open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vintsimena

Ny **vintsimena** dia karazana voronkely ao amin' ny fianakaviana *[[Alcedinidae]]*, ao amin' ny filaharana Passeriformes. Tsy misy afa-tsy eto Madagasikara izy ary any amin' ny ala mando any andrefana no ahitana azy. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Corythornis madagascariensis***. Atao hoe **tsakokomanga**, **vintsiala**, **vintsimena** na **marotaina** izy io amin' ny teny malagasy. Atao hoe **marotaina** na **maritaina** koa izy io nefa ireo anarana ireo dia manondro ny tserikamena (*Acridotheres tristis*) koa.

Ny fanoritsoritana maty paika voalohany an' ity vorona ity dia nataon' i Carl von Linné, mpandinika zavaboary soedoà, tamin' ny taona 1758, tamin' ny andiany faharoa ambin' ny folo amin' ny *Systema Naturae*, niantsoany azy amin' ny anarana hoe ***Alcedo madagascariensis***.

Na dia natao tao amin' ny vondron-karazana *[[Ceyx]]* sy *[[Ispidina]]* taloha aza izy, dia manondro ny fandinihana ny fifandraisany amin' ny vondron-karazana hafa ao amin' ilay faritra fa tsara ny handraisana azy ho mpikambana ao amin' ny vondron-karazana *[[Corythornis]]*.

## Jereo koa

* Vintsy
* *[[Corythornis]]*
* *[[Alcedo]]*
* Marotaina na maritaina

* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara **(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')**
Zanaka am-pielezana malagasy

Ny **zanaka am-pielezana malagasy** dia ny Malagasy monina any ivelan' i Madagasikara. Malagasy any amin' ny faritra amorontsiraka maro no nampiasaina ho andevo tany amin' ny fanjakana tompomenakely tao afovoan-tany ary anisan' ny Afrikana voatafika hamelomana ny varotra andevo tao amin' ny tapany atsinanan' ny Empira Ômaney sy ny varotra andevo tany Atlantika tamin' ny taonjato faha-18 sy faha-19 izany. Ny taranaky ny andevo malagasy dia hita any amin' ny Saikinosin' i Arabia, any Malezia, any Indônezia, manerana an' i Amerika ary indrindra any Però. 

I Frantsa (indrindra ao Mayotte sy ao La Réunion) no firenena ahitana zanaka am-pielezana malagasy lehibe. Tombanana ho 140&nbsp;000 izany: io no vondrom-piarahamonina afrikanina lehibe indrindra avy aty amin' ny faritra atsimon' i Sahara any Frantsa.

Misy Malagasy monina koa i Kômôro (indrindra ao Mwali), i Afrika Atsimo, i Amerika Latina, ny faritra Karaiba ary i Etazonia. Ny Malagasy ampielezana any Etazonia dia misy taranaky ny olona tonga tamin' ny taonjato faha-18 sy faha-19, na andevo na olona afaka. Ny Amerikanina manana razambe malagasy, ankoatr' ireo voalaza teo aloha ireo, dia mpifindra monina vao haingana avy eto Madagasikara.

## Jereo koa

* Tantaran' i Madagasikara
* Malagasy am-pielezana any Frantsa

* Vazaha eto Madagasikara
* Sinoa eto Madagasikara
* Karàna
* Kômôriana eto Madagasikara
* Sinoa eto Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana
Refleksa fievenana rehefa tratry ny hazavana

Ny **refleksa fievenana rehefa tratry ny hazavana** (anglisy: **photic sneeze reflex**; frantsay: **réflexe photo-sternuatoire**), dia toe-batana lovaina avy amin' ny ray aman-dreny izay mahatonga ny olona iray hievina rehefa tratry ny hazavana na rehefa mijery zavatra mazavabe. 18% hatramin' ny 35%n' ny mponin' izao tontolo izao no manana io toe-batana io, na izany aza dia tsy fantatra ny fomba fiasan' ny vatana mahatonga izany.

## Famantarana
Ny refleksa fievenana rehetra tratry ny hazavana dia miseho amin' ny alalan' ny fievenana tsy voafehy ho setrin' ny stimulus izay tsy mampievina ny olona tsy manana ilay toe-batana. Amin' ny ankapobeny dia mievina indray mandeha ka hatramin' ny impolo ny olona.

### Fievenana rehefa tratry ny hazavana
Ny fievenana rehefa tratry ny hazavana dia vokatry ny fiposahan' ny hazavana mamiratra ary izany no fisehoan' ny refleksa fievenana rehefa tratry ny hazavana matetika indrindra. Io refleksa io dia toa vokatry ny fiovan' ny hamafin' ny hazavana fa tsy ny halavan' onjam-pahazavana manokana.

Ny fanadihadiana nataon' ny Sekolin' ny Optometria ao amin' ny Oniversiten' i Alabama ao Birmingham dia nahatsikaritra fa 67% tamin' ireo namaly izay fantatra fa mpievina rehefa tratry ny hazavana dia vehivavy ary 94% dia Kaokazianina. Hitan' ny fandinihana ihany koa fa ny fievenana rehefa tratry ny hazavana dia mahazatra kokoa amin' ny olona manana fisarahan'atiorona miviona.

## Loza mety ho entin' izany
Amin' ny ankapobeny dia tsy miteraka loza manokana ho an' ny tsirairay ny mievina, ary matetika dia fanelingelenana kokoa noho ny loza ateraky ny ratra. Mety hisy fiantraikany mampidi-doza mandritra ny toe-javatra sy hetsika sasany, toy ny fievenana eo am-pamiliana fiarakodia, na eo am-panaovana fandidiana (nify, maso) ary misy jiro mamiratra mitodika amin' ny tavan' ilay marary ny fitefena entin' ny fievenana rehefa tratry ny hazavana.

### Familiana fiara
Ny fievenana eo am-pandehanana fiara dia mety hahatonga ny mpamily tsy hahafehy ny fiara, ka hiteraka ratra amin' ilay olona, na fahasimbana amin' ny fiara sady/na ny manodidina. Indrindra indrindra, mampidi-doza be ho an' ny mpanamory fiaramanidina ny fievenana rehefa tratry ny hazavana, noho ny fisian' ny tara-masoandro mamiratra matetika ary ny hazavan-tsaina ilaina hamehezana tsara ny fiaramanidina. Ho an' ny mpanamory fiaramanidina mpiady, raha misy fieren-tena tsy voafehy mandritra ny ady an-habakabaka, dia mety ho kilemaina ilay mpanamory rehefa tena mila ny fahafantarana ny zava-misy. Mitaky fihetsehana marina sy refleksa haingana koa ny fiaramanidina hidina amin' ny mpitatitra fiaramanidina na amin' ny morontsiraka. Ny taratry ny masoandro avy amin' ny rano manodidina dia mety hiteraka fievenana iray fara fahakeliny, ho an' ny mpanamory izay manana ilay refleksa. Mety hahatonga ny mpanamory tsy hahafehy intsony ny fievina rehetra rehefa manandrana midina, ka hitera-doza.

## Tsiahy
Japanese Club Manorintsoa

Ny fikambanana Japanese Club Manorintsoa dia mikendry ny hampahafantarana sy hampiroborobo ny kolontsaina japoney, indrindra ny teny japoney. Any Madagasikara no misy ny foibeny ary miara-miasa akaiky amin'ny Japan Foundation ao Japana izy sy ireo fikambanana samihafa any Japana .Ity fikambanana ity dia misokatra ho an'ny orinasa na miankina na tsy miankina, ary koa ho an'ny fikambanana hafa maniry ny hiara-hiasa amin'ny sehatry ny asa. Afaka mandefa mpampianatra teny japoney na aiza na aiza izy, eny fa na dia any ivelany aza, raha toa ka misy tombontsoa maro azo avy amin'ny fianarana ny teny japoney. Anisan'izany ny fahazoana vatsim-pianarana any Japana, ny fahazoana diplaoma amin'ny teny japoney (JLPT), ny fahafahana miara-miasa amin'ny orinasa japoney, ary ny fampandrosoana ny fizahantany japoney eto Madagasikara.Tsy adino koa ny tombontsoa amin'ny fahafahana miasa any Japana na any Frantsa, izay tsy vitsy ny teratany japoney mitsidika sy manana orinasa niparitaka be tato ho ato tsy any irery fa manerana izao tontolo izao,.
Varatraza

Ny **varatraza** dia rivotra mangatsiaka mitsoka avy atsimo sy atsinanana ny amin' ny tapany avaratra sy avaratra-andrefana amin' i Madagasikara. Atao hoe *mousson* ity rivotra ity amin' ny teny frantsay fa *monsoon* kosa amin' ny teny anglisy.

## Jereo koa

* Alizay
Evina

Ny **evina** na ny **fievenana** dia fandroahana rivotra avy amin' ny havokavoka amin' ny orona sy vava, matetika vokatry ny singa vahiny manorisory ny atiorina. Mamoaka rivotra an-keriny avy amin' ny vava sy ny orona ny evina amin' ny hetsika tsy fidiny ary mipoaka.  Ity hetsika ity dia ahafahan' ny rehoka mivoaka amin' ny orona sy ny rora mivoaka amin' ny vava.  Mety misy ifandraisany amin' ny fihetsehana tampoka amin' ny hazavana mamiratra (fantatra amin' ny hoe refleksa fievenana rehefa tratry ny hazavana), fiovana tampoka (midina) ny mari-pana, tsio-drivotra mangatsiaka, vavony fenobe, otrikaretina virosy na vovoka mahatohina. Noho izy io mety hampiely aretina amin' ny alalan' ny piti-drora na lelo na koa ny rivotra avoaka rehefa mievina, dia asaina manarona ny vava sy ny orona amin' ny sandriny, ny ao anatin' ny kiho, na mampiasa mosara ny olona rehefa mievina. Ho fanampin' ny fanakonana ny vava, ny fijerena ambany dia manova ny fiparitahan' ny vongan-drano ary hisorohana ny fifantohan' ny tsimokaretina amin' ny haavo isefoan'olona.

Ny asan' ny fievenana dia ny mandroaka ny lelo misy poti-javatra vahiny na mampangitikitika ary manadio ny lavak'orona. Mandritra ny fievinenana, ny lanilany malemilemy dia mikitroka raha miakatra ny lamosin' ny lela mba hanakatona ampahany amin' ny vava, ka manao vokatra Venturi (mitovitovy amin' ny carburateur) noho ny fitsipiky ny Bernoulli ka ny rivotra mivoaka avy ao amin' ny havokavoka dia haingana amin' ny alàlan' ny ny vava ary noho izany dia miteraka tsindry ambany ao ambadiky ny orona. Amin'izany fomba izany dia voatery miditra amin' ny alàlan' ny orona ny rivotra ary mivoaka avy ao amin' ny vava ny rehoka sy ny loto. Mamoaka rehoka amin' ny orona ny mievina amin' ny vava mihidy fa tsy soso-kevitra satria miteraka fanerena be ao amin' ny loha ary mety hanimba.

Tsy afaka mievina mandritra ny torimaso noho ny tsifahafaha-mihetsika vokatry ny REM, izay toetry ny vatana izay tsy hifohazan' ny môtônerônina ary tsy ahafahan' ny atidoha mandray ny famantarana refleksa. Mety hifoha amin' ny torimasony anefa ny fanairana avy any ivelany, fa izay mievina aorian'izay dia mifoha amin' ny ampahany kely indrindra.
Kanadiga (vahoaka)

Ny **Kanadiga** na **Kanaḍigaro** na **Kanada** dia vondrom-poko ara-piteny dravidiana izay miteny kanada sady mamototra ny razambeny hatrany amin' ny Fanjakan' i Karnataka any India Atsimo sy ny faritra manodidina azy. Ao amin' ny fianakaviam-piteny dravidiana ny fiteny kanada izay anisan' ny fiteny 30 be mpampiasa indrindra eran-tany tamin' ny taona 2001.

Efa nisy hatramin' ny taonarivo faha-2 tal JK, fara fahakeliny, ny porofo momba ny fonenan' ny olombelona tao Karnataka, ary voalaza fa nifandray tamin' ny Sivilizasiônan' ny Lohasahan' i Indosy ilay faritra. Tamin' ny taonjato faha-3 sy faha-4 tal JK dia nofehezin' ny Maoria (*Maurya*) ny tany ary ny jainisma no fivavahana nanjaka tao. Voalaza fa ny emperora maoriana Chandragupta Maurya, taorian' ny nandaozany ny seza fiandrianana ho an' i Bindusara zanany lahy, dia nandany ny androm-piainany tany amin' ny faritr' i Shravanabelagola niaraka amin' ny gorò jaina izay mpampianany.

Taorian' ny Maoria dia nofehezin' ny tarana-mpanjaka kanadiga ara-poko na avy any ivelany ny ampahany maro amin' i Karnataka. Naorin' ny lehiben' ny Kanada, izay mpiaro lehibe ny zavakanto sy ny literatiora kanada, ny iray amin' ny empira nalaza indrindra tao aminy, dia ny Empira Vijayanagara. Anisan' ny fanjakana kanada lehibe sy tarana-mpanjaka nitondra ny faritra ny Kadamba, ny Chalukya, ny Rashtrakuta ary ny Hoysala.

Nanaovana sora-tsokitra tamin' ny taona 450 tany ho any ny fiteny kanada. Ahitana lahatsoratra momba lohahevitra samihafa sy tononkalo momba ny asa ara-pivavahana ny literatiora kanada. Anjakan' ny lapa misy vato vita sokitra sy tempoly ary trano hazo nentim-paharazana fantatra amin' ny anarana hoe *thotti mane* sy *chowki mane*. ny maritrano kanada. Ankehitriny dia maro amin' ny maritrano ara-pivavahana naorina tamin' ny Andro Taloha sy tamin' ny Andro Antenatenany no toerana lova iraisam-pirenena nofaritan' ny UNESCO.

## Jereo koa

* Dravidiana
* Fiteny kanada
* Indiana (vahoaka)
Malaialy (vahoaka)

Ny **Malaialy** na **Keralita** dia vondrom-poko ara-piteny dravidiana any sy avy any amin' ny fanjakan' i Kerala sy Lakshadweep ankehitriny any India, izay monina amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Malabar. Izy ireo no maro anisa amin' ny mponina ao Kerala sy Lakshadweep. Ny ankamaroan' izy ireo dia mpiteny voalohany amin' ny fiteny malaialama, iray amin' ny fiteny klasika enina ao India.

Ny Fanjakan' i Kerala dia noforonina tamin' ny taona 1956 tamin' ny alalan' ny Lalàna momba ny fandalinana vaovao ny fanjakana. Talohan' izay, nanomboka tamin' ny taompolo 1800 dia nisy ny Fanjakan' i Cochin, ny Fanjakan' i Travancore, ny Distrikan' i Malabar, ary ny Canara Atsimo tao India zanatany britanika. Ny Distrikan' i Malabar dia nampidirin' ny Britanika ho anisan' ny tany anjkany tamin' ny Ady Mysore Fahatelo (1790-1792) avy amin' ny soltana Tipu. Talohan' izay, ny Distrikan' i Malabar dia notapahin'  ny fanjakana isan-karazany anisan' izany ny Zamorin tao Calicut, ny Fanjakan' i Tanur, ny Fanjakan' i Arakkal, ny Rajàn' i Kolathunadu sy ny Rajàn' i Valluvanad ary ny Rajàn' i Palakkad.

Araka ny fanisam-bahoaka indiana tamin' ny 2011 dia misy Malaialy eo amin' ny 33 tapitrisa eo ho eo ao Kerala, mandrafitra ny 97 % amin' ny fitambaran' ny mponina ao amin' ilay fanjakana. Ny Malaialy vitsy anisa dia hita ao amin' ny fanjakana mifanila aminy ao Tamil Nadu, indrindra ao amin' ny Distrikan' i Kanyakumari sy ny Distrikan' i Nilgiri ary ny Distrikan' i Dakshina Kannada sy Kodagu ao Karnataka ary koa any amin' ny faritra an-tanandehibe indiana hafa.

Nandritra ny tapany farany tamin' ny taonjato faha-20 dia nisy vondrom-piarahamonina malaialy manan-danja nipoitra tany amin' ny firenena ao amin' ny Hoala Persika, anisan' izany ny Emirata Arabo Mitambatra, i Bareina, i Arabia Saodita, i Ômana, i Katara ary i Kôety ary amin' ny lafiny kely kokoa, firenena mandroso hafa, izay nahitana mpifindra monina voalohany indrindra toa an' i Malezia,  i Singapôro, i Etazonia, ny Fanjakana Mitambatra, i Aostralia, i Zelandy Vaovao ary i Kanada. Tamin' ny taona 2013 dia notombanana ho 1,6 tapitrisa ny mpila ravinahitra malaialy eran-tany.

Ny Malaialy any Malezia tamin' ny taona 2020 dia notombanana ho 348&nbsp;000 eo ho eo, izay mahatratra 12,5 % ​​amin' ny fitambaran' ny mponina indianina any Malezia izay mahatonga azy ireo ho vondrom-poko indiana faharoa lehibe indrindra any Malezia, aorian' ny Tamily. Ny ankamaroan' ny Malayalee ao Malezia 18 ka hatramin' ny 30 taona dia fantatra fa taranaka fahatelo, fahefatra, na fahadimy miaina amin' ny maha olom-pirenena maleziana azy.

Araka ny voalazan' i A. R. Raja Raja Varma dia Malayalam no anaran' ilay toerana, talohan' ny nahatongava izany ho anaran' ny fiteny ampiasain' ny olona.

## Jereo koa

* Indiana (vahoaka)
* Dravidiana
* Fiteny malaialama
Hoalan' i Meksika

Ny **Hoalan' i Meksika** dia hoala midadasika mikambana amin' ny Ranomasimbe Atlantika, ao atsimo-atsimo-atsinanan' i Amerika Avaratra, hodidinin' i Etazonia ao avaratra, i Kiobà ao atsinanana ary i Meksika ao atsimo sy andrefana. Mirefy 1&nbsp;550&nbsp;000 km2 mahery izy io ary 1&nbsp;721 km ny savaivony lehibe indrindra (avy any Vera Cruz, ao Meksika, ka hatrany am-bavan' i Econfina River, any Florida). Manamorona ny saikinosin' i Florida, an' i Alabama, an' i Mississippi, an' i Louisiana, an' i Texas Atsimo-Atsinanana, ny morontsiraka atsinanan' i Meksika, ny morontsiraka andrefana sy avaratra amin' ny Saikanosin' i Yucatan ary ny ampahany amin' ny morontsiraka avaratr' i Kiobà.

Ny Hoalan' i Meksika dia mirefy 1&nbsp;800 km avy any atsinanana ka hatrany andrefana ary 1&nbsp;300 km avy any avaratra ka hatrany atsimo. Mifandray amin' ny Ranomasimbe Atlantika amin' ny alalan' ny Andilan-dranomasin' i Florida (eo anelanelan' ny Fanjakan' i Florida sy i Kiobà) izy sy amin' ny Ranomasina Karaiba amin' ny alalan' ny andilan-dranomasin' i Yucatán (eo anelanelan' i Kiobà sy Meksika).

Ny ony lehibe mivarina any amin' ny Hoalan' i Meksika dia i Mississippi sy i Brazos (any Etazonia), ary i Rio Grande (eo anelanelan' i Etazonia sy Meksika). Ny Hoalan' i Meksika dia eo amin' ny lalana fandalovan' ny rivo-mahery sy ny rivodoza trôpikaly izay miforona ao Atlantika ary voatosika mankany amin' ny morontsirak' i Etazonia sy ny an' i Kiobà ary ny an' i Meksika.

Anisan' ny asa ara-toekarena atao ao amin' ny Hoalan' i Meksika ny fanjonoana (indrindra ny makamba) sy ny fitrandrahana solitany (ao amin' ny Helodranon' i Campeche (Meksika) asy any amin' ny morontsirak' i Louisiana sy Texas (Etazonia)).
Ambasadaoron'i Alemaina eto Madagasikara

***Oliver Knoerich***, ,, dia diplaomaty Alemaina na eto Madagasikara. 
Azo antoka fa vonona tsara amin'ity toerana ity izy satria consul tany Lagos, Nizeria.  Eny, vola be koa no niditra tamin’izany.

Izy dia manaraka an’i Michael Häusler.

## Adiresy ambasady
Ivandry, B.P.4006, 101 Antananarivo ,Madagasikara

## Jereo koa
Sarajevo

I **Sarajevo** no renivohitra sy tanàna lehibe indrindra any Bosnia sy Herzegovina. Niampita ny Reniranon'i Miljacka ilay tanàna, ary anisan'ny distrikan'i Sarajevo, iray amin'ireo folo any Bosnia sy Herzegovina.

Naorin'ny Ottomans tamin'ny 1461. Io tanàna io no toerana namonoan'i Gavrilo Princip an'i Arsidioka Franz Ferdinand an'i Aotrisy, izay nanamarika ny fiandohan'ny Ady Lehibe Voalohany.

Vao haingana izy no nampiantrano ny Lalao Olimpika Ririnina 1984 ary natao fahirano nandritra ny Adin'i Bosnia-Herzegovina tamin'ny taona 1990: teo anelanelan'ny 1992 sy 1996, niharan'ny fahirano naharitra arivo andro mahery izay nahafatesana olona maherin'ny 11.000.

## Jereo koa
* Bôsnia-Herzegôvina
 
## Lahatsoratra Ilaina
Porto Novo

**Porto Novo** dia tanàna sy renivohitra ao amin'ny faritanin'i Ouémé ao amin'ny Benîno. 

## Jeografia
Porto-Novo dia any atsimon'i Benino, 13 kilometatra miala ny Ranomasimbe Atlantika, izay misaraka amin'ny lagoon.

Ny isam-ponina dia 264.320 mponina tamin'ny taona 2013.

## Gallerie

Porto Novo Cathedral.jpg|Cathédrale Notre-Dame-de-l'Immaculée-Conception.
Entrée principale de l’église protestante méthodiste du Bénin à Porto novo.jpg|Église protestante méthodiste.
Grande mosquee porto-novo.jpg|Grande mosquée.
Marmite rituelle pour le culte de Mami Wata (Bénin, Porto-Novo).jpg|Marmite rituelle pour le culte de Mami Wata.


## Jereo koa
* Benino
** Porto Novo

## Tsiahy
Radès

I **Radès** dia tanàna ao Tonizia. Nisy mponina miisa 59.794 any ho any izy tamin' ny taona 2014.

## Jereo koa

* Tunis

## Tsiahy
Passific Coast Ranges

Ny **Pacific Coast Ranges**, izay midika hoe "Tandavan-tendrombohitra amorontsirak' i Pasifika", izay antsoina hoe **Pacific Mountain System** (izay midika hoe "Rafi-Tendrombohitra Pasifika"), dia andiana tandavan-tendrombohitra any amin' ny morontsiraka andrefan' i Amerika Avaratra manomboka any Alaska atsimo ka hatrany amin' ny tapany avaratra sy afovoany amin' i Meksika.  

Mahatratra 5&nbsp;959 m ny tendro avo indrindra (eo amin' i Mount Logan ao Yukon any Kanada) ary 6&nbsp;100 km ny halavan' ilay andiana tandavan-tendrombohitra. Mamakivavy ny tanin' i Etazonia sy i Kanada ary i Meksika ity andiana tandavan-tendrombohitra ity. Na dia heverina ho tandavan-tendrombohitra andrefana indrindra amin' i Etazonia sy i Kanada an-tanibe aza izy ireo dia any andrefana lavitra kokoa ny Insular Mountains ao amin' ny nosy Vancouver.

Ny Pacific Coast Ranges dia ampahany amin' i North American Cordillera (Tandavan-tendrombohitrr' i Amerika Avaratra, indraindray fantatra amin' ny anarana hoe Western Cordillera, na any Kanada, amin' ny anarana hoe Pacific Cordillera sy/na Canadian Cordillera), izay mahafaoka koa ny Rocky Mountains, ny Columbia Mountains, ny Interior Mountains, an' i Interior Plateau, an' i Sierra Nevada, ny tandavan-tendrombohitra ao amin' i Great Basin na Gran Cuenca, ary ny tandavan-tendrombohitra sy lembalemba hafa ary ny  deboka isan-karazany.

Ny anarana hoe **Pacific Coast Ranges** anefa dia anondroana ny Rafitra Andrefana ao amin' ny Western Cordillera, izay mahafaoka koa ny Saint Elias Mountains, ny Coast Mountains, Insular Mountains, ny Olympic Mountains, i Cascade Range, i Oregon Coast Range, ny California Coast Ranges, ny Transverse Ranges, ny Peninsular Ranges, ary i Sierra Madre Occidental.
Cascade Range

Ny **Cascade Range** na **Cascades** dia tandavan-tendrombohitra lehibe any amin' ny tapany andrefan' i Amerika Avaratra, manomboka amin' ny atsimon' i British Columbia ka mamakivaky an' i Washington sy i Oregon ka hatrany Northern California. Ao anatiny koa ny tendrombohitra tsy misy volkano, toy ny maro amin'  tendrombohitra any amin' ny North Cascades, sy ny volkano malaza antsoina hoe High Cascades. Antsoina hoe Canadian Cascades na, eo an-toerana, amin' ny hoe Cascade Mountains, ny  ampahany kely amin' ilay tandavan-tendrombohitra ao British Columbia. I Mount Rainier any Washington no tendro avo indrindra amin' ilay tandavan-tendrombohitra, izay mahatratra 4&nbsp;392 m.

Ny Cascades dia ampahany amin' ny Fehikibo Afo (*Ring of Fire*, "Peratr' Afo") ao amin' ny Ranomasimbe Pasifika, "fehikibo" misy volkano sy ny tangoron-tendrombohitra mifandray amin' izany manodidina ny Ranomasimbe Pasifika. Avy amin' ny volkanon' ny Cascades avokoa ny fipoahana volkano rehetra tany Contiguous United States (tanin' i Etazonia akoatra an' i Alaska sy i Hawaii), tao anatin' ny 200 taona farany. Ny roa farany indrindra dia i Lassen Peak izay nanomboka tamin' ny taona 1914 ka hatramin' ny 1921 ary ny fipoahana lehibe tao amin' i Mount St. Helens tamin' ny taona 1980. Ny fipoahana kely tao amin' ny Mount St. Helens ihany koa dia tamin' ny taona 2004 ka hatramin' ny 2008. Ny Cascade Range dia anisan' ny American Cordillera, rojon-tandavan-tendrombohitra saika mitohy (*cordillera*) izay mahaforona ny "taolan-damosina" andrefana amin' i Amerika Avaratra sy Afovoany ary Atsimo.

Ny Cascades dia toerana misy valan-javaboarim-pirenena (*national parks*) sy faritra arovana (*protected areas*) maro, anisan' izany ny North Cascades National Park, Mount Rainier National Park, Crater Lake National Park, and Lassen Volcanic National Park. Ny tapany avaratry ny Pacific Crest Trail dia manaraka ny an' ilay tandavan-tendrombohitra.
Great Plains

Ny **Great Plains** ("Lemaka Lehibe") dia tany lemaka midadasika dia midadasika any Amerika Avaratra. Eo atsinanan' ny Rocky Mountains no misy an' ilay faritra, ary rakotra tany anirian' ahitra amam-bozaka sy stepa ny ankamaroany. Ireo lemaka ireo dia ilany andrefan' ny Interior Plains, izay ahitana ny lemaka be ahitra eo anelanelan' ny Great Lakes sy i Appalachian Plateau, ary ny fari-tontolo iainan' ny Lemaky ny Taiga sy ny an' ny Lemaka Bôrealy any amin' ny avaratr' i Kanada. Anondroana ny fari-tontolo iainan' ny Great Plains, na koa ny ampahany andrefan' ny Great Plains, ny andian-teny hoe *Great Plains* ("Lemaka Lehibe") na *Western Plains* ("Lemaka Andrefana") koa dia a.

Ny Great Plains dia mamakivaky ny faritra afovoan' i Etazonia sy ny andrefan' i Kanada, izay mahafaoka: 

* ny ampahany be na manontolo amin' ny fanjakan' i Kansas, ny fanjakan' i Nebraska, ny fanjakan' i North Dakota ary ny fanjakan' i South Dakota, any Etazonia;
* ny tsinanan' ny fanjakan' i Colorado, ny fanjakan' i Montana, ary ny fanjakan' i Wyoming, any Etazonia;
* Ampahany amin' ny fanjakan' i New Mexico, ny fanjakan' i Oklahoma, ny fanjakan' i Texas, any Etazonia;
* indraindray koa ny faritra andrefana amin' i Iowa, amin' i Minnesota, ary amin' i Missouri, any Etazonia;
* ny ampahany atsimo amin' ny faritanin' i Alberta, amin' ny faritanin' i Saskatchewan ary amin' ny faritanin' i Manitoba, any Kanada.
Djougou

I Djougou dia tanàna ao amin'ny faritra avaratr'i Benîno misy mponina 237 040, izay mirefy 3 966 km2.

Miozolomana avokoa ny mponina. Renivohitry ny Departemantan'i Donga izy io.

## Tanàna rahavavy
* - Évreux
* - Qatar Al Wakrah

## Jereo koa

* Porto-Novo
* Cotonou
* Abomey
* Natitingou

## Tsiahy
Missouri (renirano)

I **Missouri** dia renirano mamakivaky ny afovoan' i Etazonia, sakelidranon' i Mississippi lava indrindra, izay manana halavana mirefy 3&nbsp;726 km. Avy an' ny anarany ny anaran' ny fanjakan' i Missouri. Manodidina ny 1&nbsp;400&nbsp;000 km2 eo ho eo ny sahan-dranony.

I Missouri dia foronin' ny fihaonan' ny renirano Jefferson sy Gallatin ary Madison ao Three Forks any atsimo-andrefan' i Montana. Mikoriana mianavaratra mihodidina ny Rocky Mountains izy ary avy eo, rehefa avy niampita hantsana efa ho 400 m antsoina hoe Gates of the Mountains, dia miodina mianavaratra-atsinanana mankany Fort Benton, any Montana, izay farany amin' ny fifamoivoizana an-drenirano.

Avy eo Fort Benton dia miantsinanana ilay renirano ary ivarinan' i Milk River sy i Yellowstone. Avy eo i Missouri dia mikoriana mankany atsimo-atsinana, mamakivaky an' i North Dakota sy an' i South Dakota mankany Sioux City, ao Iowa, ka mitodika mianatsimo sady lasa sisin-tany manasaraka an' i Nebraska sy i Kansas any andrefana, ary manasaraka koa an' i Iowa sy an' i Missouri any atsinanana.

Mivarina ao aminy i Platte River eo akaikin' i Omaha (ao Nebraska), mivarina ao koa i Kansas any Kansas City (ao Missouri). Aorian' io fihaonan-drano io dia niodina miantsinanana i Missouri ary niampita ny fanjakan' i Missouri. Tokony ho 25 km eo ho eo mbola tsy tonga eo Saint Louis izy dia mivarina any amin' i Mississippi.

## Jereo koa

* Ony
* Renirano
* Mississippi (ony)
Farihy Lehibe (Amerika Avaratra)

Ny **Farihy Lehibe**, izay atao amin' ny teny anglisy hoe **Great Lakes** dia vondron' ny farihy dimy any Amerika Avaratra, eo amin' ny sisin-tany manasaraka an' i Kanada sy i Etazonia. Ny farihy dimy mitambatra ao dia ny Lake Superior, ny Lake Michigan, ny Lake Huron, ny Lake Erie ary ny Lake Ontario. Vondrom-parihin-dranomamy lehibe indrindra eran-tany, izay manana velarana 245&nbsp;060 km2 sy manana hadiry 22&nbsp;735 km3, izy ireo. Mifandray amin' i St. Lawrence River, izay fivoahan' ny ranon' ny farihy Ontario, ilay vondrom-parihy izay no rafi-dranomamy lehibe indrindra eran-tany, aorian' ny farihy Baikal any Rosia, izay miantoka ny 18 % amin' ny tahirin-drano maneran-tany.

## Jereo koa

* Farihy Lehibe (Afrika)
* Lake Superior
* Lake Michigan
* Lake Huron
* Lake Erie
* Lake Ontario.
Parakou

I **Parakou** no tanàna lehibe indrindra any avaratr'i Benîno , ary tanàna fahatelo lehibe indrindra ao amin'ny firenena, misy mponina manodidina ny 206.667 eo ho eo, ary renivohitry ny Departemantan'i Borgou.

## Jereo koa

* Porto-Novo
* Cotonou
* Djougou

## Tsiahy
Natitingou

I **Natitingou** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Benîno, ao amin'ny departemantan'i Atakora.
Ny velarantanin'ilay kaominina dia 3045 km2 ary ny isam-ponina dia 104010 mponina tamin'ny taona 2013.

## Jereo koa

* Porto-Novo
* Cotonou
* Djougou
* Parakou

## Tsiahy
Abomey

I Abomey no renivohitry ny Departemantan'i Zou any Benino. Ny kaominina Abomey dia mirefy 142 kilometatra toradroa ary, tamin'ny taona 2012, dia nisy mponina 90.195.

## Renirano
*Zou (renirano)

## Jereo koa

* Porto-Novo
* Cotonou
* Djougou
* Parakou
* Natitingou

## Tsiahy
Jean Castex

I **Jean Caltex** dia mpanao pôlitika frantsay teraka tamin' ny 25 June 1965. Praiminisitra frantsay izy hatramin' ny 3 Juli 2020 ka hatramin' ny to 16 Mai 2022.

Efa filohan’ny RATP an’ny fanjakana izy nanomboka ny novambra 2022 hatramin’ny nahazoany vola an-tapitrisany nefa tsy nanao na inona na inona. Hourrah.
Gabriel Attal

I **Gabriel Attal**, teraka ny 16 martsa 1989 tao Clamart (Hauts-de-Seine), dia praiminisitra frantsay nanomboka ny 9 Janoary 2024 de tampitra 5 septembre 2024.

* Praiminisitra frantsay
Élisabeth Borne

I ** Élisabeth Borne**, teraka ny 18 Aprily 1961 tao Paris, dia praiminisitra frantsay izy nanomboka ny 16 May 2022 ka hatramin'ny 9 Janoary 2024.

* Praiminisitra frantsay
Belgrade

I **Belgrade** dia tanàna renivohitra sy tanàna lehibe indrindra any Serbia. Eo amin’ny fihaonan’ny reniranon’i Sava (Serbia) sy Danube no misy azy io.
Malmö

**Malmö** dia kaominina soeda ny faritra Skåne, Soeda.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 301.706 araka.

## Jeografia

Malmö dia any atsimo-andrefan'i Soeda. Ny tanàna dia mifandray amin'ny renivohitra Danemarka, Kaopenagy  amin'ny tetezana manamorona ny Öresund.

## Klioban'ny fanatanjahantena
* Malmö FF.

## Jereo Koa
* Stockholm - Göteborg
Justin Trudeau

I ** Justin Trudeau**, teraka ny 25 Dezambra 1971 tao Ottawa, zanaky ny praiminisitra teo aloha Pierre Elliott Trudeau, izy indray no nitana ny toeran’ny praiminisitra kanadiana nanomboka ny 4 Novambra 2015.

## [[Praiminisitra]] kanadianina
Lavitrisa

Ny iray **lavitrisa** na **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000** dia isa nanahary izay mitovy amin' ny folo ampitomboina amin' ny tenany intsivy (10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10). Mitentina arivo tapitrisa ity isa ity. Ao amin' ny Rafitra Iraisam-Pirenena momba ny Venty, ny lavitrisa dia tondroina amin' ny litera **G** (*giga*).

Misy ny Malagasy tsy mahazoazo ny anaran' io isa io izay misafidy ny teny frantsay nohagasina hoe "miliara" satria tsy nisy teo amin' ny Ntaolo malagasy ny teny hoe "lavitrisa" satria tapitra hatreo amin' ny hoe "tapitrisa" hono ny fanisana amin' ny teny malagasy madiodio. 

## Jereo koa

* aotra/zerô - isa/iray/iraika - roa - telo - efatra - dimy - enina - fito - valo - sivy
* folo - roapolo - telopolo - efapolo - dimampolo - enimpolo - fitopolo - valopolo - sivifolo

* zato - arivo - alina - hetsy - tapitrisa - lavitrisa
* Fanisana amin' ny teny malagasy - isa - tarehimarika - mpamaritra isa

## Rohy ivelany

* "Manisa", *motmalgache.org*
Göteborg

**Göteborg** dia kaominina soeda ny faritra Västergötland, Soeda.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 578.327 araka.

## Klioban'ny fanatanjahantena
* IFK Göteborg (champion de la Coupe UEFA 1982 et 1987)

## Jereo Koa
* Stockholm - Malmö
Bengaly (vahoaka)

Ny **Bengaly** no foko lehibe indrindra ao amin' ny faritr' i Bengal, izay mitsinjara amin' i Bangladesy sy i India. Miteny bengaly ny ankamaroan' izy ireo. Izy ireo no maro anisa ao Bangladesy sy ao amin' ny Fanjakan' i Bengal Andrefana ary ao Tripura any India. Miisa 150 tapitrisa eo ho eo ao Bangladesy izy ireo, ary 70 tapitrisa any India, telo tapitrisa any Pakistàna ary foko vitsy anisa ao Arabia Saodita sy Emirata Arabo Mitambatra.

Ny Bengaly manaraka ny finoana silamo dia monina indrindra ao Bangladesy, izay misy azy ireo maherin' ny 80 % amin' ny mponina, ireo izay manaraka ny finoana hindo kosa dia monina indrindra any India, indrindra fa any Bengal Andrefana. Amin' ny fitambaran' ny Bengaly dia manodidina ny 65 % ​​no Mozilmana, ny 34 % no Hindo, ary latsaky ny 1 % ny manaraka finoana samihafa (anisan' izany ny Kristiana). Ao Bangladesy, 11 hartamin' ny 15 % monja amin' ny mponina no Hindo.

Tamin' ny taona 2020 dia Bengaly 80 tapitrisa no Hindo, ary manodidina ny 64 tapitrisa no monina any India, ary manodidina ny 15 tapitrisa any Bangladesy. Ny Bengaly 158 tapitrisa no Mozilmana, ary 134 tapitrisa eo ho eo no monina ao Bangladesy, 20,5 tapitrisa eo ho eo any India, ary telo tapitrisa eo ho eo any Pakistàna. Manodidina ny 2,5 tapitrisa ny Bengaly manaraka finoana hafa (ny ankamaroany dia Kristiana, ary ny ambiny dia Bodista).

## Jereo koa

* Bangladesy
* Bangladey (vahoaka)
* Vahoaka ao Bangladesy
* Vahoaka ao India
* Vahoaka ao Pakistana
* Fiteny bengaly
Latinô-Amerikana (vahoaka)

Ny **Latinô-Amerikana** na **Amerikana Latina** dia ny olom-pirenena ao amin' ny firenena any Amerika Latina, na olona manana kolontsaina na razambe na fiaviana any Amerika Latina. Atao hoe ***Latinoamericanos*** izy ireo amin' ny teny espaniôla, ***Latino-americanos*** amin' ny teny pôrtogey, ***Latino-américains*** amin' ny teny frantsay, ary ***Latin Americans*** amin' ny teny anglisy.

Ny firenena any Amerika Latina sy ny zanaka am-pielezana avy amin' izy ireo dia vondrona manambatra foko sy firazanana samihafa. Ny Latinô-Amerikana dia vondrom-poko ahitana olona samihafa foko sy firenena. Vokatr' izany, ny Latinô-Amerikana sasany dia tsy mandray ny zom-pireneny ho toy ny foko, fa manao ny fizakany zom-pirenena ho foko fa fitambaran' ny fiaviany ara-pirenena sy ara-poko ary ara-drazambe. Ankoatra ny mponina tompon-tany taloha, ny Amerika Latina dia ahitana olona manana razambe avy any amin' ny Tontolo Tranainy (Afrika sy Eorôpa ary Azia) izay tonga nanomboka amin' ny taona 1492. I Amerika Latina no manana diaspôra lehibe indrindra amin' ny Espaniôla, Pôrtogey, Afrikana, Italiana, Libaney ary Japôney eran-tany. Io faritra io koa dia ahitana diaspôra alemàna (faharoa lehibe indrindra aorian' i Etazonia), frantsay, palestiniana (lehibe indrindra ivelan' ny firenena arabo), sinoa ary jiosy lehibe.

Ny firafitry ny foko sy/na firazanana manokana dia miovaova arakaraka ny firenena sy ny vondrom-piarahamonina am-pielezana: maro no manana fiaviana tompontany sy eorôpeana mifangaro izay atao hoe *mestizo* ("safiotra", "metisy"); amin' ny hafa indray dia ny tompotany teratany amerikana no maro anisa; ny sasany dia olona avy amin' ny razambe eorôpeana no tena monina ao; ny hafa dia *mulatto* indrindraindrindra. Ny vondrona tokana lehibe indrindra dia Amerikana Latina fotsy hoditra. Miaraka amin' ny vahoaka manana razambe eorôpeana ampahany, izy ireo dia mitambatra dia mamorona saika ny mponina manontolo.

Saika hita eran-tany ny Amerika Latina sy ny taranany, indrindra fa any amin' ny tanàna be mponina. Ny toerana fifindrà-monina manan-danja indrindra ho an' ny Amerika Latina dia any Etazonia, any Espaina, any Frantsa, any Kanada, any Italia ary any Japàna.
Sobahia

Ny **sobahia** na **sobahya** dia lamba nentim-paharazana malagasy, vita amin' ny akoran-javamaniry notenomina. Taloha dia ny andriana, indrindra tao amin' ny Sakalava, nitafy sobahia. Ny sobahia dia lamba saro-bidy sy avo lenta eo amin' ny kolontsaina malagasy. Matetika izy dia miloko mena na volomboasary na volomboasary manopy volamena na voloparasy. Any amin' ny Tontolo Tatsinanana no fiavian' ity lamba ity izay nampidirin' ny Arabo mpivarotra any amin' ny morontsiraka andrefan' i Madagasikara tamin' ny taonjato faha-14. 

Ho an' ny mpandala ny nentim-paharazana, ny sobahia dia lamba natokana hitafian' ny olona avy amin' ny fianakavian' ny mpanjaka. Ny sobahia itafian' ny Zafinimena dia mena fa ny an' ny Zafinifotsy dia fotsy misy sisiny somary miloko mena. Ny mena sy fotsy dia mampahatsiahy ny tantara momba an' Andriandahifotsy izay nametraka volamena sy volafotsy teo ambony vilia. Nampisafidianiny ny zanany lahy roa. Ny zokiny nisafidy ny volamena, fa ny zandriny nisafidy ny volafotsy.

Ho an' ny Sakalavan' i Boeny dia mariky ny maha andriana ny sobahia ka tsy misy nitafy azy raha tsy ny mpanjaka mandritra ny lanonana nentim-paharazanan toy ny fitampoha, ny tsangan-tsaiñy, ny fandroana an-driaka, sns.

Nanjary nalaza ny fitafiana sobahia rehefa nandeha ny fotoana. Lasa fitafiana anehoana ny maha Malagasy ny sobahia ankehitriny. Ankehitriny dia fenti-mamonjy fanasana sy lanonana ny sobahia, toy ny fampakaram-bady sy ny hafa any amin' ny morontsiraka andrefana ao amin' ny Faritra Boeny. Nampitondrana ny anarana hoe "Sobahya" ny fetibe ara-kolontsaina izay atao isan-taona any amin' ny kaominin' i Katsepy izay toerana nananganana ny Fanjakana Antalaotsy any Boina. Tamin' ny fametrahana azy tao Ambanja dia nitafy sobahia ny ny arseveka Donatien Francis Randriamalala (de).

## Jereo koa

* Lamba (malagasy)
* Lambahoany (na lambaoany)
* Lamba akotofahana
* Lambamena
* Lamba arindrano
* Jabo-landy
* Laimasaka

## Jereo koa
James Richardson (misiônera)

I **James Richardson** dia misiônera tao amin' ny London Missionary Society (LMS). Tonga tao Antananarivo tamin' ny 19 Jona 1869. Rehefa avy niasa tao amin' ny distrikan' i Fianarantsoa izy dia voatendry ho talen' ny Normal School tao Antananarivo. Tamin' ny taona 1885 izy dia namoaka rakibolana malagasy-anglisy (*A New Malagasy-English Dictionary*), indrindra momba ny anaran-javamaniry sy ny anaram-biby. Nandao an' i Madagasikara izy tamin' ny taona 1897.
Borona

Ny **borona** dia karazana zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]*, maniry eto Madagasikara. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Tetradenia fruticosa***.

## Fampiasan' ny Malagasy azy

### Fanafody
Ampiasaina teo amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ity zavamaniry ity. Tanehina sy sotroina amin' ny aretim-pivalanana (disanteria na fivalanan-dra sy diarea na tsirirìka). Ny ranoka mivoaka amin' ny tahony, izay notapatapahina na notetehina, nasiana rano matimaty, dia fanafody natao hampandoa. Ampiasaina hitsaboana ny hatina (na lagaly) ihany koa ny raviny torotoroina sy afangaro amin' ny zavatra hafa. Ny ranony avy amin' ny raviny dia natao ody fery mba tsy hampisy nana ny ratra, ny fakany dia notorotoroina avy eo sotroina mba hitsaboana ny aretin-koditra. .

### Sakafon' ny bibin-dandy
Ny raviny dia amahanana ny bibin-dandy atao hoe landibe.

### Nampiasaina tamin' ny sampy
Ny tsiraka avy amin' ny hoditr' io zavamaniry io dia nanaovana ny akanjon' Ikelimalaza sy zavatra hafa momba ity sampy lehibe indrindra tao Imerina ity, ka hatramin' izay dia tsy mbola nampiasain' ny mponina eny Ambohimanambola (toerana nitehirizana an' ilay sampy) hatao kitay ny borona. 

Noho izany, ity zavamaniry ity dia nolazain' ny Ntaolo malagasy ho mahaboka raha atao kitay, nefa nataony fanafody amin' ny ferifery sy nanasitranany ny fivontosana mahavoa ny biby ompiana". Noho ny antony mitovitovy amin' izany iahany dia tsy azo ampiasaina hatao kitay mihitsy ny tenina (*Imperata cylindrica*) sy ny horondrano (*Rhytachne caespitosa*) amin' io tanàna io.

## Jereo koa

* *[[Tetradenia]]* 

## Loharano sy fanamarihana
Fitafiana

Ny **fitafiana** dia fitaovana entina manarona ampahany amin'ny vatan' olombelona. Matetika izy io no vita amin'ny lamba. Miovaova arakaraka ny kolontsaina sy ny fotoana; arakaraka ny safidin'ny tsirairay ny fitafiana anaovana, sy ny antony hanaovana izany.

## Tantara
Hatramin’ny fahagola ny olombelona dia efa nampiasa akanjo avy amin’ny ravina, hoditr’akoho, na hoditra biby mba hiarovana ny vatana. Rehefa nandroso ny teknika famokarana, dia nanomboka nampiasa landihazo, rongony, volon’ondry ary lamba samihafa ny olona.

## Karazana fitafiana
* **Fitafiana nentim-paharazana**: ohatra ny *lamba* any Madagasikara, ny *kimono* any Japon, na ny *sari* any India.
* **Fitafiana maoderina**: toy ny akanjo andavanandro, pataloha, akanjo lava, lobaka, sns.
* **Fitafiana ofisialy**: akanjo ampiasaina amin’ny fety na lanonana manokana.
* **Fitafiana fiarovana**: akanjo miaro amin’ny asa na toe-javatra manokana (ohatra, fitafiana miaramila, mpamono afo, mpitsabo).

## Fitafiana sy kolontsaina
Ny fitafiana dia maneho mivantana ny kolontsaina sy ny maha-izy ny firenena tsirairay. Any Madagasikara, ohatra, ny *lamba* dia manana lanja lehibe eo amin’ny fiainan’ny olona: ampiasaina amin’ny fiterahana, fampakaram-bady, ary koa fandevenana.

## Fanovàna sy lamaody
Ny lamaody dia manova ny endrika fitafiana araka ny vanim-potoana, ny fomba fisainana ary ny fandrosoan’ny fiarahamonina. Ny indostrian’ny lamaody amin’izao fotoana izao dia iray amin’ireo sehatra lehibe indrindra eo amin’ny toekarena maneran-tany.

N fomba fitafy any Avaratr'i Madagasikara dia mampiasa ny lambaoany.
## Loharano
Dihy

Ny **dihy** dia fihetsika ataon' ny vatana, izay hafa noho ny atao andavanandro, noho izy io manana lanjany ara-javakanto na heviny an' ohatra. Foronina eo no ho eo na nofantenina sy nomanina mialoha ny dihy.  Matetika dia atao miaraka amin' ny mozika ny dihy, ary mety sady mandihy ny mpandihy no mampiasa zavamaneno. Misy tanjona sady arindra hanaraka gadona ary voavolavola hifanaraka amin' ny kolontsaina koa ny fihetsehana atao.

Mety ho andiam-pihetsehana voafaritra nefa tsy misy heviny manokana ny dihy, toy ny fahita amin' ny dihy eorôpeana nentim-paharazana, na mety ho fihetsika naka aingam-panahy avy amin' ny tandindona tsy ara-pivavahana na ara-pivavahana, indraindray mety ho karazana baiko moana, toy ny hita amin' ny dihy aziatika maro. Indraindray dia mety mikendry ny hitarika fahavarianam-panahy mihitsy aza.

## Jereo koa

* Hira
* Mozika
* Zavamaneno
Horondrano

Ny **horondrano** dia zavamaniry ahitra ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*. Ity ahitra ity dia maniry mivondrona eo amin' ny  ny tanimbary. ***Rhytachne caespitosa*** na ***Rhytachne rottboellioides*** no anarany ara-tsiansa. 

Eto Madagasikara, indrindra any afovoan-tany, izy ity dia ampiasaina indrindra amin' ny fanaovana tafon-trano. Fampiasana amin' ny fandrariana sy ny fanaovana borosim-bolo, kifafa. Tsy mety atao vilona ho sakafom-biby ity zavamaniry ity.
Bombyx mori

Ny ***Bombyx mori*** dia lolo ompiana fahita betsaka any Sina avaratra, ompina mba hamokarana landy. Ny fanday avy aminy no antsoina hoe bibin-dandy. Aorian' izay izy vao lasa soherina. Tsy misy any an' ala izy io fa tsy maintsy ompiana. Izy io dia vokatry ny fifantenana amin' ny alalan' ny fiompiana bibikely mitovy vondron-karazana aminy. Rehefa eo amin' ny maha lasa fanday ny zanany no mamokatra ny tsiraka sarobidy ao anaty rorany be dia be izay, rehefa azon' ny rivotra dia miova ho kofehin-dandy tokana izay anaovan' ny fanday tranon-dandy (atao hoe mason-dandy koa). Ampangotrahina ny fanday amin' io vanim-potoana iainany io mba hahazoana ilay kofehy izay manana halava mirefy 800 ka hatramin' ny 1&nbsp;500 m.

## Jereo koa

* Landibe
* Mondry
Lolo (bibikely)

Ny **lolo** dia bibikely misy elatra efatra rakotra kirany kely sady manify mifanindry toy ny tafo taila, ary matetika voaravaka loko mamirapiratra. ***Lepidoptera*** no anarany siantifika. Iray amin' ny filaharana ao amin' ny bibikely miely patrana indrindra eran-tany izy io, ahitana karazana eo anelanelan' ny 155&nbsp;100 sy 174&nbsp;233 voafaritra, mitsinjara amin' ny fianakaviana 136 sy fianakaviambe 43. Ny soritra fôsily tranainy indrindra momba ny lolo dia mampiseho fa efa niaina teto an-tany 201 tapitrisa taona lasa izay ireo bibikely ireo, miaraka amin' ny dinôzôro voalohany. 

Azo zaraina ho vondrona roa lehibe izy ireo: lolo mivoaka andro sy lolo mivoaka alina, atao hoe samoina. Manana elatra fatra ny lolo ka ny roa ankavia ary ny roa ankavanana. Ny lolo mivoaka andro no miloko kokoa noho ny lolo mivoaka alina (izay matetika miloko volontany na manja). Ny olitry lolo izay antsoina hoe fanday, dia tsy manana elatra na tandroka, mandady ary tsy mitovy zavatra hanina amin' ny lolo efa lehibe, amin' ny ankapobeny. Io no manjary lolo rehefa nandalo fiovana. Ao amin' ny lolo mivoaka alina dia mitranga ao anaty fonony atao hoe mason-dandy ity fiovana ity.

Ny lolo efa lehibe dia manana tongotra enina (toy ny bibikely rehetra) sy elatra efatra rakotra kirany amin' ny loko isan-karazany, arakaraka ny karazana. Manatody izy ireo izay miteraka fanday. Avy eo dia miova ho samoina (ao anaty ombindandy voatenona mialoha na tsia). Avy amin' izany no ivoahan' ny lolo efa arifomba. Ny tsingerina biôlôjikan' izy ireo dia ahitana dingana efatra miavaka: atody, fanday, samoina (soherina ny an' ny bibin-dandy) ary lolo.

Tahaka ny tantely sy ny ankamaroan' ny bibikely mpamindra vovobony, amin' ny faritra midadasika eto amin' izao tontolo izao, ny isan' ny lolo dia mihena be, indrindra noho ny fitomboan' ny fomba fambolena sasany (voly tokana, poizim-bibikely) ary ao koa ny fahafatesana eny amin' ny arabe sy ny hazavana tafahoatra manimba ny tontolo iainany. Ohatra, ny fanavaozana 2016 ny lisitra menan' ny Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary (*International Union for Conservation of Nature* - IUCN) dia mampiseho fa amin' ny karazana lolo 462 any amin' ny faritra mediteraneana dia 19 no atahorana ho lany tamingana (anisan' izany ny 15 tsy fahita firy afa-tsy ao amin' ity faritra ity).

## Ao amin' ny kokontsaina

### Ohabolana malagasy

* Androngo milanja lolo: be am-pitondrana fa kely am-pihinanana.
* Aza manao toy ny lolo amoron-drano: mivelatra, ianao ihany; mikombonkombona, ianao ihany.
* Lolo an-tanin' andro, ka tsy mahafoy tany hita.
* Lolofotsy mandoro tena, ka main' ny nahim-pony.

## Jereo koa

* Angidina
* Angely
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lalitra
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly

*Lisitra lolo mamatonalina malagasy
Kalalao

Ny **kalalao** na **kadradraka** bibikely somary menamena fisapisaka matetika misy elatra, mamorona zana-daharana ***Blattaria*** ao amin' ny laharana *Blattodea*, izay mahafaka koa ny vitsikazo na aboaly.

Mbola iharan' ny vinavina samihafa ny fanasokajiana ireo vondrona ireo. Mampiditra azy ireo miaraka amin' ny famakiloha sy ny mitovitovy aminy ao amin' ny filaharana *[[Dictyoptera]]* ny iray amin' izany. Ny hafa kosa te hanasaraka azy tanteraka, ka mametraka ny kalalao ao amin' ny filaharana *[[Blattodea]]* fa ny vitsikazo na aboaly ao amin' ny filaharana *[[Isoptera]]*. Na izany aza dia manondro ny fikarohana farany momba ny fototarazon' ireo vondrona ireo fa avy amin' ny razambe iray izy ireo sady mifandray akaiky dia akaiky.
Heverina ho mpanimba ireo bibikely ireo noho ny fahazaran' ny karazana sasany. Amin' ny fitambarany dia latsaky ny 1 % amin' ny karazana kalalao fantatra no mifandray amin' ny olombelona ary azo heverina ho bibikely tsy tiana tokoa. Karazana 25 ka hatramin' ny 30 eo ho eo no mety ho olana ary ny antsasany dia miteraka olana indraindray. Mifandray sy zatra ny olombelona ny karazana lazaina fa mpanimba ary hita indrindra any an-dakozia, ka ao izy no mihinana ny fakon' ny olombelona.Samy hafa amin' ny endriny sy ny lokony ary ny habeny ny karazana miisa 6&nbsp;000 eo ho eo miparitaka manerana izao tontolo izao. Efa ho 355 tapitrisa taona lasa izay no nisehoany teto an-tany.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Kalalao matin-dronono ka matin-draha tiana.

## Jereo koa

* Angidina
* Angely
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kongona
* Lalitra
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly
Tenina

Ny **tenina** na **antsoro** na **antsory** dia karazana ahitra misy taranja (na rizôma), maniry isan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]].* Atao hoe ***Imperata cylindrica*** ny anarany ara-tsiansa. Izy io dia maniry isan-taona, misy rizôma, izay mety mahatratra 1,5 m ny haavony. 

Misy any amin' ny manana toetany mafana sy toetany antonony eran' izao tontolo izao izy io, maniry betsaka any Azia Atsimo-Atsinanana, any Mikrônezia, any Melanezia, any Aostralia, aty Afrika ary Eorôpa Atsimo. Nampidirina tany Amerika Latina sy tany Karaiba ary tany Etazonia atsimo atsinanana koa izy io. Zavamaniry mora mirehitra izy, afaka miely haingana amin' ny faritra voakorontana ary mahamora ny doro tanety matetika.

Ampiasaina indrindra hanaovana haingon-tanàna izy ary ampiasaina koa ny tsiraka azo avy aminy. Anisan' ny ahi-dratsy manimba karazam-boly maro izy ity ary heverina ho zavamaniry manafika any amin' ny firenena maro. Ny tenina dia tafiditra ao anatin' ny lisitry ny karazana 100 mahery mpanafika indrindra eran-tany napetraky ny International Union for Conservation of Nature (IUCN).

Indreto koa ny anarany hafa amin' ny teny malagasy: *fakatenina, fehana, manevika, saingona, tenona, tsevoka*.*

## Kolontsaina

### Ohabolana

* Ataonao ho valala tsy ampoka ny ahitra ve aho, ka hifiaka ny antsoro maina ?
* Boka lavo amin' antsoro: raha nisy fivoy dia lakana.
* Boka lavon' antsoro: any an-dohasaha vao mifanatrika.
* Ny vato natao hiafenana no namosaka ny antsoro maina.
* Sorohitra mitaingina ambony antsoro, ka ny malemy ihany no tsindriana.
* Matavy anarana, famahiatena, ohatra ny saingona.

## Jereo koa

* *[[Imperata]]*

* Bararata
* Volotsangana
* Zozoro
* Fehana (*[[Imperata cylindrica]]*, ''Cymbopogon flexuosus'', *[[Vetiveria zizanioides]]*)
Lalitra

Ny **lalitra** dia bibikely madinika isan-karazany, ao amin' ny filaharana *[[Diptera]]* ary indrindraindrindra ny zana-pilaharana *Brachycera*. Anisany ny lalitra an-trano (*Musca domestica*). Amin' ny fiteny mahazatra kokoa dia manondro bibikely manidina samihafa ny teny hoe "lalitra". Tsy misy tongotra ny olitry ny lalitra. Miankina amin' ny karazana misy azy ny halavan' ny androm-piainan' ny lalitra. Ny lalitra an-trano, ohatra, dia 17 andro eo ho eo ny androm-piainan' ny lahy ary 21 andro ny vavy.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Aza manao fatin-dalitra, ka maty mitety ny ratsy; fa manaova fatin-tantely, ka maty mamela mamy ho an' ny fokonolona.
* Aza manao fon' ny mpanefy: mikapo-dalitra ambony lovia ka mamoy sasanangy tsy satry.
* Aza manao toy ny lalitra mitsentsitra maso didy, ka hivelona amin' ny ranomason' olona.
* Didimaso miantsena, ka manome sakafo ny lalitra.
* Matimatim-pitia toa lalitra ka mitsobaka alohan' ny sotro.
* Mimonomonona ohatra ny lalitra hianao; miriorio ohatra ny angidina.
* Omby maty tsy maharo lalitra.
* Tantely vaky sarona, ka anjakan' ny lalitra.
* Tsy hita hanaovana, ohatra ny ondrikely sarak' andro: avela an-tanana, ivorian’ ny lalitra; entina an-tsaha, iangonan' ny tsipolitra.

## Jereo koa

* Angidina
* Angely
* Famakiloha
* Fanenitra
* Hala
* Hao
* Jorery
* Kalalao
* Kongona
* Lolo (bibikely)
* Maingoka
* Moka
* Parasy
* Renitantely
* Trambo
* Tsipongo na kongona maimbo
* Valala
* Vitsika
* Vitsikazo na aboaly

* Lalitra an-trano

## Loharano sy fanamarihana
Muslih Al-Ikhlas

**Muslih Al-Ikhlas** dia mpamoron-kira mizaka ny zom-pirenen'i Indonezia teraka ny 4 Martsa 1995.

## dia ny asa
Nanjary nalaza i Muslih noho ny hira voarakitra an-tsoratra, izay nalaza tamin'ny taona 2020, izay manana endrika rock miadana ary misy fiantraikany amin'ny lokanga.

## Reference