open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fahafatesana Mainty

Ny **Fahafatesana Mainty** (fantatra ihany koa amin'ny hoe ny areti-mandringana, ny fahafatesana lehibe na ny pesta) dia areti-mifindra nitranga tany Afro-Eorazia nanomboka tamin'ny 1346 ka hatramin'ny 1353. Io no areti-mifindra mahafaty indrindra voarakitra teo amin'ny tantaran'ny olombelona, ​​ka nahafatesana 75-200 taona. olona an-tapitrisa any Eorazia sy Afrika Avaratra, izay nitombo tany Eoropa nanomboka tamin’ny 1347 ka hatramin’ny 1351. Niteraka korontana ara-pivavahana, ara-tsosialy ary ara-toekarena ny areti-mandringana, izay nisy fiantraikany lalina teo amin'ny tantaran'i Eoropa.

Ny Fahafatesana Mainty no loza voajanahary lehibe faharoa namely an'i Eoropa nandritra ny faramparan'ny Moyen Âge (ny voalohany dia ny Mosary Lehibe tamin'ny 1315–1317) ary tombanana ho nahafaty 30% ka hatramin'ny 60%-n'ny mponina Eoropeana, ary koa eo amin'ny 33%-n'ny mponina any Atsinanana Afovoany. Nisy fihanaky ny valanaretina bebe kokoa nandritra ny faramparan'ny Moyen Âge ary, noho ireo antony hafa nandray anjara (ny krizy tamin'ny faramparan'ny Moyen Âge), dia tsy niverina tamin'ny laoniny ny mponina Eoropeana raha tsy tamin'ny taonjato faha-16. Niverimberina nanerana izao tontolo izao ny fihanaky ny valanaretina hatramin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19.

## Loharano sy fanamarihana
Fampakaram-bady

Ny **fampakaram-bady** dia lanonana izay iraisan' ny olona roa ao anaty fanambadiana. Ny fomba amam-panao dia samy hafa be arakaraka ny kolontsaina, ny foko, ny fivavahana, ny firenena, ary sarangam-piarahamonina. Ny ankamaroan' ny lanonana fampakaram-bady dia misy fifanakalozana ataon' ny mpivady, fanolorana fanomezana (fanatitra, peratra, zavatra an' ohatra, voninkazo, vola, akanjo), ary fanambaràna ampahibemaso momba ny fanambadiana ataon' ny manam-pahefana na olo-malaza. Matetika ny akanjo fampakaram-bady manokana no anaovana. Ny mozika, ny tononkalo, ny vavaka, na ny vakiteny avy amin’ ny soratra na zavatra vita an-tsoratra ara-pivavahana dia matetika ampidirina ao anatin’ ilay lanonana, ary koa ireo fomba amam-panao misy finoanoam-poana.
Ganga

I **Ganga** dia ony any Azia izay mamakivaky an' i India sy Bangladesy. Atao hoe गंगा / *Gaṅgā* izy amin' ny teny hindy ary گنگا amin' ny teny ordo any India, ary গঙ্গা / *Gōnga* amin' ny teny bengaly, fa *Padma* kosa any Bangladesy. 
Mirefy 2&nbsp;525 km ity ony ity ary mipoitra any amin' ny faritra andrefan' i Himalaià any amin' ny fanjakan' i Uttarakhand any India. Mikoriana mianatsimo sy miantsinanana mamakivaky ny Lemak' i Ganga any avaratr' i India izy io, ary mihazo an' i Yamuna, sakeli-drano ankavanana, izay mipoitra any amin' ny faritra andrefan' i Himalaya Indiana, ary ny sakeli-drano ankavia maromaro avy any Nepaly izay miantoka ny ampahany betsaka amin' izany.

## Jereo koa

* Sindo
Juana Inés de la Cruz

**Doña Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana**, fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Sor Juana Inés de la Cruz** OSH (12 Novambra 1648 - 17 Aprily 1695) dia mpanoratra, filôzôfy, mpamoron-kira ary poeta tamin'ny vanim-potoana Baroka.
Cuauhtémoc

**Cuauhtémoc** (fanononana Nahuatlana: [kʷaːʍˈtemoːk], fanononana espaniola: [kwawˈtemok] ), fantatra ihany koa amin'ny hoe **Cuauhtemotzín**, **Guatimozín**, na **Guatémoc**, dia mpitondra azteka avy any Tenochtoani (tlatoani 1) avy amin'ny 1520 ao Tenochtoani, ka nahatonga azy ho Emperora Aztekana farany. Ny anarana Cuauhtemōc dia midika hoe "izay nidina toy ny voromahery", ary matetika nadika amin'ny teny anglisy hoe "Varomahery midina", toy ny amin'ny fotoana anafohan'ny voromahery ny elany ary nidina midina mba hamely ny rembiny. Ity dia anarana izay midika hoe herisetra sy fahavononana.

Nandray ny fahefana i Cuauhtémoc tamin'ny 1520 ho mpandimby an'i Cuitláhuac ary zanak'olo-mpiray tam-po tamin'ny emperora farany Moctezuma II. Ny vadiny tanora, izay nantsoina hoe Isabel Moctezuma tatỳ aoriana, dia iray amin'ireo zanakavavin'i Moctezuma.
Fanamasinam-panambadian' ny mitovy fananahana

Ny **fanamasinam-panambadian' ny mitovy fananahana** dia olana iray izay tsy ifanarahan' ny fiangonana kristianina. Ny kristianisma mihazona ny mahazatra dia mampianatra fa ny firaisan' ny samy lehilahy na samy vehivavy dia fahotana ary ny fanambadiana masina dia tsy misy afa-tsy olona roa lahy sy vavy. Ireo tsy fitovian-kevitra ireo dia mifototra indrindra amin' ny fandikana ireo andalan-tsoratra samihafa ao amin' ny Baiboly miresaka ny amin' ny firaisan' ny samy lehilahy na samy vehivavy, ny lovam-pampianarana masina, ary any amin' ny fiangonana sasany momba ny fahatakarana samihafa momba ny firaisan' ny samy lehilahy na samy vehivavy amin' ny resaka psikôlôjia, fototarazo ary angona siantifika hafa. Na dia samy manana fomba amam-panao sy fampianarana maro samihafa aza ny rafi-piangonana, ny kristianina tsirairay avy amin' ny lovam-pampianarana lehibe rehetra dia mandray anjara amin' ny fifanakalozan-kevitra azo ampiharina (ôrtôpraksia) momba ny fomba hamahana ilay olana.

## Tantarany
Misy tokoa ny fiangonana mankasitraka sy manamasina ny fanambadian' ny mitovy fananahana, indrindra fa ireo fiangonana any Amerika sy any Eorôpa. Ahitana ireo fiangonana ireo ny firehana maro ao amin' ny kristianisma, indrindra ny fiangonana kristiana liberaly (izay mety ahitana izany ny fiangonana loterana sasany, anglikana sasany, presbiteriana sasany sns). Ny eglizy katôllika apôstôlika rômanina dia tsy mitso-drano ny fanambadian' ny mitovy fananahana.

Tamin'ny taona 1969, ny mpitandrina Troy Perry, avy amin'ny fiangonan metropolitan'ny fiarahamonina, dia nanamasina ny fanambadian'ny zazalahy roa avy ao Los Angeles.

Tamin'ny taona 1974, ny pastora William R; Johnson avy amin'ny fiangonana mitambatra kristiana sy ny profesora Sally Miller Gearhart avy amin'ny oniversiten' ny State any San Francisco dia namoaka boky mitondra ny lohateny hoe "*Loving Women/Loving Men: Gay Liberation and the Church* ", izay manohana tsy am-piambahambahana fa ny fanambadiana dia fifanarahana, tsy misy fanavahana na amin'ny lahy na amin'ny vavy.

Nanomboka ny taona 1978, maro ny teolojiana no nanohana ny firehan-kevitra  milaza fa ny fifandraisana lalina nisy teo amin'i Davida sy Jona  dia mety ho fototra ara baiboly momba ny fanambadiana mitovy fananahana.

## Jereo koa

* Ôrdinasiôn' ny olona manambady ny mitovy fananahana aminy

## Loharano
Cantinflas

**Mario Fortino Alfonso Moreno Reyes** fantatra amin'ny anarana hoe **Cantinflas** dia mpanao hatsikana, mpilalao, mpamoaka horonantsary mizaka ny zom-pirenen'i Meksika teraka ny 12 Aogositra 1911 ary maty ny 20 Aprily 1993 Heverina ho mpanao hatsikana Meksikana tena nahavita be indrindra izy ary ankalazaina manerana an'i Amerika Latina sy Espaina ho olo-malaza malaza.
Renirano Oraly

Ny **reniranon'i Oraly** (Rosiana: Урал), fantatra amin'ny anarana hoe Yaik (Rosiana: Яик, Baskiràna: Яйыҡ, romana: *Yayıq*; Kazàka: Жайық, pronony: *Zhayyқ*, pronomina: *Zhayyk*) talohan'ny 1775, dia renirano iray mamakivaky an'i Rosia sy Kazakstàna ao amin'ny sisin-tany kaontinanta eo anelanelan'i Eoropa sy Azia. Avy any amin'ny Tendrombohitra Oraly atsimo izy io ary mivarina any amin'ny Ranomasina Kaspiana.
Internet Explorer

**Internet Explorer** (**Microsoft Internet Explorer** sy **Windows Internet Explorer** teo aloha, matetika nohafohezina **IE** na **MSIE**) dia andian-tranonkala an-tsary natsahatra novolavolain'i Microsoft ary tafiditra ao anatin'ny rafitra fiasan'ny Microsoft Windows, nanomboka tamin'ny 1995. Navoaka voalohany ho ampahany izy io. ny fonosana fanampiny Plus! ho an'ny Windows 95 tamin'io taona io. Ny dikan-teny taty aoriana dia azo alaina maimaim-poana, na fonosana amin'ny serivisy, ary tafiditra ao amin'ny famoahana serivisy mpanamboatra fitaovana voalohany (OEM) an'ny Windows 95 sy ny dikan-Windows farany.
Danial Hajibarat

**Danial Hajibarat** dia talen-koronantsary, mpanoratra senariô mizaka ny zom-pirenen'i Iran teraka ny 4 Jona 1983 tao Teheran.

## Jereo koa
* Biôgrafia

## Rohy ivelany
* Ao amin'i IMDb: Danial Hajibarat
Andron'ny Tany

Ny **Andron'ny Tany** dia hetsika fanao isan-taona amin'ny 22 aprily mba hanehoana fanohanana ny fiarovana ny tontolo iainana.
Tamin'ny 1969 tao amin'ny fihaonambe UNESCO tany San Francisco, John McConnell, mpikatroka fandriampahalemana, dia nanolotra andro iray hanomezana voninahitra ny tany sy ny foto-kevitry ny fandriampahalemana, izay hankalazaina voalohany amin'ny 21 martsa 1970.
Norbert Zafimahova

I **Norbert Zafimahova** dia mpanao pôlitika malagasy izay  teraka tamin' ny 13 Jiona 1913 tao Ambarikorano any Farafangana ary maty tamin' ny 03 aprily 1974 (tamin' ny faha-60 taonany) tao amin' io tanàna io ihany, loholona ho an' i Madagasikara tao amin' ny Antenimieran-doholona frantsay nanomboka tamin' ny taona 1948 ka hatramin' ny 1958, nandritra ny Repoblika Frantsay fahefatra. Tamin' ny 1958 izy no filoha voalohan' ny Antenimieram-pirenena mpanorina, tamin' ny fahazoan' i Madagasikara ny fahaleovan-tenany, tamin' ny fiantombohan' ny Repoblika Malagasy nentin' i Philibert Tsiranana.

Tamin' ny taona 1956 dia nanangana ny *Union des Démocrates Sociaux de Madagascar* (UDSM) izy ary nirotsaka ho filohan' ny Antenimieram-pirenena (1958-1960) tamin' ny taona 1959 nefa tsy nahomby.

Nianjera tamin' ny fiaramanidina izy tamin' ny 3 Jolay 1974, izay tokony hiondra an' i Hannes Kamphausen (teraka tamin' ny 1936 ary maty tamin' ny 1974, mpanolotsaina an-dRatsimandrava, minisitry ny Atitany, ao amin' ny elatra havia) tamin' ny voalohany, nandritra ny adihevitra momba ny fanavaozana ara-pôlitika sy ny fampidirana indray ny rafitra Fokonolona.
Abdoulaye Wade

I **Abdoulaye Wade** dia mpanao pôlitika senegaley, teraka ny 29 Mey 1926 tao Kébémer, mpitarika ny antoko *Parti Démocratique Sénégalais* (PDS), kandidà tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 1978, 1983, 1988 ary 1993, ary filohan' ny Repoblikan' i Senegaly nanomboka tamin' ny 1 Avrily 2000 hatramin' ny 2 Avrily 2012.

Nandritra ny fe-potoam-piasany voalohany dia nanitsy ny lalàm-panorenana izy ary nametraka fe-potoam-piasana dimy taona tamin' ny 2001. Voafidy indray nandritra ny dimy taona tamin' ny fifidianana filoham-pirenena natao tamin' ny taona 2007, namerina ny fe-potoam-piasana fito taona izy tamin' ny 2008. Tamin' ny fifidianana filoham-pirenena 2012 izy no resin' ny praiminisitrany teo aloha, i Macky Sall, izay nandimby azy.

Tompon-daka izy amin' ny fandraisana anjara amin' ny fifidianana filoham-pirenena nifanesy imbetsaka amin' ny naha-impito azy nirotsaka ho filohan' ny fireneny.

## Filohan'ny Senegala
Mpitolona ho an' ny Fandrosoan' i Madagasikara

Ny **Mpitolona ho an' ny Fandrosoan' i Madagasikara** na **Mpitolona ho an' ny Fanjakan' ny Madinika** (na **MFM**) dia antoko pôlitika malagasy izay naorin' i Manandafy Rakotonirina izay sady filohany. Niorina tamin' ny 27 Desambra 1972 ity antoko ity ka nanana tanjona ny hampijoro ny fahefan' ny mpiasa madinika. Tamin' izany fotoana izany dia mpanohitra ao elatra havia io anroko io, nanohitra ny fitondrana miaramila izay avy naka ny fahefana tamin' io taona io ihany. Nijanona ho mpanohitra nandritra ny fitondrana Ratsiraka izy ary anisan' ny hetsika nanery an' ity fitondrana ity hamotsotra ny fahefany tamin' ny taona 1991. Izy koa dia nanohana an' i Marc Ravalomanana hanohitra an-dRatsiraka tamin' ny fifidianana filoham-pirenena natao tamin' ny Desambra 2001 ary nanampy tamin' ny fandresen-dahatra azy tsy hanaiky ny vokatra ôfisialy voalohany, fa milaza ny tenany ho mpandresy.

Nivadika ho liberalisma ilay antoko ary niova anarana. Mpikambana mpanara-maso ao amin' ny fikambanana *Liberal International* izy taty aoriana, izay nandraisany anjara tamin' ny kôngresy natao tao Marrakesh tamin' ny taona 2006. Hatramin' ny fifidianana ny Antenimieram-pirenena tamin' ny 23 Septambra 2007 dia tsy nanana solontena tao amin' ny parlemanta intsony ilay antoko.

## Jereo koa

* Antoko pôlitika malagasy
* Pôlitika eto Madagasikara
Bartolomé de las Casas

**Bartolomé de las Casas** dia injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 11 Novambra 1484 ary maty ny 18 Jolay 1566 tao Espaina, ary eveka, nalaza ho mpahay tantara sy fanavaozana ara-tsosialy. Tonga tany Hispaniola izy tamin'ny naha laika azy ary lasa frera sy pretra Dominikanina. Izy no voatendry ho Eveka voalohany nipetraka tany Chiapas, ary voatendry voalohany tamin'ny fomba ofisialy "Mpiaro ny Indiana".
Emiliano Zapata

**Emiliano Zapata Salazar** (8 Aogositra 1879 - 10 Aprily 1919) dia revolisionera Meksikana Izy dia olo-malaza tamin'ny Revolisiona Meksikana tamin'ny 1910–1920, mpitarika lehibe tamin'ny revolisiona vahoaka tao amin'ny fanjakana Meksikana.
Vaksiny

Ny **vaksiny** dia fiomanana biolojika izay manome hery fiarovana azo avy amin'ny areti-mifindra iray manokana. Ny vaksiny mazàna dia misy otrikaretina mitovy amin'ny zavamiaina bitika miteraka aretina ary matetika vita amin'ny malemy. Rehefa tsindrona ao amin'ny vatana ny vaksiny mandritra ny vaksiny fisorohana, ny antigène ny causative mpandraharaha ny aretina dia aseho amin'ny hery fiarovana ny vatana amin'ny endrika azo antoka izay tsy afaka miteraka areti-mifindra.

## Fanamarihana
Fiteny mapuchey

Ny **fiteny mapuchey** dia fiteny amerindiana ao amin'ny fianakaviam-piteny araukany izay tenenina ao Silia.
Olmeka

Ny **Olmeka** no sivilizasiona Mesoamerikana lehibe indrindra fantatra. Taorian'ny fivoarana miandalana, dia nobodoin'izy ireo ny lemaka tropikaly any amin'ny fanjakana Meksikana ankehitriny Veracruz sy Tabasco. Niroborobo ny olmeka nandritra ny vanim-potoanan'ny famoronana Mesôamerika, nanomboka tamin'ny 1500 TK ka hatramin'ny 400 TK teo ho eo.
Paositra Malagasy

Ny **Paositra Malagasy** no orinasa miandraikitra ny paositra eto Madagasikara .

## Tantara
Nanomboka tamin'ny taona 1998, ny Paositra Malagasy dia nampiasa ny rafitra EMS mba hikarakarana ny serivisy fitaterana taratasy.

Tamin’ny volana Mey 2014 no nanokanana ny biraony nohavaozina ny Paositra Malagasy, ary nampiseho ny sary birendy vaovao. Tamin’io taona io ihany dia fiara 4 sy bisikileta 15 no nomen’ny minisiteran’ny Paositra ho an’ilay orinasa, saingy niangavy ny minisitra mba  hanana rafitra ara-paositra ary koa fahafaha-mamindra vola elektronika.

Tamin’ny taona 2018, nisolo toerana an’i Richard Ranarison ny tale jeneralin’ny Paositra Malagasy, Nirina Augustin Rakatoamalala.

## Tsiahy

## Rohy ivelany

*
Anglô-Saksôna (vahoaka)

Ny **Anglo-Saksona** dia vondrona ara-kolontsaina nipetraka tany Angletera tamin' ny Andro Antenatenany. Izy ireo dia nanoritsoritra ny niaviany tamin' ireo mpanjanaka tonga tany Britaina Lehibe avy any Eorôpa tamin' ny taonjato faha-5. Na izany aza, ny fitenin' ny Anglô-Saksôna dia nitranga tany Britaina Lehibe. Ny maha Anglô-Saksôna dia nipoitra avy amin' ny fifaneraserana teo amin' ny vondrona maro tonga, avy amin' ny vahoaka jermanika maromaro, na teo amin' izy ireo, na tamin' ny Britanika teratany.
Tendrombohitra Kenia

**Tendrombohitra Kenia** no tendrombohitra avo indrindra any Kenia ary faharoa avo indrindra any Afrika, aorian'i Kilimandjaro. Ny tampon'ny tendrombohitra avo indrindra dia Batian (5,199 metatra na 17,057 metatra), Nelion (5,188 m na 17,021 ft) ary Point Lenana (4,985 m na 16,355 ft). Ny Tendrombohitra Kenia dia any amin'ny faritany atsinanana sy afovoan'i Kenia taloha; Ny tampony dia ny fihaonan'ny distrikan'i Meru, Embu, Laikipia, Kirinyaga, Nyeri ary Tharaka Nithi, eo amin'ny 90 kilometatra (55+7⁄8 miles) avaratr'ny ekoatera, manodidina ny 150 km (90 mi) avaratra-atsinanan'ny renivohitra Nairobi.
Tendrombohitry ny Tempoly

Ny **Tendrombohitra Tempoly** dia havoana  ao amin' ny Tanàna Tranain' i Jerosalema izay nohajaina nandritra ny an' arivony taona ho toerana masina teo amin' ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny silamo. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe הַר הַבַּיִת / *Har haBayīt* ("Tendrombohitr' ny Trano"), fa amin' ny teny arabo kosa dia **الحرم الشريف** / ***al-Ḥaram al-Šarīf*** ("Fitoerana Masina Mendri-kaja") na الحرم **القدسي الشريف** / ***al-Ḥaram al-Qudsī al-Šarīf*** ("Fitoerana Masina Mendri-kaja ao Jerosalema") na **المسجد الأقصى** / ***al-Masjid al-Aqṣā*** ("ny Môskea lavitra indrindra") fotsiny.

Io no toerana nisy Tempolin' i Jerosalema, izay noravan' i Nebokadnezara II tamin' ny 586 tal. J.K. sy noravan' ny emperora Titosy tamin' ny taona 70 taor. J.K., ary toerana masina indrindra eo amin' ny jodaisma. Ny ilany andrefana amin' ny manda lehibe, izay naorin' i Herôda ho rindrina fihazonana ilay toerana, no hany sisa tavela tamin' ny Tempolin' i Jerosalema sy ny Manda Andrefana (*Kotel*) na Rindrinr' ny Fitomaniana, fa ny ilany atsinanana kosa dia anisan' ny manda fiarovan' i Jerosalema.
Rongonimbazaha

Ny **rongonimbazaha** dia zavamaniry mamony, maniry isan-taona, ambolena mba hahazoana voany misy menaka azo atao sakafo sy hahazoana tsiraka azo anamboarana lamba ity zavamaniry ity any amin' ny faritra misy toetany mafana. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Linum usitatissimum***. Ao amin' ny fianakaviana *[[Linaceae]]* no misy azy. 

Tamin' ny taona 2022 dia i Frantsa no namokatra 75 % amin' ny famatsiana rongonimbazaha maneran-tany. Ny lamba vita amin' ny rongonimbazaha dia ampiasaina amin' ny lambam-pandriana, atin' akanjo ary lamban-databatra. Ity karazan-javamaniry ity dia fantatra amin' ny maha zavamaniry voavoly azy ary toa nambolena voalohany avy amin' ny karazana rongonimbazahadia *Linum bienne*.

Tao amin' ny Tsinambolana Lonaka (faritra ao Atsinanana Akaiky) ny rongonimbazaha no novolena voalohany. Ny sisa tavela amin' ny voan' ny rongonimbazaha hita any amin' ny tanàna fambolena neôlitika dia kely tamin' ny voalohany, toy ny an' ny rongonimbazahadia, *Linum bienne*, avy eo ny voany tany amin' ny 10&nbsp;500 taona dia lehibe kokoa, mandra-pahatongany ho lehibe toy ny an' ny rongonimbazaha volena ankehitriny, nanomboka tamin' ny taona 8600 tal JK. Ny fambolena rongonimbazaha dia nanaraka ny lalan' ny fiparitahan' ny fambolena neôlitika manomboka amin' ny ivon' ny Tsinambolana Lonaka ka hatrany Eorôpa sy any amin' ny lohasahan' ny ony Nily.

## Jereo koa

* *[[Linum]]*

* Taretra
* Landihazo
* Landy
* Voanjo
* Sôza
* Rongony
Masay (vahoaka)

Ny **Masay** dia vahoaka nilôtika monina any tapany avaratra sy afovoany ary atsimo amin' i Kenia ary any amin' ny faritra avaratra amin' i Tanzania. Anisan' ireo mponina eo an-toerana malaza indrindra eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena izy ireo noho ny fonenany eo akaikin' ny valan-javaboary maro ao amin' ny Farihy Afrikana Lehibe.
Frezy

Ny **frezy** dia karaza-javamaniry safiotra ao amin' ny fianakaviana *[[Rosaceae]]*, fantatra amin' ny anarana hoe ***Fragaria × ananassa***, izay ambolena maneran-tany hahazoana voany. Ny voany dia be mpitia noho ny hanitra mampiavaka azy, ny lokony mena mamiratra, ny firafiny be ranony ary ny hamaminy.

## Jereo koa

* *[[Fragaria]]*
Nikôtinina

Ny **nikôtinina** dia alkalôida poizina voajanahary ao amin' ny zavamaniry sasany, indrindra ao amin' ny *Nicotiana tabacum* (paraky) sy ao amin' ny *Duboisia hopwoodii*, ary ampiasaina betsaka ho fialam-boly toy ny sigara.
Voajabo

Ny **voajabo** na **voanketsihetsy** na **voazavo** dia karazan-javamaniry mamony, teratany aty Afrika, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*. ***Citrullus lanatus*** ny anarany amin' ny siansa.  Atao hoe voajabo na voanketsihetsy na voazavo ihany koa ny voany. Volena maneran-tany ity zavamaniry ity, sady misy zana-karazana maherin' ny 1&nbsp;000. Maniry isan-taona, misy tahony mandady, misy tsibolo fotsy sy lava, manana ravina betsaka izay ahitana ampahan-dravina 3 hatramin' ny 5 ity  zavamaniry ity, ary lehibe, misy nofony feno rano ny voany. Ambolena betsaka izy io mba hahazoana ny voany lehibe sy malama, misy nofony mena sy vihy mainty.Na dia misy rano mihoatra ny 90&nbsp;% aza ny voazavo dia ahitana singa mahavelona maro hafa ihany koa, anisan' izany ny siramamy, ny likôpenina (fandoko mena) ary asidra aminina, izay mahatsara ny fahasalaman' ny fo sy ny lalandra, toy ny sitrolinina, ny arzininina ary ny glotatiônina.

## Jereo koa

* *[[Citrullus]]*

* Voatango
* Kôkômbra
* Korzety
* Voatavo
* Taboara
Vahoaka maory

Ny **Maory** (Māori: [ˈmaːɔɾi] (mihaino)) dia ny vazimba teratany Polineziana ao amin'ny tanibe Novely Zelandy (Aotearoa). Avy amin'ny mpifindra monina avy any Polinezia Atsinanana ny Maory, izay tonga tany Novely Zelandy tamin'ny dia an-tsambo maromaro teo anelanelan'ny 1320 sy 1350 teo ho eo. Nandritra ny taonjato maromaro nitokana, ireo mpanjanaka ireo dia namolavola ny kolontsainy manokana, izay nivoatra ny fiteny, ny angano, ny asa tanana ary ny zavakanto. tsy miankina amin'ny kolontsaina hafa any atsinanan'i Polinezia.
Aino (vahoaka)

Ny **Aino** dia ny vazimba teratany amin'ny tany manodidina ny Ranomasin'i Okhotsk, anisan'izany ny Japonezy avaratra atsinanana, ny Nosy Sakalina, ny Nosy Kuril, ny Saikinosin'i Kamchatka, talohan'ny nahatongavan'ny sy Rosiana.
Fiteny malaiô-pôlineziana andrefana

Ny **fiteny malaiô-pôlineziana andrefana**, izay fantatra ihany koa amin' ny hoe **fiteny hesperôneziana**, dia vondrona iray ao amin' ny fiteny aostroneziana izay ahitana ireo fiteny malaiô-pôlineziana izay tsy ao amin' ny sampana malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana. Tafiditra ao anatin' izany ny fiteny aostrôneziana rehetra tenenina eto Madagasikara, any Azia Atsimo-Atsinanana an-tanibe, any Filipina, ao amin' ny Nosy Sunda Lehibe (anisan' izany ireo nosy kely mifanila aminy), any Bali, any Lombok, any amin' ny tapany andrefan' i Sumbawa, any Palau ary ny amin' ny Nosy Mariana.

Tolo-kevitra avy amin' i Robert Blust ny nanaovana sampana rahavavy ao anatin' ny fiteny malaiô-pôlineziana mifanila amin' ny sampana malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana. Satria tsy misy endri-javatra izay mamaritra tsara ny fiteny malaiô-pôlineziana andrefana ho zana-bondrona, dia nilaozan' ny fanasokajiana vao haingana izany.

## Fanakilasiana
Ny maha-zava-dehibe ny vondrona malaiô-pôlineziana andrefana dia mbola fanontaniana misokatra, na dia aseho mazava tsara aza ity vondrona ity. Ho an' i Blust (1999), ity zana-bondrona dia ampiasaina indrindra hanasokajiana ny fiteny malaiô-pôlineziana izay tsy voasokajy ao amin' ny zana-bondrona afovoany-atsinanana.

Mba hamahàna ity olana ity, i Ross (1995) dia nandao ny hevitra momba ny fanasokajiana ara-pianahana. Notanisainy ireo vondrona efatra amby roapolo azo fantarina ao amin' ny fiteny malaiô-pôlineziana andrefana ary noheveriny ho toy ny fanombohana fikarohana fanampiny izany. I Adelaar dia mampiasa ity fomba ity ary niafara amin' ny vondrona telo amby roapolo izany:

# ireo fiteny filipina izay ahitana ireo fiteny sangirika sy ireo fiteny minahasana ary ireo fiteny gôrôntalô-môngôndika;
# ny fiteny samôrô;
# ny fiteny palaoana;
# ireo fiteny sama-bajao;
# ireo fiteny malaiô-sombaoiana, izay mamondrona ireo fiteny malaîka, ireo fiteny asiney-samika, ny fiteny baliney, ny fiteny sasàka, ny fiteny sombaoaney, ny fiteny madorey ary ny fiteny sondaney;
# ny fiteny javaney;
# ireo fiteny môkena-môklena;
# ireo fiteny bôrneô avaratra;
# ireo fiteny kaianika;
# ireo fiteny daiaka an-tanety;
# ireo fiteny baritô atsinanana (ahitana ny fiteny malagasy);
# ireo fiteny baritô-mahakama;
# ireo fiteny baritô andrefana;
# ireo fiteny lamponga;
# ny fiteny rejanga;
# ireo fiteny somatra avaratra-andrefana;
# ireo fiteny tôminy-tôlitôly;
# ireo fiteny kaily-pamôna;
# ireo fiteny saloana;
# ireo fiteny bongko-tôlaky;
# ireo fiteny mona-botôna;
# ireo fiteny vôliô-vôto;
# ireo fiteny solavesy atsimo.

## Jereo koa

* Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana
Fiteny malaiô-pôlineziana atsinanana

Ny **fiteny malaiô-pôlineziana atsinanana** dia zana-bondrona ao amin' ny fiteny malaiô-pôlineziana atsinanana-afovoany. Izy io dia ahitana fiteny 500 ao anatin' ireto vondrona manaraka ireto:

* ny fiteny halmahera amin' ny tapany atsimon' i Ginea Vaovao Andrefana 

* ny fiteny ôseanika

## Jereo koa

* Fiteny malaiô-pôlineziana andrefana
* Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana
* Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany
* Fiteny malaiô-pôlineziana avaratra-andrefana
Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany

Ny **fiteny malaiô-pôlineziana afovoany** dia sampana ao amin' ny zana-bondrona malaiô-pôlineziana ao amin' ny fianakaviamben' ny fiteny aostrôneziana. Ireo fiteny ireo dia ampiasaina any amin' ny Nosy Sunda Kely sy Maluku ao amin' ny Ranomasin' i Banda, any amin' ny faritra mifanitsy amin' ny faritany indoneziana any Nusa Tenggara Atsinanana sy Maluku ary ny firenena Timor Atsinanana (afa-tsy ny fiteny papoana ao Timor sy ireo nosy manakaiky), saingy miaraka amin' ny fiteny bima miitatra hatrany amin' ny tapany atsinanan' ny Nosy Sumbawa ao amin' ny faritanin' i Nusa Tenggara Andrefana sy ireo fiteny sola ao amin' ny vondronosy Sula any amin' ny zoro atsimo-andrefan' ny faritanin' i Maluku Avaratra. Ny nosy lehibe indrindra amin’ io faritra io dia i Sumbawa, i Sumba, i Flores, i Timor, i Buru, ary i Seram. Ny fiteny manan-danja indrindra amin' ny isa dia ny fiteny bima, ny fiteny mangaray any andrefan' i Flores, ny fiteny oab meto any Timor Andrefana, ary ny fiteny tetoma, izay fitenim-pirenen' i Timor Atsinanana.

## Jereo koa

* Fiteny malaiô-pôlineziana andrefana
* Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana
* Fiteny malaiô-pôlineziana avaratra-andrefana
Mitsinjo (Sakaraha)

I **Mitsinjo** dia kaominina ambanivohitra any andrefan' i Madagasikara, ao amin' ny distrikan' i Sakaraha, ao anatin' ny Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin' i Toliara. Ny isa-mponina dia 4 168 tamin' ny taona 2019.

## Jereo koa

* Kaominina ao amin' ny Distrikan' i Sakaraha: Sakaraha, Ambinany, Amboronabo, Andamasiny Vineta, Andranolava, Bereketa, Mahaboboka, Miary Lamatihy, Miary Taheza, Mihavatsy, Mitsinjo et Mikoboka.
* Distrika ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana: Distrikan' Ampanihy, Distrikan' Ankazoabo, Distrikan' i Benenitra, Distrikan' i Betioky-Atsimo,  Distrikan' i Beroroha, Distrikan' i Morombe, Distrikan' i Sakaraha, Distrikan' i Toliara I, Distrikan' i Toliara II

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Beara (Ampanihy)

I **Beara** dia kaominina ambanivohitra ao amin' ny Distrikan' Ampanihy, Faritra  Atsimo-Andrefana, Faritanin' i Toliara.Ny reniranon' i Linta dia nanondraka ny tanàna tamin' ny taona 1968 sy 1981 ary 2005.

## Jereo koa

* Kaominina ao amin' ny Distrikan' Ampanihy: Agnavoha, Amboropotsy, Ampanihy**,** Androka, Androimpana, Ankiliabo, Ankilimivory, Ankilizato, Antaly, Beara, Beahitse, Belafike, Beroy Atsimo, Ejeda, Fotadrevo, Gogogogo, Itampolo, Maniry ary Vohitany
* Distrika ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana: Distrikan' Ampanihy, Distrikan' Ankazoabo, Distrikan' i Benenitra, Distrikan' i Betioky-Atsimo,  Distrikan' i Beroroha, Distrikan' i Morombe, Distrikan' i Sakaraha, Distrikan' i Toliara I, Distrikan' i Toliara II
Ankeriky

**Ankeriky** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' Ankazoabo, Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin' i Toliara.
Ny isam-poniny dia 5790 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Jereo koa

* Kaominina ao amin' ny Distrikan' Ankazoabo: Ambatolahy, Andranomafana, Ankazoabo**,** Ankeriky, Ankilivalokely, Antevamena, Berenty, Fotivolo, Ilemby, Tandrano
* Distrika ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana: Distrikan' Ampanihy,Distrikan' Ankazoabo, Distrikan' i Benenitra, Distrikan' i Betioky-Atsimo,  Distrikan' i Beroroha, Distrikan' i Morombe, Distrikan' i Sakaraha, Distrikan' i Toliara I, Distrikan' i Toliara II

## Rohy ivelany
Ambatolahy (Ankazoabo)

**Ambatolahy** dia firaisam-pokotany malagasy ao amin' ny fivondronan' Ankazoabo, Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin' i Toliara.
Ny isam-poniny dia 1986 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018.

## Rohy ivelany
Ambatry Mitsinjo

**Ambatry Mitsinjo** dia kaominina ao amin' ny Distrikan' i Betioky Atsimo, Faritra Atsimo Andrefana, Faritanin' i Toliara.

## Jereo koa

* Kaominina ao amin' ny Distrikan' i Betioky-Atsimo: Ambatry Mitsinjo, Ankazombalala, Ankazomanga Andrefana, Andranomangatsiaka, Ankilivalo, Antohabato, Antsavoa, Atsimo I, Atsimo II, Beantake, Beavoha, Belamoty, Beora, Besely, Betioky**,** Bezaha, Fenoandala, Lazarivo, Manalobe, Masiaboay, Maroarivo Ankazomanga, Montifeno, Salobe, Savazy II, Sakamasay, Soamanonga, Soaserana, Tameantsoa, Tanambao Ambony, Tongobory, Vatolatsaka, ary Vohimary
* Distrika ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana: Distrikan' Ampanihy, Distrikan' Ankazoabo, Distrikan' i Benenitra, Distrikan' i Betioky-Atsimo,  Distrikan' i Beroroha, Distrikan' i Morombe, Distrikan' i Sakaraha, Distrikan' i Toliara I, Distrikan' i Toliara II
Mitsinjo Betanimena

I **Mitsinjo Betanimena** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' i Toliara II, Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin' i Toliara.

## Jereo koa

* Kaominina ao amin' ny Distrikan' i Toliara II: Ambohimahavelona, Ambolofoty, Analamisampy, Andranovory, Ankililoake, Ankilimalinike, Antanimena, Beheloke, Behompy, Belalanda, Mandrofify, Manombo Sud, Marofoty, Maromiandra, Miary, Milenaka, Mitsinjo Betanimena, Ianantsony (Saint Augustin), Soalara, Tsianisiha
* Distrika ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana: Distrikan' Ampanihy, Distrikan' Ankazoabo, Distrikan' i Benenitra, Distrikan' i Betioky-Atsimo,  Distrikan' i Beroroha, Distrikan' i Morombe, Distrikan' i Sakaraha, Distrikan' i Toliara I, Distrikan' i Toliara II
Tanandava Station

I **Tanandava Station** na **Nosy Ambositra**, dia  kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' i Morombe, Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin' i Toliara. Nisy mponina miisa 18&nbsp;235 tao tamin' ny taona 2018.

Niova anarana ilay kaominina tamin' ny taona 2015. Nosy Ambositra ny anarana taloha ary Ankatsakatsa Sud no tanàna lehibe ao. Eo amin' ny lalan' ny onin' i Mangoky no misy azy. Misy seranam-piaramanidina madinika i Tanandava Station. Ny sekoly ambaratonga fototra ihany no misy. Mpamboly ny ankamaroan' ny mponina ao amin' ilay kaominina (90&nbsp;%), raha 5&nbsp;% kosa no mivelona amin' ny fiompiana.

Ny vokatra manan-danja indrindra dia ny kabaro, ary ny vokatra manan-danja hafa dia ny mangahazo sy ny ovy (na belé) ary ny vary. Ny serivisy dia manome asa ho an' ny 1&nbsp;% amin'ny mponina. Ankoatra izany, ny jono dia mampiasa ny 4&nbsp;% amin' ny mponina.

## Jereo koa

* Kaominina ao amin' ny Distrikan' i Morombe: Ambahikily, Ankatsakatsa Sud, Antanimeva, Antongo Vaovao, Basibasy, Befandefa, Befandriana Sud, Morombe, Tanandava Station
* Distrika ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana: Distrikan' Ampanihy, Distrikan' Ankazoabo, Distrikan' i Benenitra, Distrikan' i Betioky-Atsimo,  Distrikan' i Beroroha, Distrikan' i Morombe, Distrikan' i Sakaraha, Distrikan' i Toliara I, Distrikan' i Toliara II
Laoranjy

Ny **laoranjy** dia voankazo ao amin' ny vondron-karazana *[[Citrus]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Rutaceae]]*; izy io dia manondro voalohany ny *Citrus × sinensis*, izay antsoina koa hoe voasary mamy, mba hanavahana azy amin' ny *[[Citrus × aurantium]]* mifandraika amin' izany, antsoina hoe voasarimakirana.

## Jereo koa

* *[[Citrus]]*

* Voankazo
* Manga
* Voasary
* Voasarimakirana
* Mandarinina
* Akondro

* Paoma
* Paiso
India Atsinanana

I **India Atsinanana** dia faritra iray ahitana ireo fanjakàna any India toa an' i Bihar, i Jharkhand, i Bengal Andrefana, i Odisha ary koa ny faritanin' ny Nosy Andaman sy Nicobar. Io faritra io dia mifanitsy ny faritra manan-tantaran' i Magadha izay nandovany ny fiteny indô-ariàna atsinanana samihafa. Ireo fanjakana any atsinanana dia tafiditra ao amin' ny faritr' i India Avaratra-Atsinanana.

Ny Fanjakan' i Bihar sy Bengal Andrefana dia eo amin' ny Lemaka Indô-Ganjetika. i Jharkhand dia eo amin' ny Lembalemba Chota Nagpur. Eo amin' ny Ghats Atsinanana sy ny Lembalemba Deccan no misy an' i Odisha. Ny renivohitr' i Bengal Andrefana, Kolkata, no tanàna lehibe indrindra amin' ity faritra ity. Ny faritr' i Kolkata Metrôpôlitana no fahatelo lehibe indrindra ao amin' ilay firenena. Ny faritra dia hodidinin' i Botàna (Bhutan) sy Nepaly (Nepal) ary ny Fanjakan' i Sikkim any avaratra, ny Fanjakan' i Uttar Pradesh sy Chhattisgarh any andrefana, ny Fanjakan' i Andhra Pradesh any atsimo ary ny firenena Bangladesy (Bangladesh) any atsinanana. Io faritra io koa dia voafaritry ny Helodranon' i Bengal any atsimo-atsinanana. Izy io dia mifandray amin' ny *Seven Sister States* any India Avaratra-Atsinanana amin' ny alàlan' ny Lalantsara Siliguri any avaratra-atsinanan' i Bengal Andrefana. I India Atsinanana no manana ny harin-karena faobe fahefatra lehibe indrindra noho ny faritra hafa any India.
India Avaratra-Atsinanana

I **India Avaratra-Atsinanana** dia faritra ara-jeôgrafia ao amin' ny Repoblika Indiana izay mamorona vondrom-piarahamonina ara-pôlitika sy ara-toekarena arafitry ny fanjakana valo any avaratra-atsinanana. Anisan' izany i Sikkim, i Arunachal Pradesh, i Assam, i Manipur, i Meghalaya, i Mizoram, i Nagaland ary i Tripura. Ity faritra ity dia samy hafa be amin' ny fiteny sy ny kolontsaina taha ampitahaina amin' izay hita any amin' ny faritra hafa any India. Betsaka ny olona ao amin' ireo fanjakana ireo no miteny tibetô-birmana ary manana kolontsaina mitovy amin' ny an' ny firenena any Azia Atsimo-Atsinanana sy Tibeta. Mbola matanjaka kokoa izany fitoviana izany any amin' ny *Seven Sister States* (ara-bakiteny avy amin' ny teny anglisy hoe "seven sister states"), izany hoe ny fanjakana any avaratra-atsinanan' i India ankoatra an' i Sikkim, izay tsy tafiditra tanteraka ao amin' ny tontolo pôlitika indiana raha tsy tamin' ny taona 1947. Ireo fanjakana ireo dia tsy manana afa-tsy 21 km ny sisin-tany iraisana amin' ny sisa amin' i India eo amin' ny Lalantsaran' i Siliguri. Nanomboka tamin' ny taona 1947, ny fikomiana mpisara-bazana sy ny herisetra iraisan' ny vondrom-piarahamonina tany amin' ireo fanjakana avaratra-atsinanan' ny firenena dia niteraka fahafatesan' olonamliisa 50 000 teo ho eo.
Fiteny indô-ariàna atsinanana

Ny **fiteny indô-ariana atsinanana**, fantatra ihany koa amin' ny hoe **fiteny magadàna**, dia sampan' ny fianakaviam-piteny indô-ariana ampiasaina manerana ny faritra atsinanana any India (India Atsinanana sy Assam, Bangladesy), anisan' izany i Bihar, i Jharkhand, i Bengal, i Tripura, i Assam, ary i Odisha; miaraka amin' ny faritra hafa manodidina ny avaratra-atsinanan' ny Lalantsaran' i Himalaya. Ny fiteny bengaly dia fiteny ôfisialin' i Bangladesy (Bangladesh) sy ny Fanjakan' i Bengal Andrefana sy Tripura, raha ny fiteny asamey sy ny fiteny ôdia kosa no fiteny ôfisialin' i Assam sy Odisha.
Fiteny penjaby

Ny **fiteny penjaby** na **fiteny ponjaby** na **fiteny panjaby** dia fiteny indô-ariana tenenin' ny vahoaka Ponjaby any amin' ny Faritra Punjab any Pakistàna sy any India. Io no fiteny be mpampiasa indrindra any Pakistàna ary fiteny faha-11 be mpampiasa indrindra any India.

Ny fiteny ponjaby dia ampiasain' ny olona miisa 80,5 tapitrisa ao Pakistàna (tamin' ny taona 2017). Io no fiteny be mpampiasa indrindra any Pakistàna. Ny fiteny ponjaby dia ampiasain' ny olona miisa 31,1 tapitrisa (tamin' ny taona 2011) ary manana sata ôfisialy ao amin' ny Fanjakan' i Punjab any India. Io fiteny io dia ampiasain' ireo zanaka am-pielezana maro any ampitan-dranomasina, indrindra any Kanadà, any Etazonia ary any amin' ny Fanjakana Mitambatra. Manana mpiteny teratany 113 tapitrisa eo ho eo ny fiteny ponjaby.

Ao Pakistana, ny fiteny ponjaby dia soratana amin' ny abidy shahmukhi, mifototra amin' ny soratra persô-arabo; any India, dia soratana amin' ny abidy gurmukhi izy io, mifototra amin' ny soratra indika (na brahmika). Ny fomban' ny fiteny penjaby dia tsy mahazatra ao amin' ireo fiteny indô-ariana sy ao amin' ny fianakaviamben' ny fiteny indô-eorôpeana manontolo amin' ny fampiasana ny fiaka-midin' ny haavom-peo eo amin' ny vanin-teny iray (toy ny an' ny Sinoa sy ny Vietnamiana).

Lavitra be amin' ny fiteny hindy ny fiteny penjaby. Na izany aza, ny voambolana penjaby dia ahitana voanteny hindy na maro mifandraika amin' izany.
Fiteny ôdià

Ny **fiteny ôdià** na **fiteny ôrià** dia fiteny indô-ariana ampiasaina ao amin' ny fanjakana indian' i Odisha. Io no fiteny ôfisialy ao Odisha (nadika taloha hoe Orissa), izay ampiasain' ny 82 % amin' ny mponina ao, ary ampiasaina any Bengal Andrefana sy Jharkhand ary Chhattisgarh. Iray amin' ireo fiteny ôfisialy maro ao India ny fiteny ôdià; io no fiteny ôfisialin' i Odisha ary fiteny ôfisialy faharoa any Jharkhand. Io fiteny io koa dia ampiasain' ny mponina be dia be miisa iray tapitrisa farafahakeliny ao Chhattisgarh.

Ny fteny ôdià no fiteny indiana fahenina voatondro ho fiteny klasika, noho ny fananany tantara lava be momba ny haisoratra ary tsy nindran-teny maro tamin' ny fiteny hafa. Efa tamin’ ny taonjato faha-10 no nisy soratra fantatra voalohany indrindra tamin' ny fiteny ôdià.

Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2011 dia ny fiteny ôdià no fitenin-drazan' ny Indiana miisa 37 521 324, ao anatin' izany ny 34 712 170 ao Odisha (izany hoe 92,5 % amin' ny mpiteny ary 82.7 % amin' ny mponina ao amin' io fanjakana io).

## Jereo koa

* Fiteny any India
Fiteny seraiky

Ny **fiteny seraiky** na **fiteny saraiky** na **fiteny siraiky** dia fiteny indô-ariana ao amin' ny vondrona lahnda, tenenina any amin' ny tapany atsimo-andrefan' ny faritanin' i Punjab (na Penjab) ao Pakistàna. Nantsoina hoe fiteny moltany (*multani*) izy io taloha, araka ny abaran' ny fitenim-paritra fototra ao aminy.

Ny mpiteny seraiky dia tena mifankahazo amin' ny mpiteny ponjaby filamatra ary mizara aminy ampahany betsaka amin' ny voambolany sy ny endri-teny. Amin' ny feonteny dia tena hafa tanteraka izy, ary manana toetra ara-pitsipiteny iraisany amin' ny fiteny sindy any atsimo.

Ny fiteny seraiky indraindray dia heverina ho endrika fitenim-paritry ny fiteny ponjaby. Nefa raha midina any amin' ny tapany atsimon' i Punjab dia tsy mitovy amin' ny fiteny penjaby izy, noho ny fiantraikan' ny fiteny sindy aminy. 

Ny fiteny saraiky dia fitenin' ny olona miisa 25,9 tapitrisa ao Pakistàna, manomboka any amin' ny faritra atsimon' i Punjab, atsimon' i Khyber Pakhtunkhwa, ary faritra an-tsisintany any avaratr' i Sindh sy atsinanan' i Balochistan. Ny mpiteny saraiky no vondrom-poko ara-piteny fahefatra lehibe indrindra ao Pakistàna.

Ny fiteny saraiky dia tsy heverina ho fiteny mahaleo tena any Pakistàna, na eo amin' ny sehatra eo amin' ny firenena na an-toerana. Na izany aza, misy ny fifanakalozan-kevitra eo amin' ireo antoko pôlitika maromaro mba hamoronana faritany ho an' ny vahoaka saraiky amin' ny aqlalan' ny fizaràna an' i Punjab.

## Jereo koa

* Fiteny any Pakistàna
Komina

Ny **Komina** (*Cuminum cyminum*) dia zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *Apiaceae*, teratany any amin' ny Faritra Iràna-Turaniana. Ny vihiny - ny tsirairay ao anatin' ny voankazo iray, izay maina - dia ampiasaina amin' ny sakafo amin' ny kolontsaina maro amin' ny endrika manontolo sy amin' ny tany.
Aneta

Ny **aneta** (*Anethum graveolens*) dia anana isan-taona ao amin'ny fianakaviana Apiaceae. Io no hany karazana ao amin'ny karazana *Anethum*. Maniry be any Eorazia ny aneta, ary ny raviny sy ny voany no ampiasaina ho anana na zava-manitra ho an'ny sakafo.
Koriana

Ny **koriana** (*Coriandrum sativum*) dia anana isan-taona ao amin'ny fianakaviana Apiaceae. Azo hanina avokoa ny faritra rehetra amin’ilay zavamaniry, fa ny raviny vaovao sy ny voa maina (izay sady anana no zava-manitra) no tena ampiasaina amin’ny fandrahoan-tsakafo.
Persily

Ny **persily** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Apiaceae]]*  (na *[[Umbelliferae]]*) izay teratany any amin' ny faritra afovoany sy atsinanan' i Mediteranea fa nampidirina any an-toeran-kafa any Eorôpa, ary ambolena betsaka hatao anana. ***Petroselinum crispum*** ny anarany ara-tsiansa. Ny persily dia matetika ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo (ny raviny mizarazara be sy ny fakany). Zavamaniry fanafody koa izy io.

## Jereo koa

* *[[Petroselinum]]*
Tanamasoandro

Ny **tanamasoandro** (*Helianthus annuus*) dia zavamaniry isan-taona ao amin' ny karazana *Helianthus* izay ambolena hahazoana menaka fihinana sy voankany azo hanina. Ny tanamasoandro koa ataon' ny vorondia sakafo, ataon' ny biby fiompy vilona, amin' ny fampiharana indostrialy sasany, ary atao haingo amin' ny zaridaina an-trano. Tany Amerika no namolahana voalohany ny fambolena ilay zavamaniry. Ny tanamasoandro dia maniry isan-taona, misy vondrom-boniny izay fitambarana voniny madinika maro. Ny tanamasoandro an-trano anefa dia matetika tsy manana afa-tsy vondrom-boniny lehibe iray eo an-tampon' ny taho tsy misy rantsana.
Anisy

Ny **anisy** (*Pimpinella anisum*), antsoina koa hoe anisy na mahalana anisy, dia zavamaniry mamony ao amin'ny fianakaviana Apiaceae izay teratany any amin'ny faritra atsinanan'i Mediteranea sy Azia Atsimo Andrefana.
Fiteny ao Iràna

Ny **fiteny ao Iràna** dia ahitana fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny maro ka ny maro mpiteny indrindra dia ireo ao amin' ny fiteny indô-eorôpeana sy ny fiteny torkika. Misy vondrom-poko maherin' ny 80 ny any Iràna, izay samy manana ny fiteniny sy ny fomba fiainany ny ao amin' io firenena io, ka ny maro an' isa amin' izany dia ireo mpiteny indô-eorôpeana (ny ankamaroan' ny Iraniana dia miteny fiteny iraniana toy ny fiteny persiana, ny fiteny kiorda na ny fiteny balotsy) sy ny mpiteny amin' ny fiteny torkika (fiteny azery). Samy mahafantatra ny fiteny persiana, fiteny ôfisialin' i Iràna izy rehetra. Ny vondrom-poko lehibe indrindra dia:

* ireo mpiteny iraniana: ny Persàna (61 %), ny Kiorda (10 %), ny Balotsy (2 %), ny Lora (6 %), ny Talisy, ny Gilaky, ny Mazandarany sns;
* ireo mpiteny torkika: ny Azery (13-15 %), ny Torkmena (2 %), ny Kaskay sns;
* ireo mpiteny amin' ny fiteny hafa: ny Arabo (2%), ny Armeniana, ny Jiosy miteny hebreo mizrahy (0,014%3), ny Asiriana, ny Jeôrjiana, ny Tsirkasiana, ny Taty ary ny hafa (1%).

Ny fiteny arabo sy ny fiteny anglisy no fiteny vahiny roa tsy maintsy ampianarina any amin' ny sekoly ambaratonga faharoa. Tombanana ho 3 tapitrisa ny isan' ny mpiteny anglisy ao Iràna. Mianatra fiteny rosiana, alemàna ary sinoa ny Iraniana sasany. Ianarana ihany koa ny fiteny hindy-ordo nanomboka tamin' ny taona 2015, satria mifadray ara-barotra betsaka amin' i India sy Pakistàna i Iràna.

Fahita teo amin' ny olo-manankaja tao amin' ilay firenena sy ny saranga ambony ny fiteny frantsay izay nihen-danja nanomboka tamin' ny taona 1960, ary indrindra hatramin' ny revôlisiôna islamika tamin' ny taona 1979.

## Ny fianakaviam-piteny ao Iràna
Ireto ireo fianakaviam-piteny misy ny fiteny tenenina ao Iràna:

* ny fiteny indô-eorôpeana (indrindra ny fiteny iraniana sy sampana kely kokoa izay asehon' ny fiteny armeniana, ankoatry ny hafa);
* ny fiteny torkika (indrindra ny fiteny azerbaijany, ahitana ny fiteny torkmena, ny fiteny kaskay, ary ny fiteny afsara vitsy mpiteny kokoa);
* ny fiteny semitika (indrindra ny fiteny arabo, ary koa ny fiteny arameana vaovao, ny fiteny hebreo, ary ny fiteny mandeana);
* ny fiteny kaokaziana (toy ny fiteny kartveliana sy ny fiteny tsirkasiana).

## Fanisana
Ireto manaraka ireto ny fiteny manana mpiteny betsaka indrindra (angona avy amin' ny *[[CIA World Factbook]]*):

* fiteny persana 53 %
* fiteny azerbaijany sy tenim-paritra torka hafa 18 %
* fiteny kiorda 10 %
* fiteny gilaky sy mazandarany 7 %
* fiteny lory 6 %
* fiteny arabo 2 %
* fiteny balotsy 2 %
* ny fiteny hafa dia misy 1 %, izay ahitana ny fiteny taty, ny fiteny talisy, ny fiteny jeôrjiana, ny fiteny armeniana, ny fiteny tsirkasiana, ny fiteny asiriana, sns.

## Jereo koa

* Fiteny iraniana

* Fiteny torkika

* Jeôgrafian' i Iràna
* Fivavahana ao Iràna
* Tantaran' i Iràna
* Toekaren' i Iràna
Seleria

Ny **seleria** dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Apiaceae]]* izay ambolena ho anana hatramin' ny fahagola. Ny seleria dia manana taho lava miboridana miendrika ravina.

## Jereo koa

* *[[Apium]]*
Baranjely

Ny **baranjely** na **bana** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]* ao amin' ny filaharana Solanales, izay ambolena maneran-tany hahazoana ny voankazo azo hanina. Atao hoe ***Solanum melongena*** ny anarany ara-tsiansa. Ny voany, ilay miloko volomparasy matetika, dia ampiasaina ho legioma amin' ny fandrahoan-tsakafo.Zavamaniry teratany any Azia ny baranjely izay nanomboka novolena tamin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara.  Anisan' ny karazana baranjely telo ambolena miaraka Amin' ny baranjely afrikana ( *[[Solanum aethiopicum]]* L. (baranjely mangidy) na *gilo*, ary *[[Solanum macrocarpon]]* L., na *gboma*) ny *Solanum melongena*.

Legioma voany ahitana fitambarana fenôlika betsaka sy alkalôida ny baranjely ka misy fiantraikany tsara amin' ny fampihenana ny hatavezan' ny tsinay sy ny kibo ny fihinanana azy.

## Jereo koa

* *[[Solanum]]* 
* Voatabia
* Sakay
* Sakaibe
Punica granatum

Ny ***Punica granatum*** dia karazan-javamaniry mamony (anisan' ny *[[Angiospermae]]*) roa ravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Lythraceae]]*, eo anelanelan' ny 5 sy 10 m ny haavony. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **ampongabendanitra**. Antsoina amin' ity anarana ity koa ny  *[[Punica protopunica]]* izay karazana kely voa kokoa.

## Famariparitana

Hazo madinika mônôika izay manana salan-kaavo 6 m ny ampongabendanitra. Afaka miaina hatramin' ny 200 taona izy io, saingy mamoa be indrindra ao anatin' ny 20 taona voalohany amoazany. Volondavenona manopy volontany ary mitetika sy misy vakivaky rehefa mihantitra ny hodiny.

### Ravina
Manintsan-dravina ny ampongabendanitra amin' ny ankapobeny, na dia misy ny ovan-karazana sasany maitso lalandava amin' ny toetany sasany. Mifanohitra ny raviny izay manana halava 3 hatramin' ny 7 sm sy sakany 1 hatramin' ny 2 sm.

### Vony

Mirefy 3 sm ny savaivon' ny voniny mena. Miseho amin' andiany telo izy ireo amin' ny volana Mey ka hatramin' ny Aogositra. Manome ny 90 % amin' ny isam-boany ary mamokatra ny voany lehibe indrindra ny voany avy amin' ny famelanany voalohany. Ny 1/3 amin' ny voniny ihany no mamokatra voa satria lahy ny 2/3 amin' ny voniny.

### Voa

Mavo na mena manopy volomboasary ny voan' ny ampongabendanitra izay misy vihim-boa be nofony miisa 600 eo ho eo. Tsy amantarana ny fahamasahany ny lokon' ny voany. Raha ny marina dia mena alohan' ny fahamasahany ny hodi-boa ao amin' ny ovan-karazany sasany. Arakaraka ny ovan-karazana, tonga amin' ny fahamasahany ny voa eo anelanelan' ny 5 sy 8 volana aorian' ny famelanan' ny ampongabendanitra.

## Jereo koa

* *[[Punica]]*