open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tendrombohitra Libàna

Ny **Tendrombohitra Libàna** na **Tendrombohitra Libanona** dia tandavan-tendrombohitra ao Libàna sy ao Siria; ao atsinanan' ny Ranomasina Maditeranea no misy azy, ary mahatratra 3 088 m ny hahavony manandrify ny tampony Qurnat as Sawda'. Izy no faritra be tendrombohitra avo ao Atsinanana Akaiky. Ity tendrombohitra ity no ivon' i Libàna Lehibe izay niandohan' ny Repoblika libaney amin' izao ankehitriny izao. Ny Kristiana (indrindra fa ny Marônita) nio betsaka ao, nefa ahitana vahoaka droza vitsy anisa bebe ihany (indrindra ao amin' ny tendrombohitr' i Shouf).
Batanea

I **Batanea**, izay atao hoe **Al-Bathaniya** ankehitriny, dia tany lemaka lonaka ao atsimon'i Siria. Ampahany tamin'ny Fanjakan'i Basàna io faritra io.  Indraindray izy dia antsoina hoe Basanitida. Tsy fantatra tsara ny toerana nisy azy tamin'ny taonjato voalohany. Raha tao atsinanan'i Golàna izy, i Batanea sy i Gaolanitida izany dia faritra nisaraka mazava tsara, nefa mety ho nafiditra tao anatiny i Golàna.
Samaria

I **Samaria** dia faritra be tendrombohitra ao Atsinanana Akaiky izay Fanjakan' i Israely (Israely avaratra) fahiny manodidina an' i Samaria izay renivohiny taloha, akaiky an' i Sikema (habreo: שכם) (akaikin' ny tanànan' i Naplosa ankehitriny), izay nifanandrina tamin' ny Fankakan' i Jodà ao atsimo. Atao hoe שומרון / *Shomrôn* izy amin' ny teny hebreo. Ankehitriny ny faritr' i Samaria dia misabaka eo anelanelan' ny tanin' i Jôrdania Andrefana sy ny tanin' i Israely, ao amin' ny ampahatelo atsimon' i Jôrdania Andrefana ankehitriny sy ny sombin-tany amorontsiraka avy any Tel-Aviv any avaratra ka hatrany amin' ny sisin-tany libaney.

## Tantara taloha araka ny Baiboly
Araka ny Baiboly, rehefa maty i Sôlômôna (na Salômôna) tamin' ny taonjato faha-9 tal. J.K. dia nivaky roa ny fanjakan' i Davida. Ny tao atsimo dia ny Fanjakan' i Jodà izay nanao renivohitra an' i Jerosalema, ary ao avaratra ny Fanjakan' i Israely (na Fanjakan' i Samaria) izay nanao renivohitra ny tanànan' i Samaria. Tamin' ny taona 722 tal. J.K. dia noravan' ny tafika asiriana notarihin' i Salmanazara V, avy eo i Sargôna II, i Samaria ka namarana ny fisian' ny Fanjakan' i Israely.

Nisy ampahan' ny mponina izay natao sesitany. Ny Bokin' ny Mpanjaka I sy II dia manao ny mponin' i Samaria ho voanjo avy any Babilôna na avy any Siria izay niova ho amin' ny finoana hebreo mifangaro fivavahana jentilisa (na jentily). Ny Samaritana anefa milaza fa taranaky ny foko folo nonina tao amin' ny Fanjakan' i Samaria, ka mitsipaka ny fanaovana azy ho nanaraka ny fivavahan' ny mpanompo sampy. 

## Tamin' ny vanimpotoana anelanelan' ny fanoratana ny Testamenta roa
Ny mponin' i Jodà dia natao sesitany koa taty aoriana tamin' ny taona 586 tal. J.K. Rehefa niverina izy ireo tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-5 dia nailiky ny mponin' i Jodà nody an-tanindrazana (izay lasa Jiosy na Jody) ny Samaritana mba tsy hiara-hanamboatra aminy ny Tempoly. Ny anarana hoe *Samaritana* dia nampitovizin' ny Jiosy amin' ny finoan-diso sy tsy fahadiovana na dia tsy niala tamin' ny Tôrah sy tamin' ny famorana na dia nitandrina ny Sabata aza ny Samaritana. Nanorina tempoly teo amin' ny tendrombohitra Garizima izy ireo tamin' ny faran' ny taonjato faha-4 tal. J.K. izay noravan' i Joany Hirkàno I tamin' ny taona 108 tal. J.K.

Ny fanoharana ny amin' ilay Samaritana tsara fananahy ao amin' ny Evanjely dia maneho ny fiheverana ratsy ananan' ny Jody momba ny Samaritana tamin' ny fiantombohan' ny vanimpotoana kristiana.

Misy vahoaka samaritana vitsy dia vitsy mbola monina ao amin' ny faritr' i Naplosa hatramin' izao androntsika izao.

## Tanàna bizantina
Tokony ho tamin' ny taona 30 tal. J.K. dia nampanamboarin' i Herôda Lehibe indray ny tanàna ka nantsoiny hoe *Sebasta* ho fanomezam-boninahitra ny emperora Aogosto izay nanome an' i Herôda an' i Samaria, ankoatry ny faritra nalaina tamin' ny mpanjakavavin' i Egipta, dia i Kleôpatra VII.  Ny sisam-paharavan' i Sebasta dia hita ao amin' ny toerana atao hoe *Sebastiyê*  (arabo:  سبسطية / *Sabasṭīya*: hebreo: סבסטיה / *Sebastieh*) ao amin' ny *Telolafy* tsy lavitra an' i Naplosa.
Herinandro Masina

Ny **Herinandro Masina** na **Herinandro Mangina** amin'ny Kristiana, dia ny herinandro mialoha ny Paska (na Paka) sady ampahany farany amin'ny fari-potoan'ny Karemy. Ahatsiarovana ny Fiaretan'i Kristy fijaliana ny Herinandro Masina. Ny telo andron'ny Paska (latina: *Triduum paschale*) amin'ny Fiaretan'i Kristy sy ny Fitsanganan'i Kristy tamin'ny maty dia manomboka amin'ny Alakamisy hariva amin'io herinandro io ka mifarana amin'ny harivan'ny Alahadin'ny Paska. Ireo telo andro ireo no tampon'ny taona litorjika satria tamin'ny alalan'ny fahafatesana no nandresen'i Kristy ny fahafatesana ary ny tamin'ny fitsanganany ho velona no namerenany indray ny fiainana. Ny Herindro Masina dia ahitana ny Alahadin'ny Sampan-kazo, ny Alatsinainy Masina, ny Talata Masina, ny Alarobia Masina, ny Alakamisy Masina, ny Zoma Masina, ary ny Asabotsy Masina. Ny Ortodoksa dia miantsio ny Herinandro Masina hoe **Herinandro Lehibe**. Ny Ortodoksa any Romania dia mampiasa ny hoe **Herinandron'ny Fijaliana**.

Ny Herinandro masina dia ahitana lanonana litorjika izay tsy hita raha tsy indray mandeha monja anatin'ny taona. Ny voalohany amin'izany dia ny Alahadin'ny Sampan-kazo na Alahadin'ny Sampan-drofia.
Dekapôlisy

Ny **Dekapôlisy** na **Dekapôly** dia tanàna folo taloha hita indrindra ao atsinanan' i Jordàna, izay mivondrona ho fikambanana iray. Avy amin' ny teny grika hoe  *deka* ("*folo"*) sy *polis* ("tanàna") io anarana io. Atao hoe Δεκάπολις / *Dekápolis*, ireo tanàna ireo amin' ny teny grika. Mety voanjo grika sy mekedôniana no nanorina ny Dekapôlisy faha mpanjaka seleokida Antiôkôsy III. Taty aoriana dia nizaka ny fifaninanana tamin' ireo tanàna jiosy sy nabateana izy ireo tamin' ny faharavan' ny fanjakana seleokida. Ny fanatsarana ny fifandraisana ara-barotra sy ny fifampiarovana amin' ny fahavalo no niteraka ny fiombonan' ireo tanàna folo ireo.

Ny fahazoan' ny Rômana tany maro tamin' ny taona 63 tal. J.K. dia noheverina ho fanafahana ireo tanàna ireo amin' ny kolontsaina grika. Ny *Pax Romana* ("Fahalemana Romana") sy ny fitsinjaram-pitantanan-draharaham-panjakana izay napetraka tao amin' ny faritra dia nampihen-danja ny fiombonan' ireo tanàna folo ireo, izay nanjavona, ka tsy nampiasaina intsony ny anarana hoe "Dekapôlisy" taorian' ny fanjakan' i Traiano.

Miresaka matetika ny amin' ny Dekapolisy ny Evanjely.
Libàna Atsimo

I **Libàna Atsimo** na **Libanona Atsimo** dia faritra ara-jeografia ao Libàna izay mivelatra hatrany amin'ny sisin-tany israeliana any atsimo ka hatrany amin'ny renirano Awali ao avaratra sy fefen'ny sisintany siriana avy ao atsinanana. Raha ara-panjakana izany rehetra izany dia ahitana governorata libaney roa: ny governoratan'ny Atsimo sy ny governoratan'i Nabatiyeh.
Tany Masina

**Tany Masina** no iantsoan' ny Kristiana an' i Palestina, izay faritra nahaterahan' i Jesoa Kristy sy nonenany, ka i Jerosalema, izay toerana nahafatesany sy nitsanganany ho velona, araka ny finoan' ny Kristiana, no omena lanjany manokana amin' izany. 

Ny narana hoe אֶרֶץ הַקוֹדֵשׁ / *Eretz HaKodesh* ("Tany Masina") dia tsy ampiasain'ny Jiosy hilazany an' i Palestina, fa ny hoe "Tanin' i Israely" no safidin' izy ireo, na dia ekeny ny maha tany masina an' i Israely, ary indray mandeha ny Tanakh, ao amin' ny *[[Bokin' i Zakaria]]* (Zak. 2.16) no miresaka ny amin' ny Tany Masina . Ny hoe "Tany Masina" dia hita indroa ao amin' ireo boky deoterôkanônika, dia ao amin' ny *[[Bokin' ny Fahendrena|Fahendren' i Salômôna]]* (Fahendrena, 12.3) sy ny ao amin' ny *[[Boky faharoan' ny Makabeo]]*  (2Makabeo 1.7).

## Loharano sy fanamarihana
Iazdanisma

Ny **iazdanisma** dia teny entin' ny mpikaroka eny amin' ny oniversite anondroana ny fivavahana mônôteista taloha izay manao fanompoam-pivavahana amin' ny anjely (*iazdân*), izay nataon' ny Kiorda talohan' ny niitaran' ny tany fehezin' ny Arabo tamin' ny taonjato faha-7 sy ny fanovana azy ireo ho amin' ny finoana silamo. Atao hoe "iazdanita" ny mpanaraka io fivavahana io. Ny iazdanisma dia mino ny fahaterahan' ny zavamananaina indray miaraka amin' ny fanahin' ny zavamananaina hafa efa maty taloha, sahala amin' ny hindoisma, ary misy anjely fito izay inoany fa miaro an' izao tontolo izao amin' ny devoly na demony fito.

Manaraka ny iazdanisma ny ampahatelon' ny mponina ao Kordistàna. Ankehitriny dia heverina ho anisan' ny firehan' ny finoana silamo ny iazdanisma (tsy anisany ny iezidisma, izay sampan' ny iazdanisma), satria manatanteraka *takia* (fanao anafenana ny fioany mba hialana amin' ny fanenjehana) sy fombam-pivavahana mozilmàna sasantsasany. Tsikerain' ny Mozilmàna anefa izy ireo satria heveriny fa manatanteraka izany fombam-pivavahana izany ho fomba ivelambelany fotsiny ary ny fototry ny finoany dia tsy mozilmàna.

## Jereo koa

* Finoana abrahamika

### Fivavahana iraniana

* Fivavahana iraniana
* Zôrôastrisma
* Zervanisma
* Mandeisma
* Mitraisma
* Manikeisma
* Mazdakisma
* Iazdanisma
* Iarsanisma
* Babisma
* Bahaisma
Babisma

Ny **babisma** na **finoana baby** dia hetseka ara-pivavahana mpitondra fanitsiana sy milenarista naorin' ny mpivarotra iray atao hoe Sayyid ʿAlī Muḥammad Šīrāzī (1819-1850), izay nomena ny anarana hoe *[[Bāb]]* (teny arabo باب midika hoe "varavarana"), tao amin' ny tanànan' i Shiraz ao Iràna tamin' ny 23 Mey 1844. Amin' ny teny persàna dia atao hoe: بابی ها / *Bābī hā*) io fivavanana io.

Firehana ara-pivavahana nipoitra avy amin' ny sampana siita, izay manao fampianarana mifanohitra amin' ny finoana silamo be mpanaraka, ny babisma satria, amin' ny fanambaran' ny Bāb, dia fisehoan' Andriamanitra avokoa ny mpaminany rehetra ary izy tenany dia mitovy amin' i Mohamady. Faniratsirana ny finoana silamo izany amin' ny Mozilmana satria amin' izy ireo dia mpaminany farany sady lehibe indrindra i Mohamady.

Niteraka fiovana be tao amin' ny fiarahamonina persana tamin' ny taonjato faha-19 ity hetsika mesianika ity. Niely haingana tao Persia ny babisma, izay nahatratra ny saranga ambany amin' ny vahoaka, hatramin' ny tantsaha farany tsotra ka hatramin' ny manam-pahaizana ambony. Nanenjika amin-kabibiana ny mpanaraka ny finoana baby an' arivony maro ny mpitondra fivavahana siita niaraka amin' ny governemanta persana. Tsy misy afa-tsy mpianatra vitsivitsy ankehitriny sisa amin' ny mpianatr' i Bāb, izay miantso ny tenan' izy ireo hoe "Vahoakan' i Bayān" sady atao hoe Bābī, Bayānī na Azalī. Ao Iràna sy ao Ozbekistàna no tena ahitana azy ireo nefa sarotra ny mahalala ny tena isany, satria manafina ny tena fivavahany izy ireo sady tsy misy fiavahany amin' ny an' ny Mozoimàna maodidina azy ny fiainany.

## I Bāb
Tamin' ny fiantombohan' ny taompolo 1790 tao Iràna dia teraka ny fikambanana siita notarihin' i Šayḫ Aḥmad Aḥsāʾī. Tamin' ny nahafatesan' i Sayyid Kāẓim, mpandimby an' i Šayḫ Aḥmad tamin' ny fitantanana ny sekoly, dia lasa nitady mpampianatra hafa ny sasany amin' ny mpianany mba hitantana ny fikambanana. Niainga ho any Shiraz ny iray amin' ireo mpianatra ireo, dia i Mullā Ḥusayn. Nitondra ny anaram-boninahitra hoe *Bāb* (باب ), izay midika hoe "varavarana", izy (izany hoe varavarana idirana mankany amin' ny fahamarinana), ary notifirin' ny manampahefana tao Iràna ka maty, araka ny faneren' ny mpitondra fivavahana siita, enin-taona taty aoriana, tao Tabriz.

I Mullā Ḥusayn no mpianatry ny Bāb voalohany. Tao anaty fotoana fohy dia niampy fito ambin' ny folo izany. Teraka tamin' izany fotoana izany ny babisma. Ireo mpianatra valo ambin' ny folo volohany ireo no fantatra hatramin' izay. Anisan' ny mpianatry ny Bāb i Bahāʾ-Allāh mpanorina ny finoana bahay.

## Jereo koa

* Finoana abrahamika

* Bāb

* Baháʼu'lláh

### Fivavahana iraniana

* Fivavahana iraniana
* Zôrôastrisma
* Zervanisma
* Mandeisma
* Mitraisma
* Manikeisma
* Mazdakisma
* Iazdanisma
* Iarsanisma
* Babisma
* Bahaisma
Rastafarisma

Ny **rastafarisma** na **rastafarianisma** na **hetsika rastafary** dia hetsika mesianika ara-piarahamonina sy ara-panahy izay nandroso avy ao Jamaika tamin' ny taona 1930, izay miseho amin' ny lafiny mozika amin' ny alalan' ny reggae. Fanta-bahoaka maneran-tany io hetsika io tamin' ny taonjato faha-20 tamin' ny alalan' ny fahombiazan' i Bob Marley. Amin' ny lafiny finoana dia voasokajy ho fivavahana abrahamika ny rastafarisma.

## Fiavian' ilay anarana
Avy amin' ny fanakambanana ny teny amharika hoe ራስ / *ras* sy ተፈሪ / *Täfäri*, ny anaran' ny hetsika rastafary, ka ny hoe *ras* dia midika hoe "loha" sady manondro koa ny tompon' andraikitra pôlitika ambony, ary ny hoe *Tafari* (ተፈሪ) dia anaran' i Haile Selassie <abbr>I</abbr> (ny anarany feno amin' ny fiteny geezy dia ተፈሪ መኮንን / *Tafari Makonnen*), emperoran' i Etiôpia farany, tamin' ny taona 1930-1936 sy 1941-1974.

## Jereo koa

* Finoana abrahamika
* Haile Selassie I
* Etiôpia
* Reggae
* Bob Marley
Jodaisma mesianika

Ny **jodaisma mesianika** dia hetsika ara-pivavahana izay manakambana singa avy amin' ny kristianisma, toy ny finoana fa Mesia i Jesoa, sy singa avy amin' ny jodaisma ary ny fomba jiosy. Tamin' ny taompolo 1960 sy 1970 no nisehoan' ny endriky ny jodaisma mesianika ahafantarana azy ankehitriny. Nipoitra avy amin' ny hetsika misiônera kristiana sy ny evanjelisma izy ka manakambana teôlôjia kristiana amin' ny ampahan' ny fanaon' ny fivavahana jiosy. Tao amin' ny anglikanisma tao Angletera tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19 no niandohan' io hetsika io. Mitonon-tena ho Jiosy manaiky ny maha Mesia an' i Ieshoa (izany hoe Jesoa) ny mpanaraka azy.

Taorian' ny fandrosoan' ny ziônisma (na siônisma) tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy ny fisehoan' ny siônisma kristiana sy ny Ady Lehibe Faharoa ary ny fahaterahan' ny Fanjakan' i Israely ankehitriny dia nanomboka niseho amin' ny endrika ahafantarana azy ankehitriny ilay hetsika tao Etazonia tamin' ny taompolo 1960. Ny fandresen' i Israely tamin' ny taona 1967 sy ny fampiraisana an' i Jerosalema dia noheverin' ny Jiosy mesianika ho famantarana ny fotoanandro izay manana ny maha izy azy manokana. Izany zava-nitranga izany dia noheverin' izy ireo fa mialoha ny fiavian' i Jesoa fanindroany sy ny fanorenana ny fanjakany arivo taona ao Siôna (na Ziôna), rehefa vita ny ady faran' i Gôga sy Magôga. 

Ny Jiosy mesianika dia tsy tokony hafangaro amin' ny Jiosy miova finoana ho amin' ny kristianisma, satria aorian' ny fiovany finoana dia mpikambana feno ao amin' ny fiangonana nohatoniny izy ireo. Na dia misy ny Jiosy mesianika izay Jiosy araka ny Halakà (izany hoe Jiosy araka ny mason-tsivan' ny fivavahana jiosy fa tsy kristiana), ny jodaisma mesianika dia tsy eken' ny Jiosy ho sampana ao amin' ny fivavahana jiosy. Ny mpahay tantaran' ny fivavahana dia manasokajy ny jodaisma mesianika ao amin' ny kristianisma.

## Jereo koa

* Jodeô-kristianisma
Tanin' i Israely

Ny **Tanin' i Israely** dia faritra ara-jeôgrafia mahafaoka ny Fanjakan' i Israely sy ny Fanjakan' i Jodà, izay tany nipoiran' ny vahoaka jiosy. Atao hoe ארץ ישראל / *Eretz Israel* izy amin' ny teny hebreo (na hebrio).

Ao amin' ny Baiboly ny "Tanin' i Israely" dia:

* teny ara-pivavahana satria manondro ny fanomezan' Andriamanitra; ampiasaina voalohany izany ao amin' ny *[[Boky voalohan' i Samoela]]* (1Sam. 13.19) ;
* teny ara-jeôgrafia koa; ny famaritana ara-jeôgrafia omen' ny Baiboly anefa tsy dia mazava loatra: ao amin' ny lahatsoratra sasany dia misy filazana ny Tany nomena izay toa manomboka any amin' ny "onin' i Ejipta hatrany amin' ny ony lehibe, dia ny onin' i Eofrata" (avy any Ejipta hatrany Iràka ankehitriny izany), ny lahatsoratra sasany milaza faritra eo anelanelan' ny ranomasina sy ny ony Jordana, izay mifandraindraika amin' ny faritra atao hoe Palestina;
* teny ara-pôlitika koa: izany dia tany nomena ny Jiosy mba honenany, avy eo nanomboka tamin' ny mpanjaka Saoly (na Saola) mba hanorenana fanjakana.

Ny teny hoe "Tanin' i Israely" dia ampiasain' ny Jiosy sy ny Kristiana nandritra ny tantara. Io Tanin' i Israely io koa dia atsoin' ny Jiosy hoe "Tany nampanantenaina" mba hampahatsiahivana ny fampanantenana voalohany nataon' Andriamanitra tamin' i Abrahama sy i Isaaka ary i Jakôba nilazany ny hanomezany io tany io ho azy ireo sy ho lovan' ny taranak' izy ireo, araka ny voasoratra ao amin' ny *[[Bokin' ny Genesisy]]* (Gen. 17.8). 

Ny anarana hoe "Tany Masina" dia ampiasain' ny Kristiana mba hampahatsiahivana ny fiainan' i Jesoa.

Taorian' ny fanaovan-tsesitany maro dia niparitaka manerana izao tontolo izao ny vahoaka jiosy. Misy fifamatorana ara-panahy mafy anefa ny "Fanambaràna ny fahaleovantenan' ny Fanjakan' i Israely" ankehitriny izay mampifandray azy amin' io tany io.

## Loharano sy fanamarihana
Titosy (emperora)

I **Titosy** na **Tito** dia emperora anisan' ny fianakaviam-panjaka Flaviana, nanapaka teo anelanelan' ny taona 79 sy 81, izay teraka tamin' ny  30 Ôktôbra 39 ary maty tamin' ny 13 Septambra 81. Antsoina hoe  *Imperator Titus Caesar Vespasianus Augustus* izy amin' ny teny latina. Mampalaza azy ny nanafihany sy nahazoany an' i Jerosalema tamin' ny taona 70. Mba hanamafisana izany fandreseny izany dia nampanamboatra ny "Andohalambon' i Titosy" i Domitiano rahalahiny rehefa lasa emperora koa tamin' ny nahafatesany.

Nanompo teo ambany fitarihan' i Vespasiano rainy izy tamin' ny voalohany, ka nanjary fantatra amin' ny maha mpitari-tafika azy nandritra ny Ady voalohany nifanaovan' ny Jiosy sy ny Rômana. Nampiahiahy ny Rômana i Titosy, rehefa lasa emperora i Vespasiano, satria izy no prefe tao amin' ny mpiambina pretôriana, ary koa noho ny fifandraisany tamin' ny andriambavy Berenike avy any Jodea (zanakavavin' i Agripa I, mpanjaka farany tao Jodea). Tamin' ny taona 70 dia azony i Jerosalema izay norobain' ny miaramilany. Narahin' ny fandravany ny Tempoly faharoan' i Jerosalama ny fandreseny.
Na dia teo aza ny fandikany imbetsaka ny lalam-pitondran-tenana rômana, dia nanjary nankasitrahin' ny olona bebe kokoa an' i Titosy taorian' ny nahafatesan' i Vespasiano tamin' ny taona 79. Na dia fohy aza ny fitondrany dia nisehoana loza maromaro. Vao tonga teo amin' ny fitondrana i Titosy dia tsy maintsy niatrika ny vokatry ny fipoahan' ny afotroa Vesovio, niavaka izy noho ny fahalalahan-tanany lehibe amin' ny niharam-boina. Niatrika afo nandrava an' i Rôma izy tamin' ny taona nanaraka, teo am-pahavitan' ny fanorenana ny *Colosseum*. Farany, ny tenany mihitsy no niditra an-tsehatra nanampy ny traboina amin' ny valanaretina pesta izay nahafaty olona an' arivony ao an-tanàna.

Noheverin' ny mpahay tantara fahiny ho emperora tsara izy. Maty tamin' ny 13 Septambra 81 izy ary nandimby azy i Dômitiano rahalahiny, izay nanorina ny Andohalambon' i Titosy tany Rôma ho fanomezam-boninahitra azy.

## Jereo koa

* Vespasiano
* Dômitiana
* Nerô
Teôlôjian' ny fanafahana

Ny **teolojian' ny fanafahana** dia firehana ara-teôlôjia kristiana izay nandray ampahany amin' ny fotokevitra marksista avy ao Alemaina izay naondrana mankany Amerika Latina, ary narahin' ny hetsika ara-piarahamonina sy ara-pôlitika, mikendry ny hamerina ny fahamendrehana sy ny fanantenan' ny mahantra sy ny voailikilika ary hanafaka azy ireo amin' ny toe-javatra tsy azo leferina iainany. Io teôlôjia io dia miorim-paka amin' ny zavatra niainan' ny vahoaka hebreo notarihin' Andriamanitra hiampita ny Ranomasina Mena sy namakivaky tany efitra avy any amin' ny tany nahandevozana, i Egipta, ho any amin' ny "Tany nampanantenaina", dia ny tany Kanaana, araka ny *[[Bokin' ny Eksôdosy|Bokin' ny Eksôdôsy]]* ao amin' ny Baiboly (Eks. 12 sy ny manaraka). Izany dia "hiakam-paminaniana" ho amin' ny fanjakan' ny fahamarinana bebe kokoa sy ho amin' ny firotsahana an-tsehatra amin' ny fampisiana ny "Fanjakan' Andriamanitra" izay tokony efa manomboka sahady ety an-tany. Ny fisaintsainana ara-teôlôjia dia miainga amin' izao fototra izao: mamaky Baiboly ny vahoaka mivory ka mahita fankaherezana sy fanilovana handraisany an-tanana ny hoaviny.

Ny hoe "teôlôjian' ny fanafahana" dia nampiasain' ny pretra peroviana Gustavo Gutiérrez nandritra ny kôngresy nataon' ny *Consejo Episcopal Latinoamericano* (CELAM) tao Medellín, tanàna any Kôlômbia, tamin' ny taona 1968, izay nivorian' ireo evekan' ny Eglizy katôlikan' i Amerika Latina sy Karaiba. Novelabelariny sady nakambany ao amin' ny boky *Teología de la liberación* nivoaka tamin' ny taona 1972 ny fandinihany, izay azo heverina fa teboka niaingan' io firehana ara-teôlôjia io. Tamin' io taona io ihany dia nanohana ny tsangan-keviny ilay presbiteriana Rubem Alves any Brezila tao amin' ny bokiny mitondra ny lohateny hoe *Towards a theology of liberation*.

Amin' ny lafiny fampiharana dia hita fa nindramina tamin' ny marksisma ny fitaovam-pitsikerana sy fandinihana nampiasaina, na dia saiky mihataka tanteraka amin' ny fotokevitra marksista aza ny teôlôjianan' ny fanafahana. Asandrany avo ny fanafahana ny vahoaka ka fiverenana indray amin' ny lovam-pampianarana kristiana momba ny firaisan-kina izany. Isan' ireo malaza amin' ny teôlôjianan' ny fanafahana ny arseveka katôlika breziliana Hélder Câmara sy ny arseveka katôlika Oscar Romero tany Salvadôro na koa ilay teôlôjiana breziliana Leonardo Boff.

## Jereo koa

* Teôlôjian' ny fanambinana
Meka (Arabia Saodita)

I **Meka** na **Maka** dia tanàna any amin' ny tapany andrefan' i Arabia Saodita, miorina 80 km miala ny Ranomasina Mena, renivohitry ny Faritanin' i Meka na Maka. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe  مكة / *Makka*. Ny Malagasy sasany dia manonona hoe ***Lameka*** na ***Lameky*** (manakatra ny fanononana frantsay hoe *La Mecque*). 

Araka ny lovantsofina silamo dia tao no nahaterahan' ny mpaminany Mohamady tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-6, ao no misy ny môskea *Masjid al-Haram* ("Môskea Masina") izay misy ny Kaaba (arabo: الكعبة / *al-Ka'ba*). Ny lovantsofina silamo dia milaza ihany koa fa tamin' ny andron' i Abrahama (*Ibrahim*) no nanorenana ilay tanàna, ka tanàna masina indrindra i Meka noho izany. Tsy azon' ny lehilahy tsy mozilmana idirana ny ao. Tsy mahazo miditra ao koa ny vehivavy (na dia mozilmana aza).

Tsy tena mazava ny tantara talohan' ny vanimpotoana mozilmàna momba an' i Meka. Toeram-panaovana fivahiniana masina (arabo: حَجّ / *hajj*) ny ao Meka, ka indraimandeha isan-taona no fanaovana izany nanomboka tamin' ny taonjato faha-7, izay mahavory vahiny an-tapitrisany avy amin' ny sampan' ny finoana silamo, avy amin' ny firenena misy Mozilmana eran' izao tontolo izao, hatramin' ny faramparan' ny taonjato faha-20. Manandrify an' i Meka (*[[qibla]]*) no itodihan' ny mpino silamo rehefa manatanteraka ny vavaka dimy fanao isan' andro.

Hatramin' ny taompolo 1970 dia maro ny mpitady vola amin' ny fanorenana trano izay manao izany asa izany ao Meka, ka manorina trano mijoalajoala sahala amin' ny any Las Vegas, mba hahafahana mandray mpino silamo maro hatranihatrany, nefa manimba ny toerana maro manan-tantara eo amin' ny finoana silamo izany.

## Jereo koa

* Finoana silamo
* Medina
Frederick William Franz

I **Frederick William Franz** no filoha fahefatry ny Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania, izay fantatra amin'ny anarana hoe Vavolombelon'i Jehovah. Izy no nandimby an'i Nathan Knorr teo amin'ny maha filohan'ny fikambanana. Teraka tamin'ny 12 Septambre 1893 tao Covington izy ary maty tamin'ny 22 Desambra 1992 tao Brooklyn.

## Tao amin'ny fikambanana
Ny fiarahany amin'ny Mpianatra Baiboly dia nanomboka taorian'ny famakiany ny asa soratr'i Charles Taze Russell. Natao batisa ho isan'ny Mpianatra Baiboly izy tamin'ny 30 Novambra 1913 na tamin'ny 5 Avrily 1914, araka ny filazan'i Frantz tenany.

Niditra tao amin'ny foibe maneran-tanin'ny fikambanana Watchtower tao Brooklyn izy tamin'ny taona 1920, tao amin'ny tananan'i New York tamin'ny taona 1926, ka lasa mpikambana tao amin'ny komitin'ny famoaham-boky. I Frantz no teolojiana lohany tamin'ny fanomanana ny fandikan-tenin'ny Baiboly *New World Translation of the Holy Scriptures.*

Teo anelanelan' ny taona 1945 sy 1977 dia filoha lefitry ny Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania ary mpikambana ao amin'ny Governing Body of Jehovah's Witnesses talohan'ny handimbiasany an'i Nathan Knorr amin'ny toeran'ny filoha tamin'ny Jona 1977. Tamin'ny Janoary 1975 izy dia nanambara ny fahataprran'izao tontolo izao amin'io taona io ihany.

Maty tamin'ny 22 Desambra 1992 tao Brooklyn tamin'ny faha 99 taonany izy. Nandimby azy i Milton Henschel.

Mahay miteny alemàna izy ary afaka mamaky teny latina sy grika. Tamin'ny faramparan'ny fotoana nahavelomany izy dia nahay fiteny espaniola sy portogey sy frantsay ary nanam-pahalalana fototra momba ny fiteny hebreo.

## Jereo koa

* William Henry Conley

* Charles Taze Russell
* Joseph Franklin Rutherford
* Nathan Knorr
* Frederick William Franz
* Milton Henschel
* Don Alden Adams
* Robert Ciranko

## Loharano sy fanamarihana
Milton George Henschel

I **Milton George Henschel** no filoha fahadimin'ny Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania, na ny Vavolombelon'i Jehovah, nandimby an'i Frederick William Franz izy tamin'ny taona 1992. Teraka tamin'ny 9 Aogositra 1920 izy ary maty tamin'ny 22 Marsa 2003.

## Jereo koa

* William Henry Conley

* Charles Taze Russell
* Joseph Franklin Rutherford
* Nathan Knorr
* Frederick William Franz
*Milton George Henschel
* Don Alden Adams
* Robert Ciranko
Robert Ciranko

I **Robert Ciranko** no filohan' ny fikambanana Watchtower Bible and Tract Society, izay fikambanana any amin' ny foiben' ny Vavolombelon' i Jehovah amin' izao fotoana izao. Nanomboka tamin' ny taona 2014 no nandraisany ny fitondrana.

## Jereo koa

* William Henry Conley

* Charles Taze Russell
* Joseph Franklin Rutherford
* Nathan Knorr
* Frederick William Franz
* Milton Henschel
* Don Alden Adams
* Robert Ciranko

## Rohy ivelany
"Culte matinal" jw.org
Abadôna

Ny anarana hoe **Abadôna** dia avy amin' ny teny hebreo hoe אבדון / *Avaddon* na *Abaddon* izay midika hoe "fadravana", "fanimbana" na "hantsana". Ny teny grika nohagasina mifandraika aminy dia ny hoe **Apôliôna** (grika: Ἀπολλύων / *Apollýōn*) izay midika hoe "mpandrava", "mpanimba". Io anarana io dia ampiasaina ho anaran-tsamirery mba hanondroana ny anjely mpandringana ao amin' ny hantsana lalina voalaza ao amin' ny Bokin' ny Apôkalipsy, na ao amin' ny Salamo hiantsoana ny Fanjakan' ny Maty.

## Lahatsoratra
Misy lahatsorarea momba an' i Abadôna na Apôliôna ao amin' ny Bokin' ny Apôkalipsy.

Ao amin' ny Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy"Ary manana ny anjelin' ny lavaka tsy hita noanoa ho mpanjakany izy; ny anarany amin' ny teny hebreo dia Abadona, fa amin' ny teny grika kosa dia Apolyona no anarany." (Apôk. 9.11, *[[Baiboly protestanta amin'ny teny malagasy|Ny Baiboly]],*)Ao amin' ny Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy"Ny mpanjaka filohan' izy ireo, dia anjelin' ny lavaka tsy hita noanoa, izay atao hoe Abadona amin' ny teny hebrio, ary Apoliona amin' ny teny greka." (Apôk. 9.11, *[[Baiboly katolika amin'ny teny malagasy|Ny Baiboly Masina]]*)Ao amin' ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah amin' ny teny malagasy"Nanana mpanjaka izy ireo, dia ny anjelin' ny lavaka mangitsokitsoka: Abadona no anarany amin' ny teny hebreo, fa Apolyona kosa amin' ny teny grika." (Apôk. 9.11, *[[Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin'ny Tontolo Vaovao]]*).

## Fivoasana

### Fivoasan' ny Vavolombelon' i Jehovah
Niovaova be ihany ny fahatakaran' ny Vavolombelon' i Jehovah ny momba an' i Abadôna na Apôliôna, izay indraindray manondro an' i Satana, indraindray an' i Jehovah ary indraindray an' i Jesoa na Jesosy. 

## Loharano sy fanamarihana
Don Alden Adams

I **Don Alden Adams** no filohan'ny Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania, na ny Vavolombelon'i Jehovah, teo anelanelan'ny taona 2000 sy 2014. Teraka tamin'ny taona 1925 izy. I Robert Ciranko no nisolo azy nanomboka tamin'ny taona 2014.

## Jereo koa

* William Henry Conley

* Charles Taze Russell
* Joseph Franklin Rutherford
* Nathan Knorr
* Frederick William Franz
* Milton Henschel
* Don Alden Adams
* Robert Ciranko
William Henry Conley

I **William Henry Conley** dia lehilahy amerikana mpandraharaha sady mpanao asa soa, teraka tamin'ny 11 Jona 1840 tao Pittsburgh any Pennsylvanie izy ary maty tamin'ny 25 Jolay 1897 tao ihany. Nanohana fikambanana ara-pivavahana amin'ny lafiny ara-bola sy ara-pandaminana tao Etazonia izy sy ny vadiny Sarah Shaffer. Filohan'ny Watchtower Society izay an'ny Vavolombelon'i Jehovah izy nanomboka tamin'ny 16 Febroary 1881 hatramin'ny 15 Desambra 1884.

## Jereo koa

* William Henry Conley

* Charles Taze Russell
* Joseph Franklin Rutherford
* Nathan Knorr
* Frederick William Franz
* Milton Henschel
* Don Alden Adams
* Robert Ciranko
Faminaniana sibilina

Ny **Faminaniana sibilina** na **Faminaniana pseodô-sibilina** dia fanangonan-dahatsoratra miisa 14 tsy misy ifandraisany voasoratr' olona tsy fantatra tamin' ny fotona samihafa. Na dia nosoratana toy ny tononkalo amin' ny teny grika aza ireo lahatsoratra ireo dia anisan' ny literatiora apôkaliptika jiosy na jodeô-kristiana manohitra ny fahefam-panjakana rômana.

Mitantara zava-nitranga tany amin' ny Andro Taloha ny sasany amin' ireo lahatsoratra ireo. Ohatra amin' izany ny faminaniana faha-13 izay manokana andalan-tononkalo 60 amin' ny 173 izay milaza ny fanjakan' ny emperora Filipo Arabo.

Tamin' ny faran' ny taonjato voalohany dia manao tonon-tsiahy ny ampahany amin' ny boky faha-3 momba ny Tilikambon' i Babela ilay mpahay tantara jiosy atao hoe Flavio Jôsefa. Ilay mpandaha-teny fiarovana ny finoana kristiana atao hoe Atenagôrasy avy any Atena, ao amin' ny lahatsoratra nosoratany hoe *Supplique au sujet des chrétiens* ho an' ny emperora Marko Aorelio (taona 176), dia manao tonon-tsiahy izany ampahan-dahatsoratra izany ara-bakiteny, sady miala tsiny noho ny fahafantaran' io emperora io tsara ilay lahatsoratra.

Mampahatsiahy ankolaka ireo faminanian' ny Sibila ireo ny Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy): i Teôfilôsy avy any Antiôkia (taona 180), i Klemento avy any Aleksandria (taona 200), i Laktantio (taona 305), ary i Aogostino avy any Hipôna (taona 400) dia miseho ho mahalala tsara soratra pseodô-sibilina, izay indraminy ampiasaina na hazavainy, sady anatsofohany etsy sy eroa ny andian-teny hoe "zanak' Andriamanitra". Tsy ho nananana intsony ny ampahan-dahatsoratra sasany raha tsy teo ny fanaovan' ny Rain' ny Fiangonana azy ireo tonon-tsiahy.

Na dia izany aza, araka ny *Catholic Encyclopedia*, "... ny fihen-danjan' ny fivavahan' ny mpanompo sampy sy ny fanjavonan' izany dia nahatonga azy ireo ho very lanja ka nihena ny famakiana sy ny fandikana azy ho maro, na dia fantatra sy natao tonon-tsiahy aza izy ireo nandritra ny Andro Antenatenany, na tany Atsinanana izany na tany Andrefana".

Tsy anisan' ny kanônan' ny Baiboly ireo lahatsoratra ireo na amin' ny fiangonana inona na amin' ny fiangonana inona fa voasokajy ho apôkrifa na pseodepigrafa.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Baiboly

## Loharano sy fanamarihana
Filipo Arabo

I **Marko Jolio Filipo** na **Filipo Arabo** dia emperora rômana tamin' ny taona 244 hatramin' ny taona 249. Teraka tao amin' ny Faritany rômanan' i Arabia tamin' ny taona 204 izy, tao amin' ny tanàna amin' ny tendrony avaratr' i Siria, ary maty tamin' ny taona 249. Tonga teo amin' ny fitondrana izy taorian' ny fahafatesan' i Gôrdiano III, ka nifanaraka tamin' ny Empira Sasanida hampisy fandriampahalemana. Nandritra ny fanapahany dia nankalaza ny faha-1000 taonany i Rôma. Atao hoe *Marcus *'Iulius Philippus Augustus*** na ***Philippus Arabus**' izy amin' ny teny latina.

Ny fiantsoana azy hoe "Arabo" dia avy amin' ny lahatsoratra tsy fanta-nanoratra tamin' ny taonjato faha-4, ny *Epitome de Caesaribus.* Avy amin' ny fianakaviana arabo siriana izy, teraka tao amin' ny distrika fahezin' ny Faritanin' i Arabia nanomboka tamin' ny fanapahan' i Septimio Severo.
Teôfilôsy avy any Antiôkia

I **Teôfilôsy avy any Antiôkia** na **Teôfilo avy any Antiôka** dia eveka fahafiton' ny Fiangonan' i Antiôkia na Eglizin' i Antiôka tamin' ny taonjato faha-2. Soratra fanamarihana tamin' ny boky tranainy sy amin' ny alalan' ny soratra nataony hiarovana (apôlôjia) ny finoana kristiana izay voatahiry (*Traité à Autolycus*.), no ahafantarana azy. Ny asasorany ihany sy ny an' i Melito avy any Sardisy no apôlôjeta (mpiaro ny finoana) sady eveka tamin' ny taonjato faha-2.
Fianakaviam-piteny oraliana

Ny **fiteny oraliana** dia fianakaviam-piteny ahitana fiteny miisa manodidina ny 30 izay tetenin' ny olona miisa 20&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ao Eorôpa sy any Siberia. Ny fiteny oraliana be mpiteny indrindra dia ny fiteny hongariana, ny fiteny finoà ary ny fiteny estôniana. Ny hoe *oraliana* dia avy amin' ny anaran' ny tendrombohitra Oraly, izay heverina fa nipoiran' io fianakaviam-piteny io.

Mizara ho sampana roa ny fiteny oraliana dia ny sampana finô-ogriana sy ny sampana samôieda.

## Ny fiteny finô-ogriana
Ny fiteny finô-ogriana dia fianakaviam-piteny tenenin' ny olona ao Eorôpa, ao amin' ny faritra midadasika avy any amin' ny Ranomasina Baltika sy avy any amin' ny tapany avaratr' i Skandinavia hatrany amin' ny tendrombohitra Oraly sy any Don. Miisa 25&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny mpiteny finô-ogriana. Ny fiteny finô-ogriana sasany dia nanjavona tsy misy mpiteny intsony tamin' ny taonjato faha-20 ary maro amin' ireo fiteny ireo no tandindomim-pahafatesana ankehiriny.

## Ny fiteny samôieda
Ny fiteny samôieda dia fianakaviam-piteny tetenin' ny olona miisa latsaky ny 40&nbsp;000 amin' ny ilany roa amin' ny tendrombohitra Oraly

## Jereo koa
**Fianakaviam-piteny lehibe**
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota
**Vondrom-pianakaviam-piteny**
* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Dino Terragni

**Dino Terragni** dia injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Italia ary maty ny 21 July 1979
## Ny fiainany manokana
Dino Terragni no mpamorona Rafia ary mpanorina ny Covema.

## Jereo koa
* Biôgrafia
* Marco Terragni

### Rohy ivelany
* Dino Terragni in Agripak:https://agripak.com/about-us
* Dino Terragni in Roblon:http://ipaper.ipapercms.dk/Roblon/RoblonAS/roblon-bog/i-paperroblonuk/?page=46#/
Fianakaviam-piteny sinô-tibetana

Ny **fiteny sinô-tibetana** dia fianakaviam-piteny any Azia Atsinanana sy Azia Atsimo Atsinanana sy Azia Afovoany ary Azia Atsimo. Isan' io fianakaviam-piteny io ireo fiteny sinoa izay ahitana fiteny folo tetenin' ny olona miisa 1 350 000 000 any ho any, sy ireo fiteny tibetô-birmana izay ahitana fiteny miisa 330 any ho any ary tenenin' ny olona miisa 70 000 000 any hoany.

Ilay mpikaroka atao hoe Laurent Sagart dia nanolo-kevitra ny hampidirana ny fianakaviam-piteny sinô-tibetana sy ny fianakaviam-piteny aostrôneziana ao amin' ny fianakaviambem-piteny atao hoe sinôtibetana-aostrôneziana. Ireo fiteny aostrôneziana izay miely hatraty Madagasikara ka hatrany amin' ireo nosin' i Pasifika dia samy nipoitra avy any Taioàna, sady manana voanteny mifanahaka endrika sy hevitra amin' ireo fiteny fôrmôzana.

Misy sampana efatra lehibe ny fianakaviam-piteny sinô-tibetàna, dia: ny sampam-piteny sinoa na sinitika, ny sampam-piteny tibetika, ny sampam-piteny lôlô-birmàna ary ny sampam-piteny karena. Misy koa fiteny maro hafa izay tsy isan' ireo sampam-piteny ireo.

## Ny sampam-pitenin' ny fianakaviam-piteny sino-tibetàna

### Ny sampam-piteny sinoa na sinitika
Ny sampam-piteny sinoa na sinitika dia ahitana ny fiteny mandarina, ny fiteny oio, ny fiteny kantôney, ny fiteny minio, ny fiteny siangio, ny fiteny haka, ary ny fiteny ganio. Misa any amin' ny 1 300 tapitrisa ny mpiteny sinoa.

### Ny sampam-piteny tibetika
Ny sampam-piteny tibetika dia ahitana ny fiteny tibetàna afovoany, ny fiteny tibetàna amdo, ny fiteny tibetàna kama, ireo fiteny jongka-koka, ireo fiteny ladaki-balty, ireo fiteny laholi-spity, ny fiteny kirong-kagata, ny fiteny serpa-jirela, ary fiteny maro hafa koa. Miisa 6 tapitrisa any ny mpiteny tibetika. 

### Ny sampam-piteny lôlô-birmàna
Ny sampam-piteny lôlô-birmàna dia ahitana ireo fiteny mondzisy, ireo fiteny bormisy, ireo fiteny loloisy ary ireo fiteny mroiky. Miisa 33 tapitrisa any ho any ny mpiteny bormezy.

### Ny sampam-piteny karenika
Ny sampam-piteny karenika dia ahitana ny fiteny paô, ny fiteny poô, ireo fiteny sgao–bgay. 

Misy koa fiteny maro hafa izay tsy voasokajy ao amin' ireo sampam-piteny ireo, dia ny fiteny bodo-garo, ireo fiteny koki-tsina, ireo fiteny meitey, ireo fiteny tamangika, ireo fiteny bay, ireo fiteny jingfô-loisy.

## Jereo koa

### Fianakaviam-piteny lehibe

* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota

### Vondrom-pianakaviam-piteny

* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fianakaviam-piteny aostrôaziatika

Ny **fiteny aostrôaziatika** dia fianakaviam-piteny any Azia Atsimo-Atsinanana sy ao amin' ny faritra atsinanan' i India. Ny teny hoe *aostrôaziatika* dia avy amin' ny teny grika izay midika hoe "Azia Atsimo". Ny fiteny aostrôaziatika dia miparitaka anaty erana misaratsaraka sady elanelanin' ny faritra itenenana fianakaviam-piteny hafa. Heverina ho fitenin' ny tompon-tany ao Azia Atsimo Atsinanana sy any amin' ny tapany atsinanan' i India ireo fiteny ireo noho izy ireo mety efa tao talohan' ny fianakaviam-piteny tai-kaday, fianakaviam-piteny aostrôneziana, fianakaviam-piteny sinô-tibetàna ary fianakaviam-piteny indô-eorôpeana izay nentin' ny mpiavy taty aoriana. Miisa 100&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny mpiteny aostrôaziatika tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21.

## Ny sampan' ny fianakaviam-piteny aostrôaziatika
Ireto avy ny sampan' ny fianakaviam-piteny aostrôaziatika: ny fiteny monda, ny fiteny kasîka, ny fiteny palaongika, ny fiteny kmoika, ny fiteny pakanika, ny fiteny vietnamita, ny fiteny katoika, ny fiteny banarika, ny fiteny kamboiana, ny fiteny pearika, ny fiteny nikôbarey, ny fiteny asly ary ny fiteny môna.

## Jereo koa

### Fianakaviam-piteny lehibe

* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota

### Vondrom-pianakaviam-piteny

* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fianakaviam-piteny hmông-miena

Ny **fiteny hmông-miena** na **fiteny miaô-iaô** dia fianakaviam-piteny ao amin'ny faritra atsimo ao Sina sy ao Indôsina. Ao amin'ny faritra be tendrombohitra ao amin'ny faritra atsimo ao Sina no tena miteny azy. Nandritra ny teloarivo na efatrarivo taona farany dia nifindra monina any Tailandy, any Laôsy, any Vietnamy ary any Birmania ny vahoaka hmonga sy ny vahoaka miena sasany. Ny adin-tafika nifanesy tao Indosina dia nahatonga ny mponina hmonga maro handao an'i Azia Atsimo Atsinanana ka hifidra any Aostralia sy any Etazonia ary any amin'ny firenena tandrefana maro hafa koa.

## Sampan'ny fianakaviam-piteny fiteny miaô-iaô
Mizara ho sampam-piteny roa ny fianakaviam-piteny miao-ioa, dia ny sampam-piteny hmongika sy ny sampam-piteny mienika.

### Ny sampam-piteny hmôngika
Ny sampam-piteny hmongika na miao dia ahitana zana-tsampam-piteny bahengika, ny zana-tsampam-piteny seika, ny fiteny hmongika andrefana, ny fiteny songa, fiteny hmo, ary vondrom-piteny maro hafa koa.

### Ny sampam-piteny mienika
Ny sampam-piteny mienika  na iao dia ahitana ny fiteny lomiena, ny fiteny  biaomona, ny fiteny kimony ary ny fiteny zaomina.

## Jereo koa

### Fianakaviam-piteny lehibe

* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota

### Vondrom-pianakaviam-piteny

* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fianakaviam-piteny tay-kaday

Ny **fiteny tay-kaday** dia fianakaviam-piteny izay nantsoina hoe **fiteny daîka** tany aloha, izay ahitana fiteny miisa zato any ho any izay tenenina ao amin' ny saikanosin' i Indôsina sy any amin' ny faritra atsimo ao Sina ary tetenin' ny olona miisa 100 000 000 any ho any.

Taloha, ireo fiteny tay-kaday dia nosokajina ho isan' ny fianakaviam-piteny sino-tobetàna, nefa tsy ny voambolana fototra no nanorenana izany fanasokajiana izany fa ny fisian' ny voanteny nifampindramana. Misy koa ireo mpahay teny izay te hampifanatona ny fiteny tay-kaday amin' ny fiteny aostrôneziana noho ny fahitana mpisolo, anaran' ny isa, anaran' ny fizaràn' ny vatana izay mitovy amin' ny an'ny fiteny aostrôneziana, nefa voanteny nifampindramana koa izany. 

## Ny sampan' ny fianakaviam-piteny tay-kaday
Ny fianakaviam-piteny tay-kaday dia mizara sampam-piteny maro, dia ny sampam-piteny kam-tay, ny sampam-piteny hlay, ary ny sampam-piteny kaday.

### Ny sampam-piteny kam-tay
Ny sampam-piteny kam-tay dia mizara ho zana-tsampam-piteny kam-soy sy zana-tsampam-piteny  lakja-be ary zana-tsampam-piteny  tay.

### Ny sampam-piteny hlay
Ny sampam-piteny hlay dia ahitana ny fiteny hlay sy ny fiteny kona.

### Ny sampam-piteny kaday
Ny sampam-piteny kaday dia ahitana  ny fiteny latsy, ny fiteny gelao, ny fiteny boianga, ny fiteny laha, ny fiteny kabiao ary ny fiteny ena.

## Jereo koa

### Fianakaviam-piteny lehibe

* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota

### Vondrom-pianakaviam-piteny

* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fianakaviam-piteny japônika

Ny **fiteny japônika** dia fianakaviam-piteny madinika izay mamondrona ny fiteny japôney sy fitenim-paritra maro hafa ao Japàna toy ireo fiteny riokio.

## Fanasokajiana anatiny
Mizara roa ny fiteny japônika, dia ny fiteny japôney sy ireo fiteny riokio.

### Fiteny japôney
Ny fiteny japôney dia fiteny any Japàna, tenenin' ny vahoaka japôney. Miteny japôney koa ny Japôney am-pielezana any Brezila sy any Però, any Lima sy ny any Sao Paulo. Nandritra ny tantara dia mihabetsaka ny voambolana ampiasaina ao amin' io fiteny io noho ny findramana teny samihafa: avy amin' ny fiteny sinoa sy avy amin' ny fiteny eorôpeana, indrindra ny fiteny anglisy.

### Fiteny riokio
Ireto kosa ny fiteny ao amin' ny vondrona riokio: fiteny amamy atsimo, fiteny kikay, fiteny amamy avaratra, fiteny tôko-nô-sima, fiteny ôki-nô-erabo, fiteny ôkinaoaiana, fiteny konigamy, fiteny iôrôna, fiteny miiakô, fiteny iaeiama ary fiteny iônagony

## Jereo koa

### Fianakaviam-piteny lehibe

* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota

### Vondrom-pianakaviam-piteny

* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fianakaviam-piteny na-dene

Ny **fiteny na-dene** dia fianakaviam-piteny amerindiana izay tenenina indrindra ao Alaska sy ao amin' ny faritra andrefana ao Kanada, ary ao amin' ny faritra atsimo-andrefana ao Etazonia. Ahitana ny sampam-piteny atapaskana sy ny sampam-piteny eiaka ary ny sampam-piteny tlingita io fianakaviam-piteny io.

## Jereo koa
**Fiteny amerindiana**
* Fiteny eskimô-aleota
* Fiteny na-dene
* Fiteny amerinda
**Fianakaviam-piteny lehibe**
* Fianakaviam-piteny afrô-aziatika
* Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley
* Fianakaviam-piteny nilô-sahariana
* Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana

* Fianakaviam-piteny altaika

* Fianakaviam-piteny oraliana
* Fianakaviam-piteny dravidiana
* Fianakaviam-piteny sinô-tibetana
* Fianakaviam-piteny aostrôaziatika
* Fianakaviam-piteny aostrôneziana
* Fianakaviam-piteny hmông-miena
* Fianakaviam-piteny tay-kaday
* Fianakaviam-piteny japônika
* Fianakaviam-piteny na-dene
* Fianakaviam-piteny eskimô-aleota
**Vondrom-pianakaviam-piteny**
* Vondrom-piteny kôisàna;
* Vondrom-piteny kaokaziana
* Vondrom-piteny paleô-siberiana;
* Vondrom-piteny papoa;
* Vondrom-piteny amerindiana;
* Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia;
* Vondrom-piteny any Andamàna.
Fianakaviam-piteny tongoza

Ny **fiteny tongoza** na **fiteny tongozy** na **fiteny tongozika** dia fianakaviam-piteny ao Azia Avaratra sy Azia Atsinanana, izay tenenin' ireo vahoaka tongoza. Matetika dia ampifanakekezina amin' ireo fiteny torkika sy ireo fiteny môngôlika izy ireo mba hamorona ny fianakaviambem-piteny altaika nefa maro ny mpahay teny mitsipaka izany.

## Jereo koa
Fianakaviam-piteny altaika:

* Fiteny torkika
* Fiteny môngôlika
* Fiteny tongoza