open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tia Kitra FC

** Tia Kitra FC** dia klioba baolina kitra avy eto monina eto Toamasina, Faritra Atsinanana. 

Homepage: Tia Kitra FC
David Jones (misiônera)

I **David Jones** dia misiônera prôtestanta mpisava lalana teto Madagasikara tao amin' ny London Missionary Society tamin' ny taonjato faha-19. Nanan-talenta amin' ny haifiteny izy, ary nalaza noho ny namolavolany ny fomba fanoratana ny teny malagasy sy ny fandikana ny Baiboly ho amin' ny teny malagasy, asa izay niarahany tamin' i David Griffiths, misiônera namany. Teraka tamin' ny volana Jolay 1796 izy ary maty tamin' ny 1 Mey 1841. Izy no nampiditra ny prôtestantisma teto Madagasikara, niaraka amin' i Thomas Bevan, mpikambana iray hafa tao amin' ny London Missionary Society, ary nanangana sekoly tao Toamasina tamin' ny taona 1818.

## Jereo koa

* London Missionary Society
* Fivavahana eto Madagasikara
* Prôtestantisma eto Madagasikara
* Baiboly amin' ny teny malagasy
* Thomas Bevan
* Abidy malagasy
* Fampianarana eto Madagasikara
* Tantaran' i Madagasikara
Fikambanana Fivoi

Ny **Fikambanana FIVOI** (**Fiovana IVOaran'ny eny Ifotony**) dia antoko pôlitika malagasy.

## Fifidianana 2024
Manana solontena 4 ao amin’ny parlemanta izy io:
* Antoine Rajerison sy Pierre Aimé Rakotondrabesa (distrikan'i Arivonimamo)
* Harijao Percy Razafimandimby (distrikan'i Ankazobe)
* Fidy Bariniaina (distrikan'i Manjakandriana)

## Filohan'ny Fikambanana
*Antoine Randriamampianina Rajerison

## Jereo koa
* Pôlitika eto Madagasikara
Mama FC

** Mama FC** dia klioba baolina kitra avy eto  monina eto Ilakaka, Faritra Ihorombe. 

Ny fusionan'ny klioba taloha *FCA Ilakaka* sy *Mama FC*
Homepage: Mama FC
Goaikambazaha

Ny **goaikambazaha**, izay fantatra amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ***Corvus corax***, dia karazam-borona ao amin' ny vondron-karazana *Corvus* izay ao amin' ny fianakaviana *Corvidae*. Misy manerana ny ila-bolantany avaratra ny goaikambazaha, io no karazana *Corvideae* manana velaran-tany iparitahana midadasika indrindra. Ny goaikambazaha amin' ny ankapobeny dia velona 10 ka hatramin' ny 15 taona, fa nisy ny niaina 40 taona. Mety hivezivezy anaty vondrona ny goaikambazaha madinika fa miara-mitoetra mandritra ny androm-piainana ny goaikambazaha mpivady tsiroaroa, ka samy miaro anjara fizaràn-taniny. Zana-karazana valo no nofaritana miaraka amin' ny fahasamihafana kely; na izany aza, ny fanadihadiana vao haingana dia mampiseho fahasamihafana lehibe eo amin' ny fototarazo eo amin' ny mponina avy amin' ny faritra samihafa.

Ny goaikambazaha dia niara-nipetraka tamin' ny olombelona nandritra ny an' arivony taona ary amin' ny faritra sasany dia mahazatra loatra ka heverina ho zavamananaina mpanimba.

Anisan' ny fahombiazany ny tsy fifidianana zavatra ho hanina; ny goaikambazaha dia tena mpanararaotra, mihinana fatim-biby, bibikely, fakon-tsakafo, voamadinika, voaroy, voankazo, atody ary biby madinika. Tranga miavaka maro momba ny famahana olana no hita amin' ity karazana goaika ity, izay manambara fa ny goaikambazaha dia tena manan-tsaina.

## Jereo koa

* Goaika
Leo Jozef Suenens

I **Leo Jozef Suenens** dia kardinaly belza tao amin' ny Eglizy Katôlika, teraka tamin' ny 16 Jolay 1904 tao Elsene (na Ixelles) ary maty tamin' ny 6 Mey 1996 tao Belzika, dia primatan' i Belzika, arseveka faha-18n' i Mechelen (na Malines) faha-18, arsevekan' i Mechelen-Brussels (na Malines-Bruxelles) voalohany (1961-1979). Nitana andraikitra lehibe izy nandritra ny Kônsily Vatikana II, izay anisan' ireo mpandrindra efatra.
Raniero Cantalamessa

I **Raniero Cantalamessa** dia kardinaly ao amin' ny Eglizy Katôlika ary frera kapotsina, pretra, teôlôjiana, mpahay tantara ary mpanentana am-pahitalavitra italiana, mpitoriteny ao amin' ny Trano Pôntifikaly nanomboka tamin' ny taona 1980, nandritra ny andron' i Joany Paoly II sy Benoà XVI ary Fransoà. Izy dia iray amin' ny olona manana ny maha izy azy ao amin' ny Fihavaozana karismatika katôlika. Teraka tamin' ny 22 Jolay 1934 tao Colli del Tronto (Marche, Italia) izy.
Rodoben' ny Mpanohitra ho an' ny Demokrasia eto Madagasikara

Ny **Rodoben' ny Mpanohitra ho an' ny Demokrasia eto Madagasikara** na **RMDM ** dia antoko pôlitika malagasy ao anatin' ny fanoherana.

## Filoha
* Pasteur Edouard Tsarahame

*Kandidatiora voaray (Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2023): Marc Ravalomanana

## Jereo koa
* Pôlitika eto Madagasikara

## Loharano sy fanamarihana
Boris Johnson

**Alexander Boris de Pfeffel Johnson** (teraka 19 Jiona 1964  tany New York) dia mpanao politika sady mpanoratra britanika izay praiminisitra ny  ary mpitarika ny Antoko Conservative nanomboka tamin'ny taona 2019 ka hatramin'ny 2022. Izy dia sekreteran'ny raharaham-bahiny teo aloha nanomboka tamin'ny taona 2016 ka hatramin'ny 2018 ary ben'ny tanànan'i Londres avy any Londona. 2008 hatramin'ny 2016.

Mpikambana ao amin'ny Parlemanta (MP) ho an'i Henley izy nanomboka tamin'ny 2001 ka hatramin'ny 2008.
Disciples FC

**Disciples FC** dia klioba baolina kitra avy eto monina eto Antsirabe, Faritra Vakinankaratra.

## Tompondakan’i Madagasikara amin’ny baolina kitra 2024
Nandrombaka ny lalao famaranana tamin’ny fiadiana ny ho tompondakan’i Madagasikara 2024 nifanandrina tamin’ny ASSM Elgeco Plus 0-0 (1-0 tamin’ny fanalavam-potoana) ny ekipa.

## Ligue des champions de la Confédération africaine (CAF)
tongotra voalohany: Disciples FC : Orlando Pirates: 0:0

tongotra faharoa:    **Orlando Pirates**:  Disciples FC: 4:0

Tafita hiatrika ny dingana manaraka i Orlando Pirates.
Donat Tang Manasoa

***Donat Tang Manasoa***, dia mpanao politika sady solombavambahoaka eto . Talohan'izay dia senatera izy.

## Fe-potoana iasany
Solombavambahoakan’i Mahanoro (Atsinanana) izy 2024: Firaisankina
Nomenjanahary Ramilison

***Nomenjanahary Ramilison***, dit *Mily*, dia mpanao politika eto .

## Fe-potoana iasany
Solombavambahoakan’i Faratsiho (Vakinankaratra) izy 2024: Firaisankina
Jean Nicolas Randrianasolo

***Jean Nicolas Randrianasolo***, dia mpanao politika eto .

Izy no lefitry ny antoko GJMP (*Groupement des Jeunes Malgaches Patriotes*)  ny taona 2019. Nohamafisina indray fa izy irery no kandidan’ity antoko ity tamin’ny taona 2024.

## Fe-potoana iasany
Solombavambahoakan’i Betroka (Anosy):
*2024: GJMP 
*2019-2024: GJMP 
*2013-2019: Mapar
Beroberoka

Ny **beroberoka** dia anarana karazan-javamaniry samihafa ao anatin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*, dia ireto avy izany:

* ny *[[Lactuca indica]]*;
* ny *[[Sonchus oleaceus]]* (izay atao hoe *anamboraka* na *majajay* koa);
* ny *[[Sonchus arvencis]]*.
Bitro

Ny **bitro** dia biby isan-karazany ahitana lava sofina, mampinono, ao amin'ny fianakaviana *[[Leporidae]]* (izay ahitana ny bitro an-tsaha na bitro dia koa). Hatry ny ela dia nosokajina ao amin' ny filaharan' ny biby mpikiky ny bitro, fa ankehitriny dia navondrona ao anaty filaharana manokana, dia ny *[[Lagomorpha]]*. Ny bitro eorôpeana, *Oryctolagus cuniculus* no razamben'ny karazana bitro fiompy an-jatony maneran-tany. Ny *Sylvilagus* dia ahitana karazana bitrodia 13.

Ny bitro eorôpeana, izay nampidirina tany amin'ny kôntinenta rehetra afa-tsy any Antarktika, dia fantatra manerana izao tontolo izao ho biby fihaza, nofolahina ho fiompy ary biby fanao namana. Noho izy fiantraikany izay miely patrana eo amin'ny tontolo iainana sy ny kolontsaina, any amin'ny faritra maro eran'izao tontolo izao, ny bitro dia hita amin'ny fiainana andavanandro: atao sakafo, anamboarana fitafiana (ny hodiny sy ny volony), atao namana, ary loharanon' aingam-panahy ara-javakanto.

## Ao amin' ny kolontsaina

### Oha-pitenenana

* Manao fitera-bitro

### Ohabolana malagasy

* Saro-tahotry ny masony ka te-hividy ny lohany, manahy ny sofin-jaza ho lava, ka no miala liana amin' ny bitro !

## Jereo koa
* Voalavo
* Totozy
Lactuca indica

Ny ***Lactuca indica*** dia karazana zavamaniry ao amin' ny foko *Cichorieae* ao anatin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*. Ity zavamaniry ity dia teratany any amin' ny tapany andrefan' i Sina (Xinjiang, Tibet), any amin' ny tandrombohitra Himalaya, ary any Azia Atsimo-Andrefana hatrany andrefana any Torkia. Io narany ara-tsiansa io dia midika hoe "**salady indiana**". Nampidirina be dia be any amin' ny faritra hafa izy io, eny fa na any amin' ny Afrika Atsinanana aza, ary heverina ho nampidirina tany Japana efa tamin' ny andro fahagola, nentina niaraka amin' ny fambolem-bary.

Amin' ny teny malagasy ity zavamaniry ity dia atao hoe **beroberoka**, nefa tsy io ihany ny antsoin' ny Malalagasy hoe beroberoka fa misy karazan-javamaniry hafa koa, dia ny *[[Sonchus oleaceus]]* (izay atao hoe koa *anamboraka*, *beroberobazaha*, *beroberokamboa*, *beroberokondrilahy* na *majajay*) sy ny *[[Sonchus arvencis]]*. 

Ny *Lactuca indica* dia ahitra maniry maharitra roa taona, mitombo avy amin' ny fakany ka mahatratra 40 sm farafahakeliny ary matetika mahatratra 2 m. Ny voniny dia misy felany miloko fotsy mankamin' ny mavo matroa ka ny afovoany dia mavo. Ny sakan' ny felan-draviny izay kely sy ny tsiro amam-pofon' ny raviny dia miovaova be arakaraka ny faritra aniriany.

Izy io dia ambolena (na ny marimarina kokoa, ampirisihina ny fambnolena azy) ho sakafon' ny bitro, ny kisoa, ny akoho amam-borona ary na ny trondro aza any Azia. Ny raviny tanora dia azo ampiasaina hatao anana atao salady toy ny beroberoka fihinana hafa. Ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana izy io ho fanampiana amin' ny fandevonan-kanina.
Sonchus oleaceus

Ny ***Sonchus oleraceus*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny vondron-karazana *Sonchus* sy ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*. Teratany any Eorôpa, any Afrika Avaratra ary any Afovoany Atsinanana io karazana io ary efa nampidirina tany amin' ny firenena hafa rehetra maneran-tany. Maniry amin' ny tany kotra eny an-tsaha, amin' ny zaridaina, amin' ny korontam-bato, amin' ny tany lao, amoron-dalana an-tanàna na ivelan' ny tanàna ity zavamaniry ity. Ny raviny dia azo hanina manta na masaka. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe **beroberoka**, nefa tsy io ihany no atan' ny Malagasy hoe beroberoka. Misy koa ny miantso azy hoe **anamboraka**, **beroberobazaha**, **beroberokamboa**, **beroberokondrilahy** na **majajay**.
Sonchus arvencis

Ny ***Sonchus arvensis*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Asteraceae]]*, teratany any amin' ny faritra manana toetany antonony any Eorazia.
Pety Rakotoniaina

***Pety Rakotoniaina*** (teraka 14 Oktobra 1962 tao  Ikalamavony) dia mpanao politika malagasy.

## Fifidianana filoham-pirenena malagasy 2006
Kandidà tamin'ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny 2006 izy saingy tsy nahomby tamin'ny vato 1,68% (74,566 vato). Ny tany amin’ny Faritanin' i Fianarantsoa ihany no tena nanohana azy, izay nahazoany vato 7,42%.

## Sazy an-tranomaizina
Tamin'ny 8 Oktobra 2007, nahazo sazy an-tranomaizina dimy taona izy noho ny halatra fiara telo tamin'ny faritany tamin'ny 2002 sy 2003.

Voaheloka higadra folo taona izy noho ny halatra fiara fitateram-bahoaka sy ny fandraisany anjara tamin’ny fanonganam-panjakana tsy nahomby tao amin’ny Bani Ivato tamin’ny 2008, ary nahazo famotsoran-keloka tamin’ny fitondrana Tetezamita Andry Rajoelina.

## Fe-potoana iasany
*Solombavambahoakan’i Ikalamavony (MFM - Mpitolona ho an'ny Fandrosoan'i Madagasikara): 1993-1998
*Solombavambahoakan’i Ikalamavony Tambatra: 1998-2002
*Solombavambahoakan’i Ikalamavony (independant) izy 2024.
*Ben'ny tanànan'ny Fianarantsoa
RCN Televisión

**RCN Televisión** (fantatra ihany koa amin'ny hoe **Canal RCN** na **RCN** tsotra) dia tambajotra fahitalavitra Kolombiana an'ny Organización Ardila Lülle. Niorina ho orinasa mpamokatra fahitalavitra izy tamin'ny 23 martsa 1967, ary natomboka tamin'ny fomba ofisialy ho fantsona mahaleo tena tamin'ny 10 Jolay 1998. Namokatra *[[Yo soy Betty, la fea]]*, iray amin'ireo telenovelas nahomby indrindra.

## References
Caracol Televisión

**Caracol Televisión** (fantatra amin'ny anarana hoe **Caracol**) dia tambajotra fahitalavitra Kolombiana an'ny Grupo Valorem. Niorina ho orinasa mpamokatra fahitalavitra izy tamin'ny 28 Aogositra 1969, ary natomboka tamin'ny fomba ofisialy ho fantsona mahaleo tena tamin'ny 10 Jolay 1998.

Iray amin'ireo tambajotram-pahitalavitra tsy miankina voalohany ao Kolombia izy io, miaraka amin'ny Canal RCN sy ny Canal 1. Mizara sy mamokatra fandaharana maherin'ny 5000 ary efa nalefa tany amin'ny firenena 80 mahery ny tambajotra.

## References
Bemarivo Ankirondro

**Bemarivo Ankirondro** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Belo - Tsiribihina, Menabe, Faritanin'i Toliary. Ny isam-poniny dia 9071 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2021. Ny kaodin-kaominina dia 9071 ary ny kaodin-distrika dia 510.

## Vokatry ny fambolena
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia haricot.
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary.
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia lentille.
Ny isan'omby dia 800.
Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia haricot.
Ny entana lafo vidy indrindra dia vary.
60 ny mponina no miasa tany.
15 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana.
20 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana.
5 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha.
200 no isan'ny kisoa.

## Ara-tsosialy
Ahitana fikambanan-tantsaha ao.

## Fotodrafitrasa
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Misy tsena isan'andro any.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.

## Fitaterana
Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia tongotra.
Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 6 ora.
Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 6 ora.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 25500 Fmg.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 23000 Fmg.

## Fahasoavana
5 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra.
40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra.
Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana.
5 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena.
50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

## Endri-javatra

## Olana
Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 7.
Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001.
Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina.
Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 14.

## Rohy ivelany
Bezezika

**Bezezika** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Mahabo, Faritra Menabe, Faritanin'i Toliary. Ny isam-poniny dia 9.835 <araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2021.

## Renirano
*Morondava

## Lalana
*Lalam-pirenena faha-35

## Jereo koa

## Rohy ivelany
Mevazara Roger F. Mahazoasy

***Mevazara Roger F. Mahazoasy***, **''Roger Mahazoasy**' fohy 61 taona, minisitry ny fizahantany malagasy teo aloha ny taona 2002-2004.

Injeniera simia niofana tany Alzeria izy.

Antoko: Asa Vita Ifampitsarana (AVA)
Fizaràn-tany

Ny **fizaràn-tany**, izay mety ho tsorina amin'ny teny hoe **[[tany]]**, na atao hoe koa **[[faritra]]** na **faritany**, dia habaka ara-jeôgrafia (tany, ranomasina, na habakabaka, sns) voafaritra araka ny lalàna (ohatra: fizaràn-tanim-pirenena na tanim-pirenena), na voajanahary manana ny mampiavaka azy manokana (ohatra: fizaràn-tany na faritra be tendrombohitra) na ara-kolontsaina (ohatra: fizaràn-tany na faritra ara-piteny). Miovaova ny famaritana io teny io arakaraka ny fomba fijery na ny taranja na ny vanim-potoana heverina. 

Na inona na inona fomba fiasa momba ity voan-kevitra ity, ny fizaràn-tany dia midika ny fisian' ny sisin-tany. Ohatra, fizaràn-tany ara-pôlitika na ara-pitantanana dia faritana amin' ny alalan' ny sisin-tany, nefa ny fizaràn-tany voajanahary dia tsy voafaritra araka ny lalàna loatra.

## Jereo koa

* Faritra

* Faritany
Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2001

***Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara  ny taona 2001*** no natao teto tamin’ny 16 Desambra 2001. 
Ny vokatra voalohany dia nilaza fa ilaina ny fihodinana faharoa, eo amin’i Didier Ratsiraka sy Marc Ravalomanana. Nolavin-dRavalomanana anefa ny voka-pifidianana ka nanambara ny tenany ho Filoham-pirenena tamin’ny Febroary 2002, ka niteraka herisetra teo amin’ireo mpanohana ny kandidà roa tonta.

Nisy ny fanisam-bato, taorian’izay dia nahazo 51,46%-n’ny vato i Ravalomanana, ary ny volana aprily teo no nambaran’ny Fitsarana avo momba ny lalàmpanorenana fa mpandresy izy.

## Vokatra


Sary:Marc_Ravalomanana.jpg|alt=|Marc Ravalomanana
Sary:Didier_Ratsiraka_(cropped).jpeg|alt=|Didier Ratsiraka



## Tsiahy
*Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2006
*Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2013
*Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2023
Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2006

Ny 3 desambra 2006 no nanaovana ny ***fifidianana Filoham-pirenena ao Madagasikara 2006***. 
Nirotsaka hofidiana indray ny filoha Marc Ravalomanana, teo amin’ny toerany nanomboka ny taona 2002. 
Ny 9 desambra teo no nambara fa nandresy tamin’ny fihodinana voalohany ny tamin’ny 55%-n’ny vato i Marc Ravalomanana.

## Vokatra

## Tsiahy
*Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2001
*Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2013
*Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2023
Vistula

I **Vistula** na **Visla** no ony pôlôney lehibe indrindra, mirefy 1&nbsp;047 km, izay manondraka indrindra an' i Varsôvia sy i Krakôvia, ary ony faha-9 lava indrindra any Eorôpa. Atao hoe *Wisła* izy amin' ny teny pôlôney, *Vistula* amin' ny teny latina ary *Weichsel* teny alemàna.

Mirefy 193&nbsp;960 km2 ny faritanin-drano manome rano azy, izay any amin' ny firenena telo hafa ankoatra an' i Pôlônia, fa ny any Pôlônia dia 168&nbsp;868 km2 amin' io.

## Jereo koa
* Bug Atsimo
Sophie Ratsiraka

***Sophie Soamiadana Ratsiraka***, dia mpanao politika sady solombavambahoaka eto .

## Mombamomba azy
Sophie Ratsiraka dia zanaky ny filoham-pirenena malagasy teo aloha Didier Ratsiraka sy Céline Marthe Velonjara .Manana rahavavy roa izy dia i Olga Ratsiraka sy Annick Zoary Ratsiraka, ary iray ny anadahiny dia i Xavier Ratsiraka.

## Fe-potoana iasany
* Ministeran'ny Asa-tanana sy ny Hai-tao
* Solombavambahoakan’i Vatomandry (Atsinanana) izy 2024: AREMA
*

## Loharano
Nikopol (Okraina)

I **Nikopol** dia tanàna sy kaominina (*hromada*) ao amin' ny raiônan' i Nikopol any amin' ny tapany atsimon' i Okraina, eo amoron' ny reniranon' i Dniepr, 63 km atsimo atsinanan' i Kryvyi Rih ary 48 km atsimo-andrefan' i Zaporizhia. Misy mponina miisa 105&nbsp;160 araka ny tombanana tamin' ny taona 2022. Amin' ny teny okrainiana izy dia atao hoe Нікополь / *Nikopol*

I Nikopol no tanàna fahefatra be mponina indrindra ao amin' ny ôblastan' i Dnipropetrovsk. Eo amin' ny tanjona eo akaikin' ny fitahirizana Kakhovka, i Nikopol dia tanàna indostrialy matanjaka izay manana orinasa mpamokatra fantsona maromaro, toy ny orinasa Interpipe, ary milina fanodinana tsy, toy ny orinasa mpamokatra tsamana vy.
Puissance japonais

Maneho izany ny tanjany amin'ny lafiny politika, teo-karena ary kolontsaina.

 Ny politikan'i japana dia matanjaka satria miara-manapa-kevitra amin'i Etazonia sy Eoropa izy momba ny fifehezana ny toekarena maneran-tany.

 Raha ny toekarena japoney no atitraterina, dia ireo fitaovana avolenta sy velaran-tany ary ny fari-dranomasina ananany izany: toyota, exxon eo amin'ny sehatry ny tomobyly; 13,7 miliara ny velarantany ary 42% ny dadasiky ny ranomasiny.

 Kolontsaina japoney, dia ny fananany ny teny maro samy matanjaka : hita ao anatin'izany ny fiteny anglisy, ny frantsay ary italiana.

 Tsiahivina fa i japana, matanjaka ara-politika, toekarena ary kolontsaina. Miaraka amin' Etazonia sy Eoropa ihany koa izy
Okrainiana (vahoaka)

Ny **Okrainiana** dia vahoakam-pirenena sy vondrom-poko teratanin' i Okraina. Ny fiteny okrainiana no fitenin-drazany, ary manaraka ny Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana ny ankamaroany. Amin' ny fitambaran' ny mponina, ny Okrainiana no vondrom-poko slava faharoa lehibe indrindra aorian' ny Rosiana. Amin' ny teny okrainiana dia atao hoe українці / *ukraintsi*.

Ara-tantara dia teo ambany fitondran' ny fanjakana isan-karazany ny Okrainiana, ka nomen' ny mpitondra azy ireo anarana isan-karazany. Ao anatin' ny fizaràn-tanin' ny Repoblika Pôlôney-Litoaniana, ny Fanjakan' i Habsburg, ny Empira Aotrisiana, ary avy eo i Aotrisy-Hôngria, ny vahoaka slava tatsinanana nonina ao amin' ny faritra misy an' i Okraina ankehitriny dia fantatra amin' ny anarana hoe Roteniana na Rotena, izay manondro ny faritanin' i Rotenia (*Ruthenia*); ny Okrainiana monina eo ambany fitondran' ny Empira Rosiana dia fantatra amin' ny anarana hoe Rosiana Kely, nomena avy amin' ny anaran' ny tanin' i Rosia Kely (amin' ny teny rosiana : Малороссия */ Malorossiya* na Малая Россия */ Malaya Rossiya*).

Ny anaram-poko hoa Okrainiana, izay teny mifandray amin' ny Kôsaka Hetmanata, dia noraisina taorian' ny Fifohazana nasiônaly okrainiana. Ny fifandraisan' izy ireo amin' ny Kôsaka dia notsindriana matetika, ohatra amin' ny hiram-pirenena okrainiana. Antsoina hoe Okrainiana ihany koa ny olom-pirenen' i Okraina na inona na inona fiaviany ara-poko. Ankehitriny izy ireo dia miisa eo anelanelan' ny 37&nbsp;000&nbsp;000 sy 40&nbsp;000&nbsp;000 maneran-tany.

## Fitsinjarana ara-jeôgrafia
Ny ankamaroan' ny vahoaka okrainiana (amin' ny hevitr' io teny io ara-poko) dia monina ao Okraina izay ahitana ny telo ampahefany. Any ivelan' i Okraina, ny any am-pielezana okrainiana dia mifantoka indrindra any Rosia ny Okrainiana misy mponina 1,9 tapitrisa. Ankehitriny, olom-pirenena rosiana maro no manana fiaviana okrainiana.

Araka ny petra-kevitra sasany dia efa ho 2,1 tapitrisa ny olona manam-piaviabna okrainiana any Amerika Avaratra (1,2 tapitrisa any Kanada ary 890&nbsp;000 any Etazonia). Okrainiana maro koa no monina any Brezila (500&nbsp;000), any Môldavia (375&nbsp;000), any Kazakstana (333&nbsp;000 eo ho eo), any Pôlônia (tombanana eo anelanelan' ny 300&nbsp;000 sy 400&nbsp;000), Arzentina (300&nbsp;000), Belôrosia (eo anelanelan' ny 250&nbsp;000 sy 300&nbsp;000), Pôrtogaly (100&nbsp;000), Romania (eo anelanelan' ny 60&nbsp;000 sy 90&nbsp;000) ary Slôvakia (55&nbsp;000). Misy koa diaspôra okrainiana any amin' ny Fanjakana Mitambatra, any  Aostralia, any Alemaina, any Letonia, any Soisa, any Aotrisy, any Italia, any Irlandy, any Soeda ary any Iogôslavia teo aloha.
Belarosiana (vahoaka)

Ny **Bielôrosiana** na **Belarosiana** dia vahoakam-pirenena sy vondrom-poko slava tatsinanana teratany any Bielôrosia. Miteny bielôrosiana, izay, fiteny slava atsinanana, izy ireo. Maherin' ny 9 tapitrisa ny olona manambara tena ho isan' ny vondrom-poko bielarosiana maneran-tany. Amin' ny fiteny bielôrosiana dia atao hoe беларусы / *bielarusy* izy ireo. Belôrosiana efa ho 7,99 tapitrisa no mipetraka ao Bielôrosia, miaraka amin' i Etazonia sy i Rosia izay fonenan' ny Belôrosiana maherin' ny 500&nbsp;000 avy. Ny ankamaroan' ny Bielôrosiana dia manaraka ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana.
Sylvestre Mahavitara

***Sylvestre Mahavitara***, dia mpanao politika sady solombavambahoaka eto , solombavambahoakan’i Vangaindrano izy.

## Fisamborana
Nosamborina izy fotoana fohy taorian’ny nanambarany ny firotsahany hofidiana. Mampiahiahy ny vahoaka ny antony ara-politika efa noeritreretina mialoha izay azo lazaina fa ny habibian’ny mpanao didy jadona Andry Rajoelina.

## Fe-potoana iasany
* Solombavambahoakan’i Vangaindrano (Atsimo-Atsinanana) izy 2024 (independant).
Bolgariana (vahoaka)

Ny **Bolgariana** na **Bolgara** dia vahoakan' i Bolgaria na vondrom-poko slava tatsimo teratany any Bolgaria sy ny faritra manodidina azy. Izy ireo no vahoaka maro anisa ao Bolgaria, fa vitsy anisa kosa any Makedônia Avaratra, any Okraina, any Môldavia, any Serbia, any Romania, any Hôngria, any Albania, any Torkia ary any Grisia izy ireo amin' ny maha vondrom-piarahamonina ara-tantara azy. Amin' ny teny bolgariana izy ireo dia atao hoe българи / *bŭlgari*.

Tamin' ny fanisam-bahoakan' ny taona 2011, eo amin' ny olom-pirenena bolgariana dia 77 % no mihevitra ny tenany ho anisan' ny vondrom-poko bolgariana, raha ny 23 % kosa no ao amin' ny vahoaka vitsy anisa Pômàka, Valàka, Torkika, Tatara, Gagaoza sy Tsigàna.

Olana iray iadian-kevitra ny mety hampidirina na tsia ny Makedôniana slava ho anisan' ny Bolgariana. Ny Repoblikan' ny Iogôslavia teo aloha tany Makedônia Avaratra dia nilaza fa mifanakaiky ireo vahoaka roa ireo nefa samy hafa, ary ny Makedôniana slava dia monina ao amin' ity firenena ity sy ny faritra bolgarianan' i Makedônia ara-tantara (ôblastan' i Blagoevgrad). Ny manam-pahefana ao Bolgaria dia milaza fa anisan' ny Bolgariana ny Makedôniana slava, saingy mipetraka any amin' ny firenena roa samy hafa izay mifankahalala (toa an' i Alemaina sy i Aotrisy).
Romaniana (vahoaka)

Ny **Romaniana** dia vondrom-poko miteny rômana ary teratanin' ny firenena any Eorôpa Afovoany sy Eorôpa Atsinanana ary Eorôpa Atsimo Atsinanana. Mitovy kolontsaina sy razambe izy ireo, ka miteny amin' ny fiteny romaniana ary monina indrindra any Romania sy Môldavia. Araka ny fanisam-bahoaka romaniana tamin' ny taona 2021 dia 89,3 % amin' ny olom-pirenen' i Romania no milaza ny tenany ho anisan' ny foko romaniana. Amin' ny fiteny romaniana izy ireo dia atao hoe *Români*, vakina hoe [roˈmɨnʲ].

Tamin' ny fanisam-bahoakan' ny taona 1989 tany Môldavia, ny ankamaroan' ny Môldaviana dia voaisa ho anisan' ny foko romaniana ihany koa. Ny Romaniana koa dia mahaforona foko vitsy anisa any amin' ny firenena maro eo akaikin' i Romania, any Eorôpa Afovoany, any Eorôpa Atsimo Atsinanana ary any Eorôpa Atsinanana, indrindra fa any Hôngria sy any Serbia (anisan' izany i Timok), ary any Okraina.

Ny fanombanana ny isan' ny Romaniana maneran-tany dia miovaova eo anelanelan' ny 24 sy 30 tapitrisa, arakaraka ny famaritana ny teny hoe "Romaniana" izay ahitana teratany avy any Romania sy Môldavia, ny zanaka ampielezan' izy ireo tsirairay avy, ary ny teratany amin' ny fiteny romaniana sy amin' ny fiteny rômana tatsinanana hafa. Ny mpiteny hafa amin' ireo fiteny notanisaina farany ireo dia ny Aromaniana sy ny Meglenô-Romaniana ary ny Istrô-Rômaniana (teratany avy any Istria), izy rehetra ireo dia mitsinjara tsy mitovy manerana ny Saikanosy Balkana, izay azo heverina ho zana-bondrona romaniana na foko misaraka nefa mifandray.
Pôlôney (vahoaka)

Ny **Pôlôney** dia vondrom-poko sy olom-pirenena slava tandrefana izay mitambatra tantara sy kolontsaina ary fiteny (pôlôney) sady mponina ao amin' ny firenen' i Pôlônia na Pôlônina any Eorôpa Afovoany. Amin' ny teny pôlôney izy ireo dia atao hoe *Polacy.* Ny sasintenin' ny Lalàmpanorenan' ny Repoblikan' i Pôlônia dia mamaritra ny vahoaka pôlôney ho ny olom-pirenena rehetra ao Pôlônia, na inona na inona lova na foko misy azy. Ny ankamaroan' ny Pôlôney dia manaraka ny katôlisisma rômana.Tombanana ho 37&nbsp;394&nbsp;000 amin' ny fitambaran' ny mponina 38&nbsp;512&nbsp;000 ny isan' ny Pôlôney milaza tena ho izany ao Pôlônia (araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2011), ka 36&nbsp;522&nbsp;000 amin' ireo no nambara fa Pôlôney fotsiny ihany. Misy zanala am-pielezana pôlôney midadasika (atao hoe *Polonia*) manerana an' i Eorazia sy i Amerika ary i Aostralazia. Amin' izao fotoana izao, ny tanàna lehibe indrindra any Pôlônia dia ao anatin' ny faritry ny metrôpôlitanan' i Varsovia (na *Warsaw*) sy ny fari-drenivohitr' i Katowice. Ny Pôlôney ara-poko dia heverina ho taranaky ny Lekita izay Slava Tandrefana fahiny sy ny fokom-pirenena hafa nonina tany amin' ny fizaràn-tany pôlôney nandritra ny Andro Taloha. Ny tantaran' i Pôlônia voarakitra dia nanomboka tamin' ny arivo taona mahery ka hatramin' ny manodidina ny taona 930-960 taor. J.K., fony ny Pôlàna Tandrefana - fokom-pirenena nanan-kery tao amin' ny faritr' i Pôlônia Lehibe - nampiray ny fokom-pianakavoana lekitika isan-karazany teo ambany fanapahan'  ireo izay lasa tarana-mpanjaka Piast, ka namorona ny fanjakana pôlôney voalohany. Nanamarika ny fidiran' i Pôlônia tao amin' ny kristianisma tandrefana ny fampielezana ny kristianisma nataon' ny Eglizy Katôlika tao Pôlônia tamin' ny taona 966. Na izany aza, nandritra ny fisiany, ny fanjakana pôlôney dia nanaraka ny pôlitikan' ny fandeferana tamin' ny vitsy anisa ka nahatonga ny firazanana sy ny fivavahana maron' ny Pôlôney, toy ny Jiosy pôlôney.

Ny fiteny pôlôney dia anisan' ny sampana lekitika amin' ny fianakaviam-piteny slava andrefana. Ny teny hoe lekitika na lesitika dia avy amin' ny anarana tranainy sy pôetikan' i Pôlônia, "tanin' i Lech", iray amin' ny mahery fo telo ao amin' ny fedrà malaza, mpanorina ireo firenena slava, miaraka amin' ny Tseka sy ny Rosy.

Ho fanampin' ny fizaràn-tanin' i Pôlônia amin' izao fotoana izao (taorian' ny taona 1945), ny Pôlôney (amin' ny hevitr' io teny io ara-poko) dia misy any amin' ny firenena manodidina: any Litoania (tapany atsinanan' i Vilnius), any Letônia (Latgale), any Bielôrosia (4 % amin' ny mponina ao amin' ny tapany  andrefan' ilay firenena) sy any Okraina andrefana.

Misy diaspôra pôloney lehibe any Alemaina (eo ho eo amin' ny roa tapitrisa), any Frantsa (iray tapitrisa sy sasany), any Etazonia (10 ka hatramin' ny 20 tapitrisa), any Kanada (800&nbsp;000), any amin' ny Fanjakana Mitambatra (500&nbsp;000 ka hatramin' ny iray tapitrisa), any Aostralia (210&nbsp;000) ary any Brezila (3&nbsp;500&nbsp;000).
Repoblika Mizakatenan' i Krimea

Ny **Repoblika Mizakatenan' i Krimea** dia fizaràna ara-dalànan' i Okraina, niforona tamin' ny taona 1995 taorian' ny naharava ny Firaisana Sôvietika, ary eo ambany fibodoan' ny Rosiana nanomboka tamin' ny Febroary 2014. Ny Repoblika Mizakatenan' i Krimea dia mandrakotra ilay saikanosy mitovy anarana aminy afa-tsy ny tapany avaratry ny Tsipîkan' i Arabat izay ao amin' ny ôblastan' i Kherson, ary ny kaominina Sevastopol izay ao anatin' ny toe-draharaha pôlitika aminy araka ny sata rosianan' ny tanàna federaly. Ny renivohitra sady tanàna lehibe indrindra ao amin' ilay Repoblika Mizakatena dia ny tanànan' i Simferopol. Mivondrona eo ambanin' ny lalàna okrainiana ao amin' ny faritra ara-toekarena malalakan' i Krimea ny Repoblika Mizakatenan' i Krimea sy i Sevastopol.
Tokonam-pahantrana

Ny **tokonam-pahantrana** na **fetram-pahantrana** dia tondro mifandray amin' ny fahantrana, izay fidiram-bola faran' izay kely tsy maintsy ananan' ny olona iray na ny fianakaviana mba hahavitany ny filany fototra: sakafo, trano, fitafiana, fitsaboana, fanabeazana, sns. Misy ny tokonam-pahantrana tanteraka (mifototra amin' ny harom-panjifana faran' izay kely indrindra, misy na tsy misy fanondro ara-bola) ary ao koa ny  tokonam-pahantrana ampitahaina (isanjato mitaha amin' ny salam-pidiram-bola). Ity tokonana ity dia mitaky sanda tena samihafa arakaraka ny safidy momba ny fikajiana ho an' ny firenena iray. Mifanaraka amin' ny isanjaton' ny mponina antsoina hoe taham-pahantrana izany. Taha marin-toerana an' ny firenena tsirairay ny tokonam-pahantrana ampitahaina, izay mahakasika ny 15 % amin' ny mponina; izany akory tsy midika fa ny 15 % amin' ny mponina dia mahantra. Amin' ny lafiny iray dia fanombanana tsara ho an' ny fahantrana ny taha mifanandrify amin' ny tondro tanteraka. Raisina ny  zava-misy mahakasika ny olona tsirairay mba hampifanaraka ny tokonam-pahantrana amin' ny fahasamihafan' ny toe-javatra iainana, ohatra, ny vesatry ny fianakaviana, ny taona, na ny isan' ny olona ao an-tokantrano.

Ny fetram-pahantrana dia haben' ny fidiram-bola kely indrindra heverina ho sahaza amin' ny firenena iray. Matetika ny taham-pahantrana no kajina amin' ny alalan' ny fanombanana ny totalin' ny sandan' ny zavatra ilaina mandritra ny herintaona ho an' ny olondehibe salany. Mazàna no mahaforona ny ampahany lehibe indrindra amin' ity tombana ity ny vidim-ponenana, toy ny hofan-trano, noho izany dia manara-maso ny tsenan' ny trano fonenana sy ny tondro hafa momba ny vidim-ponenana amin' ny maha fiantraikany lehibe amin' ny tokonam-pahantrana ny mpahay toekarena. Matetika no ampiasaina ny momba ny olona tsirairay hijerena toe-javatra samihafa, anisan' izany ny maha ray aman-dreny, zokiolona, ​​zanaka, manambady, sns. Azo ahitsy isan-taona ny fetran' ny fahantrana. Amin' ny fampiharana, toy ny famaritana ny fahantrana, dia ambony lavitra ny famaritana ôfisialy na iombonana momba ny taham-pahantrana any amin' ny firenena mandroso noho ny any amin' ny firenena andalam-pandrosoana.

## Jereo koa

* Toekarena
* Fahantrana
Angovo nokleary

Ny **angovo nokleary** dia angovo mifandray amin' ny hery mampitambatra ny nokleôna (prôtôna sy neotrôna), hery nokleary matanjaka ao anatin' ny vihin' ny atôma. Ny fiovan' ny vihy mamoaka io angovo io dia ny fiota nokleary. Mifehy ny fiota eo amin' ny singa bitika sy ny neotrinô ny hery nokleary malemy.

Mitranga ho azy amin' ny alalan' ny fiota nokleary mampikambana ao anatin' ny kintana ny famotsorana ny angovo nokleary — ohatra ny Masoandro — sy amin' ny alalan' ny fitresahana nokleary ao amin' ny toetra radiôaktifa voajanahary, izay loharanon' angovo voalohany amin' ny fisehon-javatra mahakasika ny volkano eto amin' ny Tany. Ny angovo mivoaka mandritra ny fiota nokleary mampitresaka na ny fiota nokleary mampikambana dia trandrahana ho amin' ny tanjona sivily sy miaramila, ao anatin' ny fitaovam-fiotana nokleary na mandritra ny fipoahana atômika.
Môldaviana (vahoaka)

Ny **Môldaviana**, na **Môldava**, indraindray antsoina hoe **Môldôvana**, dia vahoakam-pirenen' ny Repoblikan' i Môldavia (na inona na inona fiteniny sy fomban-drazany sy finoany ary fiaviany) na vondrom-poko tao amin' ny faritra ara-tantaran' i Môldavia izay mahafaoka ny ampahany amin' ity repoblika ity. Amin' ny maha vondrom-poko azy, ny Môldaviana dia miteny romaniana sady vondrom-poko lehibe indrindra ao amin' ny Repoblikan' i Môldavia (75,1 % amin' ny mponina tamin' ny taona 2014) ary vahoaka vitsy anisa ao Romania sy Italia sy Okraina ary Rosia. Amin' ny fiteny romaniana dia atao hoe *Moldoveni* na Молдовень izy ireo.

Misy ny tsy fitovian-kevitra momba ny famaritana ara-piteny ny maha foko azy, momba ny maha vondrom-poko miavaka sy misaraka amin' ny Romaniana azy ireo, na ny maha anisan' ny Romaniana azy ireo. Miovaova ny habetsahan' ny olona milaza ny tenany ho Romaniana ao amin' ny Repoblikan' i Môldavia (2,1 % amin' ny mponina no milaza tena ho Romaniana tamin' ny taona 2004 ary 7 % izany tamin' ny taona 2014).

Ny teny hoe *Môldaviana* dia ampiasaina hanondroana ny mponina rehetra ao amin' ny tanin' ny Prinsipaotea ara-tantaran' i Môldavia, izay voazara amin' i Romania (47,5 %) sy i Môldavia (30,5 %) ary i Okraina (22 %), na inona na inona fiheverana ara-poko azy ireo. Any Romania, ny teratany avy any Môldavia Andrefana izay manondro ny tenany amin' io teny io dia manambara amin' ny ankapobeny ny maha anisan' ny foko romaniana azy, fa ny Môldaviana avy any Besarabia (anisan' izany ny Repoblikan' i Môldavia) dia matetika antsoina hoe Besarabiana (amin' ny fiteny romaniana: *basarabeni*).
Fiota

Ny **fiota** dia fiovana eo amin' ny fifamatoran' ny samy atôma na ao anaty atôma, ka ny voalohany dia atao hoe fiota simika, fa ny faharoa kosa no atao hoe fiota nokleary. Fiovan' ny matiera mandritra ny fanovana ny karazana ara-tsimia (atôma, môlekiola, iôna na radikaly) mandrafitra ilay matiera ny fiota simika. Ny fiota nokleary dia fiovan' ny vihin' atôma iray na maromaro mba hanomezana ny vihy manana lanja na fahana samihafa. Ny fiota simika dia tsy mahakasika afa-tsy ny elektrôna na ny fifamatorana misy eo amin' ny atôma, izany hoe mitahiry ny singa simika, fa ny fiota nokleary kosa dia manova ny nokleida iray ho hafa.

## Jereo koa

* Fiota simika

* Fiota nokleary
Fiota simika

Ny **fiota simika** dia fiovan' ny matiera izay manova ny karazana simika mandrafitra ilay matiera. Ny karazana simika izay lanina ao amin' ny fiota dia antsoina hoe mpiota; ny karazana miforona mandritra ny fiota dia antsoina hoe vokatry ny fiota.

Nanomboka tamin' ny asa fikarohan' i Lavoisier (taona 1777) dia fantatry ny mpahay siansa fa mitranga tsy misy fiovaon-danja azo refesina ny fiota simika: "Tsy misy zavatra very, tsy misy zavatra miforona, miova ny zava-drehetra", izany dia maneho ny fitahirizana ny lanja.

Miteraka fiovan' ny toetra ara-tsimian' ny matiera ny fiota simika. Tsy anisan' izany ny fiovana ara-pizika madiodio toy ny fiempoana, ny fivainganana, ny fietonana, ny fangotrahana, sns, ny fahatontana sy ny fikaoka ary ny fahatapahan-drohy. Afaka mamoaka angovo (amin' ny ankapobeny amin' ny endrika hafanana, sy koa amin' ny endrika hazavana) ny fiota, fiota mamokatra hafanana izany. Mety mitaky fampidirana angovo izany, amin' ny endrika hafanana (noho izany dia "mamokatra hatsiaka") na hazavana, fiota mandany hafanana izany. Amin' ny ankapobeny dia tsy azo atao ny fiota raha tsy mahafeno fepetra sasany (fisian' ny mpiota rehetra, fepetran' ny maripana sy ny tsindry ary ny hazavana). Mitaky na hamorain' ny fisian' ny akora simika antsoina hoe mpandrisikoto, izay tsy lanin' ny fiota, ny fiota sasany. Amin' ny ankapobeny dia miteraka fiovana eo amin' ny hetsiky ny elektrôna sy fiforonana ary fahatapahan' ny fatorana simika ny fiota simika. Na izany aza, ny atao hoe fiota simika, amin' ny ankapobeny, indrindra ny atao hoe fimirana ara-tsimia, dia azo ampiharina ihany koa amin' ny fiovan' ny singa bitika sy ny fiota nokleary. Ao amin' ny simia ôrganika dia atambatra ao amin' ny fandravonana simika mba hahazoana ny vokatra irina ho azo ny fiota simika isan-karazany. Ao amin' ny biôsimia, andiana fiota simika arisiky ny anzima dia mamorona lalana metabôlika, izay ahafahana mahazo fandravonana sy fanahotoana, izay sarotra azo araka ny fomba mahazatra, dia  mitranga ao anaty anaty sela.

## Jereo koa

* Fiota
* Fiota nokleary
Fiota nokleary

Ny **fiota nokleary** dia fiovan' ny vihin' atôma iray na maromaro mba hanome vihin' atôma manana lanja na fahana hafa. Izany dia miavaka amin' ny fiota simika, izay tsy mahakasika afa-tsy ny elektrôna na ny fatorana misy eo amin' ny samy atôma. Ny fiota simika dia mitahiry ny singa simika rehetra, fa ny fiota nokleary kosa dia manova ny nokleida iray ho iray hafa.
Ny ankamaroan' ny fiota nokleary dia ahitana fifampikasihan' ny vihy na ny singa bitika roa; ny dingana sasany toy ny fitresahana hoazy eo amin' ny vihy mavesatra na ny toetra radiôaktifa (alpha sy beta ary gamma) dia mahakasika ny vihy mitokana. Ny hoe "fiiota nokleary" noho izany dia mety manondro ny fiovan' ny nokleida ateraky ny fifandonana amin' ny singa bitika hafa, na ny fiovan' ny vihy hoazy tsy misy fifandonana.

Misy karazany be dia be ny fiota nokleary, izay mety ho dingana tonga hoazy toy ny fisaratsarahana radiôaktifan' ny radiôma hitan' i Marie Curie, na fiovana nampanaovina, toy ny fikambanana nokleary miseho ao amin' ny kintana, ny fitresahan' ny oraniôma ao amin' ny toby famokarana herinaratra na ny fifandonan' ny vihy ao amin' ny fitaovana mpanafaingam-pandeha ny singa bitika.
Varangiana

Ny **Varangiana** na **Varega** dia ny Vikingy nonina tany Soeda (na firenena skandinaviana hafa izay nandeha tamin' ny Lalan' ny Atsinanana na *Austrvegr*), araka ny fiantsoan' ny tao amin' ny Empira Bizantina sy ny Slava Tatsinanana. Teo anelanelan' ny taonjato faha-9 sy faha-11 dia nanangana sy nitondra ny fanjakan' ny Rosin' i Kiev tamin' ny Andro Antenatenany, ary namorona ny mpiambina varangianan' ny emperora bizantina. Amin' ny teny nôrsa tranainy dia atao hoe ***Væringjar*** izy ireo fa amin' ny fiteny grka kosa dia **Βάραγγοι** / *Barangoi* na **Βαριάγοι** / *Bariagoi*.

Amin' ny heviny malalaka, ny teny hoe *Vikingy* dia manondro ny Skandinaviana rehetra tamin' ny vanim-potoana nampalaza ny Vikingy. Ny teny hoe *Viking* dia manondro ny Skandinaviana avy any Danemarka sy Nôrvezy ankehitriny, ary avy any Götaland (tapany atsimo-andrefan' i Soeda: Dalia, Bohuslän, Halland, Scania), izay nihetsika  indrindra tany amin' ny Ranomasina Avaratra sy any amin' ny Ranomasimbe Atlantika. Ny teny hoe *Varangiana* dia manondro ny Vikingy (amin' ny dikany hoe "Skandinaviana") any Soeda, izay nihetsika indrindra tany amin' ny Ranomasina Baltika sy tany Eorôpa Atsinanana, anisan' izany i Rosin' i  Kyev, ary nanaraka ny lalana ara-barotr' i Volga sy ny lalana ara-barotry ny Varangiana mankany amin' ny Grika.

Araka ny filazan' ny boky fitantarana amin' ny teny rosiana tranainy hoe Повѣсть времяньныхъ лѣтъ */ Povest' vremyan'nykh let*, izay azo adika hoe *Tantaran' ny Andro Lasa*, dia nisy vondrona Varangiana nanorina an' i Novgorod tamin' ny taona 862 teo ambany fitarihan' i Ryurik. Mpivarotra sy mpikarama an' ady ary jiolahin-tsambo indraindray izy ireo, ary nanao diabe fanafihana voalohany tao amin' ny Persiana sy ny Arabo tamin' ny alalan' ny lalan' i Volga sy Kaspiana, avy eo tamin' ireo "lalana mankany amin' ny Grika", dia i Don, i Dniepr na i Dniestr izany, tany Kônstantinôpla. Imbetsaka izy ireo no nanafika ny tanàna bizantina maro teo amin' ny Ranomasina Mainty sy ny renivohitry ny empera, fanafihana izay voatosika nefa niteraka fifanaraham-pandriam-pahalemana izay nanome azy ireo tombontsoa ara-barotra isan-karazany. Tamin' izany fotoana izany, nanomboka nanompo tao amin' ny tafiky ny empira ny Varangiana, izay nahatonga azy ireo ho mpiaro manokana ny emperora, noho ny herim-pony sy ny tsy fivadihany tamin' ny emperora ary ny tsy firaharahany ny fikomiana tao an-dapa. Vetivety dia niaraka tamin' ny Varangiana danoà sy nôrveziana ny Varangiana soedoà voalohany, ary i Harald Sigurdarson no nalaza indrindra tamin' izy ireo. Ny fandresena nôrmana an' i Angletera sy ny fakana ity tanàna ity dia nahatonga ny fifindra-monin' ny mpiantafia anglô-saksôna sy danoà, ary ny sasany tamin' izy ireo dia nirotsaka an-tsehatra ary lasa anisan' ny mpiambina imperialy bizantina tamin' ny taonjato faha-12 ka hatramin' ny nianjeran' i Kônstantinôpla teo an-tanan' ny tafiky ny Empira Ôtômana tamin' ny taona 1453.

Tamin' ireo mpanjaka nanapaka tamin' ny vahoaka varangiana, ny malaza indrindra dia i Riurik sy i Harald III any Nôrvezy.
Marksisma

Ny **marksisma** dia firehana ara-pôlitika, ara-tsôsialy, ara-pilôzofia, ara-tantara, araka antrôpôlôjia ary ara-toekarena mifototra amin' ny hevitr' i Karl Marx (ary koa araka ny hevitr' i Friedrich Engels amin' ny ampahany kely) sy ny mpandimby azy. Amin' ny lafiny pôlitika, ny marksisma dia mifototra amin' ny fandraisana anjara amin' ny hetsika momba ny adin-tsaranga, mba hahatongavana amin' ny fiarahamonina tsy misy saranga, tsy misy fitondran' ny patriarika, demôkratika, mamarana ny fisian' ny Fanjakana (alemàna: *Staat*) ary mifototra amin' ny fananana iombonana sy demôkratika momba ny fitaovam-pamokarana amin' ny maha dingana mandimby ny kapitalisma azy: ny kôminisma. Tsy toy ny anarsisma izay manatratra tanjona mitovy amin' izany amin' ny alalan' ny demôkrasia mivantana ny marksisma izay manankina ny asany amin' ny atao hoe "jadon' ny mpiasa" (atao hoe *Proletariat*).

I Karl Marx tokoa dia nihevitra fa "ny fanafahana ny mpiasa dia tsy maintsy asan' ny mpiasa", noho izany dia amin' ny alalan' ny hetsika iombonana no ahafahana manova sy tsy maitsy anovana ny fandaminana ara-toekarena sy ara-piarahamonina.
Symon Petliura

I **Symon Petliura** dia mpitondra fanjakana sy mpanao gazety okrainiana teraka tao Poltava tamin' ny 22 Mey 1879 ary maty tao Paris tamin' ny 25 Mey 1926.  Anisan' ny olo-malaza indrindra tamin' ny hetsika nasiônaly sy ny Kômandy fara tampon' ny Tafika ary filoha fahatelon' ny Repoblika Entim-Bahoaka Okrainiana izy. Amin' ny teny okrainiana izy dia atao hoe Симон Васильович Петлюра / *Symon Vasyl'ovytch Petliura*.

Lehilahy mpanoratra izy, ary anisan' ny olo-malaza tamin' ny hetsika nasiônaly okrainiana tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Mpitaky fizakantena avy eo mpitaky fahaleovantena izy ka nandray anjara amin' ny fananganana tafika okrainiana, ary niady tamin' ny bôlsevisma sy ny Tafika Fotsy nandritra ny Revôlisiona Rosiana. Rehefa resy izy dia nandeha tany ivelany ary nitarika ny governemanta okrainiana an-tsesitany.

Ny pôgrôma (fandrobana sy ny fandripahana ny Jiosy tao amin' ny Empira Rosiana) izay nitranga tao amin' ny tanim-pirenena okrainiana tamin' izany fotoana izany sy ny anton' ny famonoana azy no niavian' ny resabe mafonja momba ny tenany. Vokatr' izany, i Symon Petliura dia manana toerana manokana eo amin' ny tantaran' ny fifandraisan' ny Okrainiana sy ny Jiosy.

## Jereo koa

* Tantaran' i Okraina
Repoblika Entim-Bahoaka Okrainiana Sôvietika

Ny **Repoblika Entim-Bahoaka Okrainiana Sôvietika** dia iray amin' ny anaran' ny fanjakana sôvietika okrainiana taloha noforonina tamin' ny taona 1917 tamin' ny fikambanan' ny fanjakana bôlsevika teo an-toerana noforonin' ny Kôminista taorian' ny Revôlisiônan' ny Ôktôbra iray taona talohan' io.

## Jereo koa

* Tantaran' i Okraina
Repoblika Sôvietika Okrainiana

Ny **Repoblika Sôvietika Okrainiana** dia repoblika sôvietika noforonin' ny Bôlsevika okrainiana taorian' ny nanambaràn' ny Kôngresy Faharoan' ny Sôvietin' i Okraina Manontolo ny fahaleovantenan' i Okraina Sôvietika tamin' ny Marsa 1918 ary nampitambatra ny Repoblika Entim-Bahoaka Sôvietika Okrainiana sy ny Repoblika Sôvietikan' i Odessa ary ny Repoblika Sôvietikan' i Donetsk–Krivoy Rog  ho fanjakana iray.

## Jereo koa

* Tantaran' i Okraina
Bôlsevika

Ny **Bôlsevika** dia ankolafy ankavia indrindra ao amin' ny antoko marksista Antokon' ny Mpiasa Sôsialy-Demôkratin' i Rosia, izay notarihin' i Vladimir Lenin, ary ny iray kosa dia ny Mensevika (*Menchevik*). Amin' ny teny rosiana izy dia atao hoe большевики / *bolsheviki*, avy amin' ny teny hoe большинство / *bolshinstvo*, izay midika hoe "maro anisa".

Niforona tamin' ny taona 1903 teo ambany fitarihan' i Lenin ny ankolafy bôlsevika. Izy no maro anisa tao amin' ny Antokon' ny Mpiasa Sôsialy-Demôkratin' i Rosia, ka avy amin' izany io anarany amin' ny teny rosiana io, ary lasa antoko nahaleo tena izy tamin' ny taona 1912. Nanohana ny fikambanan' ny antokon' ny revôlisiônera matihanina ny Bôlsevika, mifanohitra amin' ny Mensevika izay antokon' ny sarambabem-bahoaka, manodidina an' i Julius Martov, misokatra ho an' ny maro ny fidirana ho mpikambana ao aminy.

Taorian' ny Revôlisiôna Rosiana tamin' ny Febroary 1917 dia nandray ny fahefana tamin' ny anaran' ny Sôviety tamin' ny Ôktôbra 1917 ho anisan' ny Repoblika Sôsialista Federativa Sôvietikan' i Rosia ny Bôlsevika. Tamin' ny Marsa 1918 dia novana anarana hoe "Antoko Kômonista" ny Antoko Bôlsevika. Taorian' ny niorenan' ny Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika (na Firaisana Sôvietika) tamin' ny taona 1922 dia lasa Antoko Kômonistan' ny Firaisana Sôvietika izy io, ary nanampy hatramin' ny taona 1952 amin' io anarana io ny mpamari-toetra hoe "Bôlsevika" (atao anaty fononteny).