia matetika no atao hoe *j* ny ampahany tsy voatsapa, ny fanoratana mahazatra izay mety hiteraka fifangaroana amin' ny mariky ny vaikan' ny herinaratra (*i*). Tena ilaina ihany koa izy ireo amin' ny fanomezana endrika matematika ny mekanika koantika

## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra

## Rohy ivelany
* Nombres complexes
* *(histoire des sciences)* La représentation dans le plan des nombres complexes, par J.-R. Argand, article (1806) en ligne et commenté sur le site BibNum.
*  Moebius Transformations Revealed, Douglas N. Arnold, Jonathan Rogness, Université du Minnesota, film de 2 min 34 (version Youtube)
Oranosy (planeta)

I **Oranosy** (marika: ) dia fajiry na planeta fahafiton' ny Masoandro. Fahatelo amin' ny hangeza ary fahefatra amin' ny lanja izy. I Oranosy no fajiry voalohany hita tamin' ny andro môderna. Na dia hita maso ohatra ny fajiry dimy tsotra aza izy, ny tondro ara-pajiriny dia tsy fantatra tsara noho izy zara fa manjelatra (hazavana anelanelan' ny 5,3 sy 5,7 na manodidin' ny 6). Nilaza ny fahitany i William Herschel tamin' ny 13 Marsa 1781. I Oranosy no fajiry hita voalohany tamin' ny teleskôpy.

Avy amin' ny anarana grikan' ny andriamanitry ny lanitra Oranôsy (Οὐρανός / *Ouranos*) ny anarany, rain' i Krônôsy (na Satiorna) ary dadaben' i Zeosy (na Jopitera).

I Oranosy sy i Neptiona dia fajiry manana laha-tombo samihafa amin' ny fajiribe tahaka an' i Jopitera sy i Satiorna. Sokajîn' ny astrônôma anaty sokajy manokana izy: fajiry mivaingana (planetan-dranomandry), na zana-pajiribe (sous-géantes). Ny atmôsferan' i Oranosy, na dia misy hidirôzenina sy heliôma aza, dia misy ranomandry, amôniaka, metanina, ary hidirôkarbiora. Amin' ny fajiry rehetra an' ny Masoandro, i Oranosy no manana soson-drivotra mangatsiaka indrindra, ny hatsiaka farany ambany indrindra dia 49 K (-224&nbsp;°C), any amin' ny trôpôpaozy (haambo 56 km sy 0,1 bar). Manana rafi-drahona larolaro izy: misy rano ny rahona any amin' ny sosona ambany, ary misy metanina any amin' ny sosona ambony.

## Jereo koa

* Oranôsy (andriamanitra grika)
* Oranosy (andriamanitra rômana)

### Rohy ivelany
#### Miteny frantsay

*  Caractéristiques d'Uranus sur le site de l'IMCCE
*  Le Système Solaire - Uranus 
*  Uranus - pioneer-astro
Wikipedia/wikitetikasa 2009/dinika

Ny tanjona tamin'ny taona 2009 dia hanoratra lahatsoratra 2000 mahery eto amin'ny wikipedia malagasy, na hanoratra lahatsoratra tsaratsara mba hanintona ny mpamaky ; izany rehetra izany alohan'ny 31 Desambra 2009. Tsy takatra ilay tanjona : na ny fanoratana lahatsoratra tsaratsara (7%) na ny fanoratana lahatsoratra vaovao (1876 lahatsoratra voasoratra). Ny famaranana ity wikitetikasa ity dia izao : tsy nisy na vitsy dia vitsy ny fikambanana sy ny mpamaky eto amin'ny wikipedia. Izaho manokana dia hiezaka ary mbola hiezaka eto foana raha mbola tsy manana fikambanana tena fikambanana ny wikipedia malagasy --  grr... [mailto:rado_du_92(at)hotmail.fr |] 2 Janoary 2010 à 15:43 (UTC)

## Ny  an'isa

Mila olona manana internet afaka mandray anjara izahay eto amin'ny wikipedia, raha te-hanoratra hianao dia manorata anarana ary manorata takelaka avy hatrany. Mahazo tsy manokatra kaonty koa ianao raha tsy tianao ho fantatra ny anaranao.

 raha manana fanontaniana, raha tsy manana fotoana anoratana any amin'ny mpandrindra ianao dia jereo ny fanoroana ao amin'ny barre de navigation ao ankavia eo amin'ny fizarana « fanoroana sy fitsipika ».

Azo ampiasaina koa ny  ho an'ny fanontaniana maro samihafa momban'ny fandehanan'ny wikipedia, momban'ny syntaxe wiki, momban'ny fanatsarana ny rindrankajy mediawiki sns.
Fiteny C

Ny **fiteny C** dia fiteny soratana hanamboarana ny rindrankajy noforonina tamin'ny taona 1970 miaraka amin'ny Unix, ny C no fiteny ampiasaina indrindra tamin'izany fotoana izany. Misy fiteny maromaro maoderina kokoa noforonina toy ny C++, ny Java sy ny PHP, mandika ny endrik'i C.

Lazaina hoe « ambany lenta » (bas niveau) ny fiteny C satria namboarina hikirakirana tenin'ny milina. Manolotra karazana manontolo (entier) sy mihafo (flottant) izy, miady amin'ny karazana zakan'ny mpikajy. Mampiasa mafy ny adiresy tahiry (memoire) miaraka amin'ny hevitra fanamarihana izy. Manana hevitra orina, fa tsy manolotra asa hikirakirana ny zavatra manana lenta avo (rakitra informatika, rojo-tsoratra, lisitra...).

## Fango
Amin'ny compilation sarahana, ny fango dia apetraka anaty karazan-drakitra roa samihafa :
* ny .c dia misy implementation'ny tao
* ny .h (header) dia misy ny prôtôtipan'ny tao.

### Rafi-pehezanteny

Natao mba ho fohy ny rafi-pehezantenin'i C. Nampitahaina tamin'ny fiteny Pascal, fiteny anamboarana rindrankajy noforonina tamin'ny taona 70. Io ny tao fananovanana :

```c
/* Amin'ny C (norma ISO) */
int factorielle(int n)
{
	if (n > 1) return n * factorielle(n - 1);
	else return 1;
}
```


```pascal
{ amin'ny Pascal }
function factorielle(n: integer) : integer
begin
	if n > 1 then factorielle := n * factorielle(n - 1)
	else factorielle := 1
end.
```


Hita fa mampiasa fononteny sy farango lava ny C rehefa mampiasa ny tao function, begin, end et then ny Pascal.

### ''Hello World''

Rindrankajy Hello world natolotra ho ohatra tamin'ny 1978 tanaty C Programming Language nataon'i Brian W. Kernighan sy Dennis M. Ritchie :

```c
main()
{
    printf("hello, world\n");
}

Le même programme, conformément à la norme ISO :

#include <stdio.h>
 
int main(void)
{
    printf("hello, world\n");
    return 0;
}
```


Hatr'izay, mamorona rindrankajy mampiseho *Hello World* dia ohatra mba hanolotra ny fototry ny fiteny vaovao.

## Jereo koa
* fiteny C++
* UNIX
### Rohy ivelany
*
Balkana

Ny **Balkana** dia mandrono ny firenena ao amin' ny saikanosy atsinanan' i Mediteranea. Ny firenen' ny Balkana dia i Grisy, i Krôasia, i Romania, i Albania, i Masedônia Avaratra, i Serbia, i Môntenegrô, i Bôsnia-Herzegôvina ary i Slôvenia.

Ny anarana hoe *balkana* dia avy amin' ny teny torka midika hoe "vato malama", ary tamin' ny taonjato faha-19 io teny io no nampiasaina hanondroana ny faritanin' i Bolgaria, ary nampiasaina taorian' io fotoana io ho an' ny saikanosy ao atsimon' i Eorôpa Atsimo-Atsinanana. Hatramin' izay dia niova dika im-betsaka ny teny hoe "balkana". Tamin' ny Ady lehibe voalohany dia nanomboka tamin' ny famonoana ny arkidoka François-Ferdinand tany Sarajevo, any Bôsnia, ny faritanin' ny Balkana dia nolazaina hoe "Vanjan' i Eorôpa", izay midika hoe faritany be ady ara-poko. Taty aoriana ny Balkana dia nanondroana ny firenen' i Iogôslavia taloha.
Michael Jackson

I **Michael Jackson** dia mpihira, mpanao soa ho an'ny hafa, talen-koronantsary, mpanoratra senariô, pôeta, mpitendry mozika, mpanoratra ny tantaran'ny fiainany, mpanoratra mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 29 Aogositra 1958 ary maty ny 25 Jiona 2009 tao Los Angeles.

## Tantaram-piainana

* Anarana feno : Michael Joseph Jackson
* Teraka: 29 Aogositra 1958, Gary, Indiana, Etazonia
* Maty: 25 Jona 2009, Los Angeles, California, Etazonia
* Asa: Mpihira, mpamoron-kira, mpandihy, mpamokatra mozika, mpanao asa soa.

* Anarana malaza: "Mpanjakan’ny Pop" (King of Pop).

## Ny fiainany manokana
I Joe Jackson no rainy. Ny vadiny dia Lisa Marie Presley, Debbie Rowe. Ny zanany dia Prince Michael Jackson I, Paris Katherine Jackson, Prince Michael Jackson II. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Rebbie Jackson, Janet Jackson, La Toya Jackson, Jermaine Jackson, Marlon Jackson, Randy Jackson, Jackie Jackson, Tito Jackson. 

## Fiandohan'ny asa
Michael Jackson dia nanomboka ny asany tamin’ny mbola zaza, niaraka tamin’ny tarika The Jackson 5, niaraka tamin’ny rahalahiny. Tamin’ny taona 1960 tany ho any no nisehoan’ny tarika, ary nalaza haingana tamin’ny hira toa ny I Want You Back, ABC, sy I'll Be There. Efa tamin’izany izy dia nahafantarana fa manan-talenta amin’ny feo sy amin’ny fihetsika an-tsehatra.

## Nihira manokana (solo)
Tamin’ny taona 1970 dia nanomboka nanao mozika irery i Michael. Nandresy lahatra eran-tany izy tamin’ny taona 1982 tamin’ny alàlan’ny album “Thriller”, izay lasa album be mpividy indrindra teo amin’ny tantara. Ireto manaraka ireto koa dia anisan’ny album nalaza nataony:

* "Off the Wall" (1979)
* "Bad" (1987)
* "Dangerous" (1991)
* "HIStory" (1995)
* "Invincible" (2001)

## Jereo koa
* Biôgrafia

## Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/09889g
Halifax

**Halifax** (Gaelika ekôsey: *Halafacs*) dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Nova Scotia ao Kanada.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 359111 mponina tamin'ny taona 2018.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kanada
** Nova Scotia

## Tsiahy
Segondra

Ny **segondra** (eva SI: **s**), hafohezina amin' ny hoe ***s***. na ***seg***. tsindraindray, dia anaran-tsingam-potaona ary izy no ampiasain' ny SI (système internationa) rehefa mandrefy ny fotoana. Azo refesina izy amin' ny famataranandro. Misy 60 segondra ny iray minitra ary misy 3&nbsp;600 segondra ny iray ora.

Singam-potoanan' ny andro ny segondra. Ny segondra iray dia 1/86&nbsp;400 andro (satria 1/24×60×60). Fa tamin' ny taonjato faha 19-20, ny fandinihana ara-kainkintana dia milaza fa mihalava ny salan' ny segondra, ary noho izany, tsy natao ho tsiahin' ny singam-potoana intsony ny fihodinan' ny Tany. Amin' ny famataranandro atômika, azo atao ny mamaritra ny segondra amin' ny alalan' ny fototoetran' ny natiora.

Mbola azo zaraina 60 ny iray segondra mba hahazoana ny atao hoe tiersa, ka ny iray tiersa dia iray ampahenimpolon' ny segondra. Indreto koa ny fizaràna hafa: milisegôndra, mikrôsegondra, nanôsegondra, pikôsegondra, femtôsegondra, ary atôsegondra.

## Jereo koa
**Ventim-potoana**
* Fotoana
* Ora
* Minitra
* Segondra
* Milisegôndra
* Mikrôsegondra
* Nanôsegondra
* Pikôsegondra
* Femtôsegondra
* Atôsegondra

## Rohy ivelany
**Miteny anglisy**
* National Physical Laboratory: ''Trapped ion optical frequency standards''  
* ''High-accuracy strontium ion optical clock''; National Physical Laboratory (2005)
* National Research Council of Canada: ''Optical frequency standard based on a single trapped ion'' 
* NIST: ''Definition of the second''; notice the cesium atom must be in its ground state at 0 K
* Official BIPM definition of the second
* Seconds and leap seconds by the USNO * The leap second: its history and possible future
* ''What is a Cesium atom clock?''