open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andriamanitra ao amin' ny kristianisma

**Andriamanitra, araka ny finoana kristiana**, dia ilay Andriamanitra tokana resahina aoamin' ny Baiboly. Nandova ny fiveheverana sasany ao amin' ny jodaisma ny kristianisma noho izy nampiasa ny boky masin' ny jodaisma, dia ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly. Nisy fiovany izany fiheverana izany taorian' ny niainan' i Jesoa Kristy teto an-tany izay ataon' ny Kristiana fa zanak' Andriamanitra tonga nofo sady ilay Mesia resahin' ireo mpaminany sady nadrasana hatramin' izay. Niteraka fikorontanan' ny finoana an' Andriamanitra tokana, araka ny ampianarin' ny jodaisma, izany fivoasana vaovao ny Soratra Masina izany, izay tsy ny Testamenta Taloha ihany fa ny Testamenta Vaovao koa sy ny boky sasany atao hoe ''apôkrifa'' na *[[Pseodepigrafa (protestantisma)|pseodepigrafa]].*

## Andriamanitra Trinite
Taty aoriana, tamin' ny taonjato faha-4, dia lanin' ny maro anisa tamin' ny eveka nivory nandritra ny Kônsily tao Nikea ny tenim-pinoan' ny Trinite izay mihevitra an' Andriamanitra ho tokana nefa manana persôna telo, dia ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina. Noraiketina tao amin' ny fanekem-pinoana nikeana izany sady nohamafisina tamin' ny kônsily hafa taty aoriana koa. Andriamanitra ny Ray, Andriamanitra ny Zanaka, Andriamanitra ny Fanahy Masina, hoy izy ireo nefa tokana Andriamanitra. Ny tenim-pinoan' ny Trinite dia miaro ny maha tokana an' Andriamanitra sady mampivohitra ny fananan' io Andriamanitra io persôna telo izay samy manana ny anjara asany tamin' ny famoronana izao tontolo izao sy amin' ny famonjena ny olombelona.

Tsy mora ny mahazo ny tiana ho lazaina amin' ny hoe *persôna* satria tsy azo lazaina tanteraka ho fomba fiseho samihafan' ilay Andriamanitra tokana izany araka ny hita amin' ny tantaran' ny fampanjakana ny tenim-pinoan' ny Trinite izay nanamelohana fampianarana toy ny môdalisma sy ny dôketisma ary ny maro hafa koa. Niteraka fisamatsamahan' ny kristianisma nandritra ny tantarany hatramin' izao izany toe-javatra izany. Ny Katôlika sy ny ankamaroan' ny Prôtestanta ary ny Ortôdôksa dia mino ny Trinite.

## Andriamanitra tsy Trinite
Tsy ny fiangonana kristiana rehetra no manaiky an' izany fiheverana an' i Jesoa sy ny Fanahy Masina ho Andriamanitra izany. Tsy mifanaraka amin' ny mônôteisma ny fampianarana ny Trinite hoy ny antokom-pivavahana kristiana sasany isan' ireo niforona taorian' ny Reformasiona (na Refôrma). Maro ireo fiangonana manohitra ny Trinite ka mihevitra an' i Jesoa ho Mesia fotsiny fa tsy Andriamanitra, ary ny Fanahy Masina ho hery entin' Andriamanitra miasa. Manohana ny atao hoe onitarisma izy ireo, izany hoe tsy persôna telo Andriamanitra fa tokana. Maro ireo fivavahana kristiana niforona taty aoriana izay manohitra ny Trinite, ka isan' ireny ny Vavolombelon’i Jehovah.

## Jereo koa

* Andriamanitra ao amin' ny jodaisma
* Andriamanitra ao amin' ny kristianisma
* Andriamanitra ao amin' ny bahaisma
* Andriamanitra ao amin' ny silamo
* Andriamanitra ao amin' ny sikisma
* Andriamanitra ao amin' ny môrmônisma
*Andriamanitra ao amin' ny hindoisma
Andriamanitra ao amin' ny bahaisma

**Andriamanitra, ao amin' ny bahaisma**, dia tokana sy mandrakizay ary mpamorona ny zavatra rehetra, isan' izany ny zavaboary sy ny hery eto amin' izao tontolo izao. Mino ny mpanaraka ny finoana bahay fa tsy voafetran' ny fotoana sady tsy manam-piandohana sy fiafarana Andriamanitra. Amin' izy ireo dia "manan-tsitrapo manokana nefa tsy azo fantarina, tsy takatry ny saina, loharano nipoiran' ny fanambaràna rehetra, mandrakizay, mahalala ny zava-drehetra, manatrika amin' ny toerana rehetra ary mahefa ny zava-drehetra Andriamanitra". Na dia tsy takatra mivantana aza Andriamanitra dia mahazo an-tsaina ny zavatra noforoniny izy, ka sady manana tanjona no manana sitrapo.

Mino ny Bahay fa manambara ny sitrapony amin' ny fomba maro Andriamanitra, ohatra amin' ny alalan' ny hafatra maro misesy atao hoe "Fisehoan' Andriamanitra" (*maẓhar-i ilāhī*) na indraidray atao hoe mpanabe araka an' Andriamanitra. Ireo "fisehoan' Andriamanitra" izay manambara ny fikendreny ireo dia ampiasaina hanorenana ny fivavahana eto amin' izao tontolo izao. Milaza ny fampianarana bahay fa lehibe loatra Andriamanitra ka tsy mety ho azon' ny olombelona amin' ny alalan' ny sary feno sy mazava tsara.

## Jereo koa

* Andriamanitra ao amin' ny jodaisma
* Andriamanitra ao amin' ny kristianisma
* Andriamanitra ao amin' ny bahaisma
* Andriamanitra ao amin' ny silamo
* Andriamanitra ao amin' ny sikisma
* Andriamanitra ao amin' ny môrmônisma
*Andriamanitra ao amin' ny hindoisma
Fiteny vezo

Ny **fiteny vezo** dia iray amin' ireo endriky ny fiteny malagasy isam-paritra tetenina any amin' ny faritra misy ny Vezo, any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara. 

### Fahasamihafan' ny fitenim-paritra
Hita eo ambany ny tabilao maneho ny lanjan' isan' ny fahasamihafan' ny tenim-paritra.



## Jereo koa
**Fiteny malagasy**

* Fiteny malagasy
* Fitenim-paritra malagasy: fiteny antambahoaka, antandroy, antankarana, antanosy, antefasy, antemoro, antesaka, bara, betsileo, betsimisaraka avaratra, betsimisaraka atsimo, bezanozano, mahafaly, masikoro, merina, sakalava, sihanaka, tanala, tsimihety, vezo, zafisoro).

* Fiteny kibosy, antalaotra, kibosy kimaôre

**Vahoaka malagasy**

* Malagasy (vahoaka)
* Foko eto Madagasikara: Antambahoaka - Antandroy - Antankarana - Antanosy - Antefasy - Antemoro - Antesaka - Bara - Beosy - Betsileo - Betsimisaraka - Bezanozano - Mahafaly - Makoa - Masikoro - Merina - Mikea - Sakalava - Sihanaka - Tanala - Tsimihety - Vezo - Zafimaniry - Zafisoro.
Christopher Barrios, Jr.

**Christopher Michael Barrios, Jr.** teraka ny 2 Janoary 2001 tao Brunswick, Ohio ary maty ny 8 Martsa 2007
Andriamanitra ao amin' ny sikisma

Ny **Andriamanitra ao amin' ny sikisma** dia Andriamanitra tokana Faratampony, tsy manam-petra, mandrakizay, mpamorona, anton' ny anton-javatra rehetra, tsy manam-pahavalo, tsy misy fankahalana, izay sady ato amin' izao tontolo izao no ao ivelany sy mihoatra azy. Atao hoe Goró Faratampony izany Andriamanitra izany. Ao amin' ny zavatra rehetra hatramin' ny farany bitika izy, araka ny fanehoana am-pamantarana azy amin' ny alalan' ny *Ik Onkar*.

Izao no filazalazana momba an' Andriamanitra ao amin' ny *Mul Mantar* (penjaby: ਮੂਲ ਮੰਤਰ), izay andalana voalohany ao amin' ny *Guru Granth Sahib* (penjaby: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ):

ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥

Vakiny: /ikk ōankār sat(i)-nām(u) karatā purakh(u) nirabha'u niravair(u) akāla mūrat(i) ajūnī saibhan(g) gur(a) prasād(i)/.

Dikany: "Tokana Andriamanitra, fahamarinana izy, misy ao amin' ny voary manontolo, tsy manan-tahotra, tsy mankahala, tsy voafetran' ny fotoana, manerana ny zavatra rehetra sady misy amin' ny alalan' ny tenany! Avy hahafantatra azy amin' ny fahasoavan' ny Goró ianao."

Ny mpino siky dia panenteista: mino fa ao anatin' Andriamanitra izao rehetra izao ary Andriamanitra dia miely amin' ny faritra tsirairay amin' izao rehetra izao, mino koa fa tokana Andriamanitra izay sady mpamorona sy mpitahiry ary mpandrava, tsy lahy tsy vavy. Izay rehetra tsapantsika dia sarisary fotsiny fa Andriamanitra irery no hany zava-misy marina sady mandrakizay, tsy manana endrika, tsy nisy namorona, sady ato amin' izao tontolo izao no ivelany sy mihoatra izao tontolo izao. Mahefa ny zavatra rehetra, mpanao ny tsara rehetra Andriamanitra. 

## Jereo koa

* Andriamanitra ao amin' ny jodaisma
* Andriamanitra ao amin' ny kristianisma
* Andriamanitra ao amin' ny bahaisma
* Andriamanitra ao amin' ny silamo
* Andriamanitra ao amin' ny sikisma
* Andriamanitra ao amin' ny môrmônisma
*Andriamanitra ao amin' ny hindoisma

## Loharano sy fanamarihana
Lovam-pampianarana

Ny **lovam-pampianarana**, ao amin' ny fivavahana kristiana, dia ny fanambaràna mitohy ny Vaovao Mahafalin' i Kristy amin' ny Fiangonany amin' ny alalan' ny Fanahy Masina. Ny Katôlika sy Ôrtôdôksa dia manao ny lovam-pampianarana ho lova avy amin' ireo Apôstôly, amin' ny alalan' ny fifandimbiasana apôstôlika. Ny kônsily tamin' ny taona 869 dia nandinihana ny amin' ny lovam-pampianarana ka nanao izany ho fitsipiky ny finoana. Mitsipaka izany loharanon-tenim-pinoana izany ny Prôtestanta sady tsy mahalala afa-tsy ny Soratra Masina irery (*Sola Scrptura*) ho hany manam-pahefana, sy ny "tahirim-pinoana" nampitaina indray mandeha tamin' ireo Apôstôly (araka ny fahazoany ny voasoratra ao amin' ny Joda 1.3).

Ny andian-teny hoe "lovam-pampianarana" dia fandikana ny teny latina hoe *traditio*, izay manondro izay ampitaina, na am-bava na an-tsoratra, sy ny fanatanterahana izany fampitana izany.

## Araka ny  Katesizin' ny Fiangonana Katôlika
Izao ny voalaza ao amin' ny Katesizin' ny Fiangonana Katôlika ny amin' ny Lovam-pampianarana izay nanomboka tamin' ny toritenin' ny Apôstôly ka nitohy teo amin' ny fifandimbiasana maha-apôstôly.

76 *Ny fampitana ny Evanjely, araka ny baikon' ny Tompo, dia natao tamin' ny fomba anankiroa:*

*Am-bava: "avy amin' ireo apôstôly izay nampita tamin' ny fitoriana am-bava, tamin' ny oha-piainana mbamin' ny fandaminana naoriny; izao no nampitain' izy ireo tamin' izany: na izay nianaran' izy ireo tamin' ny teny naloakan' ny vavan' i Kristy ka niainan' izy ireo niaraka Taminy, sy tamin' ny nahitan' izy ireo Azy nanao izany; na izay noraisin' izy ireo avy tamin' ny torohevitry ny Fanahy Masina";*

*An-tsoratra: "avy amin' ireo apôstôly ireo sy ireo lehilahy nanodidina azy, izay nandrakitra an-tsoratra ny hafa-pamonjena, mbola teo ambany fitsilovan' ny Fanahy Masina ihany koa".*

77 *"Mba ho voatahiry lalandava tsy misy nanombinana sy mba ho velona ao amin' ny Fiangonana ny Evanjely, dia namela ny Eveka ho dimbin' izy ireo ny apôstôly, ka ireo no "namindrany ny adidim-pampianarana nosahaniny" ".*

*Noho izany, "ny toritenin' ny apôstôly izay voavelabelatra tamin' ny fomba manokana ao amin' ireo boky avy amin' ny fitsilovan' Andriamanitra, dia tsy maintsy tahirizina amin' ny alalan' ny fifandimbiasana tsy tapaka mandrapahatapitry ny fotoana rehetra".*

78 *Izany fampitam-pampianarana velona, tanteraka ao amin' ny Fanahy Masina izany, no antsoina hoe Lovam-pampianarana, noho izy miavaka amin' ny Soratra Masina, na dia mifamatotra mafy aminy aza. Amin' ny alalany "ny Fiangonana no mampaharitra tsy tapaka ny fitambaram-pampianarany, ny fiainany ary ny fanompoany ara-pivavahana, sy mampita amin' ny taranaka mifandimby izay rehetra maha-izy azy, izay rehetra inoany". "Manamarina ny fisiana manan-kerin' io Lovam-pampianarana io ny fampianaran' ny Aba masina, ka ny harena avy amin' izany dia miampita eo amin' ny fanaovana ny asa mbamin' ny fiainan' ny Fiangonana izay mino sy mivavaka"*.

## Jereo koa

* Soratra Masina
* Toniam-pampianarana

## Loharano sy fanamarihana
Katesizin' ny Fiangonana Katôlika

Ny **Katesizin' ny Fiangonana Katôlika** dia asasoratra fampianarana momba ny foto-pampianarana katôlika izay mamintina ny finoana sy ny fampianarana ary ny môralin' ny Fiangonana katôlika. Nankatoavina tamin' ny 11 Oktobra 1992 sy navoaka tamin' ny 7 Desambra 1992 io boky io. Ny fampandriana azy an-tsoratra dia tolo-kevitra avy amin' ny *Fivoriambe tsy ara-potoana nataon' ny Sinaodin' ny Eveka* tamin' ny taona 1985, roapolo taona taorian' ny fiafaran' ny Kônsily Vatikana II sady nankatoavin' ny papa Joany Paoly II tamin' ny 7 Desambra 1985.

Ity katesizy ity dia asasoratra natao hakana hevitra ho an' ny mpino katôlika rehetra momba ny tenim-pinoana (na dôgma), ny sakramenta, ny fiainana ara-môraly sy fiainana ara-panahy, izay manao tanjona ny hanamora ny fanoratana katesizy isan-toerana. Fanangonan-tsoratra lehibe ity katesizy ity, izay nosoratana amin' ny fomba mazava sy mora ianarana mba ho azon' ny besinimaro. Nisy ny fanontana fanindroany tamin' ny volana Aogositra 1997. Nisy koa ny endrika mifintin' io katesizy io izay navoaka tamin' ny taona 2005, ary tamin' ny *Andro Maneran-Tany ho an' ny Tanora* 2011 dia nisy ny endrika manokana izay natao ho an' ny tanora (dia ny *[[YouCat]]*).

Folo taona mahery taorian' ny nivoahan' ilay Katesizy no nahavitan' ny dika teny malagasy, izay niandraiketan' ny *Vaomieran' ny Eveka misahana ny Fandalinam-pinoana sy ny Baiboly ary ny Litorjia eto Madagasikara*, nandritra ny efa-taona, nanomboka tamin' ny volana Janoary 2005 ka nifarana tamin' ny volana Aogositra 2009.

## Jereo koa

* Katesizy
*Sakramenta ao amin'ny fiangonana katôlika
*Toniam-pampianarana
*Lovam-pampianarana

## Rohy ivelany

* *[https://www.vatican.va/archive/FRA0013/_INDEX.HTM Catéchisme de l'Église catholique], vatican.va*
* *[https://www.yumpu.com/id/document/view/10926835/katesizinny-fiangonana-katolika/103 Katesizin' ny Fiangonana Katôlika], yumpu.com*
**[https://www.vatican.va/archive/ccc_madagascar/documents/catechism_mg.pdf Katesizin' ny Fiangonana Katôlika]* (PDF), *vatican.va*
Toniam-pampianarana

Ny **toniam-pampianara** dia ny fahefana momba ny fitondran-tena sy ny finoana ananan' ny fitambaran' ny eveka ary indrindra ny an' ny papa, ka ampiharina amin' ny mpino katôlika. Fandikana ny teny latina hoe *magister* sy *magisterium* izany.

## Araka ny Katesizin' ny Fiangonana Katôlika
Izao ny voalaza ao amin' ny Katesizin' ny Fiangonana Katôlika momba ny toniam-pampianarana:

85 *"Ny adidy aman’andraikitra hivaofy amin’ny tena heviny marina ny Tenin' Andriamanitra voasoratra na nampitaina am-bava, dia nankinina irery ihany amin' ny Toniam-pampianarana velon' ny Fiangonana, ka amin' ny anaran' i Jesoa-Kristy no ampiasan' ny mpitondra mahefa izany", izany hoe ireo Eveka miombona amin' ny dimbin' i Piera, Evekan' i Rôma*.

86 *"Saingy tsy ambony noho ny Tenin' Andriamanitra io Toniam-pampianarana io, fa manompo azy, ary tsy mampianatra afa-tsy izay nampitaina ihany, satria noho ny didin' Andriamanitra, ombàn' ny fanampian' ny Fanahy Masina, dia mihaino an' io Tenin' Andriamanitra io amim-pitiavana, mitandrina azy amim-pahamasinana, mamelabelatra azy amim-pahamarinana ny Toniam-pampianarana, ary manovo avy amin' io tahirim-pinoana tokana io izay rehetra natolotra inoana satria nambaran' Andriamanitra*". 

87 *Ny mpino, eo am-pahatsiarovana ny tenin' i Kristy tamin' ny apôstôliny hoe: "Izay mihaino anareo, mihaino Ahy" (Lk 10,16), dia mandray amimpankatoavana ny fampianarana sy ny torolalana izay omen' ny mpitondra azy ireo amin' ny endrika samy hafa*.

## Jereo koa

* Soratra Masina
* Lovam-pampianarana
*Tenin' Andriamanitra

## Loharano sy fanamarihana
Andamaney (vahoaka)

Ny **Andamaney** dia vahoaka tompon-tany ao amin' ireo nosy Andamàna, anisan' ny vahoaka atao hoe Negritô. Ny ankamaroan' ny mponina hafa (ankehitriny maro anisa) dia ny Bengaley hindoista avy any Bengaly Atsinanana rehefa lasa Pakistàna Atsinanana (Bangladesy ankehitriny) ity farany. Ireo nosy Andamàna ireo dia ao amin' ny fari-tanin' ny Firaisana Indiana izay 800 km ao atsimo-atsinanan' i India ao amin' ny Helodranon' i Bengaly, ao amin' ny ranomasina manandrify ny morontsirak' i Mianmara (na Birmania).

## Ireo nosy Andamàna

Ireo nosy Andamàna dia nosy maro ao avaratra atsinanan' ny Ranomasimbe Indiana, ao amin' ny Ranomasin' i Andamàna, mikambana amin' i India, ahitana nosy miisa 204 ka 38 no misy olona monina. I Port Blair no tanàna lehibe indrindra ao sady rehivohiny. Misy mponina 314&nbsp;239 ny ao.

## Ny vondrom-poko andamaney
Miisa dimy ireo vondrom-poko andamaney. Ireo vondrom-poko ireo dia anisan' ireo vitsy anisa indrindra eto an-tany, ka ny sasany efa nanjavona na andalam-panjavonana. Ireto avy izy ireo: ny Andamaney-Lehibe, ny Jangly, ny Jaraoà, ny Ônga ary ny Sentinely.

## Fitenin' ny Andamaney
Ny fiteny any Andamàna dia fianakaviam-piteny misy vondrona roa, dia ny fiteny andamaney-lehibe sy ny fiteny andamaney-avaratra (atao hoe fiteny ônga-jaraoà).

## Jereo koa

* Negritô

* Pigmea
Semanga (vahoaka)

Ny **Semanga** dia vondrom-poko ao amin' ny Saikanosin' i Malezia, izay anisan' ireo vahoaka atao hoe Negritô. Ao Perak sy Pahang sy Kelantan ary Kedah no ahitana azy ireo ao Malezia fa ao amin' ireo faritany atsimo kosa izy ao Tailandy. Efa talohan' ny taonjato faha-3 izy ireo no nanomboka nonina tao amin' ny Saikanosin' i Malezia. Vahoaka mpifindrafindra toeram-ponenana izy ireo, izay mivelona amin' ny fihazana sy ny fiotazana.

Ny Semanga dia avondrona ao amin' ireo foko hafa atao hoe Ôranga Asly (Orang Asli). Taloha izy ireo dia nifanakalo ara-barotra tamin' ireo mponina manodidina, nefa nisy fotoana izay nanararaotan' ny Maley azy ireo sy ny nanafihany ary nanandevozany azy ireo na nampandoavan' ny Maley azy ireo hetra.  Taty aoriana, nandritra ny maherin' ny arivo taona dia nisy Semanga avy any amin' ny ala atsimo izay nandevozina sy nampiasaina mafy hatramin' izao andro vaovao iza, nandritra izany dia nitoka-monina ny sasany.

## Fitenin' ny Semanga
Miteny amin' ny iray amin' ireo fiteny semanga ny Semanga. Ireo fiteny semanga ireo dia ao amin' ny fiteny asliana izay sampan' ny fianakaviam-piteny aostrôaziatika (tsy afangaro amin' ny fiteny aostrôneziana). Ireo fiteny ireo koa dia tenenin' ny vahoaka mifanolo-bodirindrina amin' ny Semanga, dia ny Senôy. Heverina fa avy any avarara nenrina nankany amin' ny Saikanosin' i Malezia ireo fiteny ireo, avy amin' ny fari-tanin' i Tailandy ankehitriny. Maro amin' ny Semanga ny miteny maley (fiteny aosrôneziana), ankoatry ny fiteniny. Maro ireo voanteny semanga manam-piaviana maley. Ny ankamaroan' ireo Semanga monina ao Tailandy no miteny taỳ (ao amin' ny fianakaviam-piteny tay-kaday).

## Jereo koa

* Negritô
Kôjà

Ny **Kôja** dia fianakaviambe indô-pakistaney (karàna), na avy amin' io fianakaviambe io, izay manaraka ny fivavahana silamo, misy ny Siita doôdesimàna na ny Sonita hanafita. Ny fianakaviambe lehibe indrindra dia miorim-ponenana ao Bombay (na Mombay) any India, ao amin' ny faritanin' i Sindh (antsisin-tanin' i Gujarat) any Pakistàna, nefa ahitana azy ireo koa aty Afrika Atsinanana.
## Jereo koa

* Ismaelisma
* Daody Bôrà
* Karàna
* Silamo
Frantsay eto Madagasikara

Ny **Frantsay** **eto Madagasikara** dia ireo vahoaka manam-piaviana avy any Frantsa na avy amin' ny firenena hafa na avy eto Madagasikara ihany nefa olom-pirenena frantsay. Mihoatra ny 130&nbsp;000 any ho any ny isan' ny Frantsay eto Madagasikara.

## Jereo koa

### Ny foko eto Madagasikara

* Antefasy - Antemoro - Antesaka - Antankarana - Antambahoaka - Antandroy - Antanosy - Bara - Beosy - Betsimisaraka - Betsileo - Bezanozano - Mahafaly - Makoa - Masikoro - Merina - Mikea - Sakalava - Sihanaka - Tanala - Tsimihety - Vezo - Zafimaniry - Zafisoro.

### Ny vahoaka hafa eto Madagasikara

* Sinoa eto Madagasikara
* Vazaha eto Madagasikara
* Karàna
Daody Bôrà

Ny **Daody Bôrà** dia sampan' ny Siita ismaeliana bôrà izay nipoitra avy amin' ny fisamahany tamin' ny Solaimany Bôrà (*Sulaymani Bohra*) tamin' ny taona 1592, izay hita indrindra ao Iemena. Ny Daody Bôrà dia sampany lehibe indrindra izay mananana ny foibeny ao India.  Nahazo ny anarany avy amin' ny anaran' ny *Da'i*  (misiônera) faha-27, atao hoe *Syedna Daud ibn Qutubshah* ity hetsika ity.

## Jereo koa

* Kôjà
* Ismaelisma
* Karàna
* Silamo
Interlingue

**Interlingue**, **Occidental** teo aloha, dia fiteny fanampiana iraisam-pirenena navoaka tamin'ny 1922. Ny mpamorona azy, Edgar de Wahl, dia namorona izany hahatratrarana ny fahita matetika amin'ny fitsipi-pitenenana sy ny toetra voajanahary. Ny voambolana dia mifototra amin'ny teny efa nisy avy amin'ny fiteny isan-karazany sy ny rafitra derivational mampiasa ny prefes sy ny tovana tohana.

## Haisoratra
Ny lahatsoratra lehibe amin'ny literatiora ao amin'ny Occidental dia niseho tao Cosmoglotta. Nisy ihany koa ny sangan'asa sasany, na ny tena izy na ny voadika, navoaka tao amin'ny Interlingue. Nisy lahatsoratra hafa niseho tao amin'ny magazine Helvetia fa tsy dia fahita firy ireo.

Ny lahatsoratra tany am-boalohany navoaka ho boky misaraka dia:
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*,.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*,.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.

## Tsiahy
Zapopan

I **Zapopan** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Jalisco, ao amin'ny Meksika. Ny renivohiny dia Jalisco.
Ny kaodim-paositr'ilay tanàna dia .

## Jeografia
Ny haavon'ilay tanàna amin'ny haavon-dranomasina dia 1571 metatra.
Ny faritr'ora dia GMT−6.
Tody

Ny **tody**, eo amin' ny kolontsaina malagasy nentin-drazana, dia ny valiny mifandanja amin' izay zavatra niniana natao, izay mety ho tsara na ratsy, ka izany valiny izany dia tsy maintsy mihatra amin' ilay nanatanteraka na amin' ny taranany. Tsy maintsy mihatra ny tody noho ny maha valin' ny natao azy, ka tsy azo sakanana, tsy toy ny tsiny izay azo sorohina na alàna. Ny lamin-javatra nataon-Janahary mifehy ny zavatra rehetra no mampihatra ny tody araka ny rariny sy ny hitsiny.

## Ohabolana momba ny tody

* Ny tody misy, ny atao koa miverin-drahateo.
* Ny tody tsy misy fa ny atao no miverina.
* Ny tsiny azo sorohina, fa ny tody tsy misy fanafana.
* Papango maty, vorom-boafandrika; mataho-tody aho, fa vorom-boavono.

## Jereo koa

* Tsiny

* Lahatra (finoana malagasy)
* Anjara (finoana)
* Fanandroana
* Fanandroana malagasy
* Fanalana faditra
* Vintana (finoana malagasy)

## Boky azo anovozan-kevitra

* Andriamanjato (Richard), *Le tsiny et le tody dans la pensée malgache*, collection "Présence africaine", Paris 1957.
*Dahle (Lars Nilsen), *Anganon' ny Ntaolo*, 1971.
* Navone (P. Gabriel), *Ny atao no miverina - Ethnologie et proverbes malgaches*, Ed. Ambozontany, 1977.
*Rahajarizafy (Antoine de Padoue), *Ny filozofia malagasy*, Ed. Fianarantsoa, 1981 (toko faha-3, p.62).
*Razafintsalama (Adolphe), *Ny finoana sy ny fomba malagasy*, Ed. Md. Paoly Antananarivo, 1998.

## Loharano sy fanamarihana
Tsiny

Ny **tsiny**, eo amin' ny kolontsaina malagasy nentin-drazana, dia fanamelohana na loza mihatra amin' ny olona iray na maro vokatry ny fahadisoana niniana natao na tsy nahy, izany fanamelohana izany dia azo sorohina mialoha, ka ny mpanome tsiny dia mety ho ny fiarahamonina, ny Razana, ny Zanahary na ny hery tsy hita samihafa. Izay nanao ny fahadisoana ihany no iharan' ny tsiny, ka tsy mitovy amin'  ny tody izay mety mihatra koa amin' ny taranaka.

## Ohabolana momba ny tsiny

* *[[Amalona|Amalo]]<nowiki/>m-boasira, ka tsy misy tsiny intsony.*
* *Andriamanitra tsy omen-tsininy, Zanahary tsy omem-pondro, fa ny [[olombelona]] no be siasia.*
* *Aza atao [[famaky]] manan-tsiny amin’ izay kiakiak' [[akoho]].*
* *Mandihy be volon-kelika: mahay manan-tsiny, tsy mahay manan-tsiny.*
* *Mpanao soa am-po ka ihandronan' ny tsiny.*
* *Ny tenda toy ny razan-dratsy: omem-be tsy mitahy, omen-kely manome tsiny*
* *Ny tsiny no azo alana fa ny [[tody]] tsy misy fanafana.*
* *Ny tsiny lala-malama: izay tsy miala no lavo.*
* *Ny tsiny toy ny [[Rivotra mitsoka|rivotra]]: mikasika ny tena fa tsy hita tarehy.*
* *Ny tsiny tsy mba mivongovongo tahaka ny [[rahona]], fa misokosoko tahaka ny [[fanala]], tsy hita ka mahangoly.*
* *Ny vady hariana maro tsiny.* 
* *Petak' orona sy dondon-kandrina: ny iray iva tsy anomezan-tsiny, ny iray avo tsy anomezam-pondro, fa izay vitan-[[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Janahary]] ifaliana.*
* *Tsy manao, be fondro; manao, be tsiny.*
* *Tsy misy mahita kilema momba tena, na tsiny amin' olon-tiana.*
* *Vady hariana be tsiny; zanak' olon-tsy vadina toa soa; tsy rafozana toa bohaka.*
* *Vehivavy tsara tarehy petaka orona: voantondro iray monja no tsininy.*

## Jereo koa

* Lahatra
* Anjara
* Vintana
* Tody
*Tendry
*Tsiny sy tody
Fanahy Masina ao amin' ny jodaisma

Ny **Fanahy Masina** dia inoana ao amin' ny jodaisma ho toetra sy herin' Andriamanitra ary fiantraikan' izany hery izany amin' izao tontolo izao na amin' ny zavaboary amin' ny toejavatra voafaritra. Atao hoe רוח הקודש‎ / *ruakh ha-kodesh* ny Fanahy Masina amin' ny teny hebreo.

## Ny Fanahy Masina araka ny Baiboly hebreo
Maro ireo andinin-tsoratra ao amin' ny Baiboly amin' ny teny hebreo (Testamenta Taloha) izay milaza mivantana ny Fanahy Masina na heverin' ny teôlôjiana fa milaza izany. Isan' izany ny ao amin' ny Bokin' ny Genesisy (Gen 1,2; 2,7), ny ao amin' ny Bokin' ny Salamo (Sal 51 (50), 13; 98 (97), 1), ny ao amin' ny Bokin' i Jeremia (Jer 23, 9), ny ao amin' ny Boky faharoan' i Samoela (2Sam 23, 2-3), ny ao amin' ny Bokin' i Isaia (Isa 11, 1-2), ary ny ao amin' ny Bokin' i Joela (Joel 2, 28-29).

Ny andian-teny hoe *Fanahy Masina* dia fandraisana sy fandikana ny teny hebreo hoe רוח הקודש / *ruakh ha-kodesh* (midika hoe "fanahy masina"). Hita ao amin' ny Baiboly amin' ny teny hebreo koa ny hoe רוּחַ קָדְשְׁךָ / *ruakḥ qodshəka*, "ny fanahinao masina" (Salamo 51.11), sy רוּחַ קָדְשׁוֹ / *ruakḥ qodshō*, "ny fanahiny masina" (Isaia 63.10-11).

### "Fanahy Masina"
* Salamo 51.11 "A*za manary ahy hiala eo anatrehanao; ary aza manaisotra ny Fanahinao Masina* (רוּחַ קָדְשְׁךָ) *amiko*." (Ny Baiboly) / Salamo 51.13 "A*za ariana lavitra ny tavanao aho; aza esorina amiko ny fanahinao masina*." (Ny Baiboly Masina)

* Isaia/Izaia 63.10-11 "10 *Fa ireo kosa dia niodina ka nanome alahelo ny Fanahy Masiny* (רוּחַ קָדְשׁוֹ); *dia tonga fahavalony Izy ka niady taminy. Ary ny olony dia nahatsiaro ny andro taloha ela, dia ny tamin' i Mosesy*. 11 *Aiza Ilay nitondra azy mbamin' ny mpiandry ondriny niakatra avy tamin' ny ranomasina? Aiza Ilay nametraka ny Fanahy Masiny tao aminy*, ..." (Ny Baiboly)

### "Fanahin' Andriamanitra"
Ny andian-teny izay nadika hoe "*fanahin' Andriamanitra*" dia miseho koa:

* Genesisy/Jenezy 1.2 "*Ary ny tany dia tsy nisy endrika sady foana; ary aizina no tambonin' ny lalina. Ary ny fanahin' Andriamanitrananomba tambonin' ny rano*." (Ny Baiboly)
* 1 Samoela 16.13 "*Dia noraisin' i Samoela ny tandroka nisy diloilo, ka nohosorany teo afovoan' ny rahalahiny io; ary hatramin' izany andro izany sy tamin' ny andro manaraka, dia nidina tamin' i Davida ny fanahin' ny Tompo Dia niainga Samoela nankany Ramata*." (Ny Baiboly Masina)

* Salamo 143.10 "*Ampianaro hanao ny sitraponao aho; Fa Hianao no Andriamanitro; Aoka ny Fanahinao tsara no hitarihanao ahy amin' izay tany marina*." (Ny Baiboly)
* Isaia/Izaia 44.3 "*Fa handatsaka rano amin' izay mangetaheta Aho, ary riaka ho amin' izay tany karankaina; Eny, handatsaka ny Fanahiko amin' ny taranakao Aho, ary ny fitahiako ho amin' ny terakao*." (Ny Baiboly)
* Joela/Joely 3.1 "*Ary rehefa afaka izany, dia handatsaka ny Fanahiko amin' ny nofo rehetra Aho; Dia haminany ny zanakalahinareo sy ny zanakavavinareo, ny lahiantitrareo hanonofy, ary ny zatovonareo hahita fahitana*."

## Jereo koa

* Fanahy Masina ao amin' ny kristianisma

* Fanahy Masina ao amin' ny silamo
* Fanahy Masina ao amin' ny môrmônisma
*Fitsilovan' ny Fanahy Masina
Tendry

Ny **tendry**, araka ny finoan-drazana sy ny kolontsaina malagasy, dia fanondroana avy amin' Andriamanitra mahatonga ny olombelona hiharan' ny zavatra toy izao na toy izao. Mihoatra lavitra noho ny fanomezana andraikitra tsotra na fihetsika hita maso ny tendry: masina izy io satria avy amin' ny sitrapon' Andriamanitra izay manondro olona iray ho amin' ny anjara iray manokana. Izany dia manome andraikitra lehibe ilay voatendry, ​​andraikitra miorina amin' ny hasina, izay tsy azony lavina na ovaina.

## Famaritana
Ara-piforonan-teny, ny tendry dia baiko na didy manondro olona hanatanteraka asa, na manondro andraikitra horaisina, na manondro toerana haleha. Ara-pinoana  kosa, ny tendry dia fanondroana mahatonga ny olombelona hisy zavatra mihatra aminy ka mampiavaka azy amin'ny hafa. "Ny tendry dia endrika sy tohin'ny lahatra ihany".

## Toetrany
Tsy miankina amin'ny sitra-po sy faniriana ny tendry, Tsy maintsy ekena  ny tendry, Tsy azo ihodivirana ny tendry, hoy i Randriajoanimanana Olivier: "Tompon'andraikitra amin'ny fiainany ny tsirairay, saingy tsy hananany fahefana ny tendrin'ny Avo".

## Niaviany
Ara-piarahamonina dia izay manana fahefana lehibe no afaka manendry, izany hoe: ambony foana noho ny tendrena ny mpanendry. Ara-pinoana kosaq dia Andriamanitra na Zanahary, na ny Razana, na ny vintana no niavian'ny fanendrena.

## Lanjany
Ny tendry dia fitaovana entina mampiasa ny fahefana.

## Jereo koa
* Vintana
* Anjara
* Lahatra

## Loharano sy fanamarihana
Fanahy (kolontsaina malagasy)

Ny **fanahy**, araka ny kolontsaina malagasy, dia zavatra ao amin' ny olombelona izay entiny manahy  ny amin' ny tenany, mampahatsiaro tena azy, mampiavaka ny olona amin' ny biby. Ny hoe *manahy* dia midika hoe "manana eritreritra be momba ny zavatra iray sy tsy mety mitony saina noho izany". 

## Ohabolana momba ny fanahy

* *Aleo kely fanahy sitrak' olona, toy izay be fanahy maty foana.*
* *Aleo ny andriana lozabe toy izay andriana malemy fanahy.*
* *Aleo ratsy tarehy ka tsara fanahy, toy izay tsara tarehy ka ratsy fanahy.*
* *Ao ny be fanahy maty foana; ao ny kely fanahy sitrak’ olona; ao ny tsy tiana, fa manana; ao ny hala, fa malahelo.*
* *Ary vatana fa tsy ary fanahy.*
* *Aza mikoba-drano marivo, ka mahavery fanahy ny tsikovoka.* 
* *Aza misatry fanahy am-pandosirana, fa ny tena ihany no ho trany.* 
* *Boka nandray tanana: ny fanahy misy ihany, fa ny tanan-kandray no tsy misy.*
* *Ny fanahy no maha olona.*
* *Fanompoan' ankotralahy, ka ny marary manao izay ho vitany, ary ny tsara fanahy mamono masoandro.*
* *Fotsifotsy fanahy toa takatra ka ny tain-kary avy no anaovan-trano*
* *Fo tsy voalefitra, mitondra nenina, fanahy tsy voatsindry, mitondra loza.*
* *Ny malemy fanahy tratra am-parany.* 
* *Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.* 
* *Mitoto vary diavolana, ka maka fanahy ny akoho.* 
* *Ny hery tsy mahaleo ny fanahy.*
* *Ny mpanjaka lozabe, mahatahotra; malemy fanahy, mahamenatra.*
* *Ny tarehy ratsy no tsy azo ovana, fa ny fanahy ratsy azo ovana.* 
* *Ny zaza fito tsy mahafehy trano: fa ny fanahy fito no mahafehy trano.*
* *Sadikan’ ny fanahy ny tena: ny manao azy ihany no hodidininy.*
* *Sobika rindra notampenan-kerana: ny azy fanahy iniany.*

* *Valala voatango, ka very fanahy mbola velona.* 
* *Voalavo mandositra andro: mahin' ny fanahy ratsy natao halina.* 
* *Voalavo mihazakazaka alina: tsy ny lalana no mahamaika, fa ny fanahy ratsy atao andro lava no mahamaody.*

## Jereo koa
*Fihavanana
*Fanahy (finoana)
*Fanahin' ny vatana
*Avelo
*Ambiroa
Fahasitranana mahagaga

Ny **fanasitranana mahagaga** na **fanasitranana amin' ny alan' ny finoana** dia fanasitranana na fahasitranana izay tanteraka amin' ny alalan' ny vavaka sy ny fihetsika (toy ny fametrahan-tanana) izay inoana ho vokatry ny fidirana an-tsehatry ny asan' Andriamanitra (na fanahy hafa) amin' ny fahasalamana ara-batana sy ara-panahin' ny olona. Betsaka ny fomba ahazoana ny fanasitranana mahagaga, ka isan' izany ny vavaka, ny fitsidihana ny toerana masina, na ny halehiben' ny finoana. Maro ireo aretina izay lazaina fa afaka noho ny fanasitranana mahagaga, isan' izany ny fahajambana, ny faharenina, ny homamiadana, ny tsy fitomboana ara-dalàna, ny tsy fahampian' ny sela mena ao amin' ny ra, ny aretin' ny vanin-taolana, ny tsy fahaiza-miresaka, ny fahafatesan' ny selan-koditra, ny fahalemen' ny rantsam-batana, ny aretin-koditra, ny ratra isan-karazany. Saika ny mpahay siansa sy ny filôzôfa rehetra anefa no mandà ny fahamarinan' ny fanasitranana mahagaga.

## Jereo koa

* Fahagagana
* Fahagagana nataon' i Jesoa
*Famoahana fanahy ratsy
Sidôna

I **Sidôna**, izay fantatra amin' ny anarana hoe **Sayda** na **Saida** (Arabo: صيدا), no tanàna fahatelo lehibe indrindra ao Libanona. Any amin' ny Governemanta atsimo no misy azy, ary io no renivohitra, ao amin' ny morontsirak' i Mediteranea. I Tirôsy na Tira any atsimo ary ny renivohitra Beirut any avaratra dia samy 40 km avokoa. I Sidôna dia misy mponina manodidina ny 80&nbsp;000 ao anatin' ny fetran' ny tanàna, raha ny velaran-tanànany kosa dia manana mponina mihoatra ny iray tapitrisa.

## Jereo koa

* Tirôsy na Tiro
Tirôsy

I **Tirôsy** na **Tiro** na **Tira** dia tanàna any amin' ny tapany atsimon' i Libanona, iray amin' ireo tanàna tranainy indrindra misy olona eran' izao tontolo izao, na dia tsy nisy mponina firy tamin' ny Andro Antenatenany nandritra ny taonjato vitsivitsy, nisy mponina kely fotsiny. Izy io dia iray amin' ireo tanàna fenisianina lehibe voalohany indrindra sy toerana nahaterahan' i Eorôpa araka ny angano, sy i Kadmôsy ary i Foeniksa rahalahiny, ary koa i Didô mpanorina an' i Kartago. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe صور, fa amin' ny teny grika kosa dia Τύρος / *Týros*.

## Firesahana an' i Tirôsy ao amin' ny tontolo jodeô-kristiana

### Firesahana an' i Tirôsy ao amin' ny Baiboly

#### Ao amin' ny bokin-tantara
Araka ny voasoratra ao amin' ny Baiboly, tamin' ny nanamboarana ny Tempolin' i Jerosalema voalohany (atao hoe Tempolin' i Salômôna,  taonjato faha-10 tal. J.K.) dia nandefa hazo sy mpandrafitra sy mpiasa trano tany amin' i Salômôna i Hirama I  mpanjakan' i Tiro (1Mpanj. 6-8; 2Tantara 3-5).

#### Ao amin' ny bokin' ny mpaminany
Ny Bokin' i Isaia (vita tamin' ny taonjato faha-4 na faha-3 tal. J.K.) dia miresaka ny faharavan' i Babilôna sy i Tiro (Isaia 13 – 23).

### Ny kônsily natao tao Tirôsy
Tamin' ny vanipotoan' ny kristianisma dia nisy kônsily na sinôda telo natao tany Tiro dia ireto:

* ny  kônsily voalohany natao tamin' ny taona 335 taor. J.K., izay nitsarana an' i Atanasiôsy;
* ny  kônsily faharoa natao tamin' ny taona 449 taor. J.K., izay nandinihana ny amin' i Ibasy, evekan' i Edesa;
* ny  kônsily fahatelo tamin' ny taona 514 na 515 taor. J.K., izay nandavana ny Kônsily tao Kalkedôna (na Kalsedoana).

## Loharano sy fanamarihana
Fametrahan-tanana

Ny **fametrahan-tanana** dia ny fomba atao izay ametrahana ny tanana eo amin' ny olona iray na amin' ny zavatra iray mba hitsofan-drano azy, na hanasitranana azy, na hanomezana azy fahefana. Izany fomba izany dia tanterahin' ny olona mametraka ny tanany iray na roa mandritra ny fotoana fohy na maharitra eo amin'ny lohan' ny olona iray hafa. Efa hatramin' ny ela no nampiasana io fihetsika ara-tandindona io izay manana ny lanjany lehibe ao amin' ny fivavahana jiosy sy kristiana. Ao amin' ny kristianisma dia ampiasaina izany fomba izany amin' ny fitsofan-drano, amin' ny ôrdinasiôna, amin' ny vavaka fanasitranana, amin' ny fanavam-batisa.

## Jereo koa

* Famoahana fanahy ratsy
*Batisa
Vinaingitra

Ny **vinaingitra** dia vahaolana an'ny asidra sy ny iombonana amin'ny izay mety misy fofona. Ny vinaingitra dia matetika misy asidra asetika 5-8% amin'ny habetsany. Betsaka ny karazana vinaingitra azo atao, arakaraka ny loharanom-pahalalana. Ampiasaina indrindra amin'ny zava-kanto amin'ny fandrahoan-tsakafo izy io ankehitriny ho toy ny sakafo mahandro misy asidra, na amin'ny. Ny karazana vinaingitra isan-karazany koa dia ampiasaina ho fanosotra na haingo, anisan'izany ny vinaingitra balsama sy vinaingitra malt.
Antilia

Ny **Antilia** dia tangoro-nosy ao amin' ny Ranomasina Karaiba (ahitana ireo Antilia Lehibe sy ireo Antilia Kely) sy ao amin' ny Helodranon' i Meksika (morontsiraka avaratra-andrefan' i Kobà) ary ny Ranomasimbe Atlantika (ireo nosy Lucayes ahitana an' i Bahamasy sy ireo nosy Turques-et-Caïques).

## Jereo koa

* Antilia Frantsay
Faribolana

Ny **faribolana** dia endrika jeômetrika iray misy ny teboka rehetra ao anaty lemaka izay mitovy elanelana amin' ny teboka iray atao hoe ivo; izany dia mitovy amin' izany ny biloka azo amin' ny teboka mihetsika amin' ny lemaka ka ny elanelany amin' ivo dia tsy miova. Ny elanelan' ny teboka rehetra eo amin' ny faribolana sy ny ivony dia antsoina hoe tana. Ity lahatsoratra ity dia momba ny faribolana ao amin' ny jeometria eoklidiana, ary indrindra ny lemaka eoklidiana, afa-tsy izay misy fanamarihana hafa.

Raha atao manokana, ny faribolana dia biloka mihidy tsotra izay mizara ny lemaka ho faritra roa: anatiny sy ivelany. Amin' ny fampiasana io teny io hoe andavanandro, ny teny hoe "faribolana" dia azo ampiasaina mba hilazana ny faritr' ilay endrika, na ny faritra iray manontolo ao anatiny; amin' ny fampiasana teknika hentitra, ny faribolana dia io fetra io ihany ary ny endrika iray manontolo dia antsoina hoe kapila.

## Raikipohy

* Savaivin' ny faribolana: D = 2*R*.
* Manodidina ny faribolana: 2*πR*.
* Velaran' ny kapila: *π*R2.

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Goiana

I **Goiana** na **Repoblika Kôperativan' i Goiana** (anglisy: *Co-Operative Republic of Guyana*), Goiana Britanika taloha, dia firenena any Amerika Atsimo, , ao amin' ny tapany avaratry ilay zana-kôntinanta ary manana morontsiraka ao amin’ny Ranomasimbe Atlantika. Fanapin' izany dia izy no fanjakana tokana ao Amerika Atsimo izay manao ny fiteny anglisy ho fiteny ôfisialy. I Georgetown no renivohiny.

Misy endri-toerana isan-karazany ny ao Goiana ary ahitana faritra voajanahary maromaro: ny faritra amorontsiraka, any avaratra, izay mitohy any amin' ny faritra misy fasika fotsy; ny avaratra-andrefana, rakotra ala mikitroka; ny afovoany-andrefana, faritra be tendrombohitra izay misy mahatratra 2 875 m eo amin' ny Tendrombohitra Roraima; ary ny atsimo, ahitana lembalemba rakotra ny hivoka. Manana renirano lehibe maromaro i Goiana, anisan' izany ny Ony Essequibo.

Zanatany britanika teo aloha i Goiana izay nahaleotena nanomboka tamin' ny taona 1966 (tamin' io daty io no nitondrany ny anarana hoe Goiana), saingy mbola isan' ny mpikambana ao amin' ny Commonwealth izy.

## Firenena mifanolo-bodirindrina
Goiana dia eo anelanelan'i Sorinama sy Venezoela eo amin'ny morontsiraka Atlantika Amerika Atsimo.
Manamorona an'i Brezila any atsimo ny firenena

## Mponina
Ny ankamaroan' ny mponina ao Goiana dia Indianina avy any Azia, ahitana Afrikana sy Amerindiana koa ny ao. Ny fivavahana roa lehibe dia ny kristianisma (55 %) sy ny hindoisma (30 %); ahitana Mozilmana vitsy an' isa ihany koa ilay firenena (eo ho eo amin' ny 10 %). Mipetraka any ambanivohitra ny ankamaroan' ny mponina.

## Toekarena
Manana harena an-kibon' ny tany betsaka i Goiana: ny baoksita, ny manganezy, ny volamena ary ny diamondra. Sehatr' asa lehibe ny fambolena (famokarana siramamy, vary ary kafe).

## Fitantanan-draharaha & Tanàna
Ny tanàna lehibe indrindra dia: Georgetown 235.017 mponina, Linden 44.690 mponina, New Amsterdam 35.039 mponina ary Anna Regina 12.448 mponina.

### Faritra

## Jereo koa

* **Firenena ao Amerika:** Antigoa-sy-Barboda - Arjentina - Bahamasy - Barbady - Belizy - Bôlivia - Brezila - Dôminika - Ekoadôra - Etazonia - Goatemala - Goiana - Grenady - Haity -Hôndorasy - Jamaîka - Kanada - Kioba - Kôlômbia - Kôsta Rika - Meksika - Nikaragoa - Orogoay - Panama -  Paragoay - Però - Pôrtô Rikô - Repoblika Dôminikana - Salvadôro - Santa Losia - Santa-Kity-sy-Nevisy - Santa-Vinsanta-sy-Grenadina - Silia - Sorinama - Trinite-sy-Tôbagô -Venezoela

* **Kôntinenta eto an-tany:** Afrika - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Azia - Eorôpa - Ôseania - Antarktika
Lemaka (jeômetria)

Amin'ny jeômetria, ny **lemaka** dia velarana fisaka tsy voafetra, izay ahitana firesahana fandaharan-teboka, zoro ary zeva, ary ny lemaka dia ahitana teboka, hitsy, faribolana ary endrika ara-jeômetria hafa koa.

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Bola (jeômetria)

Ny **bola** dia velarana foronin' ny teboka rehetra mitovy elanelana amin' ny teboka iray atao hoe ivo ao anaty erana iray. Io elanelana io no atao hoe tanan' ny bola. Ny Tany, amin' ny fomba marikitra, dia azo heverina ho bola manana tana mirefy 6&nbsp;371&nbsp;km.

### Raikipohy
Ny velaran' ny bola dia: *A = 4πr*2

Ny hadirin' ny bola dia: V= (*4πr*3)/3

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Tsipika (jeômetria)

Ny **tsipika** dia soritra tsy manana sakany na hateviny, ka ahafahana mamaritra azy ara-tarehimarika izany ao amin' ny jeômetria amin' ny alalan' ny fampimirana ao amin' ny marin-toerana karteziana. Misy ny tsipika mahitsy, izay atao hoe hitsy, sy ny tsipika mibiloka, izay atao hoe biloka.

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Hitsy (jeômetria)

Ny **hitsy** dia zavatra ara-jeômetria izay foronin-teboka maro mitandahatra mahitsy. Tsy voafetra ny ilany roa ary tsy manana hatevina ny hitsy. Azo aseho amin' ny fanaovana sarin' ny tsipika mahitsy amin' ny penisily ny hitsy nefa veofetran' ny haben' ny zavatra anaovana ny sary izany (takelaka, solaitra, sns).

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Ivo (jeômetria)

Ny **ivo** dia teboka tokana izay mampitovy elanelana amin' ny teboka miavaka hafa rehetra amin' ny zavatra ara-jeômetria sasany. Ny faribolana sy ny kapila sy ny bola ary ny kantsana, ohatra, dia manana ivo. Manana ivo koa ny efamira, ny mahitsizoro, ny miraefadafy, ny roazodafy.

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Teboka (jeômetria)

Ny **teboka** dia ny singa farany kely indrindra ao amin' ny erana ara-jeômetria, izany hoe toerana tsy azo anavahana toerana hafa afa-tsy izy ihany, izay tsy manana na halava na sakany na hatevina.

## Jereo koa

* Jeômetria
*Teboka (mari-piatoana)
*Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Savaivo

Ny **savaivo** dia tsipika mahitsy mandalo eo amin' ny ivon' ny faribolana na amin' ny ivon' ny bola. Ny halavan' ny savaivo dia indroan' ny an' ny tanan' ny faribolana na ny an' ny bola.

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Varingarina

Ny **varingarina** dia endrika ara-jeômetria manana velarana foronina hitsy mirazotra, ka ny tena fantatra dia ny varingarina manana fototra faribolana na kapila atao hoe "varingarina tsy mivadi-pihodinana".

## Raikipohy
Raha kapila ny fototra:
* Velaran' ny manodidina:  2 \pi\,rh 
* Velaran' ny fototra iray: \pi\,r^2  
* Velaran' ny fototra roa: 2\pi\,r^2 
* Velarana manontolo:  2\pi\,rh +  2\pi\, r^2 = 2\pi\, r \left( h + r\right). 
* Hadiry:  h\left( \pi\,r^2 \right) = \pi\,hr^2 

## Jereo koa

* Jeômetria
* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Marolafy (jeômetria)

Ny **marolafy** dia endrika ara-jeômetria misy lafy maro (telo, efatra, dimy, enina... na mihoatra) mitovy na tsy mitovy, mirazotra na tsy mirazotra, mifanapaka na tsy mifanapaka. Anisan' ny marolafy ny telolafy, ny efadafy (mahitsizoro, efamira, sns), ny dimilafy, ny enindafy, sns.

## Jereo koa

* Jeômetria

* Biloka (jeômetria) - Bola (jeômetria) - Efamira - Efadafy - Faribolana - Hitsy - Ivo (jeômetria) - Kantsana - Kapila (jeômetria) - Lafy (jeômetria) - Lemaka (jeômetria) - Mahitsizoro - Marolafy (jeômetria) - Miraefadafy - Savaivo - Tana (jeômetria) - Teboka (jeômetria) - Telolafy - Tsipika - Varingarina - Velarana - Zoro.
Roazodafy

Ny **roazodafy** dia marolafy izay manana lafy efatra mirazotra tsiroaroa, sady mifanapaka eo amin' ny ivony ny savazorony ary mira ny zoro mifanarika tsiroaroa. Karazana roazodafy miavaka ny miraefadafy sy ny mahitsizoro ary ny efamira.

## Jereo koa

* Jeômetria
Savazoro

Ny **savazoro** dia kantsana (tsipika mahitsy) miala avy amin' ny zoro iray mankamin' ny zoro iray hafa ao amin' ny marolafy na ny marozorondemaka iray. Mitombo isa arakaraka ny isan' ny lafy na ny tava ny savazoron' ny marolafy. Ny telolafy, ohatra, manana savazoro telo, fa ny efadafy mahazatra toy ny efamira sy ny mahitsizoro kosa manana efatra.

## Jereo koa

* Jeômetria
Hadiry

Ny **hadiry** dia ny halehiben' ny zavatra iray ao anaty erana na ny ampahan' ny erana. Tsy azo andrefasana afa-tsy halava ny tsipika, tsy azo andrefesana afa-tsy halava sy velarana ny ampahan-demaka, fa ny vainga ara-jeômetria kosa azo andrefesana halava sy velarana ary hadiry. Ny habe dia matetika refesina amin' ny isa amin'ny ny metatra toratelo (m3). Ohatra, ny hadirin' ny goba dia *a*2 (*a* ny rirany), fa ny hadirin' ny bola kosa dia 4πr3/3 (*r* ny tanany).

## Jereo koa

* Jeômetria
Antsasa-kitsy

Ny **antsasa-kitsy** dia ampahan' ny hitsy izay voafetran' ny teboka iray ao amin' ny ilany iray, ka io teboka io no fiandohany. Ny antsasa-kitsy manana fiandohana eo amin' ny teboka A sady mandalo amin' ny teboka B dia soratana hoe [AB). 

## Jereo koa

* Jeômetria
Erana (jeômetria)

Ny **erana** dia ny faritra ahafahan' ny zavatra manan-kalavana na elanelana na manam-belarana na manan-kadiry misy. Ny teboka sy ny hitsy ary ny lemaka no mpiorina ao amin' ny erana. Ny erana tsapa misy ny volana sy ny masoandro sy ny kintana sy izay rehetra any amin' ny tsy taka-maso momnany haikintana no atao hoe habaka.

## Jereo koa

* Jeômetria
Zoro mahitsy

Ny **zoro mahitsy** dia zoro manana refy 90°. Anisan' ny zoro mitsoko ny zoro mahitsy.

## Jereo koa

* Jeômetria
Zoro mifameno

Ny **zoro mifameno** dia zoro roa izay mahafeno 90° (toy ny zoro mahitsy) ny fitambaran' ny refiny.

## Jereo koa

* Jeômetria
Faingo

Ny **faingo** (**,**) dia mari-piatoana ampiasaina rehefa manoratra mba hanasarahana fehezankevitra roa na izay andian-teny tiana hosarahina nefa samy ao anaty fehezanteny iray, na amin' ny fitanisana. Manamarika fiatona farany izay fohy ny faingo, tsy tahaka ny teboka amam-paingo (;) na ny teboka (.). Ampiasaina koa ny faingo mba hanasarahana tarehimarika roa  (ohatra: *2,*3) na tarehin-tsoratra roa (*A,B*) na singa roa soratana.

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
* Farango sosona
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
* Tsoraka
Farango sosona

Ny **farango sosona** (**"**...**"** na **«**...**»**) dia mari-tsoratra izay ampiasaina rehefa manao tonon-tsiahy resak' olona nindramina, na rehefa mampiasa teny vahiny mbola tsy tafiditra ho isan' ny voambolana ao amin' ny fiteny anoratana.

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
* Fonon-teny
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
*Tsipika
*Tsipi-panohizana
* Tsoraka
Fonon-teny

Ny **fonon-teny** na **fonosana** na **fonon-teny tsotra** na **fonosana tsotra** ( **( )** ) dia mari-panoratana izay ampiasaina rehefa hampiditra teny (atao ohatra) izay tokony azo foanana tsy mampiova loatra ny fahazoana ny tiana holazaina na manampy ny fahazoana ny tiana holazaina. Misy ny fonon-teny fanokafana ( **(** ) sy fonon-teny fanakatonana ( **)**). Ampiasaina ihany koa ny fonon-teny amin' ny fanaovana asamarika (ohatra: 2 x (1+4) + 5 ...)

## Jereo koa

* Baraingo
* Faingo
* Faingo mihantona
* Farango lava
* Farango sosona
*Fonon-teny mahitsy
* Teboka
* Teboka amam-paingo
* Teboka roa
* Teboka telo
* Tsoraka