Lalàna malagasy

Ny **lalàna malagasy** no lalàna ampiharina eto Madagasikara nanomboka tamin'ny fitondran'ny mpanjaka sy taorian'ny nazahoany fahaleovantenany tamin'i Frantsa tamin'ny 26 jon 1960 .

## Loharano

### Lalàm-panorenana
Ny andininy faha-166(1) dia milaza fa ny Fitsarana Avo momba ny Lalàm-panorenana dia "mandidy ny amin'ny fampifanarahana amin'ny Lalàm-panorenan'ny fifanarahana, lalàna, didim-pitondrana ary fitsipika mizaka tena"  . Midika izany fa ny  Lalàm-panorenana no apetraka ho eo  tampon’ny rafitra ara-pitsarana sy ara-panjakana ary izy no loharanon’ny lalàna ambony indrindra eto Madagasikara. 

### Fifanarahana sy fifanarahana iraisam-pirenena
Ny fifanarahana dia ifampiraharahana sy ankatoavin'ny Filohan'ny Repoblika. Araka ny Andininy faha-137, andalana faha-3, dia milaza fa: “ny fifanarahana na fanekena ara-dalàna dia manana fahefana ambony noho ny an’ny lalàna, eo ambanin’ny lalàna, raha ampiarina amin'ny andaniny sy ankilany tsirairay avy. Izany dia manamafy fa, eo ambanin'ny Lalàm-panorenana, dia mety hihoatra ny herin'ny lalàna tsotra ny fifanarahana iraisam-pirenena, raha voamarina sy ekena ara-dalàna eto an-toerana, ary ampiharina amin'ny antoko rehetra mandray anjara.  .

### Lalàna
Araka ny andininy faha-68, mifidy ny lalàna ny Parlemanta  no tompon'andraikitra amin'ny fandraisana sy fankatoavana ny lalàna. Ahitana ny Antenimierampirenena sy ny Antenimierandoholona izany.

Ny andininy faha-87,Araka ny andininy faha-87, ny Parlemanta no manam-pahefana manaiky sy mandany ny lalàna organika, ny lalàna tsotra, ary ny lalàna ara-bola  .

Araka ny andininy faha-88, ireto manaraka ireto dia tafiditra ao anatin’ny sehatra fehezin’ny lalàna organika:

Ny lalàna mifehy ny fifidianana izay ho Filohan’ny Repoblika.

* Ny fomba fandatsaham-bato mifandraika amin’ny fifidianana Solombavambahoaka, ny fepetra ahazoan-dalana, ny rafitra tsy mifanaraka sy ny fandroahana, ny fitsipika momba ny fanoloana raha misy fahabangan-toerana, ary ny fandaminana sy ny fiasan’ny Antenimierampirenena.
* Ny fomba fandatsaham-bato amin’ny fifidianana Loholona, ny fepetra ahafahana misitraka izany, ny tsy fitovian-kevitra sy ny fandroahana, ny fitsipika fanoloana amin’ny fahabangan-toerana, ary ny fandaminana sy ny fiasan’ny Antenimierandoholona.
* Ny fitsipika mifehy ny fahaiza-manao, ny fandaminana ary ny fomba fiasan’ny Vondrombahoakam-paritra Itsinjaram-pahefana, anisan’izany ny fitantanana ny raharahany.

* Ny fandaminana, fandrafetana, fampandehanan-draharaha, sy fanamarihana ataon’ny Fitsarana Tampony sy ireo Fitsarana telo ao aminy, anisan'izany ny fanendrena mpikambana sy ny fombafomba ampiharina eo anatrehan’izy ireo.
* Ny satan’ny Mpitsara.
* Ny fandaminana, fampandehanan-draharaha, ary andraikitry ny Filankevitra Ambonin’ny Fitsarana.
* Ny fandaminana, fampandehanan-draharaha, fanomezan-danja, fanondroana ary fomba fanao eo anatrehan’ny Fitsarana Avo.
* Ny fandaminana, fampandehanan-draharaha, fanomezan-danja, fanondroana ary fomba fanao eo anatrehan’ny Fitsarana Avo momba ny Lalàm-panorenana.
* Ny Lalàm-pifidianana.
* Ny fepetra ankapobeny mifandraika amin’ny lalàna momba ny fitantanam-bola.
* Ny fepetra ankapobe mifandraika amin’ny famatsiam-bola ho an’ny daholobe sy harena ankibon’ny tany.

* Ny toe-javatra miavaka, anisan'izany ny famerana ny fahalalahan’ny olona tsirairay sy ny fiaraha-monina, mandritra ireo toe-javatra manokana voalazan’ny lalàna.
* Ny rafitra fampitoviana natao hampiroboroboana ny fitovian-jo eo amin’ny manampahefana ifotony  .

Ny andininy faha-95 dia mamaritra ny sahan'ny lalàna  . Araka ny andininy faha-95(I), ny lalàna dia mametraka ny fitsipika momba izany : "Zo sivily sy antoka fototra omena ny isam-batan'olona, ny fikambanana, ny antoko politika ary ny vondrona hafa rehetra amin'ny fampiharana ny zo sy ny fahalalahana ary koa ny adidiny sy ny andraikiny. ; fifandraisana iraisam-pirenena ; zom-pirenena ; ny Banky Foibe sy ny rafitra mamoaka vola ; ny fihetsiky ny olona ; ny fitsipika sivily sy ara-barotra ; ny fitsipiky ny fomba fitantanana sy ara-bola ; ny famaritana ny heloka bevava sy ny fandikan-dalàna ary koa ny sazy mihatra amin'izy ireo, ny fitsarana heloka bevava, ny famotsoran-keloka ; ny fitsipika mifandraika amin'ny fifanoheran'ny lalàna sy ny fahefana ; ny fananganana didy amam-pitsipika vaovao sy ny fahaiza-manaony tsirairay avy ary koa ny fandaminana azy sy ny fitsipi-pifehezana mihatra aminy ; ny fandaminana ny fianakaviana, ny sata sy ny fahaiza-manaon'ny olona, ny fitondran'ny fanambadiana, ny fifandimbiasana ary ny fanomezana ; ny fitondrana ara-dalàna momba ny fananan-tany, ny zo tena izy, ny adidy sivily sy ara-barotra ary ny fepetra ahafahan'ny fananan-tany iharan'ny fakana an-keriny na fitakiana noho ny filàn'ny besinimaro na ny famindram-pahefana amin'ny Fanjakana. ; ny fananganana sokajin'ny orinasam-panjakana ; ny sata sy ny fitondran'ny anjerimanontolo, ary koa ny satan'ny mpampianatra ambony ; Ny toromarika lehibe amin'ny fampiroboroboana ny fanabeazana fototra sy faharoa ; loharanon-karena stratejika ; ny fandaminana sy ny fiasan’ny vondrom-bahoakam-paritra itsinjaram-pahefana ; ny sata manokana an'ny renivohitry ny Repoblika, ny ampahany sasany amin'ny tanin'ny firenena, ny lapan'ny fanjakana sy ny tranobe hafa an'ny fanjakana, ny seranan-tsambo sy ny tambajotran'izy ireo, ny seranam-piaramanidina sy ny fitondran'ny harena an-dranomasina. ; ny toetra, fototra ary ny tahan'ny hetra ambony indrindra sy ny adidin'ny manampahefana eo an-toerana itsinjaram-pahefana. ny Filankevi-pirenena [Malagasy] ; fandrindrana tanàn-dehibe sy trano fonenana ; ny fepetra sitraky ny vahiny ny tany ; ny fepetra hamindrana ny tany tsy voavoatra ho an’ny Fanjakana ; [ary] ny fandaminana, ny fampandehanan-draharaha ary ny andraikitry ny Inspection Général de l'Etat sy ireo sampan-draharaha hafa mifehy ny fitantanana”  .

Farany, ny andininy faha-95(II) dia mamaritra fa ny lalàna no mametraka ny fitsipika : « ny fandaminana ny fiarovam-pirenena sy ny fampiasana ny Foloalindahy na ny Herin’ny Lalàna sy ny Filaminana ataon’ny manampahefana sivily. ; ny sata ankapoben'ny mpiasam-panjakana sivily sy miaramila ao amin'ny Fanjakana sy ny tompon'andraiki-panjakana ; lalàna momba ny asa, lalàna sendikaly, zo hitokona ary fiahiana ara-tsosialy ; famindram-pitantanana orinasa na fikambanana avy amin’ny sehatram-panjakana mankany amin’ny sehatra tsy miankina ary ny mifamadika amin’izany ; ny fandaminana na ny fiasan'ny sehatra samihafa amin'ny asa ara-dalàna, ara-toekarena, sosialy ary kolontsaina ; [sy] fiarovana ny tontolo iainana”  .

Ny andininy faha-97 dia milaza fa ny raharaha tsy ao anatin'ny sehatry ny lalàna dia manana toetra mifehy  .

## Rafi-pitsarana

### Fitsarana avo
Ny Fitsarana Tampony eto Madagasikara no fitsarana ambony indrindra eo amin’ny fanjakana amin’ny raharaha fitsarana, fitantanan-draharaha ary ara-bola. Tafiditra ao anatin’izany ny Fitsarana momba ny Kassation, ny Filankevi-panjakana ary ny Fitsarana Mpandinika  .

Ny Fitsarana momba ny Kassation dia miantoka fa ny lalàna dia ampiharina amin'ny fitsarana ao amin'ny rafi-pitsarana. Izy io dia manapaka amin'ny fangatahan'ny fitsarana ambony noho ny fanapahan-kevitra noraisin'ireo fitsarana ireo  .

Ny Filankevi-panjakana dia mihaino ny antso ho amin'ny fanafoanana ny asan'ny manampahefana ara-pitantanana, ny fangatahana ny fahefana feno amin'ny fahavoazana vokatry ny asan'ny fitantanan-draharaha, ary ny fitakiana mampiady hevitra momba ny hetra. Mihaino ny antso ho amin'ny fijerena ny maha-ara-dalàna ny asan'ny manampahefana ao amin'ny faritany mizakatena sy ny vondrom-piarahamonina itsinjaram-pahefana. Farany, didy momba ny fampakarana na ny kassation amin'ny fanapahan-kevitra navoakan'ny fitsarana ara-pitantanana na ny fahefana manokana momba ny fitantanan-draharaha  .

Ny Fitsaran'ny mpanamarin-kaonty no mitsara ny kaontin'ny kaonty ho an'ny daholobe ; manara-maso ny fampiharana ny lalàna momba ny fitantanam-bola sy ny teti-bolan’ny sampan-draharaham-panjakana ; mifehy ny kaonty sy ny fitantanana ny orinasam-panjakana ; fitsipika momba ny fampiakarana ny didim-pitsarana navoakan'ny fitsarana na sampan-draharaham-pitantanana amin'ny raharaha ara-bola ; ary manampy ny Parlemanta sy ny Governemanta amin'ny fanaraha-maso ny fampiharana ny lalàna momba ny fitantanam-bola  .

Azon'ny Fitsarana Avo momba ny Lalàm-panorenany hitsara ny famadihana be, ny fandikan-dalàna lehibe, na ny fanitsakitsahana ny lalàm-panorenana miverimberina, na ny tsy fanatanterahana ny adidy mibaribary tsy mifanaraka amin'ny fampiharana ny fe-potoam-piasan'ny Filohan'ny Repoblika  . Amin’ny fanatanterahana ny asany, ny Filohan’ny Antenimierampirenena, ny Praiminisitra, ny mpikambana hafa ao amin’ny Governemanta ary ny Filohan’ny Fitsarana Avo momba ny Lalàm-panorenana dia tompon’andraikitra amin’ny heloka bevava, eo anatrehan’ny Fitsarana Avo momba ny Lalàm-panorenana, noho ny fihetsika natao tamin’ny fanatanterahana ny asany sy voasokajy ho heloka na fandikan-dalàna tamin’ny fotoana nanaovana azy  .

Ny Fitsarana Avo momba ny Lalàm-panorenana dia manara-maso ny fampifanarahana ny fifanarahana, ny lalàna, ny didim-pitondrana ary ny fitsipika mahaleotena amin'ny Lalàm-panorenana. ; mandamina ny fifandirana eo amin’ny andrim-panjakana roa na maromaro na eo amin’ny Fanjakana sy ny manam-pahefana isam-paritra iray na maromaro na eo amin’ny manampahefana roa na maromaro ; manapa-kevitra ny amin'ny fampifanarahana amin'ny Lalàm-panorenana sy ny lalàna organika momba ny lalàna sy ny lalàna mifehy ny lalàm-panorenana nolanian'ny manampahefana eo an-toerana ; fitsipika momba ny fifandirana mifandraika amin'ny hetsika fitsapan-kevi-bahoaka, ny fifidianana ny filohan'ny Repoblika ary ny fifidianana solombavambahoaka sy loholona ; ary manambara ny vokatra ofisialy tamin'ny fifidianana filoham-pirenena sy mpanao lalàna ary fifampidinihana fitsapan-kevi-bahoaka  .

## Loharano


### Boky

* 

### Filmografia

* *Tantara velona amin'ny lalàna malagasy*, horonantsary fanadihadiana notontosain'i Denis Rochet, L'Harmattan, Paris, ADAV (distrib.), 2011, 58 min (DVD)