open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fisian' Andriamanitra

Ny **fisian' Andriamanitra** dia lohahevitry ny filôzôfian' ny fivavahana sy ny teôlôjia. Ny tohan-kevitra maro isan-karazany manamarina sy manohitra ny fisian' Andriamanitra dia azo sokajiana ho lôjika, empirika, metafizika, sobjektifa, na siantifika. Tohan-kevitra mitovy na mitovitovy ihany koa no ampiasaina amin' ny ankapobeny rehefa miresaka momba ny fisian' ny andriamanitra maro. Ara-pilôzôfia, ny fanontaniana ny amin' ny fisian' Andriamanitra dia mampiditra an-tsehatra ny epistemôlôjia (ny toetra sy ny sahan' ny fahalalana) sy ny ôntôlôjia (fandalinana ny toetry ny fiziana na ny fisiana) ary ny rijan-kevitra momba ny soatoavina (satria misy famaritana an' Andriamanitra izay mampiditra ny fahalavorariana).
Aksiôlôjia

Ny **aksiôlôjia** na **rijan-kevitra momba ny soatoavina** dia mandalina ny toetra sy loharano ary ny karazana soatoavina. Izy io dia sampan' ny filôzôfia ary sehatra mampifarimbona taranja maro mifandray akaiky amin' ny siansa sôsialy toy ny toekarena, ny sôsiôlôjia, ny antrôpôlôjia ary psikôlôjia.

Ny soatoavina dia sandan' ny zavatra iray, izay matetika heverina ho mandrakotra ny ambaratonga tsara sy ratsy mifanaraka amin' ny teny hoe "tsara" sy "ratsy". Ny soatoavina dia misy fiantraikany amin' ny hetsika maro ataon' ny olombelona mifandraika amin' ny fihetseham-po sy ny fandraisana fanapahan-kevitra ary ny asa. Manavaka sanda ara-tsoatoavina isan-karazany ny aksiôlôjista, anisan' izany ny fifanoherana eo amin' ny sanda anatiny sy ny sanda ara-pitaovana. Manana sanda anatiny ny zavatra iray raha tsara hoazy, tsy miankina amin' ny anton-javatra ivelany. Manana sanda ara-pitaovana kosa ny zavatra iray raha toa ka ilaina ho fitaovana mitondra mankany amin' ny zavatra tsara hafa.

Mifantoka amin' ny karazana tombontsoa ny fanasokajiana hafa, ​​ao anatin' izany ny soatoavina ara-toekarena, ara-môraly, ara-pôlitika, ara-javakanto ary ara-pivavahana. Manavaka ny soatoavina tanteraka amin' ny soatoavina mifandray amin' ny zavatra hafa ny fanasokajiana hafa fanampiny.

## Jereo koa

* Soatoavina
* Tsara
* Ratsy
Faritra Indô-Pasifika

Ny **Faritra Indô-Pasifika** dia faritra biôjeôgrafika an-dranomasina izay ahitana ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly ao amin' ny Ranomasimbe Indianina sy ao amin' ny tapany andrefana amin' ny Ranomasimbe Pasifika. Ireo ranomasimbe roa ireo dia ahitana zavamananaina isan-karazany iraisany izay mifototra ao amin' ny Vondro-nosy Indôneziana. Maro ny karaza-javamananaina an-dranomasina sy amorontsiraka no hita ao amin' ny Ranomasimbe Indianina sady hita ao amin' ny Ranomasimbe Pasifika, fa ny Ranomasimbe Atlantika, izay tsy mifandray amin' ny alalan' ny ranomasina trôpikaly amin' ireo ranomasimbe ireo, dia matetika ahitana biby sy zavamaniry hafa.

Ny Faritra Indô-Pasifika dia ahitana ranomasina maro misampana aminy, toy ny Ranomasina Mena, saingy tsy tafiditra ao anatiny ny ampahany manana toetany antonony sy toetanin-tendrontany amin' ny ranomasimbe roa, ary ny ilany atsinanan' ny Ranomasibe Pasifika manamorona ny morontsirak' i Amerika, izay sehatra biogeografika miavaka, dia tsy tafiditra ao anatin' izany koa.

Tena ilaina tokoa io teny io amin' ny biôlôjia an-dranomasina, amin' ny iktiôlôjia, ary amin' ny sehatra mitovitovy amin' izany, satria maro ny toeram-ponenan' ny biby sy ny tieram-panitian' ny zavamaniry an-ranomasina mifandray tsy tapaka avy eto Madagasikara ka hatrany Japana sy Ôseania, ary misy karazana maro hita amin' io faritra io, saingy tsy hita ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika.
Iktiôlôjia

Ny **iktiôlôjia** dia sampan' ny zôôlôjia natokana handalinana ny trondro, anisan' izany ny trondro misy taola-mafy (*Osteichthyes*), ny trondro misy taolan-karepoka (*Chondrichthyes*), ary trondro tsy misy valanorano (*Agnatha*). Araka ny filazan' ny FishBase dia karazana trondro miisa 35&nbsp;800 no voafaritra tamin' ny Marsa 2025, ary karazana vaovao 250 eo ho eo no voafaritra isan-taona.

## Loharano sy fanamarihana

## Jereo Koa
Zôôlôjia

Ny **zôôlôjia** na **haiain' ny biby** dia siansa mandinika ny biby. Ny manam-pahaizana manokana amin' ity taranja ity dia antsoina hoe zôôlôjista na zôôlôga na mpahay ain' ny biby.
Taolan-karepoka

Ny **taolan-karepoka** na **taola-malemy** dia tambatsela mpamatotra, malefaka, indraindray mety mizozotra, hita ao amin' ny biby amin' ny endrika samihafa ao amin' ny tenan' ny biby, anisan' izany ny ao amin' ny vohon' ny tonon-taolana, ny taolan-tehezana, ny sofina, ny orona, ny traotraoka, ary ny kapila anelanelam-banin-taolan-damosina. Ny taolan-karepoka dia fitambarana sela boribory, atao hoe kôndrôsita.
Scaevola taccada

Ny ***Scaevola taccada*** dia zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Goodeniaceae]]*, hita any amin' ny ala honko sy amin' ny toerana amoron-tsiraka be vato na fasika any amin' ny faritra trôpikalin' i Indô-Pasifika. Izy io dia hazobotry maniry an-torapasika, fahita manamorona ny Ranomasin' i Arabia, ny Ranomasimbe Indianina trôpikaly ary any amin' ny nosy trôpikaly ao amin' ny Ranomasimbe Pasifika. Niteraka fampifagaroana ny anarana siantifika marina momba an' io karazana io. Antsoina hoe ***Scaevola sericea*** na ***Scaevola koenigii*** koa izy io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe **soanarika**, **variñato**, **bararaka** ary **litsoa**, nefa mety hanondroana karazana hafa ireto teny ireo (ny hoe "variñato" dia anonadoana ny *[[Scaevola plumieri]]* ary ny hoe "bararaka" dia anondroana ny *[[Muntafara sessilifolia]]* izay atao hoe *[[Tabernaemontana sessilifolia]]* koa).

## Jereo koa

* ''Scaevola'' (zavamaniry)
* *[[Scaevola plumieri]]*
Goodeniaceae

Ny ***Goodeniaceae*** dia fianakavian-javamaniry dikôtiledôna ao amin' ny filaharana Campanulidae; ahitana karazana 400 eo ho eo mitsinjara amina vondron-karazana 11 ka hatramin' ny 12. Izy ireo dia miseho amin' ny endrika zavamaniry ahitra, hazobotry na hazo ny sasany. Maniry isan-taona na maharitra, indraindray manao fôtôsentezy amin' ny alalan' ny tahony. Maniry manomboka any amin' ny faritra manana toetany antonony any amin' ny ilabolantany atsimo ka hatrany amin' ny faritra trôpikaly izy ireo.

## Vondron-krazana

Araka ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (12 nôv. 2015) sy ny *[[National Center for Biotechnology Information]]* (12 nôv. 2015) dia indreto ny vondron-karazana ao amin' ny *Goodeniaceae*:

* *[[Anthotium]]* R.Br.
* *[[Brunonia]]* Sm.
* *[[Coopernookia]]* Carolin
* *[[Dampiera]]* R.Br.
* *[[Diaspasis]]* R.Br.
* *[[Goodenia]]* Sm.
* *[[Leschenaultia]]* R.Br.
* *[[Pentaptilon]]* E.Pritz.
* *[[Scaevola (zavamaniry)|Scaevola]]* L.
* *[[Selliera]]* Cav.
* *[[Velleia]]* Sm.
* *[[Verreauxia]]* Benth.
Scaevola plumieri

Ny ***Scaevola plumieri*** dia zavamaniry miendrika hazobotry kely, ao amin' ny fianakaviana *[[Goodeniaceae]]*, teratany any amin' ny ilany atsimo-andrefana amin' i Etazonia (avy any Florida ka hatrany Texas). Mitombo hatramin' ny 1 m ny haavony, maitso mavana izy ary matevina sy mitahiry ranony ny ravina, mamelana fotsy sy mamia mainty boribory. Ambolena eny amin' ny dongom-pasika izy io mba tsy hampihetsika ny tany.

Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **valisoa**, **variñato**. Ireo anarana ireo anefa dia mety hanondroana karazan-javamaniry hafa, ohatra ny hoe "variñato" dia anondroana koa ny *[[Scaevola taccada]]*. 

## Jereo koa

* *[[Scaevola (zavamaniry)|Scaevola]]*
* ''Scaevola'' ''taccada''
Angiosperm Phylogeny Website

Ny ***Angiosperm Phylogeny Website*** (**APWebsite** na **APWeb**) dia tranonkala fikarohana lehibe momba ny fanasokajiana filôjenetika momba ny Angiospermae (zavamaniry mamony) sy ny *[[Pinophyta]]* (kônifera). Ampian' ny Missouri Botanical Garden (*[https://www.missouribotanicalgarden.org/ www.mobot.org]*) ity tranonkala ity. Izy io dia noforonin' i Peter F. Stevens, mpahay siansa, mpikaroka ao amin' ny Missouri Botanical Garden ary mpikambana ao amin' ny *[[Angiosperm Phylogeny Group]]*. Manome fanasokajiana mifototra amin' ny fanasokajiana filôjenetikan' ny APG IV (2016) ilay tranionkala nefa havaozin' i Peter F. Stevens matetika.

## Jereo koa

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: http://www.mobot.org
Missouri Botanical Garden

Ny **Missouri Botanical Garden** (na **Mobot**), fantatra ihany koa amin' ny hoe **Shaw's Garden** dia zaridaina bôtanika any St. Louis, Fanjakan' i Missouri, any Etazonia. Io anarany faharoa io dia avy amin' ny anaran' ilay Anglisy mpanorina azy, izay bôtanista ary mpanao asa soa Henry Shaw, 

## Tantara

Niorina tamin' ny taina 1859 ny Missouri Botanical Garden, izay anisan' ny ivontoerana fikarohana bôtanika tranainy indrindra any Etazonia. Foiben' ny fikarohana bôtanika sady ôazisy ao amin' ny tanànan' i St. Louis ihany koa ilay zaridaina, izay ahitana fampirantiana zavamaniry mirefy 31 hektara. Nanomboka tamin' ny taona 1914 dia namoaka gazetiboky siantifika ilay zaridaina, dia ny *Annals of the Missouri Botanical Garden*. Talohan' izay dia namoaka tatitra isan-taona ilay zaridaina, nivoaka tamin' ny 1890 ka hatramin' ny 1912, izay nanome fampahalalana momba ny sekoly sy ny zaridaina.

## Toetoetrany

Ny Missouri Botanical Garden dia manana tranomboky sy toeram-panangonana zavalaniry hatramin' ny nanorenana azy. Ahitana santionany miisa 6,6 tapitrisa ilay toeram-panangonana, ka izy no faharoa lehibe indrindra any Etazonia, aorian' ny New York Botanical Garden.

## Jereo koa

* Tropicos
* Angiosperm Phylogeny Website

## Rohy ivelany
Tranonkala ôfisialy: https://www.missouribotanicalgarden.org/
Angiosperm Phylogeny Group

Ny ***Angiosperm Phylogeny Group*** (na **APG**) dia vondrona bôtanista izay miasa amin' ny filôjenetikan' ny zavamaniry, mampiasa teknika môlekiolera sy famakafakana kladistika. Ity vondrona ity dia namoaka fanasokajiana bôtanika efatra:

* ny fanasokajiana APG (1998)
* ny fanasokajiana APG II (2003)
* ny fanasokajiana APG III (2009)
* ny fanasokajiana APG IV (2016)

Ity vondrona ity dia tsy tompon' andraikitra amin' ny tranokala ''Angiosperm Phylogeny'' ''Website'', izay tantanin' ny iray amin' ny mpikambana ao aminy irery ihany: ny profesora Peter F. Stevens.

Ivontoerana maro no manana solontena amin' ny mpanoratra lehibe ao amin' ny APG, ao anatin' izany:

* ny Kungliga Vetenskapsakademien (Soeda);
* ny Uppsala universitet (Soeda);
* ny Kew Gardens, (Angletera);
* ny University of Maryland, College Park (Etazonia);
* ny University of Florida, Gainsville (Etazonia);
* ny Missouri Botanical Garden, Saint-Louis (Etazonia).

## Jereo koa
* Fanasokajiana Klasika
* Fanasokajian' i Cronquist
* Fanasokajiana filôjenetika

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: http://www.mobot.org
Valanorano

Ny **valanorano** dia taolana itsatohan' ny nify, eo amin' ny fisokafan' ny vava, matetika ampiasaina amin' ny fitanana sy ny fikirakirana ny sakafo. Ny teny hoe "valanorano" koa dia mihatra amin' ny rafitra manontolo mandrafitra ny lanilany ary atao hanokafana sy hanidiana ny vava ary anisan' ny rafi-batan' ny olombelona sy ny ankamaroan' ny biby.
National Center for Biotechnology Information

Ny **National Center for Biotechnology Information** (na **NCBI**) dia ivontoeram-pirenena any Etazonia misahana ny fampahalalana momba ny biôlôjia môlekiolera. Anisan' ny National Library of Medicine (na NLM), izay sampana ao amin' ny National Institutes of Health (na NIH), ity ivontoerana ity. Ankatoavin' ny governemantan' i Etazonia sady vatsiany vola izy io. Ao Bethesda (Maryland) no misy ny NCBI, ary naorina tamin' ny taona 1988 tamin' ny alalan' ny lalàna notohanan' ny solombavambahoaka amerikana Claude Pepper. Mametraka andiana angon-drakitra mifandraika amin' ny biôteknôlôjia sy ny biômedisinina ary loharano manan-danja ho an' ny fitaovana sy serivisy biôinfôrmatika ny NCBI. Anisan' ny angon-drakitra lehibe ao aminy ny GenBank sy ny PubMed ary ny NCBI Epigenomics database.

## Jereo koa

* Catalogue of Life
* The Plant List
* Plants of the World Online

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/

* Angon-drakitra taksinômika: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/taxonomy
Ila bolantany atsimo

Ny **ila bolantany atsimo** dia ny antsasany eo anelanelan' ny fehibe (na ekoatera) sy ny tendrontany atsimon' ny Tany.

## Jereo koa

* Fehibe

* Ila bolantany
* Ila bolantany avaratra
* Ila bolantany atsinanana
* Ila bolantany andrefana
Ila bolantany atsinanana

Ny **ila** **bolantany atsinanana** dia ny antsasaky ny Tany ao atsinanan' ny laharan-jarahasin' i Greenwich ka hatramin' ny laharan-jarahasina faha-180. Izy io dia mandrakotra an' i Azia, ny Ranomasimbe Indianina, i Aostralia, ny ampahany be amin' i Afrika, ny ampahany be amin' i Eorôpa, ny ampahany amin' ny Ranomasimbe Pasifika ary ny ampahany amin' i Antarktika. Soratina amin' ny isa miabo na amin' ny teny hoe "E" ny laharan-jarahasina; ohatra: “65°” na “65° E”.

## Jereo koa

* Fehibe

* Ila bolantany
* Ila bolantany atsimo
* Ila bolantany avaratra
* Ila bolantany andrefana
Ila bolantany andrefana

Ny **ila** **bolantany andrefana** dia ny antsasaky ny Tany ao andrefan' ny laharan-jarahasin' i Greenwich ka hatramin' ny laharan-jarahasina faha-180. Izy io dia mandrakotra an' i Amerika manontolo, ny Ranomasimbe Atlantika manontolo ary ny ampahany be amin' ny Ranomasimbe Pasifika. Ankoatra izany dia mandrakotra ny faritra farany andrefana amin' i Eorôpa sy ny faritra farany andrefana amin' i Afrika ary koa ny ampahany amin' i Antarktika izy io. Soratina amin' ny isa miiba na amin' ny hoe "Andrefana" na "W" na "O" ny laharan-jarahasina; ohatra: "-65°" na "65° W".

## Jereo koa

* Fehibe

* Ila bolantany
* Ila bolantany atsimo
* Ila bolantany avaratra
* Ila bolantany atsinanana
Sôsiôlôjian' ny fivavahana

Ny **sôsiôlôjian' ny fivavahana** dia sampan' ny sôsiôlôjia izay mandalina ny fomba fanao sy ny endri-pandaminana ao amin' ny fivavahana, izay ampiasana ny fitaovana sy ny fomba fiasa amin' ny sôsiôlôjia. Ity famotopotorana tsy mitanila ity dia mety hahitana ny fomba fiasa ara-tarehimarika (fanadihadiana, famantaran-kevitra, fanadihadiana momba ny mponina ary fanisam-bahoaka) sy fomba fiasa ara-kalitao (fandinihana andraisan' ny rehetra anjara, ny dinidinika, ary ny famakafakana ny arsiva, ny tantara sns).

Ny sôsiôlôjia môderina, amin' ny maha taranja akademika azy, dia nanomboka tamin' ny famakafakana ny fivavahana nataon' i Émile Durkheim tamin' ny taona 1897 mahakasika ny tahan' ny famonoan-tena eo amin' ny Katôlika sy ny Prôtestanta, izany dia asa fototra momba ny fikarohana momba ny fiarahamonina izay nanavaka ny sôsiôlôjia amin' ny taranja hafa, toy ny psikôlôjia. Nanantitrantitra ny fifandraisan' ny fivavahana sy ny rafitra ara-toekarena na ara-piarahamonina ny asan' i Karl Marx (1818-1883) sy ny an' i Max Weber (1864-1920). Mifantoka amin' ny lohahevitra toy ny sekiolarisma sy ny fivavahana sivily ary ny firaisana ara-pivavahana ao anatin' ny fanatontoloana sy ny kolontsaina marolafy ny adihevitra amin' izao fotoana izao. Mety mahafaoka ihany koa ny sôsiôlôjian' ny tsy fivavahana (ohatra, amin' ny famakafakana ny rafi-pinoana homanista laîka) ny sôsiôlôjian' ny fivavahana ankehitriny.

Miavaka amin' ny filôzôfian' ny fivavahana ny sôsiôlôjian' ny fivavahana satria tsy natao hanombanana ny fahamarinan' ny finoana ara-pivavahana. Mety mitaky an' izay nofaritan' i Peter L. Berger ho "ateisma ara-pomba fiasa" ao anatin' izany ny asa fampitahana ny dôgma maro mifanipaka. Tsy mitovy amin' ny teôlôjia ny sôsiôlôjian' ny fivavahana noho izy io tsy miraharaha ny hery ambonin' ny voajanahary, nefa ny mpanao teôria kosa dia mazàna manaiky ny fiheverana ny fanao ara-pivavahana ho zavatra ara-tsôsialy sy ara-kolontsaina.

## Jereo koa

* antrôpôlôjia
* sôsiôlôjia
* kolontsaina marolafy
* tsy fivavahana
* homanista laîka
* filôzôfian' ny fivavahana
* dôgma
* teôlôjia
Strelitziaceae

Ny ***Strelitziaceae*** dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny filaharana Zingiberales, ahitana karazany 7 ao anatin' ny vondron-karazany 3. Izy ireo amin' ny ankapobeny dia zavamaniry misy taranjany (na rizôma) avy amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly toy ny *[[Strelitzia reginae]]* izay teratany any Afrika Atsimo na ny *[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]* (ravinala) tsy manam-paharoa sy famantarana an' i Madagasikara. Ireo zavamaniry ireo dia manana voniny izay sady lahy ny vavy. Amin' ny ankapobeny dia ny vorona (kilasy *Aves*) na ny ramanavy (filaharana *Chiroptera*) no miantoka ny famindrana ny vovobony.

## Lisitry ny vondron-karazana sy ny karazana

### Lisitry ny vondron-karazana

Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny ''World Checklist of Selected Plant Families'' (WCSP) (22 Avr. 2010), ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (19 Mey 2010), ny *[[National Center for Biotechnology Information]]* (22 Avr. 2010) ary *DELTA Angio* (22 Avr. 2010):

* *Phenakospermum* Endl. (1833)
* *[[Ravinala|Ravenala]]* Scop. (1777)
* *[[Strelitzia]]* Aiton (1789)

### Lisitry ny karazana

Inty ny lisitry ny karazana isaky ny vondron-karazana araka ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (*WCSP*) (22 avr. 2010):

* *Phenakospermum* Endl. (1833)
** *Phenakospermum guyannense* (A.Rich.) Endl. ex Miq. (1845)
* *Ravenala* Scop. (1777)
** *[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]* Sonn. (1782)
* *Strelitzia* Aiton (1789)
** *Strelitzia alba* (L.f.) Skeels (1912)
** *Strelitzia caudata* R.A.Dyer (1946)
** *Strelitzia juncea* (Ker Gawl.) Link (1821)
** *Strelitzia nicolai* Regel & K.Koch (1858)
** *[[Strelitzia reginae]]* Banks ex Aiton (1789)
Musophagidae

Ny ***Musophagidae*** dia fianakaviam-borona izay hany ao amin' ny filaharana **Musophagiformes**.

Izy ireo dia vorona miaina ambony hazo, somary fonetana, antonony ny helehibeny (40 ka hatramin' ny 75 sm), manana rambo somary lava sy elatra fohy sy boribory. 

Matetika ny lohan' izy ireo dia voaravaka sanga miloko marevaka. Ny volony malefaka dia manjelanjelatra be amin' ny ankapobeny, ary matetika maitso mavana na manga. Raha misokatra ny elany dia mampiseho marika mena lehibe.

Hita ao Afrika atsimon' i Sahara ny karazam-borona ao amin' ny *Musophagidae*. Matetika any anaty ala sy any amin' ny fatrana. Ny *Musophagidae* dia mihinana voankazo, voan' ny ahitra ao amin' ny vondron-karazana *Plantago*, ary bibikely sasany.

## Lisitry ny vondron-karazana sy ny karazana
Araka ny fanasokajiana filamatra (versiôna 14.2, 2024) an' ny International Ornithologists' Union, ny vondron-karazana mandrafitra an' io fianakaviana io dia ireto:

* *Corythaeola* Heine, 1860 (karazana 1)

* *Crinifer* Jarocki, 1821 (karazana 5)

* *Gallirex* Blyth, 1852 (karazana 2)
* *Menelikornis* Boetticher, 1947 (karazana 2)
* *[[Tauraco]]* Kluk, 1779 (karazana 13)

## Jereo koa
Tauraco

Ny ***Tauraco*** dia vondron-karazana ao amin' ny fianakaviam-borona *[[Musophagidae]]*. Mifanohitra amin' ny vorona hafa fantatra, ny karazana rehetra ao amin' ny vondrna Tauraco no hany taksôna velona manana fandoko maitso fandoko azon' ny rano levonina, satria ny loko maitso ananan' ny boloky maro (filaharana *Psittaciformes*) dia noho ny loko miraikitra amin' ny volony fa tsy fandoko.

## Lisitry ny karazana

Araka ny fanasokajiana filamatra (versiôna 14.2, 2024) an' ny International Ornithologists' Union, ny karazana mandrafitra an' io fianakaviana io dia ireto:

* *Tauraco violaceus*
* *[[Tauraco rossae]]*
* *Tauraco macrorhynchus*
* *Tauraco bannermani*
* *Tauraco leucolophus*
* *Tauraco erythrolophus*
* *Tauraco persa*
* *Tauraco livingstonii*
* *Tauraco schalowi*
* *Tauraco corythaix*
* *Tauraco schuettii*
* *Tauraco fischeri*
* *Tauraco hartlaubi*
Zayd ibn Harithah

I **Zayd ibn Ḥāritha al-Kalbī** dia Mozilmana tany am-boalohany, sahabi sady zanaka natsangan' ny mpaminanin' ny silamo Mohamady. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe زيد بن حارثة الكلبي‎) Teraka manodidina ny taona 581 izy ary maty manodidina ny taona 629, Amin' ny ankapobeny dia izy no heverina ho olona fahefatra nanaiky ny finoana silamo, taorian' ny i Khadija vadin' i Mohamady, i Ali zanak' olo-mpiray tam-po amin' i Mohamady, ary i Abu Bakr mpiara-dia akaiky an' i Mohamady. i Zayd dia andevo novidian' i Hakim ibn Hizam zana-drahalahin' i Khadija taminy tany an-tsena tao Ukaz.  I Zayd dia lasa zanaka natsangany sy i Mohamady ary nandray ny taranany. Taty aoriana dia naverina tamin' ny laoniny ny firazanany talohan' ny nisara-panambadiana sy nanambady an' i Mohamady ny vadiny faharoa, Zaynab bint Jahsh. Nanambady tao amin' ny fianakavian' i Mohamady izy tatỳ aoriana.

Komandà tao amin' ny tafika silamo tany am-boalohany i Zayd ary nitarika diabe ara-tafika tany am-boalohany tamin' ny andron' i Mohamady. I Zayd no nitarika ny diabe ara-tafika farany tamin’ ny Septambra 629, rehefa nanafika an’ i Bosra, tanàna tany Bizantioma. Nosamborin' ny tafika bizantina anefa ny tafika silamo ary maty tamin' ny ady tao Mu'tah i Zayd.

## Jereo koa

* Sahaba
Asio madagascariensis

Ny ***Asio madagascariensis*** dia karazam-borona mpihaza alina ao amin' ny fianakaviana *[[Strigidae]]*. Atao hoe **matoriandro** na **vatsy** na **hankana** izy amin' ny teny malagasy. Karazana antonony tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara izy. Indraindray izy io dia heverina ho mitovy karazana amin' ny *[[Asio otus]]*. Amin' ny Malagasy, noho izy mpivoaka amin' ny alina, dia malaza ho voron' ny mpamosavy. Anisan' ny vorona ataon' ny Malagasy hoe vorondolo izy io.

Ny anarana hoe "matoriandro" dia anarana anondroana vorona iray hafa izay tsy anisan' ny vorondolo, dia ny *[[Caprimulgus madagascariensis]].*

## Jereo koa

* *[[Asio (vorona)|Asio]]*

* Vorondolo
* Matoriandro

* Vorona mpihaza

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Caprimulgus madagascariensis

Ny ***Caprimulgus madagascariensis*** dia karazana vorona ao amin' ny fianakaviana *[[Caprimulgidae]]*. Ity vorona ity dia hita any Madagasikara (ao amin' ny Nosy Boraha) ao Seisely (ao amin' ny nosy Aldabra). Ny toerana tiany onenana dia amin' ny faritra an-tany iva sy an-tendrombohitra mafana sy mando. Atao hoe **matoriandro** sy **fandikalalana** ity vorona ity nefa io anarana voalohany io dia manondro vorona hafa ihany koa, dia ny *[[Asio madagascariensis]]*, izay karazana vorondolo.

## Jereo koa

* Vorona

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
World Checklist of Selected Plant Families

Ny ***World Checklist of Selected Plant Families*** (na **WCSP**) dia programa fiaraha-miasa iraisam-pirenena izay manome ny hevitra farany neverina nodinihina sy navoaka momba ny anarana siantifika ekena sy ny anarana mitovy hevitra anondroana ny fianakavian-javamaniry voafantina. Tantanan' ny Royal Botanic Gardens - Kew ity angona ity izay azo idirana amin' ny Internet, ahafahana mikaroka ny anaran' ny fianakavian-javamaniry sy ny vondron-karazan-javamaniry ary ny karazan-javamaniry. Nanomboka tamin' ny taona 2023 ny tranokalan' ny WCSP dia mitondra mankany amin' ny tranokalan' ny *[[Plants of the World Online]]*.
Athene superciliaris

Ny ***Athene superciliaris*** dia karazana vorondolo ao amin' ny fianakaviana *[[Strigidae]]*. Tsy hita afa-tsy eto Madagasikara izy io. Taloha ny *Athene superciliaris* dia napetraka tao amin' ny vondron-karazana *Ninox* fa ny angona momba ny fototarazo vao haingana no nahatonga azy nafindra tany amin' ny vondron-karazana *[[Athene]]*. Atao hoe **torotoroka** izy amin' ny teny malagasy nefa mety manondro ny koa io anarana io.

## Endrika ivelany amin' ny vatany
Ny *Athene superciliaris* dia vorondolo fonentana, manana loha lehibe sy boribory tsy misy volon-tsofina. Ny tapany ambony amin' ny efa lehibe dia mivolontakatra misy pentina fotsy eo amin' ny toa satroboniny, ny volo mandrakotra ny vatany sy saron' elany ary tarehiny boribory dia moloko manja volondavenona sady manana volomaso fotsy matevina ary saoka mavo manopy manja. Ny tapany ambany dia mavo, misy toa sarona volontakatra mainty. Ny ao ambany elany sy ny lavabodiny ary ny tongony dia ranoray dia mavo hatsatra, ary ny volom-bodiny dia manja mazava. Milokon-tandroka ny vavany sy ny eo akaikin' ny orony, volontakatra matroka ny masony ary mavo hatsatra ny tongony sy ny rantsan-tongony. Manodidina ny 25 sm ny halavan' ilay vorona ary 70 sm eo ho eo ny fivelaran' ny elany.

## Faritra ahitana azy sy toeram-ponenany
Ny *Athene superciliaris* dia tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara, any avaratra-atsinanana sy atsimo ary atsimo-andrefana. Matetika izy io hita any amin' ny ala maina sy ala vory any atsimo sy andrefana, ary tsy fahita firy any amin' ny ala morana any avaratra-atsinanana. Hita amin' ny toerana voavoly sy any amin' ny ala faharoa ihany koa izy io. Any amin' ny faritra iva no tena ahitana azy io, ary 800 m ambonin' ny haambon' ny ranomasina ny fetra ambony indrindra.

## Fihetsiny
Ny *Athene superciliaris* dia manao akany manomboka amin' ny Oktobra ka hatramin' ny Desambra ary ny akaniny dia lempona marivo amin' ny tany izay misy atody fotsy miisa 3 na 4 na 5. Tsy dia fantatra loatra ny fihetsiny momba ny fananahana. Karazam-borona tsy mivoaka raha tsy amin' ny alina izy io, izay mihinana bibikely sy biby madinika izay azony avy amin' ny fiteronteronany. Mety hihaza bibikely sy ramanavy eny am-panidinana koa izy io.

## Jereo koa

* Vorona
* Vorondolo
* Torotoroka

* *[[Athene]]*

* *[[Otus rutilus]]*
* *[[Otus madagascariensis]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Strelitzia

Ny ***Strelitzia*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny filaharana Zingiberales, fanao haingo, ao amin' ny fianakaviana *[[Strelitziaceae]]*. Nanomezana voninahitra ny fahatsiarovana ny mpanjakavavy Charlotte of Mecklenburg-Strelitz ny anarany. Bôtanista tamin' ny fotoanany ity mpanjakavavy ity, izay anisan' ny mpanorina ny Kew Gardens. 

Tsy manana afa-tsy karazana afrikana ity vondron-karazana ity, nefa matetika volena any amin' ny zaridaina trôpikaly manerana izao tontolo izao hatao haingo ny *[[Strelitzia reginae]]* sy ny *Strelitzia nicolai*. Teratany any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika ny *Strelitzia* rehetra. Amin' ny maha anisan' ny filaharana Zingiberales ny *Strelitzia* dia manana endrika miavaka izy io amin' ny raviny mivelatra be sady mafy ary ny vondrom-boniny mihidy anaty fonony.

## Lisitry ny karazana

Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) (20 Marsa 2012):

* *Strelitzia alba* (L.f.) Skeels (1788)
* *Strelitzia caudata* R.A.Dyer (1946)
* *Strelitzia juncea* Link (1821)
* *Strelitzia nicolai* Regel & K.Koch (1858)
* *[[Strelitzia reginae]]* Banks. (1788)
** *Strelitzia reginae* subsp*. mzimvubuensis* van Jaarsv. (2007)
** *Strelitzia reginae* subsp. *reginae*

## Jereo koa

* *[[Ravinala|Ravenala]]*
Ardea

Ny ***Ardea*** dia vondron-karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Ardeidae]]*. Hita manerana ny ankamaroan' ny faritra eto ambonin' ny tany ny *Ardea*. Mirefy 80 ka hatramin’ ny 100 sm na mihoatra ireo vorona ireo amin' ny ankapobeny. Ireo vorona ireo dia fahita eny amin' ny heniheny sy honahona ka ao izy ireo no mihinana trondro, sahona ary zavamananaina anaty rano hafa. Ny ankamaroan' ny karazana *Ardea* dia manao akany lehibe vita amin' ny rantsan-kazo eny amin' ny hazo. Ny karazana any amin' ny tapany avaratry ny Tany dia mifindra monina mianatsimo rehefa ririnina. Vorona mahery izy ireo ary lava vozona sy lava tongotra, izay miandry tsy an-kihetsika ny hazany eo amin' ny rano marivo, ary avy eo dia misambotra azy haingana amin’ ny vavany. Manidina miadana izy ireo, ary mihemotra ny hatony; izany no mampiavaka azy ireo amin' ny voron-drano hafa izay manalava ny vozony mandritra ny sidina.

## Karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny fanasokajiana filamatra (versiôna 14.2, 2024) an' ny International Ornithologists' Union. Mizara ho karazany 16 izy ireo:

* *Ardea pacifica* Latham, 1801;
* *[[Ardea alba]]* Linnaeus, 1758;
* *Ardea brachyrhyncha* (Brehm, AE, 1854);
* *Ardea intermedia* Wagler, 1829;
* *Ardea plumifera* (Gould, 1848);
* *Ardea ibis* (Gould, 1848);
* *Ardea coromanda* (Gould, 1848);
* *[[Ardea cinerea]]* Linnaeus, 1758;
* *Ardea herodias* Linnaeus, 1766;
* *Ardea cocoi* Linnaeus, 1766;
* *[[Ardea purpurea]]* Linnaeus, 1766;
* *[[Ardea humbloti]]* Milne-Edwards & Grandidier, 1885;
* *Ardea insignis* Hume, 1878;
* *Ardea sumatrana* Raffles, 1822;
* *Ardea melanocephala* Children & Vigors, 1826;
* *Ardea goliath* Cretzschmar, 1829.

### Karazana efa lany tamingana

* † *Ardea bennuides*
* † *Ardea polkensis*
* † *Ardea formosa*
* † *Ardea howardae*
* † *Ardea similis*

## Jereo koa

* Vano
* Vanobe
Fanakona-masoandro amin' ny 21 Septambra 2025

Ny **fanakona-masoandro** **tamin' ny 21 Septambra 2025** dia fanakona-masoandro ampahany amin' ny vona midin' ny lalan' ny Volana amin' ny Alahady 21 Septambra 2025, izay manana habe 0,855.  Ialohavan' ny fanakonam-bolana tamin' ny 7 Septambra 2025 ity fanakona-masoandro ity.  Io no fanakona-masoandro ampahany faha-18 amin' ny taonjato faha-21. Mitranga ny fanakona-masoandro rehefa mandalo eo anelanlan' ny Tany sy ny Masoandro ny Volana, ka manakona tanteraka na ampahany amin' ny Masoandro ho an' ny mpijery eto ambonin' ny Tany. Mitranga any amin' ny faritry ny tendrontany ny fanakona-masoandro ampahany rehefa tsy mifanandrify amin' ny Tany ny ivon' ny aloky ny Volana. Hita manerana ny ampahany be amin' i Ôseania sy i Antarktika ilay fanakonana.

## Faritra ahitana ny fanakonana

Afaka mahita izany ny any Antarktika, ny any Pasifika Atsimo Andrefana, ny ny Fijy, ny any Zelandy Vaovao ary ny any Ôseania Andrefana. izany dia manana fandrakofana hatramin' ny 80 % no ho hita any amin' ny faritra atsimo indrindra any Zelandy Vaovao sy ao amin' ny Nosy Stewart ny marainan' ny 22 Septambra ora any an-toerana.
Harahara

Ny **harahara** dia karazan-javamaniry samihafa izay ahitana an' ireto:

* *[[Ludia dracaenoides]]* (ao amin' ny fianakaviana *[[Salicaceae]]*)

* *[[Phylloxilon ensifolium]]*  (izay atao hoe tsivango koa, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*)
* *[[Phylloxylon decipiens]]*  (ao amin' ny fianakaviana *Fabaceae*)
* *[[Phylloxylon perrieri]]* (ao amin' ny fianakaviana *Fabaceae*)

## Jereo koa

* *[[Ludia (zavamaniry)|Ludia]]*
* *[[Phylloxilon]]*
Antoko Maitso Hasin’i Madagasikara

**Antoko Maitso Hasin’i Madagasikara** dia antoko politika malagasy naorin’ny volana Jona 2009.. Izy io dia miorina amin’ny foto-kevitra maromaro izay anisan’izany ny fahendrena ara-tontolo iainana, ny rariny ara-tsosialy, ny demokrasia fandraisan’anjara, ny tsy fampiasan-kerisetra, ny fampandrosoana maharitra, ny fitovian’ny lahy sy ny vavy ary ny tsy fiandanian’ny fanjakana amin’ny fivavahana. Ny tanjon’ny antoko dia ny hampiditra ireo soatoavina ireo ao anatin’ny fiainam-pirenena sy ny politika eto Madagasikara mba hahazoana fiaraha-monina mandroso, milamina ary maharitra ,,.
## Fandaharam-potoana
Ny fandaharan’asa ofisialin’ny antoko maitso dia mifantoka amin’ireto manaraka ireto :
*laharam-pahamehana ny politikan’ny angovo,
fanarenana ny toekarena,
*fanamafisana ny fanjakana tan-dalàna,
*fampiharana ny tena fizaram-pahefana,
*fampihavanam-pirenena,
*fitondrana mifototra amin’ny tontolo iainana.

## Fitondrana sy fiaraha-miasa

Saraha Georget Rabeharisoa, filoha nasionaly
Mpiara-miombon’antoka iraisam-pirenena :
*Global Greens ;
*Fédération des Verts Africains (FEVA).
## Jereo koa
*Politika eto Madagasikara

## Loharano
Dichrostachys tenuifolia

Ny ***Dichrostachys tenuifolia*** na ***Desmanthus tenuifolius*** dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. Atao hoe **falahindambo**, **falahondambo**, **famahotramainty**, **famaho**, **famahotsa**, **famoalambo**, **hazonosy**, **roimainty** ary **tsivoninjao** izy amin' ny teny malagasy. Nefa mety manondro zavamaniry hafa koa ireo anarana ireo. 

## Jereo koa

* Famaho (*[[Desmanthus tenuifolius]], Dichrostachys tenuifolia*)
* Hazonosy (*Dichrostachys tenuifolia, [[Solanum hippophaeoides]]*)

* Roimainty (*Dichrostachys tenuifolia*, *[[Hibiscus diversifolius]],* *[[Rubus apetalus]], [[Rubus fruticosus]], [[Rubus myrianthus]], [[Rubus pauciflorus]], [[Toddalia asiatica]]*)

* Tsivoninjao (*[[Chadsia grevei]], Dichrostachys tenuifolia*)
* *[[Chadsia]]*
* *[[Desmanthus]]* 
* *[[Dichrostachys]]*
* *[[Hibiscus]]*
* *[[Rubus]]*
* *[[Solanum]]*
* *[[Toddalia]]*

## Rohy ivelany

* *"[https://www.inaturalist.org/taxa/473275-Dichrostachys-tenuifolia Dichrostachys tenuifolia]", www.inaturalist.org*
Otus madagascariensis

Ny ***Otus madagascariensis*** dia karazana vorondolo ao amin' ny fianakaviana *[[Strigidae]]*. Tsy fahita afa-tsy any amin' ny faritra andrefana amin' i Madagasikara izy io. Atao hoe **torotoroka** ny anarany amn'ny teny malagasy nefa manondro karazam-borondolo hafa koa ity anarana ity, dia ny *[[Athene superciliaris]]* sy ny *[[Otus rutilus]]*. Tsy fantatra mazava ny fetran' ny fitsinjaran-toerany, satria mifanindry amin' ny an' ny *Otus* *rutilus*, izay noheverina ho mitovy aminy hatramin' ny ela.

## Jereo koa

* Vorona

* Vorondolo

* Torotoroka
* *[[Otus]]*
* *[[Otus rutilus]]*
* *[[Athene superciliaris]]*

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Akany

Ny **akany** dia tranon' ny vorona na biby hafa izay namboariny mba hialofany sy ny zanany. Matetika ny akany dia vita amin' ny akora voajanahary toy ny rantsankazo, ny ahitra, volombato, na ravina, indraindray misy volom-borona koa. Mety mampiasa ny akanim-borona nilaozan' ny karazam-borona hafa ny vorona sasany toy ny *Falco peregrinus* (karazana voromahery), fa ny hafa kosa, toa ny toloho, dia manatody ao amin' ny akany efa ikotrehan' ny karazam-borona hafa. Manao akany azo hanina ny karazana sidintsidina sasany (*[[Apodidae]]*).

Ny biby hafa, ohatra, ny gôrila, ny skirela, ny hala na ny bibikely miara-miaina dia manao akany ihany koa.
Tongarivo

Ny **tongarivo** dia vakana misoratsoratra fanao firavaka amin' ny vozona na amin' ny tanana sy firariana ny soa teo amin' ny Ntaolo malagasy sy ny mpandalany nentin-drazana. Midika hoe "manjary arivo", "pitombo ho arivo" ny teny hoe "tongarivo". Mifandray amin' ny fanambinana sy ny fahavokarana ary ny fahafenoana ny hoe "arivo". Maneho faniriana hahita ny tsara na ny harena (vola, omby, varotra) hitombo ho arivo ny firarian-tsoa nentim-paharazana mifandray amin' ireo vakana ireo.

## Endriky ny tongarivo
Vakana kely vita amin' ny tavoangy tsy tantera-pahazavana ny tongarivo. Misy endrika isan-karazany izy ireo: varigarina, peratra, ary indraindray mivohitra. Ny haingo mampiavaka azy ireo dia tsipika fotsy lava amin' ny amin' ny tokotanim-bolo miloko (mainty, mena, volomboasary, maitso, manga, sns.). Ny loko dia toa nihamaro rehefa nandeha ny fotoana. Ny fisian' ny tsipikatsipika fotsy manaraka ny lavany ihany no mitoetra tsy miova sy amantarana azy, marika mampiavaka ny tongarivo.

## Fampiasana azy
Tena fahita matetika ny tongarivo, matetika atambatra amin' ny tady rofia. Ampiasaina amin' ny varotra na fandehanana lavitra ny tongarivo: ny fianakaviana na ny olon-tiana dia manao izao firariana izao: "Ho tonga arivo anie ! Andriamanitra, Andriananahary" ho an' ny olona handeha na hivarotra mba hahatonga ny fananany ho tonga arivo. Mariky ny harena sy ny fanambinana ary ny fahaterahana ny tongarivo. Fanalana faditra sy vintana ny olona teraka Adizaoza ny tongarivo sy ny valala tsimbolavola.

## Jereo koa

* Fisoronana sy fanalana vintana
* Fanalana faditra
* Vakana: tsileondoza - maizinkitro - tongarivo - masombola - tsiambohitrinimanana - atodimpody - atodinosy - famakivola - fanjaibola - fenomanana - fierenana - harenatsimaty - jijikely - lakambazimba - mahafehitena - malaimisaraka - mananjara - manarimbintana - manjakabeantany - marojinja - masondandy - ombalahivola - ranolalina - samalama - samisamy - sarihangy - soamalama - soamanodidina - tafita - tahonanganala - tananorana - tanterakala - tongahasina - tratramborondreo - tsiambandrafy - tsiambanindahy - tsiambanindrafy - tsiatosidahy - tsiatosika - tsilaiby - tsilaitra - tsileomparimbona - tsimandrilalana - tsimarofy - tsimatinarivolahy - tsiribihy - vakambony - vakamiarina - vakampotsy - vakantany - vakantody - velomiriaria - velomody - velonarivotaona - voahangy - voahangindrano - vodilanitra - voniravo - voronosy
Catantops

Ny ***Catantops*** dia vondron-karazana valala ao amin' ny foko Catantopini ary ao amin' ny zana-pianakaviana *Catantopinae*, ao amin' ny fianakaviana *[[Acrididae]]*. Hita ao Afrika ny karazana bibikely ity, anisan' izany i Madagasikara sy India.

## Karazana

Indreto ny karazana ao amin' ny vondron-karazana *Catantops* araka ny *[[Orthoptera Species File]]*:

* *Catantops annexus* Bolívar, 1917
* *Catantops australis* Jago, 1984
* *Catantops brevipennis* Wintrebert, 1972
* *Catantops erubescens* Walker, 1870
* *Catantops humeralis* Thunberg, 1815
* *Catantops ituriensis* Rehn, 1914
* *Catantops janus* Rehn, 1914
* *Catantops kasengo* Jago, 1994
* *Catantops magnicercus* Uvarov, 1953
* *Catantops melanostictus* Schaum, 1853
* *Catantops minor* Dirsh, 1956
* *Catantops modestus* Karny, 1917
* *Catantops momboensis* Sjöstedt, 1931
* *Catantops nephiostictus* Jago, 1984
* *Catantops ochthephilus* Jago, 1984
* *Catantops parasylvestris* Jago, 1984
* *Catantops stenocrobyloides* Karny, 1907
* *Catantops stramineus* Walker, 1870
* *Catantops sylvestris* Jago, 1984
* *Catantops tanganus* Dirsh, 1956
* *Catantops terminalis* Ramme, 1929
* *Catantops trimaculatus* Uvarov, 1953
* *Catantops unimaculata* Mahmood, Yousuf & Khaliq, 2002
Tsimbolavola

Ny **tsimbolavola** dia karazana valala ao amin' ny vondron-karazana *[[Catantops]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Acrididae]]*.

Amin' ny fomba fanao malagasy nentim-paharazana ity bibikely ity dia ampiasaina amin' ny fanalana faditra ny olona teraka amin' ny vava Adizaoza. Misy ohabolana malagasy momba ity karazana valala ity: "Toy ny tsimbolavola, ka tsy vola tsy akory fa anarany ihany".

## Jereo koa

* *[[Catantops]]*
Volon-katsaka

Ny **volon-katsaka** dia taditady madinika mipoitra eo amin' ny katsaka. Mamorona tsiraka izay mipoitra avy amin' ny tendron' ny babin-katsaka mbola mifono ny vonivavin' ny katsaka. Mifandray amin' ny vonin' ny babin-katsaka,  izay tsy ahitana afa-tsy ny fihary atodinaina, ny volon-katsaka. Ny asan' izy ireo dia ny mandray ny vovobony.

Ny volon-katsaka, izay be vitaminina K3, dia ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ny noho izy manamora ny fivoahan' ny ranon' afero ao anaty tsinay, sy miteraka fihabetsahan' ny amany (hampihenana ny tosidra ambony sy ny tsy fahombiazan' ny fo, ny fiangonan-dranoka sasany), ary misakana ny fahaverezan-dra.

Mihinana vovobony hitany amin' ny volon-katsaka, ankoatra ny zavatra hafa, ny bibikely *Diabrotica virgifera virgifera* ary mety hiteraka fahavoazana noho ny fanapahany ny volon-katsaka. Mety hisakana ny fitsaihan' ny vovobony sy hanimba ny fiforonan' ny voa izany.
Mololo

Ny **mololo** dia ampahany amin' ny tahonin' ny zavamaniry sasany toy ny vary, ny varimbazaha, ny vary ôrza, sns, izay tapahina miaraka amin' ny salohy rehefa atao ny fijinjana. Matetika izy io dia vokatra miaraka amin' ny voa. Azo atao ny mandevina ny mololo eny an-toerana ihany mba hanatsarana ny tany amin' ny akora ôrganika avy aminy, na entina any amin' ny toeran-kafa mba hanaovana zavatra hafa. Ny ampahany amin' ny taho, izay sisa ao anaty tany tamin' ny notapahina sady iva,  no atao hoe vody vary.

## Ohabolana

* Aza manao dihy ambony mololo: mievotrevotra tsy mahay.
* Miroborobo toa afo-mololo.

## Jereo koa

* Voamadinika
* Vilona
* Salohy
* Akotry
* Akofa
* Ampombo
Mizana

Ny **mizana** dia fitaovana ampiasaina handrefesana ny lanja amin' ny alalan' ny fampitahana azy ireo amin' ny vatomizana izay fantatra ny lanjany. Nanjary fitaovana tena marina tokoa ny mizana tamin' ny taonjato faha-19.

Tamin' ny taonjato faha-17 dia nanova ny fandanjana ny famoronan' i Roberval tamin' ny fametrahana ny lelamizana eo ambonin' ny tahony (anjam-by lavalava mihodina manodidina ny teza marindrano) fa tsy eo ambaniny intsony. Tamin' ny taonjato faha-18 dia nahatonga ny fampiasana mahomby ny mizana tany amin' ny labôratoara ny fandinihan' i Lavoisier. Nohatsaran' i Béranger ny mizana Roberval, izay nampihena ny hery andaniny sy akilany sady nampihena koa ny fikasohana tamin' ny alalan' ny fanoloana ny tahon-kery amin' ny taho kely.

Tamin' ny taonjato faha-20 dia nahenika ny tobim-barotra rehetra tamin' ny nisehoan' ny "mizana mandeha hoazy" tamin' ny tapany faharoan' ny taonjato faha-20, mizana izay manana tava boribory na miendrika fikopaka misy tetidrefy, izay manondro ny lanja amin' ny alalan' ny marika mihetsika, ka tsy ilaina famindrana ny vatomizana amin' ny tanana.

Nitondra fiovana amin' ny fanamboarana mizana, izay tsy ahitana singa mekanika maro intsony, ny elektrônika. Nahafahan' ny fitaovana misy efi-jery sy mpanonta printy mampiseho ny refy tiana ho azo ny nomerika, toy izay hita eny amin' ny varotra, izay mampiseho ny vidy mifandraika amin' ny habetsahan' ny zavatra lanjaina.
Atodimpody

Ny **atodimpody** dia vakana manga kely (matetika boribory, indraindray toy ny atody) izay miantoka ny fiverenan' ny fananana very ho amin' ny tompony indray, sady manamaivana ny alahelo sy ny ranomaso mifandray amin' ny Adalo.

## Endrika
Manana endrika boribory amin' ny ankapobeny, fa mety hiendrika atody, ny vakana atodimpody. Manga isan-karazany ny lokony: ny sasany mazava kokoa noho hafa. Vita amin' ny fitaratra matroka nefa somary mangarahara amin' ny sasany.

## Heriny
Volana sy vintana mifandraika aminy ny Adalo (izay heverina ho volana feno alahelo sy ranomaso) ny atodimpody izay iravahana mba hanalefaka ny herin' ity volana sy vintana ity. Midika ara-bakiteny hoe "atodin' ny fody" ny anarana hoe "atodimpody", nefa midika koa hoe "atody miverina" na "atody mampiverina", mariky ny fiverin' ny fananana amin' ny tompony voalohany.

## Jereo koa

* Vakana: tsileondoza - maizinkitro - tongarivo - masombola - tsiambohitrinimanana - atodimpody - atodinosy - famakivola - fanjaibola - fenomanana - fierenana - harenatsimaty - jijikely - lakambazimba - mahafehitena - malaimisaraka - mananjara - manarimbintana - manjakabeantany - marojinja - masondandy - ombalahivola - ranolalina - samalama - samisamy - sarihangy - soamalama - soamanodidina - tafita - tahonanganala - tananorana - tanterakala - tongahasina - tratramborondreo - tsiambandrafy - tsiambanindahy - tsiambanindrafy - tsiatosidahy - tsiatosika - tsilaiby - tsilaitra - tsileomparimbona - tsimandrilalana - tsimarofy - tsimatinarivolahy - tsiribihy - vakambony - vakamiarina - vakampotsy - vakantany - vakantody - velomiriaria - velomody - velonarivotaona - voahangy - voahangindrano - vodilanitra - voniravo - voronosy
Jodea (faritany rômana)

I **Jodea** na **Jodia** dia faritany rômana noforonina tamin' ny taona 6 taor JK tao amin' ny faritry ny Fanjakana Hasmôneana sy Fanjanana Herôdiana. Avy amin' ny anaran' ny Fanjakan' i Jodà taloha ny anarany. Mandrakotra ny faritr' i Jodea (na Jodia) sy ny an' i Samaria ary ny an' i Idomea izy io. Amin' ny teny latina izy io dia atao hoe *Iudaea* (misy "i" sorabaventy) 

Nanomboka tamin' ny 63 tal JK ny fitsabahan' i Rôma tamin' ny raharahan' i Jodea, rehefa nifarana ny Ady fahatelon' i Mitridatesy, rehefa teo ambany fiarovan' ny Rômana (prôtektôrata) i Siria. Ny jeneraly rômana Pômpeio no teo amin' ny toeran' ny mpitsara tamin' ny ady an-trano teo amin' i Hirkano II sy Aristôbolo II izay samy andriana hasmôneana. Lasa fanjakana mizakatena eo ambany fahefan' i Rôma tamin' ny andron' i Herôda I Lehibe i Jodea, ary tamin' ny fiandohan' ny taonjato voalohany taor JK dia lasa faritany tao amin' ny Empira  Rômana taorian' ny nanonganana an' i Herôda Arkelaôsy. Nitranga ny fikomiana telo tamin' i Rôma (ny Ady jiosy-rômana voalohany sy ny Adin' ny Diaspôra ary ny Fikomian' i Bar Kokhba), taorian' izay dia novan' ny emperora Hadriano ho Siria-Palestina (latina: *Syria Palæstina*: "Siria palestiniana") ny anaran' ilay faritany ary nanova an' i Jerosalema ho tanàna rômana antsoina hoe Aelia Capitolina koa izy.
Masombola

Ny **masombola**, ao amin' ny kolontsaina malagasy, dia vakana metaly boribory. Ny tovovavy ao amin' ny fianakaviana manankarena ihany no manao azy, izay maneho ny toeran' ny fianakaviany eo amin' ny fiarahamonina. Iambozonana na atao fehin-tanana, afatotra amin' ny kofehy landy ity vakana ity.

Inoan' ny olona fa manana hery misarika harena ho an' izay miravaka azy ny masombola. Mirakitra soatoavina ara-pinoana koa, mitovy amin' ny fanjai-bola sy ny famaky volafotsy ny masombola. Mifandray amin' ny volana Asombola, toy ny fanjai-bola sy ny famaky volafotsy, ny masombola. Miravaka azy io koa ny olona teraka Alakarabo mba hahamarin-toerana ny toetrany.

## Jereo koa

* Fanandroana malagasy
* Fanalana faditra
* Fisoronana sy fanalana vintana
* Vakana: tsileondoza - maizinkitro - tongarivo - masombola - tsiambohitrinimanana - atodimpody - atodinosy - famakivola - fanjaibola - fenomanana - fierenana - harenatsimaty - jijikely - lakambazimba - mahafehitena - malaimisaraka - mananjara - manarimbintana - manjakabeantany - marojinja - masondandy - ombalahivola - ranolalina - samalama - samisamy - sarihangy - soamalama - soamanodidina - tafita - tahonanganala - tananorana - tanterakala - tongahasina - tratramborondreo - tsiambandrafy - tsiambanindahy - tsiambanindrafy - tsiatosidahy - tsiatosika - tsilaiby - tsilaitra - tsileomparimbona - tsimandrilalana - tsimarofy - tsimatinarivolahy - tsiribihy - vakambony - vakamiarina - vakampotsy - vakantany - vakantody - velomiriaria - velomody - velonarivotaona - voahangy - voahangindrano - vodilanitra - voniravo - voronosy
Vangidae

Ny ***Vangidae*** dia fianakaviam-borona ao amin' ny filaharana Passeriformes. Ity fianakaviana ity dia ahitana vorona salantsalany, izay manana ny faritra ivelomany hatrany Azia ka hatraty Afrika, anisan' izany ny *[[Vanga]]* rehetra eto Madagasikara izay nahazoan' ity fianakaviana ity ny anarany. 

Karazana maro ao amin' io fianakaviana io no voasokajy tany amin' ny fianakaviana hafa. Ny teknika môlekiolary izay nampiasaina vao haingana dia nahafahana nametraka ireo karazana ireo ho ao amin' ny fianakaviana *Vangidae*, ka namaha ny olana maro momba ny taksônômia. Ity fianakaviana ity dia misy karazany 40 mitsinjara amina vondron-karazana 21. Ny ankabeazan' ny karazana dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara.

## Faritra ahitana azy ireo

Izy ireo dia teratany aty Afrika atsimon' i Sahara sy any amin' ny faritr' i Indômalaey, na dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara aza ny ankamaroany, any amin' ny toeram-ponenana anaty ala sy kirihitra. Karazana maromaro, anisan' izany ny *Xenopirostris damii* sy ny *Falculea palliata* dia hita any amin' ny ala maina any amin' ny ilany andrefan' i Madagasikara. 

Ny sasany toa ny *Mystacornis crossleyi*, ny *Euryceros prevostii* ary ny *Oriolia bernieri* dia voafetra amin' ny ala troôpikaly any atsinanan' ny Nosy. Ny *Xenopirostris xenopirostris* sy ny *Calicalicus rufocarpalis* hita vao haingana dia hita any amin' ny kirihitra misy tsilo somary maina any atsimo-andrefana.

## Lisitry ny vondron-karazana

Indreto ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana *Vangidea* araka ny fanasokajian' ny International Ornithological Congress (versiôna 8.2, 2018):

* *Artamella* W.L. Sclater, 1924 (karazana 1)
* *Bias* Lesson, R, 1831 (karazana 1)
* *Calicalicus* Bonaparte, 1854 (karazana 2)
* *Cyanolanius* Bonaparte, 1854 (karazana 2)
* *Euryceros* Lesson, 1831 (karazana 1)
* *[[Falculea]]* I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1836 (karazana 1)
* *Hemipus* Hodgson, 1844 (karazana 2)
* *Hypositta* A. Newton, 1881 (karazana 1)
* *Leptopterus* Bonaparte, 1854 (karazana 1)
* *Megabyas* Verreaux, J & Verreaux, E, 1855 (karazana 1)
* *Mystacornis* Sharpe, 1870 (karazana 1)
* *Newtonia* Schlegel, 1867 (karazana 4)
* *Oriolia* I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1838 (karazana 1)
* *Philentoma* Eyton, 1845 (karazana 2)
* *Prionops* Vieillot, 1816 (karazana 8)
* *Pseudobias* Sharpe, 1870 (karazana 1)
* *Schetba* Lesson, 1831 (karazana 1)
* *Tephrodornis* Swainson, 1832 (karazana 4)
* *[[Tylas]]* Hartlaub, 1862 (karazana 1)
* *[[Vanga]]* Vieillot, 1816 (karazana 1)
* *Xenopirostris* Bonaparte, 1850 (karazana 3)

## Jereo koa
* Vorona

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**