open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zavamananaina eto Madagasikara

Ny **zavamananaina eto Madagasikara** dia fitambaran' ny zavamaniry sy ny biby eto Madagasikara izay isan-karazany sady matetika ahitana karazana tsy fahita any an-toeran-kafa. Izany dia maneho fa nisaraka tamin' i Afrika nandritra ny 100 tapitrisa taona mahery i Madagasikara, dia lasa nonenana biby sy zavamaniry tsy hita any amin' ny toeran-kafa: eo amin' ny 85 % amin' ny karazan-javamaniry sy 90 % amin' ny karazam-biby eto izany.

## Zavamaniry

Ny 21,9 % amin' ny velaran' i Madagasikara (13 tapitrisa ha) fotsiny no misy ala. Ankoatry ny faritra rakotra ala any avaratra, dia efa ala naniry taty aoriana no sisa.

Ny morontsiraka andrefana dia ahitana ala honko, izay hita koa tsindraindray any amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanana sy atsimo-atsinanana. Ny hivoka no manjaka any amin' ny faritra andrefana ary ny zavamaniry misy tsilo an-tany efitra no mandrakotra ny faitra atsimo-andrefana.

Isan-karazany ny zavamaniry malagasy, izay misy karazana miisa 8 500 hatramin' ny 12 000 arakaraka ny tombana, ka hita indrindra ny karazana ôrkidea maherin' ny 1 000, ary 6 amin' ny karazana zaha (na reniala) miisa 8 maneran-tany. Hita sy avy eto Madagasikara ny ravinala (*Ravenala madagascariensis*) sy ny elamboronala na monongo (*Delonix regia*), izay ambolena manerana ny faritra mafana amin' izao tontolo izao.

## Biby

Tombanana ho 100 000 mahery ny karazana biby tsy misy hazon-damosina eto Madagasikara. Ny bibikely dia fantatra fa misy karazana 850 mahery, izay saika tsy fahita firy ivelan' ny Nosy.

Amin' ny karazana trondro maro, ny sasany dia misy poizina, toy ny trondro atao hoe *Synanceia verrucosa* sy *Pterois volitans*, izay mampiavaka ny ranomasina ao amin' ny Ranomasimbe Indiana sy Pasifika. Misy maro ny antsantsa, indrindra fa ny *Carcharias taurus*, ny *Stegostoma fasciatum*, ny *Carcharhinus perezii* ary ny *Rhinobatidae*.

Maherin' ny 250 ny karazana biby mandady sy mikisaka eto Madagasikara, izay tsy misy any ivelany ny 95 % aminy. Ireo biby ireo dia ahitana karazana bibilava 60 eo ho eo, ny katsatsaka (*Gekkota*) karazany 60 sy karazana tana (*Chamaeleonidae*). Ny voay hany hita eto amin' ny Nosy dia ny voay *Crocodylus niloticus* izay be mpihaza ka lasa tsy fahita firy. Ny sahona sy saobakaka dia misy karazana 180 eo ho eo, ka 98 % dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara.

Karazana vorona 260 eo ho eo no fantatra fa misy eto Madagasikara, anisan' izany ny *Phaethon rubricauda*.

Misy karazana sy zana-karazana 150 eo ho eo ny biby misy nono. Ny karazam-barika misy eto dia samy atahorana ho lany tamingana: ny haihay (*Daubentonia madagascariensis*), ny babakoto na endrina (*Indri indri*), ny maky isan-karazany (*Lemuridae*), ny tsidiala (*Allocebus trichotis*), ny tsidika (*Cheirogaleus milii*), ny tsitsihy (*Cheirogaleus major*), ny matavirambo (*Cheirogaleus medius*) ary ny tsidy isan-karazany (*Microcebus*). Ny fosa, izay biby mpivoaka alina, dia isan' ireo biby tsy fahita afa-tsy eto amin' ny Nosy.

## Jereo koa

* Tontolo iainana eto Madagasikara
* Jeôgrafian' i Madagasikara
* Toetanin' i Madagasikara
Momordica

Ny ***Momordica*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, maniry isan-taona na maharitra, teratany aty Afrika trôpikaly sy any Azia ary any Aostralia, misy karazana 60 eo ho eo. Iray amin' ny karazana fantatra indrindra ny margôzy (*Momordica charantia*). Ambolena hahazoana sakafon' olombelona ihany koa ny voan' ny *Momordica cochinchinensis* sy ny *Momordica dioica* ary ny *Momordica grosvenorii*, fa tsy dia misy lanjany ara-barotra. Mamokatra menaka voninkazo ny ankamaroan' ny karazana sady tsidihin' ny mpamidra vovobony manokana ao amin' ny foko *Ctenoplectrini*.

## Lisitry ny karazana

* *Momordica angolensis* R.Fernandes
* *Momordica angustisepala* Harms
* *Momordica anigosantha* Hook.f.
* *Momordica balsamina* L.
* *Momordica boivinii* Baill.
* *Momordica cabrae* (Cogn.) C.Jeffrey
* *Momordica calantha* Gilg
* *Momordica camerounensis* Keraudren
* *[[Momordica charantia]]* L. - margôzy
* *Momordica cissoides* Planch. ex Benth.
* *Momordica clarkeana* King
* *Momordica cochinchinensis* (Lour.) Spreng.
* *Momordica corymbifera* Hook.f.
* *Momordica cymbalaria* Hook.f.
* *Momordica denticulata* Miq.
* *Momordica denudata* C.B.Clarke
* *Momordica dioica* Roxb. ex Willd.
* *Momordica enneaphylla* Cogn.
* *Momordica foetida* Schumach.
* *Momordica glabra* Zimmerman
* *Momordica henriquesii* Cogn.
* *Momordica involucrata* E.Mey.
* *Momordica jeffreyana* Keraudren
* *Momordica laotica* Gagnep.

* *Momordica leiocarpa* Gilg
* *Momordica littorea* Thulin
* *Momordica macrophylla* Gage
* *Momordica mannii* Hook.f.
* *Momordica mossambica* H.Schaef.
* *Momordica multiflora* Hook.f.
* *Momordica obtusisepala* Keraudren
* *Momordica parvifolia* Cogn.
* *Momordica peteri* A.Zimm.
* *Momordica pterocarpa* Hochst.
* *Momordica repens* Bremek.
* *Momordica rostrata* A.Zimm.
* *Momordica sessilifolia* Cogn.
* *Momordica silvatica* Jongkind.
* *Momordica spinosa* Chiov.
* *Momordica suringarii* Cogn.
* *Momordica trifoliolata* Hook.f.
* *Momordica welwitschii* Hook.f.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]*

* *[[Cucurbita]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Luffa]]*
* *[[Lagenaria]]*
* *[[Cyclanthera]]*
* *[[Gerrardanthus]]*
* *[[Xerosicyos]]*.
Biby eto Madagasikara

Ny **biby eto Madagasikara** dia ampahany amin' ny zavamananaina eto Madagasikara. Toy ny zavamaniry ao aminy, dia manankarena tokoa ity nosy ity raha ny karazam-biby ao aminy no heverina. Raha ny marina, dia eo anelanelan' ny 80&nbsp;% sy 90&nbsp;% ny karazana misy eto nefa tsy fahita any ivelan' ny Nosy. Tombanana ho 100&nbsp;000 mahery ny karazana bibikely sy ny kankana eto Madagasikara. Ny bibikely dia fantatra fa misy karazana 850 mahery, izay saika tsy fahita firy ivelan' ny Nosy. Amin' izy ireo, ny lolo dia misy karazana manakaiky ny 400. Eto Madagasikara no ahitana ny lolo iray tsy fahita firy eto an-tany, dia ny lolo atao amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *Argema mittrei*, mirefy 15 sm ny fivelatry ny elany roa.

Ny morontsiraka sy ny haran-dranomasina dia fonenan' ny bibin-dranomasina isan-karazany. Amin' ny karazana trondro maro, ny sasany dia misy poizina, toy ny trondro atao hoe *[[Synanceia verrucosa]]* sy *[[Pterois volitans]]*, izay mampiavaka ny ranomasina ao amin' ny Ranomasimbe Indiana sy Pasifika. Misy maro ny antsantsa, indrindra fa ny *[[Carcharias taurus]]*, ny *[[Stegostoma fasciatum]]*, ny *[[Carcharhinus perezii]]* ary ny *[[Rhinobatidae]]*. Manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny Ôktôbra dia tonga miteraka tsy lavitra ny morontsirak' i Nosy Boraha (Sainte-Marie), ny karazana trozona *[[Megaptera novaeangliae]]*, anisan' ireo toeram-piterahan' io karazana hazandrano io.

Maherin' ny 250 ny karazana biby mandady sy mikisaka eto Madagasikara,izay tsy misy any ivelany ny 95 % aminy. Ireo biby ireo dia ahitana karazana bibilava 60 eo ho eo (anisan' izany ny karazana dona 3, anisan' izany ny *[[Acrantophis madagascariensis]]*, toy ny katsatsaka (*[[Gekkota]]*) karazany 60 sy karazana tanalahy (*[[Chamaeleonidae]]*) eo amin' ny 50, anisan' izany ilay farany kely (*[[Brookesia minima]]*) izay tsy mihoatra ny 3,5 sm ny halavany. Ny voay hany hita eto amin' ny Nosy dia ny voay *[[Crocodylus niloticus]]* izay be mpihaza ka lasa tsy fahita firy. Ny sahona sy saobakaka dia misy karazana 180 eo ho eo, ka 98 % dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara.

Karazana vorona 260 eo ho eo no fantatra fa misy eto Madagasikara, anisan' izany ny *[[Phaethon rubricauda]]*.

Misy karazana sy zana-karazana 150 eo ho eo ny biby misy nono. Tsy misy sakabe toy ny tigra na ny pleôparda (*[[Felinae]]*) na rajako ny eto amin' ny Nosy. Ny karazam-barika misy eto dia samy atahorana ho lany tamingana: ny haihay (*[[Daubentonia madagascariensis]]*), ny babakoto na endrina (*[[Indri indri]]*), ny hira (*[[Lemur catta]]*) sy ny maky isan-karazany (*[[Lemuridae]]*) - izay tena miely patrana -, ny tsidiala (*[[Allocebus trichotis]]*), ny tsidika (*[[Cheirogaleus milii]]*), ny tsitsihy (*[[Cheirogaleus major]]*), ny matavirambo (*[[Cheirogaleus medius]]*) ary ny tsidy isan-karazany (*[[Microcebus]]*), izay anisan' ny kely indrindra eto an-an-tany. Ny fosa, izay biby mpivoaka alina, dia anisan' ireo biby tsy fahita afa-tsy eto amin' ny Nosy.

## Jereo koa

* Zavamaniry eto Madagasikara
* Toetanin' i Madagasikara
Vahindanitra

Ny **Vahindanitra** na **Lalambe** dia vahinkintana miolikolika izay ahitana kintana eo anelanelan' ny 200 sy 400 lavitrisa, ary tsy isalasalana fa misy planeta maherin' ny 100 lavitrisa. Ao no misy ny Rafitra Masoandro ka noho izany ny Tany koa. Tombanana ho 100.000 hatramin’ ny 120.000 ny savaivony, na hatramin’ ny 200.000 taona-hazavana mihitsy aza, na dia kely aza ny isan’ ny kintana mihoatra ny 120 000 taona-hazavana. Ao amin' ny Vondron-kintana lehibe izy sy ny andiana vahinkintana manodidina azy, izay miraikitra amin' ny Vangongon-kintan' ny Virjiny izay ao amin' i Laniakea ihany koa. Ny Rafitra Masoandro dia eo amin' ny 27.000 taona-hazavana eo ho eo avy eo afovoan' ny Vahindanitra, izay misy lavaka mainty mafinja iray, dia i Sagittarius A*.

Raha jerena avy ao amin' ny Rafitra Masoandro, izay eo amin' ny sisin' ny firafitrany miendrika kapila, dia toy ny lalana fotsy ny Vahindanitra. Manome azy ny bika aman' endriny toa misy ronono, ny fivangongoan' ny kintana marobe izay tsy azo avahana amin' ny maso, araka ny nasehon' i Demokritos sy Anaksagoras tamin' ny Andro Taloha. Tamin' ny fampiasana ny teleskôpy astrônômika dia i Galileo no voalohany nampiseho, tamin' ny taona 1610, fa vokatry ny fisian' ny kintana maro dia maro io lalana io. Tamin' ny taona 1750, i Thomas Wright, astrônôma, dia namolavola môdely momba ny Vahindanitra, izay noraisin' ny filôzôfa Immanuel Kant, izay nilaza fa ny rahonkintana hita eny amin' ny lanitra dia "donia-nosy". Tamin' ny taona 1920 dia nanaporofo ny astrônôma Edwin Hubble fa vahinkintana iray monja amin' ny maro izy io ary noho izany dia nanakatona ny adihevitra lehibe izay mahakasika indrindra ny toetoetran' ny rahonkintana. Nanomboka tamin' ny taona 1930 no niorina ho an' ny Vahindanitra ny môdelin' ny vahinkintana miolikolika amin' izao fotoana izao.

Niseho taorian' ny vanim-potoana maizin' ny Big Bang ny kintana tranainy indrindra ao amin' ny Vahindanitra; saika mitovy taona amin’ izao Donia izao mihitsy àry izy ireo. Ohatra, ny taon' i HE 1523-0901, kintana tranainy indrindra ao amin' ny Vahindanitra, dia 13,2 lavitrisa taona. Mihetsika amin' ny hafainganam-pandeha 600 km/s eo ho eo n Vahindanitra manontolo. Mihetsika amin' ny hafainganam-pandeha 220 km/s eo ho eo ny kintana sy ny etona izay lavitra be amin' ny ivon' ny Vahindanitra raha oharina amin' io ivo io.

Koa satria tsy afaka manazava io hafainganam-pandeha tsy miova io ny lalànan' i Kepler, dia toa nilaina ny nihevitra fa tsy mamoaka na mandray taratra elektrômanetika ny ampahany be amin' ny lanjan' ny Vahindanitra, koa noho izany dia voaforon' ny zaka maizina.
Tain-kintana

Ny **tain-kintana** na **zanakintana** dia ny fisehoan-javatra manjelatra izay miaraka amin' ny fidiran' ny zavatra iray ao amin' ny atmôsfera, antsoina hoe meteôrôida. Izy io dia zavatra kely mivezivezy eny amin' ny habakabaka amin' ny hafainganam-pandeha hatramin' ny 42 km/s ao anatin' ny tondrozotra mifandray amin' ny Masoandro, rehefa mifanena amin' ny Tany ny lalany, dia lasa  mazava toa lalan-kinta-mitsoriaka. Ity lalana mazava ity dia vokatry ny fieton' ilay zabatra sy ny iônizasiônan' ny rivotra amin' ny lalany, ilay meteôrôida dia mamela ao aoriany ny etona mafana sy mamiratra izay antsoina hoe plasma. Ny hafanana niandohan' ny plasma dia noho ny tsindry mafin' ny atmôsfera eo anoloan' ilay zavatra mandeha mafy dia mafy fa tsy ny fifampkasohany.

Ny tain-kintana dia vovoka kôsmika izay mietona tanteraka alohan' ny hidirany amin' ny tany, raha ny bolida, meteôrôida mafonja sy lehibe kokoa, dia mamokatra kapila mazava mahery vaika mandritra ny fidirany ao amin' ny atmôsfera. Ny meteôrôida dia afaka mivakivaky, amin' ny ankapobeny raha latsaka ny 50 kilômetatra ny haambony, na tonga amin' ny Tany (ny meteôrôida mihitsy na ny sombiny), ka lasa meteôrita iray na maromaro.

Amin' ny ankapobeny dia mitranga eo anelanelan' ny 85 sy 120 kilômetatra ambonin' ny haabon' ny ranomasina ilay tranga, na dia hita 400 na 600 km ambonin' ny Tany aza ny tain-kintana sasany.

## Jereo koa

* Tainkintana (bibikely)
Macadamia

***Macadamia*** dia karazana hazo efatra ao amin'ny fianakaviana Proteaceae. Teratany any Aostralia izy ireo, teratany any avaratra atsinanan'i Valesa Atsimo Vaovao ary Queensland afovoany sy atsimo atsinanana manokana. Karazana roa amin'ny karazana no manan-danja ara-barotra amin'ny voany.

## Karazana
**[[Macadamia francii]]* (Guillaumin) Sleumer
**[[Macadamia integrifolia]]* Maiden & Betche
**[[Macadamia neurophylla]]* (Guillaumin) Virot
**[[Macadamia ternifolia]]* F.Muell.
**[[Macadamia tetraphylla]]* L.A.S.Johnson
Bison eoropeana

Ny **Bison Eoropeana** na **ombidia Eoropeana** (*Bison bonasus*) dia iray amin'ireo karazana ombidia roa mbola misy, miaraka amin'ny Bison amerikanina. Karazana karazana telo no nisy tato ho ato, fa iray ihany no velona ankehitriny. Ny karazany dia ara-teorika avy amin'ny hybride eo anelanelan'ny aurochs sy ny steppe bison. Raha tsy izany, ny bison hazo Pleistocene dia heverina ho razamben'ny karazana.
Bison amerikanina

Ny **Bison amerikanina** (*Bos bison*, indraindray koa *Bison bison*), antsoina matetika hoe ombidia, dia omby avy any Amerika Avaratra ary biby mampinono an-tanety lehibe indrindra ao amin'ny faritra. Na mahaforona karazana bison (Bison) misaraka miaraka amin'ny Bison eoropeana mitovy aminy izy io dia mampiady hevitra amin'ny fikarohana.
Voambolan' ny aritmetika

## Lisitra

### A

* ampaha

* anaîsa

* aritmetika

* asa marika

### B

### D

### E

### F

* faka

* fampitomboana

* fanalana

* fanampiana

* fizaràna

### G

### H

### I

* isa ampahany

* isa ankasa

* isa haro
* isa mihoadraha
* isa nanahary
* isa taenimpolo
* isa tafolo
* isa tsimimivaki-nanahary
* isa tsimivaky
* isa tsimivaky voasaina
* isa tsivoasaina
* isa tsy ankasa
* isa tsy azo tsinjaraina
* isa voasaina
* isa voatsapa
* isa volamena

### J

### K

### L

### M

### N

### O

### P

* pi (π = 3,14159...)

### R

### S

### T

* toraka
* tsimivaki-nanahary
* tsivoasaina

### V

### Z
Rinôserôsy fotsy

Ny **rinôserôsy fotsy** no karazana rinôserôsy lehibe indrindra mbola misy, ao amin' ny fianakaviana *[[Rhinocerotidae]].* Izy io dia manana vava mivelatra be ampiasaina amin' ny firaifana ahitra ary izy no tena sôsialy indrindra amin' ny karazana rinôserôsy rehetra. ***Ceratotherium simum*** ny anarany ara-tsiansa.

## Jereo koa

* Rinôserôsy mainty
* Rinôserôsy indiana na tokantandroka indiana
* Rinôserôsy javaney na tokantandroka javaney
* Rinôserôsy somatrana

* Tokantandroka
Rinôserôsy mainty

Ny **rinôserôsy mainty** dia karazana tokantandroka, teratany any atsinanan' i Afrika sy atsimon' i Afrika, anisan' izany i Angôla, Bôtsoana, Kenià, Malawi, Mozambika, Namibia, Afrika Atsimo, Esoatiny, Tanzania, Zambia ary Zimbaboe. Na dia antsoina hoe mainty aza ilay karazana, dia miovaova ny lokony manomboka amin' ny volontany ka hatramin' ny volondavenona. ***Diceros bicornis*** ny anarany ara-tsiansa.

## Jereo koa

* Rinôserôsy fotsy
* Rinôserôsy indiana na tokantandroka indiana
* Rinôserôsy javaney na tokantandroka javaney
* Rinôserôsy somatrana
Namana mpanelingelina

Ny fanoharana momba ilay **namana mpanelingelina** na sakaiza **mpanelingelina** dia fanoharana nataon' i Jesoa izay hita ao amin’ ny Lioka 11:5–8.  Ity fanoharana ity dia nampianarin' i Kristy, taorian' ny nampianarany ny mpianany ny *[[Rainay any an-danitra|Rainay]]* *[[Rainay any an-danitra|any an-danitra]]*, mialoha ny teny momba ny fahombiazan' ny vavaka. Araka io fanoharana io dia manaiky hanampy ny mpiara-belona aminy ny namana iray noho ny fitalahoana maharitra fa tsy amin' ny maha mpinamana azy ireo, na dia efa alina aza ny andro sady na dia miteraka fanelingelenana aza izany.

Asehon' io fanoharana io fa ilaina ny mivavaka tsy amim-pahakiviana. Eo amin’ ny sehatry ny famakafakana ny Baiboly dia anisan’ ny *[[Sondergut]]* an' ity evanjelista ity ilay fanoharana.

Mitovy amin' ny fanoharana momba ny mpitsara tsy marina (Lio. 18:1–8) izy io ary asehon' ny mpanakanto maromaro, anisan' izany i William Holman Hunt.

## Fitantarana
Toy izao ilay fanoharana:5 Ary hoy Jesosy taminy: Iza moa aminareo no manana sakaiza, izay hankeo aminy mamatonalina ka hanao aminy hoe: Ry sakaiza, ampisambory mofo telo aho; 6 fa ny sakaizako nandeha tamin' ny nalehany, dia tonga atsy amiko, ka tsy misy izay hafahako azy; 7 ary ilay ao an-trano kosa hamaly ka hanao hoe: Aza manahirana ahy; fa efa mihidy ny varavarana izao, ary ny zanako mandry eto am-pandriana eto amiko; tsy afaka hifoha hanome anao aho?

8 Hoy Izaho aminareo: Na dia tsy hiainga hanome azy noho ny fisakaizana aza izy, dia hifoha ihany izy noho ny fitarainany fatratra ka hanome azy izay ilainy (Lio. 11:5-8).Ny zavatra resahina ao amin' io fanoharana io dia ny tranon' ny tantsaha izay tsy ahitana afa-tsy efitra iray, izay iarahan’ ny ankohonana manontolo matory eo ambony tsihy eo amin’ ny tany, sy lehilahy iray nandeha alina mba hialana amin' ny hafanana amin' ny antoandro. Ny anton' ny fangatahan' ilay namana dia ny fampiantranoana, izay adidy masina nanerana ny Tontolo Mediteraneana tamin' ny Andro Taloha.

## Jereo koa

* Fanoharana ao amin' ny Evanjely
* Fahagagana nataon' i Jesoa
Telonohorefy

Ny **Telonohorefy** na **Telo noho refy** dia iray amin' ny asterisma malaza indrindra, anisan' ny antokon-kintan' i Orion. Ahitana ireo kintana goaibe manga telo atao hoe Alnitak sy Alnilam ary Mintaka, izay tena mamirapiratra ary saika mifanandrify tsara, ilay asterisma, mora fantarina amin' ny maso, dia mari-pamantarana eny amin' ny lanitra amin' ny alina ary lohahevitry ny fedrà sy ny fivavahana maro. Ny kintana Alnitak sy Alnilam ary Mintaka dia eo amin' ny 800 sy 1.340 ary 915 taona-hazavana avy eto amin' ny Tany. Ireny no ivon' ny antokon-kintana Orion.Ireo kintana telo mamirapiratra tsara ireo no voalazan' i Joba (9. 9 ; 38. 31) sy Amosa (5. 8) amin' ny teny hebreo hoe *Chesil* (gr. *Orion*). Koa satria isan' ny kintana miseho miharihary izy, dia voalaza, miaraka amin' i Ikotokelimiadilaona sy ny kintana sasany, ho famantarana ny herin' i Jehovah, Izay nametraka azy eny amin' ny lanitra. Ny mpanoratra sasany anefa mihevitra fa kintana hafa, tahaka ilay mazava sy mamirapiratra fatratra atao hoe *Siritis*, na *Canopus*, na *Cor-Scorpionis*, no voalazan' ny teny hebreo hoe *Chesil*. Asa izay tena marina amin' izany. (Randzavola Henri, "Telonohorefy", *Diksionera amin' ny Baiboly*)antokon-kintana telo avarabaratra andrefan' ny Vahindanitra, mamiratra manintona ny fijery (Rajemisa-Raolison Régis, "Telonohorefy", *Rakibolana malagasy*)
Raokandro

Ny **raokandro** dia fampiasana zavamaniry ho an' ny fitsaboana. Sehatra nentim-paharazana amin' ny fitsaboana malagasy izy io, izay ampiasaina amin' ny fitsaboana aretina isan-karazany. Nipoitra tamin' ny fomban-drazana malagasy fahiny ny raokandro izay ampiasan' ny mpitsabo nentim-paharazana ny zavamaniry amin' ny endriny tsy asiam-panovana.

Fampiasana taovan-javamaniry (faka, ravina, hoditra, vony, sns) hanamboarana fanafody ny ny raokandro. Matetika dia mifandray amin' ny fombafomba sy fanao ara-panahy ny raokandro. Manana anjara toerana lehibe eo amin' ny fanomanana sy ny fikarakarana ny fanafody ny mpitsabo nentim-paharazana (ny mpanandro, ny mpitsabo gasy, ny ombiasa, sns).

Anisan' ny kolontsaina malagasy ny raokandro. Matetika izy io no ampiasaina ho famenon' ny fitsaboana môderina. Miha-mitombo hatrany ny fampiasana ny fitsaboana nentim-paharazana malagasy, na eto Madagasikara na eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena. Misy ny ezaka fampiroboroboana sy fitandroana ity vakoka ara-kolontsaina ity.

## Endriky ny raokandro
Ny raokandro dia manana endrika maromaro arakaraka ny aretina na ny toe-pahasalamana tiana hotsaboina:

* Tambavy azo avy amin' ny fitanehana ny taovan-javamaniry (ravina, taho, faka, hoditra) na fandrarahana rano mafana amin' izany. 
* Tambavy azo avy amin' ny fandomana amin' ny rano mangatsiaka ny taovan-javamaniry.
* Fanaovana fesana (na petakilasy) ny ranoka nokarakaraina avy amin' ny taovan-javamaniry, izay apetaka mivantana amin' ny hoditry ny olona mila fitsaboana.
* Fievohana amin' ny etona avy amin' ny ranoka mafana avy amin' ny fitanehana ny taovan-javamaniry.
* Firavahana ody fiaro ampiasana ny zavamaniry sasany mba handroahana ny fanahy manimba na hisarihana vintana.

## Zavamaniry ao amin' ny raokandro malagasy

Noho ny fananan' i Madagasikara karazan-javamananaina maro dia misy ny zavamaniry tsy fahita firy ampiasaina amin' ny raokandro, ka anisan' izany ireto manaraka ireto:

* ny *[[Ravintsara|Cinnamomum camphora]]* (ravintsara) izay mamono na manakana ny fitomboan' ny zavamananaina bitika (bakteria, viriosy, holatra bitika) eo amin' ny hoditra sy amin' ny hodimando, mba hisorohana ny aretina, indrindra ny ratra, ny may na alohan' ny fitsaboana.
* ny *[[Euphorbia hirta]]* (ahidronono, kironono, zaraobera) izay ampiasaina amin' ny olana ara-pisefoana.
* ny *[[Erythrina fusca]]* izay mampitony fanaintainana.
* ny *[[Cedrelopsis grevei]]* (katrafay) izay manala havizanana sy fanaintainana.
* ny *[[Ritchiea reflexa]]* izay ampiasaina ampin' ny fitsaboana ny aretin-koditra sy ny fofon-dratsy.

## Jereo koa

* Fitsaboana nentim-paharazana
* Tambavy
* Wikiphyto
* Fitôterapia

## Loharano sy fanamarihana
Camphora officinarum

Ny ***Camphora officinarum*** na ***Cinnamomum camphora*** dia hazo maitso ravina sy tsy mihintsan-dravina, ao amin' ny fianakaviana *[[Lauraceae]]*, maniry mandavan-taona, mahatratra halava anelanelan' ny 15 sy 25 m, mafy ravina, izay ahazoana menaka fanao fanafody ny fitanehana sy ny fitsihana azy. Ny anarany amin' ny teny malagasy dia **ravintsara**, nefa tsy io ihany ny zavamaniry antsoina amin' io anarana io. Amin' ny ankapobeny dia miendrika atody ny raviny izay mirefy 10 sm eo ho eo, izy mamoaka fofona mahery raha hosena amin' ny tanana na amin-javatra hafa. Be nofony ny voany izay boribory miloko manga matroka na mainty rehefa masaka. Zavamaniry avy any Sina sy Taioana ary Japàna ny *Cinnamomum camphora* nefa afaka maniry amin' ny faritra samihafa amin' ny kôntinenta hafa, anisan' izany ny eto Madagasikara.

Volena ho haingon-tanàna ny ravintsara noho ny raviny maitso lalandava, volena milahatra eny an-tsisin' arabe na eny afovoany any amin' ny tany manana toetany mafana.

Ny menaka azo avy amin' ny ravin' ny *Cinnamomum camphora* volena aty Madagasikara, izay tondroina amin' ny anarana hoe "ravintsara" ihany koa, dia heverina ho fanafody mamono virosy sy mampifoha ny hery fiarovana ary fitsaboana amin' ny tsy fahazoana torimaso vokatry ny harerahana, ny tsy fahazotoa-misakafo, ny tsy fifantohana, ny fahamorà-malahelo, sns. Itsaboana ny aretin' ny fisefoana sy ny aretin' ny hoditra vokatry ny virosy koa io zavamaniry io.

Ny vatan' ny *Cinnamomum camphora*, izay manana fofona maharitra mandavan-taona, dia halan' ny bibikely, anisan' izany ny lolo mpanimba lamba. Izany no antony andrafetana ny vata hitondrana lasoà na volom-biby hatao fitafiana amin' ny hazon' ny *Cinnamomum camphora*.

## Jereo koa

* *[[Cinnamomum]]*
* *[[Camphora]]* 
* *[[Ravensara]]*
* Raokandro
* Ravintsara:
** *[[Camphora officinarum]]* na *Cinnamomum camphora*;
** *[[Cryptocarya agathophylla]]* na *Ravensara aromatica* na *Ravensara anisata*;
** *[[Cryptocarya litoralis]]* na *Ravensara acuminata*;
** *[[Vepris unifoliolata]]* na *Teclea punctata*
Piraina

Ny **piraina** dia iray amin'ireo karazana trondro an-dranomamy maromaro ao amin'ny fianakaviana *Serrasalmidae*, na ny zana-pianakaviana *Serrasalminae* ao anatin'ny fianakaviana *Characidae* amin'ny filaharana *Characiformes*. Ireo trondro ireo dia monina any amin'ny reniranon'i Amerika Atsimo, lemaka tondra-drano, farihy ary fitahirizana.

## Jereo Koa
Lamoty

Ny anarana amin' ny teny malagasy hoe ***lamoty*** dia manondro karazana zavamaniry samihafa, ka anisan' izany ireto:

* ny hazo atao hoe kily na madiro na madilo na voamatony (*Tamarindus indica*) ao amin' ny vondron-karazana *[[Tamarindus]]* sy fianakavian-javamaniry *[[Fabaceae]]*;
* ny hazobotry atao hoe mokonazy na lamotifotsy (*[[Ziziphus jujuba]]* sy *[[Ziziphus spina-christi]]*) ao amin' ny vondron-karazana *[[Ziziphus]]* sy ny fianakavian-javamaniry *[[Rhamnaceae]]*;
* ny hazobotry atao hoe ramontsy na lamonty (*[[Flacourtia ramontchi]]* na *[[Flacourtia indica]]*) ao amin' ny  vondron-karazana *[[Flacourtia]]* sy ny fianakavian-javamaniry *[[Salicaceae]]* (na *[[Flacourtiaceae]]* teo aloha);
* ny hazobotry atao hoe voaramontsina (*[[Vaccinium emirnense]]* na *[[Vaccinium fasciculatum]]*  na *[[Vaccinium secundiflorum]]*) ao amin' ny vondron-karazana *[[Vaccinium]]* sy ny fianakavian-javamaniry *[[Ericaceae]]*;
* ny hazo atao hoe hazobe (*[[Capurodendron ankaranense]]*) ao amin' ny vondron-karazana *[[Capurodendron]]* sy ny fianakavian-javamaniry *[[Sapotaceae]]*.
Mokonazy

Ny **mokonazy** dia karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Rhamnaceae]]*. Hazomadinika misy tsilo avy any Sina izy io ary miely patrana any amin' ny faritr' i Mediteranea, ary hita ihany koa any Andrefana. Atao hoe **Z''iziphus jujuba*** ny anarany ara-tsiansa. Mety hiantsoana azy amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] koa ny hoe *'tsinefo** na **lamotifotsy** ny **lamoty*' izay iantsoana zavamaniry hafa ihany koa (jereo: [[lamoty]] sy [[tsinefo]]).

Azo hanina ny voany. Ambolena ihany koa izy, indrindra any [[Atsinanana Indrindra|Atsinanana]] [[Atsinanana Indrindra|Indrindra]], izay ahitana fanovany maro.

[[Hazo (zavamaniry)|Hazo]] na [[hazobotry]] manana haavo 6 ka hatramin' ny 10 m ny mokonazy ary manana [[rantsana]] misy tsilo (misy koa anefa ny fanova tsy misy tsilo). Ny [[Ravina (zavamaniry)|raviny]] dia somary lavalava, misy nifinifiny madinidinika. Mivadika mavo ireo ravina ireo rehefa amin' ny [[fararano]]. Milentika lalina ao anaty tany ny [[Faka|fakany]]. Mipoitra eo akaikin' ny ravina ny [[Voninkazo|voniny]] kely mavo. 

Ny voany, somary toy ny atody, dia misy akoram-bihiny tokana mafy salavamava sy misy nofony azo hanina, maitso na mavo ny hodi-boany amin' ny voalohany avy eo mena rehefa masaka. Ny nofom-boany dia mamy somary matsatso. Ny voan' ny mokonazy, izay betsaka [[vitaminina]] A sy C, dia ampiasaina amin' ny fikarakarana fanafody nentom-paharazana isan-karazany.

== Jereo koa ==

* [[Lamoty]]

* [[Tsinefo]]
* *Ziziphus spina-christi*
* *Elaeodendron humbertii''
Tsinefo

Ny **tsinefo** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Rhamnaceae]]*, zana-pianakaviana *Ziziphoideae*, teratany aty amin' ny Tontolo Tranainy (Afrika sy Azia Andrefana). 

***Ziziphus spina-christi*** ny anarany ara-tsiansa. Ny hoe "*spina-christi*", dia avy amin' ny finoana fa ny satroboninahitra tsilo napetraka teo amin' ny lohan' i Jesoa talohan' ny nanomboana azy tamin' ny hazo fijaliana dia avy amin' io zavamaniry io. Indreto koa ny anarana hafa mety hioantsoana azy amin' ny teny malagasy: **lamotifotsy**, **mokonazy**, **mosinavosinavo**, **lamoty**.

Hazomadinika na hazo izay manana haavo mety mahatratra 15 m, matetika misy tsilo, ny tsinefo. Mahatanty hain-tany ity zavamaniry ity, tena mahatohitra ny hafanana ary mety maniry any amin' ny tany efitra sy karakaina, afaka mionona amin' ny rotsak' orana 50 mm hatramin' ny 500 mm isan-taona. Mamokatra voany azo hanina izy io.

Marihina fa ny teny hoe *tsinefo* dia mety hilazana koa ny karazan-javamaniry atao hoe fanindravina (*[[Elaeodendron humbertii]]*).

## Jereo koa

* *[[Ziziphus]]*

* Lamoty

* Mokonazy (*[[Ziziphus jujuba]]*)
* Ramontsy (''Flacourtia ramontchi'')
* Voantsikitra (''Vaccinium emirnense'')
* Natovavy (''Capurodendron ankaranense'')
Voaramontsina

Ny **voaramontsina** na **voantsikitra** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *Ericaceae*. teratany eto Madagasikara ary hita any amin' ny faritra avaratra amin' i Môzambika. ***Vaccinium emirnense*** na ***Vaccinium madagascariense*** ny anarany ara-tsiansa. Ity karazana ity dia hazobotry maniry indrindra amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehin-tany. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe **lamoty** koa nefa tsy tokony hampitovina amin' ny ramontsy izay atao hoe *lamoty* koa.

Karazana hazobotry mirefy 2 ka hatramin' ny 4&nbsp;m ny haavony, manana ravina maitso mandavan-taona. Mena mainty ny voany rehefa masaka, mitovy habe amin' ny serizy, ary mivondrona madinika toy ny voaloboka. Ity karazana ity dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara, izay ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana isan-karazany.

Na dia tsy betsaka aza ny antontan-kevitra vosoratra momba ny fampiasana manokana ny voantsikitra, ny karazan-javamaniry ao amin' ny vondrona *Vaccinium* dia be mpitady amin' ny ankapobeny noho ny toetrany azo atao fanafody sy miaro amin' ny sela sy ny môlekiola ao amin'ny tenan' ny olombelona, ary ny voany dia azo hanina.

Amin' ny ankapobeny, ny *Vaccinium* dia fantatra noho ny tombontsoany ara-pahasalamana azo avy aminy, indrindra noho ny fisian' ny antôsianinina sy ny pôlifenôlika hafa ao anatiny. Na izany aza, voafetra ihany ny fanadihadiana manokana momba ny *Vaccinium emirnense*.

## Jereo koa

* Lamoty (mitovy anarana)

## Loharano sy fanamarihana
Capurodendron ankaranense

Ny **natovavy**, izay atao hoe ***Capurodendron ankaranense***, dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana *[[Sapotaceae]]*, any amin' ny ilany avaratra sy avaratra-andrefan' i Madagasikara. Maniry voalohany indrindra amin' ny faritra trôpikaly manana fizaran-taona maina ity karazana ity.

Tsy misy afa-tsy eto Madagasikara ny vondron-karazana *Capurodendron* izay misy an' io karazana io ary ahitana karazana miisa 50 mahery. Io no karazana faharoa lehibe indrindra eto amin' ny Nosy, aorian' ny *Dypsis*. raha ny tsy fahitana azy afa-tsy eto Madagasikara no heverna. Atahorana ho lany tamingana ny ankamaroan' ireo karazana ireo noho ny fitrandrahana hazo voafantina sy ny fandripahana ala be izay hita eto Madagasikara.

Nofariparitin' ilay bôtanista André Aubréville voalohany tamin' ny taona 1974 tao amin' ny *Flore of Madagascar and the Comores* ny *Capurodendron ankaranense*. Nisy ny tapiany amin' ity zavamaniry ity nalaina avy any amin' ny faritra avaratra amin' Ankarana, eo anelanelan' Ambilobe sy Anivorano.

## Jereo koa
Indreto ny zavamaniry hafa antsoina amin' ny teny malagasy hoe *natovavy*:

* *[[Capurodendron]]* (vondrona ao amin' ny fianakaviana *[[Sapotaceae]]*)
** *[[Capurodendron ankaranense]]*
** *[[Capurodendron rubrocostatum]]*

* *[[Labramia]]* (vondrona ao amin' ny fianakaviana *[[Sapotaceae]]*)
** *[[Labramia bojeri]]*
** *[[Labramia boivinii]]*
** *[[Labramia ankaranaensis]]*
** *[[Labramia sambiranensis]]*
* *[[Manilkara]]* (vondrona ao amin' ny fianakaviana *[[Sapotaceae]]*)
** *[[Manilkara capuronii]]*
** *[[Manilkara sohihy]]*
** *[[Manilkara perrieri]]*
** *[[Manilkara boivinii]]*
* *[[Mimusops]]* (vondrona ao amin' ny fianakaviana *[[Sapotaceae]]*)
** *[[Mimusops commersonii]]*

## Loharano sy fanamarihana
Tsitsihy

Ny **tsitsihy** (*Cheirogaleus major*) dia maky izay miparitaka be amin'ny ala voalohany sy faharoa any akaikin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Hita any amin’ny faritra avaratr’i Madagasikara koa izy ireny.
Matavirambo

Ny **matavirambo** (*Cheirogaleus medius*) dia maky izay miparitaka be amin'ny ala voalohany sy faharoa any akaikin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara, dia 8–9 in (200–230 mm) ny halavany manomboka eo amin'ny lohany ka hatrany amin'ny faran'ny vatany, miaraka amin'ny rambony 8–11 in (200–280 mm) mihoatra izany. Ny lanjany dia 4–10 oz (110–280 g). Manana androm-piainan'ny 4-11 taona any anaty ala ary 18 taona any amin'ny fahababoana.
Mangosta ejiptana

Ny **mangosta ejiptiana** (*Herpestes ichneumon*), dia karazana mangosta teratany any amin'ny ahitra tropikaly sy subtropika, sabana ary kirihitra any Afrika ary manodidina ny Basin Mediterane any Afrika Avaratra, Afovoany Atsinanana ary Saikanosy Iberiana. Na ampidirina izy io na teratany any amin'ny Saikinosy Iberiana dia isalasalana.
Kôbra mandrora tenda mainty

Ny **kôbra mandrora tenda mainty** (*Naja nigricollis*) dia karazana kôbra mandrora hita matetika any Afrika atsimon' i Saharà. Izy ireo dia bibilava antonony ary afaka mitombo hatramin'ny 1,2 ka hatramin'ny 2,2 m (3,9 hatramin'ny 7,2 ft) ny halavany. Ny lokony sy ny marika dia mety miovaova be. Mihaza biby mpikiky kely indrindra izy ireo. Manana poizina manan-danja ara-pitsaboana izy ireo, na dia ambany aza ny taham-pahafatesana amin'ny kaikitry ny olona tsy voatsabo (~ 5-10%, any amin'ny faritra faran'izay kely latsaky ny 1%). Sahala amin’ny kôbra mandrora hafa, dia afaka mamoaka poizina avy amin’ny vavany izy ireo rehefa atahorana (mitete iray mihoatra ny 7 metatra (23 ft) ary mihoatra amin’ny marina tsara).
Fanindravina

Ny **fanindravina** dia hazo mamony, ao amin' ny fianakaviana *Celastraceae*, teratany eto Madagasikara, izay maniry any amin' ny faritra mafana trôpikaly manana fizaran-taona maina. ***Elaeodendron humbertii*** no anarany ara-tsiansa. Ity karazan-javamaniry ity dia nofariparitan' ilay bôtanista frantsay Henri Perrier de la Bâthie  voalohany tamin' ny taona 1942 tao amin' ny lahatsoratra "*Notulae Systematicae*". Araka ny voalazan' ny Lisitra Menan' ny International Union for Conservation of Nature (IUCN), ny *Elaeodendron humbertii* dia sokajiana ho karazana atahorana ho lany tamingana.

Amin' ny teny malagasy dia **tsinefo** koa ny anarana iantsoana ity zavamaniry ity, nefa tsy tokony hafangaro amin' ilay zavamaniry tsinefo manana anarana ara-tsiansa hoe *Ziziphus spina-christi*. 

Ny vondrona *Elaeodendron* dia ahitana karazana misa 39 eo ho eo miparitaka manerana ny faritra trôpikaly any Amerika, aty Afrika atsimon' i Sahara, any Azia, any Aostralia ary any Pasifika Atsimo. Nisy tapian' ny *Elaeodendron humbertii* dia nangonina tamin' ny taona 1928 tany akaikin' i Toliara, teo amin' ny havoana vatosokay antsoina hoe Andatabo, amin' ny haavo eo anelanelan' ny 25 sy 200 m. Ny fitsakoana ny ravin' ity zavamaniry ity dia lazaina fa miteraka hafaninana.

## Jereo koa

* *[[Elaeodendron]]*

## Rohy ivelany

* iNaturalist, "*[https://www.inaturalist.org/taxa/1520720-Elaeodendron-humbertii Elaeodendron humbertii]*", *www.inaturalist.org*

## Loharano sy fanamarihana
Narva

**Narva** no tanàna fahatelo lehibe indrindra ao amin'ny Repoblikan'i , tanàna indostrialy manan-danja ary foiben'ny vitsy an'isa miteny Rosiana ao Estonia.

## Jeografia
Narva no tanàna atsinanana indrindra any Estonia. Eo amin’ny sisin-tany amin’i Rosia no misy azy eo amin’ny Reniranon’i Narva, izay mandrafitra ny renirano sisintany eto.
Norddeich

**Norddeich ** (*Noorddiek*) dia distrikan'i Norden ao amin'ny distrikan'i Aurich misy mponina 1264, miparitaka amin'ny velarantany 10.43 kilometatra toradroa. Any avaratrandrefan'i Frisia Atsinanana no misy azy mivantana eo amin'ny morontsiraka Avaratra.

Misy sambo mandeha any Norderney avy any Norddeich.

## Jereo Koa
*Nosy Norderney
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Norden

I *'Norden* (*Nörden*) dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Aurich, ao . Tsy lavitra ny morontsirak'i Ranomasina Avaratra no misy azy ary izy no tanàna avaratra andrefana indrindra amin'ny tanibe .

Any Norden, ny sambo dia miainga mankany amin'ny nosy Juist sy Norderney.
## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Moers

I **Moers**  dia tanàna any ,  ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Rhénanie-du-Nord-Westphalie*). Ny isan' ny mponina ao aminy dia 101.601 araka.

## Baolina kitra
*SC Moers

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
İznik

I **Iznik** na **İznik** dia sady tanàna no distrika ao amin' ny Faritanin' i Bursa any Torkia. Eo amin' ny toeran' i Nikea, tanàna grika tranainy, izay niavian' ny anarany, no misy azy io, izay nanaovana ny Kônsily voalohany tany Nikea. Ity tanàna ity dia eo afovoan' ny sahalempona lonaka eo amin' ny morontsiraka atsinanan' ny Farihy İznik ary havoana no manamorona azy ao avaratra sy atsimo.

Ny tanànan' i İznik dia 80 km atsinanana-avaratra-atsinanan' i Bursa. Raha atao hitsin-dalana dia eo amin' ny 90 km atsimo-atsinanan' i Istanbul izy io, fa 200 km kosa raha manaraka lalana, izay mihodina ny Hoalan' i İzmit. Io lalana io anefa dia nohafohezina efa ho 75 km taorian' ny fanokafana ny tetezana Osman Gazi tamin' ny taona 2016.
Tarana-mpanjaka

Ny **tarana-mpanjaka** na **dinastia** dia fifandimbiasan' ny mpitondra ao amin' ny fianakaviana iray ihany. Matetika ao anatin' ny tontolon' ny rafitra ahitana mpanjaka, fa indraindray koa miseho any amin' ny repoblika. Azo antsoina koa hoe "trano", "fianakaviana" na "fokom-pianakaviana", ankoatra ny hafa, ny tarana-mpanjaka.

Ny mpahay tantara dia mamaritra ny tantaran' ny firenena sy sivilizasiôna maro, toy ny Empira Rômana (27 tal JK - 1453 taor JK), i Iràna tamin' ny andron' ny empira (Persia: ny Mediana sy ny Akemenida: 678 tal JK - 1979 tal JK), i Egipta tamin' ny Andro Taloha (3100-30 tal JK), ary i Sina tamin' ny Andro Taloha sy tamin' ny andron' ny empira (2070 tal JK - 1912 taor JK), ny Fanjakan' i Frantsa, tamin' ny alalan' ny rafitry ny tarana-mpanjaka nifandimby. Noho izany, ny teny hoe "dinastia" dia azo ampiasaina mba hamerana ny vanim-potoana nanjakan' ny fianakaviana iray.

Talohan' ny taonjato faha-18, ny ankamaroan' ny tarana-mpanjaka eran-tany dia noheverina  ho fifandimbiasan' ny lahy, sahala amn 'ny an' ireo izay nanaraka ny lalàna salika franka. Ao amin' ny fitondrana pôlitika izay ahitana ny fandimbiasan' ny zanakavavy dia mazàna no nanangana tarana-mpanjaka vaovao amin' ny anaran' ny fianakavian' ny vadiny. Niova izany tao amin' ny fanjakàm-panjaka sisa tavela tany Eorôpa, izay ahitana lalànam-pifandimbiasana sy ny fifanarahana izay nihazonana ny anaran' ny tarana-mpanjaka ara-dalàna amin' ny alalan' ny vehivavy.

Nihena ny fitondrana pôlitika ahitana dinastia rehefa nandeha ny fotoana, noho ny fihenan' ny fanaovana ny fanjakà-mpanjaka ho endrika governemanta, sy ny fisandratan' ny demôkrasia, ary ny fihenan' ny isan' ny mpikambana voafidy avy amin' ny fianakaviana dinastika ao amin' ny fitondrana demôkratika.
Fisaonana

Ny **fisaonana** dia fihetseham-po sy fahatsapana alahelo ary fomba amam-panao fanao mifandraika amin' izany vokatry ny trangan-javatra lehibe iray miteraka alahelo, indrindra fa ny fahafatesan' ny olona akaiky ny tena, toy ny olona tiana. Matetika mifandray amin' ny fahoriana ny fisaonana, ka heverina koa ho dingana ilaina amin' ny fiononana.

Ny teny hoe "fisaonana" dia ampiasaina mba hanondroana ny fitambarana fanao sy hetsika izay andraisan' ireo nidonam-pahoriana anjara. Miovaova arakaraka ny kolontsaina ny fanehoana izany.

Fomba fanao any amin' ny firenena maro ny fanaovana akanjo mainty, nefa misy koa ny endri-pitafy hafa.

Matetika ireo izay namoy olon-tiana dia manokana fe-potoana fisaonana, izay marihina amin' ny tsy fandraisana anjara amin' ny hetsika ara-piarahamonina sasany sy amin' ny fitondran-tena milamina sy feno fanajana. Amin' ny kolontsaina sasany dia iarahana amin' olon-kafa koa ny fisaonana. Mety hanaraka fanao ara-pivavahana manokana ny olona amin' ny fotoana toy izany.

Matetika ny fisaonana koa dia mety atao aorian' ny fotoana ahafatesana na amin' ny fitsingerenan' ny andro nahafatesan' ny olona iray manan-danja toy ny mpitondra, ny mpanjaka, ny olo-malaza tao amin' ny fivavahana, na ny olona ao amin' ny fianakaviana. Mety hitranga ny fisaonam-panjakana na fisaonam-pirenena amin' ny fotoana toy izany. Tao anatin' ny taona vitsivitsy izay, ny fanao sasany dia nivadika ho fomba tsy dia hentitra loatra, na dia maro aza ny fomba amam-panao sy fomban-drazana mbola arahina.
Anzoategui

**Anzoátegui** dia fanjakana ao  . Ny renivohiny dia Barcelona . Ny isam-ponina dia 2.116.867 tamin'ny taona 2021.

## Tanàna
* Barcelona (Venezoela), Puerto La Cruz, Lechería ary Guanta.

## Toe-karena
Betsaka ny mpanodina solika miorina ao Barcelona sy Puerto La Cruz

## Tsiahy
Fiangonana Vaovao (Swedenborg)

Ny **Fiangonan' i Jerosalema Vaovao** na **soedenbôrgianisma** na **Fiangonana Vaovao** dia antokom-pivavahana kristiana maro mifandray ara-tantara, izay nivoatra teo ambany fitarihan' ny teôlôjian' i Emanuel Swedenborg (1688–1772). Ity firehana ity dia heverina ho anisan' ny kristianisma restaurasiônista. Atao hoe **New Jerusalem Church** na **The New Church** izy io amin' ny teny anglisy.

Mifantoka amin' ny fitantarana ny fihemorana ara-tantaran' ny kristianisma noho ny fahaverezan' ny "hevitra anaty" ao amin' ny Soratra Masina - izay nosoloan' ny fahatakarana ivelany ny amin' ny finoana - ny asasoratr' i Swedenborg. Ao amin' izany toe-javatra izany, ny finoana sy ny asa tsara dia lasa fisehoana ivelany entanin' ny fatahorana ny helo, ny faniriana hahazo fitahiana ara-nofo, hahazo fankatoavana manokana, ary hahazo zavatra hafa araka an’izao tontolo izao, izay tsy ahitana tena foto-javatra ara-panahy. Nanoratra betsaka momba ny famonjena ihany koa i Swedenborg izay lazainy fa amin' ny alalan' ny dingan' ny "fahaterahana indray" (fa tsy amin' ny alalan' ny finoana na ny asa irery), izay ahafahan' ny olona manaiky ny fahamarinana avy amin' ny Tompo ao amin' ny "izaho anaty" (na momba ny any ambony), izay mifehy ny "izaho ivelany" (na momba ny eto an-tany) amin' ny fametrahana ny fitiavany ambony indrindra ao amin' ny hatsarana sy ny fahamarinana fa tsy ao amin' ny faniriana ny zavatr' izao tontolo izao sy ny faharatsiana ary ny lainga izay manompo izany rehetra izany.

Vokatr' iazany dia tsy nahavita nanamora ny fahaterahan' ny olombelona indray ny kristianisma - amin' ny toe-javatra misy azy ankehitriny, araka ny nofaritan' i Swedenborg - ​​ka nahatonga ny fahatsapana fa midina ho amin' ny tsy fahalalana sy ny fahotana ny zanak' olombelona. Nihevitra i Swedenborg fa efa nanomboka ny fiavian' i Kristy fanindroany ara-panahy, izay nanamarika ny fiantombohan' ny Fiangonana Vaovao sady nanolotra lalana nohavaozina ho amin' ny fahaterahana indray.

Manolotra teôlôjia miorina amin' ireo finoana ireo ny Fiangonana Vaovao, sady manolotra hevitra sy lohahevitra maro nambaran' ny mpandinika sy teôlôjia kristiana maro tany am-boalohany sy ankehitriny. Ny Fiangonana Vaovao dia misaraka amin' ny kristianisma mahazatra, tsy amin' ny eskatôlôjia ihany, fa indrindra amin' ny fandavana ny Trinite na Andriamanitra telo izay iray izay heveriny fa finoana andriamanitra maro (pôliteisma), ka manohana kosa ny fahaterahan' i Kristy miaraka amin' ny "sain' Andriamanitra" na "fanahy" sy vatan' olombelona, sady mitsipaka ny fananany persôna manokana ary manandratra ny endrik' olombelona ananany amin' ny alalan' ny *kenosis* ("fietrena"). Nisy fiantraikany amin' ny hetsika ara-panahy sy ara-pilôzôfia maro hafa ny teôlôjian' ny Fiangonana Vaovao, anisan' izany ny New Thought ("fisainana vaovao") sy ny American Transcendentalism ("transendentalisma").
Tefy

Ny **tefy** na **fanefena** dia asa famokarana amolavolana metaly amin' ny alalan' ny fampiasana hery hanomezana endrika manokana azy. Tanterahina amin' ny fampiasana tantanana (matetika amin' ny tantanana mavesatra dia mavesatra mandeha amin' ny angovo mekanika) na amin' ny alalan' ny tantanana lasitra ny fikapohana. Matetika ny tefy dia sokajiana araka ny mari-pana anatanterahna azy: tefy mangatsiaka (tefy manta) sy tefy mafana (tefy masaka).

Ny lanjan' ny zavatra tefena eo anelanelan' ny latsaky ny iray kilao sy ny an-jatony taonina. Efa an' arivony taona no nanaovan' ny olombelona ny fanefena. Ny vokatra mahazatra dia ny kojakoja an-dakozia, ny fitaovana ampiasaina amin' ny tanana, ny fitaovam-piadiana misy lelany, ny kipantsona, ny firavaka ary ny kojakoja vita amin' ny metaly samihafa.

Hatramin' ny Revôlisiôna Indostrialy dia ampiasaina betsaka amin' ny mekanika sy ny milina - na aiza na amin' ny faritra rehetra misy singa mitaky tanjaka ambony - ny kojakoja voatefy. Amin' izao fotoana izao dia indostria lehibe maneran-tany  ny tefy.

## Kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Raha misy milaza azy ho amalon-javatra, ny aty kosa fintana tsara tefy.
* Tefy angadin-dRainimanankiarana: ny tsy masaky ny antsoro atao vely manta; ary nony mivarotra, dia ny masak' arina ihany no alaina.
* Tefy lany arina: ataotao any.
* Tefin' olon-tsy mahay, ka tsofa no manamarina azy.
* Tefy vilian-dRaoniraony: ny an' olona no vonjena, fa ny an' ny tena atao tofefi-katoka.

## Jereo koa
* Tefy tanimanga
* Tefy firavaka
Fintana

Ny **fintana** dia metaly mifaingoka miendrika farango izay ampiasaina amin' ny fanjonoana, indrindra ny trondro, izay matetika apetaka eny amin' ny tendron' ny tady atao hoe tadim-pintana. Efa nampiasaina tamin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara ny fintana, nandritra ny vanim-potoan' ny Sôlotreana tany Eorôpa sy tany amin' ny toeran-kafa manerana izao tontolo izao ny fintana. Ny fintana tranainy indrindra fantatra dia efa 23&nbsp;000 taona lasa izay ary hita tany Okinawa.

## Jereo koa

* Harato

* Haranjono
* Jono
Fisaraham-panambadiana

Ny **fisaraham-panambadiana** dia ny dingana famaranana ôfisialy ny fanambadiana ara-panjakana na ara-pivavahana. Matetika mitaky fanafoanana na fandaminana indray ny adidy sy andraikitry ny fanambadiana araka ny lalàna ny fisaraham-panambadiana, ka manafoana ny fatoran' ny fanambadiana eo amin' ny mpivady eo ambanin' ny lalànan' ny firenena na fanjakana manokana. Azo lazaina ho fandravana ny fanambadiana ataon' ny fitsarana na fikambanana mahefa izany. Izany no dingana ara-dalàna amin' ny famaranana ny fanambadiana.

Miovaova be ny lalàna momba ny fisaraham-panambadiana arakaraka ny firenena na ny fanjakana manerana izao tontolo izao, saingy any amin' ny ankamaroan' ny firenena, ny fisaraham-panambadiana dia dingana ara-dalàna izay mitaky fanapahan-kevitra avy amin' ny fitsarana na fahefana hafa, izay mety hitrangan' ny olana amin' ny fizaràna fananana, ny fitazonana zaza, ny solon-tsakafo ho an' ilay vady nisarahana, ny fitsidihana ny zaza na fitsidihan' ny zaza, ny fotoana fitaizana, ny solon-tsakafo ho an' ny zaza, ary ny fitsinjarana ny trosa. Any amin' ny ankamaroan' ny firenena izay itakin' ny lalàna ny fanambadiana tokana dia ahafahan' ny mpivady taloha rehetra manambady olon-kafa indray ny fisaraham-panambadiana. Tsy mitovy amin' ny fanafoanana fanambadiana - izay mikendry ny hamafa ny vokatry ny fanambadiana rehetra araka ny lalàna - ny fisaraham-panambadiana. 

Ny hany firenena tsy mamela ny fisaraham-panambadiana dia i Filipina sy i Vatikana. Any Filipina dia tsy ara-dalàna ny fisaraham-panambadian' ny Filipiana tsy mozilmana raha tsy hoe mpifindra monina tsy manana taratasy ny vadiny ary mahafeno fepetra sasany. I Vatikana dia fanjakana teôkratika tarihin' ny lehiben' ny Eglizy Katôlika, ary tsy mamela ny fisaraham-panambadiana. Ny firenena izay vao haingana no nanao ho ara-dalàna ny fisaraham-panambadiana dia i Italia (taona 1970), i Pôrtogaly (taona 1975, na dia tamin' ny taona 1910 ka hatramin' ny 1940 aza dia azo natao izany ho an' ny fanambadiana sivily sy ara-pivavahana), i Brezila (taona 1977), i Espaina (taona 1981), i Arzantina (taona 1987), i Paragoay (taona 1991), i Kôlômbia (taona 1991; nanomboka tamin' ny taona 1976 ihany no nahazoana alalana ho an' ny tsy Katôlika) i Andôra (taona 1995), i Irlandy (taona 1996), i Sily (taona 2004) ary i Malta (taona 2011).

## Jereo koa

* Fampirafesana
* Fijangajangana
* Fivarotan-tena
* Fanambadiana