open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cucumis metuliferus

Ny ***Cucumis metuliferus*** dia zavamaniry mandady, maniry isan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Misy tsilo mitovitovy amin' ny tandroka ny voany. Manana hoditra mivolon-daoranjy sy nofony maitso roy ny an' ny voasary makirana, maditidity toy ny hatrotro ny voany masaka. Ny *Cucumis* *metuliferus* dia teratany any Afrika Atsimo, any  Namibia, any Bôtsoana, any Zambia, any Malaoy, any Zimbaboe, atsy Môzambika, ary any Angôla.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]*
Physena

Ny ***Physena*** dia hany vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakavian-javamaniry ***Physenaceae***, ao amin' ny filaharana *Caryophyllales*. Ahitana karazana kirihitra na hazobotry roa tsy fahita firy afa-tsy eto Madagasikara.

Indeto ny karazana ao amin' ny *Physena*:

* ny *[[Physena madagascariensis]]* Thouars ex Tul.: hita ao amin’ ny faritanin’ Antananarivo, Antsiranana, Fianarantsoa, ​​Mahajanga, Toamasina, ary Toliara no misy azy. Maniry any anaty ala amin' ny haambo 0 ka hatramin' ny 2&nbsp;000 m izy io.
* ny *[[Physena sessiliflora]]* Tul.: faritanin' Antsiranana sy Mahajanga ary Toliara no misy azy. Maniry eny amin' ny kirihitra sy ala amin' ny haambo 0 ka hatramin' ny 500 m izy io.

## Jereo koa
NY FANALAN-JAZA

Ny **fanalan-jaza** dia fomba fanatsaharana ny fitondrana vohoka alohan'ny haterahan'ny zaza. 

## Karazana fanalan-jaza

Misy ny fanalan-jaza voajanahary izay mitranga eo amin'ny vehivavy, izay mazàna tsy fikasany manokana fa noho ny olana eo amin'ny toe-batany (olana eo amin'ny *tranon-jaza*). Misy koa ny fanalan-jaza nokendrena, izay niniana tanterahina, izany hoe an-tsitram-po manokana tsy misy faneriterena. 

## Fomba fanatanterahana ny fanalan-jaza

Tsy maintsy misy ny fomba safidiana rehefa hanao fanalan-jaza toy ny fanalan-jaza atao amin'ny alalan'ny fanafody izay azo lazaina fa tsotra noho izy tsy ahatahorana hikasika betsaka ny toe-pahasalaman'ny vehivavy, natao kokoa  ho an'ny vehivavy raha mbola kely ilay zaza ao an-kibo. Eo koa ny fanalan-jaza izay atao amin'ny alalan'ny fandidiana izay somary sarotra sy manahirana kokoa satria mihatra tanteraka amin'ny vatana ka manahirana ary atao kokoa rehefa lehibe ny zaza ao an-kibony. 

## Antony mahatonga ny fanalan-jaza

Mety tsy safidin'ny vehivavy loatra ny hanao fanalan-jaza fa noho fitaka sy fitsoahana adidy ataon'ny lehilahy azy, ka noho ny fahatahorana ny ray aman-dreniny sy ny henatra ary ny fahafaham-baraka eo anivon'ny fiarahamonina dia lasa manaotao foana. Matetika koa noho ny herisetra sy ny fanolalana nihatra taminy. 

## Vokatra ateraky ny fanalan-jaza

Tena ratsy ny vokatra ateraky ny fanalan-jaza ary tsy mijanona amin'ny lafin-javatra iray fa miitatra eo amin'ny ara-batana izay mety hiteraka fahaverezan-dra be loatra sy havizanana be, ka lasa mitarika hatramin'ny fahafatesana mihitsy aza izany. Ao koa ny aretina hafa toy homamiadan'ny tranon-jaza ka lasa tsy mahazo zanaka intsony ( momba). Tsy mijanona amin' izay ihany anefa fa miteraka fikorotanan-tsaina be ny fanalan-jaza satria magatonga tebiteby, ahelohelo matetika ary fanenenana mihitsy aza ka izany rehetra izany dia manimba ny rafitra misy eo amin'ny fiarahamonina.

## Lalàna sy pôlitikan'ny fanalan-jaza eto Madagasikara

Mbola tsy mahazo vahana ny fanalan-jaza eto Madagasikara satria tsy eken’ny lalàna ny fampitsaharana vohoka na inona na inona antony araka ny fehezan-dalàna famaizana nivoaka tamin' ny 2017 andininy faha-317 ary mbola maneho izany ihany koa ny lalàna 2017-043 andininy faha-28. Fa indrindra koa ny mpitsabo na mpianatra ho mpitsabo raha tratra miray tsikombakomba dia mahazo sazy hentitra sy fanamelohana higadra 1 hatramin' ny 5 taona an-tranomaizina, miampy onitra 360 000 Ar hatramin' ny 10 800 000 Ar. Raha sanatria ka fantatra fa efa mperin-kelola ilay olona dia mbola sazy mafimafy kokoa noho izany no mihatra aminy. 

## Vahaolana sy torohevitra

Tena ilaina ny mifototra amin'ny fanomezana antotan-baovao azo antoka sy mifanaraka amin'ny taonan'ny tsirairay momba ny fananahana sy ny fahasalamana. Ilaina ny fanomezana sehatra malalaka ny tanora haneho hevitra manoloana ny zava-misy sy mitranga. Fa ny tena lehibe dia ny fanabeazana ny isam-batan'olona mba hanana fitondran-tena mendrika sy ho tomponandraikitra amin’ny tenany sy ny hoaviny manontolo.

## Loharano
Physena sessiliflora

Ny ***Physena sessiliflora*** dia zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Physena|Physenaceae]]*, tsy fahita raha tsy eto Madagasikara. Iray amin' ny karazana misy ao amin' ny vondron-karazana *[[Physena]]* izy io, ary ny iray hafa dia ny *[[Physena madagascariensis]]*. 

## Famariparitana
Zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Physena|Physenaceae]]*, tsy fahita raha tsy eto Madagasikara, ny *Physena sessiliflora*. Manana ravina tsotra, mifandimby, ozatina, diôika (misy lahy sy vavy misaraka) ity zavamaniry ity izay manana halava 1 hatramin' ny 2 m. Mipetaka avy hatrany amin' ny taho fa tsy misy na saika tsy misy tangozany ny voniny izay matetika mitokantokana na mandeha tsiroaroa na tsitelotelo. Miendrika atody ny voany sy ny vihiny.

## Anarany amin' ny teny malagasy
Atao hoe **fandriandambo** izy amin' ny teny malagasy araka ny voalaza ao amin' ny *[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]*, nefa tsy io irery no tondrina amin' izany anarana izany fa ao koa ny *[[Cadaba virgata]]* Bojer (*[[Capparaceae]]*). Milaza fa **mangily** sy **rasaonjy** koa ny anarany ny loharano iray hafa, nefa ny hoe "mangily" dia anarana iantsoana koa ny *[[Crateva greveana]]* Baill. (*[[Capparaceae]]*).

## Faritra tiany aniriana
Ny *Physena sessiliflora* dia tsy hita afa-tsy amin' ny faritra maina na somary maina amin' ny tapany atsimo sy andrefana eto Madagasikara, maniry amin' ny tany be fasika, misy sokay, ary indraindray amin' ny vato volkanika any amin' ny ala mikitroka an-tany iva (0–300 m). Hita koa any amin' ny faritra maromaro izy io, anisan' izany Antsiranana sy i Mahajanga ary indrindra fa i Toliara.

## Fampiasana nentim-paharazana
Ampiasaina mba hanamaivanana ny areti-nify ny fakan' ny *Physena sessiliflora* notorotoroina. Fanampin' izany dia nanambara ny fanadihadiana momba ny etnôbôtanika tany amin' ny faritra atsimo eto Madagasikara fa tanehina amin' ny rano mafana, hosotroin' ny vehivavy avy niteraka mba hisorohana ny fihanak' aretina ny ravin' ny *Physena sessiliflora* (amin' ny anarana hoe "fandreandambo").

## Jereo koa

* Fandriandambo

* *[[Physena]]*

* *[[Physena madagascariensis]]*
**[[Crateva greveana]]*

## Loharano sy fanamarihana
Cucumis prophetarum

Ny ***Cucumis prophetarum*** dia zavamaniry mandady, maniry isan-taona, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*.

Ny *Cucumis prophetarum* dia teratany aty Afrika sy any Atsinanana Afovoany, hatrany Maoritania atsinanana ka hatrany amin' ny Tandrok' i Afrika, hatrany atsimo-andrefana ka hatrany Angôla ary hatrany atsimo-atsinanana ka hatrany Afrika Atsimo, ary hatrany Israely atsimo ka hatrany Iemena sy any Ômàna ary hatrany atsinanana ka harany India avaratra-andrefana. Nampidirina tany Katara izy io. Maniry hoazy any amin' ny an-tany somary efitra sy sahalava izy io hatrany amin' ny haambo 2&nbsp;010 m, matetika miaraka amin' ny akasia.

Misy tsibolo ny tahony sy ny raviny ary ny raviny dia miendrika atody na boribory ary miendrika fo eo am-potony sady mirefy 2-4 sm ny halavany. Misy nifinifiny na mivilombilona ny sisin-draviny. Mizara 3 hatramin' ny 5 ny raviny ka ny fizaràna tsirairay dia dombo na somary maranitra, ary manana halava mirefy 6-87 mm ny tangozan-dravina. Mivondrona 2 na 3 amin' ny tangozam-bony manana halava mirefy 3-25 mm ny vony lahy, ary tsy fahita ny mandeha irery. Mitokana hatrany ny vony vavy ary manana tangozam-bony mirefy 6-30 m. Misy felam-bony mavo miisa dimy manana halava mirefy 5–8 mm sy sakany mirefy 2,5–3,5 mm. Somary miendrika atody ny voany sady misy soritra mitsangana ary miloko mavo rehefa masaka. Mirefy 3-4 sm ny halavany ary rakotra votrovotro toa tsilo.

Manana tsiro mangidy ny voany raha mbola manta ary indraindray ampangotrahina na alona amin' ny rano masira raha hatao sakafo. Andrahoina ny raviny ary atao laoka miaraka amin' ny sakafo fototra. Hanin' ny olona manerana ny faritra aniriany ny voany ary ambolena sy amidy eny an-tsena indraindray. Any Arabia Saodita dia ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana koa ny voany mba hitsaboana ny aretin' aty.

Amin' ny endriny voajanahary dia misy kokorbitasinina izay mahatonga azy ho mangidy ny voan' ny *Cucumis prophetarum*. Poizina ho an' ny biby mampinono izany. Mety hampandoa sy hamparary kibo ary hiteraka aretim-pivalanana mafy izany.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]*
Cucumis africanus

Ny ***Cucumis africanus*** dia karazan-javamaniry mandady, ao amin' ny fiakakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. Ity zavamaniry ity dia teratany any amin' ny faritra atsimo amin' i Afrika.

## Jereo koa

* *[[Cucumis]]*
Prefe eto Madagasikara

Ny **prefe eto Madagasikara** dia mpiasam-panjakana avo izay misolotena ny fanjakana eo anivon'ny faritra. Ny anjarampahefanany dia atolotrin'ny andininy faha-145 ny lalampanorenan'ny Repoblika fahaevatra : "Ny fisoloantena ny Fanjakana eo anivon’ny Vondrombahoakam-paritra Itsinjaram-pahefana dia fehezin’ny lalàna".

## Anjarandraharaha

Ny prefet dia ny solontenan'ny Fanjakana eo anivon'ny faritra tsirairay. Izy no tompon’andraikitra amin’ny fampiharana ny politikam-panjakana; ny andraikiny dia ho lasa vondrona mpandrindra ny asam-panjakana sy ny politikan'ny Fanjakana. Manana fahefana hifehy ny maha-ara-dalàna ny asam-pitantanana napetraky ny manam-pahefana izy.

Anisan’ny tompon’andraikitra amin’ny mpitandro filaminana sy ny fari-piadidiam-paritry ny zandarimaria izy.

## Fototra
Cadaba virgata

Ny ***Cadaba virgata*** dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Capparaceae]]*. Miseho amin' ny endrika hazobotry na hazo madinika izay mahatratra 6 m ny haavony. Izy io dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara. Hita any amin' ny faritra arovana sasany eto Madagasikara, toa an' Andohahela sy Beza Mahafaly ary Tsimanampetsotsa ity zavamaniry ity.

## Anarany amin' ny teny malagasy
Indreto ny anarana amin' ny teny malagasy ahafantarana ny *Cadaba virgata* amin' ny teny malagasy: **fandriandambo**, **hazomasina**, **irakoka**, **maintifo**, **tsiantsohilotsy**, **tsiariarianalotsy**, **tsiarinaliotsy**. Ny sasany amin' ireo anarana ireo dia mety hitambarany amin' ny karazan-javamaniry hafa. Marihina fa:

* anarana iraisany amin' ny *[[Physena sessiliflora]]* ny hoe "fandriandambo";
* anarana iraisany amin' ny *[[Dracaena angustifolia]]* sy amin' ny *[[Syzygium emirnense]]* (na *[[Syzygium emirnense|Eugenia emirnensis]]* teo aloha) ary amin' ny *[[Garcinia chapelieri]]* ny anarana hoe "hazomasina";
* anarana iraisany amin' ny *[[Cadaba madagascariensis]]* sy amin' ny *[[Vaughania depauperata]]* (na *[[Vaughania depauperata|Indigofera depauperata]]* teo aloha) ny hoe "maintifo";
* anarana iraisany amin' ny *[[Cadaba madagascariensis]]*. ny hoe "tsiariarianalotsy".

## Fampiasana nentim-paharazana
Ny tambavy azo avy amin' ny fitanehana ny ravin' ny *Cadaba virgata* dia ampiasaina ho fanafodin' ny aretim-pivalanana. Io tambavy io ihany koa dia ampiasaina ho fanaitairana ho an' ny vatana. Ny tambavy azo avy amin' ny fitanehana ny hodiny dia manana toetra manentana. Ny fakany sy ny tahony ary ny raviny dia ampiasaina indraindray mba hitsaboana areti-maso. Misy loharanom-baovao milaza fa ny fakany notorotoroina dia azo ampiasaina mba hampitoniana ny areti-nify. Ny fakany, ampiasaina miaraka amin' ny ravina ananambo (*Moringa oleifera*), dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fitsaboana ny tripanôzômiazy (aretin' ny torimaso).

## Jereo koa

* Fandriandambo

* *[[Cadaba]]*

* *[[Physena]]*
* *[[Dracaena]]*
* *[[Syzygium]]*
* *[[Eugenia]]*
* *[[Garcinia]]*
* *[[Vaughania]]*
* *[[Indigofera]]*
Cadaba madagascariensis

Ny ***Cadaba madagascariensis*** dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Capparaceae]]*, ao amin' ny filaharana *Brassicales*. Miseho amin' ny endrika hazobotry izy io. Sady lahy no vavy ny voniny sady manana ravina maitso mandavan-taona. Ity karazana ity dia hita eto Madagasikara miaraka amin' ny karazana hafa ao amin' ny vondron-karazana *[[Cadaba]]*. Ny firaketan' ny Smithsonian Museum dia manamarina ny fisiany any amin' ny faritr' i Toliara, ao amin' ny vinanihefak' i Fiherenana (ao atsimo-andrefan' i Madagasikara), izay nakana santionany tamin' ny taona 1924.

Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **maintifo** sy **tsiarianeliatsy** ary **tsiariarianalotsy** nefa itambarany amin' ny karazan-javamaniry hafa ireo anarana ireo. Ny hoe "maintifo" dia itambarany amin' ny *[[Cadaba virgata]]* sy amin' ny *[[Indigofera depauperata]]*. Ny hoe "tsiariarianalotsy" dia itambarany amin' ny  *Cadaba virgata* ihany koa.

Misy ny loharano milaza fa manondro karazan-javamaniry mitovy ihany ny hoe *[[Cadaba virgata]]* sy ny hoe *Cadaba madagascariensis*.

## Jereo koa

* *[[Cadaba]]*
* *[[Cadaba virgata]]*

## Loharano sy fanamarihana
Cadaba

Ny ***Cadaba*** dia vondron-karazana hazobotry ao amin' ny fianakaviana *[[Capparaceae]]*, ao amin' ny filaharana Brassicales, izay misy karazana manodidina ny 30. Tsotra ny raviny sady mifandimby. Mitokana na mivondrona kely amin' ny faran' ny rantsana fohy ny voniny. Avy amin' ny teny arabo hoe "kadhab" ny anarana hoe *Cadaba*, izay anaran' ny *[[Cadaba rotundifolia]]*. Sokajiana ho sakafo amin' ny mosary any amin' ny faritra atsimo any Etiôpia ny karazana sasany.

## Karazana
Miisa 29 ny karazana ekena:

* *Cadaba aphylla* (Thunb.) Wild
* *Cadaba baccarinii* Chiov.
* *Cadaba barbigera* Gilg
* *Cadaba benguellensis* Mendes
* *Cadaba capparoides* DC.
* *Cadaba carneoviridis* Gilg & Gilg-Ben.
* *Cadaba divaricata* Gilg
* *Cadaba farinosa* Forrsk.
* *Cadaba fruticosa* (L.) Druce
* *Cadaba gillettii* R.A.Graham
* *Cadaba glaberrima* Gilg & Gilg-Ben.
* *Cadaba glandulosa* Forrsk.
* *Cadaba insularis* A.G.Mill.
* *Cadaba kassasii* Chrtek
* *Cadaba kirkii* Oliv.
* *Cadaba linearifolia* (J.Graham) M.R.Almeida
* *Cadaba longifolia* DC.
* *[[Cadaba madagascariensis]]* Baill.
* *Cadaba mirabilis* Gilg
* *Cadaba natalensis* Sond.
* *Cadaba parvula* Polhill
* *Cadaba rotundifolia* Forssk.
* *Cadaba ruspolii* Gilg
* *Cadaba schroeppelii* Suess.
* *Cadaba somalensis* Franch.
* *Cadaba stenopoda* Gilg & Gilg-Ben.
* *Cadaba termitaria* N.E.Br.
* *Cadaba trifoliata* (Roxb.) Wight & Arn.
* *[[Cadaba virgata]]* Bojer

### Karazana misy eto Madagasikara

* *Cadaba farinosa*
* *Cadaba fruticosa* (L.) Druce
* *Cadaba gillettii* R.A.Graham
* *Cadaba glandulosa* Forssk.
* *Cadaba insularis* A.G.Mill.
* *Cadaba kirkii*
* *Cadaba longifolia* DC.
* *[[Cadaba madagascariensis]]* Baill.-- maintifo, tsiarianeliatsy, tsiariarianalotsy
* *Cadaba mirabilis* Gilg
* *[[Cadaba virgata]]* Bojer -- fandriandambo, hazomasina, irakoka, maintifo, tsiantsohilotsy, tsiariarianalotsy, tsiarinaliotsa

## Jereo koa

* fandriandambo

* hazomasina
* maintifo
Capparaceae

Ny ***Capparaceae*** na ***Capparidaceae*** dia fianakavian-javamaniry roa ravin-tsimoka izay miseho amin' ny endrika hazo, hazobotry, vahy, ary zavamaniry ahitra indraindray, izay matetika maniry tsara amin' ny faritra maina, manomboka any amin' ny faritra manana toetany antonony ka hatrany amin' ny faritra mafana. Ao amin' ny filaharana Brassicales (izay ahitana koa ny *[[Brassicaceae]]*) izy io. Fianakaviana miely patrana izy io. Araka ny voalaza amin' izao fotoana izao, ity fianakaviana ity dia misy vondron-karazany 15 sy karazany 430 eo ho eo. Ny lehibe indrindra dia ny *Capparis* (misy karazana 140 eo ho eo), ny *Morisonia* (misy karazana 87), ny *Maerua* (misy karazana 70), ny *Boscia* (misy karazana 30), ary ny *[[Cadaba]]* (misy karazana 30).

## Vondron-karazana

### Lisitry ny vondron-karazana
Inty ny lisitry ny vondron-karazana 15 ekena:

* *Bachmannia* Pax
* *Beautempsia* (Benth. & Hook.f.) Gaudich.
* *Boscia* Lam.
* *Buchholzia* Engl.
* *[[Cadaba]]* Forssk.
* *Capparis* L.
* *Crateva* L.
* *Hypselandra* Pax & K.Hoffm.
* *Maerua* Forssk.
* *Morisonia* L.
* *Neocalyptrocalyx* Hutch.
* *Neothorelia* Gagnep.
* *Poilanedora* Gagnep.
* *Ritchiea* R.Br. ex G.Don
* *Thilachium* Lour.

### Vondron-karazana nesorina avy ao

* *Borthwickia* W.W.Sm. → *Resedaceae*
* *Cleome* L. → *Cleomaceae*
* *Cleomella* DC. → *Cleomaceae*
* *Dactylaena* Schrad. ex Schult.f. → *Cleomaceae*
* *Forchhammeria* Liebm. → *Stixaceae*
* *Haptocarpum* Ule → *Cleomaceae*
* *Koeberlinia* Zucc. → *Koeberliniaceae*
* *Oxystylis* Torr. & Frem. → *Cleomaceae*
* *Pentadiplandra* Baill. → *Pentadiplandraceae*
* *Podandrogyne* Ducke → *Cleomaceae*
* *Polanisia* Raf. → *Cleomaceae*
* *Setchellanthus* Brandegee → *Setchellanthaceae*
* *Stixis* Lour. → *Stixaceae*
* *Tirania* Pierre → *Stixaceae*
* *Wislizenia* Engelm. → *Cleomaceae*

## Jereo koa

* Filaharana *[[Brassicales]]* ahitana ny fianakaviana *Akaniaceae, Bataceae, Brassicaceae, Capparaceae, Caricaceae, Cleomaceae, Emblingiaceae, Gyrostemonaceae, Koeberliniaceae, Limnanthaceae, Moringaceae, Pentadiplandraceae, Resedaceae, Salvadoraceae, Setchellanthaceae, Tiganophytaceae, Tovariaceae, Tropaeolaceae*.
Tahirin-javaboary manokan' i Beza Mahafaly

Ny **Tahirin-javaboary manokan' i Beza Mahafaly** dia tafiditra ao anatin' ny tambajotran' ny faritra arovana eto Madagasikara. Noforonina tamin' ny taona 1986 izy io ary mirefy 600 hektara sady mizara faritra roa mielanelana 10 km. Ao no misy ny hany ala arovana manaraka lalandrano eto Madagasikara. Ankehitriny dia tantanin' ny Madagascar National Parks ilay tahirin-javaboary. Ampahany amin' ny famatsiam-bola no omen' ny Fondation pour les aires protégées et la biodiversité de Madagascar (FAPBM). Any amin' ny 35 km avaratra-atsinanan' i Betioky no misy azy ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana.

## Jereo koa
Gôrila

Ny **gôrila** na ***Gorilla*** dia vondron-karazana rajako lehibe izay anisan' ny fianakaviana Hominidae. Izy ireo no lehibe indrindra amin' ny Hominoidea mbola tsy lany tamingana, ary ny lahy, indrindraindrindra, dia manana tanjaka ara-batana goavana. Ireo biby ireo, izay manana toe-tsaina milamina amin' ny ankapobeny, dia miaina anaty vondrona (na andiany) any amin' ny ala trôpikaly na sobtrôpikaly ao Afrika, izay mihinana zavamaniry ary indraindray bibikely.

Hita amin' ny haambo isan-karazany izy ireo: ny gôrila an-tendrombohitra (*Gorilla beringei beringei*) dia miaina any amin' ny alan-drahona any amin' ny Tendrombohitra Virunga, manomboka amin' ny 2&nbsp;200 ka hatramin' ny 4&nbsp;300 m, raha any amin' ny ala mikitroka sy any amin' ny heniheny any amin' ny faritra iva kosa ny gôrila any amin' ny lemaka andrefana (*Gorilla gorilla gorilla*).

Na izany aza, ny faritra misy azy ireo voafetra dia mahatonga azy ireo ho biby tena tsy fahita firy. Karazam-biby atahorana ho lany tamingana izy ireo, vokatry ny fandripahana ala sy fihazana azy mba hahazoana ny henany. Ny fitovian' izy ireo amin' ny olombelona, ​​miaraka amin' ny tanjany goavana, dia mahatonga azy ireo ho singa miverimberina ao amin' ny zavakanto sy ny kolontsaim-bahoaka.

## Fanasokajiana

### Fanasokajiana ivelany

Ny *Gorilla* dia vondron-karazana ao amin' ny fokom-biby Homininae, ao amin' ny zana-pianakaviana Homininae, ao amin' ny fianakaviana *[[Hominoidea|Hominideae]]*, ao amin' ny ao amin' ny klada Catarrhini, ao amin' ny zafim-pilaharana Simiiformes, ao amin' ny zana-pilaharana Haplorrhini, ao amin' ny filaharana Primates.

* Primates
** Haplorrhini
*** Simiformes
**** Cataffhini
***** *[[Hominoidea|Hominideae]]*
****** Homininae
******* **Gorilla**

### Fanasokajiana anatiny
Misy karazany roa ny gôrila, ny iray any Afrika Atsinanana (*Gorilla beringei*) ary ny iray hafa any Afrika Andrefana (*Gorilla gorilla*) misy ary zana-karazana efatra:

* ***Gorilla***
** *Gorilla gorilla*
*** *Gorilla gorilla gorilla*
*** *Gorilla gorilla diehli*
** *Gorilla beringei*
*** *Gorilla beringei beringei*
*** *Gorilla beringei graueri*

## Jereo koa

* Rajako
* Olombelona
* Gidro

## Jereo koa
Homo

Ny ***Homo*** dia ny vondron-karazana ahitana ny *[[Homo sapiens]]* (olombelona) sy ny karazana mifanakaiky aminy, ao amin' ny fianakaviana *[[Hominidae]]*. Nipoitra tamin' ny vanim-potoan' ny Pliôsena na tany am-piandohan' ny Pleistôsena izy io, arakaraka ny fomba nametrahan' ny paleôantrôpôlôga ny fôsily tranainy indrindra. Nandritra ny 2,5 tapitrisa taona teo ho eo, ny vondron-karazana *Homo* dia namokatra karazana maro, noho ny fiparitahany ara-jeôgrafia tany am-boalohany nanerana ny Tontolo Taloha sy ny fivoarany tany amin' ny toeram-ponenana ekôlôjika isan-karazany.

Efa lany tamingana izao ny karazana ao amin' ny vondron-karazana *Homo* rehetra, afa-tsy ny *Homo sapiens*. Ny *Homo floresiensis*, ny *Homo luzonensis*, ny *Homo longi*, ary ny *Homo neanderthalensis*, izay karazana farany mifandray akaiky aminy, dia nanjavona teo anelanelan' ny 50&nbsp;000 sy 30&nbsp;000 taona lasa izay.

## Fanasokajiana

### Fanasokajiana ivelany

Izao ny filaharana sy ny fianakaviana sns misy ny vondron-karazana *Homo*:

* Primates
** Haplorrhini
*** Simiiformes (rajako)
**** Catarrhini (rajakon' ny Tontolo Taloha)
***** Hominoidea (rajako lehibe na rajako tsy misy rambo)
****** *[[Hominidae]]*
******* *[[Homininae]]*
******** *[[Hominini]]*
********* *[[Hominina]]*
********** ***Homo*** ***-*** 

### Fanasokajiana anatiny
Ny vondron-karazana *Homo* dia ahitana karazana izay efa lany tamingana avokoa, afa-tsy ny karazana *[[Homo sapiens]]*. Inty ny lisitra araka abidin' ireo karazana ireo: 

* *Homo antecessor*
* *Homo longi*
* *[[Homo erectus]]*
* *Homo ergaster*
* *Homo floresiensis*
* *Homo gautengensis*
* *Homo georgicus*
* *[[Homo habilis]]*

* *Homo heidelbergensis*
* *Homo luzonensis*
* *Homo naledi*
* *[[Homo neanderthalensis]]*
* *Homo rhodesiensis*
* *Homo rudolfensis*
* *[[Homo sapiens]]* (olombelona)

## Jereo koa

* Rajako
Cheirogaleidae

Ny ***Cheirogaleidae*** dia fianakaviana ara-tsiansa ao amin' ny Lemuriformes, ao amin' ny filaharana Primates. Apetraky ny mpanoratra sasany ao amin' ny vondrona Lorisiformes ity fianakaviana ity. Tahaka ny karazana hafa rehetra ao amin' ny Lemuriformes, dia tsy hita raha tsy eto Madagasikara ny *Cheirogaleidae*.

## Fanasokajiana

### Vondron-karazana
Misy vondron-karazana dimy ny fianakaviana *Cheirogaleidae*:

* *[[Cheirogaleus]]*
* *[[Microcebus]]*
* *[[Mirza]]*
* *[[Allocebus]]*
* *[[Phaner]]*

### Karazana
Misy karazany 42 ny vondron-karazana dimy ao amin' ny fianakaviana *Cheirogaleidae*:
* *[[Cheirogaleus]]*
** *Cheirogaleus andysabini*
** *Cheirogaleus crossleyi*
** *Cheirogaleus grovesi*
** *Cheirogaleus lavasoensis*
** *Cheirogaleus major*
** *Cheirogaleus medius*
** *Cheirogaleus minusculus*
** *Cheirogaleus shethi*
** *Cheirogaleus sibreei*
** *Cheirogaleus thomasi*
* *[[Microcebus]]*
** *Microcebus arnholdi*
** *Microcebus berthae*
** *Microcebus bongolavensis*
** *Microcebus boraha*
** *Microcebus danfossi*
** *Microcebus ganzhorni*
** *Microcebus gerpi*
** *Microcebus griseorufus*
** *Microcebus jollyae*
** *Microcebus jonahi*
** *Microcebus lehilahytsara*
** *Microcebus macarthurii*
** *Microcebus mamiratra*, na *M. lokobensis*
** *Microcebus manitatra*
** *Microcebus margotmarshae*
** *Microcebus marohita*
** *Microcebus mittermeieri*
** *Microcebus murinus*
** *Microcebus myoxinus*
** *Microcebus ravelobensis*
** *Microcebus rufus*
** *Microcebus sambiranensis*
** *Microcebus simmonsi*
** *Microcebus tanosi*
** *Microcebus tavaratra*
* *[[Mirza]]*
** *Mirza coquereli*
** *Mirza zaza*
* *[[Allocebus]]*
** *Allocebus trichotis*
* *[[Phaner]]*
** *Phaner furcifer*
** *Phaner pallescens*
** *Phaner parienti*
** *Phaner electromontis*

## Jereo koa

* Primates
** Strepsirrhini
*** Lemuriformes
**** Cheirogaleoidea
***** **Cheirogaleidae**
* *[[Cheirogaleidae]]- [[Haihay|Daubentoniidae]] - [[Indridae]] - [[Lemuridae]] - [[Lepilemur|Lepilemuridae]]*
FLM

Loterana malagasy**FLM** dia fanafohezana azo ilazana :

* Macina Liberation Front, vondrona mitam-piadiana jihadista Salafista izay nipoitra tamin'ny Janoary 2015 nandritra ny ady Mali ;
* Federasiona Manerantany Loterana, fikambanan'ny fiangonana Loterana maneran-tany ;
* Federasiona Libertarian an'ny Tendrombohitra, vondrona anarchista Soisa ;
* tenin-dreny frantsay ;
* François Luc Macosso, mpanao politika avy amin'ny Repoblikan'i Kongo .
Indridae

Ny ***Indriidae*** na ***Indridae*** dia fianakaviam-biby ao amin' ny filaharana Primates. Ny karazana rehetra ao amin' ny *Indriidae*, toy ny Lemuriformes rehetra, dia gsy hita afa-tsy eto Madagasikara.

## Fansokajiana

### Vondron-karazana

Misy vondron-karazana dimy ny ao amin' ny fianakaviana *Indriidae*: ny telo amin' ireo dia mbola velona (*[[Avahi]]* sy *[[Indri]]* ary *[[Propithecus]]*) fa ny roa kosa dia efa lany tamingana (*Archaeolemur* *sy* *Hadropithecus*).

### Karazana sy zana-karazana

* *Archaeolemur* (lany tamingana)
** *Archaeolemur edwardsi* (lany tamingana)
** *Archaeolemur majori* (lany tamingana)
* *[[Avahi]]*
** *Avahi cleesei*
** *Avahi laniger*
** *Avahi occidentalis*
** *Avahi unicolor*
* *Hadropithecus* (lany tamingana)
** *Hadropithecus stenognathus* (lany tamingana)
* *[[Indri]]*
** *[[Indri indri]]*
*** *Indri indri indri*
*** *Indri indri variegatus*
* *[[Propithecus]]* (sifaka)
** *[[Propithecus candidus]]*
** *[[Propithecus coquereli]]*
** *[[Propithecus deckenii]]*
*** *Propithecus deckenii deckenii*
*** *Propithecus deckenii coronatus*
** *[[Propithecus diadema]]*
*** *Propithecus diadema diadema*
*** *Propithecus diadema marshi*
*** *Propithecus diadema candidus*
** *[[Propithecus edwardsi]]*
** *[[Propithecus perrieri]]*
** *[[Propithecus tattersalli]]*
** *[[Propithecus verreauxi]]*

## Jereo koa

* Primates
** Strepsirrhini
*** Lemuriformes
**** Lemuroidea
***** ***Indridae***
* *[[Cheirogaleidae]]- [[Haihay|Daubentoniidae]] - [[Indridae]] - [[Lemuridae]] - [[Lepilemur|Lepilemuridae]]*

## Jereo koa
Lepilemur

Ny ***Lepilemur*** no vondron-karazana tokana ao amin' ny fianakaviana ***Lepilemuridae***, ao amin' ny zana-pilaharana Lemuriformes, ao amin' ny filaharana Primates, mpivoaka alina eto Madagasikara izy ireo.

## Karazana

Misy karazana miisa mihioatra ny 20 ny *Lepilemur*:

* *Lepilemur mustelinus* I. Geoffroy, 1851
* *Lepilemur ruficaudatus* A. Grandidier, 1867
* *Lepilemur dorsalis* Gray, 1870
* *Lepilemur edwardsi* Forbes, 1894
* *Lepilemur leucopus* (Major, 1894)
* *Lepilemur microdon* (Forsyth Major, 1894)
* *Lepilemur ankaranensis* Rumpler & Albignac, 1975
* *Lepilemur septentrionalis* Rumpler & Albignac, 1975
* *Lepilemur aeeclis* Andriaholinirina *et al.*, 2006
* *Lepilemur ahmansoni* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur betsileo* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur fleuretae* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur grewcocki* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur hubbardi* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur jamesi* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur milanoii* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur mittermeieri* Rabarivola *et al.*, 2006
* *Lepilemur petteri* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur randrianasoli* Andriaholinirina *et al.*, 2006
* *Lepilemur sahamalazensis* Andriaholinirina *et al.*, 2006
* *Lepilemur seali* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur tymerlachsoni* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur wrighti* Louis Jr. *et al.*, 2006
* *Lepilemur otto* Craul *et al.*, 2007
* *Lepilemur scottorum* Lei *et al.*, 2008
* *Lepilemur hollandorum* Ramaromilanto *et al.*, 2009

## Jereo koa

* Primates
** Strepsirrhini
*** Lemuriformes
**** Lemuroidea
***** ***Lepilemuridae***
****** ***Lepilemur***
* *[[Cheirogaleidae]]- [[Haihay|Daubentoniidae]] - [[Indridae]] - [[Lemuridae]] - [[Lepilemur|Lepilemuridae]]*
Benoistia

Ny ***Benoistia*** dia vondron-karazana hazobotry na hazo ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]* sy ao amin' ny zava-pokon-javamaniry tokam-bondron-karazana ***Benoistiinae***. Nofaritana voalohany ho vondron-karazana izy io tamin' ny taona 1939. Ity vondron-karazana ity manontolo dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara. Diôika izy io.

## Karazana

* *Benoistia orientalis* Radcl.-Sm. - faritra avaratra sy atsinanana amin' i Madagasikara
* *Benoistia perrieri* H.Perrier & Leandri - Madagasikara
* *Benoistia sambiranensis* H.Perrier & Leandri - faritra avaratra amin' i Madagasikara

## Jereo koa

* *[[Euphorbiaceae]]*
** *[[Euphorbia]]*
** *[[Croton]]*
** *[[Sphaerostylis]]*
** *[[Tannodia]]*
** *[[Omphalea]]*
Sphaerostylis

Ny ***Sphaerostylis*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*, nofaritana voalohany ho vondron-karazana tamin' ny taona 1858. Ity vondronkarazana ity manontolo dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara.

## Karazana

### Karazana ao aminy ankehitriny

* *Sphaerostylis perrieri* Leandri
* *Sphaerostylis tulasneana* Baill.

### Karazana nesorina avy ao aminy
Nafindra any amin' ny vondron-karazana hafa (*Megistostigma* sy *Tragiella*) ireto karazana manaraka ireto:

* *Sphaerostylis anomala - Tragiella anomala*
* *Sphaerostylis cordata - Megistostigma cordatum*
* *Sphaerostylis frieseana - Tragiella frieseana*
* *Sphaerostylis glabrata - Megistostigma glabratum*
* *Sphaerostylis malaccensis - Megistostigma glabratum*
* *Sphaerostylis natalensis - Tragiella natalensis*

## Jereo koa

* *[[Euphorbiaceae]]*
** *[[Euphorbia]]*
** *[[Croton]]*
** *[[Benoistia]]*
** *[[Tannodia]]*
** *[[Omphalea]]*
Tannodia

Ny ***Tannodia*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*, voalaza voalohany ho vondron-karazana tamin' ny taona 1861. Teratany ao Afrika sy eto Madagasikara ary ao Kômôro izy io. Diôika ny karazana rehetra ao amin' ny vondron-karazana *Tannodia*.

## Karazana

* *Tannodia congolensis* - ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
* *Tannodia cordifolia* - ao Kômôro sy eto Madagasikara
* *Tannodia grandiflora* - ao amin' ny Faritra Diana eto Madagasikara
* *Tannodia nitida* - ao amin' ny Faritra Atsinanana eto Madagasikara
* *Tannodia obovata* - ao amin' ny Faritra Atsinanana eto Madagasikara
* *Tannodia pennivenia* - ao amin' ny Faritra Atsinanana eto Madagasikara
* *Tannodia perrieri* - eto Madagasikara
* *Tannodia swynnertonii* - ao Tanzania sy Môzambika ary Zimbaboe
* *Tannodia tenuifolia* - ao Kenià, ao Tanzania, ao Malaoy, ao Môzambika, ao Zimbaboe, ao Zambia

## Jereo koa

* *[[Euphorbiaceae]]*
** *[[Euphorbia]]*
** *[[Croton]]*
** *[[Benoistia]]*
** *[[Sphaerostylis]]*
** *[[Omphalea]]*
Lemuridae

Ny ***Lemuridae*** dia fianakaviam-biby ao amin' ny filaharana Primates, iray amin' ny fianakaviana dimy ao amin' ny Lemuriformes. Manana orona lava sy maso lehibe izy ireo. Ny vavy dia tsy manana afa-tsy nono roa eo amin' ny tratrany, afa-tsy ny *[[Varecia]]*. Ity fianakaviana ity amin' izao fotoana izao dia ahitana karazana dimy. Ny *Lemuridae* dia fianakaviana teratany eto Madagasikara sy ao Vondronosy Kômôro.

## Fanasokajiana

### Vondron-karazana

Misy vondron-karazana dimy ny fianakaviana *Lemuridae*:

* *[[Lemur]]*
* *[[Eulemur]]*
* *[[Hapalemur]]*
* *[[Varecia]]*
* *[[Pachylemur]]* (lany tamingana)

## Karazana

Ny fianakaviana *Lemuridae* dia misy karazana 21 mbola misy ao anatin' ny vondron-karazany dimy.

* *[[Lemur]]*
** *[[Lemur catta]]*
* *[[Eulemur]]*
** *Eulemur fulvus*
** *Eulemur sanfordi*
** *Eulemur albifrons*
** *Eulemur rufus*
** *Eulemur rufifrons*
** *Eulemur collaris*
** *Eulemur cinereiceps*
** *Eulemur macaco*
** *Eulemur flavifrons*
** *Eulemur coronatus*
** *Eulemur rubriventer*
** *Eulemur mongoz*

* *[[Varecia]]*
** *Varecia variegata*
** *Varecia rubra*
* *[[Hapalemur]]*
** *Hapalemur griseus*
** *Hapalemur meridionalis*
** *Hapalemur occidentalis*
** *Hapalemur alaotrensis*
** *Hapalemur aureus*
** *Hapalemur simus*
* *Pachylemur* (lany tamingana)
** *Pachylemur insignis* (lany tamingana)
** *Pachylemur jullyi* (lany tamingana)

## Jereo koa

* Primates
** Strepsirrhini
*** Lemuroidea
**** ***Lemuridae***

* *[[Cheirogaleidae]]- [[Haihay|Daubentoniidae]] - [[Indridae]] - [[Lemuridae]] - [[Lepilemur|Lepilemuridae]]*

## Jereo koa
Tsileondoza

Ny **tsileondoza**, eo amin' ny finoan-drazana malagasy, dia vakana iambozonana na atao amin' ny tanana na amin' ny tongotra mba hiaro amin' ny loza.

## Famotoran-teny sy famaritana
Ny anarana hoe "tsileondoza" dia avy amin' ny fanambarana ny andian-teny hoe "tsy leon-doza", izany hoe "tsy resin' ny loza". Vakana voahangy manana lanja ara-panoharana sy ara-pombafomba izy io, izay malaza ho miaro na manintona ny asan' ny maizina, arakaraka ny fampiasana azy. Mifandray amin' ny volana sy vintana Alakaosy (vintana mahery) sy amin' ny sikidy ary amin' ny fiheverana ny lahatra ny tsileondoza.

## Endriny sy karazany
Misy karazana tranainy telo ny tsileondoza: ao ny boribory, manana loko eo anelanelan' ny mavokely mivolom-boasary sy mena tanora (mitovitovy amin' ny lokon' ny jabilaona na agata). Ao koa ny miendrika ôliva, mena matroka. Ao ny somary lavalava, misy tavany maro, miloko mena manopy volom-boasary matroka. Ankehitriny ny tsileondoza dia boribory toy ny bola na manakaiky izany. Ao ny miendrika varingarina (atao hoe "tsileondoza lava"). Ny lokon' izy ireo dia mety ho mena, na manja mena matroka ka hatramin' ny mena tanora, mangarahara na tsia. Malama sy mamirapiratra ny vohony.  Ankehitriny koa dia maro ny tsileondoza tsy tena izy izay vita amin' ny plastika na nohafarana avy any Eorôpa.

## Finoana sy fanao
Ny zaza teraka Alakaosy, izay tafavoaka velona raha napetraka eo amin' ny lalan' ny andian' omby mba ho fanalana faditra azy, dia ravahana tsileondoza. Izao no tsy maintsy atao aorian' izany: ny omby volontakatra sy ny gisa mainty vava ary ny akoho amam-borona manana vozona volontakatra ihany no azo ompiana. Amin' ny fomba fijery nentim-paharazana, ny olona miravaka tsileondoza dia heverina ho manana hery atahorana. Na izany aza dia tena sarobidy ilay vakana noho izy inoana fa miaro amin' ny loza. Amin' izao fotoana izao dia lasa zavatra mahazatra eny an-tsena izy io, nefa mbola mitazona ny hasiny fahiny.

## Ohabolana

* Vakana tsileondoza: anarany fotsiny ihany fa ny loza no tsy ho avy.

## Jereo koa

* Ala faditra
* Fisoronana sy fanalana vintana
* Vakana: tsileondoza - maizinkitro - tongarivo - masombola - tsiambohitrinimanana - atodimpody - atodinosy - famakivola - fanjaibola - fenomanana - fierenana - harenatsimaty - jijikely - lakambazimba - mahafehitena - malaimisaraka - mananjara - manarimbintana - manjakabeantany - marojinja - masondandy - ombalahivola - ranolalina - samalama - samisamy - sarihangy - soamalama - soamanodidina - tafita - tahonanganala - tananorana - tanterakala - tongahasina - tratramborondreo - tsiambandrafy - tsiambanindahy - tsiambanindrafy - tsiatosidahy - tsiatosika - tsilaiby - tsilaitra - tsileomparimbona - tsimandrilalana - tsimarofy - tsimatinarivolahy - tsiribihy - vakambony - vakamiarina - vakampotsy - vakantany - vakantody - velomiriaria - velomody - velonarivotaona - voahangy - voahangindrano - vodilanitra - voniravo - voronosy

## Loharano sy fanamarihana
Fivavahana sivily

Ny **fivavahana sivily** dia fitambaran' ny soatoavina manana endrika ara-pivavahana ao amin' ny firenena na vahoaka iray, izay mahafaobe sy mampiray ary natao hamondronana olom-pirenena betsaka indrindra, izay aseho amin' ny fomba amam-panao ampahibemaso sy ara-panjakana, sy famantarana (toy ny sainam-pirenena), ary fombafomba amin' ny andro masina sy amin' ny toerana masina (toy ny tsangambato, sahan' ady, na fasam-pirenena).

Miavaka amin’ ny fiangonana izy io, na dia ampidirina ao amin’ ny fivavahana sivily aza ny tompon' andraikitra sy ny fombafombam-piangonana indraindray. Ny firenena voalaza fa manana fivavahana sivily dia ahitana an' i Frantsa sy Etazonia. Amin' ny maha hevitra azy dia avy amin' ny fandinihana ara-eritreritra pôlitika frantsay izy io ary lasa lohahevitra lehibe ho an' ny sôsiôlôjia amerikana hatramin' ny nampiasan' i Robert Bellah io teny io tamin' ny taona 1960.  Efa tamin' ny andron' i Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) no niheveraa ny fisian' ny fivavahana sivily.

## Jereo koa

* Fivavahana
* Fivavaham-panjakana
* Fivavahana ôfisialy

* Sôsiôlôjian' ny fivavahana
Kolontsaina marolafy

Ny **kolontsaina marolafy**, amin' ny sôsiôlôjia sy ny antrôpôlôjia ary ny filôzôfia pôlitika, dia ny fanekena ny fisian' ny kolontsaina maro miaraka izay iarahan' ny foko samihafa sy ifaneraserany nefa tsy mandà ny maha izy azy ireo manokana avy. Io andian-teny io dia misy dikany samihafa arakaraka ny taranja andalinana azy. Izy io dia manasongadina ny fahasamihafana ara-kolontsaina sy ny fetra ao anatin' ny vahoaka iray.
Tsy fivavahana

Ny **tsy fivavahana** dia fiheverana filôzôfika izay mandà ny finoana na fanao ara-pivavahana, izay tsy ahitana fanompoana ara-pivavahana. Amin' ny fisehony, io teny io manana heviny isan-karazany: tsy finoana an' Andriamanitra (ateisma), tsy fahafantarana ny fisiana na ny tsy fisian' Andrialanitra (agnôstisma), finoana ny fisian' Andriamanitra nefa tsy fiankinana aminy (deisma), fisalasalana ny amin' ny fisian' Andriamanitra (skeptisisma), fisainana malalaka (*[[:en:Freethought|en]]*), ny fianteherana alin' ny saina (rasiônalisma) eny fa na dia ny teisma filôzôfika koa aza. Amin' ny fanaovana antontan' isa, io hevitra io dia adika tsotra fotsiny amin' ny teny hoe "**tsy manana fivavahana**" rehefa apetraka amin' ny olona ny fanontaniana.

## Jereo koa

* Fivavahana

* Sekiolaisma
* Sôsiôlôjian' ny fivavahana
Skeptisisma (filôzôfia)

Ny **skeptisisma** dia toe-tsaina filôzôfika mametra-panontaniana na fisalasalana manoloana ny fanambaràna  fahalalana izay heverina ho finoana tsotra na dôgma fotsiny ihany. Tany am-piandohana, ny skeptisisma, izay antsoina koa hoe **pirônisma**, dia filôzôfia sy fomba fiasa grika fahiny izay mampitaha sy mampifanohitra ny zava-drehetra mba hahazoana fitonian' ny fanahy (ἀταραξία / *ataraxía* "fitoniana" sy ψυχή / *psukhḗ* "fanahy").  Milaza ny skeptika pirôniana (mpanaraka ny filôzôfian' i Pirôna avy any Elisy (Πύρρων / *Pýrrhôn*)) fa tsy misy na ny marina na ny diso, na ny sady marina sy diso, ary na ny fehezanteny farany ity aza, satria mifanohitra anatiny.
Pirôna avy any Elisy

I **Pirôna avy any Elisy** dia filôzôfa grika mpisalasala (skeptika) avy any amin' ny tanàna atao hoe Elis any avaratra-andrefan' i Pelôpônezy. Teraka manodidna ny taona 365 tal JK izy ary maty manodidjna ny taona 275 tal JK. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Πύρρων / *Pýrrhôn*. Nanomboka tamin' ny taona 320 tal JK ny asa filôzôfika nataony, ary ny mpianany dia i Onesikritôsy sy i Filôna avy any Atena ary i Timôna avy any Fliôntôsy (tsy tokony hafangaro amin' i Timôna avy any Atena), pôeta-filôzôfa nifankahazatra aminy nandritra ny roapolo taona. Izy no heverin' ny filôzôfa be fisalasalana fahiny (skeptika) ho mpanorina ilay antsoina hoe pirônisma na skeptisisma.
Platyrrhini

Ny ***Platyrrhini***, izay atao hoe **rajakon' ny Tontolo Vaovao**, dia vondrona ahitana fianakavian-drajako dimy amin' ny Primates hita any amin' ny faritra mafana any Meksika, any Amerika Afovoany ary any Amerika Atsimo, dia ny *[[Callitrichidae]]*, ny *[[Cebidae]]*, ny *[[Aotidae]]*, ny *[[Pitheciidae]]*, ary ny *[[Atelidae]]*. Ireo fianakaviana dimy ireo dia alahatra ao amin' ny ***Ceboidea***, ilay hany reni-fianakaviana mbola misy ao amin' ny *Platyrrhini*. Ny *Platyrrhini* dia avy amin' ny teny grika πλατύς / *platús* "mivelatra" sy ῥινός / *rhinós* "orona", midika hoe "mivelatra orona", ary ny orony dia fisaka kokoa noho ny an' ny Simiiformes hafa, ary mitodika ankavia sy ankavanana ny lavak' orony.

Ny rajako ao amin' ny fianakaviana *Atelidae* no hany Primates manana rambony afaka mandray zavatra. Ny havany akaiky indrindra amin' ny rajakon' ny Tontolo Vaovao dia ny Simiiformes hafa, ny Catarrhini ("miondrika orona"), izay maombdrona ny rajako sy rajako lehiben' ny Tontolo Taloha, anisan' izany ny olombelona (*[[Homo sapiens]]*). Ny rajakon' ny Tontolo Vaovao dia avy amin' ny rajako afrikanina izay nanjanaka an' i Amerika Atsimo, taranaka nisaraka 40 tapitrisa taona lasa izay.

## Fanasokajiana

### Fanasokajiana ivelany

* Primates
** Haplorrhini
*** Simiiformes
**** Platyrrhini

### Fanasokajiana anatiny

* Platyrrhini
** *Cebidae*
** *Callitrichidae*
** *Atelidae*
** *Pitheciidae*
** *Aotidae*
Filôzôfian' ny fivavahana

Ny **filôzôfian' ny fivavahana** dia sampan' ny filôzôfia andinihana momba ny lohahevitra fototra sy voan-kevitra hita ao amin' ny fivavahana. Mametraka ny fanontaniana momba ny atao hoe fivavahana ity taranja ity. Arakaraka ny fiheverana ny fivavahana apetraka araka izany sy arakaraka ny fanontaniana fototra apetraka momba ny fivavahana dia mety hifanaraka amin' ny fomba fiasa samihafa ny filôzôfian' ny fivavahana. Misedra fahasahiranana manokana ny filôzôfian' ny fivavahana noho ny tsy fisian' ny voan-kevitra momba ny fivavahana izay mety amin' ny zava-drehetra izay heverina ho momba ny fivavahana. Miseho  amin' ny fomba samihafa ny filôzôfian' ny fivavahana, arakaraka ny fivavahana sy ny fotoana ary ny toerana isahanana azy.

Ny fifanakalozan-kevitra filôzôfika momba ny lohahevitra toy izany dia efa hatramin' ny Andro Taloha, ary hita ao amin' ny lahatsoratra fantatra voalohany momba ny filôzôfia. Io sehatra io dia ahitana sampana maro hafa amin' ny filôzôfia, ao anatin' izany ny metafizika, ny epistemôlôjia, ny lôjika, ny etika, ny estetika, ny filôzôfian' ny fiteny ary ny filôzôfian' ny siansa.

Tsy mitovy amin' ny filôzôfia ara-pivavahana ny filôzôfian' ny fivavahana satria mikatsaka ny hiresaka ny amin' ny lohahevitra momba ny toetry ny fivavahana amin' ny ankapobeny izy, fa tsy mandinika ny olana ateraky ny rafi-pinoana iray manokana. Tsy mitovy amin' ny teôlôjia ny filôzôfian' ny fivavahana satria mikendry ny handinika ny voan-kevitra ara-pivavahana amin' ny fomba fijery filôzôfika tsy mitanila, fa tsy amin' ny fomba fijery araka ny fivavahana iray manokana. Tsy mitovy amin' ny siansan' ny fivavahana koa ny filôzôfian' ny fivavahana satria mikatsaka hanombana ny fahamarinan' ny fomba fijery ara-pivavahana maneran-tany. Afaka manao izany amim-pitoniana ny olona na mpino na tsy mpino.

## Jereo koa

* Filôzôfia

* Fivavahana
* Siansa
* Finoana
* Fahalalana
Voan-kevitra

Ny **voan-kevitra** dia hevitra natao hanorenana ny foto-javatra sy ny fandinihana ary ny finoana izay mivaingana kokoa. Rehefa ampiharina amin' ny zavatra iray ny voan-kevitra dia afaka mamorona fehezankevitra. Ao amin' ny haifiteny, ny voan-kevitra dia maneho ny hevitry  ny teny, fa ny teny no manondro izany voan-kevitra izany. 

Ny voan-kevitra dia hevitra tsy azo tsapain-tanana izay miavaka amin' ny zavatra tondroina amin' ity hevitra ity. I Tômasy avy any Akoino tamin' ny Andro Antenatenany no nampiditra io teny hoe voan-kevitra" io ("*conceptus*", amin' ny teny latina) ary avy eo i William avy any Ockham sy ny filôzôfa skôlastika hafa. Avy amin' ny teny latinina hoe "conceptus" izay midika hoe "asa fitahirizana, fihazonana miaraka", "fandraisana", izay avy amin' ny matoanteny hoe "concipere" izay midika hoe "misaina".

Taty aoriana ny filôzôfa môderina toa an' i René Descartes sy i John Locke dia nanolo ny voan-kevitra amin' ny hoe "hevitra" (grika: ἰδέα / *idéa*), izay matetika manondro ny fanehoana an-tsaina rehetra, na tsapan' ny fitaovam-pandrenesana izany, na sary an-tsaina na tsy tsapan' ny fitaovam-pandrenesana.

Ny filôzôfa samy hafa dia tsy voatery hitovy hevitra ny amin' ny voan-kevitra iray. Ohatra, na dia matetika no adika ho hevitra ankapobeny ny voan-kevitra (ny voan-kevitra momba ny alika, ohatra, dia mampiray ny toetra iraisan' ny alika rehetra misy sy mety hisy), dia misy ny manome fandikana hafa: ao amin' i Gottfried Wilhelm Leibniz, indrindraindrindra, ny hevitra feno dia maneho ny sobstansan' ny tsirairay manokana ary tsy mifanaraka afa-tsy amin' izany ihany.

## Jereo koa

* Voan-teny
Filôzôfia ara-pivavahana

Ny **filôzôfia ara-pivavahana** dia fandinihana ara-pilôzôfia izay tarihin' ny fampianarana avy amin' ny fivavahana iray sy vokatr' izany. Azo atao amin' ny fomba tsy mitanika izany, fa azon' ny mpino ao amin' izany finoana izany ihany koa hatao fitaovana fandresen-dahatra. Ny filôzôfia ara-pivavahana dia mahakasika ny toetry ny fivavahana, ny teôria momba ny famonjena, ary ny fiheverana momba an' Andriamanitra tokana na maro sy/na ny maha andriamanitra.

Noho ny fivoarana ara-tantaran' ny fivavahana dia maro ny fivavahana no miombon-javatra amin' ny lafiny filôzôfiany. Misy, araka izany, ny filôzôfia bodista, ny filôzôfia kristiana, ny filôzôfia hindo, ny filôzôfia silamo, ny filôzôfia jaina, ny filôzôfia jiosy, ny filôzôfia siky, ny filôzôfia taôista, ny filôzôfia zôrôastriana, ny filôzôfia. Matetika ireo filôzôfia ireo dia heverina ho an' ny fivavahana rehetra ary ahitana ny finoana momba ny voan-kevitra toy ny fiainana any ankoatra sy ny fanahy ary ny fahagagana.

## Jereo koa

* Filôzôfian' ny fivavahana
Fiheverana momba an' Andriamanitra

Ny **fiheverana** **momba an' Andriamanitra** ao amin' ny fivavahana mônôteista sy panteista ary panenteista - na ny andriamanitra fara tampony ao amin' ny fivavahana henôteista - dia mety hiitatra amin' ny ambaratonga samihafa:

* amin' ny maha mahefa ny zava-drehetra, ny maha persôna, ny maha fanahy ambonin' ny voajanahary, na amin' ny fisandratan' ny zavatra na kategôria esôterika, mistika, na filôzôfika iray ho andriamanitra (apôteôsisy);
* amin' ny maha tsy miankina amin-javatra hafa, na maha Mihoa-draha, na ny Fisiana na ny Fiziana indrindra;
* ho fototra iorenan' ny misy, fototra mônista, izay tsy mety ho azontsika an-tsaina, sns.

Niseho tany am-piandohan' ny vanim-potoana helenistika ny soritra maro voalohany momba ny fiheverana mônôteista an' Andriamanitra, avy amin' ny henôteisma sy ny mônisma (indrindra tao amin' ny fivavahana tatsinanana). Amin' ny zavatra sy fanahy izay nataon' ny fivavahana sy ny rafi-pinoana ho andriamanitra, tamin' ny vanim-potoana rehetra, ny fepetra iraisan' izy ireo dia ny faneken' ny vondron' olona (vondrona tokana na maro) ireo zavatra sy fanahy ireo ho andriamanitra.

## Jereo koa

* Fisian' Andriamanitra
* Mônôlatria
* Anaran' Andriamanitra
* Teisma
Fisiana

Ny teny hoe **fisiana** dia manana hevitra mampiroaroa saina sady maro hevitra. Amin' ny fiteny andavanandro, ity teny ity dia manondro ny fanana ny toetran' ny zavatra azo tsapaina, koa noho izany dia ampiasain' ny filôzôfa maro amin' ny fomba tsy voafaritra io teny io.

Ao amin' ny metafizika, indrindra fa ao amin' i Tômasy avy any Akoino, dia mifameno amin' ny teny hoe "fiziana" izy, ka ny fiziana amin' izany dia ny hevitra momba ny zavatra, ny maha izy azy tsy miankina amin-javatra hafa "ao amin' ny tenany" ary ny fisiana dia ny toetra maha ao amin' ny zava-misy marina, ny toetra maha noforonina ho an' ny mpino.

## Jereo koa

* Fiziana

* Mizy
* Fisian' Andriamanitra
Apôteôsisy

Ny **apôteôsisy** na **apôteôzy** dia teny avy amin' ny fiteny grika, izay nivoatra be ny heviny nandritra ny tantara, miaraka amin' ny heviny ara-pivavahana tamin' ny Andro Taloha, ary mbola ampiasaina amin' izao fotoana izao amin' ny fomba fanoharana. Ao amin' ny fedrà grika, ny apôteôzin' ny maherifo iray dia midika ho fidirany ho ao amin' ireo andriamanitra ao Ôlimpôsy, ohatra, i Heraklesy izay andriamanitra tapany. Tany Rôma, tao amin' ny andron' ny Empira, ny apôteôsisy dia fombafomba ôfisialy natao hanadratana ho andriamanitra ny emperora (alohan' ny fahafatesany na aorian' ny fahafatesany), na koa ny olona hafa ao amin' ny fianakavian' ny emperora na ny manodidina azy. Ao amin' ny fivavahana katôlika, ny apôteôzy dia manondro ny fiakarana sy ny fankalazana ny olo-masina aorian' ny fahafatesany. Ny hevitra mahazatra ankehitriny dia "fidirana amin' ny voninahitra".
Homanisma laîka

Ny **homanisma laîka** dia filôzôfia, rafi-pinoana na fomba fiaina mifototra amin' ny saina sy ny etika mba hanampiana ny fampandrosoana manokana ny olona tsirairay sy ny fanatsarana ny fiaraha-monina, fa tsy amin' ny finoana na ny finoanoam-poana ho fototry ny fitondran-tena sy ny fanapahan-kevitra. Tsy mitovy amin' ny homanisma ara-pivavahana **(''[[:en:Religious_humanism|en]]'')** izany satria tsy mifototra amin' ny finoana na fanekena ny dôgma ara-pivavahana. Ny fitsipika fototra ao aminy dia ny maha mandeha hoazy ny fahafahan' ny olombelona manana môraly, ary ny olombelona dia tsy maintsy mampiorina ny fanapahan-keviny amin' ny andraikitra sy amin' ny vokatra ara-etika fa tsy amin' ny finoana ara-pivavahana.

## Jereo koa

* Homanisma

* Sekiolarisma
* Rasiônalisma