open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Torsten Haß

**Torsten Haß** (antsoina koa hoe **Kim Godal**) dia mpanao poeta, mpanoratra, mpanao asa soratra, mpanoratra tantara lava, mpanoratra tantara tsangana, mpanoratra ny tantaran'ny fiainany mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina teraka ny 21 Novambra  1970. 
## Boky
* *Bibliotheken für Dummies* (2019); miaraka amin'ny Detlev Schneider-Suderland
* *Arbeitgebermarke Bibliothek mit k(l)einem Budget : eine Einführung mit Übungen* (2021)
* *Vahīṅ dekhiye : Festschrift für Hellmut Vogeler* (1996); ho mpamoaka lahatsoratra
* *Das Ende der Gemütlichkeit : Entwurf eines Fundraising-Konzepts für kleinere und mittlere Wissenschaftliche Bibliotheken * (2021)
* *Dieses Buch ist für die Tonne : Einführung in den klassischen Zynismus (Kynismus)* (2020); miaraka amin'ny Maximilian Spannbrucker
* *Wohnriester und Erbbau : ein aktuelles Fallbeispiel* (2021)
### Essay, famerenana
* *Der Verlust der Magie : Essays, Polemiken, Satiren* (2021)
* *Die Rezensionen, Bd.A,1* (2021)
* *Die Rezensionen, Bd.A,2* (2021)
* *Die Rezensionen, Bd.A,3* (2021)
* *Die Rezensionen, Bd.B,1* (2021)
* *Die Rezensionen, Bd.B,2* (2021) 
### Tantara foronina
* *Das Kartenhaus : ein Betrugs-Roman* (2002)
* *Der König des Schreckens :  ein Vatikan-Krimi*  (2013)
* *Männchensache : Rechtsfälle zur Vorbereitung im Geschlechterkampf – Roman* (2009)
* *Morddeich : und andere Kurzprosa* (2021)
* *Die Schwarze Zeit : ein Mittelalter-Roman* (2006)
* *Die Schwarze Zeit II : Aphrodites Puppen – Roman* (2007)
* *Die Schwarze Zeit III : Metathronos – Roman* (2008)
* *Die Schwarze Zeit IV : Agonie – Roman* (2009)
* *Die Schwarze Zeit V : Staub – Roman* (2010)
* *Die Schwarze Zeit VI : Terra re-mota – Roman* (2011)
* *Totenmelodie : ein Kurpfalz-Krimi* (2017)
* *Totenquintett : ein Kurpfalz-Krimi* (2018)
* *Totentraum : ein Kurpfalz-Krimi* (2019)
### Asa teaterika
* *En Nuit : Dramolett* (2021)
* *Omega oder Das Hochzeitsmahl : Drama* (2020)
* *Die Staatsschuld – In a State of Bonds : Drama* (2003)
### Tononkalo
* *Das Christkind taumelt betrunken im Wald, der Weihnachtsmann torkelt nicht minder : [[Ririnina|Winter-]] und [[Noely|Weihnachts]]-Gedichte* (2020)
* *Es wiehert der Gaul, es graset das Pferd. Es machte auch nichts, wär’s mal umgekehrt : [[Fitiavana|Liebes]]-Gedichte und andere* (2020)
## Tsiahy

## Rohy ivelany
* KVK (Alemaina, Aotrisy, Soisa, WorldCat), valin'ny fikarohana Torsten Haß
* KVK (Alemaina, Aotrisy, Soisa, WorldCat), valin'ny fikarohana Kim Godal
Asa an-tery vozona

Ny **asa an-tery vozona** dia sazin' ny olona migadra ampanaovina asa tsy maintsy atao, izay matetika sazin' ny olona nanao heloka tsotra na heloka bevava. Mbola maro ny firenena mampihatra ny asa an-tery vozona. Ny asa atao amin' izany dia mety ho fanamboaran-dalana na asa mafy hafa. Any Etazonia, ny olona voaheloka hanao asa an-tery vozona dia mitondra fanamiana misoritsoritra volombatolalaka sy fotsy, izay tena fantatra ankehitriny.

Ny Fifanarahana fahatelo tao Geneva tamin' ny taona 1949 dia mandrara ny fampanaovana asa an-tery vozona ny gadra amin' ny ady (izay manitatra izay voalaza ao amin' ny Fifanarahana tamin' ny taona 1929), raha tsy mifamatotra manokana amin' ny fitazomana azy am-ponja izany. Ny Fifanarahana fahefatra tamin' ny taona 1949 dia mampihatra ny fandrarana amin' ny vahoaka tsotra (tsy miaramila) monina amin' ny faritra voabodo amin' ny fotoan' ny ady.

## Jereo koa

* Fanandevozana
Fivarotana andevo

Ny **fivarotana andevo** na **varotra andevo** dia raharaham-barotra izay anakalozana vola na zavatra hafa ny andevo eo an-toerana na avy any an-tany lavitra. Tokony efa tany amin' ny andro fahagola no nisian' ny fivarotana andevo. Ny fivarotana andevo tany Atsinanana sy ny fivarotana andevo mainty miampita an' i Atlantika no lehibe indrindra amin' ny fomba fitrandrahana ny fanandevozana. Ny endrik' io varotra io ankehitriny dia ilay atao hoe "varotra olona".

## Fivarotana andevo tany Atlantika

Ny varotra andevo Atlantika na ny varotra andevo transatlantika dia nahitana ny fitaterana nataon'ireo mpivarotra andevo Afrikana andevo ho any Amerika. Nampiasa tsy tapaka ny lalan’ny varotra telozoro sy ny Afovoany ny sambo andevo eoropeanina. Nanangana fivarotana andevo amoron-tsiraka ny Eoropeanina tamin'ny taonjato faha-15 ary nanomboka tamin'ny taonjato faha-16 ny varotra tany Amerika, ary naharitra hatramin'ny taonjato faha-19. Avy any Afrika Afovoany sy Afrika Andrefana ny ankamaroan'ireo nentina tany amin'ny fivarotana andevo transatlantika ary namidin'ireo mpivarotra andevo Afrikana Andrefana tamin'ireo mpivarotra andevo Eoropeana,  raha ny hafa kosa nosamborin'ireo mpivarotra andevo mivantana tamin'ny fanafihana amorontsiraka. Ireo mpivarotra andevo Eoropeana dia nanangona sy nanagadra ireo andevo tany amin'ny trano mimanda any amin'ny morontsirak'i Afrika ary avy eo dia nitondra azy ireo tany Amerika. Nandray anjara tamin’ny fanafihana andevo ny Portiogey sy Eoropeanina sasany. Araka ny fanazavan’ny National Museums Liverpool: “Nisambotra Afrikana sasany tamin’ny fanafihana manamorona ny morontsiraka ny mpivarotra eoropeanina, fa nividy ny ankamaroany tamin’ireo mpivarotra afrikanina na afrikanina-eoropeanina teo an-toerana.” Tsy nandray anjara tamin’ny fanafihana andevo ny ankamaroan’ireo mpivarotra andevo eoropeanina. Izany indrindra dia satria latsaky ny herintaona ny androm-piainan'ny Eoropeana any amin'ny faritra atsimon'i Sahara nandritra ny vanim-potoanan'ny varotra andevo noho ny tazomoka izay niely tany amin'ny kaontinanta Afrikana. Hitan'ireo Portiogey mpanafika amoron-tsiraka fa lafo loatra ny fanafihana andevo ary matetika tsy mandaitra ary nisafidy ny hanao fifandraisana ara-barotra.

## Jereo koa

* Fanandevozana
* Fanjanahan-tany
Fivarotana andevo mainty hoditra

Ny **fivarotana andevo mainty hoditra** dia varotra andevo avy aty Afrika nandritra ny taonjato telo ambin' ny folo any ho any, nahazo ny vahoaka afrikana mainty hoditra, ka nahatratra ampolo-tapitrisany maro ny olona naondrana avy amin' io kôntinenta io mankany amin' ny kôntinenta hafa. Karazany telo ny fivarotana andevo mainty izay niteraka fanondranana olona an-tapitrisany maro, ka mahakasika vanim-potoana maro tsy mitovy halava izany. Ny fivarotana andevo mankany Atsinanana, izay varotra andevo nataon' ny Arabo, no lehibe indrindra (17 tapitrisa no naondrana tao anatin' ny taonjato 13), sy ny fivarotana andevo amin' ny samy Afrikana (14 tapitrisa no naondrana) ary ny fivarotana andevo namakivaky an' i Atlantika (12 tapitrisa no naondrana, ka ny 90&nbsp;% notanterahina tao anatin' ny 110 taona, indrindra tamin' ny taonjato faha-18). Tonga tamin' ny fara tampon' ny tanjany ny fivarotana andevo mankany Atsinanana sy ny tao Afrika tamin' ny taonjato faha-19.

## Jereo koa

* Fanandevozana

* Fivarotana andevo
Moïse Tshombé

I **Moïse Tshombé** (soratana hoe **Tshombe** na **Tchombe** koa) dia olona teo amin' ny fitondrana an' i Congo-Kinshasa, teraka tamin' ny 10 Novambra 1919 ary maty tamin' ny 29 Jona 1969 tao am-pigadrana tany Alzeria, efa filohan' ny Fanjakàn' i Katanga tamin' ny taona 1960 hatramin' ny 1963 ary efa piraiminisitra tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô tamin' ny taona 1964 hatramin' ny 1965. Anisan' ny voampanga ho namono an' i Patrice Lumumba izy.

## Jereo koa

* Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Joseph Ileo

I **Joseph Iléo Songo Amba**, izay teraka tamin' ny 15 Septambra 1921 ary maty tamin' ny 19 Septambra 1994, dia mpitondra fanjakana, piraiminisitra faharoa tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, notendren' i Joseph Kasa-Vubu hisolo an' i Patrice Lumumba, tamin' ny 5 Septambra hatramin' ny 20 Septambra 1960, rehefa nanongam-panjakana i Mobutu Sese-Seku ka nametraka ny *Collège des commissaires généraux*; ary fanindroany tamin'  ny 9 Febroary hatramin' ny 27 Jolay 1961.

## Jereo koa

* Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Joseph Kabila

I **Joseph Kabila**, izay teraka tamin' ny 4 Jona 1971 tao Hewa Bora II ao amin' ny faritanin' i Sud-Kivu, dia mpitondra fanjakana kinô-kôngôley. Filohan' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô izy tamin' ny 17 Janoary hatramin' ny 25 Janoary 2019 ary senatera mandra-pahafatiny nanomboka tamin' ny 15 Marsa 2019.

Zabak' i Laurent-Désiré Kabila izy ary nandimby an-drainy izay nisy namono izy tamin' ny 16 Janoary 2001, nandritra ny ady faharoa tany Kôngô. I Joseph Kabila no filoham-panjakana zandriny indrindra tao amin' io firenana io. Nitarika ny *Alliance pour la majorité présidentielle* (AMP) izy ary namorona ny *Parti du peuple pour la reconstruction et la démocratie* (PPRD) tamin' ny taona 2002. Tafajanona teo amin' ny fitondrana izy taorian' ny *Accord global et inclusif de Pretoria* izay namarana ny ady tamin' ny taona 2003.

Tamin' ny taona 2006 dia voafidy tamin' ny fihodinana faharoa tamin' ny fifidianana filoham-pirenena izy. Voafidy indray izy tamin' ny tapna 2011 nefa i  Étienne Tshisekedi, mpifanandrina aminy, dia nanohitra an' izany voka-pifidianana izany. Tamin' ny taona 2016, rehefa tsy afaka nirotsaka ho fidina fanintelony izy, dia nanomotra amin' ny fotoana tsy voafaritra ny fifidianana filoham-pirenena izay tokony hatao, ka niteraka fahasahranana ara-pôlitika ho an' ny firenena izany.

Nandimby azy i  Félix Tshisekedi tamin' ny taona 2019, ka izany no fifandimbiasana milamina teo amin' ny tantaran' io firenena io. Ny fomba nanatanterahana izany fifandimbiasana izany anefa niteraka fifandirana noho ny fiahiahiana ny amin' ny hosoka teo amin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2018. Nahiahina ho te hanohy ny fitantanana ny firenena any ambadimbadika any i Kabila, filoha teo aloha. Hatramin' izay dia lasa senatera mandra-pahafatiny izy.

Tamin'ny Aprily 2025, nametraka fangatahana tany amin'ny Antenimieran-doholona ny Lehiben'ny Fampanoavana ao amin'ny Tafika mba hanaisotra ny tsimatimanota an'i Joseph Kabila, izay hamela azy hotsaraina noho ny famadihana, heloka bevava ady ary heloka bevava manohitra ny maha-olombelona.

## Jereo koa

* Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
*Filoham-pirenen' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô: Joseph Kasa-Vubu - Mobutu Sese Seko - Laurent-Désiré Kabila - Joseph Kabila - Félix Tshisekedi
Tendrombohitra Ôlimpôsy

**Tendrombohitra Ôlimpôsy** na **Tendrombohitra Ôlimpa** no tendrombohitra avo indrindra any Gresy. Atao hoe Όλυμπος, *Ólympos* na *Ólimbos* izy amin' ny teny grika. Anisan' ny Olimpa akaikin' ny Hoala Termaikos ao amin' ny Ranomasina Egea izy io, any amin' ny Tandavan-tendrombohitra Ôlimpôsy eo amin' ny sisin-tanin' i Tesalia sy Makedônia, eo anelanelan' ny faritra misy an' i Larissa sy Pieria, 80 km eo ho eo atsimo-andrefan' i Tesalônika.

I Ôlimpa dia malaza ao amin' ny fedrà grika fa fonenan' ny andriamanitra grika, eo amin' ny tendro Mytikas (2&nbsp;917,727 m).

## Loharano sy fanamarihana
Songosongo

Ny **songosongo** dia zavamaniry dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]],* izay miseho amin' ny endrika kirihitra manana taho fano tsilo, maniry mandavan-taona, izay manana haavo mety mahatratra 1,5 m, sady misy ditiny mandronono. ***Euphorbia milii*** no anarany ana-tsiansa.

Misy voniny mandavan-taona mena, fotsy, volon-daoranjy, na mavo izy io. Mety mahatratra 4 sm ny tsilo eny aminy.

## Fampiasana azy
Amin' ny Malagasy eny ambanivohitra dia fanao fefim-boly izy io. Itsaboana ny aretina angatra sy ny tsy fahalevonan-kanina ny fitanehana azy. Itsaboana ny mony sy anamboarana dity fisamborana vorona ranony. Amin' ny teny malagasy dia atao hoe  **somana** sy **somo** koa ny songosongo.

Voaporofo fa famonoana sifotra mahomby ity zavamaniry ity sady fitaovana voajanahary amin' ny fifehezana an' io biby io. Ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana (OMS) dia nanoro hevitra ny fampiasana *Euphorbia milii* amin' ny fampihenana isa ny sifotra. Aretina avy amin' ny katsentsitra anaty ranomamy entin' ny sifotra mantsy ny takilodrano na bilariziôzy. Ny zavatra azo avy amin' ny songonsongo dia ampiasaina mba hifehezana ny habetsahan' ny sifotra mba ho fiarovana amin' io katsentsitra io (kankandio na sokoraty).

## Fiaviany sy toerana aniriany
Avy any amin' ny faritra maina any amin' ny tapany atsimon' i Madagasikara (Androy sy Anosy) io zavamaniry io izay mifanaraka amin' ny toetany mafana sy maina any. Any amin' ny faritra manana toetany antonony dia atao haingon-tanàna izy. 

## Kinova ao aminy
Ny *Euphorbia* *milii* dia karazan-javamaniry miovaova, ary kinovany maro efa voafaritra; ny sasany amin' ireo dia raisin' ny mpanoratra sasany ho karazana miavaka. Ny *Euphorbia* *milii var. splendens* (syn. *Euphorbia* *splendens*) no heverina ho fiseho ara-batan' ny andriamanitra fara tampony ao amin' ny batoisma, fivavahan' ny vitsy anisa arahin' ny foko Bodo any India Atsinanana sy any Nepaly.

Indreto ny kinova ao amin' ity karazana zavamaniry ity:

* *Euphorbia milii* var. *bevilaniensis* (Croizat) Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *hislopii* (N.E.Br.) Ursch & Leandri 1955 (syn. *E. hislopii*)
* *Euphorbia milii* var. *imperatae* (Leandri) Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *longifolia* Rauh 1967
* *Euphorbia milii* var. *milii*
* *Euphorbia milii* var. *roseana* Marn.-Lap. 1962
* *Euphorbia milii* var. *splendens* (Bojer ex Hook.) Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *tananarivae* (Leandri) Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *tenuispina* Rauh & Razaf. 1991
* *Euphorbia milii* var. *tulearensis* Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *vulcanii* (Leandri) Ursch & Leandri 1955

## Jereo koa

* *[[Euphorbia]]*
Vatokilonjy

Ny **vatokilonjy** dia vakivakim-bato madinidinika efa malama sy boribory noho izy nifampikasokasoka tao anaty rano.
Vatokaranana

Ny **vatokaranana** na **koaritsa** dia karazam-bato mafy sy mangarangarana, izay singa iray singa iray ao amin' ny taharon' ny granita, ary izy no betsaka ao amin' taharon' ny fasika. Mety ho hita amin' ny endrika kristaly lehibe tsy misy loko na miloko na matroka, na amin' ny endrika kristaly bitika tsy hita raha tsy amin' ny alalan' ny fanitajery.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Oubangui

I **Oubangui** na **Ubangi** dia renirano ao Afrika, izay sakelidrano lehiben' i ony Congo ao Afrika Afovoany. Mikoriana miankandrefana izy, lasa sisin-tany manasaraka ny Repoblikan' i Afrika Afovoany amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô.

## Jereo koa

* Jeôgrafian' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Jeôgrafian' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany
Rwenzori

I **Rwenzori** na  **Ruwenzori** dia tagoron-tendrombohitra kely ao Afrika Afovoany, ao amin' ny sisin-tany manasaraka an' i Oganda sy ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, izay manana tampona mirefy 5&nbsp;109&nbsp;m ao amin' ny tendro Marguerite (tendrombohitra Stalney), tampon-tendrombohitra fahatelo avo indrindra aty Afrka, aorian' i Kilimandjaro sy ny tendrombohitra Kenya. Isan' ireo tendrombohitra vitsy misy ranomandry aty Afika izy, ankoatr' i Kilianjaro sy ny tendrombohitra Kenya. Ny ranomandry anefa mety hanjavona noho ny fihafanàn' ny toetany.
Lalitra tsetse

Ny **lalitra tsetse** dia lalitra mpitsentsitra ra, ao amin' ireo faritra manana toetanin-jana-pehin-tany ao Afrika atsimon' i Saharà izay ahitana karazany miisa telopolo any ho any, ka ny ankamaroany dia mpamindra ny aretin' ny torimaso ao amin' ny olombelona na ao amin' ny biby, izay aretina mety mahafaty. Ny anarany ra-tsians dia *Glossina.*
Moka anôfela

Ny **moka anôfela** dia moka mpamindra ny tazomoka amin' ny biby sy ny olombelona. Miisa 464 ny karazana mola anôfela fantatra ankehitriny, nefa ny 68 ihany no mamondra ny kantsentsitra pasmôdiôma (*Plasmodium*) amin' ny olombelona. Ao Afrika atsimon' i Saharà, any Azia, any Amerika Afovoany, any amin' ireo nosy Antillia ary any Amerika Atsimo no tena ahitana an' io karazana moka io.
Iônia

**Iônia** (Grika Fahiny: Ἰωνία, *Iōnía* na Ἰωνίη, *Iōníē*) dia faritra tranainy teo afovoan'ny morontsiraka andrefan'i Anatôlia any Torkia ankehitriny, faritra akaiky an'i İzmir, izay ara-tantara Smirna. Anisan'izany ny faritany avaratra indrindra amin'ny Ligy Iônian'ny tanàna Grika.
Gôrilin-tendrombohitra

Ny **gôrilin-tendrombohitra**, izay atao hoe ***Gorilla beringei beringei***, dia iray amin' ireo karazana gôrilin' ny Atsinanana (*Gorilla beringei*), izay hita ao amin' ny faritry ny Farihy Lehibe ao Afrika, izay tandindomim-paharinganana ankehitriny.

Mirefy eo anelanelan' ny 1,4 sy 2 m ny gôrilin-tendrombohitra. Ny lahy dia mikanja 140 hatramin' ny 300 kg fa ny vavy kosa eo anelanelan' ny 70 sy 110 kg. Na dia ngeza aza ny gôrilin-tedrombohitra dia biby mahay miara-monina sady tsy tia ady. Miaina anaty fianakaviana anjakan' ny fampirafesana ny gôrilin-tendrombohitra, ary ny fianakavina tsirairay dia tarihin' ny lahy manana lamosina mivolon-bolafotsy: izy no lahin' ilay vondrona izay miaro ny fianakaviana manontolo amin' ny loza mety hiranga. Rehefa maty ity lahiny ity dia misolo azy ny lahiny be taona indrindra amin' ireo sisa; raha tsy izany dia rava izany vondrona izany. Raha rava ilay vondrona dia manatona vondrona sy lahiny hafa ny vavy rehetra ao.

Biby mpihinana ahitra ny gôrilin-tendrombohitra, ka mihinana lôbelia ngeza sy volotsangana, izay maniry betsaka ao amin' ny alan-tendrombohita, nefa koa mihinana seleria dia, amiana dia, voninkazo, hoditra vernônia, sy zavamaniry hafa koa. Mitady toerana ahitana zavamaniry betsaka izy amin' ny sakafony: haramin' ny 38 kg isan' andro ny lahy ary hatramin' ny 25 kg isan' andro ny vavy.

Ao amin' ny faritry ny Farihy Lehibe, izany hoe ao amin' ny tapany atsinanan' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (RDK) sy ao Oganda ary ao Roanda no ahitana azy ireo. Misy valan-javaboarim-pirenena vitsivitsy izay mamorona tambajotram-piarovana: ny valan-javaboarin' i Mgahinga (Oganda), ny Parc national des Volcans (Roanda) ary ny Parc national des Virunga (RDK) ary ao amin' ny valan-javaboary ao amin' ny ala mikitrok' i Bwindi (Oganda). Ny gorily ao amin' ny valan' i Kahuzi Biega, na dia manakaiky azy ireo aza, dia heverin' ny manam-pahaizana sasany ho tsy gorilin-tendrombohitra fa zana-karazana gôrily Atsinanana (*Gorilla beringei graueri*).

## Jereo koa
* Bônobô
* Gôrila tandrefana
* Simpansy
Zebra

Ny **zebra** dia biby misy nono ao Afrika atsimon' i Saharà, indrindra ao amin' ny tapany afovoany sy atsimo amin' i Afrika, mitovitovy amin' ny boriky dia, miloko mitsoriandriaka mainty sy fotsy ny hodiny. Miovaova arakaraka ny karazana zebra sy ny zebra tsirairay ny endrika sy ny toerana misy izany mitsoriadriaka izany, ka mampiavaka ny karazana sy ny zebra tsirairay. Iva kokoa noho ny soavaly ny zebra izay manana halavana mirefy 1,90 hatramin' ny 2,60 m. Fohy ny vombony izay mitsangana, lehibe ny sofiny, ary misy volo betsaka ny mankany amin' ny tendron' ny rambony.

Misy karazany telo ny zebra, dia ny zebra an-tany lemaka (*Equus quagga* na *Equus burchellii*) sy ny zebra an-tendrombohitra (*Equus zebra*) ary ny zebran' i Grévy (*Equus grevyi*). Ny zebra an-tendrombohitra sy ny  zebra an-tany lemaka dia mitovitovy endrika amin' ny soavaly fa ny zebran' i Grévy kosa mitovitovy amin' ny boriky. Ahitana azy ireo ny eny an-kijana, anaty hivoka, amin' ny kirihitra misy tsilo, any anaty ala, an-tendrombohitra sy an-kavoana amorontsiraka. Mihalany tamingana ny zebran' i Grévy sy ny zebra an-tendrombohitra.
Bofalô

Ny **bofalô** dia biby misy nono manana tandroka matanjaka sy mibiloka, karazana omby, izay ahitana karazany efatra miaina any Azia sy iray atsy Afrika. Iray ihany ny karazam-bofalô azo ompiana, dia ny bofalôn-drano na bofalôn' i India. Mihalany tamingana ny bofalô dia.

## Jereo koa
* Bofalô afrikana
* Bison amerikanina
* Bison eoropeana
* Karabaô
Ôkapy

Ny **ôkapy** (*Okapia johnstoni*) dia biby misy nono ao Afrika mitovitovy endrika amin' ny jirafa sy ny zebra, miloko volontakatra misoritsoritra fotsy amin' ny tongony, izay mivelona ao amin' ny ala mikitroka ao amin' ny tapany avaratry ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (RDK).

Iva kokoa noho ny jirafa ny ôkapy. Mety mahatratra 2 m ny halavany sady eo anelanelan' ny 200 sy 300&nbsp;kg ny lanjan' izy efa lehibe. Lava ihany ny vozony na dia tsy mitovy amin' ny an' ny jirafa. Misolampy ny lamosiny, ary ny rambony dia mety mahatratra 35 hatramin' ny 45&nbsp;m. Misy tandroka roa fohy misarona hoditra ny eo amin' ny handrin' ny lahy, ary indraindray koa ny an' ny vavy. Miloko mainty manopy manga ny lelany izay mahatratra 35&nbsp;sm. Ny hoditry ny ôkapy dia mivolontakatra, misy mitsoriandriaka fotsy amin' ny tongony sy amin' ny vodiny. Biby masiaka sy mpandeha irery ny ôkapy ary mihinana ravin-kazo sy tsimoka ary voankazo izay raisiny amin' ny alalan' ny lelany.

Tandindomim-paharinganana ny ôkapy noho ny fihazana tsy ara-dalàna sy ny fanimbana ala sy ny fiitaran' ny faritra ambolena. Misy tahirin-javaboary manokana, dia ny *Okapi Faunal Reserve* izay natokana tamin' ny taona 1992 ao amin' ny RDK.
Loba (vahoaka)

Ny **Loba** na **Baloba** dia vahoaka banto ao Afrika Afovoany izay monina indrindra ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (RDK), niorim-ponenana eo anelanelan' ny ony Kasai sy ny Farihy Tanganyika, indrindra ao amin' ny faritanin' i Kasaï, Kasaï-Oriental, Sankuru, Lomami, Kasaï-Central ao amin' ny farintanin' i Katanga taloha. Anisan' ny vahoaka maro anisa indrindra tamin' ny faritra misy azy taloha izy ireo. Ahitana azy ireo vitsy koa ny ao amin' ny firenana akaiky ny RDK ao amin' ny tapany atsimon' i Afrika, indrindra ao Zambia sy ao Angôla.

## Ny anarany
Ireto avy ny fomba mety hanoratana io anarana io: *Balouba, Baluba-Bambo, Baluba, Ba-Luba, Balubas, Kaluba, Kayumba, Kiluba, Laba, Louba, Loubas, Luba centraux, Luba du Kasaï, Luba du Katenga, Luba du Shaba, Luba-Kasaï, Luba-Katanga, Luba-Lubilashi, Luba occidentaux, Luba-Shabanki, Luba-Shaba, Luba-Shakandi, Luba-Shandaki, Lubas,Mulongo, Nkondja, Nkulu, Tshiluba, Waluba, Warua*.

## Tantara
Araka ny lovantsofin' ny Baloba dia razambe iray, atao hoe Kongolo, no nipoiran' izy ireo, ary ny fakàn' ny vinantolahiny (atao hoe Illunda Kalala) mpanorina ny fanjakana masina sy mpihazona ny hery sy ny fahefana (atao hoe *bulopwe*) ampitaina amin' ny taranaka lahy irery ihany.

Fahefan' ny lehiben-tanàna no fandalinana ara-pôlitika nisy tamin' ny voalohany nefa lasa fanjakà-mpanjaka maro izany (tokony ho tamin' ny taonjato faha-16). Tsy afaka nitambatra hanohitra ny vahoaka mpifanila tany aminy izay mazoto kokoa ny Baloba ary rava ny firaisan-kinany tamin' ny faran' ny fiafaran' io taonjato io nanoloana ny Toôkoe sy ny Ieke.

## Fivelomana
Mpamboly ny Baloba ary malaza amin' ny fahaizany manao sary sokitra hazo mampihetsi-po, izay tsy ialalan' ny fampisehoana sarim-behivavy.

## Fiteny
Ny fiteny tsiloba sy ny fiteny kiloba no fitenin' izy ireo. Misy koa ny miteny soahily. Miisa 7 tapitrisa any ho any izy ireo ankehitriny.

## Jereo koa

* Vahoaka ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiteny kiloba

* Vahoaka ao Angôla: Ambondo, Bakôngô, Gangela, Hererô, Ksindônga, Loba, Londa, Nianeka-Kombe, Ôvambô, Ôvimbondo, Sana, Tsôkoe
* Vahoaka ao Zambia
Koba (vahoaka)

Ny **Koba** na **Bakoba** dia vahoaka miteny banto ao Afrika Afovoany monina eo anelanelan' ny renirano Kasai sy ny renirano Sankuru ao amin' ny faritra afovoan' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (RDK). Mizarazara ho fanjakana madinika izy ireo ary malaza amin' ny fahaizany manao sary vongana sy manenona lamba. Miisa 250&nbsp;000 any ho any izy ireo anehitriny.
Virosy Ebola

Ny **virosy Ebola** dia otrik' aretina izay niteraka aretina tazo miaraka amin' ny fahaverezan-drà be nahazo ny olombelona sy ny rajako sy ny karazany, ka niteraka valan' aretina nalaza noho ny fielezany sy ny hamaron' ny olona matiny. Ny fikasohana mivantana amin' ny tsiranoky ny vatana no mamindra azy amin' ny samy olombelona. 25% sy 90% ny taham-pahafatesan' ny olona azon' ny aretim-birosy Ebola. Nandringana olona maro tao Afrika Andrefana ilay aretina tamin' ny taona 2014 sy 2015, 39,5% ny tahan' ny olona maty amin' ny voan' ilay aretina tamin' ny 27 Marsa 2016, ka 11&nbsp;323 ny isan' ny maty tamin' ny marary voamarina miisa 28&nbsp;646. Taorian' ny fanaovana andrana tamin' ny taona 2015 tao Ginea dia nisy vaksiny voalohany nambara tamin' ny taoa 2016 sady nampiasaina tamin' ny fanaovam-baksiny faobe tao Afrika Andrefana tamin' ny taona 2017 sy tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô tamin' ny taona 2019.
Harena an-kibon' ny tany

Ny **harena an-kibon' ny tany** na **harena ambanin' ny tany** dia akora miangona voajanahary, izay mety ho vainga na ranoka na etona, ao ambanin' ny vohon' ny tany, izay miseho amin' ny endrika sy habetsaka ahafahana mitrandraka azy ho amin' ny fiharian-karena. Voatombana ihany ny sandan' ireo loharanon-karena ireo fa tsy hita fisiana manontolo. Ny tahirin-karena voaporofo fisiana dia ampahany amin' ny loharanon-karena izay sady fantatra ny toerana misy azy ao ambanin' ny tany no azo trandrahina ka hahitana tombony araka ny fepetra ara-kaitao sy ara-toekarena. Tsy fantatra kosa ny toerana misy ny tahirin-karena an-kibon' ny tany tsy voaporofo fisiana.

Miankina amin' ny mpihazaka maro momba ilay tahirin-harena ny fanombanana ny habetsahan' ny loharanon-karena ao amin' ny faritra iray, ka anisan' izany ny toerana misy azy, ny halaliny, ny habeny, ny endriny, ny toetra ara-mineraliny, ny hatsarany, ny hakitrokany, ny toetoetra ara-jeôlôjikany, ary ny elanelany amin' ny loharanon-karena akaiky azy. Raha momba ny solitany, ohatra, dia fantarina ny fatran-kiriky ny vato, ny fitsilolin' ny tsindry ary ny maripana.

## Jereo koa

* Fambolena
* Fiompiana
* Jono
* Solitany
* Volamena
* Diamondra
* Arintany
* Etona voajanahary
* Vatosoa

* Toekarena
* Seha-pihariana
* Seha-pihariana voalohany
Etona

Ny **etona** dia vondron' atôma na môlekiola malemy fifamatorana sady saika tsy mifampiakina. Rehefa maka ny toetran' etona ny raha dia tsy manana endrika sy hadiry raikitra: miezaka mameno ny hadiry sisa amin' ny zavatra miaty azy ny etona. Izany toetran'ny etona izany dia iray amin'ny toetra mety hananan' ny raha madio tsy mifangaro, ny toetra hafa dia ny an'ny vainga, ny an' ny ranoka ary ny an' ny plasma (ity farany dia manakaiky ny toetran' ny etona, fa ny mapiavaka azy dia izy afaka mampitohy aratra). Ny fiampitan' ny toetra ranoka amin' ny toetra etona no atao hoe fietona. Ny lanja isam-bentin-kadirin' ny zavatra iray dia mahatratra ny farany ambany indrindra rehefa amin'ny toetra etona izy. Mihena izany raha mihena ny tsindry (lalànan' i  Gay-Lussac sy lalànan' i Charles) na raha mitombo ny maripana (miitatra ny etona amin' izany).

## Jereo koa

* Vainga
* Ranoka
* Hanaka
* Plasma
* Setroka
* Rivotra
Oraniôma

Ny **oraniôna** dia singa metaly radiôaktifa, izay aseho amin' ny alalan' ny eva **U**, sady mitondra ny laharana atômika 92. Mitsonika ny oraniôma rehefa mahatratra 1&nbsp;132&nbsp;°C ny maripanany, ary mangotraka amin' ny 3&nbsp;818&nbsp;°C sady manana hakitroka 19,05 amin' ny maripana 25&nbsp;°C. Ny lanja atômikany dia 238,029. Anisan' ny metaly mavesatra ny oraniôma.

Miseho amin' ny endrika kristaly telo ny oraniôma: ao ilay miforona rehefa 770&nbsp;°C ny maripana ka azo volavolaina sady azo roritina. Rava ao anaty asidra klôridirika sy asidra nitirika ny oraniôma, nefa tsy levona ao anaty alkalia. Manala ny hidirôzeninan' ny asidra mineraly sy an' ny tsora masiran' ny metaly toy ny volavelona (na merkiora), ny volafotsy, ny varahina, ny firapotsy, ny volamahery (na platinina) ary ny volamena ny oraniôma. Rehefa voazarazara madinika ny oraniôma dia mora mirehitra ao amin' ny rivotra eo anelanelan' ny maripana 150&nbsp;°C sy 175&nbsp;°C. Ny oraniôma no singa simika voajanahary laharana fafa-48 amin' ny habetsahana ao an-kibon' ny tany, ka betsaka kokoa noho ny volafotsy izany. Ahitana azy amin' ny endrika bitika ny any anaty ranomasina. Anisan' ny loharanon-kafanana izay mihazona ny hafanam-ben' ny hoditry ny Tany ny oraniôma, ka mampihisatra ny fihamangatsiakany.

Ny oraniôma no akora fototra ampiasaina amin' ny taozava-baventy nokleary. Tafakatra 54&nbsp;742 taonina ny vokatra oraniôma maneran-tany tamin' ny taona 2019, izay mitsinjara amin' i  Kazakstàna (41,7 %), i Kanadà (12,7 %), i Aostralia (12,1 %), i Namibia (10 %), i Ozbekistàna (6,4 %), i Nizera (5,4 %), i Rosia (5,3 %) ary i Sina (3,4 %) izany. Tamin' ny taona 2020 dia nidina 47&nbsp;731 taonina ny famokarana oraniôma maneran-tany.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara

* Alimo
* Fanitso
* Firaka
* Firapotsy
* Manganezy
* Tsỳ
* Varahina
* Viraty
* Volafotsy
* Volamena
* Volavelona
* Vy
Dite (zavamaniry)

Ny **dite** dia karazana hazo madinika ao amin' ny fianakaviana *[[Theaceae]]*. Any Atsinanana Indrindra no fiaviany. ***Camellia sinensis*** no anarany ara-tsiansa. Volena be dia be izy mba hahazoana raviny izay hamainina hanaovana zavapisotro amin' ny alalan' ny fitanehana azy. Atao hoe *[[Dite (zavapisotro)|dite]]* ihany koa ilay zavapisotro azo avy aminy.Ny dite fotsy, ny dite mavo, ny dite maitso, ny *oolong*, ny dite maizina (anisany ny dite *pu-erh*) ary ny dite mainty dia samy alaina avy amin' ny iray amin' ny karazany roa lehibe ambolena ankehitriny, ny *Camellia sinensis var. sinensis* sy ny *Camellia sinensis var. assamica*, saingy hafa ny fikarakarana azy mba hahatratrarana haavom-pisian' ôksida isan-karazany, ka ny dite mainty no be ôksida indrindra fa ny dite fotsy no kely ôksida indrindra. Ny *kukicha* (dite vita amin' ny sampany madinika) dia azo avy amin' ny *C. sinensis* ihany koa, saingy mampiasa rantsany sy tahony fa tsy ny raviny.Ny firenena mpamokatra dite lehibe dia i Sina, arahin' i India, i Kenia, i Srilanka, Vietnamy ary i Torkia. Any Azia indrindra no ahitana ny famokarana dite (83,4 %), ny aty Afrika dia miantoka ny 12,3 % amin' ny famokarana dite eran-tany, i Amerika mamokatra 2,2 %, i Eorôpa 1,9 % ary i Ôseania 0,2 %.

## Jereo koa

* *[[Camellia]]*

* Kafe (zavamaniry)
* Kafe (voany)
* Kafe (zava-pisotro)
* Dite (zava-pisotro)
Lidia

I **Lidia** (𐤮𐤱𐤠𐤭𐤣𐤠, *Śfarda*; aramianina: *Lydia*; grika: Λυδία, *Lȳdíā*; Tiorka: *Lidya*) dia fanjakana any amin' ny tapany andrefan'i Azia Minora , tamin' ny Andron' ny Vy, tany atsinanan' i Iônia fahiny sy any andrefan' ny faritanin' i Uşland sy i Manisa ary i İzmir any Torkia ankehitriny. Ny fitenin'ny mponina ao aminy, fantatra amin'ny anarana hoe Lidiana, dia ao amin'ny sampam-piteny anatôlianina ao amin'ny fianakaviambem-piteny indô-eorôpeana.

Ny fanjakan'i Lidia dia nisy nanomboka tamin' ny taona 1200 tal. J.K. ka hatramin' ny 546 tal. J.K. Tamin'ny habeny lehibe indrindra, nandritra ny taonjato faha-7 tal. J.K, dia nandrakotra ny faritra andrefana amin' i Anatôlia manontolo. Tamin'ny 546 tal. J.K, dia lasa faritanin'ny Fanjakana Persianina Akemenida izy io, fantatra amin'ny anarana hoe satrapan'i Lidia na *Sparda* amin'ny fiteny persana taloha. Lasa anisan’ny Faritaniny Rômaninan' i Azia izy io tamin’ny 133 tal. J.K.
Voain' i Neily

Ny **voain' i Neily** na **voain' i Nily** (*Crocodylus niloticus*) dia voay lehibe teratany monina amin'ny ranomamy aty Afrika, ka any amin'ny firenena miisa 26 no ahitana azy. Miely patrana manerana an'i Afrika atsimon'i Saharà izy io, indrindra any amin'ny faritra afovoany, atsinanana ary atsimon'ny kaontinanta, ary miaina amin'ny karazana tontolo iainana an-drano toy ny farihy, renirano, honahona ary heniheny.
Pterôdaktila

Ny **Pterôdaktila** (*Pterodactylus*, avy amin'ny teny grika hoe *pterodáktylos* (πτεροδάκτυλος) midika hoe "rantsantanana misy elatra") dia karazana biby mandady efa lany tamingana. Heverina fa tsy misy afa-tsy karazany iray izy io, dia ny ***Pterodactylus antiquus***, izay biby mandady voalohany nomena anarana sy fantatra ho biby mandady manidina.

## Jereo koa
* Brôntôzôrô
* Dinôzôro
Brôntôzôrô

Ny **Brôntôzôro** (*Brontosaurus*, midika hoe "androngon-kotrokorana" avy amin'ny teny grika βροντή, *brontē* "kotrokorana" ary σαῦρος, *sauros* "androngo") dia karazana dinôzôro lehibe mitongotr' androngo.

## Jereo koa
* Dinôzôro
* Pterôdaktila
Akoho amam-borona

Ny **akoho amam-borona** dia ny fitambaran' ny vorona fiompy, ka anisan' izany ny akoho sy ny mifanakaiky karazana aminy (vorontsiloza, akanga, ...) sy ny vorona fisa-paladia toy ny ganagana sy ny gisa, izay ompina mba hahazoana nofony sy atodiny ary volony. Ireto ny vorona ompina indrindra, araka ny lanjany sy ny habeny midina: ny gisa, ny vorontsiloza, ny ganagana, ary ny akanga. Anisan' ny misy miompy koa ny kibobo (na kibo) sy ny voromailala.

## Jereo koa

* Fiompiana
* Fambolena
* Jono
Kibobo

Ny **kibobo** dia vorona isan-karazany izay samy ao amin' ny filaharana Galliformes, dia ny *[[Turnix nigricollis]]*  (ao amin' ny fianakaviana *[[Turnicidae]]*) sy ny *[[Papelika (vorona)|Coturnix coturnix]]* (ao amin' ny fianakaviana *[[Phasianidae]]*). Matetika hita mitsoriaka any anaty bozaka izy ireo.

Karazana vorona madinika ny *Turnix nigricollis* izay tsy hita afa-tsy eto Madagasikara sy any amin' ny nosy Glorieuses sy Juan de Nova ary La Réunion.
Karazana vorona kely mpifindra monina ny *[[Coturnix coturnix]]*. Ny zana-karazana *Coturnix coturnix* *africana*, izay hita koa ao Afrika Atsimo, no hita eto Madagasikara. Atao hoe papelika ity karazana iray ity.

## Jereo koa

**[[Turnix]]*
* *[[Coturnix]]*

* Fody

* Tsikirity
* Tsipoy

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara
Tsipoy

Ny **tsipoy** na **traotrao** na **timpoy** dia vorona madinika, ao amn' ny fianakaviana *[[Phasianidae]]*, mitovy amin' ny akohokely, lehibebe kokoa noho ny kibobo, miloko maramara fotsy mipentina volomparasy ny tratra sy ny vozon' ny lahy, fa ny vavy kosa miloko volombatolalaka mipentina fotsy sady kelikely kokoa. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Margaroperdix madagarensis***. Io no karazana tokana ao amin' ny vondron-karazana **''Margaroperdix''.**

Miely patrana manerana an' i Madagasikara (afa-tsy any amin' ny farany atsimo) ity vorona ity ary efa nampidirina ao La Réunion sy ao Maorisy tamin' ny taonjato faha-18. Ny fonenany voajanahary dia ny ala mando an-tany lemaka na an-tendrombohitra manana toetany mafana sy mando (haambo 0&nbsp;m hatramin' ny 2&nbsp;700&nbsp;m). Mety amin' ny tsipoy ny toerana malalaka, ny kijana, ny tany tsy misy ala, ary ny saha, nefa maina mandrakariva.

## Ohabolana

* Ataovy tsipoy mifamelona, fa aza atao vay ratsy mifampihinana.
* Zaza kamboty miaraka an' efitra, tsipoy mifamelona.

## Jereo koa
* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**

## Loharano sy fanamarihana
Sorohitra

Ny **sorohitra** na **iboria** dia vorona fahita any an-tsaha, manana halava eo anelanelan' ny 15 sy 20 sm, mitsindroka eny amin' ny arabe, ao amin' ny fianakaviana *[[Alaudidae]]*. ***Eremopterix hova*** (***Mirafra hova*** taloha)  ny anarany ara-tsiansa. Vorona tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara ny sorohitra. Matetika ny anaran' ny sorohitra dia ampiasaina amin' ny ohabolana sy fomba fiteny malagasy hanehoana hevitra sy lalànam-piarahamonina samihafa mifanentana amin' ny kolontsaina malagasy.

## Ny mombamomba azy
Mirefy 13 sm eo ho eo ny sorohitra, izay vorona manana volo manja amin' ny ankapobeny ary tsy miavaka amin' ny endrika ivelany ny lahy sy ny vavy. Manja tanora misoritsoritra manja antitra ny lohany.

## Ny fitsinjaràna sy ny toeram-ponenany
Tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara ny sorohitra izay miparitaka manerana ny Nosy. Eo anelanelan' ny 0 m sy 2&nbsp;500 m ny haabo misy ny toeram-ponenany. Mandeha matetika eny amin' ny hivoka be ahitra sy hivoka misy ala ity vorona ity. Hita eny amin' ny lalan-kely sy eny amin' ny arabe ary eny amin' ny sisiny maina amin' ny farihy sy amin' ny renirano lehibe koa izy io.

## Ny sakafony
Mihinana vihim-boa sy bibikely *Orthoptera* (valala, angely, sns) ny sorohitra.

## Ny tranony
Ny akanin' ny sorohitra dia manana endrika kaopy. Bozaka mifampiditra tsara no mandrafitra azy. Mipetraka amin' ny tany ao anaty tangorom-bozaka na ao amin' ny lavaka anaty tany. Roa ny atodiny izay miloko fotsy misy pentina manja sy volondavenona, mirefy 20,6 x 15 mm. Saika nanerana ny taona ny fanamboarany ny akaniny.

## Fanasokajiana
Ny fandalinana filôjenetika nataon' i Alström sy ny namany (2013) dia nitarka fanavaozana tanteraka teo amin' ny famaritana ny fianakaviana *Alaudidae*. Vokatr' izany, ny International Ornithological Congress (2014) dia mamindra ity karazana (*Mirafra hova* taloha) ity ho amin' ny vondron-karazana *Eremopterix*.

## Eo amin' ny kolontsaina

### Ohabolana

* *Ela namandripandrihana ka nahazo sorohitra? sorohitra vilam-bava.*
* *Sorohitra [[Fisoronana sy fanalana vintana|manala vintana]]: ny olona alako fa izaho alako kokoa!*
* *Lozai-manana anaka, toa sorohitra: tenenina alina vao lanim-biby, fofoina halaina lasan' olona.*
* *[[Papelika (vorona)|Papelika]] an-kady, sorohitra an-tanety: tsipazako ny voa mahagaga ka sady gaga no talanjona.*
* *Raha sorohitra niaraha-nahita, ka mangala-misary dia tsy mety.*
* *Sorohitra, ka torahan-tsy ho hanina.*
* *Sorohitra latsaka an' ala, ka adaladala fanidina.*
* *Sorohitra may trano, [[tsintsina]] vaky vilany: voin-kava mahatratra.*
* *Sorohitra mitaingina ambony [[antsoro]], ka ny malemy ihany no tsindriany.*
* *Torahin-tsy ho hanina tahaka ny sorohitra ambony fasana.*

## Jereo koa

* *[[Alaudidae]]*
* *[[Eremopterix]]*
* *[[Mirafra]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
Kôbalta

Ny **kôbalta** dia singa ara-tsimia miloko fotsy manopy volom-bolafotsy, izay aseho amin' ny alalan' ny eva **Co**, sady mitondrana ny laharana atômika 27. Iray fianakaviana amin' ny vy sy ny nikela izy nefa misy herin' andriamby. Amin' ny maripanan' ny tontolo manodidina dia kely ny fahafahana mandrirotra azy sady kely koa ny tohitra ao aminy, amin' ny maripana ambony kosa dia miha mora rotitina izy. Mitsonika ny kôbalta amin' ny maripana 1&nbsp;495&nbsp;°C ary mangotraka amin' ny maripana 2&nbsp;927&nbsp;°C. Manana hakitroka 8,9 izy ary ny lanja atômikany dia 58,933. Laharana faha-30 ny kôbalta raha ny hamarony ao anaty Tany no heverina. Ny akoran-kôbaltitan' i Ontario any Kanadà sy ao amin' ny firenena ao Afrika Afovoany (Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy Zambia) no loharano ahazoana betsaka indrindra ny kôbalta amidy eo amin' ny tsena iraisam-pirenena. Ny taharo ahitana tsỳ, atao hoe tsìn-kôbalta dia ampiasaina amin' ny fanamboarana andriamby maharitra.

## Jereo koa
*Ambatovy (orinasa)
*QIT Madagascar Minerals
*Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Tongstena

Ny **tongstena** dia singa ara-tsimia, karazana metaly izay mitaky maripana avo indrindra mba hampitsonika azy. Mitondra ny laharana atômika 74 izy ary *W* no eva fanehoana azy. Metaly mavesatra sy mafy dia mafy ary mora mitresaka ny tongstena, izay miloko fotsy manopy volom-bolafotsy. Mora roritina izy. Izy no singa laharana faha-57 amin' ny habetsahany ao ambanin' ny Tany. I Kôrea Atsimo, i Pôrtogaly, i Aotrisy ary i Aostralia no mpitrandraka akoran-tongstena be indrindra maneran-tany. Mitsonika ny tongstena amin' ny maripana 3&nbsp;422&nbsp;°C ary mangotraka amin' ny maripana 5&nbsp;555°&nbsp;C. Manana hakitroka ambony 19,3 izy ary 183,84 ny lanja atômikany. Ampiasaina amin' ny fanamboarana tsiraka ao anaty jiron' aratra na ny lafaoron' aratra ny tongstena. Ampiasaina koa izy amin' ny taharon-tsỳ mafy sy mahatohitra.
Kadmiôma

Ny **kadmiôma** dia singa metaly miloko manjelatra sady mora volavolaina ary mora roritina, mitondra ny laharana atômika 48 ary aseho amin' ny alalan' ny eva *Cd*. Ny kadmiôma no singa ara-tsimia voajanahary laharana faha-65 raha ny habetsahany no heverina ao ambanin' ny Tany. Mitsonika amin' ny maripana 321&nbsp;°C izy ary mangotraka amin' ny 765&nbsp;°C. Manana hakitroka 8,64 sy lanja atômika 112,40. Mirehitra ny kadmiôma raha haganaina naty rivotra ka mamoaka lelafo miredareda.
Tohodrano

Ny **tohodrano** na **toho-drano** dia zavatra atsangana, vita amin' ny tany, simenitra, vato, hazo sy/na metaly, natao hanampina ny fikorianan' ny rano ka mahatonga ny rano hihandrona amin' ny toerana iray na mampisondrotra ny haavon' ny rano.
Soka-dranomasina

Ny **sokatra an-dranomasina** na **soka-dranomasina** dia sokatra  miaina eny an-dranomasina, izay atambatra ao amin' ny fianakavambe ***Chelonioidea***. Izy ireo dia hita any amin' ny ranomasina rehetra eran-tany afa-tsy any amin' ny Ranomasimbe  Arktika. Ilay sokatra atao hoe *Dermochelys coriacea* no lehibe indrindra, mirefy 2 m ny halavany, 1 m hatramin ny 1,5 m ny sakany ary milanja 600 kg. Eo amin' ny 50 sm hatramin' ny 1 m eo ny salan-kaben' ny karazana hafa.

Marefo na atahorana ho lany tamingana avokoa ireo karazan-tsokatra ireo. Misy noho izany ny drafi-piarovana na famerenana amin' ny laoniny eny ifotony azy ireo, nefa mbola antony mampanahy amin' ny mety hihenan' ny isan' ny sokatra, izay efa tena mihavitsy, ny fandotoana ny tontolo iainany sy ny fihazana ary ny fisamborana tsy nahy amin' ny alalan' ny fitaovam-panjonoana.

## Jereo koa

* Sokatra an-tanety

* Sokatra an-dranomamy
Lalitra an-trano

Ny **lalitra an-trano** dia karazana lalitra fantatra indrindra ao amin' ny kilasin' ny Insecta. Angamba tany Afovoany Atsinanana, ary niely nanerana an' izao tontolo izao. Io no karazana lalitra fahita indrindra. ***Musca domestica*** ny anarany ara-tsiansa. Ny efa lehibe dia volondavenona na mainty, misy tsipika matroka efatra eo amin' ny tratra, vatana somary voloina, ary elatra misy manify. Mena maso izy ireo, misaraka kokoa amin' ny vavy izay somary lehibe kokoa.
Pelikanina fotsy

Ny **pelikanina fotsy** (*Pelecanus onocrotalus*) fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe **pelikanina fotsy atsinanana**, **pelikanina rosy** na **pelikanina lehibe** dia vorona ao amin'ny fianakaviana pelikanina. Miteraka avy any atsimo atsinanan’i Eoropa ka hatrany Azia sy Afrika, any amin’ny heniheny sy farihy marivo izy io.
Serfa mena

Ny **serfa mena** na **diera mena** (*Cervus elaphus*) dia iray amin' ireo karazana serfa lehibe indrindra. Ny serfa mena dia mipetraka amin' ny ampahany be amin' i Eorôpa, any amin' ny faritr' i Kaokazy, any Anatôlia, any Iràna, ary any amin' ny faritra andrefana amin' i Azia. Izy io koa dia mipetraka any amin' ny Tendrombohitra Atlasy any Marôka sy any Tonizia, izay hany karazana serfa mipetraka any Afrika.

## Jereo koa
* Serfa mena
* Kapreôlo
* Karibo
* Ôrinaly
## Jereo Koa
Tantely tandrefana

Ny **tantely tandrefana** (*Apis mellifera*) no tena fahita indrindra amin'ireo karazana tantely 7-12 maneran-tany. Ny anaran'ny karazana *Apis* dia amin'ny teny latinina midika hoe "renitantely", ary *mellifera* dia avy amin'ny teny latina hoe "mitondra tantely", manondro ny famokarana tantely avy amin'ny karazana.
Vorombola

Ny **vorombola** dia vorona samihafa ao amin' ny fianakaviana *[[Phasianidae]]*, voasokajy ao amin' ny vondron-karazana *[[Pavo]]* sy *[[Afropavo]]* izay samy ao amin' ny foko Pavonini. Mifandray akaiky amin' ny akanga àry ny vorombola.
Ny vorombola manga (*[[Pavo cristatus]]*) any amin' ny Zana-kôntinanta Indiana sy ny vorombola maitso (*Pavo muticus*) any Azia Atsimo-Atsinanana no karazana aziatika roa. Ny karazana fahatelo, vorombola kôngôley (*Afropavo congensis*), dia tsy hita raha tsy ao amin' ny Lemak' i Congo ao Afrika Afovoany. Ankoatra ny *[[Pavo cristatus]]* (vorombola manga) izay nompiana efa ela dia atahorana ho lany tamingana amin' ny taonjato faha-21 ny karazana hafa.

Fantatra amin' ny antsony maranitra sy ny volony midoroboka sy mivelara be ny vorombola lahy. Misongadina indrindra ity volony ity ao amin' ny karazana aziatika, izay manana "rambo" misy volom-borona miafina misy toa sary maso betsaka, izay tsy asehony raha tsy amin' ny fotoana fitadiavany vavy. Ny volom-borona manaitra ao amin' izy ireo no mampalaza azy ao amin' ny kolontsaina sy ny zavakanto.

Iadian' ny mpahay siansa hevitra ny tena asan' ny loko manjelatra toa metaly sady be pitsiny sy ny "rambony". Nanolo-kevitra i Charles Darwin fa natao hisarihana ny vavy ireo, ary nivoatra tamin' ny alalan' ny fifantenana ara-pananahana ny toetra mampiavaka ny lahy. Vao haingana dia nanolo-kevitra tao amin' ny foto-pitsipiky ny fahasembanana novolavolainy i Amotz Zahavi fa ampiasain' ilay vorona ho famantarana azo antoka momba ny fahatanjahany ireo toetra ireo, satria sahirana noho ny fahasarotan' ny fiainany miaraka amin' ny entana lehibe sy miharihary toa io ny lahy tsy dia afaka manao izany.

## Jereo koa

* Akanga

* Vorontsiloza

* *[[Pavo cristatus]]*
* *[[Afropavo congensis]]*
* *[[Pavo muticus]]*
Tendrombohitra Atlasy

Ny **Tendrombohitra Atlasy** (Arabo: جِبَال ٱلْأَطْلَس‎, romanina: *jibāl al-ʾaṭlas*) dia tandavan-tendrombohitra any Magreba. Manasaraka ny morontsiraka Mediteranea sy Atlantika amin'ny Efitr'i Sahara izy io. Manodidina ny 2,500 km (1,600 mi) izy io mamakivaky Maraoka, Alzeria ary Tonizia. Ny tendrony avo indrindra amin'ny tandavan-tendrombohitra dia Toubkal, izay any afovoan'i Maraoka, miaraka amin'ny haavo 4,167 metatra (13,671 ft).
Fody trano

Ny **fody trano** (*Passer domesticus*) dia vorona avy amin'ny fianakavian'ny fody, hita any amin'ny ankamaroan'ny tany. Izy io dia vorona kely manana halavany mahazatra 16 sm (6,3 in) ary lanjany 24–39,5 g (0,85–1,39 oz). Ny vavy sy ny vorona tanora dia miloko volontsôkôlà sy volondavenona, ary ny lahy dia manana marika mainty sy fotsy ary volontany. Iray amin'ireo karazana 25 eo ho eo amin'ny karazana *Passer*, ny fody an-trano dia teratany any amin'ny ankamaroan'ny Eoropa, ny Mediteranea, ary ny ampahany betsaka amin'i Azia.
Papelika (vorona)

Ny **papelika** dia karazam-borona kely ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana *[[Phasianidae]]*, mpihaza, mitovitovy amin' ny tsipoy, mirefy eo amin' ny 18 sm, manao akany eo amin' ny tany,  Hazain' ny olona noho ny henany tena matsiro ny papelika. Mpifindra monina indrindra izy io, mitady hanina any amin' ny faritra andrefana amin' i Eorôpa ary mandany ny ririnina any Afrika sy amin' ny tapany atsimon' i India. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Coturnix coturnix***. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe  **kibobo** sy **menamaso** koa. Marihina fa ny teny hoe "kibobo" dia anodroana koa ny *[[Turnix nigricollis]].*

## Kolontsaina
Voadiniky ny ntaolo malagasy ny fanenon' ny papelika izay toa manao hoe "tsara aho", ka izany no nanaovany azy ho mandoka tena ka nahatonga ny fitenenana hoe: "Midoka tena toy ny papelika"

### Ohabolana

* Midoka tena toy ny papelika.
* Ny papelika no maro vava, mitana ny hafatry ny Ntaolo.
* Papelika an-kady, sorohitra an-tanety: topazako ny voa mahagaga, ka sady gaga no talanjona.
* Tsy misy tsara feo noho ny papelika; fa raha midoka tena, mahamonamonaina.

## Jereo koa

* Vorona

* *[[Coturnix]]*

* Kibobo (*[[Turnix nigricollis]]* sy *[[Papelika (vorona)|Coturnix coturnix]]*)
* Tsipoy
* Fody

* Vorona

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara