open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jiosy arabo

Ny **Jiosy arabo** dia Jiosy ao amin' ny faritra itenenana ny fiteny arabo sy iainana ny kolontsaina arabo. Amin' ny teny arabo izy ireo dia tao hoe اليهود العرب / *al-Yahūd al-ʿArab*; fa amn' ny teny hebreo kosa dia יהודים ערבים / *Yehudim `Aravim*. Ny hoe "Jiosy arabo" dia misy tsy manaiky nnoho ny antony ara-pôlitika, indrindra ireo Ziônista na ny Jiosy manam-piaviana any amin' ny Tontolo Arabo izay misafidy ny hantsoina hoe Jiosy mitsrahima.  

Ny sasany amin' izy ireo dia avy amin' ny Jiosy efa teratany niorim-ponenana talohan' ny fanitaran-tany arabo-mozilmana any amin' ireo faritra izay ho lasan' ny Arabo aty aoriana, ary roa arivo taona ny eha nisian' izy ireo ao (Marôka, Iemena, Iràka ary Ejipta). Ny hafa dia taranaky ny Jiosy sefarada noroahina avy any Espaina tamin' ny taona 1492, izay nisesitany any Afrika Avaratra (Marôka, Alzeria, Tonizia ary Libia) sy ny faritra hafa tao amin' ny Empira Ôtômana.

Matetika koa io teny io dia manondro ny Arabo niova finoana ho amin' ny jodaisma, toa ny mpanjaka  Dhu Nuwas sy ny Himiarita maro (razamben' ny Iemenita tao Arabia tamin' ny faramparan' ny vanimpotoana talohan' ny silamo), ny olo-malaza toa an' i Baruch Mizrahi na i Nasrin Kadri, na ireo olona samy hafa manana ray aman-dreny jiosy sy arabo nifanambady, toa an' i Lucy Ayoub.

Niara-niaina izy ireo ary mbola miara-miaina ny sasany amin' izy ireo, niaraka amin' ny Mozilmana ny Kristiana arabo. Na izany aza, ny nasiônalisma arabo sy ny fanararaotana nataony tamin' ny taonjato faha-20, ny fanoherana ny fananganana ny Fanjakan' i Israely tamin' ny taona 1948 sy ny ady isan-karazany nifanaovan' ny Israeliana sy ny Arabo dia niteraka fifindra-monina be teo amin' ny Jiosy avy avy any amin' ny firenena arabo sy mozilmana.

## Jereo koa

* Kristiana arabo
Taron Egerton

**Taron David Egerton** dia mpilalao, talen-koronantsary mizaka ny zom-pirenen'i Fanjakana Mitambatra teraka ny 10 Novambra 1989 Izy dia fantatra amin'ny andraikiny amin'ny maha Gary "Eggsy" Unwin ao amin'ny **' (2014) ary **' (2017).

## Reference

## Rohy ivelany

* taron-egerton.com 
* Taron Egerton - IMDb
Saarland

Ny ***Saarland*** (frantsay: *Sarre*) dia fanjakana federaly any Alemaina, ny renivohiny dia Saarbrücken. Misy mponina 992.666 any.

## Renirano
*Saar

## Baolina kitra
*1.FC Saarbrücken.
Saarbrücken

**Saarbrücken** (frantsay:*Sarrebruck*) dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 181.959 araka.

## Baolina Kitra
*1.FC Saarbrücken

## Renirano
*Saar

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Prosia-Atsinanana

Ny ***Prosia-Atsinanana*** (alemana: *Ostpreussen* (na *Ostpreußen*) ) dia fanjakana any , nobodoin'i Rosia vonjimaika nanomboka tamin'ny 1945. Ny renivohiny dia Königsberg. 
  
## Jereo koa
*Kulmerland
Rheinland-Pfalz

Ny ***Rheinland-Pfalz*** (frantsay: *Rhénanie-Palatinat*) dia fanjakana federaly any , ny renivohiny dia Mainz. Misy mponina 4.159.150 any.

## Ony
* Rhin
Antijodaisma

Ny **antijodaisma** na **fanoherana ny jodaisma** dia fankahalana ny fivavahana jiosy, izay fiheveran' ny kristianisma ny jodaisma, fiheverana nisongadina tao amin' ny teôlôjian' ny fanoloana, izay avy amin' ny firehana kristiana maro, anisan' izany ny markiônisma sy ny foto-pampianarana aogostiniana momba ny "vahoaka vavolombelona".

Raha ny marina, ny antijodaisma dia tsy tokony hafangaro amin' ny antisemitisma na jodeôfôbia, na dia mety hifampiantraika aza izy telo ireo. Ny antisemitisma na ny jodeôfôbia dia fihetsika feno fankahalana ny Jiosy amin' ny maha vahoaka azy, tsy momba ny lafiny fivavahana. Kanefa, nandritra ny tantara dia nanjary nifangaro ireo hevitra roa ireo, araka ny nasehon' i Jules Isaac, ohatra, ao amin' ny bokiny hoe  *Jésus et Israël*. ("I Jesoa sy i Israely").

## Jereo koa

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma
Teôlôjian' ny fanoloana

Ny **teôlôjian' ny fanoloana** na **sopersesiônisma** dia foto-pampianarana kristiana izay milaza fa nosoloana ny kristianisma ny jodaisma araka ny fikasan' Andriamanitra. Amin' io fomba fijery io, ny vahoakan' i Israely izay nofidin' Andriamanitra taloha dia nitsahatra tsy ho vahoaka voafidy intsony ary voaozona satria nanda sy namono an' i Jesoa Kristy izay Mpamonjy. Ny fanomezam-pahasoavana sy ny fampanantenan' Andriamanitra ho an' i "Israely taloha" dia nafindra tany amin' ny Fiangonana kristiana, izay lasa "Israely vaovao", dia "vahoaka vaovaon' Andriamanitra". Noho izny dia tsy tena manana ny lanjany ny jodaisma, manoloana ny kristianisma, izay manao azy ho tandindona tsy lavorary sy vavolombelona efa lany andro.

Io teôlôjian' ny fanoloana io no anton' ny fanenjehana nandritra ny roa arivo taona latsaka kely izay nampiharin' ny Fiangonana kristiana amin' ny Jiosy tamin' ny fiampangana azy ireo ho namono andriamanitra.

Ity foto-kevitra ity dia misy manohana azy avy ao amin' ny andalan-tsoratra maromaro ao amin' ny Testamenta Vaovao, amin' ny fomba maro azo ampiharana fandikan-kevitra isan-karazany, toy ny an' ny Rain' ny Fiangonana, indrindra fa i Aogostino. Io foto-kevitra io no namaritra ny fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma nandritra ny taonjato roapolo teo ho eo.

Io fiheverana io dia mifanohitra amin' ny teôlôjian' ny fanekem-pihavanana roa sosona, izay manamafy fa tsy mbola tapaka mihitsy ny fanekem-pihavanan' Andriamanitra tamin' i Israely.

## Jereo koa

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma
Vahoaka voafidy

Ny **vahoaka voafidy** dia vahoaka milaza na lazaina fa nofidin' ny fahefana ambony kokoa, ka amin' ny ankapobeny dia Andriamanitra no mifidy.

Maro ny vondron' olona nihevitra ny tenany ho voafidy ho amin' ny asa fanirahana samihafa toy ny maha solontenan' Andriamanitra azy eto an-tany. Matetika io sata io dia ampifandraisina amin' ny fifehezana hentitra ampiharina amin' ny tena manokana na iarahana, mba hanatanterahana ny zavatra andrasan' Ilay mifidy. Ny hoe "vahoaka voafidy" dia matetika mifandray amin' ny Jiosy satria ny Baiboly hebreo dia manondro amin' ny teny hoe "vahoaka voafidy" ny zanak' i Israely izay nantsoina hanangana "firenena masina" (גוֹי קָדוֹשׁ) (Eksôdosy 19:5-6) taorian' ny nahazoany ny "Teny" na "Lalàn' Andriamanitra", amin' ny endriky ny Torah nampitain' Andriamanitra tamin' i Mosesy na Môizy.

Taorian' ny fisarahana teo amin' ny jodaisma sy ny kristianisma, ny Kristiana dia nanambara ny tenany ho *verus Israel* ("Israely tena izy", "Israely marina") fa ny Jiosy dia nanamafy fa izy tenany no olom-boafidy tokana satria eo ambanin' ny fanajana ny didy amam-pitsipika rehetra ao amin' ny Torah io fifidianana io.

Noho izany, io anarana hoe "vahoaka voafidy" io dia mifangaro fanesoesona sy ny fanamavoana ho an' ny vahoaka naetry izay mbola manambara ny tenany ho voafidy nefa tsy manaraka ny fenitra. Tsy heverin' ny Jiosy ho porofo na mariky ny fahamboniana anefa izany fifidianana izany, fa ho toy ny andraikitra fanampiny, araka ny nambaran' ny mpaminany Amôsa manao hoe: "Ianareo ihany no fantatro tamin' ny firenena rehetra ambonin' ny tany, koa noho izany dia hovaliako ianareo noho ny helokareo rehetra." (Bokin' i Amôsa 3:2).

## Jereo koa

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma
Shoah

Ny ***Shoah*** dia fandripahana tsy misy fanavahana ny Jiosy na Jody nataon' ny fitondran' ny Nazi tao Alemaina nandritra ny Ady Lehibe Faharoa, izay nitarika ho amin' ny fanjavonan' ny Jiosy dimy ka hatramin' ny enina tapitrisa, izany hoe roa ampahatelon' ny Jiosy tany Eorôpa sy 40 % amin' ny Jiosy manerana izao tontolo izao. Amin' ny teny hebreo dia soratana hoe שואה (vakina hoe *shoah*), izay midika hoe "loza" na "fandringanana", izany zava-nitranga izany. Ampiasainay koa ny teny hoe "fandripahan-taranaka jiosy" na "fandringanana ny Jiosy tany Eorôpa" sy ny teny idisy hoe חורבן / *hurban* ("fandringanana"). Mbola tsy mifanaraka ny mpahay tantara sy ny mpahay teny momba ny fomba filaza tena mety hanondroana izany.

## Jereo koa

* Antisemitisma
Nostra Ætate

Ny ***Nostra aetate*** dia fanambaràna nataon' ny Kônsily Vatikana Faharoa momba ny fifandraisan' ny Eglizy Katôlika amin' ny fivavahana tsy kristiana (jodaisma, silamo, bodisma, hindoisma ary fivavahana hafa). Nandritra ny fotoam-pivoriana fahatelon' ilay kônsily dia nankatoavina voalohany tamin' ny vato 2 221 manohitra ny 88 izany. Avy eo, na dia eo aza ny vitsy anisa 12 % izay nanohy naneho ny tsy fitovian-kevitra dia navoakan' ny papa Paoly VI avy hatrany izany, tamin' ny 28 Ôktôbra 1965. Ny hoe "*Nostra aetate*" no andian-teny voalohany ao amin' ny rijanteny latina, izay midika hoe "Amin' ny androntsika".

Ny *Nostra aetate* no fohy indrindra amin' ny tahirin-kevitry ny Vatikana II: io koa angamba no nanova zavatra indrindra raha ampitahaina amin' ny foto-pampianarana manan-kery hatramin' io fotoana io ao amin' ny Eglizy Katôlika. Izy no mpanorina ny fifampiresahan' ny Katôlika ankehitriny eo amin' ny samy fivavahana, izay manavao ny fifandraisan' ny Fiangonana amin' ny fivavahana hafa tsy kristiana.

## Jereo koa

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma
Brandenburg

Ny ***Brandenburg*** (frantsay: *Brandenbourg*) dia fanjakana federaly any Alemaina, ny renivohiny dia Potsdam. Misy mponina 2.573.135 any.

## Tanana
Potsdam, Cottbus, Frankfurt (Oder) sy Brandenburg an der Havel.

## Ony sy reniranon
*Elbe
*Oder

### Renirano
*Neisse
*Havel
*Spree
Gelsenkirchen

I **Gelsenkirchen** dia tanàna any Alemaina,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Rhénanie-du-Nord-Westphalie*). Ny isan' ny mponina ao aminy dia 263.000 araka.

## Baolina kitra
*FC Schalke 04

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Teôlôjian' ny fanekem-pihavanana roa sosona

Ny **teôlôjian' ny fanekem-pihavanana roa sosona**, na ny **teôlôjian' ny fanekem-pihavanana roa**, dia foto-pampianarana ao amin' ny teôlôjia kristiana, ary indrindraindrindra ny an' ny Eglizy Katôlika, izay milaza fa tsy noravan' Andriamanitra velively ny fanekem-pihavanana nataony tamin' ny vahoakan' i Israely. Noho izany, ny fanekem-pihavanana ao amin' ny Testamenta Taloha dia mitoetra ho manan-kery raha ny amin' ny jodaisma: tsy misy antony tokony hiezahan' ny Kristiana hanova ny Jiosy ho amin' ny fivavahan' i Jesoa Kristy. Amin' ny lafiny eskatôlôjika, ny foto-pampianaran' ny fanekem-pihavanana roa dia midika fa ny Baiboly, izay sady jiosy no kristiana, dia manolotra lalana roa mankany amin' ny famonjena.

## Jereo koa

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma
Fifampiresahana eo amin' ny samy fivavahana

Ny **fifampiresahana eo amin'ny samy fivavahana** dia fifandraisana tsara eo amin' ny mpino ao amin' ny fivavahana samihafa. Endriky ny fifampiresahana eo amin' ny samy kolontsaina, izay afaka miseho amin' ny fifanakalozana eo amin' ny fiainana andavanandro, ny fiaraha-miasa ho an’ny tombontsoam-bahoaka, ny adihevitra ara-teôlôjia ary ny fifampizarana traikefa ara-panahy. Izany dia miavaka amin' ny sinkretisma (fampifangaroharoana fivavahana) sy ny relativisma satria midika  fanajana ny fahasamihafana fa tsy fitadiavana fitoviana.

Indraindray aseho amin' ny teny hoe ekiomenisma ny fifampiresahana eo amin' ny samy finoana ao anatin' ny kristianisma (katôlika, prôtestanta, ôrtôdôksa). Ny fifampiresahana amin' ny faharesen-dahatra samihafa dia fiezahana hanitatra ny fifanakalozan-kevitry ny samy mpivavaka ho amin' ny an' ny faharesen-dahatry ny tsy mino (tsy mino an' Andriamanitra, agnôstika).

## Jereo koa

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny kristianisma
Tafsir

Ny ***tafsir*** dia famakafakana ny Kor'any. Amin' ny teny arabo izany dia atao hoe تَفْسِير / *tafsīr*, (izay midika  hoe "fanazavana").

Ny *tafsir* atao amin' ny Kor'any, izay mifototra amin' ny hadita (*hadith*), dia tsy maneho afa-tsy ny hevi-teny miharihary (*zahir*) ao amin' ny lahatsoratra masina, fa tsy mifandray amin' ny famakafakana miafina na esôterika (*batin*). Ny mpanoratra ny *tafsir* dia atao hoe  مفسر / *mufassir* (raha tokana) na مفسرون / *mufassirūn* (raha maro). Ny asa famakafakana dia mihoatra noho ny fanakarana ny hevitra tsotran' ny andininy. Mitaky fahalalana lehibe momba ny lovantsofina am-bava (*hadith*) sy fahafehezana ny fiteny arabo mbamin' ny pitsopitsony madinika amin' io fiteny io izany.

Ny siansan' ny *tafsir* dia tena zava-dehibe tamin' ny vanimpotoana voalohan' ny finoana silamo, tamin' ny fotoana izay mbola tsy nametrahana mari-janapeo ny lahatsoratra masina ka mety ho tsy nazava. Na izany aza, na dia ilaina ny *tafsir* dia tokony ho raisina amim-pitandremana, araka ny filazan' ny sekoly mozilmana sasany (anisan' izany i Ahmad Ibn Hanbal izay mamaritra azy io ho tsy mitombina), satria be dia be ny fihoaram-pefy sy ny fitantarana tsy tena izy.

Famakafakana maherin' ny 300 amin' ny Kor'any no misy, satria ny andininy dia afaka "miteraka vakiteny isan-karazany arakaraka ny lafim-pahaizan' ny mpamakafaka (misy ny havanana kokoa amin' ny fahaizana ny fiteny, amin' ny teôlôjia, amin' ny lalàna, ao ny mpandala ny nentin-drazana ary ao koa ny môdernista), ny toetrany (malalaka, hentitra, sns.), ny firehana ara-pivavahana (sonita na siita, dôgmatika na mistika), ny safidiny momba ny fomba fiasa na metôdôlôjia (manome tombony ny vakitenin' ny soratra masina na ny hevi-daliny), sns.

Noho izany dia nofinofy ny hisian' ny marimaritra iraisana, ary tsy mety feno tanteraka, na dia eo amin' ny zavatra antenain' ny olona hahitana fifanakaukezan-kevitra bebe kokoa eo amin' ny samy  mpanao heviteny.
Halal

Ny hoe ***halal*** dia teny arabo (حلال / *ḥalāl*) midika hoe "azo atao". Ao amin' ny Kor'any, ny teny hoe *halal* dia mifanohitra amin' ny hoe *haram* ("voarara"). Ity fifanoheran-droa ity dia novolavolaina ka lasa fanasokajiana saro-drafitra kokoa izay fantatra amin' ny anarana hoe "fanapahan-kevitra dimy": "tsy maintsy atao", "anafarana", "tsy miandany", "mety manafintohina" ary "voarara". Tsy mitovy hevitra ny mpahay lalàna silamo raha mahafaoka ny roa voalohany na ny efatra voalohany amin' ireo sokajy ireo ny teny hoe *halal*. Tato ho ato, ny hetsika islamika mikendry ny hanentanana ny vahoaka sy ny mpanoratra manoratra ho an' ny daholobe, dia nanantitrantitra ny fanavahana ny *halal* sy ny *haram* izay tsotra kokoa.

Ny teny hoe *halal* dia mifandray manokana amin' ny lalàna silamo momba ny sakafo ary indrindra ny hena voakarakara sy voaomana araka ireo fepetra ireo.

## Jereo koa

* *[[Haram]]*
Haram

Ny hoe ***haram*** dia teny arabo (حَرَام / *ḥarām*) midika hoe "voarara". Izany dia mety manondro zavatra masina izay tsy azon' ny olona sy madio na tsy nahazo fianarana amin' ny fahalalana masina idirana na kasihina; na, mifanohitra mivantana amin' izany, mety manondro ny ratsy ka noho izany dia fihetsika feno fahotana izay voarara. Io teny io koa dia manondro zavatra "natokana", "nampitoerina manokana", ka izany no mitovy amin' ny teny hebreo hoe חרם / *ḥērem* ("masina") na ny hoe *sacer* ("masina") ao amin' ny lalàna sy fivavahana rômana. Ao amin' ny lalàna silamo, ny *haram* dia ampiasaina hanondro izay asa voararan' i Allah ary iray amin' ireo didy silamo dimy (الأحكام الخمسة / *al-ʾAḥkām al-Ḵamsa*) izay mamaritra ny fitondran-tenan' ny olombelona.

Ny asa izay heverina ho *haram* dia matetika voarara ao amin' ny Kor'any, ary ny sokajina *haram* araka ny *[[sunnah]]* no ambony indrindra amin' ny fandrarana. Raha heverina ho *haram* ny zavatra iray dia mijanona ho voarara izany na dia tsara toy ny inona aza ny fikasana ary na dia mendri-kaja aza ny tanjona. Apetraka eo amin' ny *mizan* ("mizana") amin' ny andro fitsarana ny fahotana sy ny asa soa ary ny asa mendrika ka lanjaina araka ny fahatsoram-pon' ilay nanao izany. Ny fomba fijerin' ny *madhhab* (sekolim-pisainana momba ny lalàna) dia mety miovaova be momba ny hoe *haram* na tsia, mifototra amin' ny fanakarana ny hevitry ny Kor'any sy ny Hadita, izay lahatsoratra ara-pivavahana fototra.

## Jereo koa

* *[[Halal]]*
Sôlstisy

Ny **sôlstisy** dia zava-mitranga indroa isan-taona izay mahalava na mahafohy indrindra ny andro (mifa nohitra amin' ny alina) ao amin' ny taona. Izany dia mifanohitra amin' ny ekinôksa, izay mampitovy ny halavan' ny andro sy ny alina. Ny sôlstisy roa dia miseho manodidina ny 21 Jona sy 21 Desambra.
Tetiandro asiriana

Ny **tetiandro asiriana** dia tetiandro manara-masoandro ampiasain' ny vahoaka asiriana ankehitriny. Atao hoe ܣܘܼܪܓܵܕ݂ܵܐ ܐܵܬ݂ܘܿܪܵܝܵܐ / *sūrgāḏā ʾĀṯōrāyā* izany tetiandro izany amin' ny teny siriaka.

## Tantara
Teo amin' ny tantara sy ao amin' ny loharanom-pahalalana sasany amin' izao androntsika izao, ny Asiriana dia manome daty ny tetiandrony araka ny fanisana seleokida (siriaka: ܕܝܲܘܢܵܝܹ̈ܐ / *d-yawnāyē*, "an' ny Grika"), nanomboka tamin' ny andro voalohan' ny *Tešrīn Qḏīm* tamin' ny taona 312 tal. J.K.

Ny tetiandro asiriana ankehitriny anefa dia mampiasa fanisana hafa: ny taona 4750 tal. J.K. dia napetraka ho taona voalohany tamin' ny taompolo 1950, nifototra tamin' ny lahatsoratra maromaro navoaka tao amin' ny gazetiboky nasiônalista asiriana *Gilgamesh*; ny voalohany dia nivoaka tamin' ny taona 1952 ary nosoratan' i Nimrod Simono ary niresaka momba ny fetiben' ny *Akitu*, avy eo ny lahatsoratra nataon' i Jean Alkhas tamin' ny taona 1955 (Avrily, laharana faha-34) dia nametraka ny taona 4750 tal. JK ho fanombohana. Arkeôlôga frantsay iray, izay tsy notononiny anarana -- izay nilaza fa nisy takela-bato misy soratra miendri-pantsika tamin' ny 4750 tal. J.K. izay niresaka momba ny ny taona nampitony ny safo-drano lehibe sy ny fiandohan' ny fiainana -- no nanaovan' i Alkhas tsiahy momba ny zavatra nosoratany.

## Taom-baovao
Manomboka amin' ny fahitana voalohany ny lohataona ny taona. Ao amin' ny tetiandro joliana, ny  ekinôksa vernaly dia nihamanalavitra tsikelikely ny 21 Marsa. Ny fanavaozana ny tetiandro gregôriana dia namerina ny ekinôksa vernaly amin' ny daty voalohany, saingy satria mifamatotra amin' ny daty ny fetibe fa tsy amin' ny zava-mitranga ara-kaikintana, ny *Kha b-Nisan* dia mijanona amin' ny 21 Marsa amin' ny tetiandro joliana, mifanitsy amin' ny 1 Avrily amin' ny tetiandro gregôriana. ary ny tetiandro noraisin' ny Asiriana tamin' ny Andro Taloha dia nametraka ny volana "*Nisan*" teo am-piandohan' ny tetiandro izay mitarika amin' ny teny hoe "*Kha b-Nisan*" (izany hoe "voalohany amin' ny Nisan").

## Volana

## Jereo koa

* Tetiandro babilôniana
* Tetiandro hebreo
* Tetiandro mozilmana
* Tetiandro mandeana
* Tetiandro persana
* Tetiandro zôrôastriana
Trier

**Trier** ((frantsay: *Trèves*, latina: *Augusta Treverorum*), dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 112.195 araka.

## Renirano
*Mosel (frantsay: *Moselle*)

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Kaiserslautern

**Kaiserslautern**, dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 101.228 araka.

## Baolina kitra
* 1.FC Kaiserslautern

## Renirano
*Lauter 

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Brandenburg an der Havel

** Brandenburg an der Havel** (frantsay: ''Brandebourg-sur-la-Havel'') dia kaominina alemana . Ny tanàna  ny fanjakana , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 73.609 araka.

## Renirano
* Havel

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Abisiniana (vahoaka)

Ny **Abisiniaa** na **Habesa** dia vondrom-poko na fitambarana vondrom-poko miteny semitika sy manaraka ny fiangonana ôrtôdôksa atsinanana. any amin' ny faritra avon' i Etiôpia sy Eritrea eo anelanelan' i Asmara sy Addis Abeba (izany hoe ny vahoaka amhara, tigreana, tigrinia) ary mbola mahazatra io fampiasana io ankehitriny. Ny teny hoe *Abisiniana* dia ampiasaina amin' ny ambaratonga samihafa amin' ny fampidirana sy fanilihana vondrona hafa. Ny vahoaka miteny kositika toa ny Ôrômô sy ny Agao (*Agaw*), ary koa ny Mozilmana miteny semitika na ny Jiosy etiôpiana, dia heverina ho ivelany manodidina.

Amin' ny teny gezy izy dia atao hoe  ሐበሠተ / *Ḥäbäśät*; amin' ny teny amharika ሀበሻ / *Häbäša*; amin' ny teny tigrinia ሓበሻ / *Ḥabäša*.

## Jereo koa

* Abisinia
* Tandrok' i Afrika
Tamily (vahoaka)

Ny **Tamily** na **Tamoly** ​​dia vahoaka monina indrindra ao amin' ny fanjakan' i Tamil Nadu (midika ara-bakiteny hoe "tanin' ny Tamily") any India ary vitsy anisa any Srilanka. Ny fiteny tamily no fitenin' izy ireo, izay efa roa arivo taona ny tantarany. Hita any amin' ny faritra maro maneran-tany ny vondrom-piarahamonina tamily.  Fiteny ôfisialy any Srilanka, any Singaporo ary any amin' ny Fanjakan' i Tamil Nadu ao India ny fiteny tamily. Hindoa ny ankamaroan' ny Tamily, nefa ahitana Kristianina sy Mozilmana vitsy anisa koa. Tamin' ny taona 2009 izy ireo dia niisa manodidina ny 85 tapitrisa.

Ahitana azy ireo ny any India (69 026 881 tamin' ny taona 2011), ny any Srilanka (3 135 770 tamin' ny 2012), ny any Malezia (2 200 000 tamin' ny 2007), ny any Singaporo (336 000 tamin' ny 2006), ny atsy La Réunion 220 000 tamin' ny 2006), ny ao Maorisy (72 036 tamin' ny 2011), ny any Etazonia (mihoatra ny 238 699 tamin' ny 2022), ny any Kanada (237 890 tamin' ny 2021).

## Jereo koa

* Indiana (vahoaka)
* Fiteny tamily
* Dravidiana
Fiteny ao Etiôpia

Ny **fiteny ao Etiôpia** dia ahitana ny fiteny ôfisialin' i Etiôpia sy ny fitenim-pirenena sy isam-paritra ao aminy, ary ny fitenin' ny vitsy anisa, ary koa ny fiteny vahiny. Fiteny miisa 100 no ampiasaina any Etiôpia. Ny sasany manana mpiteny latsaky ny 10 000. Ny ankamaroan'ireo fiteny ireo dia ao amin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika (semitika, kositika, ômôtika) na ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana.

Hatramin' ny nampanan-kery ny Lalàm-panorenan' ny taona 1994 dia very ny maha fiteny ôfisialy ny fiteny amharika, araka ny andininy faha-5-1 izay manamafy ny faneken' ny fanjakana etiôpiana ny fananan' ny fiteny etiôpiana rehetra sata mitovy; na izany aza, ny andininy faha-5-2 dia manome satan' ny fiteny enti-miasa ny fiteny amharika ho an' ny governemanta federaly.

Araka ny fanisana natao tamin' ny taona 2007, ny fitenin-dreny lehibe indrindra ao Etiôpia dia ny fiteny ôrômô (tenenin' ny Ôrômô) izay manana mpiteny miisa 24 930 424 (na 33,8 % amin' ny mponina ao amin' ilay firenena), arahin' ny fiteny amharika (tenenin' ny Amhara) izay misy mpiteny 21 634 396 (29,3 %) sady fiteny ampiasaina amin' ny fitantanana ao amin' ilay firenena. Ny fiteny lehibe hafa dia ny fiteny sômaly (tenenin' ny Sômaly, 6,2 %), ary ny fiteny tigrinia (tenenin' ny Tigreana, 5,9 %). Ireo vondrona efatra ireo dia manambatra ny telo ampahefatry ny mponina ao Etiôpia. Misy fiteny afrô-aziatika hafa manana mpiteny maro be dia ahitana ny fiteny kositika sidama (tenenin' ny Sidama, 4,0 %), afara, hadià ary agao, ary koa ny fiteny semitika gorage, harary, silt'e, ary argôba. Ny fiteny arabo, izay ao amin' ny fianakaviana afrô-aziatika ihany koa, dia ampiasaina amin' ny faritra sasany. 

Hatramin' ny nianjeran' ny Derg (governemanta miaramila vonjimaika tao Etiôpia sôsialista), ny fiteny amharika no fiteny ôfisialin' ilay firenena. Ny fampianarana mamaky teny sy manoratra dia azo natao amin' ny fiteny hafa, saingy tsy maintsy nianatra haingana ny fiteny amharika ny mpianatra raha te hanohy fianarana, avy eo nianatra ny fiteny anglisy. Ity farany ity no mbola fitenin' ny fampianarana ambony.

Nanomboka tamin' izay, ny Lalàm-panorenan' ny Repoblika Demôkratika Federalin' i Etiôpia dia miantoka ny zon' ny olom-pirenen' ny fanjakana rehetra hampivelatra ny fiteniny sy hampiasa azy io ho fiteny ianarana mamaky teny sy manoratra sy ho fitenin' ny fitantanana ifotony na isam-paritra. Ny faritra sasany dia mampiasa ny silaberan' ny fiteny gezy, ny hafa kosa mampiasa ny abidy latina.
Ludwigshafen

**Ludwigshafen** (Ludwigshafen am Rhein), dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 174.265 araka.

## Renirano
*Rhin

## Toekarena
* BASF (Indostria simia)

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Ponjaby (vahoaka)

Ny **Ponjaby** na **Penjaby** dia vondrom-poko ara-piteny mifandray amin' ny faritra Punjab na Penjab (any Pakistàna sy any India), miteny ponjaby na penjaby, izay ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-ariana. Amin' ny fomba nentim-paharazana, ny maha Ponjaby dia ny fiteny sy ny jeôgrafia ary ny kolontsaina. Ny maha izy azy ny Ponjaby dia ireo izay monina ao amin' ny Faritr' i Punjab, na izay mahatsapa ho mifandrohy amin' ny mponina ao, ary ireo izay mihevitra ny fiteny penjaby ho fitenin-drazany.

Ara-tantara, ny Ponjaby dia vondrona samihafa izay nizara ho fokom-pianakaviana maromaro antsoina hoe *biradari* ("firahalahiana") na fokom-pirenena, ka ny olona tsirairay dia ao amin' ny fokom-pianakaviana iray. Na izany aza, tafiditra ao anatin' ny maha Penjaby koa ny olona tsy anisan' ireo fokom-pianakaviana ara-tantara ireo. Rehefa nandeha ny fotoana dia rava ny rafitra ara-poko ary nisolo fiaraha-monina mifankahazo kokoa sy miray hina.

Any Pakistàna (90 512 900) sy any India (29 102 477) no tena onenan' izy ireo, nefa ahitana azy koa ny any Kanada (430 705), ny any amin' ny Fanjakana Mitambatra (296 381), ny any Etazonia (250 000), ny any Aostralia (71 228), ny any Malezia (56 400), ny any Libia (54 000), ny any Nôrvezy (24 000), ny any Bangladesy (23 700), ny any Zelandy Vaovao (19 752), ary ny any Nepaly (808).

Ny 58 % amin' ny Ponjaby ao India dia manaraka ny fivavahana siky fa ny 38,5 % kosa dia Hindo. Ny 98 % amin' ny Ponjaby ao Pakistàna dia manaraka ny fivavahana silamo. Ny ankoatr' ireo dia manaraka ny fivavahana kristiana na fivavahana hafa.

## Jereo koa

* Indiana (vahoaka)
Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro

Ny **Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro** na **République fédérale islamique des Comores** (**RFIC**) no repoblika faharoan' i Kômôro mahaleo tena ahitana ny nosy Ngazidja (na Grande Comore) sy Nzwani (Anjouan) ary  Mwali (na Mohéli). Niorina izy taorian’ ny fanonganam-panjakana tamin’ ny 13 mey 1978, nisolo toerana ny Fanjakana Kômôriana (1975-1978), nodimbiasin' ny Firaisan' i Kômôro tamin' ny taona 2001.

## Lisitry ny filoham-panjakana tao amin' ny Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro
Inty ny lisitry ny filoham-panjakana kômôriana tao amin' ny Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro.

## Jereo koa

* Tantaran' i Kômôro
Fanjakana Kômôriana

Ny **Fanjakana Kômôriana** no fitondrana pôlitika voalohany an' i Kômôro mahaleo tena voaforon' ny telo amin' ny nosy lehibe efatra mandrafitra ny vondronosy Kômôro: Ngazidja (na Grande Comore) sy Mwali (na Mohéli) ary Nzwani (na Anjouan) (i Mayotte ihany no nifamatotra tamin' i Frantsa), izay nambaran' i Ahmed Abdallah Abdéremane ny fahaleovantenany tamin' ny 6 Jolay 1975. Io vanim-potoana io dia nahitana fanonganam-panjakana enina na fito, arakaraka ny mpanoratra, ary i Ali Soilih no lehilahy nahery indrindra.

## Lisitry ny filoham-panjakana tao amin' ny Fanjakana Kômôriana
Inty ny lisitry ny filoham-panjakana tao amin' ny Fanjakana Kômôriana.

## Jereo koa

* Tantaran' i Kômôro
Kolontsaina soahily

Ny **kolontsaina soahily** dia kolontsain' ny vahoaka Soahily monina any amin' ny morontsiraka soahily. Io faritra amoron-tsiraka io dia mahafaoka an' i Tanzania, i Kenia, i Môzambika, ary koa ny nosy maro mifanila amin’ i Zanzibar sy Kômôro miaraka amin’ ny faritra sasany any Malaoy sy ny ilany atsinanan’ ny Repoblika Demokratikan’ i Kôngô. Manao ny fiteny soahily ho fitenin-drazany izy ireo, fiteny izay anisan' ny fianakaviam-piteny banto. Ny kolontsaina soahily dia vokatry ny tantaran' ny faritra amorontsiraka ao amin' ny faritry ny Farihy Lehibe Afrikana. Tahaka ny fiteny soahily, ny kolontsaina soahily dia manana fototra banto izay nindrana tamin' ny kolontsaina avy any ivelany.

Ny vahoaka manana kolontsaina soahily dia manam-piaviana banto nefa niharan' ny kolontsaina arabo koa sy ny kolontsaina persiana amin' ny ampahany kely. Tanàna-fanjakana amorontsiraka toa an' i Mombasa, i Gede, i Malindi, ny vondronosy Zanzibar, ny vondronosy Kômôro, ny vondronosy Kilwa ary ny vondronosy Lamu, dia namorona vondrona ara-kolontsaina soahily manankarena sy malaza, miaina amin' ny fivarotana entana afrikana natao ho an' ny tsena eo an-toerana sy any Atsinanana. Ireo mponina ireo dia niteny fiteny mifanakaiky, karazan' ny fiteny soahily, ary nizara soatoavina azy ireo manokana. Ambonin' izany rehetra izany dia kolontsaina an-tanàn-dehibe, afrikana sy mozilmana izany kolontsaina izany. Nantsoin' ny Arabo hoe *al-Zanj* ("ny mainty") ny fizaran-tany teo ambany fahefan' ireo tanàna ireo, avy amin' izany ny anarana nomena matetika ny faritra "Zenj" na "Zanguebar".
Safeisma

Ny **safeisma** na **safiisma** dia iray amin' ny sekoly efatra (*madhhab*) amin' ny fandinihana didy zary lalàna (*fiqh*) ao amin' ny silamo sonita, izay mifototra amin' ny fampianaran' ny imam Ash-Shâfi'î (767-820) sy ny mpianany. Heverina ho marimaritra iraisana eo amin' ny hanafisma sy ny malikisma izany.

Ny sekoly safeita dia miantehitra indrindra amin' ny Kor'any sy ny hadita mba hamaritana ny *[[Sharia]]*. Raha toa ka tsy mazava ny andinin-tsoratra masina ao amin' ny Kor'any sy ny hadita dia jereny aloha ny *ijmâ*' izay marimaritra iraisan' ny *ulema* (fiombonan' ny manam-pahaizana mozilmana). Raha tsy misy ny marimaritra iraisana, ny sekoly safeita dia mitady hevitra amin' ny fanakaran-kevitra (*ijtihad*) nataon' ny *[[sahaba]]* (mpiara-dia amin' ny mpaminany Mohamady), avy eo amin' ny fifanahafana (*qiyâs*).

I Bagdad (any Iràka) sy Kahira (ao Ejipta) no ivon' ny safiisma. Avy amin' ireo tanàna roa ireo no nielezan' ny fampianarana safeita tany amin' ny faritra samihafa ao amin' ny tontolo mozilmana. Tamin' ny taonjato faha-4 amin' ny tetiandro hijry, i Meka sy i Medina no ivon' ny sekoly safeita ivelan' i Ejipta.
Said Ali bin Said Omar

I **Saïd Ali bin Saïd Omar el Maceli al Ba Alawi** dia soltanan' i Bambao tao Grande Comore (na Ngazidja) ary maty tamin' ny 10 Febroary 1916 tao Tamatave (na Toamasina). Izy, araka ny fifanarahana nosoniavina tamin' ny mpanjanaka Léon Humblot, no hany soltana nanapaka teo amin' ny nosy manontolo. Zanakalahin' i Saidi Omar avy any Anjouan (na Nzwani) izy, saingy ny maha-manara-dreny ny fampitana fananana ao amin' ny kolontsaina kômôriana no nahazoany ny seza fiandrianan' ny Soltanatan' i Bambao. Zafikelin' i Saïd Achmet any Bambao izy.

Tamin' ny taona 1875 izy no tonga teo amin' ny fitondrana rehefa maty ny raibeny, fony izy tany Mayotte izay nahazoany fanabeazana eorôpeana. Niverina tany Moroni izy ary nanamafy ny zony teo amin' ny soltanata.

## Jereo koa

* Tantaran' i Kômôro
Guadeloupe

I **Guadeloupe** dia vondronosy any Karaiba ahitana nosy fito, ary mahaforona faritra (*région*) sy departemanta ampitan-dranomasina (*département d'outre-mer*) frantsay. Ny ampahany lehibe (*Karukera* amin' ny fiteny amerindiana) miendrika lolo dia voaforon' ny nosy roa: i Grande-Terre any atsinanana sy i Basse-Terre any andrefana, sarahan' ny tanan-dranomasina, antsoina hoe "la Rivière Salée". Ny renivohiny dia i Basse-Terre ary ny renivohitra ara-toekarena dia i Pointe-à-Pitre.
Martinique

I **Martinique** dia nosy frantsay any Karaiba ary ao amin' ny vondronosy Petites Antilles. I Martinique dia vondrom-paritra (*collectivité territoriale*) tokana ao amin' ny Repoblika Frantsay, io vondrom-paritra io dia nasolo ny departemanta sy ny faritra. Ny vondrom-paritr' i Martinique dia faritra an-sisiny indrindra amin' ny Vondrona Eorôpeana.
Ahmed Abdallah Abderamane

I **Ahmed Abdallah Abdéremane** dia mpandraharaha sy mpanao pôlitika kômôriana teraka tamin' ny 12 Jona 1919 ary maty tamin' ny 26 Nôvambra 1989, mpikambana ela tao amin' ny Parlemanta frantsay (*Senat*) tamin' ny taona 1959 hatramin' ny 1973, avy eo lehiben' ny Fanjakana Kômôriana imbetsaka, filoham-pirenena kômôriana nanomboka tamin' ny 25 Ôktôbra 1978 ka hatramin' ny namonoana azy tamin' ny taona 1989. Izy no nanambara ny fahaleovan-tenan' i Kômôro tamn' ny taona 1975.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Tadjidine ben Saïd Massounde

I **Tadjidine Ben Said Massounde** dia mpanao pôlitika kômôriana, teraka tamin' ny 25 Desambra 1933 tao Domoni ary maty tamin' ny 1 Marsa 2004 tany Paris. I Massounde dia praiminisitra nanomboka tamin' ny 27 Marsa 1996 hatramin' ny 27 Desambra 1996. Taorian' ny nahafatesan' ny filoha Mohamed Taki Abdoulkarim tamin' ny 6 Nôvambra 1998 dia lasa filoha vonjimaika izy. Niongana ny governemantany tamin' ny fanonganam-panjakana tamin' ny 30 Avrily 1999 notarihan' ny kôlônely Azali Assoumani.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Mohamed Bacar

I **Mohamed Bacar** dia miaramila sy mpanao pôlitika kômôriana, teraka tamin' ny 5 Mey 1962 tao Barkani, ao amin' ny nosy Anjouan na Nzwani.

Voafidy ho filohan' ny nosy Nzwani izy tamin' ny 31 Marsa 2002 ary lany indray tamin' ny 2007. Tsy manaiky izany fifidianana izany ny Firaisan' i Kômôro. Avy eo izy dia nanomboka fifanolanana ara-pôlitika teo amin' ny Firaisana sy ny Fanjakan' i Nzwani izay nitarika amin' ny fidirana an-tsehatra ara-miaramila nataon' ny Tafi-Pirenena ho an' ny Fampandrosoana an' i Kômôro sy ny Vondrona Afrikanina herintaona taty aoriana mba hanonganana azy.

## Jereo koa

* Tantaran' i Kômôro
Empira Ômaney

Ny **Empira Ômaney** na **Empira Ômany** dia empira an-dranomasina, niaraka tamin' i Pôrtogaly sy  i Britaina Lehibe mba hanao raharaham-barotra sy hampihatra ny heriny any amin' ny Hoala Persika sy aty amin'ny Ranomasimbe Indiana. Rehefa lasa mpandray anjara tao amin' ny faritra misy azy izy tamin' ny taonjato faha-18 dia tonga tamin' ny faratampon' ny tanjany tamin' ny taonjato faha-19 dia ary nampihatra ny heriny na ny fifehezany hatrany amin' ny Andilan-tanin' i Hormuz (ao amin' ny Hoala Persika) ka hatrany Iràna sy Pakistàna ankehitriny, ary hatrany atsimo any Cabo Delgado (eo anelanelan' i Môzambika sy i Tanzania). Taorian' ny nahafatesan' i Said bin Sultan tamin' ny taona 1856 dia nizara roa teo amin' ny zanany lahy ilay empira, ka ny tapany iray aty Afrika (ny Soltanatan' i Zanzibar) dia nofehezin' i Majid bin Said fa ny tapany any Azia (ny Soltanatan' i Muskat sy Oman) kosa dia nofehezin' i Thuwaini bin Said.

## Jereo koa

* Ômàna
* Tantaran' i Kômôro
* Kolontsaina soahily
Léon Humblot

I **Léon Humblot** na **Léon Joseph Henry Humblot** dia bôtanista frantsay teraka tamin' ny 3 Jona 1852 tao Nancy ary maty tamin' ny 20 Marsa 1914 tao Mitsamiouli (Grande Comore). Izy no Résident tao Grande Comore (na Ngazidja), izay nomena anaram-bosotra hoe "Soltana fotsy" (taona 1889 - 1896).
Ahmed Abdallah Mohamed Sambi

I **Ahmed Abdallah Mohamed Sambi** dia teôlôjiana mozilmana sy mpanao pôlitika kômôriana ary filohan' i Kômôro teo aloha, teraka tamin' ny 5 Jona 1958 tao Mutsamudu (ao Kômôro). Antsoina hoe "*Ayatollah*" izy. Taorian' ny fandreseny mora tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny 14 May 2006 izay nahazoany 58,02 % amin' ny vato dia napetraka ho filohan' ny Firaisan' i Kômôro izy tamin' ny 26 Mey 2006. Io no famindram-pahefana am-pilaminana voalohany teo amin' ny tantaran' i Kômôro.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Ikililou Dhoinine

I **Ikalilou Dhoinine** dia mpanao pôlitika kômôriana, izay hiloha lefitr' i Kômôro tamin' ny taona 2006 hatramin’ ny 2010, voafidy ho filohan' ny Firaisan' i Kômôro izy tamin' ny 26 Desambra 2010 ary nitondra ny firenena nanomboka tamin' ny Mey 2011 hatramin' ny Mey 2016. Teraka tamin' ny 14 Aogositra 1962 tao Djoiezi ao amin’ ny nosy Mwali (na Mohéli), ao amin’ ny vondronosy Kômôro, izy.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Mohamed Ali Soilihi

I **Mohamed Ali Soilihi** dia mpanao pôlitika sy mpitondra fanjakana kômôriana. Teraka tany Mahajanga aty Madagasikara izy tamin' ny taona 1950 tany ho any. Filoha lefitry ny Firaisan' i Kômôro niaraka tamin' i Ikililou Dhoinine nanomboka tamin' ny volana Mey 2011 izy, kandidà tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2016. Antsoina hoe "Mamadou" ihany koa izy.

## Jereo koa

* Tantaran' i Kômôro
Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana

Inty ny **lisitry ny filoham-panjakana kômôriana** nanomboka tamin' ny taona 1975. Ireto ny fitondram-panjakana nifandimby tamin' izany: ny Fanjakana Kômôriana sy ny Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro ary ny Firaisan' i Kômôro.

## Filoham-panjakan' ny Fanjakana Kômôriana
Ny Fanjakana Kômôriana no fitondrana pôlitika voalohany an' i Kômôro mahaleo tena. Io vanim-potoana io dia nahitana fanonganam-panjakana enina na fito, arakaraka ny mpanoratra.

## Filoham-panjakan' ny Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro
Ny Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro no repoblika faharoan' i Kômôro mahaleo tena. Niorina izy taorian’ ny fanonganam-panjakana tamin’ ny 13 mey 1978.

## Filoham-panjakan' ny Firaisan' i Kômôro

## Jereo koa

* Tantaran' i Kômôro
* Pôlitika ao Kômôro
Olivér Halassy

**Olivér Halassy** dia mpilalao polo rano Hongroà ary mpilomano freestyle izay nifaninana tamin'ny Lalao Olaimpika fahavaratra 1928, 1932 ary 1936.
Oahabisma

Ny **oahabisma** dia hetsika fanavaozana fondamentalista milaza ho anisan' ny silamo sonita hanbalita, izay manindrahindra ny fiverenana amin' ny fomba amam-panao teo amin' ny fiarahamonina moziolmana tamin' ny andron' ny mpaminany Mohamady sy ireo mpandimby azy voalohany na kalifa. Mifandray akaiky amin' ny hetsika salafista izany.

Ny mpitoriteny sy ny teôlôjiana Mohammed ben Abdelwahhab (1703-1792) dia heverina ho mpanorina ilay hetsika tamion' ny manodidina ny taona 1740. Niara-niasa tamin' i Mohammed Ibn Saud, mpanorina ny tarana-mpanjaka saodiana, manodidina ny taona 1744-1745 izy, fiaraha-miasa izay mitohy ankehitriny eo amin' ilay fianakavianan' ny taranany, Al ach-Sheikh, sy ny tarana-mpanjaka Al Saud.

Iray amin' ny foto-kevitra ivon' ny oahabisma ny fiheverany ho endriky ny pôliteisma (*shirk*) ny fampiarahana an' Andriamanitra amin-javatra na zavamananaina hafa, toy ny fanajana miendri-pivavahana amin' ny olo-masina.

Ankehitriny dia ny oahabisma no endrika ôfisialin' ny fivavahana silamo izay milaza ho sonisma hanbalita any Arabia Saodita sy, amin' ny endrika nohalefahina, any Katara. Na izany aza, ny mpanaraka izany endri-pivavahana izany sy ny manampahefana saodiana dia mandà mafy ny fampiasana an' io teny io hanondroana azy ireo: ny foto-pampianarana arahin' izy ireo dia mivoatra, araka ny filazan' izy ireo, fa tsy toy ny foto-pampianarana oahabita izay mampianatra fa fanakara-kevitra iray ihany momba ny lahatsoratra ara-pivavahana no azo atao ka tsy misy toerana ho an' ny fahasamihafana eo amin' ny finana silamo.

Ny fisondrotan' ny harena azo avy amin' ny solitany indrindraindrindra (ny dona ara-tsolitany tamin' ny taona 1973 sy 1979) dia nahatonga ilay hetsika ho lasa iraisam-pirenena nanomboka tamin' ny taompolo 1970. Voampanga ho loharanon' ny fampihorohoroana maneran-tany ny oahabisma, na fara-faharatsiny nanosika ny foto-pisainana salafista-jihadista noraisin' i Al-Qaida sy ny Fanjakana Islamika (Daesh).

Amin' ny fampiasana ankehitriny ny teny hoe "*oahabisma"* sy "*[[salafisma]]*" dia matetika heverina ho teny mitovy hevitra izay samy anondroana ny hetsika samihafa fiaviana nefa nitambatra tamin' ny taompolo 1960. Ireo hetsika ireo dia milaza fa manaraka ny fampianaran' i Ibn Taymiyya sy i Mohammed ben Abdelwahhab.
Siklamena

Ny **siklamena** (*Cyclamen*) dia karazana 23 karazana zavamaniry voninkazo maharitra ao amin'ny fianakaviana *Primulaceae*. Ny karazana dia teratany any Eoropa ary ny Mediteranea atsinanana mankany amin'ny Kaokazy sy Iràna, miaraka amin'ny karazana iray any Sômalia. Maniry avy amin'ny voninkazo izy ireo ary sarobidy amin'ny voniny miaraka amin'ny felany miakatra sy raviny miovaova.
Jeraniôma

Ny **jeraniôma** (*Geranium*) dia karazana 422 karazana zavamaniry isan-taona. Izy ireo dia hita manerana ny faritra mafana eran'izao tontolo izao sy ny tendrombohitra any amin'ny tropika, miaraka amin'ny fahasamihafana lehibe indrindra any amin'ny faritra atsinanan'ny faritr'i Mediteranea.

Ny raviny mivaky palma dia miendrika boribory midadasika. Ny voninkazo dia manana felany dimy ary miloko fotsy, mavokely, volomparasy na manga, matetika misy veiny miavaka. Ny jerania dia maniry amin'ny tany rehetra raha tsy misy rano. Ny fanaparitahana dia amin'ny alalan'ny fanapahana semiripe amin'ny fahavaratra, amin'ny alalan'ny voa, na amin'ny fizarana amin'ny fararano na lohataona.
Adino-aho

Ny **adino-aho** (*Myosotis*; Anglisy: *forget-me-not*) dia karazana zavamaniry mamony ao amin'ny fianakaviana *Boraginaceae*. Ny voninkazo izay heverina fa mitovy amin'ny raviny.
Sabena (kômôriana)

Ny ***Sabena*** dia ireo Kômôriana niharan' ny fandroahana faobe avy eto Madagasikara tamin' ny fiandohan' ny taona 1977 ka nifindra monina any Kômôro. Io teny io dia avy amin' ny anaran' ny orinasam-pitaterana ana habakabaka belza (Sabena) izay namonjy azy ireo. Nipoaka tokoa ny rotaka tany Mahajanga tamin' ny faran' ny volana Desambra 1976, nataon' ny Betsirebaka sy ny Antandroy, izay foko malagasy roa, tamin' ny teratany kômôriana rehetra izay fantatra tamin' ny alalan' ny fananany anarana mozilmana na tamin' ny alalan' ny fisian' ny mainty eo ampin' ny handriny (noho ny fiankohofana mandritra ny vavaka).

Nanomboka tamin' ny fifandonana mahakasika ny fomban-tany eo amin' ny mpifanolo-bodirindrina izany. Tamin' ny fiandohan' ny volana Janoary 1977 no nisy ny fandefasana voalohany tamin' ny sambo atao hoe *Ville de Tuliéar* sy *Ville de Manakara*, ary farany tamin' ny fiaramanidina belza atao hoe *Sabena*. Nanapa-kevitra ny hampody an-tanindrazana ny Kômôriana avy aty Madagasikara ny Fanjakana Kômôriana notarihin' i Ali Soilihi tamin’ izany fotoana izany.

Ireo Kômôriana ireo, izay matetika efa mifangaro malagasy, nonina tany amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara nandritra ny taranaka maro, no vondrona ara-kolontsaina fahadimy mandrafitra ny vahoaka kômôriana.

## Jereo koa

* Tantaran' i Kômôro
* Famonoana Kômôriana tao Mahajanga

## Rohy ivelany

* ''Sabena : histoire des Comoriens de Madagascar, de l'émigration à la réémigration''
* ''Le rapatriement des "Sabena''"
* "Migrants et clandestins de la Grande Comore"
* Les 'Sabena' de la Grande Comore: étude d'une migration
* "Des Comoriens massacrés à Majunga il y a 47 ans"
Sabena

Ny **Sabena**, izay fanafohezana ny hoe **Société anonyme belge d'exploitation de la navigation aérienne**, dia orinasam-pirenena tany Belzika izay misahana fitaterana ana habalabaka, naorina tamin' ny 23 Mey 1923 ary nambara fa bankirompitra tamin' ny 7 Nôvambra 2001.

Tamin' io daty io dia anisan' ny orinasa misahana fitaterana ana habakabaka tranainy indrindra izy, ao aorian' ny KLM Royal Dutch Airlines sy ny Avianca, izay noforonina tamin' ny taona 1919. Io ihany koa no faha bankirompitra lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' ilay Fanjakana, ary ny vondrona Sabena dia nampiasa olona manodidina ny 13 000 tamin' izany fotoana izany.

Nizara ho sampana maro ilay orinasa tamin’ ny taona 1980 ary mbola misy ny sasany amin’ izy ireo, toy ny Sabena Technics.

## Jereo koa

* Sabena (kômôriana)
Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary

Ny **Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary** dia fikambanana iraisan-governelanta natokana ho an' ny fitahirizana sy ny fiarovana ny zavaboary. Atao hoe ***Union internationale pour la conservation de la nature*** (**UICN**) izy amin' ny teny frantsay fa ***International Union for Conservation of Nature*** (**IUCN**) kosa amin' ny teny anglisy.

Ny tanjony dia ny mitaona sy ny mamporisika ary ny manampy ny fiarahamonina manerana izao tontolo izao, amin' ny fiarovana ny tsy maha azo anombinana sy ny fahasamihafan' ny zavamananaina, ary koa ny miantoka ny haha ara-drariny sy hampaharitra ny fampiasana ny harena voajanahary.

Niorina tamin' ny 5 Ôktôbra 1948 taorian' ny fihaonambe iraisam-pirenena natao tany Fontainebleau, any Frantsa, dia nantsoina hoe Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fiarovana ny Zavaboary (*Union internationale pour la protection de la nature* -- UIPN amin' ny teny frantsay (1948–1956), *International Union for the Protection of Nature* -- IUPN (1948–1956) avy eo *World Conservation Union* -- WCU (1990–2008) amin' ny teny anglisy) izy tany am-boalohany, saingy novana amin' ny anarany ankehitriny izy tamin' ny taona 1956. Any Gland (Soisa) ny foibeny.

Mampivondrona fanjakana sy sampan-draharahan-governemanta maromaro, fikambanana tsy miankina amin' ny governemanta maherin' ny 1&nbsp;100 ary manam-pahaizana sy mpahay siansa maherin' ny 10&nbsp;000. Mampiasa olona maherin' ny arivo maneran-tany izy, izay miasa amin' ny tetikasa an-jatony maro. Nanampy firenena mihoatra ny 75 izy amin' ny fanomanana sy ny fampiharana paikady momba ny fiarovana sy ny fahasamihafan' ny zavamananaina.

Ny IUCN dia fantatra indrindra amin' ny fametrahana amin' ny karazan-javamananaina ny satan' ny fikajiana, izay filamatra ao amin' ny vondrom-piarahamonina siantifika, ary avy amin' ireo karazan-javamananaina ireo ny famoahany ny "lisitra menan' ny karazan-javamananana tandindomin-doza". Tsinjarainy ho sokajy fito ihany koa ny faritra arovana.

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy: https://iucn.org/
Central Intelligence Agency

Ny ***Central Intelligence Agency*** (CIA), izay naorina tamin' ny alalan' ny *National Security Act* tamin' ny taona 1947, dia iray amin' ny sampam-pitsikilovana malaza indrindra any Etazonia. Izy no tompon' andraikitra amin' ny fahazoana onon-draha (indrindra amin' ny alalan' ny fitsikilovana) sy ny ankamaroan' ny asa atao an-tsokosoko ivelan' ny fizaran-tany amerikana. Ny CIA dia manana sata ara-dalàna ho sampandraharaha tsy miankina amin' ny governemantan' i Etazonia ary manao tatitra amin' ny Talen' ny onon-draham-pirenena ( anglisy: *Director of National Intelligence*).
Betsirebaka

Ny **Betsirebaka** dia mponina avy any amin' ny tapany atsimon' i Madagasikara (indrindra ny Antemoro sy ny Antesaka ary ny Antandroy) izay nifindra monina any Mahajanga. Izy ireo no fototry ny rotaka izay vonoana olona nitranga tany Mahajanga nihatra amin' ny Kômôriana tamin' ny Desambra 1976.

## Jereo koa

* Sabena (kômôriana)
Said Mohamed Jaffar

Ny printsy **Said Mohamed Jaffar**, na amin' ny anarana feno hoe **Said Mohamed Jaffar El Amjad**, dia filohan' i Kômôro faharoa, nanomboka tamin' ny Aogositra 1975 hatramin' ny Janoary 1976, ary koa praiminisitra lehiben' ny governemanta tao Kômôro nanomboka tamin' ny Jolay ka hatramin' ny Desambra 1972, fony mbola natao hoe Fanjakana Kômôriana ilay firenena. Teraka tamin' ny 14 Avrily 1918 tao Kômôro izy ary maty tamin' ny 22 Ôktôbra 1993 tao Kômôro.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Said Atthoumani

I **Saïd Atthoumani** dia mpanao pôlitika kômôriana, minisitry ny Atitany tao amin' ny Fanjakana Kômôriana izy tamin' ny taona 1975 rehefa nahazo ny fahaleovantenany i Kômôro saingy very io toerana io rehefa nandray ny fahefana i Ali Soilih. Tamin' ny 13 Mey 1978 i Atthoumani dia nanampy tamin' ny famolavolana fanonganam-panjakana izay nanonganana an' i Soilih.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Ahmed Mohamed

I **Ahmed Mohamed** dia mpanao pôlitika frantsay sy kômôriana teraka tamin' ny 2 Jolay 1917 tao Mutsamudu (ao amin' ny nosy Nzwani ao Kômôro) ary maty tamin' ny 27 Janoary 1984 tao amin' io tanàna io ihany.

Nandritra ny taompolo 1950 dia lasa anisan' ny mpitarika ara-pôlitika malaza indrindra tao Kômôro izy, ary filoha lefitry ny Filankevitry ny governemanta nanomboka tamin' ny taona 1957 ka hatramin' ny taona 1962. Taorian' izany dia nanjary tsy dia nanan-kery intsony izy raha tsy taorian' ny nahatongavan' i Kômôro ho firenena mahaleo tena tamin' ny taona 1975. I Ahmed dia mpanohana mafy ny fanonganam-panjakana tamin' ny Mey 1978 izay nanonganana an' i Ali Soilih. Lasa filoha mpiara-mitantana izay nitantana ny governemanta izy, saingy very io toerana io tamin' ny Ôktôbra 1978 satria ny filoha mpiara-mitantana iray hafa, Ahmed Abdallah Abderamane, no nandray ny fahefana feno.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro
Haribon Chebani

I **Haribon Chebani** dia mpitondra fanjakana kômôriana. Filohan’ ny Fitsarana Tampony (*Cour suprême*) tamin' ny taompolo 1980 sady mpikambana ao amin' ny antoko Union comorienne pour le progrès, nitana ny toeran’ ny filohan' ny Repoblika vonjimaika izy ary nandimby an' i Ahmed Abdallah taorian' ny famonoana an’ ity farany tamin’ ny 26 Nôvambra 1989. Tamin' ny 27 Nôvambra izy dia naongan' ilay mpikarama an' ady frantsay Bob Denard.

## Jereo koa

* Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana
* Tantaran' i Kômôro