Kakaô (zavamaniry)

Ny **kakaô**, na **hazo kakaô**, dia hazo maitso kely, 4 hatramin' ny 8 m ny halavany, ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]*, araka ny fanasokajiana filôjenetika, na ao amin' ny fianakaviana *[[Sterculiaceae]]* araka ny fanasokajiana klasika. ***Theobroma cacao*** ny anarany ara-tsiansa. Manome voany azo hanina izay manana tsirony samihafa arakaraky ny ovan-karazany izy io, voa izay anamboarana ilay zava-pihinana atao hoe kakaô ihany koa, vokatra fototra ilana amin' ny fanamboarana sôkôla.

Ampiasaina amin' ny fanaovana ranon-kakaô, ventin-kakaô, koban-kakaô ary sôkôlà ny voan-kakaô. Na dia teratany any amin' ny tany trôpikaly any Amerika aza ilay hazo, dia i Kôtidivoara no mpamokatra kakaô betsaka indrindra tamin' ny taona 2022.

## Fiforonan-teny
Avy amin' ny teny nahoatla hoe "*kakahuatl*" (na "*cacahuatl*") ny teny hoe "kakaô". Noforonina avy amin' ny teny grika θεός / *theós* ("andriamanitra") sy βρῶμα / *brỗma* ("sakafo", "hanina"), izay hoe "sakafon' ny andriamanitra" ny anarana hoe *Theobroma*. Namariparitra ny hazo kakaô tamin' ny anarana hoe *Theobroma caca*o tao amin' ny *Species plantarum* tamin' ny 1753 i Carl von Linné.

## Famariparitana

### Vatana sy rantsana

Hazo madinika manana ravina maitso mandavan-taona ny kakaô, somary iva sy mivelatra amin' ny ankapobeny raha eny amin' ny toerana ambolena azy, mahatratra 4 ka hatramin' ny 8 m ny haavony, saingy mety hihoatra ny 12 ka hatramin' ny 15 m raha any anaty ala. Misy hodiny volontany na volondavenona, izay somary misy vakivaky rehefa mihantitra, ny vatany somary mahitsy sy mahia.

### Ravina
Mifandimby sy tsotra ary feno ny raviny misy tangozany miavaka izay mety manana halava 15 hatramin' ny 30 sm, indraindray mety mihoatra raha eny amin' ny zavamaniry tanora. Manana endrika salavalava, misy tendrony lava maranitra sy fanambaniny somary boribory ny felan-dravina. Manify, henjana, malama ary manjelanjelatra ny vohon-dravina ambony, fa mazava kokoa ny ao ambany. Matetika ny ravina tanora dia manopy mena na mivolom-barahina alohan' ny hivadika maitso, tranga mifandray amin' ny fisian' ny antôsianinina izany.

### Vony

Mipoitra mivantana avy eo amin' ny vatana sy ny sampana lehibe amin' ny hazo kakaô ny voniny kely, manana savaivo 1 ka hatramin' ny 2 sm. Fitambarana ravimbony dimy misaraka, amin' ny ankapobeny mavokely na fotsy, ny vondron-dravimbony. Misy felambony lavalava dimy, matetika miloko fotsy manopy mavo, mavo na mavokely, samy manana ny kambiny toa satroka, ny vondrom-pelambony. Ahitana lahimbony lonaka sy sarin-dahimbony ny manodidina ny fihary atodinaina (vavimbony) misy kitranitrano dimy. Ny bibikely manana elatra no miantoka famindrana vovobony.

### Voa

Be nofony ny voan' ny kakaô izay miendrika atody na somary lavalava, manana halava matetika mirefy 15 hatramin' ny 25 sm. Malambolambo na somary marokoroko ny hodiny arakaraka ny ovan-karazany, ary mivoatra avy amin' ny maitso mankamin' ny mavo, volomboasary, na mena ny lokony rehefa masaka. Matevina sady henjana ny hodiny ivelany. Misy vihim-boa 20 ka hatramin' ny 60 milahatra amin' andalana dimy manaraka ny andavany ny ao anatiny. Ireo vihim-boa ireo dia saroman' ny nofony madity fotsifotsy sady mamy, izay ilaina amin' ny fanotrehana aorian' ny fiotazana azy.

## Fanasokajiana

### Fanasokajiana ivelany
Ny anarana ara-tsiansan' ny kakaô dia *Theobroma cacao*.  Iray amin' ny karazana 26 ao amin' ny vondron-karazana *[[Theobroma]]* izy io, ao amin' ny fianakaviana *[[Sterculiaceae]]*, araka ny fanasokajiana klasika, na ao amin' ny fianakaviana *[[Malvaceae]]*, araka ny fanasokajiana filôjenetika, ao amin' ny filaharana Malvales.

### Anarana ara-tsiansa
Niantso ny hazo kakaô hoe *Cacao* i Charles de l'Écluse sy i Joseph Pitton de Tournefort. Nolavin' i Linné anefa izany fampiasana "anarana baribariana" izany hanondroana ny vondron-karazan-javamaniry misy azy io, ka noforoniny ny anarana hoe *Theobroma*, izay midika hoe "sakafon' andriamanitra" amin' ny teny grika. Indreto ny anarana ara-tsiansa niantsoana ny kakaô:

* *Cacao mina* Gaertn.
* *Cacao minus* Gaertn.
* *Cacao sativa* Aubl.
* *Cacao theobroma* Tussac
* *Theobroma cacao* f. *leiocarpum* (Bernoulli) Ducke
* *Theobroma cacao* subsp. *leiocarpum* (Bernoulli) Cuatrec.
* *Theobroma cacao* var. *leiocarpum* (Bernoulli) Cif.
* *Theobroma cacao* subsp. *sativa* (Aubl.) León
* *Theobroma cacao* var. *typica* Cif.
* *Theobroma caribaea* Sweet
* *Theobroma integerrima* Stokes
* *Theobroma kalagua* De Wild.
* *Theobroma leiocarpum* Bernoulli
* *Theobroma pentagonum* Bernoulli
* *Theobroma saltzmanniana* Bernoulli
* *Theobroma sapidum* Pittier
* *Theobroma sativa* (Aubl.) Lign. & Le Bey
* *Theobroma sativa* var. leucosperma A. Chev.
* *Theobroma sativa* var. melanosperma A. Chev.
* *Theobroma sativum* (Aubl.) Lign. & Bey

### Zana-karazana sy ovan-karazana
Ny *[[Integrated Taxonomic Information System]]* (ITIS) dia mitanisa karazana roa, nefa tsy milaza azy ireo ho izy rehetra:

* *Theobroma cacao* subsp. *cacao*
* *Theobroma cacao* subsp. *sphaerocarpum*

Tamin' ny taona 2008 dia nanolotra fanasokajiana vaovao mifototra amin' ny rafitr' endrika sy ny jeôgrafia ary ny jenôma ny mpikaroka: vondrona 10 no nomena anarana araka ny fiaviany ara-jeôgrafia na ny anaran' ny anaran' ny ovan-karazana nentim-paharazana. Ireto ireo vondrona ireo: Amelonado, Criollo, Nacional, Contamana, Curaray, Cacao guiana, Iquitos, Marañon, Nanay, ary Purús.

## Fampiasana

### Fitsaboana nentim-paharazana
Ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana isan-karazany, indrindraindrindra ao amin' ny any Amerika Latina, any Karaiba, aty Afrika, ary any amin' ny Amerindiana ny taova rehetra ao amin' ny hazo kakaô.

#### Ravina kakaô

Ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana afrikana sy amerikana ny ravin' ny *Theobroma cacao*. Tanehina hosotroina na ampetaka amin' ny vatana ny raviny mba hitsaboana ny fanaviana, ny tazomoka, ny fivalanana, ny rohana (noho ny asidra zantianika ao aminy), ny ratra, ary ny aretin-koditra sasany, ny harerahan-tsaina, ny olatra navelan' ny habokana. Manome tanjaka ny fo na ny voa ary mamonoana ny ny katsentsitra an-tsinay ny ravin' ny kakaô. 

#### Hoditra kakaô
Ampiasaina amin' ny fitsaboana aretina isan-karazany ny hoditry ny *Theobroma cacao*, anisan' izany ny aretim-pivalanana sy ny fanaintainan' ny kibo, noho ny fananany akora handatra. Ampiasaina ihany koa izy io ho fampihenana ny fanaviana ary apetaka amin' ny vaivonto na fery amin' ny hoditra mba hanasitranana izany. Ny hoditry ny kakaô dia itsaboana ny areti-nify, ny kitrotro, ny tazomoka, ary ny aretina mamaivay isan-karazany.

#### Vony

Azo alona tsy maharitra amin' ny rano mafana ny vonin' ny kakaô mba hatao tambavy fampitoniana ny harerahana ara-tsaina. Na dia tsy voarakitra firy aza izy ireo, dia notaterina tamin'ny fanomanana nentim-paharazana mba hitsaboana may sy fahavoazan' ny hoditra.

#### Vihim-boan-kakaô
Mampihena kely ny tosidra sy manokatra ny lalandra izay fikorianan' ny ra ny flavônôida ao anatin' ny vihim-boan' ny *Theobroma cacao*. Antiôksida koa izy io. Manaitaitra antonony ny teôbrôminina, izay mety manatsara ny fahamalinana sy mampihenana ny halonilony. Heverina fa mampisy fifantohana ny fihinanana sôkôlà. Any Afrika Andrefana sy any Amerika Afovoany dia ampiasaina hanasitranana ny tazomoka, hamonoana ny otrikaretina sy ny viriosy ivelany, ary hanesorana ny kankana an-tsinay ny vihim-boan' ny kakaô.

Ampiasaina hanampiana ny fandevonan-kanina sy hampitsaharana ny fandrenesana hanoanana ary hanadiovana kibo amin' ny fomba malefaka ny hodi-boan-kakaô alona vetivety anaty rano mafana, indrindra noho ny fisian' ny teôbrôminina.

Anamboarana zava-pisotro manadio kibo sy mamerenana amin' ny laoniny ny nofom-boan' ny *Theobroma cacao*, ka manampy amin' ny fiasan' ny tsinay ary manamafy ny vatana na hampitombo sy hanentana ny fahatoherana, na famelombelomana.

#### Dibera kakaô
Ampiasaina betsaka amin' ny fikarakarana ny fahasalaman' ny hoditra ny dibera azo avy amin' ny voan' ny *Theobroma cacao*. Ampiasaina izy io hanalefahana sy hiarovana ny hoditra, hanasitrana ratra ivelany, ary matetika ampiasaina amin' ny hoditra maina na vakivaky (indrindra ny molotra) sy ny may ety ivelany. Ankoatr' izay dia mahasoa ny fo sy ny lalandra ny flavanôla ao amin' ny kakaô, anisan' izany ny fanatsarana ny halefaky ny lalandra sy ny fampihenana antonony ny tosidra. Manentanana malefaka ny taova enti-mifehy ny fihetseham-po (seroôtônina, dôpamina) ny fisian' ny metilksantina sy ny singa maro hafa, ka miteraka fihenan' ny adin-tsaina.

#### Fakan' ny kakaô
Ampiasaina indraindray mba hanamaivanana ny fanaintainana mifandray amin' ny fadimbolana ny tambavy azo avy amin' ny fitanehana ny fakan' ny kakaô.

## Jereo koa

* *[[Theobroma]]*

* Kakaô (sakafo)
* Kafe (zavamaniry) (*Coffea*) - Kafe (zava-pisotro) - Kafe (voany)
* Jirofo (zavamaniry) - Jirofo (zavamanitra)
* Vanila (zava-manitra) - *[[Vanilla]]* (zavamaniry) - *[[Vanilla planifolia]]* *- [[Vanilla pompona]]*