open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harpa

Ny **harpa** dia zavamaneno misy tadiny, matetika miendrika telolafy sy vita amin' ny hazo, misy tadiny mihenjana sy manana halava samihafa, ka ny fohy indrindra dia manome maripeo avo indrindra, kitihina amin' ny rantsantanana ny tadiny mba hampaneno azy.

Azo amboarina amin' ny fomba samihafa ny harpa. Manana andalan-tadiny sy fandraiketana pedaly maro ny sasany. Fahiny elabe dia natao tamin' ny tsiraky ny ozatry ny biby ny tadin' ny harpa. Ny tsinaim-biby, ny tsiraka zavamaniry, ny rongony norandranina, ny tady landihazo, ny landy, ny nylon ary ny tariby no akora hafa azo anamboarana ny tadiny.

Hita tany Mesôpôtamia (Iràka ankehitriny) sy tany Persia (Iràna ankehitriny) ary tany Ejipta ny sarin' ny harpa, toy izany koa ny tany India sy tany Sina tatỳ aoriana. Tamin' ny Andro Antenatenany dia niely manerana an' i Eorôpa ny harpa. Manerana an' i Amerika dia nahitana harpa, izay zavamaneno nantim-paharazana tany amin' ny faritra sasany tao amin' io faritra io. Nisy koa ny endrika miavaka nipoitra aty Afrika.

Azo tendrena amin' ny fomba samihafa ny harpa, mitsangana na mipetraka, anaty ôrkesitra na amin' ny kônseritra. Manana hevitra an' ohatra ara-pôlitika ny harpa ary matetika ampiasaina amin' ny sary famantarana, anisan' ny mampiasa izany i Irlandy.

## Jereo koa

* Mozika
* Zavamaneno
* Zavamaneno misy tadiny
* Valiha
Kiririoka

Ny **kiririoka** dia zavamaneno tsofina izay mamoaka feo avy amin' ny rivotra, na indraindray koa amin' ny etona. Mety ny vava no mitsoka azy, na ny tsindrin' ny rivotra, na etona, na amin' ny fomba hafa. Miovaova ny haben' ny kiririoka, manomboka amin' ny kiririoka madinika ka hatramin' ny fantsom-peon' ny ôrgam-piangonana.

Efa nisy ny kiririoka hatramin' ny nanaovan' ny olona sokitra voalohany ny voatavo na ny sampan-kazo ary nahitany fa afaka ampanenoina izy ireo. Tany Ejipta fahiny dia akorandriaka kely no natao kiririoka. Maro amin' ny zavamaneno tsofina amin' izao fotoana izao no mpandova ireny kiririoka voalohany ireny. Noho ny fitomboan' hery mekanika bebe kokoa dia endrika kiririoka hafa no niforona. Toetra iray ao amin' ny kiririoka ny fananany feo madio, na saika madio.

## Jereo koa

* Mozika

* Zavamaneno
* Zavamaneno velezina
* Zavamaneno tsofina
* Sodina
Angga Dermawan

**Angga Dermawan** (teraka 6 oktobra 1998) dia mpihira sady mpamoron-kira avy any Ternate, Maluku Avaratra Indonezia. Nahavita nangalatra ny sain’ny mpitia mozika tamin’ny alalan’ny hira Faja Skali sy Dola ity mpihira teraka ny taona 1998 ity.

## Asa mozika
Angga Dermawan dia mpihira manana toetra mampiavaka ny feo sy mozika amin'ny fomba Indoneziana Atsinanana. Anisan’ny ravaky ny tatsinanana izy ankehitriny izay tena mirehareha amin’ireo hirany miavaka amin’ny fampiasana ny tenim-paritra. Efa ela no nohatsaraina ny talentany nihira, tamin’ny taona 2012, nandray beatbox i Angga tamin’ny fianarana autodidactique. Tsy very maina ny ezaka nataony, tamin’ny taona 2014, fantatra fa nandrombaka ny fifaninanana “beatbox” tany Ternate i Angga. Taorian'izay dia nanomboka nandray anjara tamin'ny fifaninanana hafa toy ny Java Beatbox Festival izay natao tany Yogyakarta, tamin'ny taona 2016.

## Discography

* *Faja Sekali*
* *Dola Dola*
* *Pulang*
* *Chei Sudahlah*
* *Not Like Us*
* *Cafarune*

## References
Bingona

Ny **bingona** dia zavamaneno tsofina ampiasaina amin' ny fampandrenesana tsotra, anisan' ny zavamaneno "varahina" tsotra indrindra satria sady tsy misy valva no tsy misy fantsona akorisa ho enti-manova ny haavon' ny feony, koa noho izany dia voafetra amin' ny maripeo voajanahary ao aminy ny feo azony avoaka, ary ny haavon' ny feo dia ovaovaina amin' ny alalan' ny fanovana ny tsindrin' ny rivotra sy ny fomba fitsofana azy. 

Ny fandaminam-peony manaraka ny *B* (na *Si*) sy ny vatany miendrika kitsoloha somary be savaivo ary ny feony malefaka dia mampiavaka azy amin' ny trompetran' ny mpitaingin-tsoavaly izay mamoaka feo maranitra sy mazava kokoana sady matetika afangaron' ny olona aminy. Ny bingona tany am-boalohany dia fitaovana fampitana baiko miaramila amin' ny alalan' ny feo mora fantatra.

## Jereo koa

* Mozika

* Zavamaneno
* Zavamaneno tsofina

* Sodina

* Saksôfônina

* Klarinety
* Trômbônina
* Trompetra

* Mozika malagasy - Lisitry ny zavamaneno malagasy
Zavamaneno tsofina

Ny **zavamaneno tsofina** dia zavamaneno mamoaka feo noho ny fihovitrovitry ny rivotra ao anatiny vokatry ny fitsofana azy na ny fandalovan' ny rivotra ao aminy. Anisan' ity sokajin-javamaneno ity ny feon' olombelona. Mitsinjara ho fianakaviana roa lehibe, ankoatry ny hafa, ny zavamaneno tsofina:

* ireo izay mamoaka feo vokatry ny fihovirovitry ny lelan-javamaneno na vokatry ny fihovitrovitry rivotra miditra eo am-bavan' ilay zavamaneno, ireo no atao hoe "zavamaneno hazo" (frantsay: *bois*; anglisy: *woods*), izay ahitana ny sodina isan-karazany sns (tsy misy lelany), ny angorodao, ny angorodaovava sns (misy lelany tsy misy manohana), ny klarinety sy ny saksôfônina sns (tokan-dela), ny basôna sy ny hôboà sns (roa lela);
* ireo izay mamoaka feo vokatry ny fihovitrovitry ny molotry ny mpitsoka azy; ireo no atao hoe "zavamaneno varahina", izay ahitana ny trompetra, ny trômbônina, ny bingona, ny sakshôrna, ny tiobà, ny anjombona, antsiva, sns.

Ireo sokajin-javamaneno ireo dia nofaritana araka ny fomba famoahan' ny zavamaneno feo fa tsy amin' ny akora ampiasaina amin' ny fanamboarana azy. Noho izany dia azo amboarina amin' ny karazana akora rehetra (hazo, metaly, plastika, pleksiglasy, kristaly, ivoara na taolana) ny zavamaneno, ary ny sasany dia mampiasa teknôlôjia mekanika, elektrônika na solosaina.

Voafaritry ny halavan' ny fantsona sy ny fanovan' ny tanana ny halavan' ny lalana misy ilay rivotra mihovitrovitra ny haavon' ny feon' ireo zavamaneno ireo.

## Jereo koa

* Mozika
* Zavamaneno
* Zavamaneno misy tadiny
* Zavamaneno velezina
Solothurn

I **Solothurn** (frantsay: *Soleure*, italiana: *Soletta*) dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Solothurn, ao Soisa.  Solothurn renivohitra cantonal no renivohitry ny faritra misy mponina 16.855 eo ho eo.

## Jerea koa
**Soisa
*Lisitra ny tanàna any Soisa
Aargau

**'Aarau** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Aargau ao amin'ny Soisa. Renivohitr'ity canton ity izy io ary miaraka amin'ny distrikan'i Aarau. Ny tanàna dia 39 km atsimoatsinanan'i Basel, 38 km andrefan'i Zurich, 67 km avaratratsinanan'i Berna (samy manidina ny goaika)

## Renirano
*Aare

## Jerea koa
**Soisa
*Lisitra ny tanàna any Soisa
Sahona gôliata

Ny **sahona gôliata** (*Conraua goliath*), izay fantatra amin'ny anarana hoe sahona goavam-be sy ny sahona gôliata, dia karazana sahona ao amin'ny fianakaviana Conrauidae. Ny sahona Gôliata no sahona velona indrindra. Ity karazana ity dia manana fari-ponenana somary kely any Kamerona sy Ginea Ekoatôrialy.
Sahrul Pratamba

**Sahrul Pratamba** dia mpamoaka horonantsary, mpamoaka horonantsary, mpamoaka horonantsary mizaka ny zom-pirenen'i Indonezia teraka ny 16 Martsa 1995 ary 28 taona. izay nanomboka ny asany rehefa niditra tao amin'ny Universal Music Group.

## Ny asany mozika
Nanomboka ny asany ho mpamoron-kira i Sahrul rehefa niara-niasa tamin'ny marika Universal Music izay liana tamin'ny asan'i Sahrul. Avy eo izy dia namoaka ny hirany voalohany mitondra ny lohateny hoe "Ampy Indray mandeha" eo ambanin'ny marika Universal Music Group sy Single Orang Yang Salah eo ambanin'ny marika NAGASWARA.

## Discography

## Universal Music Label

* *Cukuplah Sekali*
* *Janjimu Bulshit*
* *Nanti Kau Kecewa*
* *Goyang Tante Binti*
* *Dj Sound JJ Kane*
* *Dj 2 Bulan Sudah Haji*
* *Dj Coba Melupakan*
* *Dj Tante Yuk Gas*
* *Dj Maunya Digoyang*

## Nagaswara Label

* *Orang Yang Salah*
* *Pipi Mmi*
* *Suamiku Kawin Lagi*
* *Laguku Dubstep*
* *Pergi Sana*

## References


## Rohy ivelany

* Sahrul Pratamba in ''Universal Music Group''
* Sahrul Pratamba in *[[Allmusic.com]]*
Sydney (Nova Scotia)

**Sydney** dia tanàna tsy miankina taloha ao Nova Scotia ao . Tafiditra ao amin'ny Kaominin'ny Faritra Cape Breton izy io nanomboka ny 1 aogositra 1995.

Olona 30.000 eo ho eo no mipetraka ao Sydney. Manodidina ny 38.000 ny mponina ao amin'ny faritr'i Sydney lehibe kokoa.

## Jereo koa
* Kanada
** Nova Scotia

## Tsiahy
Berna

Ny tanànan'i **Berna** (alemà *Bern*, frantsay: *Berne*, italiana:* Berna*) dia kaominina ary renivohitry ny kantôn mitovy anarana.
Renivohitr'i  koa izy io.

Niorina tamin'ny 1191, ny tanàna dia misy mponina 136.988.

## Renirano
*Aare

## Jerea koa
**Soisa
*Lisitra ny tanàna any Soisa
Ambodimerana

*Ambodimerana* dia firaisam-pokotany malagasy ao amin'ny fivondronan'i Anosibe An'Ala, faritr'Alaotra-Mangoro, Faritanin'i Toamasina. Ny isam-poniny dia 5630 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. 

## Rohy ivelany

﻿
Spiekeroog

**Spiekeroog** dia tanàna iray amin'ireo nosy Frisian Atsinanana ao amin'ny Ranomasina Wadden any Niedersachsen, . Eo anelanelan'i Langeoog sy Wangerooge no misy ilay nosy ary manana velarantany 18.25 kilometatra toradroa. Ny halavirana akaiky indrindra amin'ny tanibe dia 5,7 kilometatra. I Spiekeroog dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Wittmund.

Velarantany: 18.25 km²

## Jereo koa
* Ranomasina Avaratra
* Niedersachsen
Aurich

I **Aurich** dia tanàna any Alemaina,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  ary ny ranomasina Avaratra. Misy, 43.375 ny olona velona.

Nosy: Baltrum, Norderney, Juist, Baltrum

## Jereo koa
* Ranomasina Avaratra
* Niedersachsen
Fiteny sôgdiana

Ny **[[fiteny sôgdiana]]** dia fiteny iraniana izay nampiasain' ny Sôgdiana tamin' ny Andro Antenatenany, izay olona mpivarotra nipetraka tao Sôgdia, faritra ara-tantara manodidina an' i Samarkand sy Bukhara ary mandrakotra an' i Ozbekistana sy an' i Tajikistana ary ny tapany avaratr' i Afganistana ankehitriny. Amin' ny teny sôgdiana soratana amin' ny abidy latina dia atao hoe ***swγδyʼw*** ity fiteny ity. Anisan' ny sampana atsinanana amin' ny fiteny iraniana izy io ary nampiasaina ho *[[lingua franca]]* tany Azia Afovoany nanomboka tamin' ny taonjato faha-6 ka hatramin' ny faha-9. Nampitain' ny Oigoro sy nampifanarahin' izy ireo amin' ny filany ny abidy sôgdiana, izay avy amin' ny abidy arameana-siriaka, ary izy ireo indray dia nampita izany tamin' ny Môngôly sy tamin' ny Mantso. Voavakin' i Robert Gauthiot tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 ny fiteny sôgdiana.
Mantso (vahoaka)

Ny **Mantso** dia vahoakan' i Azia Avaratra-Atsinanana monina indrindra ao Manchuria. Ny Jorsena dia naka ny anarana hoe "Mantso" rehefa nanafika an' i Sina tamin' ny taonjato faha-17. Amin' ny fiteny mantso izy ireo dia atao hoe ᠮᠠᠨᠵᡠ / *manju*, fa amin' ny fiteny sinoa kosa dia 满洲人 /  *mǎnzhōurén*. Ny tarana-mpanjaka Jin taty aoriana (1616-1636) sy Qing (1636-1912) dia noforonin' ny Mantso sy nofeheziny. Iray amin' ny foko-firenena enina amby dimampolo ao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina ny Mantso.

Ny isan' ny mponina mantso dia 10&nbsp;682&nbsp;262 tamin' ny taona 2000 tao Sina, 12&nbsp;000 tany Taiwan, 1&nbsp;000 tany Hong Kong ary 1&nbsp;000 tany Japôna. Ny Mantso dia 0,77&nbsp;% amin' ny mponina ao Sina sy 9,28&nbsp;% amin' ny foko vitsy anisa ao Sina. Any amin' ny faritany 31 ao amin' ilay firenena no misy azy ireo, ka mipetraka any Liaoning ny antsasaky ny Mantso fa ny 20&nbsp;% kosa any Hebei.
Madagascar National Parks

Ny ***Madagascar National Parks*** no fikambanana tompon' andraikitra amin' ny fananganana sy fiarovana ary fitantanana maharitra ny valan-javaboary eto Madagasikara. Noforonina tamin' ny taona 1990 ity fikambanana fehezin' ny lalàna ho an' ny tsy miankina ity ary nekena ho ilaina amin' ny fiainam-bahoaka tamin' ny alalan' ny didim-panjakana laharana faha-91-592 tamin' ny 4 Desambra 1991. Tamin' ny taona 2020 ny *Madagascar National Parks* dia mitantana faritra arovana miisa 43 ahitana toerana Ramsar miisa 5 sy tahiry biôsfera 5 ary lova iraisam-pirenena ho an' ny UNESCO miisa 7.
Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia

Ny **Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia** dia valan-javaboarim-pirenena ao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Madagasikara, 10 km atsinanan' i Sakaraha, 147 km avaratra-atsinanan' i Toliara ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana. Tamin' ny taona 1997 no namoronana azy. Mirefy 36&nbsp;308 ha izy io ary mizara telo: ny Alan' i Zombitse (16&nbsp;845 ha) sy ny toerana misy an' Isoky Vohimena (3&nbsp;293 ha) ary i Vohibasia (16&nbsp;170 ha).

Tantanin’ ny Madagascar National Parks amin' izao fotoana izao ny Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia, ary ny ampahany amin' ny famatsiam-bola no omen' ny Fondation pour les Aires Protégées et la Biodiversité de Madagascar (FAPBM).

Ahitana karazana gidro valo, 47 % amin' ny vorona tsy fahita raha tsy eto Madagasikara, anisan' izany ny karazana iray (*Bernieria appperti*), ity valan-javaboary ity.

## Jereo koa
**Valan-javaboary**

* Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia • Valan-javaboarim-pirenena Andohahela • Valan-javaboarim-pirenena Andringitra • Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika • Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly • Valan-javaboarim-pirenena Isalo • Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea • Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra • Valan-javaboarim-pirenena Marojejy • Valan-javaboarim-pirenena Masoala • Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo • Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre • Valan-javaboarim-pirenena Namoroka • Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka • Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana • Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa • Valan-javaboarim-pirenena Zahamena • Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia
Bornholm

I **Bornholm** dia miaraka amin'ireo nosy kely enina tsy misy mponina (11 hektara amin'ny fitambarany), nosy sy kaominina atsinanana indrindra any Danemark, ao amin' ny Ranomasina Baltika.

Velarantany: 588,36 km²

Isam-ponina: 39.332


   Døndalen Wasserfall 2008-03.JPG|Døndalen-Wasserfall
   Ekkodalen 3013-05.JPG|Ekkodalen
   Paradisbakkerne 2008-07.jpg|Paradisbakkerne
   Ro Plantage 2005-08.JPG|Rø Plantage
   Jonskapel.jpg|Felsküste bei Jons Kapel
   Helligdomsklipperne 2013-05.JPG|Helligdomsklipperne
   Dueodde 2011-09.JPG|Dueodde
   Snogebaek Balka 2011-09.JPG|Snogebæk – Balka


## Jereo koa
* Ranomasina Baltika
* Nosy danoa
Sjælland

**Sjælland** (frantsay sy alemà: *Seeland*) no nosy lehibe indrindra any amin'ny Ranomasina Baltika sy Danemark, izay mirefy 7 031,3 km². Miaraka amin'ny mponina 2.369.347 (1 Janoary 2023), manodidina ny 40% amin'ny mponina any Danemark no mipetraka ao.

Sjaelland dia eo anelanelan'ny saikinosy Danoà sy Soeda. Ao amin’io nosy io ny renivohitr’i Danemark, Kaopenagy.
Funen

**Funen** (danoà: *Fyn*) dia nosy iray ao amin'ny faritr'i Syddanmark any Danemarka. Miaraka amin'ny 2.985 km², Funen no nosy fahatelo lehibe indrindra any Danemarka taorian'i Sjælland (Seeland) sy Vendsyssel-Thy.

## Jeografia
Any andrefan’ilay nosy no misy ny saikinosy Jutland, izay anisan’ny tanibe Eoropa, misaraka amin’i Funen amin’ny fehin-kibo kely, izay mirefy 600 m monja amin’ny toerana tery indrindra.

## Mpoina
Ny tanàna lehibe indrindra ao amin'ny Funen dia Odense, 182 387 mponina. Toerana manan-danja hafa dia Svendborg (27,594), Nyborg (17,900), Middelfart (16,546), Fåborg (6898) ary Assens (6061).
Odense

**Odense** dia tanàna lehibe ao amin'ny nosy Funen any Danemarka. Izy io dia ao amin'ny afovoan-tanànan'i Odense, ao amin'ny faritr'i Syddanmark. Ny isam-ponina dia 182387 mponina tamin'ny taona 2012
Lolland

**Lolland**, dia nosy fahefatra lehibe indrindra ao  amin'ny lafin'ny velarantany ary ny fahadimy lehibe indrindra amin'ny lafin'ny mponina aorian'ny Amager. Any atsimon'i Sjælland sy andrefan'i Falster no misy azy, 58 km eo ho eo ny lavany, 15-25 km ny sakany ary 1,243 km² ny velarantany. 57.467 mponina no mipetraka ao Lolland.

## Fifandraisana ara-dalana
Teo am-panamboarana ny tonelina iray mampifandray ny nosy amin’ny nosy Fehmarn any Alemaina.
Vendsyssel-Thy

**Vendsyssel-Thy** na Nosy Jutlandy Avaratra (danoà: *Nørrejyske Ø*) dia nosy ary faritra avaratra indrindra amin'i Jutlandy sy Danemarka. Lasa nosy ihany ilay faritra tamin’ny 1825.

Nanomboka tamin'ny 1100 ka hatramin'ny tondra-drano tamin'ny Febroary 1825, dia mbola nifandray tamin'ny tanibe ilay nosy ary manana velarantany 4685,73 km² ary nosy faharoa lehibe indrindra any Danemarka. Ny isam-poniny dia 297.756

## Tanàna sy tanàna lehibe:
Vendsyssel: Hjørring, Frederikshavn, Skagen, Brønderslev, Sæby, Hirtshals, Løkken ary Nørresundby. 

Hanherred: Fjerritslev, Brovst
Ny: Thisted, Hanstholm, Hurup, Hvidbjerg

Any avaratra, ny sambo dia miainga avy any amin'ny seranan-tsambon'i Hirtshals mankany Norvezy, ny Nosy Faroe ary Islandy. Baka mankany Norvezy sy Soeda dia mihazakazaka avy any Frederikshavn.

Velarantany: 4 685,73 km²
Fahamarinana

Ny **fahamarinana** na ny **marina** dia ny toetran' ny filazana na zavatra iray mifanaraka amin' ny zava-misy. Amin' ny fiteny andavanandro dia matetika izy io teny io no ampiharina amin' ny zavatra ikendrena ny fanehoana ny zava-misy na mifanaraka amin' izany, toy ny finoana sy ny fehezankevitra ary fehezanteny manambara.

Matetika dia heverina ho mifanohitra amin' ny filazana diso ny fahamarinana. Resahina sy iadian-kevitra amin' ny sehatra samihafa ny hoe "fahamarinana", anisan' izany ny filôzôfia, ny zavakanto, ny teôlôjia, ny lalàna ary ny siansa. Ny ankamaroan' ny asa aman-ketsika ataon' ny olombelona dia miankina amin' io voan-kevitra io, ka ny fombany amin' ny maha voan-kevitra azy dia ekena fotsiny fa tsy atao lohahevitra iadian-kevitra, anisan' izany ny asa fanaovan-gazety sy ny fiainana andavanandro. Mihevitra ny voan-kevitra hoe "fahamarinana" ho fototra iaingana sy ho tsy azo hazavaina amin' ny teny mora azo kokoa noho io voan-kevitra io ny filôzôfa sasany. Amin' ny ankapobeny dia raisina ho fifanandrifian' ny fitenenana na ny eritreritra amin' ny tontolo tsy miankina amin' ny toe-pisainana ny fahamarinana. Izany no antsoina hoe "teôrian' ny fahamarinana amin' ny alalan' ny fifanandrifiana".

Mbola iadian' ny manam-pahaizana sy ny filôzôfa ary ny teôlôjiana hevitra ny teôria sy ny fomba fijery samihafa momba ny fahamarinana. Misy fanontaniana maro samihafa momba ny toetoetran' ny fahamarinana izay mbola dinihina amin' izao fotoana izao. Anisan' izany ny amin' ny famaritana ny fahamarinana; ny hoe azo atao na tsia ny manome famaritana ara-pahalalana momba ny fahamarinana; ny famantarana ny zavatra iray ho mpitondra fahamarinana afaka ny ho marina na diso; raha mifanipaka ny marina sy ny lainga, na raha misy sandam-pahamarinana hafa; raha misy famantarana ny fepetran' ny fahamarinana izay ahafahana mamantatra izany sy hanavaka azy amin' ny lainga; ny anjara asan' ny fahamarinana amin' ny fananganana fahalalana; ary, raha toa ka tanteraka amin' ny fara tampony foana ny fahamarinana na raha miankina amin' ny fomba fijerin' ny tsirairay.

## Jereo koa

* Ratsy
* Tsara
Rariny (filôzôfia)

Ny **rariny**, izay atao hoe koa **fahamarinana**, amin' ny heviny mivelatra indrindra, dia foto-pitsipika filôzôfika sy ara-dalàna ary ara-môraly izay iheverana ny tokony hitondrana ny olona amin'ny fomba tsy miangatra. Araka io foto-pitsipika io dia tsy maintsy ankatoavina na lavina ny fihetsiky ny olona arakakaraka ny fahamendrehany araka ny môraly (ny tsara), ny lalàna, ny hatsaran-toetra na izay mety ho fenitra hafa enti-mitsara ny fitondrantena. Ny rariny, izay foto-pitsipika mahakasika ny zavatra rehetra, dia miovaova arakaraka ny kolontsaina. Tarigetra heverina ho fototra ho an' ny fiainana ara-piarahamonina sy ho an' ny sivilizasiôna ny rariny.

Fiarahamonina ahafahan' ny tsirairay mahazo izay "mendrika azy" ny fiarahamonina ahitana ny rariny. Miankina amin' ny karazana sehatra sy sampana filôzôfika isan-karazany ny fandikana ny hoe "mendrika", anisan' izany ny etika, ny fifotorana amin' ny saina, ny lalàna, ny fivavahana, ny fitovian-tantana ary ny rariny. Azo atao ny miteny fa fanjakana dia mikatsaka ny rariny amin' ny alalan' ny fitsarana sy ny fampiharana ny didim-pitsarana.

## Jereo koa
* Carlo Biotti
Fahendrena

Ny **fahendrena** dia fitondran-tenan' ny olona, matetika mifanaraka amin' ny etika, izay manambatra ny fahatsiarovana ny tena sy ny fahatsiarovana ny hafa, ny fahononan-tena, ny fahamalinana, ny fahatsoram-po, ny fahaiza-manavaka ary ny rariny mifototra amin' ny fahalalana voasaina. Fampiasana ny fahalalana sy ny traikefa ananana mba handraisana fanapahan-kevitra tsara ny fahendrena. Sehatra iresahana ny fahendrena ny fanabeazana, ny fedrà ary ny fivavahana, ny filôzôfia.

Ao amin' ny sehatry ny filôzôfia, ny fahendrena dia maneho ny tarigetram-piainana izay katsahin' ny filôzôfa "tia fahendrena", izay "mihevitra ny fiainany sy miaina ny fiheverany", amin' ny alalan' ny fanontaniana sy fampiharana ny hatsaran-toetra. Ny filôzôfa grika dia nanavaka ny fahendrena teôrika (*σοφία / sophía*) sy ny fahendrena azo ampiharina (*φρόνησις / phrónēsis*): ny tena fahendrena dia ny fampiarahana azy roa ireo.

Ny fahatoniana sy ny fandanjalanjana dia matetika atao ho anisan' ny fahendrena amin' ny famaritana akademika. Ny fiheverana ankapobeny indraindray dia tsy mitazona afa-tsy ireo toetra roa ireo rehefa mamaritra ny olona iray ho hendry, toy ny filazana ny ankizy rehefa mankatò sy mangina.
Siansan' ny maha-olona sy ny fiarahamonina

Ny **siansan' ny maha-olona sy ny fiarahamonina** dia vondron-taranja mandalina ny lafiny samihafa amin' ny zava-misy iainan' ny olombelona eo amin' ny sehatry ny olona tsirairay sy ny sehatra iombonana.

Ao anatin' ny rafi-panabeazana any Frantsa, io anarana io dia manondro ny taranja misy amin' izao fotoana izao izay atao hoe siansan' ny fiarahamonina na ny haisoratra. Ireo sehatra roa ireo dia  matetika mifanapaka ary matetika ahitana taranja mitovy, noho izany dia avondrona ao anatin' ny teny hoe "siansan' ny maha-olona sy ny fiarahamonina" izy ireo indraindray.

Ireto ny taranja izay heverina fa avondrona ao anatin' izany: ny filôzôfia, ny sôsiôlôjia, ny etnôlôjia, ny antrôpôlôjia, ny haisoratra, ny haiteny, ny tantara, ny jeôgrafia, ny psikôlôjia, ny mozikôlôjia, ny toekarena, ny siansan' ny fiarahamonina.
Filôzôfian' ny saina

Ny **filôzôfian' ny saina** dia sampan' ny filôzôfia izay mikendry ny handalina ny toetry ny saina sy ny fifandraisany amin' ny vatana (na tena) sy amin' ny amin' ny tontolo ivelany. Amin' ny teny anglisy izany dia atao hoe *philosophy of mind*.

Ny olan' ny fifandraisana eo amin' ny vatana sy ny saina, izay takatra amin' ny heviny malalaka, dia heverina ho lohahevi-dehibe dinihina ao amin' ny filôzôfian' ny saina, na dia misy ny fanontaniana hafa momba ny toetry saina izay tsy mifandray amin' ny vatana, na manondro mivantana ny tontolo iainan' ny olona tsirairay (ara-batana na ara-piarahamonina).

Ny filôzôfian' ny saina koa dia afaka manontany ny maha tena zava-misy marina ny zava-mitranga ao amin' ny saina, ka manaiky ny mety ho tsy fisian' ny saina araka ny ieritreretantsika azy na araka fiaintsika izany "avy ao anaty". Ara-tantara, ny doalisma saina-vatana sy ny materialisma no sekolim-pisainana roa lehibe izay nanome valiny ny fanontaniana momba ny toetry ny saina sy ny fifandraisany amin' ny tontolo azo tsapain-tanana.
Siansa arak' endrika

Ny **siansa arak' endrika** na **siansa lôjika sy arak' endrika** dia vondrona siansa mikaroka - araka ny fitsipika fanatsoahan-kevitra, araka ny fitsipiky ny fandrafetana sy fampisehoana porofo, araka ny rafitr' ankina - ny taranja mifandraika amin' ny rafitra ara-kevitra fotsiny voafaritra amin' ny alalan' ny rafitr' endrika, toy ny lôjika, ny matematika, ny statistika, ny siansa infôrmatika teôrika, ny faharanitan-tsaina voatr' olombelona, teôrian' ny fampahalalam-baovao, ny teôrian' ny lalao, ny teôrian' ny rafitra, ny teôrian' ny fanapahan-kevitra ary ny haiteny teôrika.

Mikatsaka ny mampiavaka ny rafitra fizika sy ny rafitra ara-piarahamonina ny siansan' ny zavaboary sy ny siansan' ny fiarahamonina, amin' ny fampiasana fomba ara-panandramana, fa ny siansa arak' endrika kosa dia mampiasa fitaovana ara-piteny mifandraika amin' ny famaritana ny rafitra saro-takarina voafaritry ny rafitra arak' endrika. Manampy ny siansan' ny zavaboary sy ny siansan' ny fiarahamonina ny siansa arak' endrika amin' ny fanomezana fampahalalana momba ny rafitra ampiasaina hamaritana ny tontolo fizika, sy ny zavatra azo atao momba azy ireo.

## Jereo koa

* Sehatra samihafa
** Filôzôfia - Teôlôjia - Lalàna - Zavakanto - Fahalalana - Epistemôlôjia - etika - môraly - fotodrafitrasa - tontolo iainana

* Taranjam-pahalalana
** siansan' ny zavaboary - fizika - simia - biôlôjia - siansa sôsialy - toekarena - psikôlôjia - sôsiôlôjia - siansa arak' endrika - lôjika - matematika - siansa infôrmatika - siansa ampiharina - injenieria - fitsaboana - filôzôfian' ny zavaboary - fomba fiasa siantifika - fanisana hindo-arabo - fahalalana - fikarohana siantifika  - jeôlôjia - mekanika - ôptika - farmasia, astrônômia, arkeôlôjia - antrôpôlôjia - haifiteny - jeôgrafia
Aarhus

Miaraka amin'ny mponina 290.598, **Aarhus** ao amin'ny faritr'i Midtjylland no tanàna faharoa lehibe indrindra any  ary lehibe indrindra ao amin'ny tanibe Danoà.  Ny kaominina Aarhus dia manana mponina 361,544, ary ny faritra metropolitan'i Aarhus dia efa ho 1,4 tapitrisa.

Miverina any amin'ny tanàna Viking eo am-bavan'ny Aarhus Å ilay toerana. 
Aarhus dia voatonona voalohany ho toeran'ny eveka tamin'ny 948 ary nivoatra ho tanàna ara-barotra an-dranomasina miroborobo taorian'ny moaenazy.
Aalborg

**Aalborg** (na *Ålborg*), dia tanàna ao  misy seranan-tsambo ary foibem-pitantanana ao amin'ny faritra Nordjylland.

Miaraka amin'ny mponina 120.914, Aalborg no tanàna fahefatra lehibe indrindra ao amin'ny firenena aorian'i Kaopenagy, Aarhus ary Odense.
Frederik X

**Frederik X** (teraka tamin'ny 26 Mey 1968 tamin'ny anarana hoe *Frederik André Henrik Christian*) , dia Mpanjakan'ny Fanjakan'i  niaraka tamin'ireo firenena telo Danemarka, Nosy Faroe ary Groenlanda nanomboka tamin'ny 14 Janoary 2024 ny birao tamin'ny reniny Margrethe II, izay niala an-keriny rehefa afaka 52 taona.

## Jereo koa
*Christian IX (Danemarka)
*Frederick VIII (Danemarka)
*Christian X  (Danemarka)
*Margrethe II
*Frederik X
Margrethe II

**Margrethe II** (teraka ny 16 aprily 1940) dia mpanjaka danoà ary Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i  nanomboka ny 14 Janoary 1972 ka hatramin'ny 14 Janoary 2024 ary noho izany dia Mpanjakavavin'ny firenena telo Danemarka, Nosy Faroe ary Groenlanda.

## Mpandimby
Nandimby azy ny zanany lahy Frederik X

## Jereo koa
*Christian IX (Danemarka)
*Frederick VIII (Danemarka)
*Christian X  (Danemarka)
*Margrethe II
*Frederik X
Johannes Rau

**Johannes Rau** dia mpanao politika alemana, Filoham-pirenena alemana, teraka ny 15 Janoary 1931 - 27 Janoary 2006 tao Berlin.

## Sampan'ny
*Praiminisitra Nordrhein-Westfalen: 1978-1998
*Filohan'ny Repoblika Federalin'i Alemaina: 1999-2004

## Filohan'ny Alemania

## Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Christina Delius. 

## Jereo koa
Horst Köhler

**Horst Köhler** dia mpanao politika alemana, Filoham-pirenena alemana, teraka ny 22 febroary 1943 tao Heidenheim, (Skierbieszów), Polonina, † 1 Febroary 2025 any Berlin)

## Sampan'ny
*Tale mpitantana ny Tahirim-Bola Iraisam-Pirenena - 2000-2004
*Filohan'ny Repoblika Federalin'i Alemaina: 2004-2009
nodimbiasany: Johannes Rau (1999–2004)

mpandimby:  Christian Wulff (2010–2012)

## Filohan'ny Alemania

## Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Eva Luise Köhler. Nanan-janaka roa izy ireo, Jochen Köhler, teraka tamin’ny 1977, sy Ulrike Köhler, teraka tamin’ny 1973, izay voan’ny Retinopathia pigmentosa fony izy zatovo ary nanjary jamba vokatr’izany.

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/01rpt7
Richard von Weizsäcker

**Richard von Weizsäcker** dia mpanao politika alemana, Filoham-pirenena alemana, teraka ny 15 aprily 1920 tao Stuttgart, marty ny 31 Janoary 2015 tao Berlin.

## Sampan'ny
*Ben'ny tanànan'i Berlin: 1981-1984
*Filohan'ny Repoblika Federalin'i Alemaina: 1984-1994

## Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Marianne von Weizsäcker. 

## Jereo koa
Detmold

I **Detmold**  dia tanàna any ,  ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Rhénanie-du-Nord-Westphalie*) manodidina ny 30 kilometatra atsinanan'i Bielefeld ary manodidina ny 100 kilometatra atsimoandrefan'i Hannover. Ny isan' ny mponina ao aminy dia 	74.835  araka.

## Renirano
*Werre

## Gallerie

Altstadt in Detmold.jpg|Fachwerkhäuser in der Innenstadt: Krumme Straße
Detmold-Adolfstraße02.jpg|Freibierschenke in der Adolfstraße
Detmold-Meierstr.jpg|Meierstraße
Grabbe Cafe.jpg|Grabbehaus


## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Itamar Franco

**Itamar Augusto Cautiero Franco** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Brazila teraka ny 28 Jiona 1930 ary maty ny 2 Jolay 2011 tao São Paulo. Izy no filohan'ny fireneny nanomboka ny 2 Oktobra 1992 ka hatramin'ny 31 Desambra 1994.

Antoko pôlitika: Movimento Democrático Brasileiro (MDB)

## Filohan'i Brezila
Synodam-Paritany FLM Eoropa (FLM)

Ny **Synodam-Paritany FLM Eoropa** na **SPFLME** dia iray amin' ny synodam-paritany 25 ao amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy.

## Jereo koa

* Fiangonana Loterana Malagasy
* SP Afovoany (SPAf), SP Alaotra (SPAl), SP Ambodiharan' i Vondrozo (SPAV), SP Ambovombe Androy (SPAA), SP Anala (SPAN), SP Andriry Betroka (SPAB), SP Antananarivo (SPAnta), SP Antsiranana (SPA), SP Atsimonimania (SPAtsim), SP Atsinanana (SPAts), SP Avaratra Atsinanana (SPAvA), SP Avaratrimania (SPAM), SP Betioky Atsimo (SPBA), SP Boina Mahajanga (SPBM), SP Faradofay (SPFa), SP Fiherenana Toliara (SPFT), SP Fisakana (SpaFi), SP FLM Eoropa (SPFLME), SP Horombe (SPH), SP Manakara (SPMa),  SP Melaky (SPMel), SP Menabe (SPM), SP Nosivolo (SPN), SP Sofia (SPSofia) ary SP Toamasina (SPTm)
Ananiasy sy Safira

I **Ananiasy sy Safira** dia mpikambana roa, lahy sy vavy mpivady, tao amin' ny Fiangonan' i Jerosalema, izay  Ireo mpivady roa ireo dia meloka tamin' ny fitazonana ny ampahany amin' ny vola azo tamin' ny fivarotana tany, ka nandaingan' izy ireo tamin' ny filazany fa natolony ny fiangonana ny vola manontolo. Maty nilatsaham-baratra noho ny fahatezeran' Andriamanitra teo anatrehan' ny apôstôly Petera izy ireo. Perikôpa ao amin' ny Testamenta Vaovao hita ao amin' ny Asan' ny Apôstôly (Asa 5:1-11) izany. I Anania koa no fiantsoana an' i Ananiasy.
Fernando Henrique Cardoso

**Fernando Henrique Cardoso** dia mpanao politika, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Brazila teraka ny 18 Jiona 1931 tao Rio de Janeiro. Izy no filohan'i Brezila nanomboka tamin'ny Janoary 1995 ka hatramin'ny Janoary 2003.

Tamin'ny 1998 dia voafidy indray tamin'ny 53% tamin'ny vato izy, raha nahazo 32% tamin'ny vato ny mpifaninana aminy akaiky indrindra, Luiz Inácio Lula da Silva (PT).

Antoko pôlitika: Movimento Democrático Brasileiro (MDB)

## Filohan'i Brezila
Antiôkia any Pisidia

I **Antiôkia any Pisidia** na **Antiôka any Pisidia** dia tanàna taloha tao Pisidia, faritry ny farihy ao Torkia, faritanin' i Isparta ankehitriny. Teo amin' ny fihaonan' ny Ranomasina Mediteranea sy ny Ranomasina Egea no nisy azy, ary teo amin' ny faritra afovoan' i Anatôlia, teo akaikin' ny sisin-tanin' i Pisidia sy ny an' i Frigia fahiny. Vokatr' izany dia fantatra hatramin' ny fiandohan' ny taonjato voalohany tamin' ny anarana hoe **Antiôkia any Frigia** izy. Atao hoe *Antiocheia* *ad Pisidiam* na *Antiochia ad Pisidiam* izy amin' ny teny latina.

Ny toerana nisy an' io tanàna io dia tokony ho 1&nbsp;km avaratr' i Yalvaç (na Yalobatch), tanàna vaovao  ao amin' ny faritanin' i Isparta. Teo amin' ny havoana iray nanana tampona mirefy 1&nbsp;236&nbsp;m i Antiôkia any Pisidia. Manamorona io tanàna io ao atsinanana ny hantsana lalin' ny renirano Anthius izay mikoriana mankany amin' ny farihy Eğirdir (amin' ny teny tiorka: Eğirdir Gölü).
Dite (zava-pisotro)

Ny **dite** dia zava-pisotro manitra omanina amin' ny alalan' ny fitanehana ny raviny maina avy amin' ny zavamaniry dite, izay karazan-kazo madinika manana ravina maharitra manadavan-taona maitso avy any amin' ny ilany atsinanan' ny Himalaya (Assam, Yunnan, tapany avaratr' i Mianmara ary Tailandy).

Ity zava-pisotro misy rano ity dia azo avy amin' ny ravina nohamainina misy ambaratonga samihafa amin' ny fisian' ny ôksida sy ny fanantsasahana azy izay mamaritra ny toetran' ny dite vokarina. Ny dite azo dia miavaka amin' ny alalan' ny lokony. Ohatra, ny dite tsy misy ôksiaa dia antsoina hoe dite maitso, ny dite misy ôksida dia antsoina hoe dite fotsy (ôksida ambany), ny dite *oolong* na dite manga (ôksida antonony) na ny dite mainty (ôksida feno), ary ny dite izay nandalo fanantsasahana dia antsoina hoe dite mavo (fanantsasahana  maivana) na dite maizina (fanantsasahana maharitra ela).

## Jereo koa

* Dite (zavamaniry)
* Kafe (zavamaniry)
* Kafe (voany)
* Kafe (zava-pisotro)
Mülhausen

I **Mülhausen** (frantsay: *Mulhouse*) dia kaominina ao amin'ny departemantan'i Alsace, ao amin'ny faritr'i Grand Est, any atsinanan’i .

Ny tanàna lehibe indrindra ao amin'ny departementan'i Haut-Rhin dia 106 341 mponina, ary tanàna faharoa lehibe indrindra any Alsace
Colmar

I **Colmar** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Alsace, ao amin'ny departemantan'i Haut-Rhin, ao amin'ny faritr'i Grand Est, ao . Ny isam-ponin'i Colmar dia 67 730 mponina (2021)
Husum

I **Husum** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i , ao amin'ny departemantan'i Nordfriesland } ary ny ranomasina Avaratra ao .
23,814 mponina no mipetraka ao Husum.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Norderstedt

**Norderstedt** dia tanàna salantsalany ao atsimon'i , manamorona an'i Hamburg. Raha jerena ny isan'ny mponina, io no tanàna fahefatra lehibe indrindra ao amin'ny fanjakana alemà avaratra indrindra any Schleswig-Holstein ao ambadik'i Kiel, Lübeck ary Flensburg misy mponina 82.719.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Neumünster

**Neumünster** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i , ao . Miaraka amin'ny mponina 80.185, Neumünster no tanàna fahadimy lehibe indrindra ao amin'ny fanjakana avaratra indrindra any Alemaina taorian'ny Kiel, Lübeck, Flensburg ary Norderstedt.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
A
Inôkentio I

I **Inôkentio I** (* alohan'ny 401; † 12 marsa 417)  no evekan' i Rôma nanomboka tamin' ny taona 401 ka hatramin' ny nahafatesany tamin' ny 12 Marsa 417. Atao hoe **Innocentius I** izy amin' ny teny latina. Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny naha papa azy dia noheverina ho mpanelanelana ankapoben' ny ady ara-pivavahana tany Atsinanana sy tany Andrefana izy. Nohamafisiny ny zon' ny arsevekan' i Tesalônika ary namoaka didy (latina: *litterae decretales*) momba fanontaniana mahakasika ny fitsipi-pifehezana napetraky ny evekan' i Rouen taminy izy. Niaro an' i Joanesy Krisôstômôsy tany an-tsesitany izy ary niresaka tamin' ny vondron' ny evekan' i Afrika momba ny fifandirana pelagiana, ka nanamafy ny fanapahan-kevitra maro noraisin' ny sinôda afrikana.

Izy no nitantana ny Fiangonana tao anatin' ny fotoan-tsarotra amin' i Rôma, izay nizaka ny fahirano sy ny fandrobana amam-pandringanana nataon' i Alaric I, mpanjakan' ny Visigôty, tamin' ny 24 Aogositra 410.

Ilay pretra ady manam-pahaizana katôlika Johann Peter Kirsch, 1500 taona tatỳ aoriana, dia nilazalaza an' i Inôkento ho olona tena navitrika sy nanan-talenta "... izay nahatontosa tsara ny adidiny amin' ny andraikiny".

Ankalazaina isaky ny 12 Marsa ny fetiny.

## Loharano sy fanamarihana

## Papa faha-
Kônsily tao Hipôna

Ny **Kônsily tao Hipôna** na **Sinôda tao Hipôna** dia manondro ny kônsily na sinôda natao tamin' ny taona 393 izay nampiantranoina tany Hipôna any Afrika Avaratra nandritra ny vanim-potoan' ny Fiangonana voalohany. Nisy sinôda fanampiny natao tamin' ny taona 394, 397, 401 ary 426. Nisy sasany natrehin' i Aogostino avy any Hipôna.

Fantatra indrindra amin' ny asa roa miavaka ny sinôda natao tamin' ny taona 393. Voalohany, sambany ny filan-kevitry ny eveka no nitanisa sy nankato kanônan' ny Baiboly kristiana izay lasa kanôna katôlika ankehitriny nefa tsy mifanaraka amin' ny kanôna ôrtôdôksa tatsinanana. Anisan' ny lisitry ny kanôna nekena tao Hipôna ny boky nosokajin' ny Katôlika tatỳ aoriana ho boky deoterôkanônika sady ataon' ny Prôtestanta hoe apôkrifa. Nankatoavina indray tatỳ aoriana tao amin' ny Kônsily natao tao Kartazy (taona 397) ny lisitry ny kanôna, mandra-pankatoavan' ny "Eglizy ampitan' ny ranomasina”, izany hoe ny Fiketrahan' i Rôma. Nankato kanôna mitovy amin' io ny filankevitra teo aloha, saingy nisy fahasamihafana kely.

Nanamafy ny fiaviana apôstôlikan' ny fitakiana ny fahononan-tena ara-nofon' ny mpitondra fivavahana  ihany koa ilay kônsily sady nanamafy ny fepetra takina ho an' izay rehetra natao ôrdinasiôna, izay nitaky, ankoatra ny tokony haha Kristiana ny olona rehetra alohan' ny hahafahana manao ôdinasiôna azy. Nohazavaina tao amin' ilay sinôda ihany koa ny fitsipika momba ny fifandimbiasan' ny mpitondra fivavahana, ary koa ny fandinihana litorjika sasany.
Kapibara

Ny **kapibara** na **kapincho** (anarana siantifika: ***Hydrochoerus hydrochaeris***) dia karazana biby mampinono mpikiky ao amin'ny fianakaviana Caviidae sy ny zana-pianakaviana Hydrochoerinae. Ny mpanoratra sasany mihevitra fa tokony hosokajiana ao amin'ny fianakaviana manokana izy. Izy io dia tafiditra ao anatin'ny vondrona mpikiky mitovy amin'izay anasokajiana ny pakas, agoutis, cavies, ary kisoa guinea. Mitranga manerana an'i Amerika Atsimo atsinanan'ny Andes izy io, amin'ny toeram-ponenana mifandray amin'ny renirano, farihy ary heniheny, manomboka amin'ny haabon'ny ranomasina ka hatramin'ny haavo 1300 m. Tena azo ampifanarahana izy io, ary mety hitranga any amin'ny tontolo novain'ny olombelona.

Io no biby mpikiky lehibe indrindra eran-tany, milanja hatramin'ny 91 kg, mirefy 1,2 m ny halavany ary 60 sm ny haavony. Ny palitaony dia matevina, mena ka hatramin'ny volontany maizina. Azo atao ny manavaka ny lahy noho ny fisian'ny fihary lehibe eo amin'ny orona, na dia tsy dia hita maso aza ny dimôrfisma ara-pananahana. Misy andiana fampifanarahana ao amin'ny rafitra fandevonan-kanina ho an'ny herbivory, indrindra ao amin'ny cecum. Mahatratra 1,5 taona eo ho eo ny fahamatorana ara-nofo, ary ny vavy amin'ny ankapobeny dia miteraka zaza efatra isaky ny mandeha, milanja hatramin'ny 1,5 kilao, ary teraka efa manana volo sy nify maharitra. Amin'ny fahababoana, dia afaka miaina hatramin'ny 12 taona izy.
Loharano L

Ny **Loharano L**, amin' ny fitsikerana lahatsoratra ampiharina amin' ny Testamenta Vaovao, dia lovantsofina am-bava na an-tsoratra izay mety nampiasain' ny mpanoratra ny Lioka–Asan' ny Apôstôly rehefa nanoratra ny Filazantsaran' i Lioka.
Sodifafana

Ny **sodifafana** dia zavamaniry isan-karazany ao anatin' ny vondron-karazana Kalanchoe (*[[Kalanchoe pinnata]]*, izay atao hoe *Brepophyllum calycinum* koa, sy *[[Kalanchoe prolifera]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Crassulaceae]]*), sy karazan-javamaniry anatin' ny vondron-karazana *[[Allophylus]]* (*[[Allophylus salignus]] [[:sv:Allophylus_salignus|sw]]*) ao amin' ny fianakaviana *[[Sapindaceae]]*.

## Karazana atao hoe ''sodifafana''
Indreto ny karazan-javalaniry atao amin' ny teny malagasy hoe *sodifafana*:

* *[[Kalanchoe pinnata]]*
* *[[Kalanchoe prolifera]]*
* *[[Allophylus salignus]]*

## Eo amin' ny Malagasy

### Fampiasana azy
Ny sodifafana dia "zavamaniry fanao ody rohana. Anisan' ny zavamaniry mateza tsy mety maty ny sodifafana ka nambolen' ny ntaolo niaraka tamin' ny zozoro sy ny fandrotrarana teo amin' ny zorony avaratra atsinanana raha nanorin-trano izy". Ny ravina matevina (*Kalanchoe pinnata* sy *Kalanchoe prolifera*) dia hanin' ny biby sasany, anisan' izany ny sokatra. Indraindray dia manao azy ho salady ny olona. Anisan' ny tandindon' ny fahelavelona ho an' ny Malagasy izany.

### Ohabolana malagasy

* Sodifafana ka atsipy vao manongalika.
* Tahaka ny sodifafana: nariana any an-kady, vao tsara faniry.

## Loharano sy fanamarihana
Kalanchoe pinnata

Ny ***Kalanchoe pinnata*** dia karazan-javamaniry matevin-dravina teratany eto Madagasikara, ao amin' ny fianakaviana *[[Crassulaceae]]*. Nampidirina any amin' ny faritra trôpikaly maro izay matetika lasa toa voajanahary ao ary indraindray lasa manafika ity zavamaniry ity. Ampiasaina ho fanafody izy io ary ambolena hanaovana haingon-trano. Maro ny anarany ara-tsiansa nahafantarana azy teo aloha, dia *Bryophyllum calycinum* sy *Bryophyllum pinnatum*. Atao hoe **felatanantsifaona**, **malainana**, **rendadiaka**, **sodifafana** ary **tsilafafa** izy io amin' ny teny malagasy.

Zavamaniry fanaovana haingon-trano malaza izy io ary lasa voajanahary any amin' ny faritra trôpikaly. Ity karazana ity dia miavaka noho ny zanany madinika maro miforona eo amin' ny sisin' ny raviny, toetra iray itoviany amin' ny karazana sasany ao amin' ny *Bryophyllum* (tafiditra ao amin' ny vondron-karazana *Kalanchoe* ankehitriny).

Zavamaniry matevin-dravina sy velona maharitra an-taonany izy io, manodidina ny 1 m ny haavony, misy tahony miendrika varingarina misy nofony ary misy tsimoka manopy mena, izay misy voniny  mandritra ny ampahany be amin' ny taona.

## Jereo koa

* Sodifafana
* *[[Bryophyllum]]*
* *[[Kalanchoe]]*
Kalanchoe beharensis

Ny ***Kalanchoe beharensis*** dia karazana zavamaniry matevin-dravina ao amin' ny vondron-karazana *[[Kalanchoe]]*, sy ao amin' ny fianakaviana *Crassulaceae*. Ny *Kalanchoe beharensis* dia teratany eto Madagasikara sady tsy fahita firy raha tsy eto, fantatra amin' ny anarana malagasy hoe **mongy** sy **rongy** ary **tavitavy**.

Ity zavamaniry ity dia nangonina tany Behara eto Madagasikara tamin' ny Jolay 1901 ary nofaritan' ny bôtanista frantsay Drake del Castillo ao amin' ny *Bulletin du Muséum national d'histoire naturelle*, tome 9, 1903.

Ny *Kalanchoe beharensis* dia zavamaniry tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara. Maniry ao anaty kirihitra an-tany tsy ampy rano izy io. Nampidirina ho zavamaniry an-jaridaina fanao haingo any amin' ny faritra trôpikaly izy ary zavamaniry volena anaty fampihibohana hafanana any amin' ny faritra manana toetany antonony.

## Jereo koa

* *[[Kalanchoe]]*
Kalanchoe prolifera

Ny ***Kalanchoe prolifera*** dia karazana zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana *Kalanchoe*, ao amin' ny fianakaviana *[[Crassulaceae]]*. Atao hoe sodifafana izy amin' ny teny malagasy, nefa tsy io irery ny zavamaniry atao hoe "sodifafana".

## Jereo koa

* *[[Kalanchoe]]*
Fandrotrarana

Ny ***Cynodon dactylon***, izay fantatra amin' ny anarana malagasy hoe **fandrotrarana** na **kidresy**, dia ahitra fahita maneran-tany, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*. Izy io dia teratany any Eorôpa, aty Afrika, any Aostralia ary any amin' ny ampahany be amin' i Azia. Nampidirina any Amerika koa izy.

Ireto koa ny anarany hafa amin' ny teny malagasy: arampandrot huhra, arapandrotra, fandrahana, fandropalana, fandrotrarana, fandrotsana, firifiry, kidesy, kidresy, kindrese, kindresy, ladintrambo, rampadrotsa, rapandrotra, vahitsitafitahady, vandrahana, volonaondry, ary volotsaka.
Boris Spasski

**Boris Wassiljewitsh Spassky** dia mpilalao échec mizaka ny zom-pirenen'i Rosia teraka ny 30 Janoary 1937 tao Leningrad (Saint Petersburg). Tamin'ny fandreseny ny lalao fiadiana ny ho tompondaka eran-tany faharoa tamin'i Tigran Petrosyan taorian'ny 1966, dia lasa tompon-daka eran-tany fahafolo teo amin'ny tantaran'ny echec i Spassky nanomboka tamin'ny 1969 ka hatramin'ny naharesy azy tamin'ny grandmaster amerikanina Bobby Fischer tamin'ny 1972
Pepa

Ny **pepa** dia fitambaran' ny voa tokana na maromaro sy ny fonony lavalava manarona azy ireo miaraka, izay mampiavaka ny zavamaniry ahazoana voamaina, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. Tokana ny voa ao amin' ny pepan' ny tsiasisa fa maro kosa ny an' ny tsaramaso.
Varinesy

Ny **varinesy** na **verny** dia ranoka madity, mangarahara sy maharitra ary mamirapiratra, azo avy amin' ny dity voajanahary na sentetika sy akoran-javamaniry hafa na mineraly, mihamafy amin' ny alalan' ny fietonana, ka lasa sosona fiarovana rehefa ahosotra eo amin' ny vohon' ny zavatra iray mba hiarovana izany amin' ny famelezan' ny rivotra na amin' ny fikasokasohana, na mba hampangirana sy hampalambolambo azy.

Arakaraka ny karazana dity nampiasaina ny fangaraharan' ny varinesy sy ny famirapiratany ary ny fahatoherany fahasimbana.

Ahosotra izy io ho fanaingoana (famirapiratra, hamatroka) na fiarovana (amin' ny vovoka, ny loto, ny taratra ivelam-bolomparasy) ka mamorona sosona manify mafy sy tsy misy loko amin' ny ankapobeny. Azo ahosotra amin' ny alalan' ny borosin-doko lehibe na atifitra mivantana ny varinesy.
Zezika maitso

Ny **zezika maitso** dia karazam-boly atao manokana mba hatambatra amin' ny nofon-tany raha mbola maitso. Amin' ny ankapobeny dia ampidirina amin' ny alalan' ny vadi-bainga, toy ny fanao amin' ny zezi-pahitra, ny zavamaniry atao zezika maitso. Ny hampiditra akora ôrganika ao amin' ny tany mba hanatsarana azy ny tanjona voalohany. Matetika ny zezika maitso no ampiasana voly voamaina (*[[Fabaceae]]*) mba hanampiana azôta ny tany ho an' ny voly manaraka, indrindra amin' ny fambolena biôlôjika, nefa ampiasaina amin' ny fambolena mahazatra ihany koa izany.

Ny zezika maitso dia alevina eo amin' ny toerana naniriany raha mbola maitso, amin' ny alalan' ny vadi-bainga (na tsy misy vadi-bainga amin' ny teknikam-pambolena notsorina, mba hialana amin' ny fahasimban' ny nofon-tany sy hitahirizana ny taharo tanimanga sy roka), na avela eo amin' ny toerana naniriany ho lafika hiarovana ny voly manaraka, mba hanatsarana ny firafitry ny tany sy ny fahavokarany. Manohy ny fanatsarana ny nofon-tany ny zavamaniry ampiasaina ho zezika maitso rehefa mitombo ny voly kendrena amin' izany, amin' ny fanatsarana ny fahatantera-drano sy amin' ny famerana ny fikaoka vokatry ny asan' ny rano, amin' ny fampihenana ny fitomboan' ny ahi-dratsy sy ny filana zezika simika, ary koa amin' ny famikirana ny azôta sy ny fanomezana karbônina. Mety hahitana karazana zavamaniry iray na maromaro ny zezika maitso. Teknôlôjia momba ny fambolena nolovaina avy amin' ny razambe izany, izay ahitana anjara asa fanampiny maro, ampiharina amin' ny fambolena lehibe, ny fambolena anana na ny fikarakarana zaridaina.

## Jereo koa

* Zezika

* Zezi-pahitra

## Jereo koa
Zezi-pahitra

Ny **zezi-pahitra** dia zezika azo avy amin' ny faika mivaingana na somary misy avoakan' ny zavamananaina, toy ny taim-biby mivaingana sy ny amanim-biby miaraka amin' ny lafika mpitroka loto toy ny mololo, ny ampanga, taimbankona, sns. Aparitaka sy alevina eny an-tanimboly ny zezi-pahitra tsotra na mifangaro mba ho lasa zezika ôrganika sy hanatsarana ny tany fambolena. Raha ampiasaina araka ny tokony ho izy ny zezi-pahitra dia mandray anjara amin' ny fitazonana ny fahavokaran' ny tany, amin' ny fanatsarana ny firafitry ny nofon-tany, amin' ny fitazonana ny fatrankirika, ary amin' ny fahafahany mitahiry rano, izany hoe amin' ny fikojakojana sy fanatsarana ny tany amin' ny ankapobeny. Ny zezi-pahitra mifangaro amin' ny tany dia mihapotika sy manome otrikaina, anisan' izany ny azôta sy ny pôtasiôma ary ny fôsfôro, izay azon' ny voly trohina sady ilaina amin' ny sakafon' ny voly.

Maro ny karazan-javamananaina mihinana sy manova ny zezi-pahitra, ka anisanr' izany ny bibikely sy ny holatra.

## Jereo koa
Borocera madagascariensis

Ny ***Borocera madagascariensis*** dia karazana lolo mpamokatra landy tsy hita afa-tsy ao amin' ny morontsirak' i Madagasikara. Iray amin' ny karazana samoina telo mpamokatra landy hita eto Madagasikara izy io. Matetika ny *Borocera madagascariensis* no afangaron' ny olona amin' ny *[[Borocera cajani]]* izay mitovitovy aminy, izay miparitaka manerana ny nosy ary ny landiny dia ampiasaina betsaka amin' ny famokarana landy. Maro ny boky aman-gazety manafangaro ny *B. cajani* amin' ny *B. madagascariensis*. Samy atao hoe ***landibe*** ny samoinan' izy roa ireo. Ny soherin' ny *B. madagascariensis* dia ataon' ny mponina eto Madagasikara sakafo.

## Jereo koa

* *[[Borocera cajani]]*
* Landibe
* Lolon-dandy