Ranavalona I

**Ranavalona I** (1788-1861) dia mpanjakavavy malagasy izay nanjaka tao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara nanomboka tamin' ny taona 1828 hatramin' ny taona 1861, izay mpanidrahindra tanindrazana sady nanohitra ny fitsabahan' ny Eorôpeana amin'ny raharaham-panjakany no nanandratra avo dia avo ny fanompoan-tsampy sy nanenjika fatratra ny fivavahana kristiana tao Madagasikara

## Fianakaviana
Tsy nanan-janaka tamin-dRadama I izy nefa niteraka an-dRakoto (ilay lasa Radama II) efa ho iray taona mahery taorian' ny nahafatesam-badiny. Ireto avy ny lehilahy nifandimby nanambady azy: Radama I sy Rainiharo ary Rainijohary.

## Fitondrana

### Fiakarana teo amin' ny fitondrana
Tamin' ny taona 1828, tamin' ny nahafatesan-dRadama I vadiny sady zanak' Andrianampoinimerina, dia Ramavo no niakatra teo amin' ny fitondrana tamin' ny 4 Aogositra 1829, araka ny lalànan' ny fifandimbiasana eo amin' ny fiandrianana, ka niova anarana hoe Ranavalona na Ranavalomanjaka fa tsy natao hoe Ramavo na Mavo na Rabodonandrianampoinimerina intsony. Ny fiakarany teo amin' ny fitondrana dia notohanan' ny Andriamamba, lehiben' ny tafika sy ny mpiaradia taminy.

### Fanadiovana ny tao an-dapa
Satria noheveriny fa tia vazaha loatra sy tsy niraharaha firy ny fivavahan-drazana ary nanova ny lamim-piarahamonina nifandovan' ny mpanjaka nifandimby Radama I, dia nataony izay tsy hisian' ny mpiara-miasa tamin-dRadama I ka nasandrany avo indray ny fanompoana ny sampin' ny mpanjaka.

Tsy dia ny andriana loatra, araka izany, fa olon-tsotra no nianteherany hanatanjahany ny fahefany.

Nanjaka tanteraka ny antokon' ny hova taorian' ny niambohon' ilay mpanjaka tia fahalalahana (Radama I), ary dia nanjaka tokoa ny habibiana izay tsy mbola fahita teto Madagasikara tamin' izany. 

### Fanandratana ny fomba-drazana
Nihevitra Ranavalona I fa fanitsakitsahana ny fiandrianany ny fanao sy ny hevitra nampidirin' ny misiônera izay nitory ny Filazantsara teo amin' ny fanjakany satria sady nitory ny haratsian' ny fanompoan-tsampy no nampianatra ny fitovian' ny olombelona rehetra ka mifanohitra amin' ny fomba nolovana hatramin' izay izany, dia ny fisian' ny saranga samihafa, indrindra ny fisian' ny fanandevozana. Hoy izy: "*Ny fomban-drazako tsy mba mahamenatra ahy na mampatahotra ahy !"*. Tsy azo nomena fampianarana noho izany ny andevo nanomboka tamin' ny taona 1832 ary nanomboka nihamafy koa ny fanenjehana ny Kristiana ka nisy ny novonoina ary maro no nandao ny fonenany.

Namono Kristiana maro dia maro tamin' ny taona 1857 izay heveriny ho mpivarotra tanidrazana izy. Hoy izy, mantsy an' ireo  Kristiana malagasy "*Miala amiko ka mba ialako, mahafoy ahy ka mba foiko !*".

Nofoanany ny finoana kristiana, noheverina ho fahavalon' ny fanjakana sy mpamadika ny misiônera sy ny mpanaraka ny misiônera. Tamin' ny taona 1849 no tena nafana ny fanenjehana ny Kristiana izay nodorana velona (ohatra: Rasalama), notapahan-doha na navarina avy teny amin' ny havoana.

### Fanitarana fanjakana
Tsy ny tanin' ny Madagasikara manontolo no nofehezin' ny Fanjakan' Imerina, izay nataon' ny Eorôpeana hoe "Fanjakan' i Madagasikara", ka noho izany dia niezaka Ranavalona I mba hanjaka koa tamin' ny mponina tany amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara sy ny ao afovoany atsimo ary any avaratra-andrefana izay teo ambany fiarovan' ny Frantsay nanorim-ponenanan tao Nosibe hatramin' ny taona 1841, faha Napoléon III.

### Fifandraisana tamin' ny vahiny
Noroahiny hody ny solontenan' ny fanjakana britanika sady nanohitra ny fidiran' ny tafika frantsay tao amin' ny fanjakany izy tamin' ny taona 1829. Nobodoiny ny tany sy fananan' izy ireo

Nifandraharaha tamin' ny mpivarotra eorôpena ihany Ranavalona I tamin' ny hisian' ny fanamboarana fanaka sy fitaovam-piadiana eto an-toerana hiarovany ny fanjakany, ka ilay Frantsay atao hoe Jean Laborde, izay mpanao taozavatra tsy niankina tamin' ny fanjakana frantsay, no nisahana izany nanomboka tamin' ny taona 1843.

Nila fiarovana tamin' ny Frantsay i Rakotondradama nefa tsy nampahalala mialoha izany an-dRanavalona I izay tezitra noho izany ka nandroaka ny Eorôpeana izay noheveriny fa nikononkonona fanonganana.

Frantsay vitsy dia vitsy no mba navahan' ny mpanjakavavy tamin' izany, ka anisan' ireo i Jean Laborde, izay olona nitokisany tokoa nandritra ny 25 taona. Izy no nanangana ozinina maro, sy nampiditra indostria maro tao amin' ny fanjakany ary izy koa no vy nahitana ny Rovan' i Manjakamiadana, izay nilana olona an' arivorivony tamin' ny nananganana azy. I Jean Laborde no naharesy lahatra ny mpanjakavavy ka nampalefaka azy tamin' ny vahiny. Nanomboka nisokatra ny fifanakalozana ara-barotra amin' ny any ivelany.

Anisan' ireo nanohy niaina tao Imerina i Jean Laborde, mpandraharaha iray izay nanamboatra basy sy nanorina orinasa hafa tamin' ny anaran' ny fitondram-panjaka, ary i Joseph-François Lambert, mpanao fiantohana frantsay sy mpivarotra andevo niaraka tamin' ny printsy Rakotondradama, dia nanao sonia fifanarahana fifaneraserana, fantatra amin' ny anarana hoe *[[Charte Lambert]]*.

### Fifehezana ny vahoaka
Namoaka karazana lalàna izay nanageja tokoa ny vahoakany ny mpanjakavavy.  Ny mponina tao amin' ny fanjakany dia afaka niampanga ny heloka isan-karazany toy ny halatra sy ny fanarahana ny fivavahana kristiana ary indrindra ny famosaviana, izay nosaziana tamin' ny alalan' ny fampinomana tangena. Teo anelanelan' ny taona 1828 sy 1861 dia nahafaty olona 3&nbsp;000 teo ho eo isan-taona ny tangena.

## Fiafarany
Tamin' ny Zoma 16 Aogositra 1861, tamin' ny 7 ora maraina no niamboho tamin' ny faha-73 taonany ny mpanjakavavy rehefa nanjaka 33 taona, ka Rakotondradama izay antsoina hoe Radama II no nandimby azy. Tamin' ny fotoana nanjakany no niavian' ny anarany hoe Ranavalona, izay midika hoe "ilay mitana sy miaro".

Teo imason' ny vahiny, Ranavalona I dia noheverina ho mpanjakavavy henjana sy mahery setra, indrindra noho ny fanenjehana kristianina. Amin' ny ankapobeny dia misy koa ny nankasitraka azy noho ny nampahatanjahany sy ny niarovany ny fahaleovantenan' ny Fanjakan' i Madagasikara.

## Jereo koa

* Andrianampoinimerina (1787-1810)
* Radama I (1810-1828)
* Ranavalona I (1828-1861)
* Radama II (1861-1863)
* Rasoherina (1863-1868)
* Ranavalona II (1868-1883)
* Ranavalona III (1883-1897)

## Boky

* Académie malgache. *Collection de documents concernant Madagascar et les pays voisins*, Volume 4, Part 4 (in French). Antananarivo: Imprimerie Moderne de l'Emyrne.
* Ade Ajayi, Jacob Festus (1989). *Africa in the Nineteenth Century until the 1880s*. Paris: UNESCO. .
* Andrew, David; Blond, Becca; Parkinson, Tom; Anderson, Aaron (2008). *Lonely Planet Madagascar & Comoros*. London: Lonely Planet. .
* Bloch, Maurice (1986). *From blessing to violence: history and ideology in the circumcision ritual of the Merina of Madagascar*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. .
* Brown, Mervyn (2016). *A History of Madagascar*. Markus Wiener Publishers.
* Campbell, Gwyn (2012). *David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"*. Leiden, The Netherlands: Brill. .
* Cole, Jennifer (2001). *Forget Colonialism?: Sacrifice and the Art of Memory in Madagascar*. Berkeley, CA: University of California Press. .
* Dominique Ranaivoson, *Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques*, Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2e éd.), p. 151 ().
* Ellis, William (1838). *Volume 2 of History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818*. London: Fisher, Son & Co.
* Ellis, William (1870). *The Martyr Church*. London: J. Snow.
* Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). *A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England*. Berlin: J. Snow. Retrieved 5 February 2011.
* Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In *Chrétien*, Jean-Pierre (ed.). Histoire d'Afrique (in French). Paris: Editions Karthala. pp. 421–444. .
* Jackson, Guida M. (1999). *Women Rulers Throughout the Ages*. An Illustrated Guide. ABC-CLIO.
* Koschorko, Klaus; Ludwig, Frieder; Delgado, Mariano (2007). *A history of Christianity in Asia, Africa and Latin America, 1450–1990*. Cambridge, U.K.: Wm. B. Eerdmans Publishing Co. .
* Laidler, Keith (2005). *Female Caligula: Ranavalona, the Mad Queen of Madagascar*. London: John Wiley & Sons. .
* "L'habitation à Madagascar". *Colonie de Madagascar: Notes, reconnaissances et explorations*. Vol. 4. Imprimerie Officielle de Tananarive. 1898.
* MacDonald Fraser, George (1977). *Flashman's Lady*. London: Collins. .
* Nicolas Martin, *Symboles royaux et rivalités à la cour de Radama II*, Antananarivo, 2021.
* Oliver, Samuel (1886). *Madagascar: An Historical and Descriptive Account of the Island and its Former Dependencies*. Vol. 1. New York: Macmillan and Co.
* Pfeiffer, Ida (1861). *The last travels of Ida Pfeiffer: inclusive of a visit to Madagascar*. London: Harper.
* Prout, Ebenezer (1863). *Madagascar: Its Mission and Its Martyrs*. London: London Missionary Society.
* Raison-Jourde, Françoise (1991). *Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle*. Antananarivo: Karthala Editions. .
* Ralibera, Daniel; De Taffin, Gabriel (1993). *Madagascar et le christianisme*. Paris: Karthala Editions. .
* Sharp, Leslie (2002). *The Sacrificed Generation: Youth, History, and the Colonized Mind in Madagascar*. Berkeley, CA: University of California Press. .
* Wright, Jennifer (2022). *I że ci (nie) odpuszczę. Najbardziej mordercze kobiety w historii* (in Polish). Wydawnictwo Poznańskie.