open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mohammad Ali Amir-Moezzi

I **Mohammad Ali Amir-Moezzi** (amin' ny teny persiana: محمّد علی امیر معزّی), teraka tamin' ny 26 Janoary 1956 tao Teheran (Fanjakana Imperialin' i Iràna), dia mpahay tantara sy islamôlôga frantsay, manam-pahaizana manokana momba ny silamo siita.

## Boky nosoratany

* *Le Guide divin dans le shi’isme originel. Aux sources de l’ésotérisme en Islam*, Paris, Éditions Verdier, coll. « Islam Spirituel », 1992,.
* *Qu’est-ce que le shî’isme ?* (avec Christian Jambet), Paris, éd. Fayard, coll. « Histoire de la pensée », 2004.
* *La Religion discrète : croyances et pratiques spirituelles dans l'islam shi’ite*, Paris, éd. Vrin, coll. « Textes et Traditions », 2006.
* *Petite histoire de l’Islam* (avec Pierre Lory) Paris, Éditions J'ai lu, coll. « Librio », 2007.
* (en) *Revelation and Falsification: The Kitâb al-Qirâ’ât of Ahmad ibn Muhammad al-Sayyârî* (avec Etan Kohlberg ; texte établi, traduit et commenté), Leyde, Éditions Brill, série « Texts and Studies on the Quran », 2009.
* *Le Coran silencieux et le Coran parlant. Sources scripturaires de l'islam entre histoire et ferveur*, Paris, CNRS Éditions, 2011, (trad. italienne de C. Baffioni, *Il Corano silente, il Corano parlante : Le fonti scritturali dell'Islam fra storia e fervore*, Rome, Istituto per l'Oriente Carlo Alfonso Nallino **(it)**, 2018).
* *La Preuve de Dieu. La mystique shi’ite à travers l’œuvre de Kulayni, <abbr>ix<sup>e</sup></abbr> – <abbr>x<sup>e</sup></abbr> siècle*, Paris, Éditions du Cerf, coll. « Islam, nouvelle approche », 2018.
* *Ali, le secret bien gardé. Figures du premier Maître en spiritualité shi’ite*, Paris, CNRS Éditions, 2020,.
Maria al-Qibtiyya

I **Maria al-Qibtiyya** dia andevo ejiptiana nalefan' i Al-Muqawqis ho any amin' ny mpaminany Mohamady mba ho vaditsindranony ary avy amin' ny firaisana no nahaterahan' i Ibrahim. I Maria al-Qibtiyya dia namela marika teo amin' ny fahatsiarovana mozilmana ary voatonona momba ny olana ara-pananahana sy ny fifandraisana amin' ny kristianina. Ao amin' ny loharano an-tsoratra nanomboka tamin' ny taonjato faha-9, dia heverin' ny fikarohana ao amin' ny islamôlôjia ho toy ny literatiora izy, izay mety ho foronina. Amin' ny fiteny arabo dia مَارِيَّة ٱلْقِبْطِيَّة / *Māriyyah al-Qībtīyyāh*.
Adnan

I **Adnan** (amin' ny teny arabo: عَدْنَان / *`Adnan*) dia, araka ny tetiaran' i Mohamady nofaritan' i Ibn al-Kalbi tamin' ny taona 800, razamben' ny Arabo tavaratra (*musta'ribah* na *al-Adnani*). Ity anarana ity dia fantatra ao amin' ny soratsokitra roa nabateana sy tamodika saingy tsy hita ao amin' ny tononkalo talohan' ny silamo. Tena tsy fahita firy koa izany amin' ny literatiora mozilmana tamin' ny Andro Taloha. Ho an' i Caskel, io anarana io dia manana fiaviana talohan' ny silamo.

I Adnan dia teraka tamin' ny taona 122 tal. J.K. ary zanak' i Udud, taranak' i izay Nebaioth zanak' i Ismaela, noho izany zafikelin' i Ibrahim (Abrahama)

## Hazon-tetiarana

* -122 – Adnân (عدنان بن أد)
* -89 – Ma'ad (معد)
* -56 – Nizar (نزار)
* -23 – Mudar (مضر)
*  10 – Ilyâs (إلياس)
*  43 – Mudrika (مدركة)
*  76 – Khuzayma (خزيمة)
* 109 – Kinâna (كنانة)
* 142 – Al-Nadr (النضر)
* 175 – Malik (مالك)
* 208 – Fihr (فهر (na Quraych))
* 241 – Ghalib (غالب)
* 274 – Lou'ay (لؤي)
* 307 – Ka`b (كعب)
* 340 – Murra (مرة)
* 373 – Kilab (كلاب)
* 406 – Qusay (قصي)
* 439 – Abd Manâf (عبد مناف)
* 472 – Hâchim (هاشم)
* 505 – Abd al-Muttalib (عبد المطلب)
* 538 – Abdullah (عبد الله)
* 570 – Mohamady (محمد)
Pangea

Ny **Pangea** na **Panjea** dia kôntinenta goavambe izay nisy nandritra ny vanim-potoana Karbônifera, eo anelanelan' ny tapany farany amin' ny vanim-potoanan' ny Paleôzôika sy ny fiandohan' ny Mesôzôika. Vokatry ny fifandonan' i Laorosia sy i Prôtôgondoana ary nanambatra saika ny velaran-tany maina rehetra. Nizarazara indroa miantoana izy io: tamin' ny fiandohan' ny Mesôzôika (Triasy), ny fisokafan' ny Tetisy, nanaraka teza avy atsinanana miankandrefana, dia nanasaraka an' i Laorazia tany avaratra sy i Gôndoana tany atsimo. 

Fitambaran' ny vondrona kôntinenta taloha namorona an' i Gôndoana sy i Eoramerika ary i Siberia nandritra ny vanim-potoana Karbônifera tokony ho tany amin' ny 335 tapitrisa taona lasa izay, ary nanomboka nisaraka tany amin' ny 200 tapitrisa taona lasa, tamin' ny fiafaran' ny vanim-potoana Triasika sy ny fiandohan' ny vanim-potoana Jorasika.

Mifanohitra amin' ny endriky ny Tany ankehitriny sy ny fitsinjarana ny kôntinenta ao aminy ny Pangea izay miendrika litera *C*, ary ny ampahany be aminy dia mivelatra eo anelanelan' ny faritry ny tendrontany avaratra sy atsimo amin' ny Tany ary voahodidin' ny Pantalasa izay ranomasina ngezabe koa sy ny Ranomasimbe Paleô-Tetisy ary ny Ranomasimbe Tetisy. I Pangea no kôntinenta ngezabe farany indrindra nisy ary voalohany novinavinain' ny jeôlôjista.

Tamin' ny Kenôzôika, ny fisokafan' ny Ranomasimbe Indiana dia niaraka amin' ny fifindran' ny takelaka indianina mianavaratra, fa ny fisokafan' ny Atlantika Atsimo dia niaraka amin' ny fiakaran'ny takelaka arabo-afrikana sy ny fikatonan' i Neô-Tetisy, izay nitarika amin'n y fiforonan' ny Fehikibo Alpina.

## Loharano sy fanamarihana
Sambon' i Borobudur

Ny **sambon' i Borobudur** dia sambo iray avy ao Azia Atsimo Atsinanana an-dranomasina (ahitana an' i Broney, i Indônezia, i Malezia, i Filipina, i Singapaoro, ary i Timôro Atsinanana amin'izao fotoana) vita amin' ny hazo manontolo misy fanarina andaniny sy ankilany nampiasaina tamin' ny taonjato faha-8 na/sy faha-9  aseho sary sokitra amin'ny fanorenana bodista vita rindrim-bato ao Borobudur any Java Afovoany, Indônezia. Sambom-bahoaka Javaney izy io, sambo mitovy habe sy karazana amin'ireo sambo fampiasa any Java Atsinanana farafaharatsiny hatramin' ny taompolo 1940.

Ny toetran' ireo sambon' ny tempolin' i Borobudur ireo dia ahitana: misy faharina tsy mitovy amin' ny halava amin' ny vatany, misy andrin-day roa na telo miaraka amin' ny lay efa-joro, mivoaka ivelany ny lay, misy efitra ambony itoeran' ny olona milahatra mipetraka na mitsangana mivoy, misy efitra ambany, misy lavaka fijerena (voasokitra na mivohitra), ary familiana ampahefatry. Ny sambo sasany dia aseho amin' ny fivoy miisa enina na valo na sivy fara fahakeliny, ary ny sasany tsy manana.

## Loharano sy fanamarihana
K'un-lun po

Ny **K'un-lun po** (antsoina koa hoe **Kun-lun po**, **Kunlun po**, na K**<nowiki/>'un-lun bo**) dia sambolay tamin' ny Andro Taloha nampiasain' ny tantsambo aostrôneziana tany Azia Atsimo Atsinanana, izay resahin' ny firaketana sinoa avy amin' ny Dinastia Hana. Tamin' ny taonarivo voalohany taor. J.K., ireo sambo ireo dia nampifandray ny lalam-barotra teo amin' i India sy i Sina. Mbola nampiasaina hatramin' ny taonjato faha-14, fara fahakeliny, ny sambo toy izany.
Lalam-pirenena faha-8

**Lalam-pirenena faha-8** - (Route nationale 8 (RN8) )

Faritri':  Menabe ary Melaky.

## Selected locations on route
(south to north)
*Morondava - (intersection with RN 35  to Ambositra)
**  (20 km north from Morondava)
*Belo-Tsiribihina
*Manambolo (renirano) ferry
*Bekopaka (195 km)
*Antsalova

## Galerie

File:RN8 door Belo-sur-Tsiribihina 1.JPG| La N8 à Belo-sur-Tsiribihina.
File:Gargotte à Bekopaka.jpg|  Gargotte à Bekopaka.
File:Baobabs T8 Madagaskar 2019-10-06.jpg | Allée des Baobabs.
File:Meilenstein baobaballee 2019-10-06.jpg| Allée des Baobabs.


## Lalam-pirenena eto Madagasikara
- Lalam-pirenena eto Madagasikara
Fiteny skôtsy

Ny **fiteny skôtsy** dia karazan' ny fiteny anglika ao amin' ny fianakaviam-piteny jermanika andrefana, tenenina any Ekôsy sy ny ampahany amin' i Ulster any avaratr' i Irlandy. Io no fiteny tenenin' ny ankamaroan' ny olona any amin' ny faritra ambany any Ekôsy Ambany (*Scottish Lowlands*), ireo Nosy any Avaratra, ary any amin' ny faritra avaratr' i Ulster. Ny fiteny skôtsy ankehitriny dia fiteny mpirahavavy amin' ny fiteny anglisy ankehitriny, satria nisaraka avy amin' ny loharano iray ihany izy roa: ny fiteny anglisy antenatenany (taona 1100–1300).

Ny fiteny skôtsy dia neken' ny governemanta ekôsey ho fiteny tompontany any Ekôsy, fitenim-paritra na fitenin' ny vitsy anisa any Eorôpa, ary fiteny marefo ho an' ny UNESCO. Tamin' ny fanisam-bahoaka natao tao Ekôsy tamin' ny taona 2011 dia olona maherin' ny 1,5 tapitrisa any Ekôsy no nilaza fa afaka miteny skôtsy.

Noho ny tsy fisian' ny fepetra eken' ny rehetra hanavahana ny fiteny amin' ny fitenim-paritra dia matetika ny manam-pahaizana sy ny antoko liana hafa dia tsy mitovy hevitra momba ny sata ara-piteny sy ara-tantara ary ara-tsôsialy misy ny fiteny skôtsy, indrindra ny fifandraisany amin' ny fiteny anglisy.
Fiteny frisiana

Ny **fiteny frisiana** na **fiteny friziana** na **fiteny frisôna** na **fiteny frizôna** dia fiteny jermanika maromaro ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Ny fiteny frisiana andrefana dia tenenina any amin' ny tapany avaratr' i Nederlandy, indrindra ao amin' ny faritanin' i Fryslân (*Frise* amin' ny teny frantsay, na *Friesland* amin' ny teny anglisy), izay nisy mpiteny 467 000 teo ho eo tamin' ny taona 2001, nihena ho 350 000 teo ho eo izany tamin' ny taona 2021.

Ao amin' ny faritanin' i Fryslân dia ny 40% amin' ny mponina no miteny frisiana ao an-trano. Ny fiteny frisiana atsinanana dia tenenin' ny olona 1 000 tany Alemaina tamin' ny taona 2007 tany Saterland ary ny fiteny frisiana avaratra dia tenenin' ny olona miisa 10 000 tamin' ny taona 1976 tany Frisia Avaratra (*Nordfriesland* amin' ny teny alemana na *Nordfraschlönj* amin' ny teny frisianan' i Mooring). Ireo fiteny ireo sy ny fiteny anglisy ary ny fiteny skôtsy no sampana anglô-frisiana ao amin' ity vondrona ity. Mitovitovy amin' ny fiteny anglisy taloha izy ireo, na koa amin' ny fiteny neerlandey sy ny fiteny alemàna ambany.
Fiteny limborgiana

Ny **fiteny limborgiana** dia fiteny ao amin' ny vondrona jermanô-neerlandey, ao amin' ny sampam-piteny jermanika. Ny fiteny limborgiana dia fiteny jermanika andrefana. Noho izany dia ao amin' ny sampana fransika ambany izay ao amin' ny fiteny alemana ambany toy ny fiteny ny fiteny neerlandey izy io. Na izany aza, dia karazan' ny fiteny fransika ambany izay miavaka tsara amin' ny karazana hafa toy ny fiteny brabantiana sy ny fiteny hôlandey (samy fitenim-paritra neerlandey) izy; ohatra, ny fiteny limborgiana, nandritra ny tantarany, amin' ny ampahany, dia niharan' ny fiovan-drenifeo faharoa, ka noho izany ny ankamaroan' ny fitenim-paritra limborgiana dia mampiasa ny mpisolo tena *ich* ("izaho") amin' ny mpandray anjara voalohany milaza tokana, ho solon' ny *ik*.
Fiteny loksemborgiana

Ny **fiteny loksemborgiana** na **fiteny loksemborzoà** dia fiteny indô-eorôpeana ao amin' ny fianakaviam-piteny jermanika ampiasaina indrindra any Loksemborga sy any amin' ny kaominina sasany mifanila aminy any Belzika sy Frantsa ary Alemaina. Ny fiteny ampiasaina amin' ny fitantanan-draharaham-panjakan' ilay firenena dia ny fiteny loksemborgiana sy ny fiteny frantsay ary ny fiteny alemàna (fiteny voalohany amin' ny fahaiza-mamaky teny sy manoratra). Araka ny voalazan' ny lalàna dia tsy manana fiteny ôfisialy i Loksemborga. Nampanarahim-penitra tamin' ny fomba ôfisialy ny tsipelin' ny teny loksemborgiana tamin' ny taona 1976. Tamin' ny taona 1984 ilay fiteny dia nahazo ny satan' ny fitenim-pirenena tokana ao Loksemborga.
Fiteny saksôna ambany

Ny **fiteny saksôna ambany** na **fiteny alemàna ambany andrefana** dia vondrom-pitenim-paritra jermanika andrefana ao amin' ny vondrona jermanô-neerlandey, tena mifanakaiky amin' ny fiteny alemàna amin' ny lafiny iray ary amin' ny lafiny iray amin' ny fiteny neerlandey. Ny fiteny saksôna ambany dia fiteny mpirahavavy amin' ny fiteny anglisy, eo anelanelan' ity sy ny fiteny neerlandey, izay mbola misy itoviana aminy be.

Ny fitenim-paritry ny fiteny saksôna ambany dia mpandova mivantana ny fiteny alemàna afovoany ambany, izay *lingua franca* tgao amin' ny Ligy Hanseatika. Na dia eo aza ny fepetra voalazan' ny "Dina eorôpeana ho an' ny fitenim-paritra na ny fitenin' ny vitsy anisa", ary na dia eo aza ny lova ara-diteratiora mendri-piderana, dia mihena tsy azo iverenana ny fampiasana azy ireo, indrindra noho ny tsindry ara-toekarena (fifindra-monin' ny ambanivohitra, fifangaroan' ny mponina, fihamafisan' ny fifanakalozana iraisam-pirenena) sy ny tsindry ara-kolontsaina (fampahalalam-baovao matanjaka izay mankasitraka ny fiteny alemana na neerlandey).
Fiteny aromaniana

Ny **fiteny aromaniana** na **fiteny makedô-romaniana** dia fiteny rômana ampiasain' ny Aromaniana any amin' ny tapany atsimon' ny Balkana, ampahany amin' ny tohim-piteny rômana atsinanana. Heverin' ny manam-pahaizana momba ny teny sasany ho fiteny misaraka manokana ny fiteny aromaniana, toy ny fiteny dakô-romaniana (antsoina matetika hoe fiteny romaniana) sy ny fiteny meglenô-romaniana ary ny fiteny istrô-romaniana.

Na izany aza, ho an' ny mpahay teny hafa, dia fitenim-paritra romaniana izy io. Ny hany azo antoka izay eken' ny mpahay teny sy ny mpahay anaran-tany rehetra dia ny hoe ireo fiteny ireo, izay natao ho fiteny mahaleo tena manokana nanomboka tamin' ny taonjato faha-10, dia avy amin' ny fototra rômana iray antsoina hoe prôtô-romaniana, nivoatra avy amin' ny fiteny latinam-bahoaka ampiasaina any amin' ny Saikanosy Balkana sy ny lemak' i Danube Ambany.
Adin' ny Britanika sy ny Frantsay teto Madagasikara

Ny **Adin' ny Britanika sy ny Frantsay teto Madagasikara** (5 Mey - 6 Nôvambra 1942) dia fanafihana nataon' ny Firenena mpiara-dia mba hahazoana an' i Madagasikara izay zanatany frantsay (faha Vichy) nandritra ny Ady Lehibe II. Ny fakan' ny Britanika an' io nosy io dia natao hisakanana ny fampiasan' ny tafika an-dranomasina japôney ny seranan-tsambon' i Madagasikara  sy mba hisorohana ny faharavana na ny fahapotehan' ny lalan' ny sambon' ny Firenena mpiara-dia mankany India sy Aostralia ary Azia Atsimo-Atsinanana. Nanomboka tamin' ny "Opération Ironclad" izany, izay fakana ny seranan-tsambon' i Diego-Suarez (Antsiranana ankehitriny) akaikin' ny tendro avaratry ny Nosy, tamin' ny 5 Mey 1942. Izany ady izany dia atao hoe ***Bataille de Madagascar*** amin' ny teny frantsay sy ***Battle of Madagascar*** amin' ny teny anglisy. 

Nosokafana tamin' ny 10 Septambra ny diabe ho fiarovana ny Nosy manontolo, izay atao hoe *Operation Stream Line Jane*. Niditra an-keriny tao anati-tany ny Firenena mpiara-dia, nifandray tamin' ny tafika teny amin' ny morontsiraka ary niaro ny Nosy tamin' ny faran' ny volana Ôktôbra. Niato ny ady ary natao fampitsaharana ady tamin' ny 6 Nôvambra. Io no hetsika goavana voalohany nataon' ny Firenena mpiara-dia amin' ny fanakambanana ny tafika an-dranomasina sy an-tanety ary an-kabakabaka. Napetraka teo ambany fifehezan' ny Frantsay Afaka ny Nosy tamin' ny farany.
Fanafoanana ny fanjanahantany

Ny **fanafoaznana ny fanjanahantany** dia dingana amin' ny famotsorana ny fizaràn-tany voazanaka tsy ho eo ambany fanapahan' ny firenena mpanjanaka. Matetika mitarika ho amin' ny fahaleovantenan' ny firenena voazanaka izany. Nanomboka tamin' ny taona 1775 tany Amerika,  taorian' ny Ady Lehibe Faharoa no niely izany hevitra izany, raha toa ka niely eran-tany izany tamin' ny fivoaran' ny nasiônalisma voalohany nipoitra tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Ny Firenena Mikambana dia nanolotra toe-javatra tsara ho an' ny fanafoanana ny fanjanahantany ary noho izany dia lasa sehatra ho an' ny fanoherana ny fanjanahantany mahery vaika. Tamin' ny taona 2023 ny Firenena Mikambana dia nihevitra fa tsy nifarana ny fanafoanana ny fanjanahantany, satria mbola ekeny ny fisian' ny "fizaràn-tany tsy manana fizakan-tena" miisa 17, ny ankamaroany dia nosy.

Ny teny hoe "fanafoanana ny fanjanahantany" dia voamarim-pisiana hatrany amin' ny taona 1836, tamin' ny taona voalohany nisian' ny Frantsay tany Alzeria, teo amin' ireo izay nitaky ny fandroahana azy ireo, avy eo dia hadino alohan' ny hampiasana azy indray tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1950.
Gondola

**Gondola** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Manica ao amin'ny Mozambika.
Ny isam-ponina dia 33.877 mponina tamin'ny taona 2007.

## Tsiahy
Jonas Wendell

I **Jonas Wendell** avy any Edinboro, Pennsylvania, dia mpitoriteny advantista nafana fo nanaraka ny  fampianaran' i William Miller. Teraka tamin' ny 25 Desambra 1815 ary maty tamin' ny 14 Aogositra 1873 izy. Taorian' ilay "fahadisoam-panantenana lehibe", dia niaina vanim-potoan' ny fahalemen' ny finoana i Wendell, toy ny Advantista maro. Velona indray ny finoany  tamin' ny farany rehefa avy nanavao ny fianarany momba ny fanisan-taona momba ny Baiboly (ara-tantara sy ara-paminaniana) ary nanomboka nitory tany Ohio, Pennsylvania, Virginia ary New England izy. Tamin' ny faramparan' ny taompolo 1860 dia nianatra ny fanisan-taonan' ny Baiboly izy ary namporisika azy ny tsoa-kevitra izay nampiseho aminy fa hitranga amin' ny taona 1868 na 1873/1874 ny fiverenan' i Kristy. Tamin' ny taona 1870 i Wendell dia namoaka ny heviny tao amin' ilay bokikely atao hoe *The Present Truth, or Meat in due season*, ary nanatsoaka hevitra fa azo antoka fa hitranga amin' ny tao na 1873 ny fiavian' i Kristy fanindroany.

Tsy fantany fa ny fanatrehana ny iray tamin' ny famelabelarany dia namerina an' i Charles Taze Russell hino ny Baiboly indray ho tena tenin' Andriamanitra, izay nitarika an' i Russell hanao asa fanompoana koa.
Nelson Barbour

I **Nelson Homer Barbour** dia mpitoriteny amerikana nanaraka ny fampianaran' i William Miller. Fantatra indrindra noho ny fiaraha-miasany tamin' i Charles Taze Russell. izy. Teraka tamin' ny taona 1824 tao Throopsville (New York, Etazonia) izy ary maty tamin' ny taona 1905. Liana tamin' ny fampianarana ara-pivavahana izy, ka nifandimby nandalo antokon-ketsika maro samihafa. Teo amin' ny faha-19 taonany izy dia nanomboka niasa ho mpitoriteny mahaleo tena.

Tamin' ny taona 1869 dia namoaka ny fanontana voalohany (ny faharoa tamin' ny taona 1871) momba ny fandinihany izy: *Evidences for the Coming of the Lord in 1873, or The Midnight Cry* (izay azo adika hoe: "Porofon' ny fiavian' ny Tompo amin' ny taona 1873, na Ny Hiaka Mamatonalina").

Tamin' ny faramparan' ny taona 1873 na ny fiandohan' ny taona 1874 i Nelson Barbour dia nanomboka namoaka gazetiboky momba ny fironan' ny Advantista amin' ny vanim-potoana ho avy, amin' ny lohateny hoe *the Midnight Cry* (azo adika hoe "ny Hiakan' ny Mamatonalina"). Nitombo haingana ny isan' ny mpamaky ilay gazety avy eo nitsotsorika avy amin' ny 15 000 amin' ny 300 teo ho eo. Lasa nantsoina hoe  *Herald of the Morning* (azo adika hoe "Mpanambara hafatry ny Maraina") ilay gazety avy eo.

Tamin' ny taona 1877 i Charles Taze Russell dia nifandray amin' i Nelson H. Barbour ary nanolotra tohana ara-bola mba hamoahana boky misy pejy 196 mitondra ny lohateny hoe *Three worlds, and the harvest of this world* (azo adika hoe "Tontolo Telo, sy ny fijinjana an' ity tontolo ity"). Tamin' ny taona 1881 dia nitranga ny tsy fitovian-kevitra ara-teôlôjia teo amin' ny roa tonta. Tsy nifampiresaka izy ireo afa-tsy amin' ny alalan' ny fanontana lahatsoratra.

Nanohy namoaka ny *Herald* i Nelson Barbour mandra-pahatongan' ny taona 1903, rehefa nitsaharan' ny famoahana lahatsoratra, araka ny firaketana an-tsoratra misy. Maty taona vitsivitsy taty aoriana i Nelson Barbour, teo anelanelan' ny taona 1905 sy 1908.
Kambin-tsikina

Ny **kambin-tsikina**, eo amin' ny zavamaniry, dia faritra mampisaraka ny sikin-taho sy ny ravina amin' ny zavamaniry tokam-bihy. Ny kambin-tsikina eo amin' ny *[[Poaceae]]* (ahitra) sy eo amin' ny *[[Harefo|Cyperaceae]]* ary eo amin' ny *[[Juncaceae]]*, dia singa hita amin' ny ravina miendrika lela mielabakaka, indraindray tsy misy fa soloin' ny andian-tsibolo, na tsy misy mihitsy aza, eo amin' ny fihaonan' ny fonony sy ny felan-dravina, amin' ny fitohizan' ny  fonony.
Doro tanety

Ny **doro tanety** na **doro ala** dia afo miparitaka amin' ny faritra misy ala. Mety voajanahary (noho ny tselatra na ny fipoahan' ny volkano) na avy amin' ny olombelona (niniana natao na tsy nahy sy vokatry ny tsy fitandremana avy amin' ny afo ampiasaina amin' ny fikarakarana fambolena na ampiasaina amin' ny fanadiovana na hahazoana lalana na faritra malalaka hihazana, ohatra).

Noho ny antony ara-tontolo iainana na hampihenana ny mety hisian' ny afo lehibe, rehefa mamela izany zava-misy sy ny lalàna, dia azo ampiasaina amin' ny toerana voafaritra ny "afo voaramaso".

Ny fandalinana ny arina bitika tamin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara dia mampiseho fa nandray anjara tamin' ny doro tanety maro, an-tsitrapo na tsia, hatramin' izany vanim-potoana izany ny olombelona. Na ankehitriny aza, ny ankamaroan' ny doro tanety dia fanahy iniana (fandripahana ala ho an' ny fambolena), na heloka bevava mihitsy aza. Matetika izany dia avy amin' ny tsy fitandremana (fahandroana na fanatsihana na fitonoana any anaty zavaboary, sigara, fandoroana ny tany hambolena) ary tsy any amin' ny faritra manana toetany maina ihany koa.
Bozaka

Ny **bozaka**, amin' ny hevitra malalak' io teny io, dia izay zavamaniry velona isan-taona na maharitra, tsy hazo, anisan' ny *[[Angiospermae]]* (tokan-dravin-tsimoka na roa ravin-tsimoka), amin' ny ankapobeny ny miloko maitso.

Amin' ny heviny somary tery kokoa, ny bozaka, na raha ny marimarina kokoa, ny *[[Poaceae]]*, dia matetika manondro zavamaniry, indrindra fa ny ahitra fanao sakafom-biby, izay hita indrindra eny amin' ny kijana, ary ny fianakavian-javamaniry mifanakaiky rafitr' endrika aminy, toy ny *[[Cyperaceae]]* (herana sy harefo).

Amin' ny teny malagasy, amin' ny hevitra hentitr' io teny io dia ireto karazana ahitra manaraka ireto no tondroina manokana amin' io anarana hoe "bozaka" io:

* *[[Arundinella nepalensis]]* -- bozaka, fantaka, kitsangy;
* *[[Andropogon eucomus]]* -- bozaka;
* *[[Aristida adscensionis]]* -- bozaka, kifafalahy, sekotovolo;
* *[[Imperata arundinacea]]* na *[[Lagurus cylindricus]]* -- bozaka, horona.

## Loharano
Zavamaniry velona mihoatra ny roa taona

Ny **Zavamaniry velona mihoatra ny roa taona** dia zavamaniry afaka miaina mandritra ny taona maromaro. Izy io dia afaka mivelona amin' ny ririnina amin' ny alalan' ny endrika taova manokana ambanin' ny tany voaaro amin' ny hatsiaka sady feno tahirin-tsakafo (faka, vody, rizôma). Zavamaniry maharitra ny zavamaniry hazo rehetra.

Afaka mitazona ny raviny amin' ny ririnina ny zavamaniry maharitra, fa matetika izany ravina izany dia mihamaina, tsy tokony ho velona ilay zavamaniry afa-tsy noho ny fotony sisa tavela amin' ny tany. Tsy manana izany toetra izany ny zavamaniry mandavan-taona sasany, raha tsy amin' ny toetany mifanaraka amin' ny toeram-paniriany tany am-boalohany. Ohatra, azo ambolena amin' ny faritra manana toetany antonony na mangatsiaka ny zavamaniry mandavan-taona avy amin' ny faritra trôpikaly, nefa lasa zavamaniry isan-taona, na atao zavamaniry ahiboka anaty hafanana mandritra ny fizaràn-taona mangatsiaka.
Salohy

Ny **salohy** dia fitambarana vony tsy misy tongony fa miraikitra mivantana amin' ny tahony. Izany dia manome endrika matevina sy tery ary lavalava toy ny loha-lefona. Ny sampaho no tendro ambony amin' ny zavamaniry sasantsasany, izay iraiketan' ny voa milahatra amin' ny taho. Ny salohy dia mety hitambatra maro amin' ny teza lehibe iray.

Matetika dia mivondrona ny salohin' ny ahitra ka mampitambatra voniny maromaro toy ny hita amin' ny vary, ny varimbazaha, ny vary ôrza, ny ampemby, ary ny varin-tsoavaly.

Ho an' ny katsaka kosa dia misaraka ny vony lahy sy vony vavy. Ny vony lahy dia mivondrona eo an-tampon' ilay zavamaniry, fa ny vony vavy kosa dia amin' ny karazana salohy mipetaka amin' ny fototry ny ravina (atao hoe "baby") amin' ny alalan' ny teza lehibe atao hoe taolan-katsaka.
Fanala

Ny **fanala** dia ranonando mandry hita eny an-tendron' ny ahitra na eny am-potony. Mitranga ny fanala rehefa latsaka ambanin' ny maripana mampandry rano ny an' ny rivotra (0 °C). Matetika izany dia refesina 1,2 m ambonin' ny tany.

## Jereo koa

* Oram-panala
* Ando
* Ranomandry
* Havandra
* Zavona
Vilona

Ny **vilona** dia zavamaniry na fifangaroan-javamaniry ampiasaina hatao sakafon' ny biby fiompy. Matetika ny vilona dia taovan-javamaniry (ravina, taho, faka, ...) na zavamaniry manontolo izay ampiasaina amin' izy mbola vaovao maitso iny na tazomina ho maitso na somary nohamainina. Mety ho taovana avy amin' ny hazo madinika.

Ny ampahany sasany amin' ny zavamaniry dia ampiasaina ho sakafon-javamaniry aorian' ny fanodinana azy, toy ny nofon' ny betiravy fanaovan-tsiramamy na fangaron-karazan-javamaniry misy menaka. Ny vilona dia ampiasaina amin' ny famahanana ny omby, ny osy, ny ondry, ny soavaly, ny kisoa, ny rameva, ny ganagana, ny gisa, ny bitro, sns.
Gaza (faritany)

**Gaza** dia faritany ao Mozambika . Any atsimon'ny firenena no misy azy ary ny renivohiny dia ny tanànan'i Xai-Xai, eo amin'ny 210 kilometatra eo ho eo avaratry ny renivohitry ny firenena, Maputo. Miaraka amin'ny velarantany 75.709 km² ary misy mponina 1.446.654 tamin'ny taona 2017, ity faritany ity dia mizara ho distrika 14 ary manana kaominina fito, nanomboka tamin'ny taona 2022.

## Jereo koa
* Mozambika
** Gaza (faritany)
** Xai-Xai

## Kaominina
*Chibuto
*Praia do Bilene
*Chókwè
*Macia
*Manjacaze 
*Xai-Xai

## Tsiahy
Zavamaniry manafika

Ny **zavamaniry manafika** amin' ny heviny malalaka dia zavamaniry amin' ny ankapobeny mihabesaka hatrany izay mahasahana velaran-tany lehibe ka miteraka olana noho izany. Zavamaniry tsy teratany ao amin' ny faritra aniriany ireo zavamaniry ireo, izay manova ny firafitra sy  taharo ary ny fiasan' ny tontolo voajanahary izay ielezany. Anisan' ny zavamaniry manafika amin' ny faritra sasany eto Madagasikara ny tsikafokafombazaha.
Vilo-maina

Ny **vilo-maina** dia vilona azo avy amin' ny zavamaniry nokapaina, nohamainina ary tehirizina ho sakafon' ny biby mpihinana ahitra amin' ny vanim-potoana sy ny fizaràn-taona ratsy na vanim-potoan' ny hain-tany ohatra, izay tsy azo ahafahan' ny biby fiompy mihinana ahitra eny amin' ny kijana. Izany vilona izany dia matetika nalaina teny amin' ny kijana na sahalava.

## Jereo koa

* Mololo

* Vilona
* Ahitra
* Bozaka
Gerd Ganteför

**Gerd Ganteför** dia mpahay fizika alemà, mpahay fizika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 3 Novambra 1956 tao Leipzig.

## Fiainana
Nianatra fizika tao amin'ny Oniversiten'i Münster nanomboka tamin'ny 1977 i Ganteför ary nahavita ny fianarany tamin'ny 1984 niaraka tamin'ny diplaoma momba ny astrofizika. Tamin'ny 1989 dia nahazo ny diplaomany tao amin'ny Oniversite Bielefeld izy. Nanomboka tamin'ny 1991 izy dia tao amin'ny Ivotoeram-pikarohana Jülich, izay nahavitany ny habilitation tamin'ny 1996. Nanomboka tamin'ny 1997 ka hatramin'ny 2022 izy dia mpampianatra tao amin'ny Oniversiten'i Konstanz. 

Nanomboka tamin'ny 2008 ka hatramin'ny 2011 dia nihazona profesora fikarohana tao amin'ny Oniversite Johns Hopkins tao amin'ny Departemantan'ny Chemistry izy.
Nanomboka ny taona 2011 ka hatramin'ny 2018 dia nitana toerana fampianarana momba ny angovo sy ny toetr'andro tao amin'ny Oniversiten'ny Fampianarana Thurgau izy.

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
Fikao-tany

Ny **fikao-tany** dia fahasimban' ny nofon-tany amin' ny endrika fifindran' ny akora ambonin' ny sosona ivelany indrindra amin' ny tany vokatry ny asan' ny rano sy ny rivotra indrindraindrindra. Ny fiarovana amin' ity karazana kaoka ity dia zava-dehibe amin' ny fitandroana ny hatsaran' ny tany fambolena sy ny hatsarabn' ny rano ambonin' ny tany ary ny fiarovana ny toeram-ponenana sy ny fotodrafitrasa (mandrakotra ny lalana, mahatonga ny koriam-potaka, manakatona na manentsina ny tambajotra fanangonana ranon' orana).
Adnanita

Ny **Adnanita** dia fiombonam-bondrom-poko arabo ismaelita, izay mitantara ny firazanany hatrany amin' i Ismaela zanak' i Abrahama sy Hagara vadiny, amin' ny alalan' ny iray amin' ny zanakalahin' i Ismaela roa ambin' ny folo, dia i Qid*ā*r rain' i Adnan, izay avy any Hejaz. Ny mpaminany silamo Mohamady dia avy amin' ny fokom-pirenena koraisita (*Quraysh*) izay anisan' ny Adnanita. Atao hoe عدنانيون / *<nowiki/>'Adnānī* ny Adnanita amin' ny teny arabo. Araka ny lovantsofina arabo, ny Adnanita dia Arabo Tavaratra, fa tsy toy ny Kahtanita any amin' ny tapany atsimon' i Arabia, izay taranak' i Kahtana (*Qahtan*), zanaky ny mpaminanin' ny silamo Hudʿ (ity dia heverina ho i Ebera indraindray). Araka ny lovantsofina arabo sy silamo dia lasa Arabo i Ismaela ary nianatra ny teny arabo tamin' ny fifandraisana amin' ny foko Kahtanita tao Jurhum taorian' ny nahatongavany tao Meka. Nanao fifanekena tamin' i Ismaela sy i Hagara reniny ny fokom-pirenen' i Juroma. I Ismaela dia nanambady vehivavy jorhomita antsoina hoe Rala bint Mudad ibn 'Amr ibn Jurhum.
Empira Babilôniana Voalohany

Ny **Empira Babilôniana Voalohany** dia fanjakana teo anelanelan' ny taona 1894 sy 1595 tal. JK, ary tonga taorian' ny nifaranan' ny fanapahan' ny Someriana tamin' ny faharavan' ny tarana-mpanjaka fahatelo tao Ora (*Ur*), sy ny vanim-potoanan' i Isin-Larsa nanaraka izany. Iadian-kevitra ny fotona nisian' ny tarana-mpanjaka voalohany tao Babilônia; misy ny Lisitra A sy Lisitra B mitanisa ny mpanjaka babilôniana, izay lava kokoa amin' ny ankapobeny. Amin' ity fanisan-taona ity, ny taona nanjakan' ny Lisitra A no raisina noho ny fampiasana azy betsaka.

## Jereo koa

* Babilôna
* Babilônia
Khadija bint Khuwaylid

I **Khadija bint Khuwaylid** no vady voalohan' ny mpaminany silamo Mohamady (*Muhammad*) sady mpanaraka azy voalohany. Ataon' ny finoana silamo hoe "Renin' ny Mpino" izy, toy ireo vadin' io mpaminany io hafa. Teraka teo anelanemlan' ny taona 555 sy 560 izy ary maty tamin' ny taona 619 tao Meka. Atao hoe  خَدِيجَة بِنت خُوَيلِد الطَّاهِرَة / *Khadīja bint Khuwaylid* izy amin' ny teny arabo. I Khadija dia zanakavavin' i Khuwaylid ibn Asad, olona manan-kaja tao amin' ny fokom-pirenena koraisita (*Quraysh*) tao Meka ary mpivarotra nahay.

Ao amin' ny finoana silamo dia vehivavy manana ny maha izy azy izy amin' ny maha anisan' ny "vehivavin' ny lanitra" efatra azy, miaraka amin' ny zanany vavy Fatima bint Muhammad, i Ruqayya bint Muhammad, i Umm Kulthum bint Muhammad ary i Zainab bint Muhammad. Vadin' i Mohamady nandritra ny 25 taona izy.

Ny renin' i Khadija, atao hoe Fatima bint Za'idah, izay maty tamin' ny taona 575, dia mpikambana ao amin' ny fokom-pianakaviana Amir ibn Luayy ao amin' ny Koraisita ary zanak' olo-mpiray tam-po fahatelo amin' ny renin' i Mohamady, atao hoe Amina. I Khuwaylid ibn Asad, rain' i Khadija, dia mpivarotra sy mpitarika. Araka ny fitantarana sasany dia maty izy tamn' ny taona 585 nandritra ilay ady atao hoe *Ḥarb al-Fījar*, (teo amin' ny Quraysh sy ny Hawazin), saingy araka ny filazan' ny hafa dia mbola velona izy rehefa nanambady an' i Mohamady i Khadija tamin' ny taona 595. I Khuwaylid koa dia nanana anabavy antsoina hoe Ume Habib bint Asad.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Sawda bint Zamʿah

I **Sawdah bint Zamʿah** dia vady faharoan' ny mpaminanin' ny silamo Mohamady, izay ataon' ny Mozilmana hoe أمّ المؤمنين / *ʾumm al-muʾminīn*, izany hoe "Renin' ny Mpino", sahala amin' ny vadin' i Mohamady hafa. Atao hoe سودة بنت زمعة / *Sawdah bint Zamʿah* izy amin' ny teny arabo.

I Sawda binti Zam'a dia anisan' ny fokom-pirenen' ny Koraisita (*Quraysh*) amin' ny alalan' ny rainy ary mifamatotra amin' i Medina amin' ny alalan' ny reniny. Ny fanambadiany voalohany dia tamin' i Sakrān ibn 'Amr, anisan' ny Mozilmana voalohany. Niaraka tamin' io vadiny voalohany io izy no nifindra monina nankany Abisinia.

Rehefa niverina tany Meka ny vadiny, rehefa tonga Kristiana, dia maty, ary i Sawda bint Zamʿa dia lasa vadin' i Mohamady teo amin' ny faha-30 taonany eo ho eo. Ity fanambadiana ity dia natao manodidina ny taona 620 na 631. Khawla bint Hakim no nadahatra io fanambadiana io mba hampiononana an' i Mohamady noho ny fahafatesan' i Khadija.

Vadin' i Mohamady faharoa izy, na dia misy aza ny tsy fitovian-kevitra eo amin' ny mpandinika mozilmana momba ny tsy maha vady faharoa an' i Aisha. Na izany na tsy izany, i Sawda dia nipetraka irery niaraka tamin' i Mohamady nandritra ny fotoana voafetra satria mbola kely loatra i Aisha ka tsy tokony ho niray fandriana tamin' ny mpaminany ary nijanona tao amin' ny ray aman-dreniny. Maty tany Medina izy tamin' ny taona 673/674 i Sawda .

## Ny fisaraham-panambadiana
Vitsy ny lovantsofina momba an' i Sawda bint Zam'a, tsy toa an' i Aisha. Iray amin' ny tantara malaza indrindra teo amin' ny fiainany ny fanirian' i Mohamady hisaraka aminy. Araka ny lovantsofina dia vitany ny nampihemotra an' i Mohalady tamin' ny fanolorana ny anjara androny ho an' i Aisha tamin' ny nilazany fa ny hany faniriany dia ny ho vadin' ilay mpaminany amin' ny Andro Fitsarana. Ny andininy faha-127 amin' ny Soràta faha-4 dia nambara amin' i Mohamady tamin' io fotoana io.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Abisinia

I **Abisinia** dia faritra ao amin' ny Tandrok' i Afrika, any amin' ny tapany avaratr' i Etiôpia sy atsinanan' i Sodàna ary atsimon' i Eritrea. Nonenan' ny *Habash* na Abisiniana, izay razamben' ny *Habasha* (Amhara, Tigre) ankehitriny. Ny Abisiniana dia voatonona voalohany tamin' ny taonjato voalohany ao amin' ilay fitantarana ny fitrandrahana ranomasina amin' ny teny grika hoe *Περίπλους τῆς Ἐρυθρᾶς θαλάσσης* / *Períplous tî̄s ̓Erythrâs thalássīs*  ("Dia tao amin' ny Ranomasina Eritrea") ary voalaza ao fa nanao raharaham-barotra betsaka tamin' i Ejipta. Io tahirin-kevitra io ihany koa dia miresaka fifandraisana matanjaka amin' ny "Tanin' ny Emboka Manitra", izany hoe ny faritr' i Mehri ao Iemena, izay nisongadinan' ny fedrà momba ilay Mpanjakavavin' i Seba taty aoriana.

Mbola araka io tahirin-kevitra io ihany, ny Abisiniana sy ny Baribà (razamben' ny Sômaly ankehitriny), tamin' ny alalan' ny tanàna-seranan-tsambony toa an' i Opone, dia nanana fifanakalozana ara-barotra nampifandray ny Empira Bizantina tamin' i India Andrefana sy tamin' i Afrika Atsinanana tamin' ny alalan' i Ejipta sy i Arabia talohan' ny silamo. Tamin' ny taona 530 i Abisinia dia nanao sonia fifanarahana ara-barotra tamin' ny ambasadoron' ity Empira Rômana Atsinanana ity, nisolo tena ny emperora Jostiniano I.

Nampidirina tao amin' ny Empira Etiôpiana i Abisinia avy eo, ka ny mponina tao dia niantso tena hoe *Habasha*. Nampiasaina betsaka mitovy hevitra amin' ny hoe *Etiôpia* io teny hoe *Abisinia* io hatramin' ny tapaky ny taonjato faha-20 ary manondro voalohany indrindra ny Amhara sy ny Tigreana ary ny Tigrinia izay monina amin' ny lembalemba avon' i Etiôpia sy ny an' i Eritrea.

## Loharano sy fanamarihana
Kedarita

Ny **Kedarita** dia fikambanam-pokom-pirenena arabo mpifindrafindra monina tamin' ny Andro Taloha manodidina an' i Dumat al-Jandal renivohiny ao amin' ny Faritanin' i Al-Jawf. Atao hoe مملكة قيدار izy ireo amin' ny teny arabo.

Voamarim-pisiana izy ireo hatramin' ny taonjato faha-9 tal. JK, ny Kedarita dia namorona fanjakana matanjaka izay nanitatra ny fizaràn-taniny nandritra ny taonjato faha-9 ka hatramin' ny taonjato faha-7 tal. JK ka nandrakotra toerana midadasika any amin' ny faritra avaratra amin' i Arabia manomboka any Transjôrdania any andrefana ka hatrany amin' ny sisin-tany andrefan' i Babilônia any atsinanana, talohan' ny nifindrany niankandrefana nandritra ny taonjato faha-6 ka hatramin' ny taonjato faha-5 tal. JK ka nitambatra ho fanjakà-panjaka iray manomboka amin' ny sisin-tany atsinanan' ny Vinanihefak' i Nily (na Vinanihefak' i Neily) any andrefana ka hatrany Transjôrdania any atsinanana ary mandrakotra ny ankamaroan' ny faritra atsimo amin' i Jodea (na Jodia), any Negev ary any amin' ny Saikinosin' i Sinay.

Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny tantaran' ny Ampiposahana sy Arabia Avaratra ny Kedarita, izay nifandray akaiky tamin' ny fanjakana kananita sy arameana maro teo akaiky, ary lasa mpandray anjara lehibe tamin' ny varotra zava-manitra fanao sakafo sy hanitra nohafarana  avy any Arabia Atsimo mankany amin' ny faritry ny Tsinambolana Lonaka sy ny Tontolo Mediteraneana. Nandray anjara tamin' ny fifamatorana am-pirahalahiana sy tamin' ny ady amin' ireo fanjakana matanjaka tany Mesôpôtamia toy ny Empira Neô-Asiriana sy ny Empira Neô-Babilôniana ny Kedarita, tamin' ny farany dia lasa tafiditra tao anatin' ny rafitry ny Empira Akemenida Persiana. Nifandray akaiky tamin' ny Nabateana ny Kedarita, ka nety ho voatelin' izy ireo tamin' ny farany.

Ny Kedarita koa dia nisongadina ao anatin' ny soratra masin' ny fivavahana abrahama, izay ahitana azy ireo ao amin' ny Baiboly hebreo sy ny Kor'any amin' ny maha-taranak' i Qedar, faharoa amin' ny zanak' i Ismaela, zanak' i Abrahama. Ao amin' ny lovantsofina silamo dia misy manam-pahaizana milaza fa ny mpaminany silamo Moḥamady dia taranak' i Ismaela tamin' ny alalan' i Qedar.

## Ny anarany
Ao amin' ny Baiboly hebreo, ny Kedarita dia antsoina amin' ny teny hebreo hoe קֵדָ֥ר / *Qēḏār* (fa ao amin' ny Baiboly amin' ny teny grika kosa dia atsoina hoe Κηδάρ / *Kēdár*), midika hoe "mainty" sy "matroka" noho ny lokon' ny lain' izy ireo.
Tigre (vahoaka)

Ny **Tigre** na **Tigrea** dia vahoaka ao Eritrea, izay 31% amin' ny mponina ao amin' io firenena io. Monina amin' ny tendrombohitra sy amin' ny lembalemba ary amin' ny lemaka any amin' ny faritra andrefana sy avaratra amin' i Eritrea izy ireo.  Amin' ny fiteny tigrea dia atao hoe ትግረ / *tigre* sy ትግሬ / *tigrē* io vahoaka io. Ny fiteny tigrea no fiteniny. Ny Tigre dia tsy tokony hafangaro amin' ny vahoaka mifandray aminy atao hoe Tigrinia, izay foko maro anisa sy manjakazaka ao Eritrea, na ny Tigreana, izay monina ao amin' ny faritra etiôpianan' i Tigre, na dia samy miteny tigrinia aza ireo vahoaka roa ireo.

Tigre eo amin' ny 200 000 eo ho eo no monina any ivelany, indrindra any Eorôpa, indrindra taorian' ny fifindra-monina mahery vaika nanomboka tamin' ny taompolo 2000, mba handositra ny fahantrana sy ny fitondrana jadon' ny filoha eritreana Isaias Afwerki.

## Fivavahana
Manodidina ny 95% amin' ny Tigrea no manaraka ny finoana silamo sonita, ny ambiny kosa dia manaraka ny kristianisma (Fiangonana Ôrtôdôksa Eritreana, Eglizy Katôlika Rômana ary Fiangonana Loterana Evanjelikan' i Eritrea) ary ireo vondrona roa ireo dia samy mampiditra singa avy amin' ny fivavahana animista nentim-paharazana ao amin' ny fombafomba ara-pivavahana.

## Jereo koa

* Vahoakan' i Eritrea
* Tandrok' i Afrika
Baribaria (faritra)

I **Barbaria** na **Barbarà** no anarana nampiasain' ny Grika tamin' ny Andro Taloha ho an' ny morontsirak' i Afrika ao avaratra-atsinanana. Ny teny arabo mifanitsy aminy, *Bilad al-Barbar* ("Tanin' ny Barbar"), dia nampiasaina tamin' ny Andro Antenatenany. Ny anaran' i Barbaria dia voatahiry ankehitriny amin' ny anaran' ny tanàna sômalîn' i Berbera, tanàna fantatry ny Grika amin' ny anarana hoe *Mundus*. I Barbaria dia nanondro faritra roa tranainy any amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanan' i Afrika (ny Tandrok' i Afrika sy ny morontsiraky ny Ranomasina Mena).
India Andrefana

I **India Andrefana** dia faritra misy famaritana miovaova, izay ahitana ny fanjakana indiana maromaro any amin' ny tapany andrefan' i India toa an' i Goa, i Maharashtra, i Gujarat ary i Rajasthan.
Tigrinia (vahoaka)

Ny **Tigrinia** na **Tigrina** na **Tigriny** na **Kebesa** (amin' ny teny tigrinia : ትግርኛ na ብሄረ ትግርኛ / *təgrəñña*) dia vondrom-poko ao Eritrea. Io no vondrom-poko lehibe indrindra ao Eritrea, ahitana ny 50% eo ho eo amin' ny mponina. Misy ihany koa vondrom-piarahamonina tigrinia manan-danja any ivelan' ilay firenena. Tahaka ny Tigreana any Etiôpia izay tena akaiky azy dia miteny tigrinia izy ireo,

## Jereo koa

* Vahoaka ao Eritrea
* Tandrok' i Afrika
Tigreana (vahoaka)

Ny **Tigreana** na **Tigraiana** (amin' ny teny tigrinia: ተጋሩ) dia vondrom-poko miteny semitika, teratany any amin' ny Faritra Tigray na Tigre any amin' ny tapany avaratr' i Etiôpia. Miteny amin' ny fiteny tigrinia, izay fiteny afrôaziatika anisan' ny sampana semitika etiôpiana, izy ireo.

Ny fiainana andavanandron' ny Tigreana dia tena niharan' ny hevitra ara-pivavahana. Ohatra, ny fe-potoana fifadian-kanina ôrtôdôksa kristiana dia tandremana tsara, indrindra fa any Tigray; fa miely patrana koa ny finoana nentim-paharazana eo an-toerana toy ny fanahy.

Ao Tigray, ny fitenin' ny fiangonana dia mijanona ho ny fiteny geezy irery ihany. Ny fiarahamonina Tigreana dia voamariky ny idealy matanjaka amin' ny fiarahamonim-pirenena ary, indrindra any amin' ny tontolo ambanivohitra, ny foto-pitsipiky ny fitoviana. Izany dia tsy manilika andraikitra lehibe ny amin' ny fitsipiky ny fitondran' ny zokiolona sy any amin' ny faritra sasany toy ny faritra Adwa midadasika kokoa, teo aloha ny fihanaky ny tompomenakely, izay mbola nanaja ny zon' ny tany eo an-toerana.

Ny Tigreana dia mifandray manerana an' izao tontolo izao amin' ny vondrom-piarahamonina am-pielezana saingy mponina teratanin' i Tigray. Ny faritra misy ny Tigreana manana rohim-pirazanana matanjaka dia: Enderta, Agame, Welkait, Kafta Humera, Tembien, Kilite Awlalo, Raya Azebo, Axum, Tsegede, Adwa, Tselemti ary Shire, na izany aza ny faritra misy ny Tigreana manana rohy ara-tantara dia maro kokoa.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Etiôpia

* Tandrok' i Afrika
Arabia talohan' ny silamo

I **Arabia talohan' ny silamo**, izay manondro ny Saikanosin' i Arabia talohan' ny fanambaràna voalohany azon' i Mohamady tamin' ny taona 610, dia resahina ao amin' ny finoana silamo ao anatin' ny tontolon' ny ‏جَاهِلِيَّة‎ / *jāhilīyah* (izany hoe "tsy fahalalana" na "hadalana"), izay manasongadina ny fihanaky ny paganisma manerana ilay faritra tamin' izany fotoana izany.

Ny sasany tamin' ny vahoaka nanorim-ponenana tao dia lasa sivilizasiôna miavaka. Ny fampahalalana momba ireo vahoaka ireo dia voafetra ary natambatra avy amin' ny porofo arkeôlôjika sy ny fitantarana voasoratra tany ivelan' i Arabia ary ny lovantsofina arabo izay noraketin' ny mpahay tantara mozilmana taty aoriana. Anisan' ireo vahoaka nisongadina indrindra ny Tamoda (*Thamud*), izay nipoitra manodidina ny taona 3000 tal. J.K. ary naharitra hatramin' ny taona 300 taor. J.K. tany ho any; ary ny sivilizasiôna niteny semitika voalohany indrindra tany amin' ny tapany atsinanana dia ny Dilmona (*Dilmun*), izay nipoitra tamin' ny faran' ny taonarivo faha-4 tal; J.K. ary naharitra hatramin' ny taona 600 taor. J.K. tany ho any. Fanampin' izany, teo amin' ny tapany faharoa amin' ny taonarivo faha-2 tal. JK, i Arabia Atsimo dia nonenan' ny fanjaka-mpanjaka maromaro, toa ny Sabeana sy ny Mineana, ary i Arabia Atsinanana dia nonenan' ny vahoaka niteny semitika izay azo inoana fa nifindra monina avy any atsimo-andrefana, toy ireo atao hoe Samada (*Samad*). Nanomboka tamin' ny taona 106 taor. J.K. ka hatramin' ny 630 taor. J.K., ny faritra avaratra-andrefana indrindra amin' i Arabia dia nofehezin' ny Empira Rômana, izay nitondra azy tamin' ny anarana hoe *Arabia Petraea*. Faritra vitsivitsy no nofehezin' ny Iraniana, voalohany teo ambany fanapahan' ny Partiana ary avy eo teo ambany fanapahan' ny Sasanida.

Samihafa ny fivavahana tany Arabia talohan' ny silamo; na dia niely patrana aza ny pôliteisma, dia mbola fanao niavaka teo amin' ny mponina sasany tao amin' ilay faritra, toy ny fokom-pirenena jiosy, ny mônôteisma. Ankoatra ny paganisma arabo dia nisy fanao ara-pivavahana hafa koa tao amin' ilay faritra, dia  ny an' ny fivavahana semitika fahiny; ny fivavahana abrahamika, izay lasa nahafaoka koa ny fivavahana silamo vao misondrotra taty aoriana; ny fivavahana iraniana; ny fivavahana gnôstika; ary, mahalana, ny fivavahana indiana, izay nikambaban' ny ankamaroan' ny mpivarotra tsy teratany sy ny mpandeha lavitra hafa.
Zaynab bint Khuzayma

I **Zaynab bint Khuzayma** no vadin' i Mohamady fahadimy. Atao hoe زَيْنَب بِنْت خُزَيْمَة / *Zaynab bint Khuzayma* izy amin' ny teny arabo. Zaynab bint Khuzayma ibn al-Hārith al-Hilālīya no anarany feno. Nandritra ny vanim-potoana talohan' ny silamo, ny fahalalahan-tanany dia nahatonga azy hahazo ny anaram-bosotra hoe أم المساكين  **/** *Umm al-Masākīn*, izany hoe "Renin' ny Mahantra".

Nanambady an' i al-Tufail ibn al-Harith izy talohan' ny nanambady an' i Mohamady. Nisaraka taminy ity lehilahy voalohany ity ary nanambady ny rahalahiny, atao hoe Ubaida ibn al-Harith, izy. Taorian' ny nahafatesan' ity farany ity tamin' ny ady tao Badr dia nanambady an' i Zaynab binti Khuzayma i Mohamady tamin' ny taona 625. Nahatratra 400 *dirham* ny vodiondriny. 30 taona izy tamin' izay.

Maty i Zainab volana vitsivitsy taorian' ny nanambadiany an' i Mohamady. Nalevina tao amin' ny fasan' i al-Baqiʿ any Medina izy.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Rayhana bint Zayd

I **Rayhana bint Zayd** dia vehivavy jiosy, izay mpanompon' i Mohamady lasa vadiny araka ny mpahay tantara sasany. Avy amin' ny fokom-pirenena Banu Nadir izy. Manaja azy ny Mozilmana izay mihevitra azy ho anisan' ny *Ummahaatu'l-Mu'minin* (izany hoe "Renin' ny Mpino"). Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe ريحانة بنت زيد / *Rayḥāna bint Zayd*. Maty tamin' ny taona 631 izy.

Anisan' ny fokom-pirenana Banu Nadir tany am-boalohany i Rayhana bint Zayd. Nanambady an' i Abdulhakem, lehilahy avy amin' ny foko Banu Qurayza izy taloha. Nandresy ny tafiky ny Banu Qurayza i Mohamady tamin' ny taona 627. Nampamonoiny ny lehilahy ary nogadrainy ny vehivavy sy ny ankizy.

Araka ny voalazan' i Ibn Ishaq dia nifidy an' i Rayhana ho andevony (*jarya*) i Mohamady ary nangataka ny hanambady azy. Tsy nanaiky i Rayhana sady nifikitra tamin' ny jodaisma. Rehefa afaka kelikely anefa dia nanapa-kevitra ny hivadika ho mozilmana izy. Nanafaka azy tsy ho andevo sy afaka nanambady azy amin' izay i Mohamady.

Nanoratra i Ibn Sa'd, mitatitra izay voalazan' i Waqidi, fa nafahana i Rayhana ary nanambady an' i Mohamady. Araka ny voalazan' i Al-Halabi dia nanambady azy i Mohamady ary nanome azy vodiondry. I Ibn Hajar dia mampahatsiahy filazalazana avy amin' ny *Tantaran' i Medina* nosoratan' i Muhammad Ibn al-Hassam momba ny trano izay namponenan' i Mohamady an' i Rayhana taorian' ny fanambadian' izy ireo.

Amin' ny loharano hafa, dia manoratra i Hafiz Ibn Minda fa nanafaka an' i Rayhana i Mohamady ary namerina azy hiara-mipetraka amin' ny mpiray foko aminy. Ity fitantarana hafa ity dia notohanan' ny manam-pahaizana mozilmana Shibli Nomani tamin' ny taonjato faha-19.

Tahaka an' i Mariyah al-Qibtiyya, izay andevovaviny koa, dia tsy fantatra mazava raha nijanona ho andevo na lasa vaditsindrano na vady ara-dalànan' i Mohamady i Rayhana bint Zayd.

Na izany aza, ny filazana ekena indrindra eo amin' ny Mozilmana dia ny nanafahana sy ny nanambadian' ilay mpaminany azy.

Maty tanora tamin' ny taona 631 i Rayhana bint Zayd, ary nalevina tao amin' ny fasan' i al-Baqīʿ.

## Jereo koa

* Ny vadin' i Mohamady: Khadija bint Khuwaylid - Sawda bint Zamʿah - Aisha bint Abu Bakr - Hafsa bint Umar - Zaynab bint Khuzayma - Umm Salama (Hind bint Abi Umayya) - Rayhana bint Zayd - Zaynab bint Jahsh - Juwayriyya bint al-Harith - Safiyya bint Huyayy Ibn Akhtab - Umm Habiba (Ramla bint Abi Sufyan) - Mariyah al-Qibtiyya - Maymuna bint al-Harith
Ambohibary, Moramanga

**Ambohibary (Moramanga)** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Moramanga, Alaotra-Mangoro, Faritanin'i Toamasina.
20 km miala an’i Moramanga no misy azy. Ny isam-ponina dia 35.923 tamin'ny taona 2018.

## Lalana
Manamorona ny lalam-pirenena faha-44 no misy ny kaominina.

## Indostria
Ao Ambohibary no misy ny hany ozinina fitaovam-piadiana eto Madagasikara: *Usine Militaire de Moramanga*

## Olana

## Rohy ivelany