Tantaran' ny faritra Anosy

Ny **tantaran' ny faritr' Anosy** dia ampahan' ny tantaran' i Madagasikara any amin' ny faritra atsimo-atinanana indrindra amin' ny Nosy.

## Faha mpanjaka

### Tarana-mpanjaka zafiraminia
Tamin’ ny taonjato faha-16 dia tonga tany Anosy ankehitriny ny Zafiraminia (taranak' i Ramini) ary nifindra tany amin’ny lohasahan' i Efaho rehefa resin' ny Antambahoaka tany avaratra. Efa tamin’ ny taonjato faha-13 tany ho any no niaina teto Madagasikara ny Zafiraminia ary nifangaro tamin’ ny Malagasy; tsy nanana andrim-pivavahana silamo izy ireo na dia nitazona ny soratra arabo sy ny fomba amam-panao ara-piaraha-monina maro. Nampiditra ny fampiasana trano hazo ny Zafiraminia, nanana omby ho mariky ny fananan-karena, ary nanangana tarana-mpanjaka naharitra 200 taona.

### Ny fifandraisana tamin' ny Eorôpeana
Raha nifindra tany Anosy avy any avaratra ny Zafiraminia dia nanomboka tonga avy any atsimo ny Eorôpeana. Tamin' ny 10 aogositra 1500, ny sambo pôrtogey - izay nisaraka tamin' ny *[[Armadas da Índia]]* faha-2 - no Eorôpeana voalohany nahita an' i Madagasikara, tany amin' ny morontsiraka atsimo akaikin' i Fort-Dauphin ankehitriny. Nantsoin' izy ireo hoe *Ilha de São Lourenço* (*Saint-Laurent* amin' ny teny frantsay) ilay izy. Nisy sambo vaky dimy, fara fahakeliny, teo amin' io morontsiraka io teo anelanelan' ny taona 1504 sy 1507, ary ny sasany tamin' ireo Pôrtogey sisa velona no nanorina ny rova *Tranovato*, trano vato mirefy 10&nbsp;m2 teo amin' ny havoana iray 9&nbsp;km any andrefan’ i Fort-Dauphin ankehitriny. Tamin' ny 4 aogositra 1508, tonga nanao iraka ara-barotra pôrtogey i Diogo Lopes de Sequeira, ary nanavotra olona roa avy amin' ny sambo izay niasa ho mpandika teny malagasy.

Tamin' ny taona 1613, dia nitsidika ny rova ​​vato tao Tranovato, izay nipetrahan' ny mpanjaka teo an-toerana, Chambanga, ny sambo pôrtogey nankaty Madagasikara. Nifanarahana ny fifaneken’ ny fisakaizana, nosokafana ny varotra. Nisy ny tsy fifanarahana momba ny fanerena ny mpanjaka Chambanga handefa an' i Drian-Ramaka zanany hianatra fivavahana katôlika any Goa (any India). Lasa tsy natoky tena i Chambang rehefa nanomboka nitady volamena sy volafotsy ny Pôrtogey; nampiato ny varotra izy, niezaka ny hamoana azy ireo teny Anosy. Nitohy izany rehefa nandimby an-drainy i Drian-Ramaka, ary nanaja ny fivavahan-drazana fa tsy nanaiky ny fivavahana katôlika.

### Fiorenam-ponenan' ny Frantsay
Tamin’ ny taona 1604, ny mpanjaka frantsay Henri IV dia nanomboka nandefa sambo nankaty Madagasikara mba hifaninana amin’ ireo zanatany hôlandey any amin’ ny Morontsiraka Volamenana (*Golden Coast*) any Afrika (ampahany amin' i Ganà ankehitriny). Niorina teny Manafiafy ao Anosy ny fonenan’ ny frantsay. Betsaka ny maty tamin’ ny volana voalohany, angamba noho ny tazomoka sy ny valan-dra (disanteria) tany amin’ ny faritra misy honahona, ary nafindra 40&nbsp;km atsimo-andrefana mankany amin’ ny saikinosin' i Taolanaro ilay tanàna ary nanorenan’ izy ireo ilay nantsoina tatỳ aoriana hoe Fort Dauphin, zanatany frantsay voalohany aty amin' ny Ranomasimbe Indiana.

Hitan' ny Frantsay ho azo atao namana i Drian Ramaka; teo amin' ny sisin' ny tanànan' ny Zafiraminia ny toeram-ponenan' izy ireo. I Jacques de Pronis, governora voalohany tao amin' ny Compagnie française des Indes orientales, dia nanambady vehivavy andriana zafindraminia. Na izany aza, dia nahatezitra ny voanjo izay namatotra azy tamin' ny rojo vy i Pronis; taorian' ny famonjena azy dia noroahina tany amin' ny nosy La Réunion ireo mpikomy - na Frantsay na Malagasy. I Étienne de Flacourt no nandimby azy, ary nikatsaka ny hanangana zanatany maromaro teto Madagasikara mba hamatsiana indray ireo sambo eorôpeana mandeha any amin' ny faritra India Atsinanana, hahazoana sakafo avy amin’ny Malagasy amin’ny alalan’ ny varotra na an-keriny, ary ny fivarotana aika (*Indigofera tinctoria*), paraky ary fary mba hamatsiana ny fanitarana ny fanjanahantany.

Ireo governora nifandimby tao Fort-Dauphin tamin’ ny tapaky ny taonjato faha-17 dia nitady handresy an’ Anosy tamin’ny fandrobana ny fahefan’ ireo mpanjaka zafiraminia, izay niray hina tamin' ny andron' i Drian Ramaka (ary tatỳ aoriana, Andriampanolahy zanany). Hetsika miaramila maromaro no nandroba sy nandoro tanàna, namono sy nanandevo ny Malagasy ary nangalatra omby an’ aliny. Famonoan’ olona sy fanapoizinana ary fisamborana sy fandoroana an’ i Fort-Dauphin no nasetrin' ny Malagasy izany. Tamin' ny 1674, taorian' ny nananganana indroa ny *Compagnie française des Indes orientales* noho ny tsy fahampian' ny tombom-barotra, dia nialana i Fort-Dauphin ary nilaozana ny zanatany.

### Fitondrana tompomenakely
Nitohy ny disadisa tany Anosy taorian’ ny fandroahana ny Frantsay. Rehefa nialokaloka tao Fort-Dauphin ny jiolahin-tsambo vaky sambo tamin’ ny taona 1697, dia nanendry an' i Abraham Samuel ho mpanjaka, mpitarika azy ireo, izay safiotra avy any Martinique. Mandra-pahafatiny tamin' ny 1705, i Samuel dia nitarika ny jiolahin-tsambo tamin' ny ady tsy tapaka tamin' i Diamarang Diamera, mpanjaka antanosy. Niezaka nifehy ny tany indray ny Zafiraminia, nefa tsy nahomby; niatrika fikomiana maromaro izy ireo. Nihena ny isan' ny tanànan' ny voanjo sy ny habeny, ary nifindra tany anaty tanety izy ireo.

Tonga nanarina an’ i Fort-Dauphin ho toby famatsiana ilay Frantsay atao hoe Louis Laurent de Maudave tamin' ny taona 1768. Nisy mpitondra niisa 35 tao Anosy, izay niady tsy nifanaraka fa niady ny ankamaroany, ary tsy nisy nitondra olona mihoatra ny 3&nbsp;000. Nanao sonia fifanarahana 30 tamin’ ny mpanjaka teo an-toerana izy, nanao fifanekena tamin’ny fanomezana basy azy ireo (basy maherin’ ny 10&nbsp;000 sy vanja 50 taonina no namidy). Nofoanan’ ny fitondram-panjakana frantsay anefa ny *Compagnie française des Indes orientales* tamin’ ny taona nanaraka, ary nilaozana ny toeram-pivarotan' i Maudave. Tokony ho tamin' ny fotoana niaingan' ny Frantsay dia nianjera koa ny fanjakan' ny Zafiraminia, izay ravan' ny ady nanomboka tamin' ny tapaky ny tampolo 1600.

Tamin’ny 1819 dia nosokafan’ny Frantsay indray i Fort Dauphin, rehefa avy nifampiraharaha tamin’ny lehiben’ny Zafiraminia, atao hoe Rabefania. Nitady ny fiarovan’ny Frantsay tamin’ny Fanjakan' Imerina, izay nikatsaka ny hanapaka an’i Madagasikara manontolo, i Rabefania. Nanohy nanondrana omby i Fort-Dauphin, ary lasa toeram-panandevozana ihany koa ary nanao fitanehana toaka.

### Fanapahan' ny Merina
Nisy miaramilan’ ny Fanjakan' Imerina, izay niisa 3&nbsp;000 hatramin' ny 4&nbsp;000, nidina ny morontsirak' Anosy ary nahafaka an’ i Fort-Dauphin tamin’ ny 14 Marsa 1825, ka tamin’ izany no nifehy ny morontsiraka atsinanan’ i Madagasikara manontolo ny Fanjakan' Imerina. Miaramila 800 avy any Imerina nirongo basy no nifehy ny fitaterana an-tsambo sy ny varotra niaraka tamin' ny miaramila tamin' ny tanàna hafa amorontsiraka. Ny ampahany be tamin' Anosy anefa nanohitra ny fomba feno habibiana nataon' ny Merina ka tsy nanoa fa nifehy tena raha tena ny marina ny mponina tany.

## Faha fanjanahan-tany frantsay

### Adin' ny Frantsay sy ny Malagasy
Nanafika an’ i Madagasikara i Frantsa tamin’ ny taona 1883, mba hanoherana ny fitombon’ ny herin’ ny Britanika aty amin’ ny Ranomasimbe Indiana. Tany avaratr’ i Madagasikara no tena nifantohan’ ity fanirahana tafika voalohany teto Madagasikara ity, izay ivon’ ny fahefan' Imerina. Izany no nahatonga ny Antanosy nikomy sy naka an’ i Fort-Dauphin, na dia nalain’ ny Merina aza izany tamin’ ny taona 1884. Tamin’ ny taona 1885 dia nodarohan’ ny sambo mpiady frantsay ilay rova. Namerina namaritra ny faritra aty Afrika feheziny i Britaina Lehibe sy i Frantsa; lasa  prôtektôrata frantsay i Madagasikara. Avy eo ny Frantsay nanao ny fanirahana miaramila faharoa aty Madagasikara tamin’ ny taona 1894.

### Zanatany frantsay
Lasa zanatany frantsay tamin’ ny fomba ôfisialy i Madagasikara tamin’ ny 6 Aogositra 1896, ary ny miaramila frantsay no nifehy an’ i Fort-Dauphin. Nisy tsy fandriam-pahalemana goavana tany amin' ny faritra hafa any atsimo amin' i Madagasikara. Ny ao anivon' Anosy dia notarihin’ ny mpanjaka antanosy Rabefagnatrika, izay mpifaninana tamin’ ilay mpanjakan' i Manambaro atao hoe Rabefialy, izay nanohana ny Frantsay. Resin' ny Frantsay ny faritra atsimon' i Madagasikara tamin' ny taona 1898, tamin' ny alalan' ny fomba fanoheram-pikomiana novolavolaina tany Indôsina.

Ny fitondrana henjana sy ny tsy firaharahana ny kolontsaina malagasy dia niteraka  fikomiana kely sy fanafihana, izay niafara tamin’ ny fikomiana faobe tamin' ny taona 1904–1905. Nitarika mpikomy nianatsimo nankany Anosy ny mpanjakan' ny Antanosy Befagnatrika, ary tamin’ ny voalana Desambra 1904 ka nahafaka an' i Esira sy Fort-Dauphin ary Manambaro, tamin’ ny fandrobana niely patrana. Amin' ny ankapobeny dia nanohana ny fikomiana ny Prôtestanta, ary nisy fiangonana katôlika maromaro nodoran' ny mpikomy.

Nihamafy ny fihetseham-po nasiônalista sy mpanohana ny fahaleovantena teto Madagasikara taorian' ny fiverenan' ireo lehilahy noterena hanao miaramila, ny fanohizana ny asa an-terivozona, ary ny tsy fisian' ny fanavaozana nampanantenain' i Charles de Gaulle. Rehefa tsy nety nanohana ny dingana demôkratika mankany amin' ny fahaleovantenan' i Madagasikara ny governemanta frantsay, dia nahazo vahana ny mpitarika ny tolona ho an' ny fahaleovantena ary nanomboka ny fitroaran' ny Malagasy tamin' ny taona 1947–1949.

## Nanomboka tamin' ny fahaleovan-tena

### Repoblikan' i Madagasikara
Nahazo fahaleovan-tena tamin’ ny fitsapan-kevi-bahoaka i Madagasikara tamin’ ny taona 1958. Ny fahefana ara-pôlitikan’ ny fitondrana vaovao dia notoherin’ ny fitroaran' ny tantsaha tany amin’ ny Faritanin' i Toliara (anisan' izany Anosy) tamin' ny taona 1971. Ny fihetsiketsehan' ny mpianatra narahin' ny fitokonana faobe sy ny rotaka dia nitarika ho amin' ny fanangana ny Repoblika Demokratika Malagasy tamin' ny taona 1975.

## Jereo koa

* Tantaran' i Madagasikara
* Faritra Anosy
* Antanosy