open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vinanihefak' i Nily

Ny **Vinanihefak' i Neily** na **Vinanihefak' i Nily** na **Vinanin' i Neily** na **Vinanin' i Nily** dia faritr' i Ejipta izay ivarinan' ny ony Nily (na Neily) mankany amin' ny Ranomasina Mediteranea. Faritra behonahona izay efa nanan-karena zava-maniry sy biby hatramin' ny Andro Taloha. Efa ho 5&nbsp;000 taona lasa izay, faritra fambolena ny Vinanihefak' i Nily. Ny ankamaroan' ny taratasy papiro ejiptiana dia avy amin' ity faritra ity. Ankehitriny dia misy mponina 55&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny ao.

Antsoina hoe دلتا النيل‎ / *Delta an-Nīl* na الدلتا, *ad-Delta* izy amin' ny teny arabo.

Any avaratr' i Ejipta no misy ny Vinanihefak' i Nily ary manomboka ao avaratry ny tanànan' i Kairo (na Kahira), 150&nbsp;km eo ho eo miala ny morontsirak' i Mediteranea, eo amin' ny toerana antsoin' ny Ejipsiana hoe *Batn el-Baqara* ("Kibon' ny Omby"). I Nily, aorian' ny fikorianana efa ho 6&nbsp;600&nbsp;km, dia misampana maro. Ny velarany dia manodidina ny 24&nbsp;000&nbsp;km2, izay mahatonga azy ho voalohany amn' ny vinanihefaka ao amin' ny Ranomasina Mediteranea, alohan' ny Vinanihefak' i Rhône .

Toerana stratejika ho an' ny fambolena ny Vinanihefak' i Nily, izay efa nanaovana fitantanan-drano hatramin' ny Andro Taloha, hisorohana ny tondra-drano be loatra sy hamerana ny loza ateraky ny fidiran' ny sira, amin'ny alàlan' ny tany nohadina fandraisana ny rano izay nantsoin' ny Ejipsiana fahiny hoe *Hod*.
Merneptà

I **Merneptà** na **Mineptà** na **Merenptà** dia faraôna na farao fahefatra tao Ejipta nandritra ny Empira Vaovao, tamin' ny Andro Taloha, tao amin' ny dinastia faha-19 (1213 - 1203 tal. J.K.), zanakalahy fahatelo ambin' ny folon' i Ramsesy <abbr>II</abbr>, teraka teo anelanelan' ny taona 1269 sy 1262 tal. J.K. ary maty tamin' ny taona 1203 tal. J.K. Nandova firenena efa tonga tamin' ny fara-tampon' ny voninahiny izy, nanjaka tamin' ny ampahany be amin' ny faritra, izay avy amin' ny fotoana nanjakan' ny fandriam-pahalemana maharitra vokatry ny fifanaraham-fandriam-pahalemana nosoniavina miaraka amin' ny Hitita (na Hetita), izay firenena matanjaka hafa amin' izao fotoana izao. Niroborobo fatratra ilay firenena avy eo ary rakotra tsangambato lehibe ho fanomezam-boninahitr’ ireo andriamanitra sy ny faraôna (na farao). Izany fitoniana izany dia mampametra-panontaniana ihany noho ireo loza vaovao tsy maintsy natrehin' i Merenptà nanomboka tamin' ny tenatenan' ny fitondrany tamin' ny taona 5 nandritra ny fikasan' i Libiana (izay nihavana tamin' ireo Vahoakan' ny Ranomasina) hanani-bohitra mafy an' ilay firenena. Nivoaka ho mpandresy tamin' io fitsapana io izy ary namerina ny herin' ny fireneny tamin' ny sisin-taniny rehetra.

Misy mpanoratra mihevitra fa mety izy ilay faraôna nifanohitra tamin' i Mosesy na Môizy nandritra ny fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Ejipta.

Nanomboka tamin' ny fahafatesany ny olana tamin' ny fandovana fitondrana teo amin' ny tarana-mpanjaka izay nitranga noho ny fotoam-pitondran-drainy lava loatra sy noho ny hamaroan' ny zanaka tao amin' ny fianakavian' ny mpanjaka, izay tsy maintsy niady hihazona ny seza fiandrianana.
Ramsesy III

I **Ramsesy <abbr>III</abbr>** no mpanjaka lehibe (faraôna) farany amin' ny Empira Vaovao tany Ejipta, tao amin' ny dinastia faha-20, tamin' ny Andro Taloha. Nandritra ny fotoana nanjakany, izay maharitra telopolo taona mahery kely, dia tsy mitsahatra niady amin’ ny kolikoly namely ny firenena ny mpitondra; tsy maintsy mandroaka ny Vahoakan' ny Ranomasina koa izy, dia ireo firenena mitambatra nanafika azy. Nanjaka teo amin' ny 1186 ka hatramin' ny 1154 tal. J.K. i Ramsesy III, izay lazain' ny tantara (*Harris papyrus*) fa naharitra 31 taona sy 41 andro.

Atao hoe *Ramses Usermaatre-Meryamon* izy, izay midika hoe "teraka avy amin' i Râ, mahery ny fahamarinan' i Rê", "ankasitrahan' i Amôna")
Fifamoivoizana an-dranomasina

Ny **fifamoivoizana an-dranomasina** dia ny asan' ny olombelona rehetra momba ny fitondrana sambo eny amin' ny ranomasina sy ny ranomasimbe, avy amin' ny toerana iaingana hatramin' ny toerana hahatongavana, ary ny teknika sy fomba rehetra ahafahan' ny mpitatitra an-dranomasina mamaritra ny toerana misy azy sy mikajy ny lalana tokony harahina mba hahatongavana any amin' ny toerana haleha. Misy ny fifamoivoizana manaraka ny morontsiraka, ny fifamoivoizana an-dranomasina anjoanjo, ny fifamoivoizana  amin' ny alalan' ny fandinihana ny zavatra eny amin' ny lanitra (kintana, sns), sns. Misy koa ny kajy atao momba ny famonta na samonta. Izany rehetra izany dia atao mba hialana amin' ny loza ateraky ny fitetezam-paritra. Mifototra amin’ ny fahalalana fizika, matematika, ôseanôgrafia, kartôgrafia, astrônômia, sns. izany.
Fanakona-masoandro

Ny **fanakona-masoandro** dia mitranga rehefa misy ampahany amin' ny Tany voahodidin' ny aloka ataon' ny Volana izay manakana tanteraka na ampahany ny tara-masoandro. Mitranga izany rehefa mifanandrify ny Masoandro sy ny Volana ary ny Tany. Mifanojo amin' ny tsinam-bolana izany hoe ny Volana no akaiky indrindra amin' ny habakabaka ekliptika.  Amin' ny fanakona-masoandro tanteraka, ny kapilan' ny Masoandro dia takon' ny Volana tanteraka. Amin' ny fanakona-masoandro ampahany sy fanakona-masoandro mikivango dia ampahany amin' ny Masoandro ihany no takona.
Zava-manitra

Ny **zava-manitra** dia vihy, voa, faka, hodi-kazo, na taovan-javamaniry hafa ampiasaina voalohany indrindra amin' ny famenoana na fandokoana sakafo. Ny zava-manitra dia miavaka amin' ny anana, dia ny raviny, ny voninkazo, na ny tahony amin' ny zavamaniry ampiasaina amin' ny hanitra na fanaingoana. Ny zava-manitra indraindray dia ampiasaina amin' ny fitsaboana, amin' ny fombafomba ara-pivavahana, amin' ny kôsmetika na amin' ny famokarana menaka manitra.
Faka

Ny **faka** dia taovan' ny zavamaniry miantoka ny famaharany zavamaniry sy ny fidiran' ny rano sy ny otrikaina ao amin' ny vatan' ny zavamaniry, izay ahafahany mitombo avo sy haingana kokoa. Matetika izy ireo dia hita mitombo ao ambanin' ny tany, na eo ambonin' ny tany na eny ambonin' ny rano.

## Jereo koa

* Lisitry ny taovan-javamaniry

* Ravina
* Vavimbony
* Lahimbony
* Mamimbony
* Vovobony
* Ranon-javamaniry
* Sela
* Felan-dravina
* Vondrombony
Nofon-tany

Ny **nofon-tany** , izay tsorina fotsiny amin' ny hoe **tany**, dia fifangaroan' ny zavatra ôrganika, mineraly, etona, ranon-javatra ary zavamananaina miara-mihazona ny aina. Manana anjara asa efatra ny nofon-tany: fitaovana ahafahan' ny zavamaniry mitombo, fitaovana fitehirizan-drano, famatsiana ary fanadiovana, ny fanovana ny atmôsfera eto an-tany, ary toeram-ponenan' ny zavamananaina. Ireo asa rehetra ireo indray no manova ny tany sy ny toetrany.

## Jereo koa

* Tany (planeta)
Rylee Goodrich

**Rylee Erika Goodrich** teraka ny 9 Septambra 2002 tao Kalifornia, Corona, Kalifornia ary maty ny 26 Jolay 2021
Fanjavonan'i Kyron Horman

**Kyron Richard Horman** teraka ny 9 Septambra 2002 tao Kalifornia ary maty ny 4 Jona 2010

## lafika
Kyron Richard Horman dia injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 9 Septambra 2002 tao Portland, Oregon Desiree sy Kaine Horman dia nisara-panambadiana valo volana tamin'ny maha-bevohoka azy tamin'i Kyron, niaraka tamin'i Desiree nitanisa tsy fitoviana tsy azo ihavanana.[4] Nomena fitanana an-tanan'i Kyron izy roa hatramin'ny taona 2004, saingy rehefa hita fa voan'ny tsy fahampian'ny voa i Desiree izay nitaky fitsaboana goavana, dia noraisin'i Kaine ny fitazonana feno; Na dia eo aza izany zava-misy izany, mbola nijanona ho ampahany mavitrika amin'ny fitaizana an'i Kyron i Desiree.[4]

Tamin'ny 2007, nanambady an'i Terri Moulton (teraka ny 14 martsa 1970) i Kaine, [4] mpampianatra mpisolo toerana tany Roseburg, Oregon.[3][4] Nanjary nifandray am-pitiavana tamin'i Terri i Kaine tamin'ny taona 2001, fony izy sy Desiree teo afovoan'ny fisaraham-panambadiana.[4] Nivady i Kaine sy Terri tamin’ny 2007 tany Kauai. Tamin'ny Desambra 2008, Terri dia niteraka vavy, Kiara.[4] Nandritra izany fotoana izany, Kyron dia mpianatra tao amin'ny Skyline Elementary School akaikin'ny Forest Park.[3]
Dôriana

Ny **Dôriana** dia iray amin' ireo vondron' olona (*ethnē*) lehibe tany Gresy na Grisia fahiny (miaraka amin' ny Akaiana, ny Eôliana, ary ny Iôniana), izay niditra nanafika io tany io avy any avaratra tamin' ny taonjato faha-12 sy faha-11 tal. i J.K. Nizarazara ho fanjanaka mainika maro izy ireo. Araka ny lovantsofina dia avy amin' ny anaran' i Dôrôsy (grika: Δῶρος / *Dỗros*) razamben' izy ireo, zanak’ i Heleny (grika: Ἕλλην / *Héllên*), no nahazo ny anarany ny Dôriana, izay nanorim-ponenana tao amin’ ilay faritra noheverin’ ny Dôriana ho tanindrazany tany am-boalohany, dia i Dôrisy (grika: Δωρίς / *Dôris*).

Ny Dôriana dia nanorim-ponenana voalohany tany Sparta, Argôlisy ary Kôrinto, tao amin' ny faritr' i Pelôpônesôsy, ka ny fiverenan' izy ireo tao amin' ity faritra ity, araka ny angano, dia nitovitovy tamin' ny fiverenana ara-pedràn' ny Heraklida, taranak' i Heraklesy. Nanani-bohitra ny Dôriana ary avy eo nibodo an' i Kreta, an' i Dôdekanesa, ny atsimo-andrefan' i Azia Minora, an' i Sisilia ary ny atsimon' ny faritr' i Italia.

Nandrava ny sivilizasiona mikeniana izy ireo ary, tany Sparta sy Kreta, dia nampietry ny olom-peheziny ho toy ny Heilôta (grika: Εἵλωτες / *Heílôtes*), izay mpanompo nefa tsy andevo azo amidy, izy ireo. Tetsy an-danin' izany, tany amin' ny toeran-kafa dia nisy ny fifangaroana tsikelikely teo amin' ny mpandresy sy ny vahoaka resy.

Niteny tenim-paritra grika antsoina hoe fiteny dôriana (grika: Δωρίδα γλῶσσα / *Dorída glỗssa*) ny Dôriana.

## Loharano sy fanamarihana
Fanakonana

Ny **fanakona-masoandro** dia fisehoan-javatra astrônômika izay mitranga rehefa misy zavatra astrônômika na sambon-danitra sarona vonjimaika, noho ny fidirana ao amin' ny aloky ny zavatra hafa ny fisian' ny zavatra hafa mandalo eo anelanelany sy ny mpijery. Ny fanakonana dia mety ho manontolo na  amin' ny ampahany.

Anisan' ny fanakonana fahita ny fanakona-masoandro sy ny fanakonam-bolana.
Lanja

Amin' ny fizika, ny **lanja** dia toetra anatin' ny zaka iray ara-pizika, habetsahana, izay tsy afa-misaraka aminy. Ny venty ampiasaina amin' ny fandrefesana ny lanja dia ny kilôgrama (*kg*) ao amin' ny Lamim-Benty Iraisam-Pirenena (frantsay: *Système international d'unités*; anglisy: *International System of Units*). Eo amin'  ny fitenenana andavanandro dia matetika afangaron' ny olona ny lanja sy ny vesatra.

Noheverina fa misy ifandraisany amin' ny habetsahan' ny zaka ao anatin' ny raha ara-pizika izy io, mandra-pahitanana ny atôma sy ny fizikan' ny singa bitika. Hita fa ny atôma samihafa sy ny singa bitika fototra samihafa, izay mitovy habetsahan-jaka aza, dia manana lanja samy hafa. Ao amin' ny fizika niotôniana dia habe afaka mifanampy izy io, izany hoe ny lanjan' ny raha voaforon' ny ampahany dia ny fitambaran' ny lanjan' ireo ampahany ireo. Ny lanja dia mijanona ho tsy miova ao amin' ny lamina mitoka-monina tsy mifanakalo zaka amin' ny manodidina azy. Araka ny môdely mahazatra momba ny fizika singa bitika (potika), ny habetsahan' ny potika dia vokatry ny fifandraisany amin' ny sahan' i Higgs.
Fahaterahan' i Maria (fety kristiana)

Ny **fahaterahan' i Maria**, na **fahaterahan' i Masina Maria**, na **fahaterahan' i Maria Virjiny** dia manondro ny andro firavoravoana kristiana ankalazana ny nahaterahan' i Maria renin' i Jesoa.

Tsy mirakitra ny nahaterahan’ i Maria ny kanônan’ ny Soratra Masina ankehitriny. Ny fitantarana fantatra voalohany indrindra momba ny nahaterahan’ i Maria dia hita ao amin’ ny Filazantsaran' i Jakoba (5:2), soratra apôkrifa tamin’ ny faramparan’ ny taonjato faharoa, niaraka tamin’ ny ray aman-dreniny antsoina hoe Masimbavy Ana sy Masindahy Joakima. 

Raha ny amin' ny olo-masina, ny Fiangonana dia mankalaza ny datin' ny fahafatesan' izy ireo, miaraka amin' i Md Joany Batista sy Maria Virjiny izay olom-bitsy tsarovana ny daty nahaterahany. Ny anton' izany dia hita ao amin' ny iraka tokana nananan' ny tsirairay tamin' ny tantaran' ny famonjena, fa araka ny lovantsofina ihany koa dia satria izy ireo irery ihany no masina tamin' ny fahaterahany (ho an' i Maria dia jereo ny Fahatorontoronina tsy azon-keloka**;** i  Jaona dia nohamasinina tao an-kibon' i Elizabeta araka ny ny fandikana tranainy ny Lioka 1:15 ).

Ny fanoloran-tena amin' ny tsy fananan-tsinin' i Maria amin' ity anaram-boninahitra marianina ity dia ankalazaina ao amin' ny kolontsaina maro manerana izao tontolo izao.
Sivilizasiôna Minôana

Ny **Sivilizasiôna Minôana** dia sivilizasiôna tamin' ny Andro Taloha izay nivoatra tao amin' ny nosy Kreta sy Santorini ary mety tamin' ny ampahany be amin' ny Ranomasina Egea any amin' ny faritra atsimon' i Grisia, tamin' ny taona 2700 hatramin' ny 1200 tal. J.K..

Nahazo ny anarany tamin' ny anaran' ilay mpanjaka malaza atao hoe Minôsy (grika: Μίνως / *Mínôs*), tantaraina amin' ny fedrà grika, io sivilizasiôna io. Ilay arkeôlôga anglisy Arthur John Evans no nanambara ny fisiany tamin' ny fiandohan' ny taonharo faha-20. Tsy fantatra izay anarana niantsoany ny tenany, fa ny Egiptiana fahiny dia niantso azy hoe *Kaphti,* ary ny teôria sasany, miorina amin' ny asa soratra avy amin' ny tanànan' i Mari, dia mazàna miantso ny nosy Kreta hoe *Kaptara*.

## Jereo koa

* Sivilizasiôna Mikeniana
* Sivilizasiôna Grika Taloha
* Sivilizasiôna Egeana
* Kreta
Fahafatesan'i Baby P

**Peter Connelly** (fantatra koa amin'ny hoe "**Baby P**", "**Ankizy A**", ary "**Baby Peter**", 1 Martsa 2006 - 3 Aogositra 2007) dia zazalahy anglisy 17 volana izay maty tany Londres tamin'ny 2007 taorian'ny fijaliana. maherin'ny dimampolo no naratra nandritra ny valo volana, izay nahitana azy imbetsaka tamin'ny London Borough of Haringey Children's services sy National Health Service (NHS) matihanina ara-pahasalamana. Ny tena anaran'i Baby P dia nambara tamin'ny anarana hoe "Peter" tamin'ny famaranana ny fitsarana ny sakaizan'ny renin'i Peter tamin'ny fiampangana nanolana zaza roa taona. Niharihary ny maha-izy azy manontolo rehefa nomena anarana ireo namono azy taorian'ny fahataperan'ny didy tsy nitonona anarana tamin'ny 10 Aogositra 2009.

Niteraka fahatafintohinana sy fanahiana teo amin'ny vahoaka sy tao amin'ny Parlemanta ilay raharaha, anisan'izany ny halehiben'ny ratra nahazo an'i Peter, ary ny ampahany noho ny nipetrahan'i Peter tao amin'ny Faritanin'i London any Haringey, any Londres Avaratra, teo ambany fahefan'ny manam-pahefana momba ny fiahiana ny ankizy izay tsy nahomby fito taona talohan'izay. ny famonoana an'i Victoria Climbié, izay nohadihadiana tamin'ny fanadihadiana ampahibemaso ka nahatonga ny fepetra napetraka amin'ny ezaka hisorohana ny tranga mitovy amin'izany.

Tracey Connelly renin'i Peter, Steven Barker mpiara-miasa aminy, ary Jason Owen (nambara taty aoriana fa rahalahin'i Barker) dia samy voaheloka ho nahatonga na namela ny fahafatesan'ny zaza iray, niaiky ny fiampangana ny reniny. Nisy didim-pitsarana navoakan'ny Fitsarana Avo tany Angletera nanakana ny famoahana ny mombamomba an'i Baby P; Nesorin'ny Justice Coleridge tamin'ny 1 Mey 2009 izany. Nisy baiko notadiavin'ny Filankevitra Haringey hampiato ny famoahana ny mombamomba ny reniny sy ny olon-tiany,  saingy lany tamin'ny 10 Aogositra 2009.

Ny sampan-draharaha miaro ny zaza ao Haringey sy ny masoivoho hafa dia voatsikera be. Taorian'ny fanamelohana dia natomboka ny fanadihadiana telo sy ny fijerena ny fiahiana ara-tsosialy manerana ny firenena, ary nesorina ny Lehiben'ny Sampan-draharahan'ny Ankizy ao Haringey noho ny baikon'ny minisitry ny governemanta. Famerenana nanerana ny firenena iray hafa no nataon'i Lord Laming tamin'ny tolo-keviny manokana momba ny famonoana an'i Victoria Climbié tamin'ny 2009. Niady hevitra tao amin'ny Antenimierampirenena ihany koa ny fahafatesany.
Ankohonana Masina

Ny **Ankohonana Masina** dia ahitana an' i Jesoa Zazakely sy i Maria Virjiny ary i Masindahy Jôsefa. Nanjary nalaza teo amin' ny zavakanto io lohahevitra io nanomboka tamin' ny taona 1490, fa ny fanomezam-boninahitra ny Ankohonana Masina dia natomboka tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny taonjato faha-17 nataon' i Saint François de Laval, eveka voalohany tao Nouvelle-France, izay nanangana fiombonana.

Ny Fetin' ny Ankohonana Masina dia fankalazana litorjika ao amin' ny Eglizy Katôlika, ary koa any amin' ny fiangonana loterana sy anglikanina maro, ho fanomezam-boninahitra an' i Jesoa sy ny reniny ary ny raikeliny, Masindahy Jôsefa, amin' ny maha ankohonana azy; izany dia voamarika nanomboka tamin' ny taona 1921 rehefa nampidirin' ny Papa Benoà XV. Ny tanjona voalohany amin’ ity fety ity dia ny fanolorana ny Ankohonana Masina ho modely ho an’ ny fianakaviana kristiana. Betsaka ny trano fiangonana natokana ho an' ny Ankohonana Masina.

Ny Filazantsara dia miresaka kely momba ny fiainan’ ny  Ankohonana Masina nandritra ny taona maromaro talohan' ny fanompoan’ i Jesoa ampahibemaso. I Matio sy i Lioka dia mitantara ny fizaràn-tantara tamin' ny vanim-potoana niainan' i Kristy, dia ny famorana azy sy ny fanolorana azy tao amin' ny Tempoly taty aoriana, ny fandosirana nankany Ejipta, ny fiverenana tany Nazareta, ary ny fitadiavana azy tao amin' ny Tempoly.  Toa Jiosy nitandrina tsara i Jôsefa sy Maria, araka ny fitantaran’ i Lioka, fa nitondra an’ i Jesoa niaraka taminy tamin’ ny fivahiniana masina fanao isan-taona tany Jerosalema niaraka tamin’ ny fianakaviana jiosy hafa.
Plastika

Ny **plastika** dia fifangaroana misy akora fototra (pôlimera) izay azo anamboaran-javatra amin'ny lasitra, omena endrika, amin'ny ankapobeny rehefa nohafanaina ary ambany tsindry, mba hitarika amin' ny vokatra tsy vita tanteraka na zavatra vita iray. Ny lamba (kofehy sy tsiraka) ary ny elastômera dia tsy plastika mihitsy.
Mananara Avaratra (renirano)

I **Mananara Avaratra** dia iray amin' ny ony lehibe any avaratra-atsinanan' i Madagasikara. Ao amin’ ny Helodranon' i Antongila (ao amin' ny Ranomasimbe Indiana), akaikin’ ny tanànan’ i Mananara Avaratra ao amin’ ny Faritra Ambatosoa, no misy ny vavany, 150 km ny halavany.

## Jereo koa
* Mananara Avaratra (Kaominina)
* Lisitry ny renirano eto Madagasikara
Helodranon' i Antongila

Ny **Helodranon' Antongila**, fantatra kokoa amin' ny anarana hoe **Baie d'Antongil** amin' ny teny frantsay, no helodrano lehibe indrindra eto Madagasikara. Io helodrano io dia ao amin' ny morontsiraka atsinanan' ny Nosy, any amin' ny farany avaratra amin' ny morontsiraka atsinanana. Ao anatin’ ny Ambatosoa izany.

Mirefy 60&nbsp;km eo ho eo ny lavany ary 30&nbsp;km ny sakany. Mamorona ny sisiny atsinanan' ny helodrano ny saikinosy Masoala. Ny Nosy Mangabe sy ny tanànan' i Maroantsetra dia eo amin’ ny farany avaratr' ilay helodrano, ary ao akaikin’ ny toerana misy ny tanànan’ i Mananara Avaratra sy ny vavan’ ny reniranon’ i Mananara (Ambatosoa) kosa ny farany atsimon’ ny helodrano.

## Jereo koa
* Helodranon' Andronona (Faritra Sava)
* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ambodivahibe (Faritra Diana)
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' Ampalaza (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Baly
* Helodranon’i Befotaka (Nosy Be)
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez (Faritra Diana)
* Helodranon'i Fanemotra *(en:Assassins Bay)*
* Helodranon’ Iharana (Vohemar - Faritra Sava)
* Helodranon'i Lavanono
* Helodranon'i Lokia
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon'i Mangerivy
* Helodranon'i Maromba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon'i Ramanetaka
* Helodranon' i Saint-Augustin (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro
Hubert Deschamps

I **Hubert** **Jules Deschamp**s (22 Jolay 1900 Royan - 19 Mey 1979 Paris) dia mpitondra fanjakana faha fanjanahan-tany frantsay, izay lasa mpahay tantara momba an' i Afrika.

I Hubert Deschamps dia nanoratra boky maro momba an' i Afrika ary indrindra momba an' i Madagasikara:

* *Le dialecte antaisaka, langue malgache*, Tananarive, Imprimerie moderne de l'Emyrne Pitot de la Beaujardière, 1936, 126 p.
* *Les pirates à Madagascar aux <abbr>xvii<sup>e</sup></abbr> et <abbr>xviii<sup>e</sup></abbr> siècles*, Paris, Berger-Levrault, 1949, 244 p.
* *Les Institutions politiques de l'Afrique noire*, PUF (Que sais-je ?), 1950, 128 p.
* *Madagascar, Comores, Terres australes*, Paris, Berger-Levrault, 1951, 192 p., 2e édition.
* *Pirates et flibustiers*, PUF (Que sais-je ?), 1952, 128 p.
* *Les religions de l'Afrique noire*, PUF (Que sais-je ?), 1954, 128 p.
* avec Suzanne Vianès, *Les Malgaches du Sud-Est: Antemoro, Antesaka, Antambahoaka, peuples de Farafangana-Antefasi, Zafisoro, Sahavoai, Sahafatra*, PUF, 1959, 116 p.
* *Les migrations intérieures passées et présentes à Madagascar*, Paris, Berger-Levrault, 1959, 284 p.
* *L'Afrique précoloniale noire*, PUF (Que sais-je ?), 1962, 128 p.
* *Traditions orales et archives du Gabon*, Paris, Berger-Levrault, 1962, 172 p.
* *La fin des empires coloniaux*, PUF (Que sais-je ?), 1963, 128 p.
* *Le Sénégal et la Gambie*, PUF (Que sais-je ?), 1964, 128 p.
* *L'histoire de Madagascar*, Paris, Berger-Levrault, 1960, 348 p., coll. « Mondes d'outre-mer ».
* *Quinze ans au Gabon: les débuts de l'établissement français*, Maisonneuve et Larose, 1965, 63 p.
* *Histoire générale de l'Afrique noire, de Madagascar et des archipels*, PUF, 1970, 145 p.
* *Histoire de la traite des Noirs de l’Antiquité à nos jours*, Fayard, 1972, 338 p., prix Broquette-Gonin, 1972.
Guillaume Grandidier

I **Guillaume Grandidier** dia mpahay jeôgrafia, etnôlôga ary zôôlôga frantsay, teraka ny 1 Jolay 1873 tao Paris ary maty ny 13 Novambra 1957, izahy nanompana ny fikarohany tamin' i Madagasikara.

I Guillaume Grandidier dia mpanoratra ny *Atlas des colonies françaises, protectorats et territoires sous mandat de la France*, fantatra amin' ny anarana hoe "Atlas Grandidier", niaraka amin' i Georges Petit sy i Édouard Bourdelle; ny *Zoologie de Madagascar* ary navoakany miaraka amin' ny rainy (Alfred Grandidier) ny *Collection des ouvrages anciens concernant Madagascar*. Amin' ireo sanganasany maro hafa momba an' i Madagasikara, ny malaza indrindra dia ny *Madagascar : L’Histoire politique, physique et naturelle de Madagascar,* novokarina niaraka tamin' ny rainy sy ireo manam-pahaizana hafa toa an' i Alphonse Milne-Edwards sy Léon Vaillant. Maro amin’ireo sanganasany no ao amin’ny  Fonds Grandidier ao Antananarivo eto Madagasikara.
Ile de France (Maorisy)

I **Ile de France** (nosoratana matetika ny **Isle de France** tamin' izany) no anaran' i Maorisy aty amin' ny Ranomasimbe Indianina hatramin' ny taona 1810, sady koa zanatany naorin' ny Fanjakan' i Frantsa tamin' ny taonjato faha-18. Notantanan' ny Compagnie française des Indes orientales izy io, ary anisan' ny tao amin' ny empira mpanjana-tany frantsay voalohany.
Alfred Grandidier

I **Alfred Grandidier** dia mpahay siansan-javaboahary mizaka ny zom-pirenen' i Frantsa, teraka tamin' ny 20 Desambra 1836 ary maty tamin' ny 13 Septambra 1921 tao Paris. Izy no rain' i  Guillaume Grandidier.

Mitondra ny anarany ireo karazan-javamaniry *Didierea* sy *Grandidiera*.

Indreto ny asasorany:

* *Ethnographie de Madagascar*, Paris, Imprimerie nationale, 1908 t.1, 405 p. ; t2 1914, 316 p. ; t.3, 1917, 633 p. ; t4, 1928, 540 p. (co-auteur Guillaume Grandidier).

* *Histoire de la géographie de Madagascar*, Paris, Imprimerie nationale, 1885, 334 p.

* *Histoire naturelle des mammifères*, illustrations de Keulemans, Beaucourt et Faguet, Louveau, Paris, Imprimerie nationale , 1875-1897, 3 vol. (co-auteur Henri Filhol et Alphonse Milne-Edwards)

* *Histoire naturelle des oiseaux*, Paris, Imprimerie nationale, 4 t. t.1 879, 779 p. (co-auteur Alphonse Milne-Edwards)
Vanja

Ny **vanja** dia vovo-javatra simika tranainy mora mirehitra sy mipoaka ka ampiasaina amin' ny fanaovam-bala fitifirana amin' ny basy na tafondro na zavatra hafa. 

Noforonina tany Sina tamin' ny taonjato faha-9 angamba ny vanja, avy eo niparitaka tsikelikely tany Eorôpa sy Azia hatramin' ny taonjato faha-13. Nampiasaina tamin' ny tafondro sy basy izy, io no hany vovoka simika mora mipoaka fantatra hatramin' ny taonjato faha-19. Ny vanja dia tsy ampiasaina intsony amin' izao fotoana izao amin' ny fitaovam-piadiana môderina sy amin' ny fampiharana indostrialy, noho ny fahombiazany ambany raha oharina amin' ny zava-mora mipoaka hita vao haingana. Ny fampiasana azy amin' izao fotoana izao dia voafetra amin' ny fitaovam-piadiana tranainy sy fitaovam-piadiana fitifirana amin' ny fanatanjahantena, amin' ny tsipoapoaka sy ny afomanga.

## Jereo koa

* Basy
* Poleta
* Tafondro
* Baomba
* Bala
* Dinamita
Balam-basy

Ny **balam-basy** dia karazana bala (zavatra atsipin' ny fitaovam-piadiana) ampiasaina amin' ny basy izay manana sakany latsaky ny 20&nbsp;mm, toy ny an' ny basy poleta, ny basy lava, sns. Ny teny hoe "bala" koa indraindray dia manondro ny vato na metaly boribory na lavalava alefa amin' ny alalan' ny antsamotady.

## Jereo koa

* Balan-tafondro

* Basy
* Tafondro
* Baomba
* Bala
Bala

Ny **bala** dia zavatra atsipy mba hamely lasibatra, indrindra ny zavatra atsipy amin' ny alalan' ny fitaovam-piadiana. Ny bala dia mety ho avy amin' ny fitaovam-piadiana manipy (zana-tsipìka) na basy (balam-basy: savaivo latsaky ny 20&nbsp;mm, balan-tafondro: savaivo mihoatra ny 20&nbsp;mm, sns.), na koa alefa amin' ny tanana fotsiny toy ny vato, sns.

## Jereo koa

* Basy
* Balan-tafondro
* Basy poleta
* Tafondro
* Baomba
* Dinamita
Balan-tafondro

Ny **balan-tafondro** dia bala miendrika varingarina, kitsoloha, feno akora mora mipoaka sy mirehitra, izay natokana hatifitra amin' ny alalan' ny tafondro.

## Jereo koa

* Balam-basy

* Basy
* Tafondro
* Baomba
* Bala
* Dinamita
Eugène Mangalaza

I **Eugène Régis Mangalaza** dia filôzôfy, antrôpôlôga ary mpanao pôlitika malagasy, teraka tamin' ny 13 Jolay 1950 tao Ambodivoanio ary maty tamin' ny 10 Oktobra 2009. Amin’ ny maha profesora azy dia nampianatra tao amin’ ny oniversiten' i Toliara izy tamin’ ny taona 1980. Rektoran' ny oniversiten' i Toamasina ihany koa izy tamin' ny taona 1989 hatramin' ny taona 2002 ary nampianatra filôzôfia sy antrôpôlôjia. Talen' ny mpiasa tao amin' ny Seranan-tsambo mizaka tenan' i Toamasina izy tamin' ny taona 1987 hatramin' ny taona 1989.

Mpanao asa soratra izy ka ireto ny sasany amin' izany:

* 1975 : Eugène Régis Mangalaza et Pierre Randrianarisoa, *Cris et Chansons de Toujours*, éd. A. Samie, Bordeaux 1975 (Préf. Professeur Robert Escarpit, Président de l’Université de Bordeaux III)
* 1980: Eugène Régis Mangalaza, "Angatra et razana chez les Betsimisaraka". *Cahiers ethnologiques* (Bordeaux), no 1, p. 45-64
* 1981: Eugène Régis Mangalaza, "Un aspect du fitampoha : le valable : essai d'interprétation". *0maly sy Anio* (Antananarivo) 13 et 14, p. 307-318
* 1983: Eugène Régis Mangalaza, Christian Mériot, "Un angano Betsimisaraka: tsy Ambara valy (ce qu'on ne montre pas à son beau-frère)". *Cahiers ethnologiques* (Bordeaux), no 4, p. 86-154
* 1985 :Eugène Régis Mangalaza, "Les vivants à l'écoute de leurs morts : exemple des Betsimisaraka-Antavaratra". *Cahiers ethnologiques* (Bordeaux), no 6, p. 33-50
* 1987: Eugène Régis Mangalaza, "Du chien comme anti-métaphore de l'humanité à Madagascar : à propos d'un söva betsimisaraka". *Cahiers ethnologiques* (Bordeaux) 1987, no 8, p. 123-168
* 1988: Eugène Régis Mangalaza, Yvette Sylla, "L'image représentative de la forêt en pays betsimisaraka". *Sciences de l'Homme et de la Société* (Antananarivo)
* 1993: Eugène Régis Mangalaza, "Sous la moustiquaire : fidélité conjugale et libertinage chez les Betsimisaraka". *Cahiers ethnologiques* (Bordeaux), no 15, p. 61-71
* 1994: Eugène Régis Mangalaza, *La poule de Dieu : essai d'anthropologie philosophique chez les Betsimisaraka (Madagascar)*. Bordeaux, Presses universitaires de Bordeaux. VI, 331 p. ; 21 cm. (Mémoires des Cahiers ethnologiques ; no 4)
* 1998: Eugène Régis Mangalaza, *Vie et mort chez les Betsimisaraka de Madagascar : essai d'anthropologie philosophique*. Paris, L'Harmattan ; Montréal, L'Harmattan Inc., cop. 1998 (dépôt légal 1999). VI, 331 p. ; 22 cm
* 2003: Eugène Régis Mangalaza, Thierry Wendling, Grégoire Mayor, "La parole va, comme le lémurien, de branche en branche : les jeux de l'oralité chez les Betsimisaraka de Madagascar". *ethnographiques.org* Neuchâtel. 2003, no 4.
* 2003 : Eugène Régis Mangalaza, Pierrot Men, Eric Weiss, *Tamatave l'irrésistible*. Paris : Ed. des Écrivains, 2003. 131 p. : ill. ; 21 x 25 cm
* 2004 : Eugène Régis Mangalaza, "Sensibilités malgaches". *Hermès* (Paris) 40, p. 84-86
Libertalia

I **Libertalia** na **Libertatia** dia repoblikan-jiolahin-tsambo mankasitraka ny fanafoanana ny fanandevozana sady mikatsaka ny fitovian-jo sy ny fandriam-pahalemana, izay voalaza fa niorina na tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-17 tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18 tany amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara, teo ambany fitarihan' ny kapiteny James Misson (fanampin' anarana indraindray soratana hoe "Mission", ary anarana indraindray soratana hoe "Olivier"), izay mety ho nisy nandritra ny dimy amby roapolo taona teo ho eo, nefa tsy tena fantatra na zava-misy marina na angano satria tsy misy zavatra sisa hanamarinana izany.

Ny tantaran' ity zanatany ity dia niseho voalohany tao amin' ny *A General History of the Pyrate*, nosoratan' ny kapiteny Charles Johnson (mety ho solon' ny anarana hoe Daniel Defoe). "Pro deo et liberate" ("Ho an' Andriamanitra sy ho an' ny fahafahana") no teny filamatra nataon' ireo lehilahy ireo, izay nalamina ho repoblika.
Howard Carter

**Howard Carter** dia mpahaisiansan-javaboahary mizaka ny zom-pirenen'i Fanjakana Mitambatra teraka ny 9 Mey 1874 ary maty ny 2 Martsa 1939 Lasa nalaza eran-tany izy rehefa nahita ny fasan'ny Faraon'ny Tarana-mpanjaka faha-18, Totankamôna tamin'ny Novambra 1922, ilay fasana faraonina voatahiry tsara indrindra hita tany amin'ny Lohasahan'ny Mpanjaka.
Lavenona

Ny **lavenona** dia ny sisa tavela farany indrindra, tsy azo dorana intsony, avy amin' ny fandoroana ny akoran-javamananaina sy akora mineraly isan-karazany, ary avy amin' ny fandorana ny zavatra toy ny arin-tany, ny arintanifompotra, ny dionarintany na ny fako isan-karazany. Ny tena fantatra dia ny lavenon-javamaniry. Ny karazana lavenona sasany dia misy taharo voajanahary izay mahalonaka ny nofon-tany; ny sasany indray misy taharo mahafaty na manimba ny nofon-tany. Amin' ny fanaovana zavatra sasany (fidiovana, sns) dia azo asolo savony ny lavenona.
Fiteny betsimisaraka

Ny **fiteny betsimisaraka** , izay endriky ny fiteny malagasy any amin' ny faritra atsinanana eto Madagasikara, indrindra ao amin' ny faritra misy ny Betsimisaraka, dia misy karazany roa, dia ny fiteny betsimisaraka avaratra sy fiteny betsimisaraka atsimo.

### Fahasamihafan' ny fitenim-paritra
Hita eo ambany ny tabilao maneho ny lanjan' isan' ny fahasamihafan' ny tenim-paritra.



## Fanovozan-kevitra

* Descheemaeker, RP. A. (1969). *Vocabulaire des Betsimisaraka Atsimo Zafindriamanana* - poste d'Ambohimangan' i Hovana du Vinany de l'Ampasary à la source du Mananjary, de Ampasimazava (canton de Vohilava) à Ambinanindrano (district d' Ambositra) - Tananarive : 228 p.
* Dez, J. (1960). *Le dialecte Betsimisaraka du Sud (région de Nosy Varika* : 259 p. Travail présenté à l'Académie Malgache au cours d'une communication dont le CR par l'auteur peut être trouvé dans le BAM, T. XXXVIII : 102-103.
* Grandidier, A. (1865-1970). *Vocabulaire comparatif des principaux dialectes malgaches : hova, sakalava du Sud, sakalava du Nord, antankarana, betsileo, betsimisaraka, antanosy, mahafaly, antandroy, bara,* Manuscrit de 65 p. dans la bibliothèque Grandidier.
* Jully, A. (1901). *Manuel des dialectes malgaches : hova, betsileo, tankarana, betsimisaraka, taimorona, tanosy, sakalava (mahafaly), et du soahely* - Paris, André : 96 p.
* Mendel, Ch. (1895). *Petit vocabulaire de la langue malgache* (dialectes sakalava et betsimisaraka) - Paris : 24 p.
Carrie Fisher

**Carrie Frances Fisher** dia mpilalao, mpanoratra tantara lava mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 21 Oktobra 1956 ary maty ny 27 Desambra 2016 Fisher dia malaza amin'ny filalaovana *Princess Leia* amin'ny sarimihetsika *[[Star Wars]]*, anjara toerana izay nanendry azy ho an'ny *Saturn Awards* efatra.
Raphia

Ny ***Raphia*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Arecaceae]]* izay hita amin' ny toerana feno honahona sy eny amoron-drano, avy aty Afrika, indrindra eto Madagasikara. Ny rofia eto Madagasikara (*[[Raphia farinifera]]*) dia maty taho rehefa avy namoa fa mbola velona kosa ny fakany, ka mamoaka solofo vaovao ary ahazoana tsiraka zavamaniry ny raviny. Ny ravin' ny *Raffia regalis* dia mety hahatratra 25&nbsp;m amin' ny 4&nbsp;m, ka mahatonga azy ireo ho ravina lava indrindra amin' ny zavamaniry rehetra.

## Karazana
Araka ny *[[Catalogue of Life]]* (7 May 2017):

* *Raphia abrupta* Grote, 1863
* *Raphia aethiops* Bang-Haas, 1912
* *Raphia approximata* Alphéraky, 1887
* *Raphia cinderella* Smith, 1903
* *Raphia coloradensis* Putnam & Cramer, 1886
* *Raphia corax* Draudt, 1950
* *Raphia elbea* Smith, 1908
* *Raphia frater* Grote, 1867
* *Raphia hybris* Hübner, 1818
* *Raphia illarioni* Filipjev, 1937
* *Raphia obsoleta* Kozhanchikov, 1950
* *Raphia pallula* Edwards, 1886
* *Raphia peusteria* Püngeler, 1907
* *Raphia piazzi* Hill, 1927

Araka ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) (7 May 2017):

* *Raphia africana* Otedoh (1982)
* *Raphia australis* Oberm. & Strey (1969)
* *[[Raphia farinifera]]* (Gaertn.) Hyl. (1952) (na *[[Raphia ruffia]]*  (Jacq.) Mart.)
* *Raphia gentiliana* De Wild. (1905)
* *Raphia hookeri* G.Mann & H.Wendl. (1864)
* *Raphia laurentii* De Wild. (1905)
* *Raphia longiflora* G.Mann & H.Wendl. (1864)
* *Raphia mambillensis* Otedoh (1982)
* *Raphia mannii* Becc., Agric. Colon. 4: t. VI, f. 8-9 (1910)
* *Raphia matombe* De Wild. (1916)
* *Raphia monbuttorum* Drude (1895)
** *Raphia monbuttorum var. monbuttorum*
** *Raphia monbuttorum var. mortehanii* (De Wild.) Otedoh (1982)
* *Raphia palma-pinus* (Gaertn.) Hutch. (1936)
** *Raphia palma-pinus subsp. nodostachys* Otedoh (1982)
** *Raphia palma-pinus subsp. palma-pinus*
* *Raphia regalis* Becc. (1910)
* *Raphia rostrata* Burret (1935)
* *Raphia ruwenzorica* Otedoh (1982)
* *Raphia sese* De Wild. (1905)
* *Raphia sudanica* A.Chev. (1908)
* *Raphia taedigera* (Mart.) Mart. (1838)
* *Raphia textilis* Welw. (1858 publ. 1859)
* *Raphia vinifera* P.Beauv. (1806)

## Jereo koa

* Satrana
* Taretra
* Zozoro
* Antrendry
* Voaniho
Sarety

Ny **sarety** dia fitaovam-pitaterana vita amin' ny hazo na amin' ny metaly (indrindra ny vy), misy kodiarana roa na kodiarana efatra, tarihin' olona na tarihim-biby miditra anaty jioga(omby, soavaly, boriky, sns).Any amin'ny tontolo ambanivohitra, ny sarety dia anisan'ny fitaovana iray ampiasain'ny olona ho fitateram-bokatra eny an-tsaha(vary, mangahazo, voanjobory,...) 

. 

## FAMARITANA HAFA
Ny sarety gasy na sarety nentin-drazana  eto Madagasikara, dia fitaovam-pitaterana manamarika manokana ny fiainana any ambanivohitra. Vita amin'ny hazo ary manana kodiarana roa lehibe, ampiasaina indrindra amin'ny fitaterana entana , vokatra eny an-tsaha, ary indraindray olona. Sintonin'ny Omby na olona mihitsy aza, mampiseho ny fahaiza-mamorona sy fahaizana manitsy  tena amin'ny tontolo iainana  eo anivon'ny Malagasy izy io. Na dia eo aza ny fivoaran'ny fitaovam-pitaterana maoderina, dia mbola tsy azo soloana  any amin'ireo faritra tsy dia misy fotodrafitrasa tsara ny sarety gasy, ka mitana anjara toerana lehibe  amin'ny toekarena ara-pambolena eo an-toerana.

Kolontsaina#sarety# nentin-drazana             Malagasy# Madagasikara#
Fanenomana

Ny **fanenomana** na **tenona** dia fanamboarana lamba amin' ny fampidipidirana karazan-kofehy roa atao hoe tenany sy fahany, ka ny tenany mitsangana fa ny fahany kosa mitsivalana.
Betatoato

Ny **betatoato** dia dihy malagasy nentim-paharazan' ny Bezanozano, izay atao mandritra ny fetim-pianakaviana toy ny fampakaram-bady, ny famadihana na ny fananganana tsangambato. Amin' ny fandihizana ny betatoato, dia tsy maintsy ahetsika manaraka gadona ny tongotra, ny tanana, ny sandry ary ny soroka. Ny lehilahy mitafy ny malabary vita amin' ny lamba soga, ahantona eo an-tsorony, sady manao satroka be sofina. Ny vehivavy kosa dia manao akanjom-behivavy lava sy misaron-doha ary mamatotra lamba manodidina ny andilana.
Vatosokay

Ny **vatosokay** dia vaton-dilatra, toy ny vatovary (na vatodidy) na vatosanga (na zipsa), mora levona anaty rano, izay ahitana indrindra ny karbônata-na kalsiôma CaCO3, fa koa ny karbônata-na maneziôma MgCO3. Ireo vato misy karibônetra ireo dia manan-danja lehibe ara-jeôlôjia sy ara-toekarena.

Niforona amin' ny tontolo an-dranomasina marivo ny ankamaroan'ny vatosokay. Hita amin'ny faritra midadasika amin'ny tany ny vatosokay, ary matetika no azon' ny ranon' orana levonina amin' ny ampahany kelikely ka mandoaka ny tanim-batosokay. Hita amin' ny toerana misy vatosokay ny ankamaroan' ny lava-bato.

Ampiasaina amin' ny fanamboaran-javatra maro ny vatosokay: atao fitaovana fanorenana, singa tena ilaina amin'ny fanamboarana simenitra,  taharo ao amin'ny lafika fototra amin' ny fanamboaran-dalana, anamboarana loko fotsy, ampiasaina amin'ny fanamboarana feta famotsia-nify, akora simika amin'ny famokarana sokay sns. Ny vatosokay no misy ny 30%n' ny tahirin-tsolika eran-tany.

Matetika misy fôsily ny vatosokay, ary ahazoana fahalalana momba ny tontolo fahiny sy ny fivoaran'ny fiainana.

## Jereo koa

* Sokaidîtra
* Sokay
* Tanibetro
* Tanidilatra
* Tanimanga
* Taniravo
* Tany mainty
* Tany mena
* Vatosokay
* Vatorano
* Vatovandana
* Vatovary
Voanemba

Ny **voanemba** dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Fabaceae, zana-pianakaviana Faboideae, filaharana Fabales. Ao amin' ny vondron-karazana *[[Vigna]]* izy ary ***Vigna sinensis*** na ***Vigna unguiculata*** ny anarany ara-tsiansa. Maniry isan-taona izy io ary afaka maniry amin' ny tany fasehana sy tsy ampy rotsak' orana, ka anisan' ny voly manan-danja any amin' ny faritra vitsy orana manerana an' i Afrika sy i Azia. Indreto koa ny anarany hafa amin' ny teny malagasy: **antsiroke**, **bozy**, **lojy**, **lozy**, **tsiaridrafy**, **voanemba**, **voanimba**.

Vitsy dia vitsy ny zavatra ilainy amin' ny faniriany sy ny famoazany, satria afaka maka azôta avy amin' ny atmôsfera ny fakany, ka mahatonga azy io ho voly sarobidy ho an' ny tantsaha vitsy loharanon-karena ary mety tsara ampifandimbiasina amin' ny voly hafa. Atao vilona ho an' ny biby fiompy ny taho sy ny ravim-boanemba. Mety maniry mitsangana na mitsangana somary mandady na mandady miakatra ny voanemba. Ny mba hahazoana ny voany izay be prôteinina no antony tena ambolena azy, ary azo hanina ihany koa ny raviny sy ny voany tsy matoy.Nofolahina novolena voalohany tao Afrika ny voanemba sady anisan' ny voly tranainy indrindra. Nisy hetsika famolahana faharoa angamba tany Azia, talohan' ny nielezan' io zavamaniry io any Eorôpa sy any Amerika. Mazàna ny voany masaka no atao lasopy, na nototoina ho lasa lafarinina na feta.

Maniry aty Afrika ny ankamaroan' ny voanemba, indrindra any Nizerià sy Nizera, izay mahatratra 66&nbsp;% amin' ny famokarana azy eran-tany. Milaza ny vinavina tamin' ny taona 1997 fa ambolena amin' ny tany 12,5 tapitrisa hektara ny voanemba,  izay ahazoana vokatra 3 tapitrisa taonina maneran-tany ary ataon' ny olona miisa 200 tapitrisa sakafo isan' andro. Sakana lehibe amin' ny famokarana voanemba ny fiparitahan' ny bibikely, izay indraindray miteraka fahaverezan' ny vokatra mihoatra ny 90&nbsp;%.

## Jereo koa
* *[[Vigna]]*
* Voamaina
* Kabaro
* Tsaramaso
* Tsiasisa
* Antaka
Maroserana

Ny **Maroserana** na **Maroseranana** na **Maroseraña** na **Marosaraña** dia andriana nanjaka tao  tao amin' ny tanin' ny Mahafaly sy tamin' ny Sakalava, izay nanangana ny Fanjakan' i Menabe sy ny Fanjakan' i Boina nitambatra ho fanjakana sakalava taty aoriana. 

Heverina fa Andriamisara no razambe mpanorina ny tarana-mpanjaka maroserana, ary i Andriamisara dia zanak' Andriamandazoala, izay Zafiraminia avy any amin' ny Antesaka, any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara. Nanorim-ponenana ao amin' ny faritr' i Fiherenana, izay faritra misy an' i Toliara ankehitriny, ny Maroserana, manodidina ny taonjato faha-16.

Misy loharano izay milaza fa ny tarana-mpanjaka maroserana dia mety ho avy amin' ny Kôntinanta Afrikana, avy amin' ny empira ara-barotra izay namorona ny Empiran' i Mutapa (faritra misy an' i Zimbaboe, i Zambia, i Môzambika ary i Afrika Atsimo ankehitriny). Ny loharano hafa, izay heverina ho tsy marim-pototra amin' izao fotoana izao, dia milaza fa manam-piaviana indiana ny Maroserana.

Na izany na tsy izany, dia niorim-ponenana teo amin' ny mponina teo an-toerana izy ireo ary nahazo ny toeran' ny mpitondra ara-pôlitika sy ara-pivavahana. Ny fahitana volamena tao amin' ny fasan' izy ireo dia manambara ny nisian' ny lalam-barotra tonga hatrany Zimbaboe. Ankoatra izany, nisy ny fifampiraharahany tamin' ny Eorôpeana (Pôrtogey sy Frantsay) tonga teny amin' ny morontsiraka. Nahazo tombony betsaka tamin' ny varotra nifanaovany amin' ny Eorôpeana ny Maroserana, ka nahazo basy tamin' ireo mpivarotra eorôpeana ireo izay takalon' ny andevo nalefa tany amin' ny toeram-pambolena any Maorisy sy La Réunion. Izany no nananan' ny Maroseraña fahefana.

## Jereo koa

* Sakalava

* Mahafaly
* Mutapa

## Loharano sy fanamarihana
Andriamisara

**Andriamisara** dia mpanjaka sakalava tao amin' ny tarana-mpanjaka maroseraña izay heverina fa tena mpanorina ity tarana-mpanjaka ity. Andriamisara dia zanak' Andriamandazoala ary efa nanjaka tany amin' ny faritr' i Fiherenana, misy an' i Toliara ankehitriny, angamba tamin' ny tapany voalohan' ny taonjato faha-17. Avy eo izy no nanitatra ny fahefany, na nianatsimo ka hatrany amin' ny tanin' ny Mahafaly na tany avaratra tany amin' ny Sakalava. Avy amin' ny fandresen' Andriandahifotsy zanany ihany anefa no tena nampitombo ny fahefan' ny Sakalava izay lasa Fanjakan' i Menabe.

Taorian' ny fahafatesany dia hajaina fatratra ao amin' ny foko sakalava ny sisa sasany amin' ny vatan' Andriamisara, indrindra amin' ny alalan' ny fomba amam-panao atao hoe fitampoha izay ankalazana sy ivavahana amin' ny *dady* (izany hoe ny mpanjaka efa niamboho sy ny sisan-javatra avy amin' izy ireo, toy ny sombin-taolana, hoho, vangy, sns).

## Lisitry ny mpanjakan' i Menabe

* Andriamisara
* Andriandahifotsy (taonjato faha-17)
* Andriamanetriarivo (1685 - 1710)
* Andriamananety
* Ranaimo na Andriandrainarivo (nanjaka 1718-1727)
* Andrianamboatsimarofy (1774 - 1794)
* Ratrimolahy
* Andriantsoarivo
* Ramitraho (1812 - 1834)
* Rainasa

## Boky azo anovozan-kevitra

* Suzanne Chazan-Gillig, « Les luttes d'influence entre alliés : leur référence au mythe d'Andriamisara », in *La société sakalave : le Menabe dans la construction nationale malgache : (1947-1972)*, ORSTOM, Karthala, Paris, 1991, p. 59-62. ()
* Dominique Ranaivoson, *Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques*, Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2e éd.), p. 38 ()
Andriandahifotsy

**Andriandahifotsy** dia mpanjaka sakalava tao amin' ny tarana-mpanjaka maroseraña, izay nanjaka tamin' ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-17. Andriandahifotsy no nandimby an' Andriamisara rainy ary tamin' ny alalan' ny fandreseny dia nanitatra haingana ny fahefany tamin' ny morontsiraka andrefan' i Madagasikara hatrany Manambolo izy. Nanandrana hampiray an' i Madagasikara ho eo ambany fanapahany izy, nefa tsy nahomby. Tamin' izay fotoana izay ihany koa dia nikasa ny hamindra ny renivohiny ho any Bengy ao amin' ny lohasahan' i Mangoky izy, ka nanorina ny Fanjakan' i Menabe. Taorian' ny nahafatesany dia ny zanany roa lahy Andriamanetriarivo (tao Menabe) sy Andriamandisoarivo (tao Boina) no nandova azy ka izy ireo no nanitatra ny fahefan' ny Sakalava hatrany avaratra, tamin' ny nananganana ny Fanjakan' i Boina.

## Lisitry ny mpanjakan' i Menabe

* Andriamisara
* Andriandahifotsy (taonjato faha-17)
* Andriamanetriarivo (1685 - 1710)
* Andriamananety
* Ranaimo na Andriandrainarivo (nanjaka 1718-1727)
* Andrianamboatsimarofy (1774 - 1794)
* Ratrimolahy
* Andriantsoarivo
* Ramitraho (1812 - 1834)
* Rainasa
Zafiraminia

Ny **Zafiraminia** na **Zafindraminia** dia vahoaka silamo nonina teto Madagasikara. Niseho teto amin' ny Nosy izy ireo, fara fahakeliny, zato taona talohan' ny Antemoro izay fantatra kokoa; matetika tsy miavaka ny fomban' ireo vahoaka roa tonta ireo. Araka ny lovantsofina dia taranak' i Raminia izy ireo.

Nilaza ny mpitarika ny Zafiraminia maro fa taranaky ny fianakaviana nifindra avy tany Maka (na Lameka) any Arabia Saodita ankehitriny ka hatrany Mangalore ary avy eo nankaty Madagasikara. Na izany aza dia mino ny manam-pahaizana sasany fa mety ho tany Sumatra na tany amin' ny vahoaka bogy any Borneo ny fiaviany. Manohana ny Ny lovantsofina nentim-paharazana hafa koa dia manohana ny fiaviana avy any Sumatra, satria ny hoe *Ramini* dia toa anaran' i Sumatra tamin' ny Andro Antenatenany. Heverina fa tamin' ny taonjato faha-13 ny Zafiraminia no tonga voalohany teto Madagasikara .

## Azo anovozan-kevitra

* Randrianja, Solofo; Ellis, Stephen (2009). *Madagascar: A Short History*. University of Chicago Press. .

* Bruder, Edith (5 June 2008). *The Black Jews of Africa: History, Religion, Identity*. New York City: OUP USA. 

## Loharano sy fanamarihana
Voanjobory

Ny **voanjobory** dia karazan-javamaniry mitovitovy amin' ny voanjo, ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Fabaceae]]*.  Atao hoe ***Vigna subterranea*** ny anarany ara-tsiansa. Avy atsy Afrika Andrefana ilay zavamaniry. Madevina ny voany any ambanin' ny tany toy ny voanjo ny voanjobory.

Indreto ny anarany ara-tsiansa teo aloha:

* *Glycine subterranea* L.
* *Voandzeia subterranea* (L.) Thouars ex DC.

Avy any Afrika Andrefana ity zavamaniry ity. Amin' ny maha sakafo sy loharanon-karena ny voanjobory dia heverina ho ny voamaina fahatelo manan-danja indrindra any amin' ny firenena afrikanina izay ambolena azy, aorian' ny voanjo sy ny voanemba. Ny vehivavy no misahana ny fambolena sy ny fivarotana ary ny fanodinana azy, ka noho izany dia sarobidy indrindra ho an' ny vehivavy tantsaha izay manao azy ho voly fihinana izy io.
Voamaina fahatelo manan-danja indrindra aty Afrika manana toetany somary maina ny voanjobory. Mahatohitra hafanana ambony izy io ary mety amin' ny tany tsy ahafahan' ny voamaina hafa maniry. Tsy dia misy fiantraikany firy amin' ny tontolo iainana ny fambolena azy io. Fantatra amin' ny fahafahany manatsara ny tany noho ny famikirany azôta ny taova rehetra eny amin' ilay zavamaniry.

Azo hanina mbola lena na andrahoina aorian' ny fanamainana ny voany ny voanjobory, ary azo totoina na lena na maina hanaovana koba. Manana sanda mahavelona ny voanjobory: gliosida (karbôhidrata) 57,9% hatramin' ny 64% sy prôteinina 24,0% hatramin' ny 25,5%. Raha ampitahaina, ny sôza (*Glycine max*) sy ny tsiasisa (*Cicer ariteneum*) dia manana gliosida  27 % sy 61 %.

## Jereo koa

* *[[Vigna]]* 
* *[[Glycine]]*
* *[[Lablab]]*
* *[[Phaseolus]]*
* *[[Cicer]]*
* *[[Senna]]*
* Voamaina
* Tsaramaso
* Tsiasisa
* Kabaro
* Voanemba
* Antsoroko

## Loharano sy fanamarihana
Paraky

Ny **paraky** dia vokatra azo avy amin' ny fanodinana ny ravim-paraky ka atao fifoka sy fihinana noho izy manana hery manaitaitra ny atidoha. Miseho amin' ny endrika sigara na paraky kisoka sy ny hafa koa ny fankafizana azy. Ny paraky dia tena miteraka fiankinan-doha ary ny fihinanana azy dia miteraka fahafatesana efa ho 6 tapitrisa isan-taona maneran-tany, ny 600&nbsp;000 amin' ireo dia tsy mpifoka sigara fa mahafoka tsy nahy ny paraky fohin' ny sasany. Aretina maro no mifandray amin' ny fifohana sigara: aretin' ny fo sy homamiadana, sns.

## Jereo koa
*Nicotiana
*Sigara
*Paraky (zavamaniry)