Mozika malagasy

Ny **mozika malagasy** dia manan-karena amin' ny fisian' ny singa avy akaiky sy lavitra amin' ny fotoana sy ny amin' ny habaka. Afaka nitahiry ny lova aostrôneziana tranainy avy any Azia Atsimo-Atsinanana (any amin' ny Vondronosy Indôneziana), ary koa avy atsy Afrika sy any Ôseania, avy any Arabia sady nandray ka nampifangaro ny gadona vaovao, vao haingana kokoa avy amin' ny fifandraisana amin' i Eorôpa sy i Etazonia, ny mozika malagasy.

## Hira sy gadona ary dihy malagasy

### Any avaratra sy avaratra-andrefana ary andrefana

#### Salegy
Mozika sy dihy avy eto Madagasikara izay nipoitra avy amin' ny faritra avaratra sy avaratra-andrefan' i Madagsikara ny salegy.

#### Baoejy
Karazana mozika avy eto Madagasikara ny baoejy na bahoejy. Any avaratr' i Madagasikara, indrindra ny faritra Sofia no tena mampalaza ny baoejy ary efa miparitaka eran' ny nosy. Ny zavamaneno miaraka aminy dia ny angorodao sy ny kabosy ary ny hazolahy. Efa misy koa ny mpanakanto no mitendry baoejy amin' ny gitara.

#### Malesa
Dihy nentim-paharazana tsimihety, any amin' ny Faritra Sofia, tapany avaratra-andrefan' i Madagasikara ny malesa, izay fanao amin' ny lanonana isankarazany. Mandihy miaraka ny lehilahy sy ny vehivavy izay mifampitan-tanana sy samy misikina lambahoany, ka ny vehivavy no eo aloha.

#### Kaoitry
Dihy malagasy mifantoka amin' ny fanetsahana ny fitombenana sy ny andilana ny kaoitry, avy any amin' ny faritra avaratra-andrefan' ny Nosy. Mitady angovo be ny dihy kaoitry. Indraindray dia heverina ho zana-karazan' ny salegy, na dia manana ny mampiavaka azy manokana aza ny kaoitry.
#### Vakisaova na sôva
Karazan-tononkira tsimihety miady rima ary mitanisanisa zavatra mitovy amin' ny rôngo sakalava ny sôva na ny vakisôva.

### Any atsimo sy atsimo-andrefana

#### Kilalaky
Karazana mozika sady dihy nentim-paharazan' ny Sakalavan' i Menabe (Faritra Menabe ankehitriny) any atsimo-andrefan' i Madagasikara ny kilalaky, izay miely koa manerana ny Nosy sy any ivelany. Mozika nentim-paharazana tena mihetsiketsika natao handihizana amin' ny lanonana samihafa ny kilalaky ankehitriny na dia somary nilamindamina izany tany am-piandohany.

#### Tsapiky
Mozika sy dihy malagasy avy any amin' ny faritra atsimo-andrefan' i Madagasikara ny tsapiky, izay manana gadona haingana kokoa noho ny mozika malagasy hafa rehetra. Ankehtriny dia mampiasa zavamaneno môderina toy ny gitara elektrika sy gitara beso ary ny amponga maro anaka ny mpiangaly tsapiky.

#### Beko
Karazan-kira malagasy ataon' ny Mahafaly sy ny Antandroy izay mampiavaka sy iombonan' ny kolontsain' izy ireo ny beko. Olona roa na telo indray mihira sady samy manana ny feony no miangaly azy io, amin' ny ankapobeny dia tsy arahina zavamaneno. Ny tonon' ity karazan' antsa ity dia matetika foronin' ny mpiangaly azy eo no ho eo. Rehefa mibeko dia manao feo avo ilay mitazona ny feo voalohany sady manao feo somary kentsona sy mangovitra.

#### Banaike
Karazana dihy sy hira nentim-paharazana malagasy any amin' ny faritra atsimo ny banaike, izay aseho amin' ny lanonana na fety sasany. Fiangaliana mozika manana ny mampiavaka azy manokana izy io izay manana gadona ampiarahina amin' ny fihetsiketsehan' ny vatana, indrindra ny tongotra sy ny tanana.

### Afovoan-tany

#### Zafindraony
Karazan-kira malaza any amin' ny faritry ny Betsileo ny zafindraony. Ity karazan-kira ity dia vokatry ny fiezahan' ny Malagasy hampifangaro ny fomba fihira vazaha sy ny an' ny  Malagasy, tamin' ny nidiran' ny fivavahana kristiana teto Madagasikara, ka ahenoana olona maro mihira sy mizara feo (feo voalohany, faharoa, fahatelo ary fahefatra). Matetika ny hira ao amin' ny hetsika fifohazana (ao amin' ny fiangonana prôtestanta) izay tsy noforonin' ny Vazaha dia hira zafindraony.

#### Hira gasy
Fampisehoana atrehin' ny vahoaka, izay mitovitovy amin' ny tantara tsangana (na teatra) atao an-kira ny hiragasy na hira gasy. Ny hiragasy dia fitambaran' ny feon-javamaneno (trômpetra, trômbônina, lokanga, sns) sy hira ary dihy mampiavaka ny kolontsain' ny faritra afovoan-tany eto Madagasikara, indrindra ny Merina. Atao ankalamanjana na anaty efitrano ny fampisehoana. Matetika dia mitafy malabary miloko mena marevaka sy mipataloha ny lehilahy mpanao hiragasy, fa ny vehivavy kosa mitafy lamba sy akanjom-behivavy miloko mavokely na maitso.

#### Afindrafindrao
Dihy malagasy vokatry ny fakan-tahaka ny dihy vazaha atao hoe *quadrille* izay dihizina amin' ny mozika malagasy, saika iombonan' ny lafivalon' ny Nosy, ny afindrafindrao. Enti-manokatra ny dihy amin' ny koranam-pifaliana ny afindrafindrao, izay matetika tanterahin' olo-maro mandeha tsiroaroa, lahy sy vavy.

### Avaratra-atsinanana

#### Basesa
Karazan-dihy malagasy nentim-paharazana toy ny salegy, any amin' ny faritra misy Betsimisaraka, ny basesa. Dihy an-danonana ny basesa ka toy ny tsy lanonana ny lanonana tsy misy basesa eo amin' ny Betsimisaraka.

### Atsimo-atsinanana
; Batrelaky
Mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy avy any atsimo-atsinanan' i Madagasikara ny batrelaky, indrindra eo anelanelan' i Manakara sy Farafangana.  Atao amin' ny angorodao, ny gitara, ny gitara beso ary ny amponga ity mozika ity.
;
; Mangaliba
Karazana mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy, avy any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ny mangaliba. Mampiavaka azy ny gadona mahasarika sy ny feonkira izay matetika atao amin' ny zavamaneno nentim-paharazana (amponga, kipantsona, kabôsy, sodina).
## Zavamaneno malagasy
Nentin' ny onjam-pifindra-monina nifandimby avy amin' ny Tontolo Taloha teto amin' ny Nosy ny zavamaneno eto Madagasikara. Maherin' ny 1&nbsp;500 taona lasa izay, ny mpifindra monina voalohany avy any Indônezia dia nitondra ny zavamaneno tranainy indrindra sy manan-danja indrindra, anisan' izany ny valiha izay nivoatra ho endrika vata (marovany) sy miavaka eto amin' ny Nosy. Ny mpiavy avy any amin' ny Saikinosy Arabo sy ny morontsiraka atsinanan’ i Afrika tatỳ aoriana dia nandray anjara tamin’ ny fampidirabna ny zavamaneno hafa misy tadiny sy kiririoka ary zavamaneno hafa tao amin’ ny fomban-drazana malagasy tamin’ ny tapaky ny taonjato faha-16. Nanomboka nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny mozika teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-19 ny fitaoman' ny zavamaneno sy ny fomban' ny mozika avy any Frantsa sy Britaina Lehibe.

### Zavamaneno misy tadiny
**Jejy**

Zavamaneno misy tadiny roa ka hatramin' ny enina ny jejy, ary voatavo siny no manamafy ny feony. Miova arakakaraka ny faritra eto Madagasikara ny anarany: *jejo* na *zezo* (Antandroy sy ny faritra atsimo rehetra), *jenjy* (Betsimisaraka sy faritra atsinanana), *lokanga voatavo* na *jejy voatavo* (Imerina sy Betsileo).

**Jejilava**

Ny jejilava dia zavamaneno vita amin' ny tahon-kazo tokony ho roa metatra asiana tadiny tokana vita amin' ny taretra mihenjana toy ny tsipìka, ka voatavo maina no afatotra eo akaikin' ny tendrony ambany mba hanamafisana ny feony. Ampiasain' ny mpiandry omby antandroy miaraka amin' ny kantsà (na faray) ity zavamaneno ity.
; Kabôsy

Zavamaneno malagasy ny kabôsy. Mitovy endrika amin' ny gitara izy io saingy kely. Miovaova arakaraka ny faritra ahitana azy eto Madagasikara ny isan' ny tadiny, roa ka hatramin' ny enina ny any afovoan-tany, fa roa ka hatramin' ny dimy ny any amin' ny faritra avaratra-andrefana ary telo na efatra ny any amin' ny faritra atsimo.

**Lokanga**

Zavamaneno fahita ao Madagasikara ny lokanga. Ny foko Bara no niaviany. Mitovitovy amin' ny lokangam-bazaha ny lokanga saingy telo ny isan' ny tadiny.

**Marovany**

Zavamaneno malagasy mitovy amin' ny valiha, nefa lehibe sady misy tadiny maro kokoa noho ny valiha, ny marovany.

;Valiha

Zavamaneno malagasy matetika vita amin' ny volotsangana, miendrika varingarina sady misy tadiny maro manaraka ny andavany, ny valiha. Betsaka ny zavamaneno malagasy mitondra anarana hoe "valiha" izay samy manana ny fomba fanamboarana sy fampiasana azy, anisan' izany ny valiha bara, ny valiha tsimihety, ny valiha tory tenany, ny valiha jihy vy, ny valiha marovany (na valiha vata) ary ny valiha vero.

### Zavamaneno tsofina
**Farara**

Ny farara dia zavamaneno vita amin' ny tahon-bary, izay mamoaka feo mafy sy maranitra. Ny ankizy ao afovoan-tanin' i Madagasikara no mampiasa azy io rehefa milalao. Farara maromaro no ilaina raha tiana ny hahazo feonkira amin' ny alalan' ny fitsofana azy ireo mifandimby.
; Kililioka
Zavamaneno nentim-paharazana malagasy, karazana sodina, ny kililioka. Matetika vita amin' ny volotsangana na akora voajanahary hafa izy io ary mamoaka feo malefaka sy maneno rehefa tsofina.

**Sodina**

Zavamaneno tsofina amin' ny vava ny sodina, izay fantsona mahitsy, misy lavaka milahatra manaraka ny halavany, izay tampenana manontolo amin' ny rantsan-tanana afa-tsy ny iray izay avela hivoha mba hivoahan' ny haavom-peo tiana ho heno. Amin' ny teny indôneziana dia atao hoe *suling* ny sodina. Atao hoe *sosoly* na *tsotsoly* koa ny anarany any amin' ny faritra sasany (Antanosy).

**Taralila**

Karazana angorodao fahita any amin' ny faritry ny Betsimisaraka, eto Madagasikara, ny taralila.

**Antsiva na angaroa**

Anjombona vita amin' ny akorandriaka an-dranomasina, fampiasan' ny any amorontsiraka indrindra mba hamoroana vahoaka, ny antsiva. Manana anjara lehibe eo amin' ny fiarahan-javamaneno ny antsiva any amin' ny foko malagasy sasany.

### Zavamaneno velezina sy ny hafa
;Ambio

Zavamaneno malagasy vita amin' ny hazo mafy roa, izay mikarantsana rahefa ampifampikapohina, ny  ambio.

;Amponga
Karazana zavamaneno velezina miendrika kodiarana misy hoditra maina na zavatra manify hafa voahenjana ao amin' ny tavany iray na roa ny amponga, ka hazo kely atao hoe fively no ivelezana azy mba hahatonga azy hamoaka feo feo mikarantsana na midoboka.
; Atranatrana
Zavamaneno vita amin' ny tapa-kazo maromaro (dimy ka hatramin' ny fito), velezina eo ambony ranjo ny atranatrana, izay natokana ho an' ny vehivavy. Any amin' ny Bara no mbola mampiasa azy. Tsy mitovy habe ireo tapa-kazo ireo nefa alahatra arakaraka ny halavany.
; Belamaky
Zavamaneno manambatra ny endrika aman' asan' ny kabôsy lehibe (zavamaneno misy tadiny) sy ny an' ny amponga mikarantsana (zavamaneno velezina) ny belamaky. Olona telo no tsy maintsy ilaina amin' ny fandrindrana ny fanenony: ny voalohany mamindrafindra ny rantsan-tanany eo amin' ny tahon' ilay zavamaneno, arakaraka ny haavom-peo ilaina amin' ny famoahana ny feon-kira sy ny rindram-peo, ny faharoa mikitika ny tadiny telo mba hivoahan' ny feo, ary ny fahatelo kosa mively ny vatany mba hanome ny gadona.
; Katsà na kantsà na faray
Korintsana fampiasan' ny mpilalao zavamaneno, vita amin' ny volotsangana mihidy amin' ny tendrony roa, ny faray na katsà. Ny iray amin' ny tendrony roa dia nasiana loaka kely mba hahafahana mampiditra voan-javamaniry na vato madinika ao aminy. Ampiasaina hanamafisana ny gadon' ny dihy ny faray izay matetika ataon' ny lehilahy sy vehivavy amin' ny tanana roa.
; Langoroany
Amponga velezina amin' ny tsora-kazo anankiroa ny langoroany izay matetika lalaovina miaraka amin' ny ampongabe. Langoro koa no filaza azy any amin' ny faritany atsimo.

**N'lapa**

Amponga tsangana tokan-tava fampiasa any amin' ny ilany andrefan' i Madagasikara (faritra Sakalava) amin' ny lanonam-be ny n'lapa. Atao hoe n'lapabe izy raha ngeza sy mavesatraka ka tsy dia afindrafindra toerana loatra sady heverina ho masina.
; Tsikadraha
Ny tsikadraha dia "zavamaneno kasohina izay toy izao: volotsangana misy tonony anankiray no alaina, ka hatreo amin' ny tonony mankany an-kavanana no asiana tetika manodidina ny vatany sahabo ho 5 milimetatra no elanelany; atao didy sompirana iny misy tetika iny mba hanatsara ny feony; tazonin' ny tanana havia izy, fa ny havanana kosa mitana ny fikasoka izay vita amin' ny silaka volotsangana ihany.".

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy

* Lisitry ny mpihira malagasy

**Dihy sy mozika isam-paritra:** 

* Antambahoaka - Antandroy - Antankarana - Antanosy - Antefasy - Antemoro - Antesaka - Bara - Beosy - Betsileo - Betsimisaraka - Bezanozano - Mahafaly - Makoa - Masikoro - Merina - Mikea - Sakalava - Sihanaka - Tanala - Tsimihety - Vezo - Zafimaniry - Zafisoro.

## Fanovozan-kevitra
**Boky**
* Jones, Arthur M., *Africa and Indonesia. The Evidence of the Xylophone and Others Musical and Cultural Factors*, Leiden, E.J. Brill, 1964. 
* McLeod, Norma, “Musical Instruments and History in Madagascar”, *Essays for a Humanist: an Offering to Klaus Wachsmann*, New York, 1977. 
* McLeod, Norma, “Malagasy Republic”, *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, vol. 11, London, Macmillan, 1980. 
* Rakotomalala, Mireille M., *Bibiliographie critique d'intérêt ethnomusicologique sur la musique malagasy*, Musée d'Art et d'Archéologie de l'Université de Madagascar : Travaux et Documents, XXIII, Antananarivo, 1986.
* Rakotomalala, Mireille M., “Musique à Madagascar : son évolution selon les divers courants d'influence”, *Bulletin de l'Académie Malgache*, Nouv. sér. 64/1-2, 1986. 
* Rouget, Gilbert, “La musique à Madagascar”, in J. Faublée, *L'ethnographie de Madagascar*, Paris, éd. France d'Outre-mer, 1946. 
* Vigs Lars, *Croyances et mœurs malgaches*, Antananarivo, T.P.L., 1977.
**Rohy ivelany**
* Virtual visit: The Museum of Art and Archaeology of the University of Antananarivo (Madagascar). Image and sound gallery of Malagasy instruments. Retrieved 29 November 2010.
* Audio clips: Traditional Malagasy music performed at the Paris Exposition of 1931. National Library of France. Retrieved 29 November 2010.
* Audio clips: Traditional Malagasy music. *Musée de l'Ethnographie de Genève.* Accessed 29 November 2010.
* Audio clip (60&nbsp;minutes): "Valiha and the Music of the Spirit House." BBC Radio 3. Retrieved 29 November 2010.
* Audio clip (60&nbsp;minutes): "Hira Gasy and Court Music." BBC Radio 3. Retrieved 29 November 2010.
* Audio clip (60&nbsp;minutes): "Justin Vali." BBC Radio 3. Retrieved 29 November 2010.
* Audio clips: Contemporary Malagasy music. National Museum of African Art (Smithsonian Institution). Retrieved 29 November 2010.
* Database: Virtual Archive of Malagasy Music.   Accessed 29 November 2010.
* MP3 Streaming: Free MP3 of Malagasy Music.
* Fandaharana Baobab: Radio Shows with Malagasy Music in RealAudio Stream

## Loharano sy fanamarihana