open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cajanus

Ny ***Cajanus*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Faboideae]]*, teratany any amin' ny faritra trôpikaly aty amin' ny Tontolo Taloha, izay ahitana karazany 30 eo ho eo.  Zavamaniry mianika ny karazana ao aminy, ahitra na hazobotry madinika, manana ravina foronina zana-pelana telo. Ny karazana iray, dia ny amberivatry (*Cajanus cajan*), izay efa nokolokoloina 3&nbsp;500 taona lasa izay tany amin' ny Zana-kôntinanta Indianina, no ambolena betsaka.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[The Plant List]]* (20 Septambra 2018):

* *Cajanus acutifolius* (F.Muell.) Maesen
* *Cajanus albicans* (Wight & Arn.) Maesen
* *Cajanus aromaticus* Maesen
* *[[Amberivatry|Cajanus cajan]]* (L.) Millsp.
* *Cajanus cajanifolius* (Haines) Maesen
* *Cajanus cinereus* (F.Muell.) F.Muell.
* *Cajanus confertiflorus* F.Muell.
* *Cajanus crassicaulis* Maesen
* *Cajanus crassus* (King) Maesen
* *Cajanus elongatus* (Benth.) Maesen
* *Cajanus goensis* Dalzell
* *Cajanus grandiflorus* (Baker) Maesen
* *Cajanus heynei* (Wight & Arn.) Maesen
* *[[Cajanus kerstingii]]* Harms
* *Cajanus lanceolatus* (W.Fitzg.) Maesen
* *Cajanus lanuginosus* (S.T.Reynolds & Pedley) Maesen
* *Cajanus latisepalus* Maesen
* *Cajanus lineatus* (Wight & Arn.) Maesen
* *Cajanus mareebensis* (S.T.Reynolds & Pedley) Maesen
* *Cajanus marmoratus* (Benth.) F.Muell.
* *Cajanus mollis* (Benth.) Maesen
* *Cajanus niveus* (Benth.) Maesen
* *Cajanus platycarpus* (Benth.) Maesen
* *Cajanus pubescens* (Ewart & Morrison) Maesen
* *Cajanus reticulatus* (Dryand.) F.Muell.
* *Cajanus rugosus* (Wight & Arn.) Maesen
* *[[Cajanus scarabaeoides]]* (L.) Thouars
* *Cajanus sericeus* (Baker) Maesen
* *[[Cajanus trinervius]]* (DC.) Maesen
* *Cajanus villosus* (Baker) Maesen
* *Cajanus viscidus* Maesen
* *Cajanus volubilis* (Blanco) Blanco

### Karazana misy eto Madagasikara

Indreto ny karazana *Cajanus* maniry eto Madagasikara:
* *[[Amberivatry|Cajanus cajan]]* (L.) Huth (izay nantsoina taloha hoe *Cajanus bicolor* DC. sy *Cajanus indicus* Spreng.) -- ambarivatra, ambarivatry, ambatry, amberivatry, ambiatrimbohitra, ambiatry, antsotry, asotrilahy, bokana, hazondandy,  kiambatrimbohitsa, kivanja
* *[[Cajanus scarabaeoides]]* (L.) Thouars

* *[[Cajanus kerstingii]]* Harms
* *[[Cajanus trinervius]]* (DC.) Maesen

## Jereo koa

* *[[Cicer]]* (*[[Tsiasisa|Cicer arietinum]]*)

* *[[Phaseolus]]* (*[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]*)
* *[[Senna]]* (*[[Senna occidentalis]]*)
* *[[Arachis]]* (*[[Voanjo|Arachis hypogaea]]*)
* *[[Delonix]]* (*[[Delonix edulis]]*)

* *[[Vignacourt|Vigna]]* (*[[Voanjobory|Vigna subterranea]]*,*[[Voanemba|Vigna unguiculata]]*, *[[Avoko|Vigna angivensis]],* *[[Vigna vexillata]]*)
Cicer

Ny ***Cicer*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Faboideae]]*, filaharana Fabales, teratany any amin' ny lemaka manodidina an' i Mediteranea, any Atsinanana Afovoany ary any Azia Andrefana, ahitana karazana 40 eo ho eo. Izy io no hany vondron-karazana ao amin' ny foko *Cicereae* (foko tokana). Ny karazana filamatra ao amin' ny *Cicer* dia ny *[[Tsiasisa|Cicer arietinum]]*, izay ihany koa no hany nokolokoloina  sy ambolena betsaka ho an' ny famokarana voaamaina azo hanina: tsiasisa na pitipoankarany.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[The Plant List]]* (14 Jolay 2018):

* *Cicer acanthophyllum* Boriss.
* *Cicer anatolicum* Alef.
* *[[Tsiasisa|Cicer arietinum]]* L.
* *Cicer atlanticum* Maire
* *Cicer balcaricum* Galushko
* *Cicer baldshuanicum* (Popov) Lincz.
* *Cicer bijugum* Rech.f.
* *Cicer canariense* A.Santos & G.P.Lewis
* *Cicer chorassanicum* (Bunge) Popov
* *Cicer cuneatum* A.Rich.
* *Cicer echinospermum* P.H.Davis
* *Cicer fedtschenkoi* Lincz.
* *Cicer flexuosum* Lipsky
* *Cicer floribundum* Fenzl
* *Cicer graecum* Boiss.
* *Cicer grande* (Popov) Korotkova
* *Cicer heterophyllum* Contand. & al.
* *Cicer incanum* Korotkova
* *Cicer incisum* (Willd.) K.Maly
* *Cicer isauricum* P.H.Davis
* *Cicer judaicum* Boiss.
* *Cicer kermanense* Bornm.
* *Cicer korshinskyi* Lincz.
* *Cicer laetum* Rassulova & Sharipova
* *Cicer luteum* Rassulova & Sharipova
* *Cicer macracanthum* Popov
* *Cicer microphyllum* Benth.
* *Cicer mogoltavicum* (Popov) A.S.Korol.
* *Cicer montbretii* Jaub. & Spach
* *Cicer multijugum* Maesen
* *Cicer nuristanicum* Kitam.
* *Cicer oxyodon* Boiss. & Hohen.
* *Cicer paucijugum* (Popov) Nevski
* *Cicer pinnatifidum* Jaub. & Spach
* *Cicer pungens* Boiss.
* *Cicer rassulovae* Lincz.
* *Cicer rechingeri* Podlech
* *Cicer reticulatum* Ladiz.
* *Cicer songaricum* DC.
* *Cicer spiroceras* Jaub. & Spach
* *Cicer stapfianum* Rech.f.
* *Cicer subaphyllum* Boiss.
* *Cicer tragacanthoides* Jaub. & Spach
* *Cicer yamashitae* Kitam.

### Karazana misy eto Madagasikara
Tsy misy karazana ambolena eto Madagasikara afa-tsy ny *[[Tsiasisa|Cicer arietinum]]*, izay antsinba amin' ny teny malagasy hoe tsiasisa na pitipoankarany.

## Jereo koa

* *[[Glycine]]* (*[[Glycine max]]*)

* *[[Phaseolus]]* (*[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]*)
* *[[Cajanus]]* (*[[Amberivatry|Cajanus cajan]]*)
* *[[Senna]]* (*[[Senna occidentalis]]*)
* *[[Arachis]]* (*[[Voanjo|Arachis hypogaea]]*)
* *[[Delonix]]* (*[[Delonix edulis]]*)

* *[[Vignacourt|Vigna]]* (*[[Voanjobory|Vigna subterranea]]*,*[[Voanemba|Vigna unguiculata]]*, *[[Avoko|Vigna angivensis]],* *[[Vigna vexillata]]*)
Phyllanthus niruri

Ny ***Phyllanthus niruri*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Phyllanthaceae]]*. Maniry any amin' ny toerana amorontsiraka amin' ny faritra mafana izy io. Mifandray akaiky amin' ny *[[Euphorbia]]* izy io. Ny anarana amin' ny teny malagasy ahafantarana azy dia **ambanivoa** sy **anakatsotsy**.

## Fanoritsoritana

Ahitra kely maniry isan-taona sy manana taho mitsangana ny *Phyllanthus niruri*, 30 hatramin' ny 60 sm ny haavony. Rehefa tapaka na misy mikiky ny tahony dia mamoaka ranony (lateksa) mangarahara. Misampana haingana ilay zavamaniry, ka manome zana-tahony ipoiran' ny ravina misy fôlikiola (kitapo kely) mifandimby. Mifandimby sy tsotra ary marefo ny raviny izay ahitana zana-pelana fohy.

Fotsy misy afovoany mavo ary misy ravimbony 5 mipoitra eo am-poto-dravina ny voniny vavy izay kely, manana halava 2 mm. Manana lahimbony miisa 3 tsy misy tangozany ny voniny lahy izay manana halava mirefy 0,5 mm.

## Fampiasana
Ampiasaina amin' ny fitsaboana ny hepatita B (aretin' aty) indraindray ny *Phyllanthus niruri*, saingy ny fanadihadiana nataon' ny Cochrane 2011 dia nanatsoaka hevitra fa tsy tohanan' ny angon-drakitra misy io fampiasana ilay zavamaniry io. Ity zavamaniry ity koa dia inoana fa afaka manamontsana ny vatokely miforona izay miteraka manitokitoka ao amin' ny voa na ao amin' ny afero. Miantso azy io hoe "*chancapiedra*" (ara-bakiteny hoe "mpamaky vato") ny mponina miteny espaniôla any Amazônia noho izany toetrany ara-pitsaboana izany.

## Lisitry ny zana-karazana sy ny ovan-karazana
Inty ny lisiry ny zana-karazana araka ny *[[Catalogue of Life]]* (7 Aogositra 2014) sy ny *[[World Checklist of Selected Plant Families|World Checklist of Selected Plant]] Families* (WCSP) (7 Aogositra 2014) :

* *Phyllanthus niruri* subsp. *lathyroides* (Kunth) G.L.Webster (1955)
* *Phyllanthus niruri* subsp. *niruri*

Inty ny lisiry ny zana-karazana sy ny ovan-karazana araka ny *[[Tropicos]]* (7 Aogositra 2014) (Fampitandremana: Ity dia lisitra manta izay mety misy teny mitovy hevitra) :

* *Phyllanthus niruri* subsp. *lathyroides* (Kunth) G.L. Webster
* *Phyllanthus niruri* subsp. *niruri*
* *Phyllanthus niruri* var. *amarus* (Schumach. & Thonn.) Leandri
* *Phyllanthus niruri* var. *baronianus* (Leandri) Leandri
* *Phyllanthus niruri* var. *debilis* Müll. Arg.
* *Phyllanthus niruri* var. *genuinus* Beille
* *Phyllanthus niruri* var. *javanicus* Müll. Arg.
* *Phyllanthus niruri* var. *niruri*
* *Phyllanthus niruri* var. *radicans* Müll. Arg.
* *Phyllanthus niruri* var. *scabrellus* Müll. Arg.
* *Phyllanthus niruri* var. *tenuicaulis* (Müll. Arg.) Griseb.

## Jereo koa

* *[[Phyllanthus]]*
Sebastião Coelho

**Sebastião Coelho da Silva**, teraka tamin'ny 1955 tao Santana do Ipanema, Alagoas, dia mpisolovava, mpitsara ary mpitsara fitsarana ambony sy mpanao politika breziliana avy any  

Izy no mpisolovava mpiaro ny Filipe Martins ary nanambara ny fikasany hirotsaka hofidiana ho ao amin'ny Antenimieran-doholona Federaly amin'ny fifidianana amin'ny 2026. Mpiara-miasa amin'ny Antoko Novo izy.

## Jereo ikoa
Samland

Saikinosy iray any atsimo atsinanan'ny Ranomasina Baltika i **Samland**. Amin'ny maha-faritra andrefan'ny avaratr'i Prosia-Atsinanana azy, dia teo ambany fifehezan'ny Rosiana i Samland nanomboka tamin'ny 1945.

Ny tanàna lehibe indrindra dia i Königsberg (*Kaliningrad* taloha).
Afonso d'Albuquerque

**Afonso d'Albuquerque**, Duke voalohany tao Goa (teraka tamin'ny taona 1453 teo ho eo, maty tamin'ny 16 Desambra 1515), dia jeneraly, amiraly, mpitondra fanjakana ary conquistador portogey.

Niasa ho governoran'i India portogey izy nanomboka tamin'ny taona 1509 ka hatramin'ny 1515, izay nanitatra ny fitaoman'ny portogey nanerana ny Ranomasimbe Indiana ary nanorina laza ho mpitari-tafika mahery fo sy mahay.
Lucas Pavanato

**Lucas Pavanato de Oliveira** (teraka ny 12 Mey 1998 tao Sorocaba) dia mpanao politika breziliana sady olo-malaza amin'ny aterineto izay mpikambana ao amin'ny Antenimieran'ny Kaominina ao  nanomboka tamin'ny taona 2025.

Izy no kandidà be mpifidy indrindra tao amin'ny firenena tamin'ny fifidianana kaominaly tamin'ny taona 2024. 

Tamin'ny taona 2025, manana mpanaraka 2 tapitrisa ao amin'ny Instagram sy TikTok izy, ary mpanaraka 1 tapitrisa ao amin'ny YouTube. 

Kandida ho an'ny Antenimieran'i São Paulo izy tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022, ary lasa solony. Mpikambana ao amin'ny Antoko Liberaly izy nanomboka tamin'ny taona 2023.

## Vokatra fifidianana

## Jereo koa
Margaritaria decaryana

Ny ***Margaritaria decaryana*** dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Phyllanthaceae]],* izay tsy misy afa-tsy eto Madagasikara, nofaritan' i  Jacques Désiré Leandri. Izy io dia miavaka noho ny fananany voa misy hodiny mafy miaraka amin' ny vihim-boany boribory fisaka toy ny kapila. Hazobotry ny kirihitra any amin' ny ala maina na any amin' ny ala mando izy io, izay hita indrindra any andrefana sy atsimo-andrefan' i Madagasikara. Miavaka ity karazany ity noho ny raviny tsotra sy mifandimby ary ny felany feno, sy noho ny endriky ny voniny mifanaraka amin' ny an' ny vondrona *[[Margaritaria]]* amin' ny heviny tery. **Fatsikakalahy**, **hazomena** na **tsifolaboay** ny anarany amin' ny teny malagasy ary *Phyllanthus decaryanus* ny anarany ara-tsiansa teo aloha.

## Jereo koa

* *[[Margaritaria]]*

* *[[Phyllanthus]]*
Manuel I (Portugal)

**Manuel I** dia mpanjakan'i  sy Algarve, teraka ny 31 Mey 1469 ary maty ny 13 Desambra 1521 tao Lisboa

Izy no zandrin'i Infante Fernando, Duke of Viseu, zanaky ny Mpanjaka Duarte I sy ny vadiny, Infanta Beatriz avy any Portugal, zafikelin'ny Mpanjaka João I (Portugal) ary zanakavavin'i Infante João.

## Mpanjakan'i [[Portogaly]]

## Jereo koa
*Vasco da Gama
Elmina

I **Elmina** (amin'ny teny Fante: *Edina*) dia tanàna iray ary renivohitry ny Distrikan'i Komenda/Edina/Eguafo/Abirem any amin'ny morontsiraka atsimon'i Ghana ao amin'ny Faritra Afovoany.: 1  Eo amin'ny helodrano iray eo amin'ny Ranomasimbe Atlantika no misy azy, 12.2 km andrefan'ny Cape Coast.

Elmina no tanàna Eoropeana voalohany tany Afrika Andrefana ary manana mponina 33.576, tamin'ny taona 2013.

## Tantara
Ao Elmina ihany koa no misy ny Fort Coenraadsburg eo amin'ny St. Jago Hill, izay naorin'ny Portogey tamin'ny 1555 tamin'ny anarana hoe *Forte de Santiago*; nampiasaina ho an'ny varotra izy io.

Tamin'ny 1637, dia nobaboin'ny Holandey ary novaina anarana indray, rehefa avy nahazo ny lapa lehibe tao Elmina izy ireo. Amin'izao fotoana izao, ny indostrian'ny toekarena lehibe indrindra ao Elmina dia ny fanjonoana, ny famokarana sira ary ny fizahan-tany.

## Jereo koa
* Ghana
Wisteria

Ny ***Wisteria*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Faboideae]]*, ao amin' ny filaharana Fabales, teratany any Atsinanana Indrindra sy any Amerika Avaratra, izay ahitana karazana fito ka hatramin' ny sivy ekena. Zavamaniry mianika matanjaka sy manana ravina foronina fitambarana zana-pelana izy ireo, manintsan-dravina sy manana voniny mitovy endrika amin' ny lolo.

Ambolena ho haingo noho ny vondrom-boniny amin' ny lohataona sy ny vondron-raviny matevina ny sasany. Arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazany dia volomparasy na manga na fotsy ny voniny. Miovaova eo amin' ny 10 sm ka hatramin' ny 1 m mahery ny halavan' ny vondrom-boniny ho an' ny *Wisteria floribunda* var. *Macrobotrys*. Mamerovero ny karazany sasany. Teratany any Etazonia sy Sina ary Japana izy ireo. Misy poizina ny vihim-boany. Ny *Wisteria sinensis*, izay mety maniry tsara any Eorôpa Andrefana, no karazana malaza indrindra. Ny karazana hafa mahazatra dia *Wisteria floribunda*.

## Lisiry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny *Wisteria* araka ny *[[The Plant List]]* (2 Mey 2019):

* *Wisteria brachybotrys* Siebold & Zucc.
* *Wisteria brevidentata* Rehder
* *Wisteria floribunda* (Willd.) DC. 
* *Wisteria × formosa* Rehder 
* *Wisteria frutescens* (L.) Poir. 
* *Wisteria sinensis* (Sims) Sweet 
* *Wisteria venusta* Rehder & E.H. Wilson
* *Wisteria villosa* Rehder.

## Jereo koa

* *[[Glycine]]*
* *[[Pueraria]]*
* *[[Apios]]*
* *[[Neonotonia]]*
Pueraria

Ny ***Pueraria*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]* sy ao amin' ny filaharana Fabales, teratany any Atsinanana Indrindra. Ampiasaina ho solon' ny paraky (*Nicotiana tabacum*) izy ireo. Ambolena any amin' ny faritra niaviany ny *Pueraria montana* mba hahazoana ny fakany izay manome tavolo fanao sakafo. Zavamaniry miaika izay mety ho tena manafika ihany koa izy io.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]* (25 Novambra 2024):

* *Pueraria alopecuroides*
* *Pueraria bella*
* *Pueraria bouffordii*
* *Pueraria calycina*
* *Pueraria candollei*
** *Pueraria candollei* var. *candollei*
** *Pueraria candollei* var. *mirifica*
* *Pueraria edulis*
* *Pueraria grandiflora*
* *Pueraria imbricata*
* *Pueraria lacei*
* *[[Pueraria montana]]*
** ''Pueraria montana'' var. ''lobata''
** *Pueraria montana* var. *montana*
** *Pueraria montana* var. *thomsonii*
* *Pueraria omeiensis*
* *Pueraria pseudohirsuta*
* *Pueraria pulcherrima*
* *Pueraria sikkimensis*
* *Pueraria tuberosa*

Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[The Plant List]]* (30 Janoary 2014):

* *Pueraria alopecuroides* Craib
* *Pueraria bella* Prain
* *Pueraria bouffordii* H. Ohashi
* *Pueraria calycina* Franch.
* *Pueraria candollei* Benth.
* *Pueraria edulis* Pamp.
* *Pueraria garhwalensis* L.R.Dangwal & D.S.Rawat
* *Pueraria imbricata* Maesen
* *Pueraria lacei* Craib
* *Pueraria maclurei* (F.P. Metcalf) F.J. Herm.
* *Pueraria montana* (Lour.) Merr.
* *Pueraria peduncularis* (Benth.) Benth.
* *Pueraria phaseoloïdes* (Roxb.) Benth.
* *Pueraria pulcherrima* (Koord.) Koord.-Schum.
* *Pueraria sikkimensis* Prain
* *Pueraria stracheyi* Baker
* *Pueraria stricta* Kurz
* *Pueraria tuberosa* (Willd.) DC.
* *Pueraria wallichii* DC.
* *Pueraria xyzhuii* H. Ohashi & Iokawa

### Karazana misy eto Madagasikara
Ny karazana misy eto Madagasikara dia ny ''Pueraria montana'' var. ''lobata'' (na *Pueraria thunbergiana, Pueraria lobata, Pueraria hirsuta*), izay atao amin' ny teny malagasy hoe "kojoa".

## Jereo koa

* *[[Glycine]]*

* *[[Wisteria]]*
* *[[Apios]]*
* *[[Neonotonia]]*
Pueraria montana

Ny ***Pueraria montana*** dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, teratany any Azia Atsinanana sy Azia Atsimo-Atsinanana ary Azia Atsimo. Vahy mianika sady matanjaka ary miparitaka haingana amin' ny famolavolana rantsana lava eny amin' ny tany sy ny hantsana izy io. Afaka miorim-paka avy eo amin' ny tonona isampanany ireo taho ireo. Manana fahafahana hamorona faka lehibe maro, izay mitombo ka kasa vodiny feno tahirin-tsakafo ilainy sy rano, ny rafi-pakany.

Any amin' ny faritra niaviany no ambolena azy mba hahazoana ny fakany, izay loharanon-tavolo. Mety lasa zavamaniry manafika ny ovan-karazany atao hoe ''Pueraria montana'' var. ''lobata'', izay afaka mandrakotra tanteraka faritra midadasika amin' ny alàlan' ny fianihana amin' ny hazo rehetra eo ary misolo toerana ny zavamaniry tompon-toerana.

Tafiditra ao amin' ny taova ampiasaina amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana ny fakany lasa vodiny. Ao Sina dia heverina ho anisan' ny ahitra fototra 50 izy io. Ataon' ny olona sakafo ny voniny sy ny raviny ary ny fakany izay be tavolo sy prôteinina. Any Japana dia totoina ho koba manify ny fakany misy tavolo ka ampiasaina amin' ny fanamboarana karazana mofo mamy nentim-paharazana. Nampiasaina tany Sina mba hanamboarana taratasy ny tsiraka amin' ny tahony tanora.

## Jereo koa

* *[[Pueraria]]*
Pueraria montana var. lobata

Ny ***Pueraria montana'' var''. lobata*** dia ovan-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **kojoa**. Fantatra koa amin' ny anarana hoe ***Pueraria'' ''lobata*** sy ***Pueraria thunbergiana*** koa izy io.

## Jereo koa

* *[[Pueraria]]*
Apios

Ny ***Apios*** dia vondron-karazan-javamaniry mamelana ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, ao amin' ny filaharana Fabales, izay hita any Azia Atsinanana sy Amerika Avaratra. Ny karazana sasany ao amin' ny *Apios* dia ampiasaina amin' ny fitsaboana sy indrindraindrindra atao sakafo noho ny famokarana vodiny azo hanina sy indraindray pepany azo hanina.

## Lisitry ny karazana

Indreto ny karazana ao amin' ny *Apios*:

* *Apios americana* Medik. (= *Apios tuberosa* Moench)

* *Apios carnea* (Wall.) Benth. ex Baker
* *Apios chendezhaoana* (Y.K.Yang, L.H.Liu & J.K.Wu) B.Pan bis, X.L.Yu & F.Zhang
* *Apios delavayi* Franch.
** *Apios delavayi* var. *delavayi*
** *Apios delavayi* var. *gracillima* (Dunn) B.Pan bis

* *Apios fortunei* Maxim. (= *Glycine fortunei* (Maxim.) Norton)
* *Apios marcantha* Oliv. 
* *Apios priceana* B. L. Rob. (= *Glycine priceana* (B. L. Rob.) Britton)

## Jereo koa

* *[[Pueraria]]*

* *[[Glycine]]*

* *[[Wisteria]]*
* *[[Neonotonia]]*
Neonotonia

Ny ***Neonotonia*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Faboideae]]*, filaharana Fabales, teratany aty Afrika sy any Azia, izay ahitana karazana roa.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny *[[The Plant List]]* (7 Oktobra 2018):

* *Neonotonia verdcourtii* Isely
* *[[Neonotonia wightii]]* (Wight & Arn.) J.A.Lackey

## Jereo koa

* *[[Apios]]*

* *[[Pueraria]]*

* *[[Glycine]]*

* *[[Wisteria]]*
Monte Castelo (São Paulo)

I **Monte Castelo (São Paulo)** dia kaominina ao Brazila, ao amin'i  , ao amin'i  Presidente Prudente,  Dracena.

## Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia  233,54 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 4.222 (2022).

## Jereo koa
Minisitra

Ny **minisitra** dia olona iray voatendry hanatanteraka andraikitra amin'ny fanapahan-kevitra sy ny politika ao amin'ny governemanta. Ny minisitra dia tompon'andraikitra amin'ny fitantanana sy fanatanterahana ny politikan'ny governemanta amin'ny sehatra voafaritra, toy ny sehatry ny toekarena, ny fahasalamana, ny fanabeazana, ny raharaham-pirenena, sns.

Amin'ny ankapobeny, ny minisitra dia mitantana ministera, izay departemanta ao amin'ny governemanta izay miasa amin'ny famolavolana sy ny fanatanterahana politika manokana. Mety ho mpiara-miasa amin'ny governemanta ny minisitra, na solontenan'ny governemanta eo anivon'ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena.

## Asa sy andraikitra
Ny asa fototra entin'ny minisitra dia ny manatanteraka ny politika napetraky ny governemanta ao amin'ny sehatry ny ministera iandraketany. Amin'ny firenena maro, ny minisitra dia anisan'ny mpikambana ao amin'ny governemanta na ny cabinet, ary mitarika ny fivoriana na ny fanapahan-kevitra stratejika momba ireo politika.

Anisan'ny andraikitra sy asa manan-danja ho an'ny minisitra:

* Mitantana ministera: mitarika sy manara-maso ny fivoaran'ny asan'ny ministera.
* Mandray anjara amin'ny fanapahan-kevitra ara-politika: manampy amin'ny fanapahan-kevitra lehibe sy miara-miasa amin'ny governemanta amin'ny ankapobeny.
* Manam-pahaizana sy manampy amin'ny politika manokana: manam-pahaizana amin'ny sehatra resahiny, toy ny toekarena, fahasalamana, na fanabeazana.

## Fizarana sy karazana ministera
Ao amin'ny governemanta, ny minisitra dia mety hisahana ministera maro arakaraka ny firenena sy ny rafitra politika. Ohatra amin'ny ministera:

* Minisitry ny Toe-karena sy ny Vola
* Minisitry ny Raharaham-bahiny
* Minisitry ny Fahasalamana
* Minisitry ny Fanabeazana

## Fandaharana sy fanovàna
Amin'ny ankapobeny, ny minisitra dia voatendry amin'ny alàlan'ny filoham-pirenena na praiminisitra, arakaraka ny rafitra politika ao amin'ny firenena. Ny faharetan'ny asany dia mety hifandray amin'ny fahavitan'ny governemanta na ny fanovana ara-politika, toy ny fanovana kabinetra na fanampiana amin'ny fanatsarana politika.

## Fiovana sy fialàna
Ny minisitra dia mety hiala amin'ny andraikiny amin'ny antony samihafa: mety ho amin'ny alalan'ny fanovana kabinetra, fialana amin'ny asany, na ny fitsarana sy fandrosoana ara-politika izay mitaky fanovàna. Azo atao ihany koa ny fanesorana na fametrahana amin'ny toeran'ny minisitra iray, arakaraka ny rafitra sy ny toe-javatra ara-politika.
Kochi (Japana)

**Kochi (Japana)** dia tanàna ao amin'ny prefektioran'i Kochi ao Japana.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 335570 mponina tamin'ny taona 2017.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Japana
** Kochi (Japana)

## Tsiahy
Lalao Olimpikan'ny ririnina 2026

Hatao ny 6 ka hatramin'ny 22 febroary 2026 any Milan sy Cortina d'Ampezzo ny **Lalao Olaimpika Ririnina** faha-XXV. Manaraka ny Cortina d'Ampezzo tamin'ny 1956 sy Torino tamin'ny 2006, dia ho Lalao Ririnina fahatelo hatao any  ireo.

Sambany teo amin'ny tantaran'ny Lalao Olaimpika no hisy tanàna roa ho mpampiantrano ofisialy. Hatao any amin'ny toerana enina samihafa miparitaka manerana ny faritra italiana any amin'ny Alpes Atsinanana ny fifaninanana.

Hisolo tena an'i ny atleta roa:

## Mpandray anjara amin'ny Fanatanjahantena
### Ski Alpine
Eastern Cape

**Eastern Cape** na **Cape Atsinanana** (Afrikansa: Oos-Kaap) dia iray amin'ireo faritany sivy any . Bhisho no renivohiny, ary Port Elizabeth ) no tanànany lehibe indrindra. Noho ny toetr'andro mafana sy ny tanàna Victoriana dia toerana mahazatra ho an'ny mpizaha tany.

Ny faritany faharoa lehibe indrindra ao amin'ny firenena (amin'ny 168,966 km2) aorian'ny Northern Cape, dia niforona tamin'ny 1994 avy amin'ny tanindrazany Xhosa na bantustans any Transkei sy Ciskei, miaraka amin'ny ampahany atsinanan'ny Faritanin'i Cape.

## Tanàna

## Galerie

   Eastern cape near middledrift - rsa.jpg|Straße R63 bei Middledrift n
   Tyhumeriver valley, eastern cape - rsa.jpg|Tal des Tyhume Renirano 
   Aloe Ferox between Cofimvaba and Ngcobo.jpg|*(Aloe ferox)*
Adin'i Waterloo

Ny **Adin'i Waterloo**, izay natao tamin'ny 18 Jona 1815, no ady farany nataon'i Napoleon Bonaparte. 

Nitranga tokony ho 15 km atsimon'i Bruxelles (Belzika), akaikin'ny tanànan'i Waterloo, izay an'ny Fanjakan'i  Mitambatra tamin'izany fotoana izany ary any  ankehitriny. Amin'ny teny frantsay, antsoina hoe *Bataille de Waterloo* na, tsy dia fahita firy, ny *Bataille de Mont-Saint-Jean*; amin'ny teny neerlandey, *Slag bij Waterloo*. Indrindra any Alemaina, ity hetsika ity dia fantatra ihany koa amin'ny hoe *Adin'i Belle-Alliance*.  

Ny faharesen'ny Frantsay, notarihin'i Napoleon, tamin'ireo miaramila mpiara-dia teo ambany fitarihan'ny Jeneraly Britanika Wellington sy ny Marshal Blücher avy any , no namarana ny Zato Andron'i Napoleon ary, tamin'ny fialany farany tamin'ny 22 Jona 1815, dia nitarika ho amin'ny fiafaran'ny Empira Frantsay. Taorian'ity faharesen'ny tafika faharoa tanteraka tao anatin'ny fotoana fohy ity, dia niharan'ny fepetra fandriampahalemana henjana kokoa i  tao amin'ny Fifanarahana Faharoa tao Paris. Nentin'ny Britanika ho babo an'ady tany amin'ny nosy Atlantika any Santa Helena i Napoleon, ary maty tany izy tamin'ny 5 Mey 1821.

## Jereo koa
Saltos del Guairá

I **Saltos del Guairá** dia tanàna iray any  ary renivohitry ny departemantan'i Canindeyú. Eo amin'ny 200 km eo ho eo avaratr'i Ciudad del Este no misy azy. Mifanolo-bodirindrina amin'ny kaominina breziliana Guaíra (Paraná) izy, eo ampitan'ny Reniranon'i Paraná izay manamarika ny sisintany mampitohy an'i Paragoay sy Brezila.

## Jereo koa
* Paragoay
Onyx Lorenzoni

**Onyx Dornelles Lorenzoni** (teraka ny 3 Oktobra 1954 tao Porto Alegre) dia mpanao politika, mpandraharaha ary mpitsabo biby breziliana. Mpikambana ao amin'ny Antoko Liberaly (PL) izy, ary niasa ho solombavambahoaka federaly avy any  nandritra ny dimy fe-potoam-piasana. 

Taorian'ny fifidianana ankapobeny breziliana tamin'ny 2018, dia nanasa an'i Lorenzoni ho Lehiben'ny mpiasany ny filoha voafidy Jair Bolsonaro. Voatendry ho mpitarika ny ekipa tetezamita ihany koa izy.

Tamin'ny 2022, dia nirotsaka hofidiana ho governoran'i Rio Grande do Sul izy. Tamin'ny fifidianana governora tamin'ny 2022, dia nahazo ny laharana voalohany izy tamin'ny vato 37.5% tamin'ny fihodinana voalohany. Na izany aza, tsy voafidy tamin'ny fihodinana faharoa izy, nahazo vato 42.88%

## Antoko politika
*PL (1987–1997)
*DEM (1997–2022)
*PL (2022–ankehitriny)

## Jereo Koa
Laura Pausini

**Laura Alice Rossella Pausini** (teraka ny 16 Mey 1974 tao Faenza) dia mpihira pop italiana, olo-malaza amin'ny fahitalavitra, ary mpandresy ny loka Grammy.

Tamin'ny taona 2020, nahazo ny loka Golden Globe sy ny fanendrena Oscar izy noho ny hira "Io sì" (Farihy) avy amin'ny sarimihetsika *You Have Life*.

Tamin'ny 14 Mey 2022, niara-nampiantrano ny Fifaninanana Hira Eurovision 2022 tao Torino niaraka tamin'i Mika sy Alessandro Cattelan izy.

Nihira ny hiram-pirenena italiana izy nandritra ny lanonam-panokafana ny Lalao Olimpikan'ny ririnina 2026 tao amin'ny Kianja Giuseppe Meazza tao Milano tamin'ny 6 Febroary 2026.

## Jereo koa
Fidelis Justin Rabetsimandranto

RABETSIMANDRANTO fidelis justin dia teraka ny taona 1907 ary maty tamin'ny Aogositra 1966 , izy dia fantatry ny maro tami'ny solon'anarana hoe fidelis justin.
Ebenaceae

Ny ***Ebenaceae*** dia fianakavian-javamaniry roa ravin-tsimoka, ao amin' ny filaharana Ebenales (araka ny fanasokajiana klasika) na Ericales (araka ny fanasokajiana filôjenetika), ahitana karazana 500 mitsinjara amin' ny vondron-karazana roa ka hatramin' ny enina. Hazo na hazobotry izay hita indrindra any amin' ny faritra mafana ny karazana ao aminy, nefa ahitana karazana sasany koa ny any amin' ny faritra manana toetany antonony. Loharano lehibe ahazoana voankazo sy hazo izy ireo: ny hazomainty (karazana ao amin' ny *[[Diospyros]]*) ohatra.

Ambolena faritra manana toetany antonony ny *[[Diospyros kaki]]* mba hahazoana voany mivolomboasary atao hoe "kaky" izay mitovy habe amin' ny paiso, otazana amin' ny faran' ny fararano, vanim-potoana mahatonga ny raviny ho mena mahafinaritra. Karazana iray hafa mamokatra voany azo hanina koa ny *Diospyros virginiana*, fa ny voan' ny *Diospyros lotus* dia zara raha misy mihinana.

## Lisitry ny vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[National Center for Biotechnology Information]]* (*[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]*) (12 Nov. 2015):

* *[[Diospyros]]*
* *Euclea*
* *Lissocarpa*
* *[[Maba (zavamaniry)|Maba]]*
* *Royena*
* *[[Tetraclis]]*

## Jereo koa

* Hazomainty
Ebenales

Ny **Ebenales** dia filaharan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka. Ao amin' ny fanasokajiana APG II (2003) sy APG III (2009), izay nametraka ny fianakaviaa rehetra ao aminy ho ao amin' ny filaharana Ericales, dia tsy misy io flaharana io. Fa amin' ny fanasokajiana klasikan' i Cronquist (1981) kosa dia misy fianakaviana 5 izy io.

## Lisitry ny fianakaviana

Indreto ny lisitry ny fianakaviana ao amin' ny filaharana Ebenales:
* *[[Ebenaceae]]* 
* *Lissocarpaceae*
* *Sapotaceae*
* *Styracaceae*
* *Symplocaceae*

## Jereo koa

* Ericales
Dicoma

Ny ***Dicoma*** dia vondron-karazana zavamaniry maamony ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*, ao amin' ny filaharana Asterales. Teratany aty Afrika sy any Atsinanana Afovoany izy io.

## Lisitry ny karazana
Tamin' ny Avrily 2023, ny Plants of the World Online dia nanaiky ireto karazana manaraka ireto:

* *Dicoma aethiopica* S.Ortiz & Rodr.Oubiña
* *Dicoma alemannii-mazzocchii* Chiov.
* *Dicoma anomala* Sond.
* *Dicoma antunesii* O.Hoffm.
* *Dicoma bangueolensis* Buscal. & Muschl.
* *Dicoma capensis* Less.
* *Dicoma chatanensis* N.Kilian
* *Dicoma cuneneensis* Wild
* *Dicoma dinteri* S.Moore
* *Dicoma elegans* Welw. ex O.Hoffm.
* *Dicoma foliosa* O.Hoffm.
* *Dicoma fruticosa* Compton
* *Dicoma galpinii* F.C.Wilson
* *Dicoma gillettii* Rodr.Oubiña & S.Ortiz
* *Dicoma hindiana* S.Ortiz & Rodr.Oubiña
* *[[Dicoma incana]]* (Baker) O.Hoffm. -- peha
* *Dicoma kurumanii* S.Ortiz & Netnou
* *Dicoma macrocephala* DC.
* *Dicoma montana* Schweick.
* *Dicoma nachtigalii* O.Hoffm.
* *Dicoma niccolifera* Wild
* *Dicoma obconica* S.Ortiz
* *Dicoma paivae* S.Ortiz & Rodr.Oubiña
* *Dicoma picta* Druce
* *Dicoma popeana* S.Ortiz & Rodr.Oubiña
* *Dicoma prostrata* Schweick.
* *Dicoma schimperi* (DC.) Baill. ex O.Hoffm.
* *Dicoma schinzii* O.Hoffm.
* *Dicoma scoparia* Rodr.Oubiña & S.Ortiz
* *Dicoma somalense* S.Moore
* *Dicoma squarrosa* Wild
* *Dicoma swazilandica* S.Ortiz, Rodr.Oubiña & Pulgar
* *Dicoma thuliniana* S.Ortiz, Rodr.Oubiña & Mesfin
* *[[Dicoma tomentosa]]* Cass. -- peha

## Jereo koa

* Peha
* *[[Cloiselia]]*
Apodytes

Ny ***Apodytes*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Metteniusaceae]]*, ao amin' ny filaharana Metteniusales. Izy io taloha dia tsy azo antoka ny fametrahana azy anaty fianakaviana na napetraka tao amin' ny fianakaviana *[[Icacinaceae]]*. Ahitana karazana hazo maitso ravina lalandava misa 8, avy any avaratra-atsinanana amin' i Aostralia, any Nouvelle-Calédonie, aty Afrika ary any Azia. Nohavaozina: avy amin' ny 3 mankamin' ny 8 ny isan' ny karazana, araka ny *[[The Plant List]]*.

Ny karazana rehetra dia manana raviny tsotra, malama, mafy ary sampana be dia be misy voniny fotsy madinika miaraka amin' ny felany miolikolika sy lahimbony mibaribary. Kely sy be nofony amin' ny ilany iray ny voany.

Ambolena noho ny voniny fotsy sy ny voany mena sy mainty, ary koa ny alokaloka omeny, ny fanaovana fefy aminy, ny karazana afrikana (*Apodytes dimidiata*). Any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika koa dia ambolena izy io ho haingo sy hahazoana hazo fanamboaran-javatra, ary ampiasaina hampivoahana ny katsentsitra an-tsinay ny hodiny.

## Lisitry ny karazana

Nahitana karazana 3 ihany ny fanasokajiana tany am-boalohany, saingy vao haingana dia nohavaozina ilay vondron-karazana ka ahitana karazana 8.

* *Apodytes abbottii* Potg. & A.E.van Wyk
* *Apodytes bebile* Labat, R.Rabev. & El-Achkar
* *Apodytes brachystylis* F.Muell.
* *Apodytes clusiifolia* (Baill.) Villiers
* *[[Apodytes dimidiata]]* E.Mey. ex Arn. -- hazomainty, hazomaitso, mampiary, pitsikahitra, votrandambo
* *Apodytes geldenhuysii* A.E.van Wyk & Potgieter
* *Apodytes grandifolia* (Miers) Benth. & Hook.f. ex B.D.Jacks.
* *[[Apodytes thouvenotii]]* Danguy -- sirambengy

## Jereo koa

* Hazomainty
Cloiselia

Ny ***Cloiselia*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny foko *Dicomeae* ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*, ao amin' ny filaharana Asterales. Teratany eto Madagasikara izy io.

## Lisitry ny karazana

* *[[Cloiselia carbonaria]]* S.Moore -- hazomainty, varimamona
* *Cloiselia humbertii* S.Ortiz
* *Cloiselia madagascariensis* S.Ortiz
* *Cloiselia oleifolia* (Humbert) S.Ortiz

## Jereo koa

* Hazomainty
* *[[Dicoma]]*
Pittosporum

Ny ***Pittosporum*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Pittosporaceae]]*, misy karazany 200 eo ho eo, ka ny 45 amin' ireo dia tsy fahita afa-tsy any Nouvelle-Calédonie. Ity vondron-karazany ity dia hazo na hazobotry manana haavo 2 ka hatramin' ny 30 m. Ny karazana sasany (toy ny *Pittosporum tobira* sy *Pittosporum tenuifolium*) dia ambolena ho haingo. Mamoaka fofon-tantely sy lavanila indraindray ny vonin' ireo zavamaniry ireo.

## Karazana

### Karazana notsongaina

Indreto misy karazana notsongaina, amin' ireo izay misy eto Madagasikara. Matetika ny anaran' izy ireo no ahitana ny teny hoe "ambovitsika" na "hambovitsika", "fantsikala" na "fatsikala", "hazombary" (na "hazombari-"), "maimboloha" na "memboloha" na "mantsiloha", "maimbovitsika" na "membovitsika".

* *[[Pittosporum ambrense]]* Cufod. -- fandoabola
* *[[Pittosporum macrosepalum]]* Cufod. -- ambovitsika
* *[[Pittosporum oblongifolium]]* C.H. Wright  -- hazombarorana
* *[[Pittosporum ochrosiifolium]]* Bojer (tafiditra ao ny *Pittosporum pachylobum* Tul.) -- amborantsaha, amborasaha, ambovitsika, ampale, ampaly, fantsikala, faraimpa, fatsikala, hambovitsika, hazombary, hazombavy, hazombony, longotra, maimboloha, masakatsara, tsimasakatsara
** *Pittosporum ochrosiifolium* var. *madagascariense* (Danguy) Cufod. (na *Pittosporum madagascariense* Danguy) -- fotsimavo.
* *[[Pittosporum pachyphyllum]]* Baker -- ambovitsika, fotsimavo, mavoravina, voafiatonana, voantsilamena, zemby
* *[[Pittosporum polyspermum]]* Tul. -- fantsikala, hazombarimadinidravina, hazombary, maimbovitsika, maimbovitsikala, membovitsika, mongiberavina, mongy, nantofotsy, sanganakoholahy
* *[[Pittosporum salicifolium]]* Danguy -- ambovitsikalavaravina
* *[[Pittosporum senacia]]* Putt. -- ambovitsika, maimbovitsika
** *Pittosporum senacia* var. *pervillei* -- maimbovitsika, menavongena
* *[[Pittosporum verticillatum]]* Bojer -- ambovitsika, ampody, fandoabola, fangora, fantsikala, hambovitsika, hazombary, maimboloha, maimbovitsika, mantsiloha, masakatsara, memboloha
** *Pittosporum verticillatum* subsp. *pangalanense* -- hazomalany, hazombarorana, takantsy
** *Pittosporum verticillatum* subsp. *pangalanense* -- fangoraberavina
* *[[Pittosporum viridiflorum]]* Sims -- ambovitsika, hazoambo, hazomamy, hazombimainty, maimboloha, maimbolohatsilikasy, maimbovitsika, savonihazoberavina, vavaloza

## Jereo koa

* Amborasaha 
* Ambovitsika
* Ampody
* Faraimpa
* Hazoambo
* Hazomalany
* Hazomamy
* Hazombary
* Hazombavy
* Longotra
* Maimbovitsika
* Mavoravina
* Mongy
* Sanganakoholahy
* Vavaloza
Jorge Sampaio

**Jorge Fernando Branco de Sampaio** dia teraka ny 18 Septambra 1939 tao Lisboa, São Sebastião da Pedreira ary maty ny 10 Septambra 2021, dia mpanao politika portogey izay filohan'ny  teo anelanelan'ny 9 martsa 1996 sy 9 martsa 2006.

## Filohan'i Portogaly
António José Seguro

**António José Martins Seguro** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Pôrtogaly teraka ny 11 Martsa 1962 tao Penamacor.

Mpikambana ao amin'ny Antoko Sosialista (PS) izy ary voafidy ho Filohan'ny Repoblika  tamin'ny 2026.

## Filohan'i Portogaly
Savia (zavamaniry)

Ny ***Savia*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Phyllanthaceae]]*, ao amin' ny filaharabna Malpighiales, izay nofaritana voalohany ho vondron-karazana tamin' ny tana 1806. Teratany any Antilia, any Florida Keys, any Meksika, any Venezoela, any Brezila ary any Paragoay izy io.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana araka ny World Checklist of Selected Plant Families:

* *Savia dictyocarpa* Müll.Arg.
* *Savia sessiliflora* (Sw.) Willd.

### Karazana tafiditra ao ataloha
Indreto ny karazana tao taloha nefa nafindra ao amin' ireto vondron-karazana ireto: *[[Actephila]], [[Gonatogyne]], [[Heterosavia]], [[Phyllanthopsis]], [[Pseudophyllanthus]]* ary *[[Wielandia]].*

*Actephila*

* *S. zeylanica → Actephila excelsa*
* *S. actephila → Actephila excelsa var. javanica*
*Gonatogyne*
* *S. brasiliensis → Gonatogyne brasiliensis*
*Heterosavia*
* *S. apiculata,* *S. bahamensis,* *S. clusiifolia,* *S. perlucens → Heterosavia bahamensis*
* *S. erythroxyloides → Heterosavia erythroxyloides*
* *S. impressa,* *S. laurifolia,* *S. longipes,* *S. membranacea → Heterosavia laurifolia*
* *S. maculata,* *S. cuneifolia → Heterosavia maculata*
* *S. clementis → Heterosavia maculata var. clementis*
*Phyllanthopsis*
* *S. arida → Phyllanthopsis arida*
* *S. phyllanthoides → Phyllanthopsis phyllanthoides*
*Pseudophyllanthus*
* *S. ovalis → Pseudophyllanthus ovalis*

*Wielandia*

* *S. bemarensis → Wielandia bemarensis*
* *S. bojeriana,* *S. revoluta → [[Wielandia bojeriana]]* *--*  hazomainty
* *S. danguyana → [[Wielandia danguyana]]* --  fanjavala
* *S. elegans → Wielandia elegans*
* *S. fadenii → Wielandia fadenii*
* *S. laureola → [[Wielandia laureola]]* -- fanamorano
* *S. hildebrandtii,* *S. maroando,* *S. mimosoides → Wielandia mimosoides*
* *S. decaryi,* *S. oblongifolia → Wielandia oblongifolia*
* *S. andringitrana,* *S. platyrachis,* *S. pulchella → [[Wielandia platyrachis]]* -- karepoka
* *S. ranavalonae → [[Wielandia ranavalonae]]*

### Karazana malagasy tafiditra tao taloha

* *Savia bojeriana* → *[[Wielandia bojeriana]]* *--*  hazomainty

* *Savia danguyana* → *[[Wielandia danguyana]]*
* *Savia laureola* → *[[Wielandia laureola]]* -- fanamorano
* *Savia maroando* → *[[Wielandia mimosoides]]*
* *Savia ranavalonae* *→ [[Wielandia ranavalonae]]* 
* *Savia elegans* *→ [[Wielandia elegans]]*

* *Savia platyrachis* →  *[[Wielandia platyrachis]]* -- karepoka

## Jereo koa

* *[[Actephila]]*
* *[[Gonatogyne]]*
* *[[Heterosavia]]*
* *[[Phyllanthopsis]]*
* *[[Pseudophyllanthus]]*
* *[[Wielandia]]*
Ambavia

Ny ***Ambavia*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Annonaceae]]*, ao amin' ny filaharana  Magnoliales. Tsy hita afa-tsy eto Madagasikara ny karazana ao aminy.

## Lisitry ny karazana
Tamin' ny Janoary 2025, ny *[[Plants of the World Online]]* dia manaiky ireto karazana 2 manaraka ireto:

* *Ambavia capuronii* (Cavaco & Keraudren) Le Thomas -- ambavy
* *Ambavia gerrardi* (Baill.) Le Thomas

## Jereo koa

* Ambavy (zavamaniry)
Patricia Kombo

Patricia Kombo dia tanora mpikatroka amin'ny fiarovana ny tontolo iainana eto Kenya. Malaza izy noho ny fandraisany anjara amin'ny fandaharan'asa fametrahana hazo ao anatin'ny fanentanana tsy mitady tombombarotra Pa tree. Ny fanentanana dia nametraka hazo mihoatra ny 10 000 tamin'ny taona 2020. Noho ity asa ity, Kombo dia nofidina ho mahery fo amin'ny tany ao amin'ny fifanarahana momba ny Firenena Mikambana ho an'ny ady amin'ny fahalmainan'nytany.

## Tantaram-piainana
Teraka tao Mbooni faritr'i Makuen i Patricia Kombo.

## Fianarana
Nianatra momba ny asa fanaovan-gazety tao amin'ny Oniversiten'ny Moi izy;Tamin'ny taona 2022, izy dia nanamby ny mpitarika manerantany nandritra ny fivoriana fanokafana ny kaonferansa momba ny antoko ao amin'ny fifanekena ho an'ny Firenena Mikambana momba ny ady amin'ny fahamainan'ny tany Côte d'Ivoire.

## Loharano

## Rohy ivelany
Fenerivia

Ny ***Fenerivia*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Annonaceae]]*, ao amin' ny filaharana Magnoliales, izay ahitana karazana tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Ireo karazana ireo dia tao amin' ny vondron-karazana *[[Polyalthia]]* teo aloha. Ny anaran' izy ireo amin' ny teny malagasy dia matetika "ambavy", "hombavy", "mbavy", "ombavy",     "robavy" ary "rombavy".

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny *Fenerivia*:

* *Fenerivia angustielliptica* (G.E. Schatz & Le Thomas) R.M.K. Saunders
* *Fenerivia capuronii* (Cavaco & Keraudren) R.M.K. Saunders  — maitsoririnina, robary
* *Fenerivia chapelieri* (Baill.) R.M.K. Saunders — hombavy
* *Fenerivia emarginata* (Diels) R.M.K. Saunders — ambavy, hombavy, ombavy
* *Fenerivia ghesquiereana* (Cavaco & Keraudren) R.M.K. Saunders  — ambavy, hombavy, ombavy
* *Fenerivia heteropetala* Diels 
* *Fenerivia humbertii* (Cavaco & Keraudren) R.M.K. Saunders
* *Fenerivia madagascariensis* (Cavaco & Keraudren) R.M.K. Saunders  — robavy
* *Fenerivia oligosperma* (Danguy) R.M.K.Saunders — ambavy, hazomby, rombavy
* *Fenerivia richardiana* (Baill.) R.M.K. Saunders — ambavy, mbavy.

## Jereo koa

* *[[Polyalthia]]*
* *[[Ambavia]]*
Erythroxylaceae

Ny ***Erythroxylaceae*** dia fianakaviana zavamaniry mamony ao amin' ny filaharana Linales (araka ny fanasokajiana klasika) na Malpighiales (araka ny fanasokajiana filôjenetika), ahitana karazana 250 eo ho eo mizara amin' ny vondron-karazana 4. Izy ireo dia hazo na hazobotry any amin' ny faritra trôpikaly mankany amin' ny faritra antonony. Ao amin' ity fianakaviana ity dia resahina ny *[[Kôka (zavamaniry)|Erythroxylum coca]]* Lam. sy ny *Erythroxylum novogranatense* (Morris) Hieron), hazobotry teratany any Amerika Atsimo, izay ny raviny dia efa notsakotsakoin' ny mponina tao an-toerana nandritra ny an' arivony taona maro ary, nanomboka tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19, dia vokarina an-tsokosoko amin' ny ambaratonga lehibe mba hahazoana mamokatra kôkainina amin' ny fomba tsy ara-dalàna.

## Lisitry ny vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (23 Mey 2010) sy ny *[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]* (23 Mey 2010) ary ny *[[DELTA Angio]]* (23 Mey 2010) :

* *[[Aneulophus]]* Benth.
* *[[Erythroxylum]]* P.Browne
* *[[Nectaropetalum]]* Engl.
* *[[Pinacopodium]]* Exell & Mendonca

## Jereo koa
Metteniusaceae

Ny ***Metteniusaceae*** dia fianakaviana kely misy zavamaniry mamony roa ravin-tsimoka, izay hany fianakaviana ao amin' ny filaharana **Metteniusales.** Hazo na hazobotry na vahy maitso lalandava avy any amin' ny faritra mafana any Amerika Afovoany sy avaratra-andrefana amin' i Amerika Atsimo izy ireo. Ity fianakaviana ity dia voafetra ho an' ny *[[Metteniusa]]* ihany teo aloha. Araka ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* [18 Febroary 2008], dia misy karazana 7 ao amin' ny vondron-karazana *Metteniusa* izy io. Taty aoriana dia nitarina miaraka amin' ny karazana maromaro izay napetraka taloha tao amin' ny *Icacinaceae* izay pôlifiketika be dia be izy io. Tafiditra ao anatin' izany ny vondron-karazana 10 na14 (arakany *[[Global Biodiversity Information Facility|GBIF]]* (04 Marsa 2022)) hatramin' ny 24 (*[[Tropicos]]* (04 Marsa 2022)) ahitana karazana 50, izay anisan' ny fianakaviana *[[Icacinaceae]]* taloha ny ankamaroany.

## Lisitry ny vondron-karazana
Indreto ny lisitry ny vondron-karazana araka ny fivoaran' ny fanasokajiana.

*Araka ny [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]* (2 Jolay 2010):

* *[[Metteniusa]]*
Araka ny  *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (Jona 2016):
* *[[Apodytes]]* -
* *Calatola* -
* *Dendrobangia* -
* *Emmotum* -
* *[[Metteniusa]]* -
* *Oecopetalum* -
* *Ottoschulzia* -
* *Pittosporopsis*
* *Platea* -
* *Poraqueiba* -
* *Rhaphiostylis* -

Araka ny *[[Global Biodiversity Information Facility|GBIF]]* (04 Marsa 2022):

* *Apodytes* E.Mey. ex Arn.
* *Apodytes* E.Mey. ex Bernh.
* *Calatola* Standl.
* *Calatoloides* E.W.Berry, 1922
* *Dendrobangia* Rusby
* *Emmotum* Desv.
* *Emmotum* Desv. ex Ham.
* *[[Metteniusa]]* Karst.
* *Oecopetalum* Greenm. & C.H.Thomps.
* *Ottoschulzia* Urb.
* *Pittosporopsis* Craib
* *Platea* Blume
* *Poraqueiba* Aubl. 
* *Rhaphiostylis* Planch. ex Benth.

Araka ny *[[Tropicos]]* (04 mars 2022) :

* *Anisomallon* Baill., 1874
* *Apodytes* E. Mey. ex Arn., 1840
* *Asterolepidion* Ducke, 1922
* *Aveledoa* Pittier, 1925
* *Barreria* Scop., 1777
* *Calatola* Standl., 1923
* *Chelonecarya* Pierre, 1896
* *Clavapetalum* Pulle, 1912
* *Dendrobangia* Rusby, 1896
* *Emmotum* Desv. ex Ham., 1825
* *Hemilobium* Welw., 1862
* *Jobalboa* Chiov., 1935
* *Meisteria* Scop. ex J.F. Gmel., 1791
* *[[Metteniusa]]* H. Karst., 1860
* *Metteniusia* Post & Kuntze, 1903
* *Oecopetalum* Greenm. & C.H. Thomps., 1914 [1915]
* *Ottoschulzia* Urb., 1912
* *Pittosporopsis* Craib, 1911
* *Platea* Blume, 1825 [1826]
* *Platystigma* R. Br. ex Hook. f., 1887
* *Pogopetalum* Benth., 1841
* *Poraqueiba* Aubl., 1775
* *Rhaphiostylis* Planch. ex Benth., 1849
* *Schnizleinia* Mart. ex Engl., 1872

## Jereo koa
Margaritaria

Ny ***Margaritaria*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Phyllanthaceae]]* (*[[Euphorbiaceae]]* taloha), ao amin' ny filaharana  Malpighiales. Io no vondrona karazana hita manerana ny faritra trôpikaly rehetra kely indrindra ao amin' io fianakaviana io. Miely patrana any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly any Azia, aty Afrika, any Aostralia, any Amerika Avaratra sy Amerika Atsimo, ary any amin' ny nosy ôseaniana isan-karazany. Misy karazana sasany tao amin' ny vondron-karazana *[[Phyllanthus]]* teo aloha.

## Liaitry ny karazana

* *[[Margaritaria anomala]]* - Aldabra, Kômôro, Madagasikara, Maorisy
* *Margaritaria cyanosperma* - Srilanka
* *[[Margaritaria decaryana]]* - Madagasikara (atsimo)
* *Margaritaria discoidea* - Afrika atsimon' i Sahara
* *Margaritaria dubium-traceyi* - Queensland avaratra (Aostralia)
* *[[Margaritaria hispidula]]* - Madagasikara (atsimo-andrefana)
* *Margaritaria hotteana* - Hispaniola
* *Margaritaria indica* - Azia Atsimo-Atsinanana, Sina atsimo, India, Srilanka, Ginea Vaovao, Queensland (Aostralia)
* *Margaritaria luzoniensis* - Luzon (Filipina)
* *Margaritaria nobilis* - Meksika, Amerika Afovoany, Amerika Atsimo, Karaiba
* *[[Margaritaria rhomboidalis]]* - Madagasikara
* *Margaritaria scandens* - Bahamasy, Kioba
* *Margaritaria tetracocca* - Kioba, Haity

### Karazana nafindra avy ao amin' ny ''Phyllanthus''

* *Margaritaria anomala* (Baill.) Fosberg ← *Phyllanthus anomalus* (Baill.) Müll.Arg.
* *[[Margaritaria decaryana]]*  ← *Phyllanthus decaryanus* Leandri
* *Margaritaria discoidea* (Baill.) G.L.Webster ← *Phyllanthus discoideus* (Baill.) Müll.Arg.
* *Margaritaria hotteana*  ← *Phyllanthus hotteanus* Urb. & Ekman
* *Margaritaria indica* (Dalzell) Airy Shaw  ← *Phyllanthus indicus* (Dalzell) Müll.Arg.
* *Margaritaria luzoniensis* (Merr.) Airy Shaw ← *Phyllanthus luzoniensis* Merr.
* *Margaritaria nobilis* L.f. ← *Phyllanthus nobilis* (L.f.) Müll.Arg.
* *[[Margaritaria rhomboidalis]]* (Baill.) G.L.Webster ← *Phyllanthus rhomboidalis*
* *Margaritaria scandens* ← *Phyllanthus scandens*
* *Margaritaria tetracocca* ← *Phyllanthus tetracoccus*

Ireto ny karazana malagasy nafindra ao amin' ny *Margaritaria*:

* *Phyllanthus decaryanus* Leandri → *[[Margaritaria decaryana]]* (Leandri) G.L.Webster -- fatsikakalahy, hazomena, tsifolaboay
* *Phyllanthus erythroxyloides* Baill. → ''Margaritaria'' ''anomala'' (Baill.) G.L.Webster -- fangora, karepa, karepadahy, karepedahy, karepidahiantitra, karepoka, koropoka, malaintay, sofindambo, taolakena
* *Phyllanthus rhomboidalis* Baill. → *[[Margaritaria rhomboidalis]]* (Baill.) G.L.Webster --  berafitse, karepoka

## Jereo koa

* *[[Phyllanthus]]*
Guilherme Gonçalves

**Guilherme Andrew Gonçalves da Silva** (teraka ny 10 Aogositra 1991 tao São Paulo) dia mpanangona fako izy ary mpanao politika  Breziliana sy ben'ny tanàna Ourinhos.

Nahazo laza iraisam-pirenena izy satria nanadino ny Karnavaly ary nanome kiraro ho an'ireo mpianatra tao an-tanànany. 

Anisan'ny antoko Podemos izy.

## Jereo koa