open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ady Lehibe Voalohany

Ny **Ady Lehibe Voalohany** dia adin' ny miaramila nisy tany Eorôpa tamin' ny 1914 ary tapitra tamin' ny taona 1918. Izy no isan' ny zava-misy tena nanamarika ny olombelona tamin' ny taonjato faha-20. Betsaka ny olona niady (60 tapitrisa), ny olona maty (9 tapitrisa), sy ny zavatra simba tamin' io ady io, ary tsy nisy ady nitovy tamin' io mihitsy talohan' ny 1914. Ny zavatra nitranga tamin' io Ady lehibe voalohany io dia ny famonoana ny vahoaka Armenianina (1915-1916) ny ady any Atlantika (1917) ary ny Tolom-piavotana Rosiana tamin' ny taona 1917. Nisy tany Eorôpa koa ny gripa.

Betsaka dia betsaka ny fanovana ara-toetany nandritra sy tao aorianan' io Ady lehibe io. Niongana ny ankabeazan' ny empira rehetra nisy tany Eorôpa (Ôtômana, Rosiana, Aotrisiana) ary betsaka ihany koa ny firenena teraka tao aorian' io. Tsy nisy intsony ny Empira Alemàna (Alemaina ankehitriny) ary lasa nihakely ny velaran-taniny. Naverina namboarina daholo ny sarin-tany Antsimo akaiky. Lasa Repoblika Entim-Bahoaka na Repoblika ny fanjakana taloha. Ary voaforona teo aorian' ny ady lehibe voalohany ny *Firaisam-pirenena* (frantsay: *Société Des Nations* -- SDN).

Ny pitik' afo nampisy an' io ady io dia ny nafatesan' i Franz Ferdinand.

## Jereo koa

* Ady Lehibe Faharoa
Kaopenagy

Ny **Kaopenagy** (danoa: *København*) dia renivohitr'i Danemarka.

## Jeografia
Any amin’ny nosy Sjælland no misy io tanàna io, izay mifandray amin’i Malmö, Soeda amin’ny alalan’ny tetezana.

## Klioba Baolina kitra
F.C. Copenhagen *(F.C. København)* sy Brøndby IF.
Tranonkala

Ny **World Wide Web** na **Tranonkala**, na **Web** fotsiny dia rafitra ara-panjakana mandeha ambon'ny Internet, ary afaka vangiana amin'ny rindrankajy internet ny pejy voatahiry anatin'ny tranonkala. 

Anisan' ny zava-misy anatin'ny internet ny Web. Misy koa ny fampiasan'ny Internet hafa, ohatra ny imailaka, ny Usenet, ny imailaka  sns. Voaforona teo aorianan'ny Internet ny Web, fa ny web no nampalaza ny Internet.

Noho ny fivoaran'ny teknolojia, ny rehetra dia afaka mahazo ny tranonkalany avokoa ka afaka hita amin'ny aterineto. Ny zavatra 2 takiana dia: Adiresindrohy (domaine) sy Fitehirizana (Hebergement).
Hangzhou

**Hangzhou** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Zhejiang ao Sina.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 6241971 mponina tamin'ny taona 2019.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Sina
** Zhejiang


Hangzhou-Lingyin-Tempel-32-Rauchopfer-2012-gje.jpg
Hangzhou-Lingyin-Tempel-48-Krieger-2012-gje.jpg
Hangzhou-Apotheke-04-2012-gje.jpg
Hangzhou-28-Teeladen-2012-gje.jpg
Hangzhou-Teeplantage-30-Teeprobe-Zubereitung-2012-gje.jpg
Hangzhou-Westsee-38-Wege-2012-gje.jpg


## Tsiahy
1915

## Afrika

* Martsa : Nitsangana ny Bambara ny Bedelugu, Any Nizera
* hanoanana any Afrika andrefana.

## Amerika

* Manomboka mamoaka ny firenena ny Amerika Latina tamin'ny Ady lehibe volohany, manomboka tsy misy intsony ny zava-bokatra avy any Eoropa.
1789

## [[Amerika]]

* 7 Janoary : Fifidianana voalohany any Etazonia, lasa filoha i George Washington iray volana teo arina.

* 4 Martsa : Nanomboka niasa ny lalam-panorenena Amerikana 13 taona teo arina ny fahaleovantena.

* 6 Aprily : Lasa filoha i George Washington (niala tamin'ny 1797)

## [[Eoropa]]

* 14 Jolay : Voarombaka ny Bastille
1154

Ireo zava-nitranga, ireo olon-teraka ary ireo olona maty tamin'ny taona 1154 ny kalandrie Gregôriana.
## Zava-nitranga

## Teraka tamin'ny taona 1154

* Constance de Hauteville
* Marie Comnène (1154-1217)
* Minamoto no Yoshinaka
* Robert II de Dreux
* Sanche Ier de Portugal
* Vsevolod III Vladimirski

## Maty tamin'ny taona 1154

* Anastase IV
* Guiscarde de Béarn
* Emich de Wurtemberg
* Étienne d'Obazine
* Étienne d'Angleterre
* Eustache IV de Boulogne
* Guillaume FitzHerbert
* Herman le Dalmate
* Iziaslav II
* Gilbert de la Porrée
* Ramire II d'Aragon
* Roger II de Sicile
* Saint Lambert de Vence
* Viatcheslav Ier
* Az-Zafir
Kitoza

Ny **kitoza** dia hena maina. Matetika dia ny hena omby no tena atao kitoza, indrindra moa fa ny trafon-kena izay mampiavaka ny omby malagasy. Na izany aza anefa dia misy koa ny kitoza vita amin'ny hena kisoa, izay ampiasain'ny mpivarotra hani-masaka. Tena matsiro tokoa ireo.

## Fiarovana ny sakafo

Tamin'ny taona 2017, ny fanadihadiana mikrôbiôlôjika momba ny kitoza dia naneho karazana *Staphylococci* tsy misy coagulase. Ireo fanadihadiana ireo dia naneho ny fisian'ny bakteria mampidi-doza - *Staphylococcus aureus* - izay hita tamin'ny 54% tamin'ny santionany. Ambany ny tahan'ny *Enterobacteriaceae*. Nisy fahasamihafana lehibe teo amin'ny fizarana ny karazana *Staphylococcal* arakaraka ny karazana hena sy ny fomba fanomanana azy. Ny *Staphylococcus saprophyticus* no karazana manjaka indrindra amin'ny hen'omby maina na natsatsika amin' ny setroka sy henan-kisoa maina amin'ny natapy masoandro (73–75%), raha ny *Staphylococcus equorum* (26%), *Staphylococcus saprophyticus* (23%), *Staphylococcus succinus* (23%), ary *Staphylococcus epidermidis* (17%) kosa no manjaka indrindra amin'ny henan-kisoa natsatsika amin' ny setroka. Ny *Staphylococci* sasany dia azo ampiasaina ho fanombohana amin'ny famokarana kitoza, indrindra mba hifaninana amin'ny *Staphylococcus aureus*..

## Rohy ivelany
*Characterization of traditional processing of Kitoza, a salted/dried/smoked meat product from Madagascar

## Loharano
1775

## Zavatra nitranga
### Afrika
* 6 Febroary 
** Nanomboka ny fanakan'i Asfa Wossen, mpanjakan'i Choa, any Etiopia (tapitra tamin'ny 1807).
** Nanomboka ny fanjakan'i Kpengla, mpanjakan'i Abomey (tapitre tamin'ny 1789).
### Amerika
* 9 Febroary : Mirotaka ny firenen'i Massachussets, Zanatany Anglisy
Ireo taranja hita ao amin'ny Sekoly Ambony Loterana momba ny Teolojia

## Ireo taranja hita ao
Manana ireo taranja teolojika fototra rehatra misy eran'izao tontolo izao ny Sekoly Ambony Loterana momba ny Teolojia (SALT). Ireto avy izy ireo: ny Testamenta Taloha, ny Testamenta Vaovao, ny teolojia systematika izay mizara ho dogmatika sy etika, ny teolojia pratika, ny tantaran'ny Fiangonana. Misy koa ireo taranja fanampiny toy ny antropolojia sy ny sosiolojia. Manampy ireo koa ireo fiteny anglisy sy frantsay.

## Jereo koa

* Fiangonana Loterana Malagasy
Devanagari

Ny **devanāgarī** (sanskrity : देवनागरी) dia soratra ampiasain'ny Sanskrity, ny hindi, ny Marathi sns. Io ny soratra tena miasa any Indy sy any Nepaly
## Tantara

Avy aminy ratsan'ny gupta ny fanoratana devanagari, ilay ratsana gupta dia avy amin'ny fomba fanoratana Brahmî ny soratra devanagari.

Amin'izao tontolo izao, ny fanoratana devanagari no tena miasa indrindra any Indy, ary io no soratra ampiasain'ny olona miteny hindi, teny be mpiteny indrindra any Indy.

Mitovy amin'io koa ny fiteny Nepaley (any Nepaly), mampiasa devanagari ihany koa.

## ''Litera'' ampiasan'ny Devanagari

## Rohy ivelany

* Microsoft BhashaIndia - Indic Language Computing  resources
* Hindi Computing Wiki - Sarvagya (सर्वज्ञ)
* Omniglot.com - Devanāgarī Alphabets 
* Sanskrity 
* AncientScripts.com - Takelaka momba ny Devanagari
* IS13194:1991 http://tdil.mit.gov.in/isciiapril03.pdf 
* Clavier Nepaley 
* Nepaly Romana 

### Lohavy
* http://tdil.mit.gov.in/download/openfonts.htm 
* http://www.wazu.jp/gallery/Fonts_Devanagari.html
* Chandas
477

## Zavatra nitranga

### Afrika
* 25 Janoary : Manomboka manenjika ny Katôlika i Genseric
### Azia
* Sina : Lasa finoam-pirenena ny Bouddhisme
### Amerika
#### Antsimo
#### Avaratra
### [[Eoropa]]
### Oseania

## Fahafatesana
## Fahaterahana
Fiteny kiriky

Ny **Kiriky**, na **mosokôgia** (anglisy: *Muskogee*) dia foko teratany ao Etazonia. Monina ao Oklahoma ny ankamaroan'izy ireo.

## Jereo koa

* Teratanin' i Amerika
* Muskogee
* Etazonia
* Oklahoma

### Rohy ivelany

*  Creek, Muskogee - Joshua Project
*  LostWorlds.org | Ocmulgee Mounds: Creek/Muskogee Origins 
*  Tranonkala ôfisialy ny Muskogee any Oklahoma
*  takelaka
*  Tantara ny teratanin' i Amerika any Jeôrjia 
*  Indiens Creek Poarch any Alabama
*  fiteny Creek
Rindrankajy malalaka

Ny **Rindrankajy malalaka** dia rindrankajy manana lisansa tenenina hoe *[[lisansa malalaka|malalaka]]* manome an'ny mpampiasa azy ny fahefahana mampiasa azy, mihanatra momba azy, manova azy ary mivarotra na manome azy an'olon-kafa, Tsy andoavam-bola ary tsy misy zavatra tokony omena mba hafahana hanao an'ireo zava-drehetra notenenintsika teo ambony.
Zanzibar

I **Zanzibar** dia tangoro-nosy maro tanzanianina ao amin' ny Ranomasimbe indianina. Misy nosy telo no mandrafitra an' i Zanzibar, dia ny Nosy Pemba sy ny Nosy Ugunja ary ny Nosy Mafia.
Farihy Tanganyika

I **Tanganyika** na **Farihy Tanganiyka** dia farihy ao Afrika Afovoany, isan' ireo Farihy Lehibe aty Afrika, ao amin' ny Lohasahan' ny Hantsana Lehibe (na Rift Valley), mizara amin' i Borondy any avaratra, i Tanzania any atsinanana, i Zambia any atsimo ary amin’ ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô any andrefana.

Ny farihy Tanganyika manana halava 680 km sy sakany 72 km (ny be indrindra). Mirefy 32 900 km² eo ho eo ny velarany, noho izany dia izy no farihy fahafito lehibe indrindra eran-tany ary faharoa aty Afrika, aorian’ ny Farihy Victoria. Ny halaliny dia mahatratra 1 436 m ka mahatonga azy ho farihy faharoa lalina indrindra eran-tany, aorian’ ny Farihy Baïkal. Ny renirano Lukuga, izay mikoriana mankany amin’ ny ony Congo, no hany korian-drano mivoaka avy ao aminy.

Ity farihy ity dia fantatra amin' ny fisian’ ny karazan-trondro maro ao aminy; misy voay sy lalomena koa ny eny amorony; lonaka ny tany manodidina azy.

## Jereo koa
**Farihy anisan' ny Farihy Lehibe aty Afrika:**

* Farihy Victoria
* Farihy Tanganyika
* Farihy Malawi
* Farihy Turkana
* Farihy Rukwa
* Farihy Albert
* Farihy Moero
* Farihy Kivu
* Farihy Édouard
* Farihy Kyoga
Wikimedia Foundation

**Wikimedia Foundation Inc.** dia ny fikambanana tsy manangom-bola mampiantrano ny tetikasa Wikimedia, izay ahitana an'i Wikipedia na ny Wikibolana. Izy io dia fikambanana tsy manangom-bola iharan'ny lalan'i Florida, any Etazonia. Noforonin'i Jimmy Wales ny 20 Jiona 2003 izy io. Ny mety ho dikantenin'ny amin'ny teny malagasy dia ny fikambanana Wikimedia.

Ny rindrankajy ampaisainy amin'ireo tetikasa ireo dia ny rindrankajy Mediawiki, izay azo dikaina amin'ny teny eo an-toerana amin'ny alalan'ny plate-forme fandikana toa i Translatewiki.net.
## Hevi-bahoaka
Ny Komitin'ny Fanaraha-maso ny Kongresy sy ny Fanavaozana ny Governemanta Amerikana dia nanokatra fanadihadiana momba ny fiasan'ny Wikipedia tamin'ny Septambra 2025. Solontenan'ny Repoblikana roa no nisantatra ny hetsika, izay nanazava ny fihetsik'izy ireo tamin'ny taratasy avy amin'ny Kongresy ho an'ny Wikimedia Foundation. Ny fanadihadian'ny vaomiera dia voampanga tamin'ny fandinihana ny "ezaka ataon'ny fikambanana vahiny sy ny olona ao anatin'ny andrim-panjakana ara-pianarana vatsian'ny dolara amerikana mpandoa hetra mba hitarihana ny saim-bahoaka amerikana."
Nosy Pemba

Ny **Nosy Pemba** dia nosy ny ao amin' ny tamba-nosy Zanzibar. 50&nbsp;km etsy avaratr' i Nosy Ugunja no misy.
## Jereo koa

* Tanzania
** Zanzibar
*** Nosy Pemba Avaratra
**** Wete
**** Micheweni
*** Nosy Pemba Atsimo
**** Chake Chake
**** Mkoani
Barack Obama

I Barack Obama sy ny soniany]]

Teraka tamin'ny 4 Aogositra 1961 tany Honolulu, Hawaii, filoha faha-44 an'i Etazonia i **Barack Obama**. Zanaka Kenianina mainty sy amerikanina fotsy avy any Kansas, i **Barack Obama** ny filoha afrô-amerikanina voalohany indrindra any Etazonia. Ary nanatanteraka ny nofinofin'i Martin Luther King izy.

## Tantaram-piainana

Teraka tany Honolulu (Hawai) i Barack Obama, ary lasa nipetraka tany Indonezia, nahazo diplôma tany amin'ny Oniversite ny Columbia sy any amin'ny faculté ny Harvard. Tamin'ny 1990, izy no amerikanina mainty (afro-american) voalohany nitondra ny *Harvard Law Review*. Mpiasa ho an'ny fiaraha-monina (*community organizer*, amin'ny fiteny anglisy) any amin'ny faritanàna atsimon'i Chicago tamin'ny taona 1980-1990, ary avy eo izy lasa mpisolo vava amin'ny zo taorian'n nahavitan'ny fianarany tao Harvard. Nampianatra ny zo ara-lalam-panorenana izy tany Chicago tamin'ny taona 1992-2004.

## Filohan'i Etazonia
George Bush

**George W. Bush** dia mpanao politika, izy no filoham-pirenena Amerikanina faha 43, nanomboka tamin'ny taona 2001 hatramin'ny 2009, ary mpanoratra ny tantaram-piainany manokana izy, mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 6 Jolay 1946.

## Ny fiainany manokana
I George H. W. Bush no rainy. Ny vadiny dia Laura Bush. Ny zanany dia Barbara Pierce Bush, Jenna Bush Hager. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Dorothy Bush Koch, Jeb Bush, Neil Bush, Marvin P. Bush.

## Filohan'i Etazonia

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/09b6zr
New Delhi

**New Delhi** ( Hindi devanagari : नई दिल्ली, Urdu : دہلی ou دلّی ) dia ny renivohitr'i India. Eo amin'ny faritan'ny Yamuna ny misy azy. Misy olona 322 000 tany araka ny census natao tamin'ny 2006. Izy ny anisan'ny kaominina indianina telo ny National Capital Territory Of Delhi (Faritan'ny Delhi). Misy eo amin'ny 17 tapitrisa eo ho eo ny olona miaina ao amin'ny faritany misy an'i New Delhi (Faritan'ny Delhi) tamin'ny taona 2008. anisan'ny tanàna tena be olona indrindra New Delhi eo arian'i Mombay

## Tsiahy
Faritan'i Delhi

Ny **faritan'i Delhi**, na amin'ny fomba lavalava kokoa **Faritan'ny renivohi-pirenena Delhi** (amin'ny fiteny anglisy ''National Capital Territory of Delhi) dia anisan'ny faritany
fiton'i India. Any avaratr'i Indian no misy azy, eo moron'ny renirano Yamuna, tanàna faharoa aorian'i Mombai, enina ambin'ny folo tapitrisa ny isam-ponina tamin'ny fanisana farany, izany hoe tamin'ny 2011. Voazara telo ny faritan'i Delhi : Delhi, New Delhi ary ny Canton an'i Delhi, hatry ny fanovana lalam-paorenanan natao tamin'ny 1991, manana ny antenimieran-dalàna ho azy ilay faritany, fa voafetra ny fahefany.
Kolkata

Ny Tanànan'i **Calcutta**, na **Kolkata** ankehitriny amin'ny fampiasana ofisialy (amin'ny fiteny Bengali কলকাতা ; ['kolkat̪a]) dia renivohitry ny faritany mizaka tena indianin'i Bengaly-Andrefana. Any atsinanan' India no misy azy, eo amoron'ny renirano Hūghlī, ny isam-ponina ao an-tanàna dia misy 4 399 819 ary 15 ho an'ny tanànan-dehibe. Tanàna faha efatra ary tanànan-dehibe faha telo any India Kolkata.

## Anarana
## Jeografia
## Toe-tany
## Tantara

## Jereo koa
* India
** Bengaly-Andrefana
Taioàna

I **Taioàna** na **Taiwan** dia firenena nanana ny fiandrianany ao Azia Atsinanana, izay mahafaoka ny nosin' i Taioàna sy nosy madinika maro hafa manodidina azy hafa koa, dia ireo amin' ny faritanin' i Fujian sy ireo nosy Pescadores.

Ny faritaniny dia ahitana ny nosy lehibe ao Taiwan (99%) sy ireo nosy kely hafa. Ity fanjakana indostrialy mandroso ara-teknolojia ity, izay mamokatra mihoatra ny antsasaky ny singa semiconductor rehetra vokarina maneran-tany.

## Anaran'ny firenena
Ny anarana ofisialin'ny firenena dia nijanona ho *Repoblikan'i Sina* taorian'ny 1949, fa ny anarana hoe *Taiwan* (na *Taioana*) dia matetika ampiasaina ao anatiny sy ivelan'ny firenena.
Ny entana vokarina koa dia mitondra marika toy ny *Made in Taiwan, R.O.C* (R.O.C. = Repoblikan’i Sina).

## Ny jeografika ny nosy Taiwan
Ny nosy Taiwan dia mizara ho tany lehibe roa:

Ny ampahany andrefana manaraka ny morontsiraka (ampahefatry ny firenena) dia ambany. Ity ambaratonga amoron-tsiraka ity dia eo anelanelan'ny 8 sy 40 km ny sakany.

Ny ampahefatry ny faritra misy ny faritra afovoany sy any atsinanan'ny firenena dia maka ny tendrombohitra avo lenta misy ala-drano izay misy ny fiavian'ny volkanika misy ny haavon'ny 4000 M avo (62 m mihoatra ny 3,000 m ny haavony); Any atsimo andrefana, ny tendrombohitra dia miakatra hatrany amin'ny Ranomasina Sina Atsimo.

## Demografika
Nanomboka tamin'ny taona 1950 ka hatramin'ny taona 19, dia nihalehibe haingana ny isan'ny 7 ka hatramin'ny 23 tapitrisa, ary toy izany ny salanisan'ny isan-jato noho ny ao amin'ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina. Mandritra izany fotoana izany, ny 0,2% ihany no 0,2% ihany no isan-taona.

## Jereo koa
**Firenena ao Azia:**

Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

**Kôntinenta eto an-tany**

* Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
Taipei

I **Taipei** (sinôgrama : 臺北市 ; sinôgrama notsorana : 台北市 ; hanyu pinyin : táibĕi shì ; taiwaney : Tâi-pak) dia tanàna ary renivohin'i Taiwan. Misy olona 2.630.515 no miaina tany tamin'ny 2008. Io ny renivohitra ara-pôlitika sy ara-toe-karen'i nosy ny Taiwan.
Manga

Ny **manga** dia voankazo avy amin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, antsoina amin' ny anarana ara-tsiansa hoe *[[Mangifera indica]]*, hazo ao amin' ny fianankaviana *[[Anacardiaceae]]*. Avy any India ny manga, ary volena eny amin' ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany manerana ny tany. Anisan' ny voakazo vokarina noho ny ranony, noho ny tsirony ary noho ny lokony ny manga.Ny teny malagasy hoe *manga* dia avy amin' ny teny pôrtogey hoe *manga*, izay avy amin' ny teny malaialamo hoe *മാങ്ങ* / *māṅga*, izay avy amin' ny teny tamoly hoe *மாங்காய்*, *māṅgā,* 
## Toetoetrany
Afaka telo na enim-bolana ny manga vao masaka. Miovaova ny hangeza sy ny lokon' ny manga masaka, mety mavo, laoranjy, mena na maintso rehefa masaka, araka ny karazany. Rehefa masaka ny manga, dia misy fofona mampiavaka azy manokana avoakany.

## Jereo koa

* Manga (maniry)

* Voankazo
* Voasary
* Voasarimakirana
* Mandarinina
* Laoranjy
* Akondro

* Paoma
* Paiso
Kana

------------------------------------------------------------------------------
Misy takelaka roa miresaka momba ny **Kana** :

* Kana (soratra) - soratra ampiasain'ny fiteny Japoney
Mumbai

I **Mombay** (Marathi: मुंबई, Mumbaī [], dia tanàna any India.


Bombay-02-Gateway of India-Hotel Tadsch Mahal-1976-gje.jpg
Bombay-04-Gateway of India-1976-gje.jpg
Bombay-06-Markt-Granataepfel-1976-gje.jpg
Bombay-08-Markt-1976-gje.jpg
Bombay-10-Victoria-Station-1976-gje.jpg
Bombay-12-Elephanta-Hoehle-1976-gje.jpg
Bombay-14-Elephanta-Hoehle-Trimurti-1976-gje.jpg
Yahoo!

Ny **Yahoo! Inc** (NASDAQ YHOO) dia fikambanana amerikanina manao servisy eo amin'ny internet, Mitantana vavahady web. Tamin'ny voalohany, annuaire web fotsiny ny Yahoo. Fa ankehitriny, manome servisy andoavana sy tsy andoavam-bola ankehitriny ny Yahoo!, manana mpikaroka tranon-kala imailaka sy hebergement web sy vavahady afa ( gazety ohatra ) izy ankehitriny.

I David Filo sy Jerry Yang no namorona ny Yahoo tamin'ny Janoary 1994, ary nitsangana tamin'ny 1995 ilay fikambanany. Any Sunnyvale (Kalifornia)izao ny birao any.
Sindo

I **Sindo** na **Indosy** na **Indo** (izay fantatra amin' ny anarana hoe **Sindh** na **Sindhu** tamin' ny Andro Taloha, dia ony any Pakistàna nanome ny anarany an' i India. Any amin' ny tendrombohitra Himalaya ny loharanony ary mizotra makany atsimo-andrefana izy. Anisan' ny renirano inoana ho masina any India i Sindo, miaraka amin' ny Ganga. Ao amin' ny Ranomasin' i Ômàna izy no mivarina.

## Jeôgrafia
Any Tibeta, ao amin' ny tangorombohitra Kailās na Gangri, no misy ny loharanon' i Indosy. Manomboka mitondra ny anarany i Sindo eo amin' ny sakeli-dranon' ny renirano Sengge sy ny renirano Gar midina amin' i Himalaya. Mandalo any avaratra-andrefana i Indosy, ary miampita an' i Kashmira any atsimon' ny tangorombohitr' i Karakoram, ary midina any atsimo izy, miala amin' ny vohitra Peshawar sy Rawalpindi. Eo amin' io faitra io dia misy tohodrano mampisy ny tahirin-dranon' i Tarbela. Azon' ny sambo andehanana ilay renirano eo amin' ny vinanin' ny renirano Kaboul.

Manaraka ny tany lemak' i Penjab sy ny an' i Sind i Indosy, ary mikoriana moramora kokoa izy. Miampita ny tanànan' i Hyderābād ary mivarina ao amin' ny Ranomasin' i Ômàna, mamorona vavarano manana velarana 7&nbsp;700  eo am-pivarinana, any atsimo andrefan' i Karāchi no misy ilay vavarano. Ankehitriny dia anisan' ny faritra ekôlôjika manan-danja indrindra eto an-tany i Sindo.
Mars

Ny teny **Mars** mety midika : 

* Ny Mars (fajiry), planety an'ny masoandro
* Mars Inc. - mpanamboatra sôkôla amerikana.
* Marsa (planeta) - I planeta Marsa
* Marsa (andriamanitra), andriamanitry ny Romana taloha.
* Martsa - volana
Incorporated

Ny **incorporation** (nahafoizana **Inc.** any Etazonia) dia endrika nà corporation vaovao ny orinasa any Etazonia, any Angletera, any Kanada ary any Japana. Mety na tsy mety mitazona vola maty ireo fikambanana ireo. Ary mety mampiasa ny endrika incorporated koa ny tanàna vao.

## Jereo koa

* Corporation
Mozilla Firefox

**Mozilla Firefox** dia mpitety tranonkala amboarina ary zarain' i Fikambanana Mozilla Foundation, miaraka amin' olona aman-jatony amin' ny alalan' ny fomba fanamboarana ny rindrakajy malalaka/manan-drenifango azo ovaina, ary amin' ny alalan' ny fahalalahan' ny renifango.
Fiteny sanskrity

Ny **fiteny** **sanskrity** na **sanskrita** (*संस्कृतम* / *saṃskr̥tam*) dia fiteny anisan' ny fanakaviam-piteny indô-eorôpeanina ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-arianina any India. Misy teny mbola ampiasain' ny fianakaviana Brahmàna sy sekoly spiritoalista. Ny manam-pahaizana indiana sasany dia mbola miteny sy mamoaka boky na manao valandresaka amin' io fiteny io. Ny fiteny sanskrity dia ampiasaina indrindra amin' ny lahatsoratra ara-pivavahana hindoa sy bodista ary amin' ny lahatsoratra siantifika. Ny fanisana natao tamin' ny taona 1981 dia nahitana fa miisa 6 100 ny olona miteny sanskrita ary tamin' ny taona 1961 dia tany amin' ny 194 400 ny isan' ny olona nilaza fa miteny sanskrity ka manao azy ho fiteny faharoa. Iray amin' ny fiteny ôfisialy ao India ny fiteny sanskrity. 

## Jereo koa

* India
*Pakistana
*Fiteny indô-iraniana
*Fiteny indô-ariana

### Rohy ivelany

* Wikipedia sanskrity
*  Fampisehoana ny fiteny sanskrity 
*  Raki-bolana frantsay-sanskrity  nataon'i Gérard Huet
*  Hanomboka amin'ny sanskrity
*  Fampidirana amin'ny fiteny sanskrity
San Jose, California

**San Jose** ( API  ) dia tanàna any andrefan'i Etazonia. Any atsimon'ny helodrano ny San Francisco, any Kalifornia.

Faha telo amin'ny tanànan-dehibe ny Kalifornia ny tanànan'ny San Jose, ary izy ny renivohitr'i kaontia ny Santa Clara. Izy no tanàna ngeza indrindra amin'ny tanànan-dehiben'i San Francisco ary renivohitr'i *[[Silicon Valley]]*.

## Jereo koa

### Takelaka

* Etazonia
* Kalifornia

### Lahatsoratra ilaina

* Silicon Valley
* San Francisco
* Helodrano ny San Francisco
* Santa Clara

### Rohy ivelany

*  tranonkala ofisialy
PHP

Ny PHP (*Hypertext Preprocessor*), dia fiteny script malalaka, ampiasaina amin'ny fanamboarana pejin-tranonkala dinamika, fa afaka miasa ohatra ny fiteny (anoratana rindrankajy) rehetra dikaina amin'ny fomba eo antoerana, amin'ny alalan'ny fampiasana rindrankakjy amin'ny andalana baiko.
George Washington

**George Washington** dia mpanao politika teraka ny 22 Febroary 1732 ary maty ny 14 Desambra 1799

## Ny fiainany manokana
I Augustine Washington no rainy. Ny vadiny dia Martha Washington. Ny zanany dia John Parke Custis, Martha Parke Custis. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Betty Washington Lewis, Samuel Washington, John Augustine Washington, Charles Washington, Augustine Washington, Jr., Lawrence Washington. 

## Filohan'i Etazonia

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/034rd
Fiteny eve

Ny **fiteny eve** na **fiteny eoe** dia fiteny ampiasain' ny olona 5 hatramin' ny 7 tapitrisa eo ho eo any Afrika Andrefana, indrindra any Ganà sy any Tôgô. Ao amin' ny fitohizam-piteny gbe (ampiasaina ao Ganà, ao Tôgô, ao Benîno ary ao Nizerià) ao amin' ny fianakaviam-piteny koà ny fiteny eve.

Ny fiteny gbe lehibe hafa dia ny fiteny fôna, izay ampiasaina indrindra any Benîno. Tahaka ny fiteny afrikanina maro, ny fiteny eve dia misy lantom-baninteny ary mety ho mpikambana ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley.

## Abidy

Mampiasa ny abidy latina ny fiteny eve, miampy litera maro. Misy sasany avy amin' ny litera IPA (API)

Misy tilda (~} eo ambon' ny zanapeo rehefa an' orona ny zanapeo (ã, ĩ, ũ, ẽ, õ, ɛ̃, ɔ̃)

## Jereo koa

* Fiteny ao Ganà
* Fiteny ao Tôgô
* Fiteny ao Benîno
* Fiteny ao Nizerià
* Vondrom-piteny gbe
Fiteny malaialama

Ny **fiteny malaialama** (amin' ny fiteny malaialama: **''മലയാളം**, malayāḷam'') dia anisan' ny fiteny dravidianina tenenina any amn' ny tapany atsimon' i India. Teny ôfisialin' ny faritany mizaka-tenan' i Kerala ilay fiteny ka teny ôfisialin' i India ihany koa. Ny toerana hafa manana ny fiteny malaialama ho teny ôfisialy dia ao amin' ny faritanin' i Lakshadweep ary any Pondicherry. 35,9 tapitrisa no isan' ny mponina miteny ilay fiteny any India sy manerana izao tontolo izao. Ny fiteny malaialama dia avy amin' ny fiteny tamily; nisongadina ilay fiteny tamin' ny taonjato faha-6. Betsaka ny voambolana malaialama avy amin' ny fiteny sanskrity, ary avy amin' ny fiteny sanskrity ny 80 % amin' ny voambolany.
Fiteny koà

Ny **fiteny koà** dia fiteny maro any Kôtidivoara, any Gana, any Tôgô sy any atsimo amin' i Nizeria, ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley. Anisan' ny fianakaviam-piteny koà ny fiteny akàna, ny fiteny eoe, ny fiteny baole, ny fiteny fongbe, ny fiteny ga ary ny fiteny agny.

## Jereo koa

### Boky

*   Ursula Hintze (1959) *Bibliographie der Kwa-Sprachen und der Sprachen der Togo-Restvölker (mit 11 zweifarbigen Sprachenkarten)*. Berlin: Akademie-Verlag. 
*  John M. Stewart (1989) 'Kwa'. In: Bendor-Samuel & Hartell (eds.) *The Niger-Congo languages*. Lanham, MD: The University Press of America.
*  Diedrich Hermann Westermann (1952) *Languages of West Africa* (Handbook of African Languages Part II). London/New York/Toronto: Oxford University Press.
*   Patrick R. Bennett & Jan P. Sterk (1977) 'South Central Niger-Congo: A reclassification'. *Studies in African Linguistics*, 8, 241–273.
* Georges Hérault (dir.), *Atlas des fitenys kwa de Côte d’Ivoire*, Oniversiten'i Abijana, ILA, 1982, 509 p. 

### Lahatsoratra ilaina

* Teny Gbe
* Teny Kru
* Teny Gur
Anisa

Amin'ny fanisàna, ny asa **anaisa** dia lefa *f* voafaritra amin'ny \R^*_+ manana ny sanda mitohy anatin'ny \R, fa tsy miova, ary lasa tontaliny ny vokany. Manamarina :

\forall a, b \in \R^*_+,\ f(a\cdot b)=f(a)+f(b)
Fiteny gena

Ny **fiteny gena** dia fiteny koà ao amin' ny fiteny gbe, any amin' ny tapany atsimo-antsinanan' i Tôgô sy any Benîno ny ankabeazan' ny olona miteny gen. Anisan' ny fiteny nizerô-kôngôley io fiteny io, ohatra ny teny avy amin' ny vondrom-piteny gbe, ary fiteny misy lantom-baninteny izy io. Misy eo amin' ny 320 000 eo ny olona miteny gena

## Jereo koa

* Fiteny eve

* Vondrom-piteny gora
* Vondrom-piteny gbe
* Fiteny ao Tôgô
* Fiteny ao Benîno
Fiteny gojaraty

Ny '''fiteny''' '''gojaraty''' (ગુજરાતી / *Gujǎrātī*) dia fiteny indo-eôropeanina any India. Io no fiten' ny tompontanin' i Gujarat. Misy olona 46 tapitrisa no miteny gojaraty any India sy maneran-tany. Ny fiteny gojaraty no tenin-drenin' i Mohandas Gandhi sy i Ali Jinnah ary i Sardar Vallabhbhai Patel.

## Tantaran'ny fiteny Gujarati

Ny fiteny gojaraty ankehitriny (manan-tsipelina *Gujerati, Gujarathi, Guzratee, Guujaratee, Gujrathi, *na* Gujerathi*) dia fiteny avy amin' ny fiteny sanskrity. Manan-tsokajy telo ny fiteny gojaraty :

### Ny fiteny gojaraty taloha

Ny fiteny gojaraty taloha (1100 - 1500) dia razan' ny fiteny gojaraty ankehitriny ary razan' ny fiteny rajastany. Ny olona niteny io fiteny io dia any avaratra ny faritra Gujarat sy any andrefan' ny faritra Rajastan.
Frantsay (teny mitovy fanoratra)

Misy pejy mitovy anarana amin' ny **frantsay** ato. Ity teny ity dia mety manindro:

* ny fiteny frantsay izay fiteny any Frantsa.
* ny Repoblika Frantsay na République Française, firenena any Eorôpa ao anatin' ny Vondrona Eorôpeanina.
Ny **frantsay** dia mpamaritra anarana ampiasaina rehefa miresaka momba an' i Frantsa. Avy amin' ny teny frantsay hoe *français* (API : []) io teny io, ary navadiky ny fiteny malagasy hoe *frantsay* satria ny fomba fanoratana ny teny malagasy dia fomba fanoratana ara-peo.
Centre-Val de Loire

Ny **Centre-Val de Loire** dia faritany frantsay.

Tanàna lehibe: Orléans

### Tanàna lehibe
*Tours misy mponina 136.463 (2018)
*Orléans misy mponina 116 238 (2018)
*Bourges misy mponina 64 668 (2018)
*Blois misy mponina 45.871 (2018)
*Châteauroux misy mponina 43 442 (2018)
*Chartres misy mponina 38 426 (2018)
*Joué-lès-Tours misy mponina 38 250 (2018)
*Dreux misy mponina 30 664 (2018)
*Vierzon misy mponina 25,725 (2018)
*Olivet misy mponina 22 168 (2018)
Kajy

Amin' ny lafin' ny marika na matematika, ny **kajy** dia valan' asa atao amin' ny habe. Amin' ny alalan' ny kajy no ahafahan' ny isa miovaova. Misy ny kajy tsotra toy ny manampy (+) na ny manala (-) ny mampitombo (x) ary ny mizara (:). Tamin' ny Andro Taloha dia efa nisy ny kajy, ary asa tanan' ny mponina tamin' izany fotoana izany tao Afrika no nahahitana izany: ny "*taolan' i* *Ishango*".

## Jereo koa
* Matematika
* Isa
Kilômetatra toradroa

Ny **kilômetatra toradroa** na **kilaometatra toradroa**, soratana hoe **** dia venty ampiasaina handrefesana ny velarana. Mitovy amin' ny velaran' ny efamira iray misy lafiny iray kilômetatra ny kilômetatra toradroa. Songantombon' ny ventim-belarana ao amin' ny Rafitra Iraisam-Pirenena momba ny Venty (frantsay: *Système international d'unités*; anglisy: *International System of Units*) ny kilômetatra toradroa, izany entim-belarana izany dia ny metatra toradroa. Manondro ny kilômetatra (1&nbsp;000 metatra) ny tovona hoe *kilô*- na *kilao*- (103). Mitovy amin' ny iray tapitrisa metatra toradroa ny velaran' ny iray kilômetatra toradroa, ohatra 1&nbsp;000 metatra ampitomboina 1&nbsp;000 metatra. Ohatra: manana velarana iray kilômetatra toradroa ny efamira iray misy lafiny iray kilômetatra (jereo ny sary etsy ankilany).

## Famadihana venty

* 1 km2 = 1&nbsp;000&nbsp;000 m2 = 100 ha

* 1 m2 = 0,000&nbsp;001 km2 (izany hoe 1 × 10−6 km2)

* 1 ha = 0,01 km2 (izany hoe 1 × 10−2 km2)
Île-de-France

**Île-de-France** (IDF) dia faritra frantsay isay isian'ny renivohitr'i Frantsa, Paris. Io faritany io no be mponina indrindra ary mamoa-karena indrindra ao Frantsa ary faritra mamoa-karena indrindra ao Eoropa.

Ao amin'ny tanàn-dehiben'i Paris no misy ny 90 isan-jaton'ny mponina ao IDF.
Fiteny romaniana

Ny **fiteny romaniana** na **fiteny romanianina** dia teny ôfisialin' i Romania. Io fiteny io dia avy amin' ny teny latina (fiteny indô-eorôpeanina). Misy olona 24 tapitrisa no miteny romaniana, indrindra any Romania (*limba română* / 'limba ro'mɨnə/) sy any Môldavia (*limba moldovenească* / 'limba mol'doveněaskə/). Atao hoe *[[:ro:limba română|limba română]]* / 'limba ro'mɨnə/ na *româneşte* /ro'mɨneʃte/ izy amin' ny teny romaniana.

Avy amin' ny fiteny latina ny 80 % amin' ny voantenin' ny fiteny romaniana. Misy 60 na 300 eo ny voanteny avy amin' ny fiteny tirasy. Misy 10 na 15 % eo no avy amin' ny fiteny slava (rosiana, pôlôney sns.)
Fiteny kanada

Ny **fiteny kanada** （ಕನ್ನಡ), na **siriganada** dia fiteny diravidianina any amin' ny tapany atsimon' i India. Izy no fiteny tena antitra indrindra amin' ny fiteny diravidianina. Teny ôfisialin' i Karnataka ny fiteny kanada. Misy olona 45 tapitrisa no mampiasa ny fiteny kanada any India

## Ilay fiteny

Efa nisy 2&nbsp;500 taona mahery izay no nisy ny fiteny kanada, ary soratana amin' ny anidim-baninteny kanada izy. Noforonina tamin' ny taonjato faha-2 io abidim-baninteny io. Mitovy endrika amin' ny fiteny diravidianina hafa ny fivoaran' ny fiteny kanada, indrindra amin' ny fiteny tamily sy ny fiteny telogo. Tamin' ny taonjato farany, nanana fiantraikany tamin' ny fiteny sanskrity ny fiteny kanada sy ny fiteny telogo.

Misy fahasamihafana ny fiteny soratana sy ny fiteny tenenina, ary samihafa ny fiteny kanada arakaraky ny faritra. Manana endrika isam-paritra 20 ny fiteny kanada. Ny tena be mpiteny indrindra dia:

* ny fiteny kodava (any amin' ny faritra Coorg) ;
* ny fiteny kunda (any amin' ny faritra Kundapura) ;
* ny fiteny havyaka (fiteny tenenin' ny Havyaka Brahmana any amin' ny faritra Dakshina Kannada, any amin' ny faritra Uttara Kannada, any amin' ny faritra Shimoga, ary any amin'ny faritra Sagara et dans l'Udupi);
* ny fiteny are bhashe (any amin' ny faritra Sullia, any Dakshina Kannada) ;
* ny fiteny soliga kannada ;
* ny fiteny badaga kannada ;
* ny fiteny gulbarga kannada ;
* ny fiteny hubli kannada.

### Sata ôfisialy

Ny fiteny kanada dia anisan' ny teny ôfisialin' i India ary teny ôfisialin' ny faritan' i Karnataka. Misy mpiteny kanada ihany koa any amin' ny faritra Tamil Nadu, fa tsy teny ôfisialy io teny io any. 

### Soratra

Ny fiteny kanada dia manana *alphasyllabaire* hanoratana azy. Misy litera 52 ilay alphasyllabaire. Mitovitovy endrika amin' ny fomba fanoratana hafa any India ny soratra kanada. Satria avy amin' ny soratra Brahmî ny soratra kanada ; somary sarotsarotra ihany ny manoratra amin' io soratra io, manana litera tapany izao ohatra ny alphasyllabaire kanada, ary manana ligatiora manokana na tsindrim-peo ihany koa izy. Noho izany, mihoatra be ny litera 52 ny abidy ny isan' ny eva (symbole).
Afaka manatambatra litera maro koa ny mpanoratra raha te-hanao ottakshara vaninteny iray ny eva iray.

Misy sokajy telo ny eva :

* ny swara : zanapeo, mety fohy, lava kely na lava ;
* ny vyanjana : ny renifeo ;
* ny yogavaaha : ny vaninteny

## Jereo koa

* Tamil
* fiteny telugu
* fiteny sanskrity

### Rohy ivelany

*  Wikipedia miteny kannada
*  Hianatra ny fiteny kannada 
*  Fehezanteny amin'ny fiteny kannada
Bengal Andrefana

﻿

Ny **Bengal Andrefana** (fiteny bengaly: পশ্চিমবঙ্গ / *Poshchim Bônggo*, API: [poʃtʃim bɔŋɡo]) dia fanjakana any India, mizara sisintany amin' i Bangladesy. Miteny fiteny bengaly ny ankabiazan' ny olona miaina any Bengal Andrefana.
Ranomasina Avaratra

Ny R**anomasina Avaratra** dia singan'ny Ranomasimbe Atlantika. Any avaratr'i Eoropa no misy azy, manana velarana-na 575 000  izy

Betsaka ny sambo mandeha eo amin'ny Ranomasina Avaratra, ary misy mpaka solitany sy mpanjono eo, fa lotoin'ny olona mpaka solitany ilay ranomasina, ary be loatra koa ny trondro alaina amin'io ranomasina io.

Nianjadian'ny haifomba eoropeanina amin'ny lafIn'ny fivarotana ny Ranomasina Avaratra. Ny Viking indrindra no nanjaka tamin'io ranomasina io tamin'ny taona 800 hatramin'ny taona 1100. Ny Holandey ary amin'ny farany, ny Anglisy no nanjaka amin'io ranomasina io. Ankehitriny, betsaka ny lava-tsolitany ampiasain'ny Anglisy sy ny Norvezianina eo amin'ilay ranomasina avaratra.

## Jeografia

Vitsy ny rano lalina ao amin'ny Ranomasina Avaratra, ny halalina hita any atsimony any dia 40 m eo.  Any antsinanan'i Angletera, misy lembalemba môranika ny Dogger Bank, mahatratra hatreo amin'ny -15 na -30 m eo; ary be trondro be mihitsy eo.

### Morontsirany

#### Any Norvezy
Any Norvezy, *rovidrovitra* ny morontsiraka antsinanana sy andrefana, satria lalan-dranomandry teo tamin'ny vanimpotoan'ny ranomandry. Betsaka koa ny tany dilatra navelan'ny ranomandry rehefa nihanafana ny andro. Mitsoboka anatin'ny Ranomasina Avaratra ny tendrombohitra norvezianina; ary mammorona lakandrano izy, atao hoe *fjord* []. Misy nosy kely koa ny tendrombohitra mitsoboka ao.

## Jereo koa
*Helodranon' i Jade
* Ranomasina
Ajaccio

I **Ajaccio** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Ajaccio, ao amin'ny departemantan'i Corse-du-Sud, ao amin'ny faritr'i Corse, ao Frantsa. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 2A004.
I Simon Renucci no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Pays Ajaccien
## Jeografia

Ny isam-ponin'i Ajaccio dia 65153 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 0 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 787 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 41.9267° ary 8.7369° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

## Rohy ivelany
* http://www.ajaccio.fr/  : Tranonkala 
* Eo amin'i www.communes.com
Joseph Smith

I **Joseph Smith** Jr. (23 Desambra 1805 - 27 Jiona 1844) dia ilay olona namorona ny fiangonana môrmona. Olona fantatra izy amin' ny fiainana ara-pivavahana sy ara-pôlitika tany Etazonia tamin' ny taona 1830 - 1840.

Tamin' ny 1830, namoaka ny Bokin' i Môrmôna i Joseph Smith, nilaza izy fa hoe dikan-tenin' ny soratra taloha io boky io, nosoratana tamin' ny takela-bolamena ilay izy ary nomen' ny anjely an' i Joseph Smith izany soratra izany.

Tamin' ny 1830 ihany dia naoriny ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany, ary lasa filohan' io fiangonana io izy avy eo. 

## Jereo koa

* Tantaran' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany
* Filohan' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany: : Joseph Smith - Brigham Young - John Taylor - Wilford Woodruff - Lorenzo Snow - Joseph F. Smith - Heber J. Grant - George Albert Smith - David O. McKay - Joseph Fielding Smith - Harold B. Lee - Spencer W. Kimball - Ezra Taft Benson - Howard W. Hunter - Gordon B. Hinckley - Thomas S. Monson - Russell M. Nelson
Fiteny soahily

Ny **fiteny soahily** (amin' ny fiteny soahily: *kiswahili*) dia fiteny ao amin' ny vondrom-piteny banto izay tenenina ao Afrika Atsinanana, izay manafangaro teny afrikanina sy fiteny arabo. 

Ao amin' ny teny soahily dia ahitana fiovaovàna araka ny faritra itenenana azy. Ny atao hoe "fiteny soahily ôfisialy", izay fampiasa ao Kenia sy ao Tanzania ary ao Oganda dia teny soahily atsinanana, ary ny teny soahily tenenina any Oganda sy any amin' ny tapany atsinanan' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô dia fiteny soahily andrefana. Ao Kenia indray dia ahitana ny teny soahily mifangaro amin' ny teny anglisy izay antsoina hoe "sheng". Io fomba fitenenana soahily io dia ampiasain' ny tanora matetika eny amin' ny tanàn-dehibe.

Na dia izany aza, mifankahazo avokoa ny mpiteny soahily amin' ny alalan' ny teny soahily ôfisialy.

## Tantara
### Fiaviana

Ny fiteny soahily ("fitenin' ny olona amorontsiraka") dia fiteny banto manana voambolana maro dia maro avy amin' ny fiteny arabo, noho ny fifandraisan' ny mponina tompontany amin' ny Arabo mpivarotra mandalo eo amin' ny morontsirak' i Zanj, misy voambolana avy amin' ny fiteny persana, alemana, pôrtogey, anglisy ary frantsay koa ao amin' ny fiteny soahily. 

Ankehitriny ny isan' ny mpiteny soahily dia mahery ny dimampolo tapitrisa izay miparitaka eraky ny faritra atsinanan' i Afrika: i Kenia, Tanzania, ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (tsy teny ôfisialy) ary i Kômôro. Teny ôfisialy ary tenim-pirenen' ireo firenena ireo ny fiteny soahily. I Oganda, firenena izay manana ny teny anglisy ho teny ôfisialy, dia mampianatra fiteny soahily nanomboka tamin' ny taona 1992, ary tamin' ny 2005 ilay fiteny dia lasa nivadika ho fiteny ôfisialy, mba hanomanana ny Federasiônan' ny Afrika Atsinanana. Mahay miteny soahily koa ny mponina mipetraka ao Kômôro sy Borondỳ ary Roanda.

## Toerana itenenana soahily

Amin' ny ankapobeny, ny fiteny kisoahily dia fiteny bantò tenenina ao Afrika Afovoany sy aty Afrika Atsinanana. Ny firenena mampiasa azy amin' ny lafiny ôfisialy (izany hoe mampiasa ilay fiteny amin' ny lafin' ny fandrindrana na amin' ny lafin' ny fifandraisana amin' ny vahoaka) dia i Tanzania sy i Oganda ary i Kenia. Ampiasaina koa ny fiteny soahily any amin' ny tapany avaratr' i Môzambika sy amin' ny tapany atsinanan' i Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, fa tsy ôfisialy.

## Endrika

## Feo
### Renifeo
### Zanapeo

## Jereo koa
**Fiteny be mpampiasa ao Afrika**

Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo. 

### Rohy ivelany
### Lahatsoratra ilaina
Paris Saint-Germain Football Club

Ny **Football Club ny Paris Saint-Germain** (**Paris SG** na **PSG**) dia club-na baolina frantsay noforonina tamin'ny 1904, ary Stade Saint-Germain ny anarany tamin'io fotoana io. I Antoine Kombouaré no mpitarika an'io club io hatramin'ny 1 Jiona 2009. Any amin'ny Ligue 1 ny Paris Saint-Germain FC no milalao.
Televiziona Malagasy

Ny **Televiziona Malagasy** (TVM) dia ny mpandefa ny haino aman-jery amin'ny fahitalavitra ary ny firenena sy ny fanjakana malagasy no tompony. Naorina tamin'ny taona 1965 ilay izy tamin'ny vanim-potoana nitondran'iPhilibert Tsiranana.

Mba hahafahan'ilay televiziônam-pirenena manaparitaka ny sary sy ny feo eran'i Madagasikara,  dia hofainy amin'ny EutelSat ny faritra 16° Atsinanan'ny Zanabolan'i EutelSat. Torak'izany ihany koa ny fomba fanaparitahany ny feon'ny Radio Madagasikara eo amin'ny onjam-peo FM., izay mitondra mari-drefy 99.00Mhz.

###### Anjara asan’ny TVM amin’ny fiainam-bahoaka

* Fanabeazana:

Manolotra fandaharana manampy ny ankizy sy tanora hianatra sy hivelatra ara-tsaina.

* Fampandrosoana:

Mampiroborobo ny kolontsaina Malagasy sy manohana ny fiteny Malagasy amin’ny alalan’ny fandaharana manampy amin’ny fiarovana ny maha-izy antsika.

* Fampahafantarana:

Mitondra vaovao mivantana sy amin’ny fotoana rehetra momba ny zava-mitranga eto an-toerana sy any ivelany.

### Fandaharana

# Vaovao
# Feon-gazety

## Jereo koa

### Rohy ivelany
* Tranonkala ofisialy 

## Tsiahy
Fiteny javaney

Ny **fiteny javaney** dia fiteny any amin' ny nosy Java, any Indônezia. Misy olona 80 tapitrisa, eto an-tany no miteny javaney, ary tenin-dren' ny olona 75 tapitrisa izy any Indônezia. Izy no teny be mpiteny indrindra any Indônezia. 

Ny fiteny javaney dia isan' ireo fiteny aostrônezianina, ary mitovy fianakavina amin' ny fiteny malay ny fiteny javaney. Miteny indônezianina ny vahoaka javaney rehefa mivarotra na rehefa miresaka amin' ny Indônezianina tsy mahay miteny javaney.

Any ivelan' i Indônezia, betsaka ny olona miteny javaney, indrindra any Azia manodidin' ny Indônezia: Any Timôro Atsinanana, any Malaizia, any Singapôro ary any Aostralia ; misy koa any Hong Kong sy any Taiwan. Vitsivitsy izy any Sorinama.
Repoblika

Ny **repoblika** dia endri-pitondram-panjakana tsy manana mpanjaka ho mpitondra ny firenena, fomba fandaminana ny firenena ampiasan' ny solontenam-bahoaka ny fahefana, izay amin' ny ankapobeny voafidin' ny olom-pirenena, ary ny maha filoham-panjakana dia tsy ifandovana ary tsy ny filoham-panjakana irery no mitana ny fahefana.

Avy amin' ny teny latina *res publica*, izay azo adika ara-bakiteny hoe "raharaham-bahoaka" ny teny hoe *repoblika*. 

Mifanohitra amin' ny fanjakà-mpanjaka ifandovana ny repoblika, saingy tsy midika foana hoe demôkrasia ny repoblika. Tokony tsy hafangaro amin' ny demôkrasia ny repoblika: fitondran' ny lalàna ny repoblika fa ny demôkrasia kosa dia fitondran' ny daholobe. Io hevitra faran' ny  teny hoe *demôkrasia* io dia avy amin' ny teny grika hoe *demokratía* izay ahitana ny hoe *demos* ("vahoaka") sy ny hoe *kratos* ("fanjakana", "fitondrana").

Ny repoblika tamin' ny taona 2021, no endri-pitondrana ara-pôlitika miely indrindra eran-tany: amin' ny firenena miisa 197 dia 152 no repoblika.

## Ny repoblika amin' ny siansa ara-pôlitika

Amin' ny teôria sy amin' ny siansa ara-pôlitika, ny teny hoo *repoblika* dia mety ilazana endri-panjakana maro.

## Ny fototry ny repoblika

Araka an' i Aristôty, ny fototry ny repoblika dia:
* ny fizaràna ny fahefana (fahefana mpanao lalàna sy fahefana mpitsara ary fahefana mpanatanteraka) sy ny famehezana azy ireo;
* ny fandraisana anjara ara-pôlitika mavitrika avy amin' ny olom-pirenena (izay ilana fampianarana ny siansan-dalàna sy siansa ara-pôlitika);
* ny fahafahana sy ny fitoviana eo anatrehan' ny lalàna.

## Jereo koa

* Demôkrasia
* Fisaraham-pahefana
Haitỳ

I **Haitỳ**, na **Repoblikan' i Haitỳ**, dia firenena ao Amerika Afovoany, ao amin' ireo nosy Antilia. I Port-au-Prince no renivohiny. Mirefy 27&nbsp;750&nbsp;km² ny velaran-taniny ary nisy mponina miisa 11&nbsp;067&nbsp;777 tao tamin' ny taona 2020.

Ao amin' ny ampahany andrefana amin' ny nosy Haiti (na Hispaniola) no misy ity firenena ity, ao amin' ny iray ampahatelon' izany nosy izany. Ny ampahany sisa dia an' ny Repoblika Dôminikana. 

Anjakan' ny tendrombohitra ny vohon' ny tanin' i Haity, ary toetanin-jana-pehin-tany ny toetaniny. Ao amin' ny tapany atsimony no misy morontsiraka ao amin' ny Ranomasina Karaîba. Lasibatry ny rivodoza matetika ity faritra atsimo ity.

Ny ankamaroan' ny mponina ao Haity dia tarakana andevo mainty hoditra avy aty Afrika. Miaina amin' ny fambolena any ambanivohitra ny ankamaroan' ny mponina. Anisan' ireo firenena mahantra indrindra eto amin' izao tontolo izao i Haity. Tsy ampy ny loharanon-karena voajanahary ao aminy.

Tamin' ny taona 1804 nonanambaràny ny fahaleovan-tenany nefa tamin' ny taona 1825 vao neken' ny Frantsay izany.

Lasa repoblika mainty manam-pahaleovantena voalohany izy taorian' ny tolom-piavotana haisianina (1791-1803) izay nanala ny tafik' i Napoleon Bonaparte. I Haitỳ irery no firenena miteny frantsay manam-pahaleovantena any Karaîba.

## Jeôgrafia

Any amin' ny tapany andrefan' ny nosy Hispaniola i Haitỳ, faharoa amin' ny nosy ngeza indrindra any amin' ireo nosy Antilia. Fahatelo amin' ny firenena ngeza indrindra ao amin' ireo Antilia ny  i Haitỳ, eo aorian' ny Repoblika Dôminikana sy i Kioba. Tendrombohitra fotsiny ny ankabeazan' ny tany any Haitỳ. Ny nosy hafa an' i Haitỳ koa dia:

* La Gonave
* l'Île de la Tortue
* Les Cayemites
* l'Île-à-Vache
* La Navasse.

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
Port-au-Prince

**Port-au-Prince** dia renivohitr'i Haiti ary tanàna be mponina indrindra any Hiti. Mety miisa 3,81 tapitrisa ny isam-ponina ao amin'ny tanànan-dehibe (2008). Ny anaram-ponina dia Port-au-princianina na Port-au-Princien(-ne)(-s) amin'ny fiteny frantsay. Any amin'ny sisin'ny gôlfan'ny Gonâve, kafe sy siramamy ny ankabeazan'ny entana avoakan'ny Port-au-Prince. Manao lasopy, lamba sy simenitra izy anatin'ny ozininy.

Tamin'ny 12 Janoary 2010, ravan'ny horohorontany miisa 7,0 amin'ny mari-drefy Richter, ny isan'ny olona maty dia lazaina fa aman-alina, lazain'ny fahefana fa roa hetsy ny isan'ny maty. Azo hoarina  amin'ny tsunami nitranga tamin'ny 26 Desambra 2004 tany Indonezia (maty 220 000) io voina io. Tsy maintsy ravaina sy averina amboarina tanteraka ny tanànan'i Port-au-Prince, amin'ny alalan'ny fanampiana iraisam-pirenena sy ny 10 lavitrisa dollar nentiny hanamboarana ilay tanàna. Mety miisa iray alina sy iray hetsy ny isan'ny olona matin'ny vokatr'io horohorontany io (23 Janoary 2010).

## Jereo koa

* Vokatry ny horohorontany any Haiti tamin'ny 2010
Fiteny kreôly haisianina

OI

Ny **Kreôly haisianina** (Kreyòl) dia teny ofisialin'i Haiti. Misy olona 8,5 tapitrisa no miteny an'io Kreôly io any Haiti dia 1 tapitrisa eran-tany, indrindra any Etazonia. Avy amin'ny fiteny frantsay ilay kreôly, fa misy fianjadian'ny fiteny ewe, kikongo, yoruba, sy Igbo.

## Jereo koa

* Haiti

### Boky

* *Philologie créole: études historiques et étymologiques sur la fiteny créole d'Haïti* de Jules Faine. Imprimerie de l'état, Port-au-Prince, Haïti (1937)
* *1911- Haitian Creole: grammar, texts, vocabulary* de Robert A. Hall, Jr., with the collaboration of Suzanne Comhaire-Sylvain, H. Ormonde McConnell [et] Alfred Métraux. American Anthropological Association (1953) (Menasha, Wisconsin.)
* *Diksyonnè Kréòl-Fransé*, L. Peleman, C.I.C.M.  Imprimerie Bon Nouvel, Port-au-Prince (1976)
* *Recherche sur les notions de temps et d'aspect en créole haïtien et en français: Application à l'enseignement du français* de Robert Damoiseau, Centre de Linguistique Appliquée Université d'Haïti. Imprimerie Le Natal, Port-au-Prince, Haïti (Avril 1989).

### Rohy ivelany

*  Raki-bolana Kreôly haisianina -- Anglisy 
*  Haitian Creole French (Rosetta Project)
*  http://www.creolica.net/
*  http://pdfmenot.com/view/http://web.mit.edu/linguistics/people/faculty/degraff/degraff2007hc-ccs.pdf 
* Kreôly daominikanina
* Kreôly ny Sainte-Lucie