open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hasideana

Ny **Hasidima** na **Hasideana** na **Asideana** dia ireo Jiosy izay niavaka tamin' ny Jiosy hafa noho ny asa fiantrana nataony sy ny fifikirany mafy tamin' ny jodaisma, nandritra ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa, araka ny hita ao amin' ny Bokin' ny Makabeo sy ny Talmoda. Na dia efa nisy aza izany taloha, dia nanomboka nandray anjara mavitrika ny Hasidima na Hasideana teo amin' ny lafiny pôlitika nandritra ny fikomian' ny Makabeo, hanoherana ny fampidirana kolontsaina grika an-tery teo amin' ny Jiosy zay nataon' ny mpanjakan' i Siria atao hoe Antiôkôsy IV Epifanesy, ka aleon' izy ireo; ohatra, maty toy izay handika ny lalàn' ny fivavahana jiosy tamin' ny tsy netezany miady amin' ny andro Sabata. Ny Bokin' ny Makabeo dia miresaka azy ireo intelo.

Amin' ny teny hebreo izy ireo dia atao hoe חסידים / *Hassidim,* teny izay midika hoe "tia vavaka".

## Ny Hasideana ao amin' ny literatioram-pivavahana

### Ny Hasideana ao amin' ny boky kanônika jiosy
Ao amin' ny Bokin' ny Salamo ao amin' ny Baiboly hebreo dia ampiasaina matetika ny teny hoe *Hasidim* amin' ny heviny hoe "tia vavaka" na "masina" (Sal. 30.5; 31.24; 37.28).

### Ny Hasideana ao amin' ireo apôkrifa
Ao amin' ny Boky voalohan' ny Makabeo (1Mak. 2.41) dia voalaza fa tamin' ny fiantombohan' ny ady nifanaovany tamin' ny Fanjakana Seleokida dia tratran' ny tafiky ny Seleokida tampoka tao an-tany efitra tamin' ny andro Sabata ny Makabeo nefa aleony novonoina toy izay tsy hanaja ny andro fitsaharana. Mba tsy hiverenan' ny toe-javatra toy izany dia nanapa-kevitra ny hiady ihany i Matatià (na Matatiasa), na amin' ny andro Sabata aza raha ilaina izany.

Voalaza ao fa afaha nandresy lahatra an' i Demetriôsa (na Demetriôsy) mpanjakan' i Siria vao voafidy i Alkima (na Alsima) ny hanendry mpisoronabe hasolo an' i Jodasy Makabeo. Izao no voasoratra ao (1Mak. 7.12-14)ː

12*Nanatona an'i  Alsima sy Bakidesa anefa, ny antoko-mpampiana-dalana anankiray* 13*mba hitady izay rariny, ary ny Asideana izay lohalaharana teo amin' ny zanak' Israely koa, nila fihavanana tamin' izy ireo; fa hoy izy:* 14*Mpisorona taranak' i Aarona no miaraka amin' ny tafika ka tsy mety hanisy ratsy antsika io*.

Diso hevitra anefa izy ireo satria i Alkima dia nahatonga ny fahafatesan' ny olona 60 tamin' ny Makabeo. Araka ny hita ao amin' ny Boky faharoan' ny Makabeo (2Mak. 14.16), dia izao no filazan' i Alkima ny zava-niseho ara-pôlitika tamin' i Demetriôsyː 

6*Ka hoy ny navaliny: Ireo Jody atao hoe Asideana, tarik' i Makabeo, no mpamelona ady amam-pikomiana, ary tsy zakany raha mandry fahizay ny fanjakana*.̈

## Jereo koa

#### Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma

* Sadoseo na Sadoseanina
* Fariseo na Farizianina
* Eseniana
* Filôzôfia Fahefatra

#### Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma

* Nazoreana na Nazareana
* Zelôta
* Mpanoradalàna
* Ebiônita
* Elkasaita
* Hasideana
* Bôetosiana
* Jiosin' i Elefantina

#### Hafa

*Hasidisma
Mpampiana-dalàna

Ny **mpampiana-dalàna** na **mpanoradalàna** dia vondron' olon-kendry niasa nandritra ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa. Ny vanimpotoana niasany dia mety nandritra ny an' ny Fivoriambe izay niantomboka tamin' ny andron' i Ezra na Esdrasa, izay sady lohan' ny mpanoradalàna no filoha voalohan' ny Fivoriambe, ka nifarana tamin' ny andron' i Simôna ilay Marina. Ny anjara asan' izy ireo dia ny mamaky eo anatrehan' ny vahoaka ny Tanakh (Baiboly hebreo) sady manazava izany. Atao hoe סופרים / *Soferim,* izay midika hoe "mpanoratra", izy ireo amin' ny teny hebreo.

Ny mpampiana-dalàna tamin' ny voalohany dia ireo mpanao dika mitovy ny bokin' ny Lalàna (Torah) na mpitan-tsoratra, nefa niova miandalana ho mpitan-tsoratry ny tanàna na mpitan-tsora-panjakana izany taty aoriana. Olona mivelona amin' ny fanoratana ny mpanoradalàna izay matetika manao fivoasana ara-bakiteny ny Lalàna sady nampifantoka ny asany amin' ny fandinihana ny Soratra Masina. Misy ny mpanora-dalàna fariseo sy ny mpanora-dalàna sadoseo ka tsy mitovy sady matetika mifanohitra ny fomba fanaovany fivoasana ny Lalàna sy ny fitsipika ao amin' ny fivavahana sy fiarahamonina jiosy. Taorian' ny faharavan' ny Tempoly Faharoa dia ny mpampiana-dalàna no lasa nitahiry ny fivavahana jiosy.

## Jereo koa
**Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma**
* Sadoseo na Sadoseanina
* Fariseo na Farizianina
* Eseniana
* Filôzôfia Fahefatra
**Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma**
* Nazôreana na Nazareana
* Zelôta
* Mpanoradalàna na mpampiana-dalàna
* Ebiônita
* Elkasaita
* Hasideana
* Bôetosiana
* Jiosin' i Elefantina
Jiosin' i Elefantina

Ny **Jiosin' i Elefantina** na **Jodin' i Elefantina** dia vahoaka jiosy na jody tany Egipta tamin' ny vanimpotoan' ny Persiana Akemenida (taonjato faha-5 tal. J.K.) izay nonina teo amin' ny nosy Elefantina izay nantsoina hoe *Yeb* tamin' izany fotoana izany. Ny nosy Elefantina dia nosin' i Egipta eo afovoan' ny renirano Nily manoloana ny tanànan' i Assouan izay ikambanany. Ireo Jiosy tao Elefantina ireo dia nanaraka ny jodaisma nefa nanana ny nampiavaka azy manokana.

## Jereo koa

#### Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma

* Sadoseo na Sadoseanina
* Fariseo na Farizianina
* Eseniana
* Filôzôfia Fahefatra

#### Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma

* Nazôreana na Nazareana
* Zelôta
* Mpanoradalàna
* Ebiônita
* Elkasaita
* Hasideana
* Bôetosiana
* Jiosin' i Elefantina
Jodaisma rekônstroksiônista

Ny **jodaisma rekônstroksiônista** no firehan' ny jodaisma prôgresista niforona farany indrindra sady ahitana mpino farany vitsy indrindra. Tamin' ny taona 1968 tao Etazonia no niforonany ka ny raby Mordechai Kaplan no nanorina izany tamin' ny fotokevitra nipoitra tamin' ny taompolo 1920 sy 1930 ary 1940. Ao Etazonia sy ao Kanada no tena ahitana ity firehan' ny jodaisma ity.

Ity firehana manaraka toetrandro ity dia mampianatra fa ny jodaisma dia sivilizasiôna tsy mitsaha-mivoatra. Tao amin' ny sampana an-kavanana indrindra amin' ny jodaisma mpitahiry, talohan' ny hielezany, no nipoiran' ny jodaisma rekônstroktiônista. Nivoatra ilay hetsika tamin' ny faramparana tamin' ny taompolo 1920 sy 1940 ary 1968 ka nisy ny sekoly rabinika niforona.

Tao amin' io hetsika io dia misy fiheverana teôlôjiaka isan-karazany. Ny Halakha dia tsy heverina ho zavatra tsy maintsy arahina fa ho sisasisan' ny kolontsaina sarobidy tokony hotehirizina, afa-tsy raha misy antony hafa tsy hanaovana izany. Io firehan' ny jodaisma io dia manantitra ny fijery mpomba ny fivoarana manaraka toetrandro sady manolotra fomba fijery ny kolontsaina jiosy nifandovana ikendrena fandraisana fanapahan-kevitra iraisana amin' ny alalan' ny fandaharam-panabeazana sy ny fanadiovana ny loharano jiosy nentim-paharazana.

## Jereo koa

### Sampana sy firehan'ny jodaisma taloha

* Sadoseisma

* Farisianisma

* Esenisma

* Sekta fahefatra

### Sampan'ny jodaisma ankehitriny

* Jodaisma ôrtôdôksa
* Jodaisma mpitahiry
* Jodaisma nohavaozina
* Jodaisma karaita
* Jodaisma rekônstroksiônista
Nazareana (anarana)

Maro ny vondron' olona antsoina amin' ny anarana hoe ***Nazareana*** na ***Nazôreana*** na ***Nazarena***.

#### Ny Kristiana teo anatrehan' ny Jiosy
Niantsoana ireo mpianatr' i Jesoa ny hoe *Nazôreana* na *Nazareana* na *Nazarena* sady niantsoana an' i Jesoa tenany, noho izy nandany ny fahazazany tao Nazareta. Nantsoin' ny Jiosy tamin' io anarana io ihany koa ny Kristiana voalohany.

#### Sekta jodeô-kristiana
Taty aoriana dia niantsoana antoko na sekta jodeô-kristiana niaina tamin' ny taonjato faha-4 izay nitandrina fatratra ny Lalàn' i Mosesy sy nino ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy ny anarana hoe *Nazareana* na *Nazôreana*. Tsy nanaiky an' ireo epistilin' i Paoly izay mampianatra ny tsy tokony hitandremana ny Lalàna jiosy izy ireo.

#### Ny Mandeana
Mety manondro ny mpanaraka ny mandeisma izay sekta gnôstika nanandratra an' i Joany Batista nefa nanambany an' i Jesoa izay heveriny ho mpaminany sandoka koa ny hoe *Nazareana* na *Nazôreana*.

## Jereo koa

* Nazôreana
Elkasaita

Ny **Elkasaita** na **Elkesaita** na **Helkasaita** na **Elkesaiana** dia ireo tao amin' ny fikambanana ara-pivavahana jodeô-kristiana batista sinkretika manam-pirehana gnôstika, izay sady anisan' ny jodaisma amin' ny ankapobeny amin' ny lafiny sasany, no anisan' ny jodaisma nazôreana. Io anarana io dia avy amin' ny anaran' ilay olona heverina fa namorona azy atao amin' ny teny grika hoe Ἠλχασαΐ / *Elkhasai* na Ἠλξαί / *Elksai* na Ελκεσαΐ / *Elkesai*. 

Nipoitra tao amin' ny faritr' i Transjordania ny Elkesaita, izay niasa teo anelanelan' ny taona 100 sy 400 taor. J.K. Nanao batisa imbetsaka ho fanadiovana ny mpikambana tao aminy io sekta io. Araka ny voalazan' i Joseph Lightfoot, dia toa nanavaka ny antokon' olona lehibe roa tao amin' ny Eseniana, ilay Rain' ny Fiangonana atao hoe Epifaniôsy (nanoratra tamin’ ny taonjato faha-4 taor J.K.),  dia ny Ôseana sy ny Nasareana izany. 

Toa hetsiky ny Kristiana manam-piaviana jiosy nipoitra tamin' ny taonjato faha-2 ary nanjavona taorian' ny taonjato faha-10, tamin' ny daty tsy voafaritra, ny elkasaisma. Iadian-kevitra eo amin' ny fikarohana ny niaviany. Voaporofo fisiana voalohany tany Mezôpôtamia Avaratra, izay toa nipoirany tany amin' ny fiandohan'ny taonjato faha-2, ity hetsika ity.

Niteraka ny manikeisma ny elkasaisma. Nobeazina tao Mesena (eo amoron' i Shatt-el-Arab) tao amin' ny vondrom-piarahamonina batista izay angamba elkasaita, i Mani izay mpanorina ny manikeisma. Toa nisy fiantraikany teo amin' ny finoana silamo koa ny hetsika elkasaita, izay angamba nipoitra avy aminy amin' ny ampahany. Mety ho mpandova azy ny Sabeana resahina ao amin' ny Kor'any. Toa nitambatra tao amin' ny silamo tamin' ny fiandohany ny ankamaroan' ny mpikambana tao aminy, na dia misy vondrona vitsivitsy amin' ity hetsika ity aza mbola nisy hatramin' ny taonjato faha-10 ao amin' ny Tontolo Silamo.

## Jereo koa

* Gnôstisisma

#### Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma

* Sadoseo na Sadoseanina
*Fariseo na Farizianina
* Eseniana
* Filôzôfia Fahefatra

#### Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma

*Nazôreana na Nazareana
* Zelôta
* Mpanoradalàna
* Ebiônita
* Elkasaita
* Hasideana
* Bôetosiana
* Jiosin' i Elefantina
Sivàna (volana hebreo)

Ny **Sivàna** dia volana fahatelo ao amin'ny tetiandro litorjika hebreo fa volana fahasivy kosa ivelan'ny fivavahana. Amin'ny teny hebreo dia atao hoe סִיוָן / *Sîwān* na *Sivan* io volana io. Ity volana ity dia manitsaka ny volana May sy Jona ka misy 30 andro.

## Jereo koa

* Jodaisma

* Tetiandro hebreo
**[[Nisana (volana hebreo)|Nisàna]] - [[Iara (volana hebreo)|Iara]] - [[Sivàna (volana hebreo)|Sivàna]] - [[Tamoza (volana hebreo)|Tamoza]] - [[Ava (volana hebreo)|Ava]] - [[Elola (volana hebreo)|Elola]] -[[Tisry (volana hebreo)|Tisry]] - [[Hesvana (volana hebreo)|Hesvana]] - [[Kisleva (volana hebreo)|Kisleva]] - [[Teveta (volana hebreo)|Teveta]] - [[Sevata (volana hebreo)|Sevata]] - [[Adara (volana hebreo)|Adara]].*
*Tetiandro babilôniana
Abiba (volana hebreo)

Ny **Abiba** na **Aviva** dia volana voalohany ao amin'ny tetiandro hebreo talohan'ny fahababoan'ny Jiosy na Jody tany Babilona. Nosoloana ny anarana hoe Nisàna (hebreo: נִיסָן / *nisan*) ny anaran'io volana io taorian'ny fahababoana. Amin'ny teny hebreo dia atao hoe אביב / *Aviv* na *Abib* (midika ara-bakiteny hoe "lohataona") ny anaran'io volana io. Ity volana ity dia manitsaka ny volana Marsa sy Avrily. Ny volana *Aviva* dia voaresaka ao amin'ny Bokin'ny Eksodosy sy ny Bokin'ny Deoteronomia (Eks. 12.2; 13.4; 23.15; 34.18; Deo. 16.1).  

## Jereo koa

* Abiba

* Ziva

* Etanima

* Bola
Etanima (volana hebreo)

Ny **Etanima** dia volana fahafito ao amin'ny tetiandro hebreo talohan'ny fahababoan'ny Jiosy na Jody tany Babilona. Nosoloana ny anarana hoe Tisry (hebreo: תִּשְׁרִי / *Tishrí*) ny anaran'io volana io taorian'ny fahababoana. Amin'ny teny hebreo dia atao hoe אֵתָנִים / *Ethanim* (midika ara-bakiteny hoe "mahery") ny anaran'io volana io. Ity volana ity dia manitsaka ny volana Septambra sy Oktobra. Ny volana Etanima dia voaresaka ao amin'ny Boky voalohan'ny Mpanjaka (1Mpan. 8.2). 

## Jereo koa

* Abiba

* Ziva

* Etanima

* Bola
Ziva (volana hebreo)

Ny **Ziva** dia volana faharoa ao amin'ny tetiandro hebreo talohan'ny fahababoan'ny Jiosy na Jody tany Babilona. Nosoloana ny anarana hoe Iara (hebreo: אִייָר‎ /*ʾIyyār*) ny anaran'io volana io taorian'ny fahababoana. Amin'ny teny hebreo dia atao hoe זיו / *Ziv* (midika ara-bakiteny hoe "fahazavana") ny anaran'io volana io. Ity volana ity dia manitsaka ny volana Avrily sy May. Ny volana *Ziva* dia voaresaka ao amin'ny Boky voalohan'ny Mpanjaka (1Mpan. 6.1; 6.37). 

## Jereo koa

* Abiba

* Ziva

* Etanima

* Bola
Yom Kippur

Ny ***Yom Kippur*** (hebreo: *יוֹם כִּיפּוּר*‬ na *יום הכיפורים* / *Yom ha-Kippurim* "andron' ny famelan-keloka" na "androm-panavotana") dia andro anaovana fifadian-kanina sy vavaka be ao amin' ny fivavahana jiosy izay tanterahina amin' ny faha-10n' ny volana *[[Tishri]].*

## Jereo koa

* Tetiandro hebreo

* Fetim-pivavahana jiosy: *[[Rosh ha-Shana]]* ("fiantombohan' ny taona"); *[[Yom Kippur]]* ("andron' ny famelan-keloka"); *[[Sokota|Sukkot]]* ("fetin' ny trano lay" na "fetin' ny tabernakely"); *[[Shemini Atseret|Shemini]] Atseret* ("valo andro fivoriana"); *[[Sim'hat Torah|Simkhat Torah]]* ("hafaliana ny amin' ny Lalàna"); *[[Khanukka]]* ("fetin'ny fanorenana"); *[[Tu bi-Shevat]]* ("dimy ambin' ny folo andron' ny Shevat"); *[[Purim]]*; *[[Pesakh]]* (Paska jiosy); *[[Shavuot]]* ("herinandro").
Shemini Atseret

Ny ***Shemini Atseret*** (hebreo:שְׁמִינִי עֲצֶרֶת‬ "valo andro fivoriana" na *יּוֹם הַשְּׁמִינִי עֲצֶרֶת* / *Yom ha-Shemini Atseret* "fetim-pamaranana amin' ny faha-valo andro") dia fety jiosy ankalazana ny fanombohan' ny fotoana irotsahan' ny rononorana ao Israely. Ankalazaina amin' ny 22n' ny volana *[[Tishri]]* izany fety izany.

## Jereo koa

* Jodaisma

* Tetiandro hebreo

* Fetim-pivavahana jiosy: *[[Rosh ha-Shana]]* ("fiantombohan' ny taona") ; *[[Yom Kippur]]* ("andron' ny famelan-keloka") ; *[[Sukkot]]* ("fetin' ny trano lay" na "fetin' ny tabernakely"); *[[Shemini Atseret|Shemini]] Atseret* ("valo andro fivoriana"); *[[Sim'hat Torah|Simkhat Torah]]* ("hafaliana ny amin' ny Lalàna"); *[[Khanukka]]* ("fetin' ny fanorenana"); *[[Tu bi-Shevat]]* ("dimy ambin' ny folo andron' ny Shevat"); *[[Purim]]* ; *[[Pesakh]]* (Paska jiosy); *[[Shavuot]]*("herinandro").
Hanokà

Ny **Hanokà** dia fety jiosy ahatsiarovana ny fitokanana indray ny alitara fanaovam-panatira tao amin' ny Tempoly faharoa ao Jerosalema, tamin' ny fiverenana amin' ny fanompoam-pivavahana jiosy, telo taona taorian' ny nandraran' i Antiôkôsy IV (Seleokida) an' izany. Manomboka amin' ny 25 *[[Kisleva (volana hebreo)|Kislev]]* hatramin' ny 2 *[[Teveta (volana hebreo)|Tevet]]* no anaovana ny fankalazana.

Atao hoe חג החנוכה / *Hag ha-Hanukka* "fetin' ny fanorenana" izany fety izany amin' ny teny hebreo.

## Jereo koa

* Jodaisma

* Tetiandro hebreo

* Fetim-pivavahana jiosy: *[[Rosh ha-Shana]]* ("fiantombohan' ny taona"); *[[Yom Kippur]]* ("andron' ny famelan-keloka"); *[[Sukkot]]* ("fetin' ny trano lay" na "fetin'ny tabernakely"); *[[Shemini Atseret|Shemini]] Atseret* ("valo andro fivoriana"); *[[Sim'hat Torah|Simkhat Torah]]* ("hafaliana ny amin' ny Lalàna"); ***Khanukka*** ("fetin' ny fanorenana"); *[[Tu bi-Shevat]]* ("dimy ambin' ny folo andron' ny Shevat"); *[[Purim]]*; *[[Pesakh]]* (Paska jiosy); *[[Shavuot]]* ("herinandro").
Tu bi-Shevat

Ny ***Tu bi-Shevat*** (hebreo: ט"ו בִּשְׁבָט na חֲמִשָּׁה עָשָׂר בִּשְׁבָט / "dimy ambin' ny folo andron' ny Shevat") dia fety jiosy ankalazana ny taom-baovaon' ny hazo izay tanterahina amin' ny faha-15n' ny volana Shevat.

## Jereo koa

* Jodaisma

* Tetiandro hebreo

* Fetim-pivavahana jiosy: *[[Rosh ha-Shana]]* ("fiantombohan' ny taona") ; *[[Yom Kippur]]* ("andron' ny famelan-keloka") ; *[[Sukkot]]* ("fetin' ny trano lay" na "fetin' ny tabernakely"); *[[Shemini Atseret|Shemini]] Atseret* ("valo andro fivoriana"); *[[Sim'hat Torah|Simkhat Torah]]* ("hafaliana ny amin' ny Lalàna"); *[[Khanukka]]* ("fetin' ny fanorenana"); *[[Tu bi-Shevat]]* ("dimy ambin' ny folo andron' ny Shevat"); *[[Porima|Purim]]*; *[[Pesakh]]* (Paska jiosy); *[[Shavuot]]*("herinandro").
Sokôta

Ny ***Sokôta*** na **Fetin' ny Tebernakely** na **Fetin' ny Tranolay** dia fety jiosy ahatsiarovana an-kafaliana ny nanampian' Andriamanitra ny Zanak' i Isiraely tamin' ny nivoahany avy any Egipta, ahatsiarovana ny fivahiniana mandritra ny 40 taona tany an-tany efitra taorian' ny fivoahana avy tany Egipta, ary iravoravoana amin' ny fahataperan' ny tsingerin' ny fotoam-pambolena amin' ny taona. Ankalazaina manomboka amin' ny 15 hatramin' ny 21 na 22 *[[Tisry (volana hebreo)|Tishri]]* ny *Sukkot*.

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe חַג הַסֻּכּוֹת / *Hag ha-Sukkot* izay midika hoe "fetin' ny trano lay" na "fetin' ny tabernakely" io fety io.

## Jereo koa

* Jodaisma

* Tetiandro hebreo

* Fetim-pivavahana jiosy: *[[Rosh ha-Shana]]* ("fiantombohan' ny taona"); *[[Yom Kippur]]* ("andron' ny famelan-keloka"); ***Sukkot*** ("fetin' ny trano lay" na "fetin' ny tabernakely"); *[[Shemini Atseret|Shemini]] Atseret* ("valo andro fivoriana"); *[[Sim'hat Torah|Simkhat Torah]]* ("hafaliana ny amin' ny Lalàna"); *[[Khanukka]]* ("fetin'ny fanorenana"); *[[Tu bi-Shevat]]* ("dimy ambin' ny folo andron'ny Shevat"); *[[Purim]]*; *[[Pesakh]]* (Paska jiosy); *[[Shavuot]]* ("herinandro").
Rosh ha-Shana

Ny ***Rosh ha-Shana*** (hebreo: *רֹאשׁ הַשָּׁנָה* "fiantombohan' ny taona" na יוֹם תְּרוּעָה‬ /*Yom Teruah* "androm-piantsoana"); dia fety jiosy ankalazana ny taom-baovao ivelan' ny fivavahana. Ankalazaina amin' ny 1 sy 2 *[[Tishri]]* izany. Ny taom-baovaom-pivavahana dia ny 1 *[[Nisana (volana hebreo)|Nisan]]*.

## Jereo koa

* Jodaisma

* Tetiandro hebreo

* Fetim-pivavahana jiosy: *[[Rosh ha-Shana]]* ("fiantombohan' ny taona") ; *[[Yom Kippur]]* ("andron' ny famelan-keloka") ; *[[Sukkot]]* ("fetin' ny trano lay" na "fetin' ny tabernakely"); *[[Shemini Atseret|Shemini]] Atseret* ("valo andro fivoriana"); *[[Sim'hat Torah|Simkhat Torah]]* ("hafaliana ny amin' ny Lalàna"); *[[Khanukka]]* ("fetin' ny fanorenana"); *[[Tu bi-Shevat]]* ("dimy ambin' ny folo andron' ny Shevat"); *[[Purim]]* ; *[[Pesakh]]* (Paska jiosy); *[[Shavuot]]* ("herinandro").
Jintara Poonlarp

**Jintara Poonlarp** dia mpihira mizaka ny zom-pirenen'i Tailandy teraka ny 6 Martsa 1969 tao Roi Et.
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
Kang Seul-gi

**Irene Bae** dia mpihira mizaka ny zom-pirenen'i Korea Atsimo teraka ny 20 Febroary 1994 tao Gyeonggi
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
Fikomian' ny Makabeo

Ny **Fikomian' ny Makabeo** dia fikomiana nataon' ny Jiosy na Jody tao Palestina (faritra) notarihin' i Jodasy Makabeo teo anelanelan' ny taona  175 sy 140 tal. J.K., nanoherana ny fampidirana kolontsaina grika ao amin' ny kolontsaina jiosy sy niadian' ny Jiosy mpandala ny fomban-drazana tamin' ny Jiosy helenista, fony ilay Seleokida atao hoe Antiôkôsy IV Epifanesy mpanjakan' i Siria no nifehy koa an' i Jodea (na Jodia). Izany fikomiana izany dia niteraka fahazoan' ny Jiosy fahaleovan-tena indray sy nanadiovana ny fivavahana jiosy tsy hahitana fomba grika ka niteraka fiorenan' ny fanapahan' ny fianakaviana hasmôneana. Izany fikomiana izany dia tantaraina ao amin' ireo Bokin' ny Makabeo.

## Jereo koa

* Makabeo
* Bokin' ny Makabeo
* Hasmôneana
Simôna Makabeo

I **Simôna Makabeo** dia zanaka lahin' i Matatià (na Matatiasy) sady mpandimby an' i Jônatàna rahalahiny. Tamin' ny taona 142 tal. J.K. izy dia nanao fifanarahana tamin' ny fanjakana siriana fa i Jodea (na Jodia) dia hatao fanjakana mahaleo tena. Noroahina hiala amin' ny tanànan' i Jerosalema ny Siriana rehetra. Tamin' ny taona 141 dia nivory ny vahoaka sy ny mpisorona jiosy rehetra ka nifidy an' i Simôna ho mpisoronabe sady ho mpanapaka (governora), ka nanomboka tamin' izay ny raharahan' ny mpisoronabe sy ny an' ny governora dia nifandovan' ny fianakavian' i Simôna, izay atao hoe Hasmôneana. Rehefa nanapaka nandritra ny enina taona i Simôna dia novonoin' ny vinantolahiny, tamin' ny taona 135 tal. J.K. no nisehoan' izany.

Atao hoe שמעון התסי / *Shimeon HaTasi* izy amin' ny teny hebreo*.*

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Jodasy Makabeo

I **Jodasy Makabeo** na **Jodà Makabeo** dia mpisorona isan' ireo atao hoe Kôhena, zanaka fahatelo sady mpandimby an' i Matatià (na Matatiasy) rainy tamin' ny fitarihana ny fikomian' ny Jiosy hanohitra ny mpanjaka seleokida Antiôkôsy IV Epifanesy, izay nanazimbazimba ny Tempoly jiosy, sy niady tamin' ny Jiosy mankasitraka ny fampivoarana ny kolontsaina jiosy amin' ny fampifangaroharoana azy amin' ny fomba grika. Isan' ireo mpitari-tafika nalaza teo amin' ny tantaran' ny Jiosy izy izay nahataona lehilahy mpiady anarivony ka nandresy ny tafika siriana tamin' ny ady nifanaovany tamin' ny taona 166 sy 165 tal. J.K. 

Atao hoe יהודה המכבי / *Yehudah ha-Makabi* izy amin' ny teny hebreo. 

Tamin' ny volana Desambra taona 165 tal. J.K. izy dia nitarika ny tafiny hatrany Jerosalema ka nahazo ny Tempoly izay efa nampiasaina hanompoana ireo andriamanitra grika nandritra ny telo taona teo aloha, ka nanao fanadiovana ny Tempoly sady namerina indray ny fombam-pivavahana jiosy. Nanao fanafihana mitam-piadiana matetika i Jodasy mba handreseny ny fahavalony ao Jodea sy ny manodidina. Taorian' izany, tamin' ny taona 163 tal. J.K. dia nanome fahaleovan-tena ara-pivavahana ny Jiosy ny fanjakan' i Siria. Nilofo koa i Jodasy avy eo hahazo ny fahaleovan-tena ara-pôlitikan' ny Jiosy, ka ny Rômana no nanampy azy tamin' izany. Ny tsy fifanarahan' ny samy Jiosy no tsy nampahomby an' izany hetsika izany. Tamin' ny taona 161 i Jodasy dia nahazo fandresena miezinezina nanoloana ny tafika siriana tao Bet-Hôrôna (*Beth-Horon*) ao avaratra andrefan' i Jerosalema, nefa maty tamin' ny ady nifanaiovany tamin' ny Siriana tao akaikin' i Elsa izy taorian' izay. 

Mba fahatsiarovana ny fanadiovana sy famerenana ny hasin' ny Tempoly dia mankalaza ny fety atao hoe Hanokà (*Hannukkah*) isan-taona ny Jiosy mandraka ankehitriny.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Joany Hirkano I

I **Joany Hirkano I** dia zanaka lahin' i Simôna Makabeo sady mpandimby azy, izay nanapaka teo anelanelan' ny taona 134 sy 104 tal. J.K. Izy no faralahin' i Simôna izy nandimby azy tamin' ny andraikiny talohan' ny nitakian' ireo mpanohitra azy an' izany andraikitra izany. Nanafaka an' i Jodea (na Jodia) tamin' ny fangejan' ny Siriana i Joany tamin' ny alalan' ny fandefasana tafika hiady amin' ny tafik' i Siria i Joany Hirkana. Nanitatra ny veleran-tany notapahiny izy ka isan' izany ny faritanin' i Idomea, ny faritanin' i Samaria, ny ampahan-tanin' i Galilea (na Galilia) ary ny tany ao atsinanan' i Jordàna. Nanjanaka an' ireo faritra ireo izy sady nanery ny ankamaroan' ny mponina tao aminy hanaraka ny fivavahana jiosy, dia ny jodaisma izany. Na dia tsy nanao ny tenany ho mpanjaka aza i Joany dia nanapaka tanaty lapa ka nanao ny tenany ho mpisoronabe sy lohan' ny vahoaka jiosy sady nanamboatra vola nisy ny sariny. Nankasitraka zavatra sasany tamin' ny kolontsaina grika izy ka maneho izany ny nanovany ny anarana hebreon' ny zanany lahy ho anarana grika. Ny fihatahany tamin' ny tanjon' ireo Hasmôneana voalohany dia niteraka fanoherana avy amin' ny ampahan' ny vahoaka izay nantsoina amin' ny anarana hoe Fariseo (na Farizianina) taty aoriana.

Maty tamin' ny taona 104 i Joany Hirkano.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Matatià

I **Matatià** na **Matatiasy** na **Matatiasa** dia mpisorona, isan' ireo atao hoe Kôhena, tao Môdina ao avaratra andrefan' i Jerosalema, izay tsy nanaiky ny fampidirana ny kolontsaina grika hifangaro amin' ny kolontsaina jiosy, na dia nisy aza ny Jiosy sasany nankasitraka izany fifangaroana izany, ka nitarika ny Jiosy mpandala ny jodaisma nentim-paharazana hikomy.

Atao hoe מתתיהו בן יוחנן הכהן / *Matityahu ben Yohanan HaKohen* i Matatia amin' ny teny hebreo fa Ματταθίας / *Mattathias* kosa amin' ny teny grika.

Tamin' ny taona 168 tal. J.K. dia noraran' ny mpanjaka seleokida Antiôkôsy IV Epifanesy ny fivavahana jiosy ka namoahany didy koa ny fanorenana alitara (na ôtely) ho an' ireo andriamanitra grika tao amin' ny Tempolin' i Jerosalema sy tamin' ny tanàna lehibe tao amin' ny tanin' ny Jiosy. Tamin' ny taona 167 i Matatià izay efa antitra dia nandositra niaraka tamin' ny zanany dimy lahy sy Jiosy hafa koa tany amin' ireo tendrombohitra manodidina mba hikononkonona fikomiana hanoherana an' i Antiôkôsy IV. Rehefa maty i Matatià dia ny zanany lahy Jodasy no nandimby azy nitarika sy nanamafy ny fikomiana.

Ireto avy ireo zanaka dimy lahin' i Matatià: i Jodasy, i Eleazara, i Simôna, i Joany Gady ary i Jônatàna.

## Jereo koa

* Bokin' ny Makabeo
*Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Aristôbolo I

I **Aristobolo I** dia zanaka lahin' i Joany Hirkano I tao amin' ny fianakaviana mpanjaka mpisorona hasmôneana, izay nanankinan-drainy ny fahirano natao an' i Samaria ka nandreseny an' i Antiôkôsy VIII Gripôsy, zanak' i Demetriôsy II Nikatôra.

I Aristôbolo I no nandimby an' i Joany Hirkano I amin' ny asan' ny mpisoronabe sady niantso ny tenany ho mpanjaka. Resiny ka nofeheziny ny ampahany amin' ny faritr' i Itorea (na Itoria). Novonoiny noho ny fiahiahian-tsy marina azy ny rahalahiny atao hoe Antigôno I, izay nanampy azy tamin'ny fazoany an' izany fandresena izany. Nogadrany koa ny reniny izay niady fahefana taminy sady nomen' i Joany Hirkano I ny fandovana ny fitondrana araka ny didy fahavelony. Noho ny haratsiam-panahiny dia navelany ho maty noana tao am-ponja ny reniny. Iray taona monja no naharetan' ny fanapahan' i Aristôbolo I, teo anelanelan' ny taona 104 sy 103 tal. J.K.

Rehefa maty i Aristôbolo I taorian' ny namonjany an-dreniny sy ny rahalahiny, dia i Salôme Aleksandra vady navelany no nanafaka ireo rahalahiny ireo avy tao am-ponja sady nanambady an' i Aleksandro Janeo.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jonatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Salôme Aleksandra

I **Salôme Aleksandra** dia mpajakavavin' i Jodea (na Jodia) teo anelanelan' ny taona 76 sy 67 tal. J.K., izay vadin' i Aristôbolo I avy eo lasa vadin' i Aleksandro Janeo rehefa maty i Aristôbolo I rahalahiny. Nanohana ny Fariseo (na Farizianina) i Salôme ary ireo lohan' ny Fariseo no nataony mpanolotsainy tamin' ny pôlitika anatiny. Maty i Sôlome taloha kelin' ny hipoahan' ny ady nifanaovan' ny zanak' i Hirkano II sy i Aristôbolo II.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ny Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigonosy II Matatià
Aleksandro Janeo

I **Aleksandro Janeo** na **Aleksandro Jonatàna** dia rahalahin' i Aristôbolo I, mpanjaka tamin' ny taona 103 tal. J.K. ka hatramin' ny taona 76 tal. J.K.  Tonga mpanjaka sy mpisoronabe izy tamin' ny nanambadiany ny vady navelan' i Aristôbola I rahalahiny, dia i Salôme Aleksandra, ka nanohy ny pôlitikan' i Joany Hirkano tamin' ny nanafihany sy nahazoany ny tany maro manodidina sady nanereny ny vahoaka tao amin' ireo faritra ireo hanaraka ny fivavahana jiosy, dia ny jodaisma. Izany no nahatonga ny Fanjakana Hasmôneana ho tonga amin' ny fara tampon' ny fiitarany. Mpanao didy jadona i Aleksandro Janeo sady nahery setra ka nahatonga ny fanjakany hisehoan' ny fifamonoana anaty lapa sy ady an-trano matetika. Nisy namono i Aleksandro Janeo teo am-panaovana fahirano tanàna grika iray tamin' ny taona 76 tal. J.K.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Jônatàna Makabeo

I **Jônatàna Makabeo** na **Jônatàna Apefosy** dia rahalahy sady mpandimby an' i Jodasy Makabeo izay samy zanaka lahin' i Matatià (na Matatiasy). Taorian' ny fahafatesan' i Jodasy rahalahiny dia nanohy ny fitarihana ny mpikomy izy nandritra ny telo taona. Tamin' ny taona 157 tal. J.K. izy sy ny Siriana, izay sahirana noho ny ady an-trano nisy tao amin' izy samy izy noho ny antony pôlitika, dia nanao fifanarahana mba tsy hiady intsony. Tamin' ny taona 152 i Jônatàna dia lasa mpisoronabe tao Jerosalema sady mpandraharaha mpanapaka an' i Jodea (na Jodia). Taorian' izany dia mbetika izy manohana ireo mpanjakan' i Siria mbetika manohana ireo te haka ny fanjakana. Tamin' izany koa no nanitaran' i Jônatàna ny fanjakany sy nampitomboany ny tanjaky ny Jiosy. Tamin' ny taona 143 tal. J.K. dia niady tamin' ny tafik' i Jônatàna i Diôdôtôsy Trifôna, izay isan' ireo te haka ny fahefana ao amin' ny fanjakan' i Siria, ka nandresy an' i Jônatàna izay nampidiriny am-ponja tao akaikin' i Beta-Shana sady novonoiny taty aoriana. 

Atao hoe יונתן אפפוס / *Yonatan 'Apefus* i Jonatàna amin' ny teny hebreo.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigonosy II Matatià
Joany Hirkano II

I **Joany Hirkano II** dia mpanjakan' i Jodea (na Jodia) tamin' ny taona 67 tal. J.K. hatramin' ny taona 63 tal. J.K., zanaka lahin' i Salôme Aleksandra sy Aleksandro Janeo. Tamin' ny taona 76 tal. J.K. i Joany Hirkano II dia notendren-dreniny ho mpisoronabe sy andrianan' i Jodea (na Jodia). Lasa mpanjaka izy tamin' ny fahafatesan-dreniny. I Aristôbolo II anefa naka an-keriny ny fitondrana ka nanery an' i Hirkano II hanaiky ny fifanarahana izay nametraka an' i Aristôbolo II hitana ny fahefana ara-pôlitika fa i Hirkano II kosa ny fahefana ara-pivavahana.

Tamin' izany fotoana izany dia nanampy an' i Hirkano II hiverina indray eo amin' ny maha mpanjaka azy i Antipatrôsy  Idomeana (na Antipatera Idomeana), izay mponin' i Jerosalema notoavin-teny sy be hambom-po. Nikononkonona fikomiana hanonganana an' i Aristôbolo II mba hamerena an' i Joany Hirkano II i Antipatrôsy ka niteraka ady an-trano tao Jodea izany tamin' ny taona 67 tal. J.K. hatramin' ny taona 63 tal. J.K.

Tamin' ny taona 63 tal. J.K. dia nandray anjara tamin' ny ady hakana an' i Jerosalema i Pômpeio, mpitari-tafika rômana, ka nahatonga an' i Aristôbolo II sy ny fianakaviany akaiky ary ny Jiosy hafa maro koa hisesy tany any Rôma. Naverina amin' ny maha mpanjaka sy mpisoronabe azy indray i Joany Hirkano II. Nahenan' i Pômpeio ny tanin' ny  Jiosy tao Palestina. Taorian' ny fahafatesan' i Pômpeio (taona 48 tal. J.K.) dia nanohana an' i Jolio Kaisara i Joany Hirkano II sy Antipatrôsy ka ho takalon' izany dia natao governora rômanan' i Jodea (prôkoratôra) i Antipatrôsy. I Hirkano II kosa natao mpisoronabe sy nomena ampaham-pahefana ara-pôlitika. Naverina amin' ny Jiosy indray ireo tany nesorin' i Pômpeio taminy sady nesorina avy ao Jodea ny miaramila rômana.

Nisy namono i Jolio Kaisara tamin' ny taona 44 tal. J.K. ary i Antipatrôsy koa tamin' ny taona 43 tal. J.K. Tamin' ny taona 40 tal. J.K. dia nisambotra an' i Joany Hirkano II tamin' ny alalan' ny tafiky ny Parta i Antigônôsy II zanak' i Aristôbolo II. Nanandratra ny tenany ho mpanjakan' i Jodea i Antigônôsy II nefa tamin' ny taona 39 tal. J.K. ny Loholona rômana dia nametraka an' i Herôda I Lehibe ho mpanjakan' i Jodea. Nalefa tany Jodea i Herôda nitondra tafika rômana ka nisambotra an' i Antigônôsy II tamin' ny taona 37 tal. J.K. sy namono azy avy eo.

Naverina hody any Jerosalema i Joany Hirkano II izay efa antidahy. Nandray anjara tamin' ny tetika hamonoana an' i Herôda anefa i Hirkano II ka novonoina tamin' ny taona 30 tal. J.K.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Antiôkôsy IV Epifanesy

I **Antiôkôsy IV Epifanesy** dia mpanjaka seleokidan' i Siria tamin' ny taona 175 tal. J.K. hatramin' ny taona 163 tal. J.K. Teraka tamin' ny taona 215 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 163 tal. J.K. I Antiôkôsy III Megasy no rainy. I Laôdike IV anabaviny sady vady navelan' ny rahalahiny no novadiny.

Tamin' ny taona 171 tal. J.K. hatramin' ny taona 168 tal. J.K. izy dia niady tamin' i Egipta ka nandresy ny farao Ptôlemeôsy VI Filômetora sy ny faraoôna Ptôemeôsy VII Evergeto II. Nandresy ny Jiosy izy ka naka an' i Jerosalema sady nandrara ny fivavahana jiosy ary niezaka hametraka ny fivavahana amin' ireo andriamanitra grika. Nikomy sady nanenjika an' i Antiôkôsy Epifanesy ny Jiosy notarihin' ny mpisorona atao hoe Matatià (na Matatiasy) sy ireo zanany atao hoe Makabeo.

Taty aoriana dia nandresy ny Armeniana sy ny Persiana i Antiôkôsy Epifanesy. Nanenina tamin' ny fanenjehany ny Jiosy i Antiôkôsy Epifanesy rehefa akaiky ho faty. I Antiôkôsy V Eopatôra zanany no nandimby azy teo amin' ny fitondrana tamin' ny nahafatesany tamin' ny taona 163 tal. J.K.

## Jereo koa

*Hasmôneana

*Bokin' ny Makabeo

* Seleokosy I Nikatôra, i Antiôkôsy I Sôtera, i Antiôkôsy II Teôsy, i Seleokôsy II Kalinikôsy, i Antiôkôsy III Megasy ary i Antiôkôsy IV Epifanesy.
Hasmôneana

Ny **Hasmôneana** dia fianakaviana tonga teo amin' ny fitondrana ara-pôlitika sy ara-pivavahana tao Jodea (na Jodia) tamin' ny vanimpotoana nisian' ny fikomian' ny Makabeo natombok' ilay mpisorona atao hoe Matatia na Matatiasy avy amin' ny taranak' i Jehôjariba (*Yehoyarib*) tamin' ny taona 168-167 tal. J.K. sady nohatevenin' ireo Jiosy atao hoe Hasideana. Ao amin' ireo boky kristiana dia atao hoe Makabeo koa ny Hasmôneana. Maty i Matatià iray taona taorian' ny nipoahan' ny fikomiana. Ny zanany lahy atao hoe Jodasy Makabeo (na Jodà Makabeo), izay tsy lahimatoa, no nandimby an' i Matatià. Maro ny ady natrehin' i Jodasy Makabeo talohan' ny hahazoany indray an' i Jerosalema sy hamerina indray ny fanompoam-pivavahana jiosy ao amin' ny Tempoly tamin' ny taona 164 tal. J.K. I Jonatàna, izay nandimby an' i Jodasy Makabeo, no nisalotra voalohany ny anaram-boninahitra hoe mpisoronabe nandritra ny folo taona, teo anelanelan' ny taona 152 sy 142 tal. J.K. 

## Ireo Hasmôneana taorian' i Jônatàna
Ireto avy ireo Makabeo na Hasmôneana nifandimby taorian' i Jônatàna:

* Simôna Makabeo (142-134 tal. J.K.), rahalahin' i Jônatàna Makabeo;
* Joany Hirkano I (134-104 tal. J.K.), zakaka lahy faharoan' i Simôna Makabeo;
* Aristôbolo I (104-103 tal. J.K.), zanaka lahin' i Joany Hirkano I, izay nanao ny tenany hoe mpanjaka;
* Aleksandro Janeo (na Aleksandro Jônatàna) (103-76 tal. J.K.), rahalahin' i Aristôbolo I;
* Salôme Aleksandra (76-67 tal. J.K.), vadin' i Aristôbolo I avy eo vadin' i Aleksandro Janeo;
* Joany Hirkano II sy Aristôbolo II, zanak' i Aleksandro Janeo, izay niady ho mpanjaka sy ho mpisoronabe;
* Antigônôsy II Matatià (40 - 37 tal. J.K.), faralahin' i Aristôbolo II, mpanjaka sy mpisoronabe hasmôneana farany.

## Fiitaran' ny fanjakan' ny Hasmôneana


## Jereo koa

*Makabeo
*Bokin' ny Makabeo
*Fikomian' ny Makabeo
Aristôbolo II

I **Aristôbolo II** dia mpanjakan' i Jodea (na Jodia) tao amin' ny fianakaviana hasmôneana, zanaka lahin' i Aleksandro Janeo  sy Salôme Aleksandra. Nanongana ny rahalahiny Joany Hirkano II izy ary lasa mpanjakan' i Jodea tamin' ny taona 70 tal. J.K. ka i Hirkano II nataony mpisoronabe.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Joany Gady

I **Joany Gady** dia zanaka lahin'i Matatià sady rahalahin'i Jodasy Makabeo. Izy no zokiny indrindra amin'ny zanaka lahin'i Matatià. Isan'ny mpitarika tamin'ny fikomian'ny Makabeo tamin'ny taonjato faha-3 tal. J.K. i Joany Gady.
Seleokida

Ny **Seleokida** na **Seleosida** dia fianakaviana mpanjaka makedôniana izay nanapaka tany Atsinanana Akaiky tamin' ny taonjato faha-4 hatramin' ny taonjato voalohany tal. J.K.  Niforona tamin' ny nizaràn' ny fanjakan' i Aleksandra Lehibe tamin' ireo mpandimby azy ny fanjakana seleokida ka niitatra nankany atsinanana izany, avy any Azia Minora mankany amin' ny atao ankehitriny hoe Pakistàna. Ny mpanjaka nalaza indrindra dia i Seleokôsy I Nikatora, i Antiôkôsy I Sôtera, i Antiôkôsy II Teôsy, i Seleokôsy II Kalinikôsy, i Antiôkôsy III Megasy ary i Antiôkôsy IV Epifanesy. Nanomboka tamin' ny taona 312 tal. J.K. hatramin' ny taona 163 tal. J.K. ny faharetan' ny fanjakan' izy ireo.

Ny fanjakana seleokida dia nanana renivohitra telo, dia i Antiôkia (na Antiôka) sy i Seleokian' i Tigrisy (na Seleosian' i Tigra) any Mesôpôtamia (na Mezôpôtamia) ary i Seleokian' i Pieria. Ny Seleokida dia grika fiteny sy kolontsaina ka namporisika ny voanjo grika honina amin' ny tany izay azony. Teo amin' ny fomba fitondrany anefa dia naka tahaka ireo mpanjaka siriana sy mesôpôtamiana ary persiana nodimbasany izy ireo. Nanomboka tamin' ny fitondran' i Antiôkosy II dia notompoina toy ny andriamanitra izy ireo. Matetika ny Seleokida no niady tamin' ny fianakavia-mpanjaka ptôlemaika tany Egipta.

Taorian' ny taona 250 tal. J.K. dia nitambotsotra tsikelikely ny fifehezan' ny Seleokida ny faritra atsinanan' i Eofrata ka voaroaka avy any Azia Minora izy ireo. I Siria no faritra farany nanjakany nefa lasa tany fehezin' i Rôma izy tamin' ny taona 64 tal. J.K.

## Jereo koa

* Hasmôneana
*Lagida

Ireo fianakavia-mpanjaka nanapaka tany Persia:

* Empira Akemenida (550-330 tal. J.K.)
* **Empira Seleokida** (330-124 tal. J.K.)
* Fanjakan' ny Arsakida (247 tal. J.K - 224 taor. J.K.)
* Empira Sasanida (224-651 taor. J.K.)
* Diastia Safavida (1501-1736 taor. J.K.)
* Dinastia Afsarida (1736-1796 taor. J.K.)
* Dinastia Zanda (1751-1794)
* Dinastia Kajara (1785 -1925 taor. J.K.)
Talmoda

Ny **Talmoda** dia fanangonan-dalàna izay ahitana ny fivoasana ny Torah. Ny Talmoda dia fitambaran' ny fehezan-dalàna atao hoe Misnà (hebreo: מִשְׁנָה / *Mishnah*) sy ny fivoasana ny Misnà atao hoe Gemarà (hebreo: גמרא / *Gemarah*). Ny zavatra ao amin' ny Talmoda izay mikasika ny fanapahan-kevitry ny raby momba ireo zavatra mahakasika ny lalàna nefa misy tsy fitovizan-kevitra no mamorona ny atao hoe Halakà (hebreo: הֲלָכָה / *Halakha*), ary ny angano sy fitantarana madinika ampiasaina ho enti-manome ohatra momba ny lalàna dia atao hoe Agadà (hebreo: אגדה / *Agadah*).

Amin' ny teny hebreo dia atao hoe תַּלְמוּד / *Talmud*, izay midika hoe "fandalinana" ny Talmoda.

Misy karazany roa ny Talmoda, dia ny Talmodan' i Jerosalema (na Talmodan' i Palestina) sy ny Talmodan' i Babilôna. Ikambanan' ireo endrika roan' ny Talmoda ireo ny Misnà, nefa samy manana ny Gemaràny izy roa ireo. Ny Talmodan' i Palestina dia nosoratan' ny manampahaizana jiosy tao Palestina teo anelanelan' ny taonjato faha-3 taor. J.K. sy ny fiantombohan' ny taonjato faha-5. Ny Talmodan' i Babilôna dia vita soratra tamin' ny taonjato faha-5. Izy no lasa soratra manam-pahefana noho ireo sekolin' ny raby tany Babilôna tsy ravan' ny zava-niseho rehetra mandritra ny taonjato maro, raha miohatra amin' ny an' i Palestina.

Ny Talmoda, amin' ny hevitra mifintin' io teny io, dia ireo asa soratry ny manampahaizan' ny jodaisma, sy ny fivoasana ataony dia fandraisana anjara lehibe indrindra amin' ny literatioran' ny raby teo amin' ny tantaran' ny jodaisma. Anisan' ny malaza indrindra ilay atao hoe *Mishna Torah* nosoratan' ilay raby sy filôzôfa ary dokotera jiosy espaniôla atao hoe Maimônida. Famintinana ny literatiora rabinika momba ny lalàna tamin' ny androny izany. Ny fivoasana fantatra indrindra dia ny an' ny Talmodan' i Babilôna izay fantatra noho ny asan' ny raby atao hoe Shlomo ben Itzhak na Rashi sy ireo manampahaizana jiosy atao hoe *tosapista* izay niaina tao Frantsa sy tao Alemaina teo anelanelan' ny taonjato faha-12 sy faha-15, ka isan' izy ireo ny zafikelin' i Rashi.

## Talmoda roa

### Talmodan' i Jerosalema
Ny Talmodan' i Jerosalema, izay antsoina hoe koa Talmodan' i Palestina na Talmodan' i Israely, dia fanangonan-dahatsoratra mirakitra ny fivoasana ny Misnà sy ny ady hevitra ny amin' izany izay nosoratan' ny raby tao Palestina hatramin' ny taonjato faha-2 ka hatramin' ny taonjato faha-5. Tsy tao Jerosalema akory no nanoratana an' io Talmoda io fa tany Galilea ny ankamaroany.

### Talmodan' i Babilôna
Ny Talmodan' i Babilôna dia asasoratra misy ny fivoasana ny Soratra Masin' ny jodaisma izay nangonina tamin' ny taonjato faha-6 tao amin' ny diaspôra jiosy tany Babilônia. Ny famelabelarana ao amin' ny Talmodan' i Babilôna dia nalamina ho vondron-kevitra enina, sahala amin' ny Misnà, atao amin' ny teny hebreo hoe *sedarim*. Ny vondron-kevitra tsirairay dia mamahavaha lohahevitra foibe miaraka amin' ny lohahevitra maro hafa koa.
Mpisorona jiosy

Ny **mpisorona** dia mpitondra fivavahana ao amin' ny fivavahan' ny Israelita fahiny sy ny Jiosy izay natokana hanatanteraka ny fanompoana ao amin' ny Tempoly ka olona nofidina avy amin' ny fokon' i Levy taranak' i Aarôna izy ireo raha hatao mpisoronabe fa avy amin' ny fokon' i Levy tsy taranak' i Aarôna kosa raha hatao mpisorona madinika. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe כהן / *kohen* ny mpisorona, ka ny mpisorombe dia atao hoe כהן גדול / *kohen gadol.* Izy ireo no misahana ny fanaovana sorona, ny fampianarana ny Lalàn' i Mosesy amin' ny vahoaka, ny fandaminana ny fotoam-pivavanana ao amin' ny Tempolin' i Jerosalema ary ny fitsofan-drano ny vahoaka. Rehefa rava ny Tempoly Faharoa sy i Jerosalema tamin' ny taona 70 taor. J.K. dia tsy nisy intsony ny mpisorona sy ny asam-pisoronana eo amin' ny fivavahana jiosy.

## I Levy sy ny fokon' i Levy
I Levy no raibe mpanorina ny fokon' i Levy. Zanaka lahy fahatelon' i Jakôba izy. I Lea no anaran-dreniny (Gen. 29:31-34). I Levy no rain' i Iokebeda (vehivavy) izay niteraka an' i Miriama sy i Mosesy (na Môizy) ary i Aarôna tamin’ i Amrama (zafin' i Levy).

Tsy nanana anjara tany ho azy manokana ny Levita fa niparitaka tamin’ ny tanana miisa 48 miaraka amin’ ny foko sisa ao amin’ ny Zanak’ i Israely. Tsy nanao afa-tsy ny asa fanompoana ao amin' ny Tempoly izy ireo. Noho izany dia nanome ampahafolon-karena azy ny sisa amin' ny Israelita mba hivelomany sy hanamboarana na hanarenana ny Tempoly.
Mpisoronaben' i Israely

Ny **mpisoronabe** dia anaram-boninahitra nentin' ny mpisorona tao amin' ny fivavahana israelita fahiny sy tao amin' ny jodaisma, hatramin' ny nisandratan' ny firenena israelita ka hatramin' ny nadravana ny Tempoly Faharoan' i Jerosalema tamin' ny taona 70 taor. J.K. Taranak' i Aarôna sahala amin' ny mpisorona rehetra ny mpisoronabe. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe כהן גדול / *kohen gadol* na הַכֹּהֵן הַגָּדוֹל / *ha'kohen ha'gadol,* ny mpisoronabe.

Nandritra ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa dia anjara asan' ny mpisoronabe ny fisahanana ny maha filohan' ny Sinedriôna na Sanedrina azy. Nihamaivana izany andraikitra izany tamin' ny fifehezan' ny Rômana an' i Jodea (na Jodia) nanomboka tamin' ny taona 63 taor. J.K., avy eo ny asan' ny mpisoronabe dia nanjavona niaraka amin' ny faharavan' ny Tempoly Faharoa. Heverina fa nisy mpisoronabe miisa 18 nandritra ny vanimpotoan' ny Tempoly voalohany ary miisa 60 ny an' ny Tempoly Faharoa.
Antigônôsy II Matatià

I **Antogônôsy II Matatià** na **Antigônôsy Hasmôneana** dia faralahin' i Aristôbolo II sady mpanjaka farany avy amin' ny fianakaviana hasmôneana. Teraka tamin' ny taona 80 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 37 tal. J.K.

## Jereo koa

* Makabeo

* Bokin' ny Makabeo
* Ireo Hasmôneana nifandimby: Matatià - Jodasy Makabeo - Jônatàna Makabeo - Simôna Makabeo - Joany Hirkano I - Aristôbolo I - Aleksandro Janeo - Salôme Aleksandra - Joany Hirkano II - Aristôbolo II - Antigônôsy II Matatià
Testamentan' ny Patriarka roa ambin' ny folo

Ny **Testamentan' ny Patriarka roa ambin' ny folo** dia boky apôkrifan' ny Baiboly, izay ananana amin' ny dikan-teny grika sy mitantara ny lahateny sy hafatrafatra nataon' ny patriarka roa ambin' ny folo zanak' i Jakôba aloha kelin' ny hahafatesan' izy ireo.

Misy firehana momba ny fanantenana fiavian' ny olona voahosotr' Andriamanitra hanafaka ny Jiosy (mesianisma) sy fanantenana ny hahatongavan' ny tontolo tsara any am-parany (eskatôlôjia) ilay boky ka ahitana dingam-pampandriana an-tsoratra natao mandritra ny taonjato faha-2 tal. J.K. hatramin' ny taonjato voalohany taor. J.K. Mety tamin' ny teny hebreo sy teo amin' ny fiarahamonina jiosy no nanoratana azy ireo voalohany, sady ao amin' ireo boky mbola voatahiry dia ahitana fandrindrana nataon' olona kristiana.

## Testamenta isaky ny patriarka
Ireo testamenta ireo dia voasOkajy araka ny filaharan' ny fahaterahan' ny zanakalahin' i Jakoba. Ny Testamenta tsirairay dia manana toerana sy fiasa manokana, mamolavola lohahevitra iray na maromaro:

# Testamentan' i Robena: ny amin' ny fisaintsainana;
# Testamentan' i Simeôna: ny amin' ny fialonana;
# Testamentan' i Levy: ny amin' ny fisoronana sy ny avonavona;
# Testamentan' i Jodà: ny amin' ny herim-po sy ny fitiavan-karena ary fijejojejoana;
# Testamentan' i Isakara: ny amin' ny fahatsorana;
# Testamentan' i Zebolôna: ny amin' ny famindram-po sy ny fitserana;
# Testamentan' i Dana: ny amin' ny fahatezerana sy ny lainga;
# Testamentan' i Naftaly: ny amin' ny fitiavana voajanahary;
# Testamentan' i Gada: ny amin' ny fankahalana;
# Testamentan' i Asera: ny amin' ny endrika roan' ny lolompo sy hatsaran-toetra;
# Testamentan' i Jôsefa: ny amin' ny fahadiovam-pitondrantena;
# Testamentan' i Benjamina: ny amin' ny fahadiovan' ny fisainana.
Idomea

I **Idomea** dia faritra tao atsimon'i Jodea (na Jodia) tamin'ny vanimpotoan'ny Tempoly Faharoa, hatramin'ny tenantenan'ny taonjato faha-6 tal. J.K. ka hatramin'ny taonjato voalohany taor. J.K. Mivelatra avy any amin'ireo tendrombohitr'i Jodà mankany avaratr'i Negeva izy. I Idomea dia vokatry ny fihakelezana sy fikisahana mianavaratry ny tanin'ny Edoma taty aoriana ka ny mponina ao dia tsy natao hoe Edomita intsony fa Idomeana. I Heroda Lehibe, izay nanapaka an'i Jodea, dia mpanjaka idomeana.

## I Edoma
Nantsoina hoe *[[Edoma]]* ny faritra izay nihakely taty aoriana ka niova anarana hoe *Idomea*. I Edoma firenena tao atsimon'ny Ranomasina Maty ao amin'ny tapany atsimon'i Israely sy Jordania ankehitriny. Toy ireo firenena mpifanolo-bodirindrina aminy dia nipoitra tamin'ny Andron'ny Vy ny Fanjakan'i Edoma ka naharitra hatramin'ny taonjato faha-8 sy faha-6 tal. J.K. Tamin’ny tapany farany amin’ny taonjato faha-7 tal. J.K. dia nanohitra an'i Babilona niaraka niaraka tamin'i Jodà sy i Moaba (Jer. 27.3) i Edoma nefa nivadika tamin’ireo fanjakana roa ireo izy ka naka ny faritr'i Negeva sy ny faritra atsimon'ny tendrombohitr'i Jodà (taona 597 tal. J.K.). Taorian'ny fahazoan’ny Babiloniana an'i Jerosalema dia tsy nahaleo tena intsony i Edoma fa nitambatra tao amin'ny fiombonam-poko arabo notarihin'ny mpanjakan'i Kedara.

Taty aoriana dia nahatafidirana tao amin’ny Fanjakana nabateana ny tanin'i Edoma alohan'ny haha lasa isan'ny faritanin'i Jodea azy faha Joany Hirkàno tamin'ny taona 109 tal. J.K. Fantatra tamin’ny anarana hoe *Idomea*[11] i Edoma tamin'izany.

## Loharano
Baala

**Baala** no anarana iantsoana ireo andriamanitra maro nivavahan' ny vahoaka semitika taloha, izay ninoany fa miantoka ny fahavokaran' ny tany sy ny biby fiompy. Misy koa ny manoratra hoe ***Bala***. Nianatra ny fanompoam-pivavahana amin' i Baala, mpiantoka ny fahavokaran' ny tanin' ny tantsaha kananita, ny Israelita ka nahatezitra ny mpaminanin' i Israely izany. Ankoatry ny fanaovana fanatitra voankazo sy voalohan-teraky ny biby fiompy dia tsy tena fantatra ny fombafombam-pivavahana atao amin' i Baala. Lehibe noho ny alitara (na ôtely) ny fitoerana masina anompoana an' i Baala. Ahitana ny simbôlin' ny andriamanibavy Istarata (izay fantatra koa amin' ny anarana hoe Astarte) sy orim-bato masina ny eo akaikin' ireo alitara ireo.