open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny johoana

Ny **fiteny johôana** dia fiteny maromaro mamorona fianakaviam-piteny naorina tamin' ny taona 2010, mampifandray ny fiteny amkôe (na fiteny hôana) amin' ny vondrom-pitenim-paritra kongo (na fiteny joo). Ireo fiteny ireo dia ampiasain' ny olona ao Angôla, ao Namibia, ao Bôtsoana ary ao  Afrika Atsimo.

Miaraka amin' ny fiteny too sy ny fiteny kôy, dia iray amin' ny fianakaviam-piteny telo teratany any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika izy ireo, izay mitovitovy firafitra noho ny faritra misy azy ireo mifanakaiky.

## Jereo koa

* Fiteny ao Angôla
* Fiteny ao Namibia
* Fiteny ao Bôtsoana
* Fiteny ao Afrika Atsimo
Fiteny londa

Ny **fiteny londa**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **fiteny tsilonda**, dia fiteny banto ampiasaina ao Zambia sy ao Angôla ary, amin' ny ankapobeny, any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô. Ny fiteny londa sy ny fitenim-paritra ao aminy dia tenina sy azon' ny 4,6 % amin' ny Zambiana (tombana natao tamin' ny taona 1986), ary any amin' ny North-Western Province ("Faritany Avaratra-Andrefana") ao Zambia no tena ampiasaina io fiteny io.

Ny ankamaroan' ny Londa dia hita ao amin' ny  ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, indrindra fa ao amin' ny Faritanin' i Katanga, ary koa any Angôla. Vitsy amin' ny fitenim-paritra londa no hity ao Namibia.

## Jereo koa

* Londa (vahoaka)

* Fiteny ao Zambia
* Fiteny ao Angôla
* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiteny ao Namibia
Fiteny londa (vondrona)

Ny **fiteny londa** dia vondrom-piteny banto ampiasain' ny vahoaka Londa ao Angôla sy ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô ary ao Zambia. Ireto ireo fiteny ireo, araka ny fanasokajian' i Malcolm Guthrie: ny fiteny londa sy ny fiteny salampaso ary ny fiteny roonda.

## Jereo koa

* Fiteny ao Angôla
* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiteny ao Zambia.
* Londa (vahoaka)
Fiteny salampaso

Ny **fiteny salampaso** dia fiteny banto tenenina ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô.  Anisan' ny vondrom-piteny londa (izay ahitana koa ny fiteny londa sy ny fiteny roonda) ity fiteny ity. Tamin' ny taona 2020 dia tombanana ho 60 000 ny isan' ny mpiteny salampaso.

## Jereo koa

* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Fiteny roonda

Ny **fiteny roonda** (*ruund* na *ruwund*) dia fiteny banto tenenin' ny vahoaka Londa miisa 250 000 mahery ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy ao Angôla. Fantatra ihany koa amin' ny hoe **fiteny londa avaratra** na **fiteny oroonda** (*uruund*) ity fiteny ity. Tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny kirondy ao Borondy ity fiteny ity.

Tena tsy fahita firy amin' ny fiteny banto hafa ny renifeo famaranana sy ny rafi-janapeo vitsy singa, izay ahitana ny /e/ sy ny /o/ lasa [i] sy [a] fohy avy, ka mamela zanapeo fohy miisa telo fotsiny. Ny endri-javatra mahaliana iray hafa amin' ny fiteny roonda dia ny feon' ny prôtô-banto izay nivadika, ka ny avo dia lasa iva ary ny iva lasa avo (raha ampitahaina amin' ny fiteny tsiloba mifandraika amin' izany). Noho izany, amin' ity fiteny ity dia iva ny vaninteny misy tsindrimpeo ary avo ny vaninteny tsy misy tsindrimpeo.

## Jereo koa

* Fiteny ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* Fiteny ao Angôla
* Fiteny londa (vondrona)
Fiteny bantôida

Ny **fiteny bantôida** dia sampam-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny benoe-kôngôley aty Afrika, misy fiteny manodidina ny 700, mizara ho fiteny bantôida avaratra sy fiteny bantôida atsimo.

## Fiteny bantôida avaratra
Ny fiteny bantôida avaratra dia tenenina ao Kamerona sy Nizeria ka ahitana ny fiteny tikara,  dônga, gaa, tarama, daka, ndôôla, nizaa, koanja, toendy, mbôgnô, mvanipa, sômieva, ndonda, mambila, tepa, vota, oaoa.

## Fiteny bantôida atsimo
Ny fiteny bantôida atsimo dia tenenina ao Nizeria, ao Kamerona, ao Afrika Atsimon' i Sahara, izay misy fiteny 643, misampana ho fiteny nianga, ekôida, bebôida, tivôida, grasfilda, ary banto. Ny zana-tsampana banto irery dia misy fiteny miisa 550, ka anisan' izany ny fiteny soahily.

## Jereo koa

* Fiteny aty Afrika
Antoko Demokratika (Thailand)

**Antoko Demôkratika** (Fiteny taỳ: พรรคประชาธิปัตย์) dia antoko pôlitika Thai. Ny antoko tranainy indrindra ao Thailand, naorina ho antoko mpanjaka; izy izao dia mitana toerana mpandala ny nentin-drazana sy manohana ny tsena.

Ny Antoko Demôkraty dia nanao ny fampisehoana tsara indrindra tao amin' ny parlemanta tamin' ny 1948, 1976, ary 1996. Tsy mbola nahazo ny maro anisa mivantana avy amin' ny parlemanta. Ny toby fanohanana ny fifidianana ho an' ny antoko dia any atsimon' i Thailand sy Bangkok, na dia niovaova be aza ny voka-pifidianana tao Bangkok. Nanomboka tamin' ny 2004, nahazo fifidianana telo ho governoran' i Bangkok ireo kandidà demôkraty. Nanomboka ny taona 2005 ka hatramin' ny 2019, notarihan' i Abhisit Vejjajiva, praiminisitra teo aloha ny Antoko Demôkraty.
Jafetita

Ny **Jafetita** dia ny taranak’ i Jafeta, iray amin’ ny zanakalahin’ i Nôa telo ao amin’ ny Baiboly. Io teny io dia noraisina tamin' ny asa sotatra etnôlôjika sy araka haiteny nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny taonjato faha-20 saingy lasa lany andro.

Tamin' ny etnôgrafia tamin' ny Andro Antenatenany dia noheverina fa mizara vondrona telo lehibe izao tontolo izao, mifanandrify amin' ireo kôntinanta klasika telo: ny vahoaka semitika any Azia, ny vahoaka hamitika aty Afrika ary ny vahoaka jafetika any Eorôpa.

Io teny io dia nampiasaina tamin' ny andro môderina ho fanondroana amin' ny antrôpôlôjia fizika sy ny etnôgrafia ary ny haiteny mampitaha. Ao amin' ny antrôpôlôjia dia nampiasaina tamin' ny heviny ara-poko ho an' ny fotsy hoditra (ny firazanana kaokaziana). Ao amin' ny haiteny dia nampiasaina hanondroana ilay atsoina ankehitriny hoe "fiteny indô-eorôpeana" izy io. Ireo fampiasana ilay teny ireo dia efa lany andro ankehitriny. Amin’ ny heviny ara-kaiteny, ny vahoaka semitika ihany no mahaforona fianakaviam-piteny voafaritra mazava. Ny vondrona indô-eorôpeana dia tsy antsoina intsony  amin' ny anarana hoe "jafetita", ary ny vondrona hamitika dia fantatra ankehitriny ho sampana ao anatin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika.

Matetika no heverina ho razamben’ ny fokon' i Gôga sy Magôga i Jafeta, eo amin’ ny mpahay tantara mozilmana, ary indraindray heverika koa ho razaùben' ny Tiorka sy ny Kazara ary ny Slavy.

## Jereo koa

* Hamita
* Fiteny hamitô-semitika
* Semita - fiteny semitika
Ariana (firazanana)

Ny **Ariana** dia foto-pisainana ara-tantara momba ny firazanana efa lany andro, izay nipoitra tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 mba hamaritana ny vahoaka avy amin' ny Prôtô-Indô-Eorôpeana izay noheverina ho vondrona ara-pirazanana. Avy amin' ny fampiasana ara-tantara ny teny hoe "*Ariana*" Io voambolana io, izay ampiasain' ny Indô-Iraniana môderina ho  enti-milaza ny "andriana". Tsy manohana ny maha-marina an' io hevitra io anefa ny porofo araka antrôpôlôjia sy ara-tantara ary araka arkeôlôjia.

Io teny io sy ny heviny dia avy amin' ny fiheverana fa razambe miavaka niavian' ny  santionany ambony karazana indrindra amin' ny olombelona ny mpiteny prôtô-indô-eorôpeana tany am-boalohany, ​​ary ny taranany mandraka ankehitriny dia mahaforona firazanana miavaka na zana-pirazanana ao amin' ny firazanana kaokaziana, miaraka amin' ny firazanana semitika sy ny hamitika. Heverina ho diso lalana sy tsy misy dikany ara-biôlôjia io fomba fanasokajiana ny olombelona io amin' izao fotoana izao noho ny fifanahafana akaiky ara-pototarazo sy ny fifandraisana saro-drafitra misy eo amin' ireo vondrona ireo.

Noraisin' ny mpanoratra mpanavakava-bolon-koditra sy antisemita (mankahala Jiosy) isan-karazany io teny io nandritra ny taonjato faha-19, anisan' izany i Arthur de Gobineau sy i Richard Wagner ary i Houston Stewart Chamberlain, ka nisy vokany tamin' ny fanavakavaham-bolon-koditra "siantifika" nataon' ny Nazi taty aoriana.

Tamin' ny taompolo 1930 dia nifandray amin' ny nazisma sy ny nôrdisisma io teny io miaraka amin' ny heviny, ary nampiasaina hanohanana ny ideôlôjia sopremasista fotsy hoditry ny arianisma izay nampiseho ny firazanana ariana ho "firazanana ambony", ka ny tsy Ariana amin' izany dia noheverina ho ambany ara-pirazanana (*Untermensch*, ara-bakiteny. "olombelona ambany") sady norahonana ho tokony haringana. Tany Alemaina teo ambany fitondran' ny Nazi dia niteraka ny ampahany manan-danja indrindra amin' ny foto-kevitry ny fanjakana ireo hevitra ire, izay nitarika ny hôlôkaosta (fandringanana ny Jiosy eorôpeana tamin' ny Ady Lehbe faharoa).
Afon'i Roma Lehibe

**Afon'i Roma Lehibe** (latina: *incendium magnum Romae*). Nanomboka tamin'ny 18 Jolay 64 am.fi ny  nanomboka ny afo tao amin'ny fivarotana mpivarotra manodidina ny kianjan'ny kalesin'i Roma, *Circus Maximus*. Rehefa afaka enina andro dia voafehy ny afo, saingy mbola tsy nisy ny tombana ny fahavoazana dia nirehitra indray ny afo ary nirehitra nandritra ny telo andro.
Harmonious Chorale

Ny **Harmonious Chorale** (**HC**) dia antoko mpihira iraisan' ny antokom-pinoana ao Accra (ao Ganà). Anisan' ny amboarampeo tsara indrindra ao Ganà izy io. Noforonina voalohany tamin' ny anarana hoe **Harmonious Quartet** tamin' ny taona 2005 izy ary novana hoe Harmonious Chorale tamin' ny taona 2007.

I Joyce Rosalind Aryee, mpanorina sy tale mpanatanteraka ny Salt and Light Ministries, no filohan' ilay antoko mpihira. Ity amboarampeo ity dia eo ambany fitarihan' i James Varrick Armaah (mpanorina ny Harmonious Chorale), mpamorona ilay hira malaza hoe *'Oye*', ary nahazo diplôma avy amin' ny School of performing arts Music Department ("Sekolin' ny Departemantan' ny Mozika an-tsehatra") ao amin' ny Oniversiten' i Ganà, ao Legon.

Namoaka ny rakikirany voalohany, *Come Let Us Sing*, tamin' ny taona 2009 ny Harmonious Chorale. Ny Harmonious Chorale dia nanangana ny Joyce Rosalind Aryee International Conference for Choirs, tamin' ny taona 2016, hetsika isan-taona ho fankasitrahana ny fandraisana anjaran' i Aryee amin' ny fampiroboroboana sy famelomana ny mozika kôraly.

Ny Harmonious Chorale no antoko mpihira nasaina tao amin' ny Oniversiten' i Ganà tamin' ny festivalin' ny UG Choral Music andiany voalohany. Ny Harmonious Chorale dia nanatevin-daharana ny mpitendry zavamaneno sy mpihira toa an' i Don Moen, i Sinach, i Angela Christie ary i Lionel Peterson tao amin' ny Akwa Ibom Christmas Carols Festival, ilay fivondronana mpiangaly hira noely eran-tany lehibe indrindra, eo ambany fiahian' ny Governoran' ny Fanjakan' i Akwa Ibom, ao Nizerià.

Ny Harmonious Chorale no antoko mpihira voalohany nisolo tena an’ i Ganà tamin’ ny World Choir Games natao tao Afrika Atsimo tamin' ny taona 2018.

## Jereo koa

* Amboarampeo
* Hira
* Mozika
Katrafay

Ny **katrafay** na **katrafà** na **katrafae** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Rutaceae]]* sy ao amin' ny vondron-karazana *[[Cedrelopsis]]*. Atao hoe ***Cedrelopsis grevei*** ny anarany ara-tsiansa. Hazo manintsan-dravina izay tsy fahita firy afa-tsy eto Madagasikara izy, ary ny hodiny dia sitiliana mba hahazoana menaka hazo ampiasaina ho fanafody amin' ny aretina maro.

Karazan-javamaniry tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara ny katrafay, izay maniry ao amin’ ny faritanin' Antsiranana, Mahajanga, Fianarantsoa ary Toliara, manomboka amin’ ny haabon’ ny ranomasina hatramin’ ny 1 000 m. Ity karazana hazo ity dia misy faritra aniriana miisa 90, araka ny fantatra.

Eto Madagasikara, ny hoditry ny katrafay izay mangidy, dia ilaina betsaka amin' ny fanomezana fofona manitra ny toaka sy amin' ny fanamboarana zava-pisotro tsy misy alikôla. Ny hoditra katrafay koa dia heverina ho mpanaitra ny ozatra sy ny filan' ny nofo.

## Jereo koa

* *[[Cedrelopsis]]*
Etnôlôjia

Ny **etnôlôjia** dia sehatra akademika sy taranja mampitaha sy mandalina ny toetran' ny vahoaka na ny foko samihafa sy ny fifandraisan' izy ireo. Ny toetran' ny kolontsaina manokan' ny vondrona iray (na izay itambaran' ity vondrona ity amin' ny hafa, fa ny fanova na ny fifangaroan' izany dia azy manokana) izay ahafahana manavaka azy io ho "vondrom-poko", ny tanjon' ny fandalinana ataon' ny etnôlôjia.

Ny teny hoe *etnôlôjia* dia avy amin' ny teny grika hoe  ἔθνος / *ethnos* izay midika hoe "vahoaka iray fiaviana".

Amin' ny fampiasana ny rijan-kevitra sy ny foto-kevitra azy manokana dia miezaka ny ho afaka mamolavola rafitra sy fiasa ary ny fivoaran' ny fiarahamonina. Misy rijan-kevitra roa mifanohitra ny etnôlôjia, dia ny fônksiônalisman' i Bronisław Malinowski (mifototra amin' ny anjara asa) sy ny stroktoralisman' i Claude Lévi-Strauss (mifototra amin' ny rafitra).
Fiteny ao Môzambika

Ny **fiteny ao Môzambika** dia maro dia maro, izay ahitana fiteny banto maromaro izay fiteny teratany ao amin' io firenena io. Ny fiteny pôrtogey, izay nolovaina tamin’ ny fanjanahantany, no fiteny ôfisialy; i Môzambika dia mpikambana feno ao amin' ny *Comunidade dos Países de Língua Portuguesa* ("Fikambanan' ny Firenena Miteny Pôrtogey"). Ny *[[Ethnologue]]* dia nanisa fiteny 43 ampiasaina ao amin' io firenena io.

Araka ny fanisam-bahoaka sy ny toeram-ponenana tamin' ny taona 2007 natan' ny *Instituto Nacional de Estatística* ("Ivontoeram-Pirenena momba ny Antontanisan' i Môzambika"), ny fiteny pôrtogey no fiteny be mpampiasa indrindra ao Môzambika: 50,4 % amin' ny mponina ao amin' ilay firenena (80,8 % amin' ny mponina any an-tanàn-dehibe ary 36,3 % amin' ireo mipetraka any ambanivohitra) no mahay tsara ilay fiteny.

Misy fiteny hafa koa ampiasaina, toy ny fiteny soahily, ny fiteny makoa, ny fiteny sena, ny fiteny ndao ary ny fiteny tsônga. Anisan' ny fiteny teratany ao Môzambika koa ny ny fiteny lômoe, ny fiteny makônde, ny fiteny tsôpy, ny fiteny soabo, ny fiteny rônga, ny fiteny moany, ny fiteny zolo, ary ny fiteny tsoà.

Ny Arabo sy ny Sinoa ary ny Indiana izay samy vitsy anisa dia miteny amin' ny fiteniny manokana avy (fiteny arabo sy fiteny sinoa ary fiteny gojaraty, fiteny penjaby, fiteny hindy) ankoatra ny fiteny pôrtogey izay ataony fiteny faharoa. Ny fiteny anglisy dia fantatry ny ampahany amin' ny avara-pianarana.

## Lisitry  ny fiteny ao Môzambika
Inty ny lisitry ny fiteny ao Môzambika:

* fiteny balky (*Cibalke*)
* fiteny dema (*Cidema*)
* fiteny fimby (*Ciphimbi*) (fiteny nsenga)
* fiteny iaô (*Ciyao*)
* fiteny kôkôla (*Ekokola*)
* fiteny konda (*Cikunda*)
* fiteny kôty (*Ekoti*)
* fiteny lôlô (*Elolo*)
* fiteny lômoe (*Elomwe*)
* fiteny maindô (*Emaindo*)
* fiteny makoa (*Emakhuwa*)
* fiteny makoe (*Kimakwe*)
* fiteny makônde (*Shimakonde*)
* fiteny maniaoa (*Emanyawa*)
* fiteny manika (*Emanyika*)
* fiteny marenje (*Emarenje*)
* fiteny marevôny (*Emarevoni*)
* fiteny meetô (*Emeetto*)
* fiteny moany (*Kimwani*) (akaiky ny fiteny soahily)
* fiteny môniga (*Emoniga*)
* fiteny natembô (*Enathembo*)
* fiteny ndao (*Cindau*)
* fiteny ngony (*Xingoni*, *Cingoni*) (fitenim-paritry ny fiteny nianja)
* fiteny nianja (*cinyanja*)
* fiteny niongoe (*Cinyungwe*)
* fiteny nsenga (*Cinsenga*)
* fiteny pôrtogey
* fiteny rônga (*Xirhonga*)
* fiteny saaka (*Esaaka*)
* fiteny sena (*CiSena*)
* fiteny sirima (*Echirima*)
* fiteny soabô (*Echuwabo*)
* fiteny soahily (*Kiswahili*)
* fiteny soazy na soaty (*Siswati*)
* fiteny sôpy (*Cicopi*)
* fiteny takoany (*Etakwane*)
* fiteny taoara (*Citawara*) (fiteny sôna)
* fiteny teoe (*Citewe*) (fitenim-paritra manika)
* fiteny tônga (*Guitonga*)
* fiteny tsoà (*Citshwa* na *Xitswa*)
* fiteny tsônga (anisany ny fiteny rônga (*ronga*), fiteny sangana (*changana*) ny fiteny tsoà (*tswa*)
* fiteny zolo (*Isizulu*)

## Jereo koa

* Fiteny aty Afrika
Pamfilia

I **Pamfylia** dia faritra ara-tantara tamin' ny Andro Taloha any amin' ny tapany atsimon' i Azia Minora, eo anelanelan' i Likia (na Lisia) eo andrefana, i Kilikia (na Silisia) eo atsinanana, i Pisidia sy i Likaônia eo avaratra ary ny Ranomasina Mediteranea eo atsimo, ka hatrany amin' ny Tendrombohitra Taorosy (amin' ny faritanin' i Antalya ankehitriny, any Torkia).  Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Παμφυλία / *Pamphylía*.

Tany kely izy io, manana morontsiraka 120 km eo ho eo sy sakany 50 km eo ho eo. Tamin' ny fitantanan' ny Rômana ny teny hoe *Pamfilia* dia nitarina ka nampiditra an' i Pisidia hatrany  amin' ny sisin-tanin' i Frigia sy ny an' i Likaônia, ary amin' io heviny mivelatra io no nampiasan' i Ptôlemeo io teny io.
Haosa (vahoaka)

Ny **Haosa** dia vahoaka ao amin' ny faritra Sahel izay monina indrindra any amin' ny tapany avaratra amin' i Nizerià sy atsimo amin' i Nizera. Iray amin' ny vondrom-poko lehibe indrindra eto Afrika izy raha ny isan' ny olona ao aminy no heverina (86 tapitrisa). Ny faritra nonenan' izy ireo nandritra ny taonjato maro dia mitondra ny anarana hoe "Tanin' ny  Haosa" (*Kasar Hausa* na *Hausaland* amin' ny teny anglisy).

Miteny amin' ny fiteny haosa, izay ao amin' ny vondrom-piteny tsadika, zana-bondrona ao amin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika,  izy ireo. Ity fiteny ity dia fiteny ifandraisan' ny tsy mitovy fiteny (*[[lingua franca]]*) ihany koa ho an' ny mponina hafa.

Mpamboly sy mpanao asa tanana ny Haosa izay namolavola sivilizasiôna an-tanàn-dehibe mifototra amin' ny fivarotana asa tanana vita amin' ny hoditra sy ny vy, ny fanenomana ary ny vokatry ny fambolena.Amin' izao fotoana izao ny ankamaroan' izy ireo dia mbola mipetraka any amin' ny tanàna kely ka ao izy ireo no mamboly hatao sakafo sy mivarotra ary miompy. Maro ny mpanao raharaham-barotra nipoitra avy amin' ny vondrom-piarahamonina haosa any avaratra amin' i Nizerià, toa an' i Aliko Dangoté (mpanan-karena indrindra aty Afrika).
Natrôna

Ny **natrôna** na **atrona** dia mineraly, ny karbônata-na sôdiôma dekahidirata izay manana raikipohy simika Na2CO3 • 10 H2O. Ny natrôna koa anefa dia nofom-bato vokatry  ny fietona izay manana izao toetra manokana izao: raha misy rano na hamandoana dia mamorona an' ilay mineraly natrôna eo amboniny (matetika miaraka amin' ny loto isan-karazany). Ny anarana hoe *natrôna* dia nalaina avy amin' i Wadi Natroun, lohasaha antsoina hoe “Sahan-Tsira” amin' ny teny egiptiana taloha.

Io akora simika voajanahary io, izay nantsoina taloha hoe *alkalia mineraly* na *das Soda* fotsiny amin' ny teny alemàna, dia miseho amin' ny endrika fotsy, mora manjavona, izay hita eo amin' ny sisin' ny farihy misy sôda sasany, miserana na maharitra, misy rano masirasira any an-tany efitra.
Kitsoloha

Ny **kitsoloha** dia endrika ara-jeômetria telo refy manana velarana mitongilana avy amin' ny fototra fisaka (matetika faribolana na kapila, nefa tsy voatery) mankany amin' ny teboka iray antsoina hoe tendro.

Ny kitsoloha dia foronin' ny andiana kantsana na andiana antsasaka hitsy na andiana tsipika mampifandray teboka iray, ny tendrony, amin' ny teboka rehetra ap amin' ny fototra izay ao anaty lemaka tsy miaty ny tendrony. 

Arakaraka ny mpanoratra, ny fototra dia mety ho faribolana na endrika hafa. Raha toa ka tafiditra ao anatin' ny fototra ireo teboka voahidy, dia vainga ilay kitsoloha; raha tsy izany dia zavatra roa refy anaty habaka telo refy ilay kitsoloha. Ny tezan' ny kitsoloha dia tsipika mahitsy (raha misy) mandalo amin' ny tendrony, izay mampisy fifanandrifiana faribolana ao amin' ny fototra (sy ny kitsoloha manontolo).

Amin' ny fampiasana mahazatra ny jeômetria fototra dia kitsoloha mahitsy no heverina, izany hoe zavatra manam-pototra faribolana sy teza mamorona zoro mahitsy (90°) amin' ny lemaky ny fototra. Amin' ny ankapobeny anefa, ny fototra dia mety ho iray amin' ny endrika samihafa (tsy voatery ho faribolana). Mifanohitra amin' ny kitsoloha mahitsy ny kitsoloha mihilana, izay manana teza mandalo eo afovoan' ny fototra nefa tsy manome zoro mahitsy.

Ny kitsoloha manana fototra marolafy dia antsoina hoe piramida.

## Jereo koa

* Jeômetria

* Biloka - Bola - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo - Kantsana - Kapila - Lafy - Lemaka - Mahitsizoro - Marolafy - Miraefadafy - Savaivo - Tana - Teboka - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Tolotra sy tinady

Ny **tolotra sy ny tinady** dia môdely ara-toekarena amaritana ny vidin-javatra eo amin' ny tsena. Ity môdely ity dia milaza fa ny fiasan' ny tsena dia mamela ny vidy isam-bentin' ny zavatra amidy amin' ity tsena ity hiova mandra-pahatongan' ny habetsahana ilaina (tinady) hitovy amin' ny habetsahana omena (tolotra). Izany dia miteraka fitobohan' ny vidy atolotra sy ny habetsahana tadiavinan izany hoe ny fahamarinan-toeran' izy roa ireo.

Ny lalànan' ny tolotra sy ny tinady anefa tsy maintsy manaja petrakevitra maromaro, anisan' izany: ny tsena ahitana fifaninanana, ny vidy isam-benty iadiam-barotra, tsy fisian' ny orinasa eo amin' ny tsena afaka manapaka samirery ny vidin-javatra, sns.

Amin' ny ankapobeny, raha miakatra (na midina) ny tinady dia midina (na miakatra) ny tolotra, na raha miakatra (na midina) ny tolotra dia midina (na miakatra)  ny tinady.
Tobo (vahoaka)

Ny **Tobo** na **Tebo** na **Gorana** dia vahoaka avy any amin' ny Tendrombohitra Tibesti izay monina any amin' ny faritra afovoan' i Sahara,  mpiompy andian' omby sady mpifindrafindra monina na mpamboly any akaikin' ny ôazisy izy ireo. Ny tena misy ny tanin' izy dia any amin' ny tapany avaratra amin' i Tsady, izay betsaka azy ireo indrindra, ary mivelatra hatrany amin' ny faritra atsimo amin' i Libia sy avaratra-atsinanana amin' i Nizera. Avy amin' ny teny tobo taloha izay midika hoe "vahoakan' ny vato" io anarana hoe *Tobo* io.

Miisa 260 000 any ho any izy ireo ka ny 125 000 ao Tsady (taona 2011), ny 85 000 ao Libia (taona 2011), ny 40 000 ao Nizera (taona 2011) ary ny 11 000 ao Sodàna .

Mizara roa lehibe indrindra izy ireo, izay samy manana ny faritra misy azy: ny Teda (ao amin' ny Faritr' i Tibesti ao Tsady sy ao amin' ny faritr' i Fezzan ao Libia ary ao amin' ny Departemantan' i Bilma ao Nizera) sy ny Daza (ao Borkou, ao Ennedi, ao Kanem, ao Bahr-El Ghazal ary ao amin' ny Departemantan' i Nguigmi ao Nizera). Inoana fa mitovy fiaviana izy ireo ary miteny ny fiteny tobo, fiteny ao amin' ny sampana sahariana amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana, akaikin' ny fiteny kanory. Ny fiteny tobo dia mizara ho fiteny roa mifandray akaiky, antsoina hoe fiteny tedaga (na fiteny teda tobo) sy fiteny dazaga (na fiteny dazaga goràna). Amin' ireo vondrona roa ireo, ny Daza, izay monina any amin' ny faritra atsimon' ny misy ny Teda, dia maro kokoa.

Ny fiarahamonin' nyTobo dia mifototra amin' ny fokom-pianakaviana, ary ny fokom-pianakaviana tsirairay dia manana ôazisy sy kijana ary lavadrano fantsakana.

Ireto avy ny fiantsioana azy ireo: Tobo (*Tubu*), Tabo (*Tabu*), Tebo (*Tebu*), Tibo (*Tibu*), Tôda (*Toda*), Tôgda (*Todga*), Tôdaga (*Todaga*), Toda (*Tuda*), Todaga (*Tudaga*), na Gôrane (*Gorane*). Ny Dazaga indraindray dia antsoina hoe Gorana (*Gouran*) na Gôrane (*Gorane*) na Gôrana (*Goran*) na Gorane (*Gourane*), anarana avy any ivelany amin' ny teny arabo. Maro tamin' ireo mpitarika an' i Tsady no Tobo (Gorana), anisan' izany ny filoha Goukouni Oueddei sy ny fioha Hissène Habré.

## Jereo koa

* Fiteny tobo
Bodoma (vahoaka)

Ny **Bodoma** na **Iedina** dia vahoaka ao Afrika Afovoany monina any amin' ny morony avaratra amin' ny farihy Tchad sy amin' ny nosy maro ao amin' io farihy io, indrindra ao Tsady, nefa ahitana azy ireo koa ny ao Nizera, ny ao Nizerià ary ny ao Kamerona.

Niisa 128 800 izy ireo tamin' ny taona 2019 ka ny 123 000 tao Tsady, ny 5 300 tao Nizerià ary ny 500 tao Kamerona.

Mpanjono sy mpiompy andian' omby ny ankamaroany. Taloha dia nanao bemidina tamin-kerisetra maka ny andian' ombin' ny mpifanolo-bodirindrina aminy ny Bodoma. Natahoran' ny olona izy ireo ary nalaza ratsy ho mahery setra; noho izany dia nohajaina sy navela hitoka-monina nandritra ny taona maro, voaaron’ ny  rano sy bararata ny toeram-ponenany.

Amin' izao fotoana izao dia olona milamina sy sariaka izy ireo ary vonona ny handray fanovana môderina sasany. Na dia antsoin’ ny mpifanolo-bodirindrina aminy aza izy ireo hoe *Bodoma (Buduma)*, izay midika hoe “vahoakan' ny ahitra" na "vahoakan' ny bararata”, dia aleony antsoina hoe *Iedina* (*Yedina*). Ny fitenin' izy ireo dia antsoina hoe fiteny bodoma na fiteny iedina, izay fiteny tsadika.

## Jereo koa

* Fiteny bodoma
Fiteny zarma

Ny **fiteny zarma** dia iray amin' ny fiteny sôngay tenenina ao Nizera, ao Nizerià, ao Borkina Fasô, ao Maly, ao Sodàna, ao Benîno ary ao Ganà ity fiteny ity. Io no fiteny lehibe indrindra ao amin' ny faritra atsimo-andrefana ao Nizera. Anisan' ny fiteny sôngay atsimo, ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana, ny fiteny zarma.

Ny fiteny zarma no fiteny faharoa be mpampiasa indrindra ao Nizera, aorian' ny fiteny haosa, izay ampiasaina any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Nizera. Manana mpiteny miisa 2 tapitrisa mahery ny fiteny zarma izay fiteny sôngay be mpampiasa indrindra.

Mety ho soratana toy izao ny anaran' ity fiteny ity: *jerma*, *diabarma*, *diarma*, *dierma*, *ajerma*, *zabarma*, *zarbarma*, *zarmasy* na *zerma*.

## Jereo koa

* Zarma (vahoaka)
Zarma (vahoaka)

Ny **Zarma** dia vondrom-poko ao Sahel, monina indrindra ao Nizera - izay mahatratra 28 % amin' ny mponina. Hita koa ao Nizerià, ao Benîno, ao Ganà, ao Borkina Fasô, ao Sodàna, ao Kôtidivoara, ao Tôgô, izy ireo nefa vitsy anisa.

Any Nizera, ny Zarma dia matetika heverin' ny vahiny ho mitovy amin' ny Sôngay mifanila aminy, na dia samy milaza ny tsy fitoviany aza ireo vondrona roa ireo, izay samu manana ny tantarany sy fitenim-paritra azy avy. Indraindray izy ireo dia atambatra ho Zarma-Sôngay na Sôngay-Zarma.

Mozilmana ny ankamaroan’ ny Zarma, ary mipetraka any amin’ ny faritra karakainan' i Sahel, manaraka ny lohasahan’ ny ony Niger izay loharano amin' ny fitarihan-drano sy anirian' ny ahitra ho sakafon’ ny biby fiompy, ary rano fisotro. Somary manankarena izy ireo, manana omby, ondry, osy ary rameva, ka mampanofa izany amin' ny Folany na ny Toarega.

Ny Zarma dia nanana tantara momba ny rafitra andevo sy sarangam-poko, toy ny vndrom-poko maro ao Afrika Andrefana. Sahala amin' izy rehetra ireo dia nanana fomban-drazana momba ny mozika ihany koa izy ireo.

## Jereo koa

* Fiteny zarma
Fiteny kanory

Ny **fiteny kanory** na **fiteny kaory** dia fitohizam-pitenim-paritra ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana, ao Afrika Afovoany, tenenin' ny Kanory manokana, amin' ny faritra manodidina ny farihy Tchad. Ny fielezany dia mifandray amin' ny fivoaran' ny Fanjakan' i Kanem-Bornou manodidina ny farihy Tchad. Ny teny hoe "*Tchad*" dia avy amin' ny teny kanory izay midika hoe "rano midadasika" na "farihy".

Ny fiteny kanory dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra iva ao amin' ny sahan-dranon' i Tchad, izay ahitana mpiteny ao Kamerona, ao Tsady, ao Nizera, ao Nizerià, ao Sodàna ary ao Libia. Miisa 9 700 000 any ho any ny fitambaran' ny mpiteny kanory.

Ireto ny fitenim-paritr' io fiteny io: ny fiteny kanory afovoany, ny fiteny kanory manga, ny fiteny kanory tomary, ny fiteny kanory bilma ary ny fiteny kanembo.

## Jereo koa

* Kanory (vahoaka)
Fiteny kôirabôrô

Ny **fiteny kôirabôrô**, izay antsoina koa hoe **fiteny sôngay atsinanana**, **fiteny kôrôbôrô** na **fiteny kôira**, dia karazan' ny  fiteny sôngay tenenin' ny olona ao Maly miisa 400 000 eo ho eo manamorona ny ony Niger hatrany Gourma-Rharous, tapany atsinanan' i Tombouctou, ka hatrany Bourem, Gao, ary Ansongo eo amin' ny sisin-tany miaraka amin' i Nizera. Tamin' ny taona 2017 dia niisa 430 000 ny mpiteny kôirabôrô.

Ny andian-teny hoe *koyra-boro senn-i* ("fiteny kôirabôrô") dia manondro ara-bakiteny ny "fitenin' ny mponina an-tanàn-dehibe", mifanohitra amin' ny mponina mpifindrafindra monina (toy ny Toarega) sy ny olona hafa mpivezivezy.

Na dia ampifandraisina amin' ny tanàn-dehibe aza ny fiteny kôirabôrô dia fiteny amin' ny tanàna maro izay niely niantsinanana sy niankandrefana avy any Gao ka hatrany amin' ny Folany monina ao amin' ny sisin-tany manasaraka an' i Nizera amin' i Maly sy hatrany amin' ny Bôzô. Ao atsinanan' i Tombouctou, ny fiteny kôirabôrô dia mamela toerana ho ana fiteny sôngay hafa, dia ny fiteny kôira (*koyra chiini*).
Fiteny dendy

Ny **fiteny dendy** dia iray amin' ny fitenim-paritra lehibe ao amin' ny vondrom-piteny sôngay atsimo. Anisan' ny fiteny nilô-sahariana io fiteny io.

Ampiasaina ho fitenim-barotra manerana ny tapany avaratr' i Benîno (manamorona ny ony Niger) ny fiteny dendy. Mamorona andiana fitenim-paritra miaraka amin' ny fiteny zarma sy ny fiteny kôirabôrô seny izy saingy nandray singan-toetra maro dia maro avy amin' ny fiteny bariba.

Ny fiteny dendy dia ampiasaina indrindra any amin' ny tapany avaratr' i Benîno (any Karimama sy Malanville ), nefa koa hita any amin' ny faritra hafa ao Benîno, sy any amin' ny firenena manodidina toa an' i Nizera (ao Gaya).  Ampiasain' ny 4 % amin' ny mponina beninoà ny fiteny dendy. Ny Dendy no vondrom-poko lehibe ao amin' ny Departemanta efatr' i Alibori, i Borgou, i Donga ary i Atakora.

Any Nizerià, ny vahoaka Dendy dia hita any amin’ ireo fanjakana an-tsisin-tany (Kebbi, Kwara, Niger, ary Sokoto), sy any amin' ny faritra hafa any Nizerià. Matetika izy ireo no antsoina amin' ny anarana haosa hoe *Dendawa* (izay anondroana ny vahoaka sôngay ihany koa).

## Jereo koa

* Dendy (vahoaka ao Benîno)
Kanory (vahoaka)

Ny **Kanory** dia vahoaka ao Afrika Andrefana sy Afrika Afovoany monina akaikin' ny Farihy Tchad: any amin' ny tapany avaratra-atsinanana amin' i Nizerià ao amin' ny Empiran' i Bornu sy Kanem taloha ao Nizera, ao Tsady, ao Sodàna, ao Libia  ary ao Kamerona.

Ny fanisam-bahoaka nizeriana tamin' ny taona 1988 dia nanombana fa 320&nbsp;000 ny isan' ny Kanory mipetraka ao amin' io firenena io ary 2,5 tapitrisa amin' izao fotoana izao any amin' ny firenena samihafa onenan' izy ireo, ka toy izao ny fitsinjarany tamin' ny taona 2021: tao Nizerià (niisa 3&nbsp;720&nbsp;000),  tao Tsady 2&nbsp;620&nbsp;000, tao Nizera 1&nbsp;540&nbsp;000,  tao Kamerona 1&nbsp;300&nbsp;000, tao Sodàna 1&nbsp;100&nbsp;000, ary tao Libia 140&nbsp;000. 

Tsy toy ny vondrom-poko Tobo na Zagaoa mpifanolo-bodirindrina aminy ny Kanory fa mpiorim-ponenana araka ny fombany nentim-paharazana, izay nirotsaka amin' ny fambolena sy fanjonoana ao amin' ny  faritanin-dranon' i Tchad, ny varotra ary ny fanodinana sira.

## Jereo koa

* Fiteny kanory
Fiteny kôira

Ny **fiteny kôira**, izay antsoina koa hoe **fiteny sôngay andrefana**, dia karazana fiteny sôngay tenenin' ny olona ao Maly eo ho manamorona ny ony Niger any Timbuktu (na Tombouctou), sy any andrefana, anirà, any Diré, Tonka, Goundam ary Niafunké, ary koa any Araouane ao avaratra. Tamin' ny taona 1999 dia niisa 200 000 ny mpteny kôira.

Ny mpampiasa ny fiteny jene, fitenim-paritra ampiasaina ao Djenné, dia mifankahazo fiteny amin' ny mpampiasa ny fiteny kôira saingy misy fahasamihafana manavaka ireo fiteny roa ireo, indrindra ny zanapeo fanampiny ([ɛ] sy [ɔ]) ary ny fahasamihafana ara-pitsipiteny manokana hafa koa.

Any atsinanan' i Tombouctou dia miteny kôirabôrô (izay atao hoe koa ​​fiteny sôngay atsinanana) ny olona.
Fiteny bariba

Ny **fiteny bariba** na **fiteny baatônoma** dia fitenin' ny vahoaka Bariba ao Benîno sy ao Nizerià ary fitenin' ny Fanjakan' i Borgu taloha. Ao amin' ny sampam-piteny gora (na vôltaika)izay ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley no misy azy.

Iray amin' ny fiteny be mpampiasa indrindra any Benîno any amin' ny faritra avaratr' ity firenena ity sy any amin' ny tanàna lehibe any amin' ny faritra atsimo toa an' i Cotonou, Abomey-Calavi, Sèmè-Kpodji ary Porto-Novo ny fiteny bariba. Ny hoe *bariba* dia anarana nomen' ny mpanjanaka, angamba avy amin' ny teny hoe *[[Iôroba (vahoaka)|iôroba]]* (*yoruba*). Amin' ny fiteny bariba dia atao hoe *baatɔnum* io fiteny io. Izao koa no mety hanoratana ny anaran' io fiteny io: baatômbo (*baatombu)*, baatôno (*baatonu)*, barba (*barba)*, baroba (*baruba)*, berba (*berba)* sy ny maro hafa.

Any Benîno no tena itenenana azy io, fa any ampitan' ny sisintany mifanila amin' ny Fanjakan' i Kwara sy ny Fanjakan' i Niger ao Nizerià, ary ny Bariba sasany dia ao Tôgô sy ao Borkina Fasô. Nitatitra i Welmers (1952) fa ny fiteny bariba dia ampiasaina any amin' ny tanànan' i Nikki, Parakou, Kandi, ary Natitingou.

## Jereo koa

* Bariba (vahoaka)
Fiteny tobo

Ny **fiteny tobo** na **fiteny tebo** dia vondrona ahitana fiteny sahariana roa, ny fiteny tedaga sy ny fiteny dazaga, ampiasain' ny Tobo, indrindra any Tsady sy ao amin' ny tapany atsimon' i Libia, ary koa any Nizera izay manome azy ireo ny satan' ny fitenim-pirenena. Foko tobo roa no miteny izany, dia ny Daza sy Teda. Tombanana ho 580 000 ny mpiteny tobo ka 537 000 ny mpiteny daza ary 42 500 ny mpiteny teda.

## Jereo koa

* Tobo (vahoaka)
Fiteny bodoma

Ny **fiteny bodoma** na **fiteny iedina** dia fiteny tsadika ampiasain' ny Bodoma indrindra any Tsady sy Nizerià ihany koa. Nitotaly 55 000 izy ireo tamin' ny taona 1993. Ny 200 eo ho eo koa no miteny izany any Kamerona any amin' ny Faritr' i Far North sy any amin' ny Departemantan' i Logone-et-Chari ary any amin' ny nosy maro ao amin' ny Farihy Tchad.

## Jereo koa

* Bodoma (vahoaka)
Fiteny tamajeka

Ny **fiteny tamajeka** na **fiteny taoelemeta** dia fiteny toarega ampiasaina any atsinanana amin' i Maly sy any andrefana amin' i Nizera ary any avaratra amin' i Nizerià, ao amin' ny sampam-piteny berbera, ao amin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika. Io no fiteny toarega manana mpiteny betsaka indrindra. Io no fitenin' ny Ioelemedena (*Iwellemmeden*). Olona 450 000 no miteny tamajeka any Nizera tamin’ ny taona 1998, raha 801 000 ny fitambarany maneran-tany.

Ny teny hoe *tawallemet* dia tsy ampiasain' ny mpiteny azy velively. Izy ireo dia manondro io fiteny io amin' ny hoe *tamajeq*. Ny hoe *tawallemet* dia teny ampiasain' ny Toarega hafa hilazana ny Ioelemedena mba hanavahana azy amin' ny anaran' ny fiteniny.

## Jereo koa
Ioelemedena (vahoaka)
Ioelemedena (vahoaka)

Ny **Ioelemendena** (*Iwəlləmədǎn*) na **Oelemindena** dia iray amin' ireo kônfederasiônan' ny fokom-pianakaviana  toarega (*ettebel*) miisa fito lehibe niorina ao Sahel sy Sahara. Miteny amin' ny fiteny tamajeka izy ireo nefa misy koa ireo miteny amin' ny fiteny sôngay sy amin' ny fitenim-paritra arabo.

Vahoaka mpifindrafindra monina ara-tantara izy ireo ary nifangaro amin' ny vondrom-poko hafa. Ny Ioelemendena dia mipetraka amin' ny faritra midadasika manomboka any atsinanana sy avaratra afovoan' i Maly, mamakivaky ny lohasaha Azawagh, mankany avaratra-andrefana amin' i Nizera ary avy any atsimo mankany avaratra amin' i Nizerià.

Taloha izy ireo dia kônfederasiôna tokana misy fokom-pianakaviana toarega am-polony, nahitana olom-pehezina sy vondrona mpiara-dia, nefa nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 dia nizara ho kônfederasiona *Kel Ataram* (andrefana) sy *Kel Dinnik* (atsinanana) izy ireo. Taorian' ny fitondran' ny mpanjanatany sy ny fahaleovantena dia niampita ny sisintany manasaraka an' i Maly sy i Nizera ny tanindrazan' ny Ioelemendena, ary nampiely ny vondrom-piarahamonina Ioelemendena tany Borkina Fasô sy Nizerià koa ny lalan' ny fifindra-monina isam-pizaran-taona nentim-paharazana fanaony.

## Jereo koa

* Fiteny tamajeka
Bariba (vahoaka)

Ny **Bariba** dia vondrom-poko ao Benîno sy ao Nizerià, izay mpiara-manorina ny Fanjakan' i Borgu any amin' ny tapany avaratra-atsinanan' i Benîno ankehitriny sy andrefana-afovoan' i Nizerià. Miantso ny tenany hoe *Baatonu* (na *Baatombu* raha maro) izy ireo. Izy ireo no mponina maro anisa indrindra ao amin' ny Departemantan' i Borgou sy Alibori ao Benîno.

Any Nizerià dia hita miparitaka eo anelanelan' ny Fanjakan' i Kwara any andrefana sy ny Faritr' i Borgu ao amin' ny Fanjakan' i Niger izy ireo.

Mety misy Bariba iray tapitrisa, ka ny 70 % amin' izy ireo dia ao Benîno itanany ny laharana fahefatra amin' ny vondrom-poko lehibe indrindra ary mandrafitra ny 1/11 eo ho eo amin' ny mponina (9,2 %). Ny Bariba dia mifantoka indrindra any avaratra-atsinanan' ilay firenena, indrindra fa manodidina ny tanànan' i Nikki, izay heverina ho renivohitry ny Bariba nentim-paharazana.

Tamin' ny faran' ny taonjato faha-18 dia nahaleo tena avy tamin' ny Iôroba ao Oyo izy ireo ary nanangana fanjakana maromaro tao amin' ny faritr' i Borgou. Ny fanjanahana an' i Benîno (avy eo an' i Dahomey) nataon' ny Frantsay tamin' ny faran' ny taonjato faha-19, sy ny fametrahana sisintany anglisy-frantsay, dia namarana ny raharaham-barotra nataon' ny Bariba tao amin' ilay faritra.

Anisan' ny fetiben' izy ireo ny *Gani Festival* isan-taona ka ny singa manan-danja amin' izany dia ny fitaingenana soavaly.

Ny fambolena no asa ara-toekarena lehibe indrindra sahanin' ny Bariba. Mamokatra katsaka, ampemby, vary, landihazo, mangahazo, oviala, voamaina, menaka palma ary voanjo ny Bariba. Miompy akoho amam-borona sy biby fiompy izy ireo.

Manana anjara toerana lehibe ao amin’ ny Bariba ny fivavahana ary Mozilmana ny ankabeazany. Na izany aza, maro amin' ny vondrom-piarahamonina bariba no manana ny finoany manokana.

## Jereo koa

* Fiteny bariba
Fiteny tasaoaka

Ny **fiteny tasaoaka** dia fitenim-paritra sôngay ampiasain' ny vahoaka antsoina hoe Ingalkôio (*Ingalkoyyu*) na Isaoagena (*Isawaghen*) ao amin' ny faritr' i Ingall any Nizera. Atao hoe *Tesăwăq* izy amin' ny teny toarega.

Mpiteny tasaoaka miisa 8 000 no miparitaka indrindra any In Gall sy Tegidda n'Tessemt 80 km any avaratra. Fiteny sôngay nandray singa maro avy amin' ny fiteny toarega ny fiteny tasaoaka. Iray amin' ny fitenim-pirenena 16 ao Nizera io fiteny io. Iray amin' ny fiteny sôngay avaratra, ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana, ny fiteny tasaoaka.

Misy toetra itoviany amin' ny fiteny berbera toy ny fiteny tamaseka io fiteny io. Ohatra amin' izany, amin' ireo fiteny roa ireo, kambavy ny anarana raha manomboka sy mifarana amin' ny litera *t*.

## Jereo koa

* Fiteny ao Nizera
Fiteny ao Nizera

Ny **fiteny ao Nizera** dia ao amin' ny fianakaviam-piteny maro ao Afrika sy avy any Eorôpa, izay ahitana fiteny hamitô-semitika (fiteny haosa, fiteny amaziga, fiteny arabo, fiteny tamaseka), fiteny nilô-sahariana (fiteny zarma, fiteny sôngay, fiteny kanory, fiteny dendy), fiteny nizerô-kôngôley (fiteny folany,  fiteny môre na môsy) sy fiteny indô-eorôpeana (fiteny frantsay, fiteny anglisy).

Ny fiteny ôfisialin' i Nizera dia ny fiteny frantsay. Mpikambana ao amin' ny Antenimieran' ny Frankôfônia sy ao amin' ny Fikambanana Iraisam-Pirenena momba ny Frankôfônia i Nizera.

## Fiteny ôfisialy sy fitenim-pirenena

### Fiteny ôfisialy
Ny fiteny frantsay, izay nolovaina tamin' ny fanjanahantany, no fiteny ôfisialy ao Nizera. Ny fiteny faharoa no tena ampiasain' ny olona nahita fianarana (20 % amin' ny Nizeriena no mahay mamaky teny frantsay, 47 % izany any an-tanàn-dehibe). Na dia mbola vitsy isanjaton' ny mponina aza ny Nizeriena nahita fianarana, ny teny frantsay no fiteny ampiasaina amin' ny fitantanan-draharaha ôfisialy (fitsarana, governemanta, sns.), ny haino aman-jery ary ny tontolon' ny fandraharahana. Nanomboka tamin'ny 2025, ny frantsay dia "fiteny miasa".

### Fitenim-pirenena

Ny "fiteny folo an' ny vondrom-piarahamonina mandrafitra ny firenena nizeriana", ary noho izany dia fiteny teratany, dia ny fiteny haosa (55 %),  ny fiteny zarma (20,8 %), ny fiteny sôngay (4, 7 %),  ny fiteny tamaseka (8,4 %),  ny fiteny folany (8,3 %), ny fiteny kanory (4,8 %), ny fiteny arabom-paritra (1,2 %), ny fiteny bodoma, ny fiteny gormantse,  ny fiteny tasaoaka ary ny fiteny tobo.

## Antontanisa

### Fiteny be mpampiasa
Tamin' ny taona 2010, ny fiteny be mpampiasa indrindra dia:

* ny fiteny haosa (47,2 %), fiteny hamitô-semitika, tenenina ao Afrika Andrefana sy ao Afrika Afovoany;
* ny fiteny zarma (18,2 %), fiteny nilô-sahariana;
* ny fiteny folany (8,3 %), fiteny nizerô-kôngôley;
* ny fiteny sôngay (5,2 %), fiteny nilô-sahariana;
* ny fiteny amaziga (4,8 %), fiteny hamitô-semitika;
* ny fiteny kanory (4,2 %), fiteny nilô-sahariana;
* ny fiteny arabo alzeriana (3,4 %), fiteny hamitô-semitika;
* ny fiteny môre na môsy (0,9 %), fiteny nizerô-kôngôley;
* ny fiteny tamaseka (0,7 %), fiteny hamitô-semitika;
* ny fiteny dendy (0,5 %), fiteny nilô-sahariana.

### Fiteny vitsy mpampiasa
Fanampin' ireo koa ny fiteny gormantse, ny fiteny tobo ary ny fiteny bodoma, izay fiteny ampiasain' ny ampahany kely amin' ny mponina. Ao koa ny fiteny anglisy, satria ny Haosa avy any Nizeria mipetraka ao Nizera, ary lehibe ny fifanakalozana eo amin' ny firenena roa tonta.

## Lositry ny fiteny
Inty ny lisitry ny fiteny ampiasaina ao Nizera:

* fiteny anglisy
* fiteny arabo
* fiteny bodoma
* fiteny folany
* fiteny frantsay
* fiteny gormantse
* fiteny haosa
* fiteny kanory
* fiteny sôngay
* fiteny tamaseka
* fiteny tasaoaka
* fiteny tobo
* fiteny zarma

## Jereo koa

* Vahoaka ao Nizera
Mponina ao Nizera

Ny **mponina ao Nizera** dia tombanana ho 22 tapitrisa mahery tamin' ny taona 2022.

## Ny vahoaka ao Nizera
Ny vondrom-poko samihafa ao dia ireto:

* ny Haosa (55,4 % amin' ny mponina), izay monina any amin' ny faritra atsimo amin' ilay firenena, ara-kolontsaina akaikin' ny avaratra amin' i Nizerià;
* ny Zarma-Sôngay (22,4 %) monina any andrefana amin' ny firenena;
* ny Toarega (11 %);

* ny Folany (6,5 %) mitsinjara nanerana ny tanim-pirenena misy fivangngoana be ao amin' ny faritr' i Tillabéri;
* ny Kanory (4,2 %) any atsimo-atsinanana, misy any avaratra-atsinanana (departemantan' i Bilma);
* ny Gormantse (0,3 %) any atsimo-andrefana amin' ny firenena;

* ny Tobo (0,8 %), niparitaka nanerana ny faritra atsinanana amin' i Nizera;
* ny Arabo (0,4 %), miely indrindra any atsinanana sy avaratra amin' ny firenena, manana vondrona matanjaka ao Niamey renivohitra;
* ny Bodoma, vondrona monina eo amin' ny morona sy amin' ireo nosy ao amin' ny Farihy Tchad.

## Jereo koa

* Fiteny ao Nizera
Dendy (vahoaka ao Benîno)

Ny **Dendy** dia mponina any Afrika Andrefana miorim-ponenana indrindra any amin' ny tapany avaratr' i Benîno, ao amin' ny kaominina Karimama, Malanville. Noho ny antony ara-barotra anefa, ny sasany dia nanorim-ponenana any an-tanàn-dehibe izay anjakan' ny fiteny bariba toa an' i Kandi, i Parakou ary i Djougou. Ny Dendy hita koa ao Nizera, ao Nizerià ary ao amin' ny tapany avaratr' i Tôgô, indrindra any amin' ny lemaky ny ony Niger. Miisa 195 633 izy ireo. Ny 4 505 aminy monja no monina any Nizerià. Any Nizera izy ireo dia monina manodidina ny tanànan' i Gaya.

Avy amin' ny teny sôngay ny teny hoe "*Dendi*" izay midika hoe "midina ny ony".

Amin' ny ankapobeny dia heverina ho zana-bondrona ao amin' ny vondrom-poko sôngay izy ireo. Ny fiteny bariba dia nisy fiantrainkany amin' ny fiteny dendy na dia samy hafa ny vondrom-piteny misy azy ireo. Mpivarotra sy mpanaraka ny finoana silamo ny Dendy.

Tamin' ny fanapahan' ny Empira Sôngay taloha dia efa nisahana raharaham-barotra teny amin' ny lalan' ny diabe izy ireo. Mbola mpivarotra ihany izy ireo ankehitriny, na mpivaro-mandeha na tsia, fa maro no mivelona amin’ ny fambolena. Mozilmana ny ankamaroany.

## Jereo koa

* Fiteny dendy
* Fiteny dendy (Repobklikan' i Afrika Afovoany)
Fiteny dendy (Repobklikan' i Afrika Afovoany)

Ny **fiteny dendy** dia fiteny obangiana, ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley, ampiasaina ao amin' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany, fitenin' ny Dendy. Tsy tokony hafangaro amin' ny fiteny dendy any Benîno izy io. Tamin' ny taona 1996 dia notombanana ho 10 000 ny isan' ny mpiteny dendy. Araka ny fanasokajiana ny fiteny lalindalina kokoa dia ao anatin' ny vondrona adamaoa-obangiana ny fiteny dendy.

## Jereo koa

* Fiteny dendy (Benîno)

* Dendy (vahoaka ao Benîno)
Fahaleovantena (pôlitika)

### Ny fahaleovantena

Ny **fahaleovantena** dia satan' ny vahoaka na firenena na fanjakana izay ahitana ny mponina ao aminy, na ny ampahany amin' izany, mampihatra ny fitondra sy mitantana ny tenany, ary matetika mampihatra koa ny fiandrianany amin' ny taniny. 

Ny mifanohitra amin' ny fahaleovantena dia ny satan' ny fiankinana. Ankalazaina ny fahatsiarovana ny andron' ny fahaleovantenan' ny vahoaka na ny firenena iray rehefa afaka amin' ny fanjanahantany ilay vahoaka na ilay firenena ka malalaka amin' ny fananganana firenena tsy misy fitsabahan' ny firenena hafa.

## Jereo koa

* Fanjanahantany
* Fizakantena
Jouy-en-Josas

I **Jouy-en-Josas**, Yvelines dia tanàna any Frantsa, ao amin'ny faritr'i Île-de-France, ao amin'ny departementan'i Yvelines.

Ny mponina dia antsoina hoe "Jovaciens" sy "Jovaciennes".

Ny tanàna dia malaza eran-tany amin'ny fampiantranoana ny tobim-pianarana lehibe ao amin'ny HEC Paris hatramin'ny 1964.
Igbô (vahoaka)

Ny **Igbô** na **Ibô** dia vondrom-poko any Nizerià. Any Abia, Anambra, Ebonyi, Enugu ary Imo no tena ahitana azy ireo. Misy mponina Igbô be dia be koa ny any amin' ny Fanjakan' i Delta sy ny Fanjakan' i Rivers. Misy mpifindra monina igbô ny any Kamerona, ny any Gabôna, ny any Ginea Ekoatôrialy ary koa any ivelan' i Afrika. Miisa any amin' ny 44 tapitrisa izy ireo ka ny 41&nbsp;552&nbsp;000 dia ao Nizerià.

Ireto ny zana-poko igbô: Aniôma (*Anioma*) **·** Arô (*Aro*) **·** Eda (*Edda*) **·** Ekpeie (*Ekpeye*) **·** Etse (*Etche*) **·** Eza (*Ezza*) **·** Ika (*Ika*) **·** Ikoere (*Ikwerre*) **·** Ikoô (*Ikwo*) **·** Isielo (*Ishielu*) **·** Izy (*Izzi*) **·** Mbaise (*Mbaise*) **·** Mgbô (*Mgbo*) **·** Ngoa (*Ngwa*) **·** Nkalo (*Nkalu*) **·** Nry-Igbô (*Nri-Igbo*) **·** Ôgba (*Ogba*) **·** Ôhafia (*Ohafia*) **·** Ôhoho (*Ohuhu*) **·** Ômoma (*Omuma*) **·** Ônitsha (*Onitsha*) **·** Ôrata (*Oratta*) **·** Obany (*Ubani*) **·** Okoany (*Ukwuani*)

Betsaka ny tombantombana momba ny niandohan' ny Igbô, izay tsy fantatra amin' ny ankapobeny. Raha ara-jeôgrafia, ny tanindrazan' ny Igbô dia zarain' ny ony Niger ho roa tsy mitovy— misy ny ao atsinanana (izay lehibe kokoa amin' izy roa) sy ny ao andrefana. Ny Igbô dia iray amin' ny vondrom-poko lehibe indrindra aty Afrika.

Ny fiteny igbô dia ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley. Ny fitenim-paritra ao aminy, izay ao amin' ny vondrom-piteny igbôida, dia ifankahazoan' ny mpiteny azy ireo. Ny tanindrazan' ny Igbô dia mamakivaky ny tapany ambany amin' ny ony Niger, atsinanana sy atsimon' ny faritra misy ny vahoaka mpampiasa fiteny edoida sy idômôida, ary andrefan' ny faritra misy ny vahoaka mpampiasa fiteny ibibiôida (Cross River).

Talohan' ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany britanika tamin' ny taonjato faha-20, ny Igbô dia nizarazara ara-pôlitika amin' ny fitondran' ny lehibem-poko Nri, kônfederasiôna Aro, Agbor ary Onitsha. I Frederick Lugard dia nampiditra ny rafitra *Eze* an' ny "lehibe mpiantoka".

Tsy nisy fiantraikany amny ny Adin' ny Folany sy ny fielezan' ny finoana silamo tany Nizerià tamin' ny taonjato faha-19, ka lasa kristiana ny ankabetsahany  tamin' ny fanjanahantany.

Taorian' ny fanafoanana ny fanjanahantany dia nampitombo ny fahatsiarovan-tenany ara-poko azy ny Igbô. Nandritra ny Ady an-trano tao Nizerià tamin' ny taona 1967–1970 dia nisa-bazana ka namorona ny Repoblikan' i Biafra, izay tsy naharitra ela, ny Igbô. Manohy tolona tsy misy herisetra ho an' ny Fanjakana Igbô mahaleo tena ny *Movement for the Actualization of the Sovereign State of Biafra* ("Hetsika ho amin' ny fanatanterahana ny Fanjakan' i Biafra) sy ny *Indigenous People of Biafra* (Vahoaka Teratanin' i Biafra), fikambanana roa niforona taorian' ny taona 1999.

## Jereo koa

* Vahoaka ao  Nizerià

* Haosa (vahoaka)
* Jiosy igbô
Daroka baomba atômika tao Hiroshima sy Nagasaki

Ny **daroka baomba atômika tao Hiroshima sy Nagasaki** tamin'ny 6 sy 9 aogositra 1945, dia nanapoaka baomba atômika roa teo amin'ny tanànan'i Hiroshima sy Nagasaki Japoney i Etazonia. Nahafaty olona 129.000 sy 226.000 ny daroka baomba an'habakabaka, izay sivily ny ankamaroany, ary mijanona ho hany fampiasana fitaovam-piadiana niokleary amin'ny ady mitam-piadiana.

Sokajy :Ady (Azia)