open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aspergillus

Ny ***Aspergillus*** dia vondron-karazana holatra tsy lavorary (*[[Deuteromycota]]*) ao amin' ny fianakaviana *Trichocomaceae*. Ny endrika tonga lafatra (*Teleomorpha*) amin' ny karazana *Aspergillus* vitsivitsy dia fantatra, ary anisan' ny kilasy *Ascomycota* (filaharana Eurotiales, fianakaviana *Trichocomaceae*). Ho an' ny karazana *Aspergillus* maromaro, mbola tsy fantatra ny dingana tonga lafatra. Tamin' ny Marsa 2010, ny *Aspergillus* dia nisy karazana holatra 837, izay manodidina ny roapolo no tafiditra miteraka aretina ho an' ny olombelona.

* *Aspergillus awamori*
* *Aspergillus caesiellus*
* *Aspergillus candidus*
* *Aspergillus carbonarius*
* *Aspergillus carneus*
* *Aspergillus clavatus*
* *Aspergillus deflectus*
* *Aspergillus felis*
* *Aspergillus flavus*
* *Aspergillus fumigatus*
* *Aspergillus glaucus*
* *Aspergillus kawachii*
* *Aspergillus nidulans*
* *Aspergillus niger*
* *Aspergillus ochraceus*
* *Aspergillus oryzae*
* *Aspergillus parasiticus*
* *Aspergillus penicilloides*
* *Aspergillus restrictus*
* *Aspergillus sojae*
* *Aspergillus sydowi*
* *Aspergillus terreus*
* *Aspergillus ustus*
* *Aspergillus versicolor*
Encanto

***Encanto*** dia horonantsary amin'ny sarimihetsika amerikana notontosain'i nataon'i Walt Disney Animation Studios, ary nivoaka tamin'ny 24 Novambra 2021.

Ireo olona nampindrana ny feony ho an'io sarimiaina io dia i Stephanie Beatriz, María Cecilia Botero, John Leguizamo, Mauro Castillo, Jessica Darrow, Angie Cepeda, Carolina Gaitán, Diane Guerrero, ary i Wilmer Valderrama.

## Rohy ivelany
* 
*
Penisilinina

Ny ***penisilinina*** dia antibiôtika beta-laltaminina, tôksinina (poizina) volavolain' ny karazana bobongolo (holatra bitika) sasany ao amin' ny vondron-karazana *[[Penicillium]]* ary tsy mampidi-doza ho an' ny olombelona. Ampiasaina hitsaboana aretina vokatry ny bakteria ny penisilinina, indrindra ny bakteria Gram-miabo (*Gram positif*). Ny penisilinina (penisilinina G) dia hitan' ilay mpahay siansa britanika Alexander Fleming indray tamin' ny 3 Septambra 1928. Ampiasaina amin' ny fitsaboana olombelona izy io nanomboka tamin' ny taona 1941.
Sôlaninina

Ny **sôlaninina** dia alkalôida hita ao amin' ny zavamaniry maro ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*. Izy io dia akora mafaitra, poizina amin' ny ankapobeny, izay heverina fa mandrisika ny fahazotoan-koman' ny *Leptinotarsa decemlineata*  (karazana voangory).

Amin' ny zavamaniry azo hanina, ny ovy (*Solanum tuberosum*) dia misy sôlaninina kely izay hita indrindra ao amin' ny voniny sy ny tsimoka ary ny hodiny, ary koa eo ambanin' izy ireo, izay mety hiteraka fanapoizinana. Misy koa ny ao amin' ny voatabia (*Solanum lycopersicum*) sy ao amin' ny baranjely (*Solanum melongena*) ary ny ao amin' ny fizalisy (*Physalis*). Tsy mampidi-doza ho an' ny olombelona ny sôlaninina amin' ny fatra kely fa mety manapoizina raha be loatra.

Tena manamora ny fiforonan' ny sôlaninina ny fitehirizana ovy tsy manaraka fepetra tsara, sy ny fotoana lava be eo anelanelan' ny famoasana sy ny fanetehana ary fahandroana.
Papaver somniferum

Ny ***Papaver somniferum*** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Papaveraceae]]*. Izy io dia ahitra maniry isan-taona, any Eorôpa Atsimo sy Afrika Avaratra. 

Mahatratra hatramin' ny 1,5 metatra ny tahon' ity zavamaniry ity. Mamony izy amin' ny Avrily ka hatramin' ny Aogositra. Ny voniny dia mety ho fotsy na mavokely tanora, misy volomparasy matroka na mena eo afovoany. Misy vihy maro ny hodi-boany mafy sy boribory ary lehibe.

Fantatra amin' ny fananany singa mampitony (alkalôida toy ny kôdeinina sy ny môrfinina) ny *Papaver somniferum*. Ny voany, izay ampiasaina betsaka amin' ny sakafo, dia tsy misy afa-tsy alkalôida kely. Toy izany koa ny menaka vokarina avy aminy. Ambolena ihany koa hatao haingo sy sakafo.

## Jereo koa

* *[[Papaver]]*
Bufo bufo

Ny ***Bufo bufo*** dia karazana saobakaka ao amin' ny fianakaviana *Bufonidae*, hita any Eorôpa (afa-tsy any Irlandy, any Islandy, any amin' ny ampahany amin' i Skandinavia, ary any amin' ny nosin' i Mediteranea sasany), any amin' ny faritra andrefana amin' i Azia Avaratra, ary any amin' ny ampahany kely amin' i Afrika Avaratra Andrefana (Maghreb).

Biby tsy misehoseho ny saobakaka satria mazàna miafina mandritra ny andro. Miasa izy amin' ny takariva ary mandany ny alina amin' ny fihazana biby tsy manana hazondamosina hohaniny. Mandeha miadana na mitsambikina kely izy, ary manana hoditra volontsôkôlà manopy volomparasy misy votsy madinika maro.

## Jereo koa

* *[[Bufo]]*
Hagåtña

**Hagåtña** (*Agaña* taloha amin'ny teny espaniola) dia renivohitry ny nosy Guam ary toby miaramila ao . Any amin'ny morontsiraka andrefana no misy ilay tanàna, akaikin'ny seranan'i Apra Harbor.

Naorin'i  tamin'ny 1668 tamin'ny anarana hoe Agana, io no tanàna "Eoropeana" tranainy indrindra any Pasifika. Any amin’ny morontsiraka andrefan’ny nosy Guam no misy azy io, any avaratry ny seranan-tsambon’i Apra Harbor. Ankehitriny, renivohitr'i Guam izy io, ary misy seranam-piaramanidina iraisam-pirenena eo akaiky eo.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 943.

## Jereo koa
*Mikronezia
*Guam
Nosy Gilbert

I **Nosy Gilbert** dia rojo atoll 16 any amin'ny Oseana Pasifika an'ny firenena nosy Kiribaty.

Ny atoll be mponina sy manan-danja indrindra dia Tarawa, fonenan'ny renivohitr'i Kiribaty, Tarawa Atsimo, ary ny nosy Bairiki.

Ny isam-ponina dia 107.812 tamin'ny fanisam-bahoaka tamin'ny taona 2020.

## Tantara
Ny Nosy Gilbert dia nonenan'ny Mikrônezia nandritra ny taonjato maromaro talohan'ny nahitan'ny Eoropeana azy ireo voalohany.

Tamin'ny 1606, Pedro Fernández de Quirós dia nahita ny vondrona Makin/Butariri. Ilay anglisy anglisy John Byron dia nahita bebe kokoa ny Nosy Gilbert tamin'ny 1764 tamin'ny Dolphin nandritra ny fitetezana an'izao tontolo izao. Amin'ny ankapobeny dia heverina ho Kapiteny Thomas Gilbert ao amin'ny Charlotte sy John Marshall ao amin'ny Scarborough, izay nahita ny atolls ao Aranuka, Kuria, ary Abaiang tamin'ny 17 Jona 1788, ary Tarawa, fantatra amin'ny anarana hoe Kingsmill, tamin'ny 20 Jona 1788, saingy tsy nipetraka. Ny Nosy Gilbert dia nomena anarana ho fanomezam-boninahitra an'i Thomas Gilbert manodidina ny 1820 avy amin'ny Amiraly Adam Johann von Krusenstern. Ny Kapiteny Frantsay Louis Isidore Duperrey, izay nitety an'izao tontolo izao tamin'ny *Astrolabe* nanomboka tamin'ny 1822 ka hatramin'ny 1825, no voalohany nanao sarintany ny vondronosy.

Tamin'ny 1892, ireo nosy ireo dia lasa anisan'ny Fiarovana Britanika ao amin'ny Nosy Gilbert sy Ellice.

Nandritra ny Ady Lehibe II, dia nofehezin’i  ny Nosy Gilbert nanomboka tamin’ny 1941 ka hatramin’ny 1943. Nahazo ny fizakan-tena izy ireo tamin’ny 1971.

Tamin’ny 1978, dia lasa fanjakana nahaleo tena ireo Nosy Ellice teo aloha tamin’ny anarana vaovao hoe Tovalo. Nanaraka izany ny Nosy Gilbert, herintaona tatỳ aoriana, ary tamin’ny 1979, dia nitambatra tamin’ireo nosy hafa mba ho lasa fanjakana nosy mahaleo tena any Kiribaty.

## Jereo koa
*Kiribaty.
*Mikrônezia
*Mikrônezia (faritra)
Apra Harbor

**Apra Harbor** dia seranan-tsambo voajanahary voajanahary ao amin'ny Nosy Mariana any Guam. Apra dia seranan-tsambo ara-barotra ary tobin'ny tafika an-dranomasina amerikana.

## Jereo koa
*Mikronezia
*Guam
Chrisóstomo de Moura

**João Chrisóstomo de Moura**, fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe **Kolonely Chrisóstomo** (teraka ny 23 Jiona 1959 tao Tefé), dia mpanao politika sy manamboninahitra miaramila breziliana mifandray amin'ny Antoko Liberaly (PL).

Tamin'ny fifidianana 2018, voafidy ho solombavambahoaka federaly ho an'ny fanjakan'i Rondônia,  izy tamin'ny vato 28.344 (3,62%-n'ny vato manan-kery) ary nandray ny toerany tamin'ny 1 Febroary 2019. Voafidy indray izy tamin’ny taona 2022.

## Antoko
*PRB (2015-2018)
*PSL (2018-2022)
*União Brasil (UNIÃO) (2022)
*Partido Liberal (2022-ankehitriny)

## Jereo koa
Potamochoerus magnus

Ny ***Potamochoerus magnus*** dia karazana lambo ao amin' ny fianakaviana *Suidae*, ao amin' ny vondron-karazana *[[Potamochoerus]]* nefa efa tsy hita ivelan' ny endrika fôsily.

## Jereo koa

* ''Potamochoerus'' ''porcus''
* *[[Potamochoerus larvatus]]*

## Loharano sy fanamarihana
Sus (vondron-karazana)

Ny ***Sus*** dia vondron-karazana biby mampinono *Artiodactyla* ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]*. Avy amin' ny lambon' i Eorazia (*[[Sus scrofa]]*) ny kisoa, nefa voasokajy ho karazana misaraka ankehitriny.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny vondrona *Sus* ankehitriny araka ny *Mammal Species of the Worl* (Septembre 2017) sy ny ITIS (September 2017):

* *[[Sus ahoenobarbus]]* Huet, 1888 (any Filipina)
* *[[Sus barbatus]]* Müller, 1838  (any Filipina sy Indônezia ary Malezia)
* *[[Sus bucculentus]]* Heude, 1892 (any Laôsy sy Vietnamy)
* *[[Sus cebifrons]]* Heude, 1888 (any Filipina)
* *[[Sus celebensis]]* Müller and Schlegel, 1843 (any Indônezia, Timôro, nosy Florès)
* *[[Sus oliveri]]* Groves, 1997 (any Filipina)
* *[[Sus domesticus]]* Erxleben, 1777 (kisoa)
* *[[Sus philippensis]]* Nehring, 1886 (any Filipina)
* *[[Sus scrofa]]* Linnaeus, 1758
* *[[Sus verrucosus]]* Boie, 1832 (any Indônezia)

## Jereo koa

* *[[Phacochoerus]]*
* *[[Potamochoerus]]*

* *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]*
* *[[Babyrousa]]*
* *[[Porcula salvania|Porcula]]*
Sus ahoenobarbus

Ny ***Sus ahoenobarbus*** dia karazam-biby mampinono ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]*, tsy fahita afa-tsy any Filipina, ary ny marimarina kokoa any amin' ny tangoro-nosy Palawan sy ny nosy maro manodidina (any amin' ny ala trôpikalin' i Palawan). Karazana lambo lehibe mivelona amin' ny toeram-ponenana isan-karazany izy io. Ity karazana ity koa dia atahorana ho lany tamingana, araka ny nambaran’ ny International Union for Conservation of Nature (IUCN). 1 hatramin' ny 1,6 m ny halavany, 1 m eo ho eo ny haavony ary mahatratra 150 kg ny lanjany.

## Jereo koa

* ''Sus'' (vondron-karazana)
* *[[Sus domesticus]]* (kisoa)
* Lambo
* Kisoadia
Porcula salvania

Ny ***Porcula salvania*** dia biby mampinono, karazana lambo zeny, ao amin' ny vondron-karazana ***Porcula***, ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae|Suidea]]*. Izy io no karazana tsy fahita firy indrindra ao amin' ity fianakaviana ity, ary misy mponina miisa 200 eo ho eo.

## Toetrany
Ny *Porcula salvanius* dia iray amin' ny karazana kely indrindra ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]*, ny halavany dia tsy mihoatra ny 60 sm ary ny haavony hatreo an-tsorony dia 28 sm eo ho eo. Ny lanjan' ny *Porcula salvanius* dia 6 ka hatramin' ny 10 kg. Ny lokon' ny hoditry ny *Porcula salvanius* dia manja, misy volo mainty vitsivitsy na mainty. Ny ao aorian' ny lohany sy ny ampahany amin' ny lamosiny misy vombony kely mitsangana. Ny zanany vao teraka dia volondavenona mavokely, fa ny volon' ny tanora kosa dia manja misy tsipitsipika mavo. Ny lahy lehibe dia mety ho hahitana vanginy eo amin' ny andaniny roa amin' ny valanoranony.

## Faritra misy azy
Ny hany mponina amin' izao fotoana izao dia mipetraka ao amin' ny Manas National Park any amin' ny fanjakan' i Assam (India). Ny toeram-ponenany dia lemaka mando be orana, rakotra bozaka lava be. Mety niparitaka be ilay karazana teo aloha, indrindra any amin' ny firenena an-tsisintany sasany toa an' i Nepaly sy i Bangladesy ary i Botàna.

## Jereo koa

* *[[Babyrousa]]*

* *[[Phacochoerus]]*
* *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]*
* *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]*

* *[[Potamochoerus]]*
Phacochoerus africanus

Ny ***Phacochoerus africanus*** dia karazam-biby mampinono, ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]*, iray amin' ny karazana *[[Phacochoerus]]* roa. Izy io dia hita manerana ny ampahany be amin' i Afrika atsimon' i Sahara, amin' ny kijana sy ny hivika ary ny ala. Taloha, dia noheverina ho zana-karazan' ny ''Phacochoerus'' ''aethiopicus'' izy io, fa ankehitriny io anarana siantifika io dia voafetra ho an' ilay any amin' ny faritra avaratra amin' i Kenià sy any Sômalia ary any atsinanana amin' i Etiôpia.

## Zana-karazana
Indreto ny zana-karazan' ny *Phacochoerus africanus* araka ny Selon *Mammal Species of the World* (5 Oktôbra 2020) :

* *Phacochoerus africanus aeliani* Cretzschmar, 1828
* *Phacochoerus africanus africanus* (Gmelin, 1788)
* *Phacochoerus africanus massaicus* Lönnberg, 1908
* *Phacochoerus africanus sundevallii* Lönnberg, 1908

## Jereo koa

* *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]*
* *[[Babyrousa]]*
* *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]*
* *[[Porcula salvania|Porcula]]*

* Lambo

* Kisoa
Phacochoerus aethiopicus

Ny ***Phacochoerus aethiopicus*** dia karazana biby mampinono ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae|Suidea]]*, avy amin' ny vondron-karazana *[[Phacochoerus]]*, hita any atsimo-atsinanana amin' i Etiôpia, any andrefana amin' i Sômalia, ary afovoany sy atsinanana amin' i Kenià. Nisy zana-karazana iray, ny *Phacochoerus aethiopicus aethiopicus*, tany atsimo-atsinanana amin' ny Faritanin' i Cape taloha sy ny faritra mifanila amin' i KwaZulu-Natal. Noheverina fa efa lany tamingana izy io nanomboka tamin' ny taona 1870.

## Zana-karazana

Indreto ny zana-karazana araka ny BioLib, CatalogueOfLife sy ny MSW:

* *Phacochoerus aethiopicus aethiopicus* (Pallas, 1766)
* *Phacochoerus aethiopicus delamerei* Lönnberg, 1909.

## Jereo koa

* *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]*
* *[[Potamochoerus]]*
* *[[Phacochoerus]]* 
* *[[Babyrousa]]*
* *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]*
* *[[Porcula salvania|Porcula]]*

* Lambo

* Kisoa
Nosy Mariana

Ny **nosy Mariana** dia archipelago ao amin'ny Ranomasimbe Pasifika, izay mety ho voatendry ara-jeografika any amin'ny faritra ivelan'i Mikronezia. Ara-jeografika, ireo nosy avaratra (nataon'i Faranton de Pajaros mankany amin'i Abanahan, anatahan) ary atsimo (avy any Farantlon de Medinilla amin'ny Guam) dia azo omena.

Na dia ny faritra iray any Etazonia aza dia mizara ho faritra roa any ivelany ho an'ny antony ara-tantara: ny nosy Maria Avaratra, izay nafindra tany Espaina tamin'ny  tamin'ny 1899, ary nafindra tany  tany .

Ny Archipelago sy mihady Mariana dia nomena anarana taorian'ny mpanjakavavy espaniola *Maria Anna avy any Aotrisy*.

Ireo nosy lehibe efatra any atsimo - Guam, Saipan ary Tinian dia fonenana, izay any avaratry ny aritry ny nosy, noho ny volkanisma mavitrika, fa tsy naha-hinavina (ny nosy Alamagan nanomboka tamin'ny taona 2009).

## Jereo koa
*Mikronezia
*Guam
Saipan

Ny nosy **Saipan** dia efa ho 22 km lava ary 9 km ny sakany. Manodidina ny 200 km ny avaratry ny Guam i Saipan. Ny tendrombohitra avo indrindra dia ny tendrombohitra *Tagpocha* miaraka amin'ny haavon'ny 465 m ambonin'ny haavon'ny ranomasina. Garapan no toerana lehibe indrindra ao amin'ny nosy.

Ny nosy Tinian dia misy 8 km atsimo andrefan'ny Saipan, tafasaraka ny fantsona Saipan.

Ara-politika, ny any any ivelan'ny vondrona atsimo nosy (nosy efatra) ao amin'ny Nosy Mariana-Avaratra miaraka amin'ny nosy 15 nosy

Mponina: 40220

## Tantara
Ny nosy Saipan dia voalaza fa be mponina be dia sambany mihoatra ny 3000 taona lasa izay

Niaraka tamin'ny fandavan'i Ferdinand Magellan, i Saipan dia tonga zanatany tany  tamin'ny 1521. Nanomboka tamin'ny taona 1899 ka hatramin'ny 1914 dia zanatany iray i  ny nosy.

Tamin'ny 1914 nandritra ny Ady Lehibe Voalohany, ny tafika japoney dia nibodo ny nosy. Ny Japoney dia nametaka ny nosy tany Saipan. Tamin'ny 1941 dia nisy miaramila manodidina ny 30000 tany Saipan.

Ny nosy dia nahazo fahatsiarovan-tena tamin'ny alàlan'ny ady tany Saipan nandritra ny ady lehibe faharoa. Nanomboka nanafika an'i tany atsimo andrefan'i Saipan izy tamin'ny 15 jona 1944 ary nifarana taorian'ny telo herinandro niaraka tamin'ny fandresen'ny Amerikanina.
JBS

**JBS S.A.** (fanafohezana an'i **J**osé **B**atista **S**obrinho Sociedade Anônima) dia orinasa stock Corporation Breziliana. Izy io no mpamokatra henan-kena lehibe indrindra eto an-tany ary ny orinasa fanodinana hena lehibe indrindra any Amerika Atsimo. Ny JBS androany dia noforonina tamin'ny 2007 avy amin'ny fanalavan'ilay hena sy ny orinasa amerikana *Swift & Company*. Ny tarika dia mifototra amin'ny  () sy Dallas (Texas, ).

## Tantara
Niorina tao Anápolis ny orinasa, tao amin'ny fanjakana Breziliana Goiás, nataon'i José Batista Sobrinho ho toy ny raharaham-barotra bitika kely eo ambanin'ny anarana *Friboi*.

Tamin'ny faran'ny taona 2007, ny JBS dia nahazo 50% tamin'ny *Inalca Spa*, mpamokatra mpamboatra omby *Cremonini Spa* ho an'ny 225 tapitrisa Euros.
Tany am-piandohan'ny volana martsa 2008, ny orinasa amerianina *Smithfield Beef Group Inc.* (SBG) (Vondron-tsolika sy kisoa lehibe indrindra eran-tany)
Mandritra izany fotoana izany, ny jbs dia nividy ny *National Beef Packing Co*, miorina amin'ny tanànan'i Kansas amin'ny $ 970 tapitrisa,

Mpanamboatra henan'omby lehibe indrindra sy iray amin'ireo mpanondrana hena lehibe indrindra any Japana. Ankoatr'izay, ny JBS dia naka ny mpiasan'ny hena Aostraliana *Tasman Group*' $ 150 tapitrisa.

Ny orinasa dia nanatrika ny fahazoana masiaka teo anelanelan'ny 2005 sy 2017 ho an'ny orinasam-pisakafoanana faharoa lehibe indrindra manerantany ao Nestlé.

## Kolikoly
Nahazo fampindramam-bola avy amin'ny fanjakana breziliana nandritra ny taona maro ny orinasa ary niahiahy ny hanao kolikoly.

Tamin'ny taona 2017 dia fantatra fa ny tompona Joesley Batista dia voalaza fa namatsy vola ny filoham-pirenena breziliana telo sy ny mpanao politika hafa efa saika 2000. Ny Filoha Michel Temer dia voalaza fa nahazo $ 4,7 tapitrisa ho an'ny fampielezan-kevitra farany tamin'ny fifidianana. $ 80 tapitrisa no tokony nikoriana tamin'ny filoha Lula da Silva sy Rousseff. Ny fitambaran'ny $ 220 tapitrisa no voalaza fa voaloa ho an'ny mpanao politika.

Tamin'ny volana septambra 2017, nosamborina i Joesley Batista sy ny rahalahiny. Voampanga ho nanisy tsipiriany manan-danja izy ireo ao amin'ny fanadihadiana nataony momba ny tantara ratsy momba ny kolikoly nanodidina ny Filoha Michel Temer.

## Faritra ara-barotra sy marika
Ny faritra Business Business dia ny fanodinana, fiomanana, fonosana ary ny varotra hena sy ny henan-tsakafo roa. Ny JBS dia namokatra sakafo vita koa, hena voan-kena sy hena mahandro ary ny hoditra ary ny hafa amin'ny famonoan'omby. Ny JBS  dia manana trano fanodinana 23 any  sy enina any . Ny fanondranana dia haondrana indrindra amin'ny EU, any Rosia, , Amerika Latina, , mankany , Hong Kong,
 ary .

*Isan'ny mpiasa: 260,000
*Sales: 374.9 miliara tena (Real$ = € 58 miliara)
*Famokarana henan-kena
*Website: www.jbs.com.br
Podemos (Brazila)

**Podemos** (PODE), antsoina hoe *Partido Trabalhista Nacional* (PTN), dia antoko politika breziliana afovoany havanana. Tamin'ny taona 2016, nanova ny anarany ho *Podemos*.

## Zava-miafina
Tamin'ny fifidianana Breziliana 2022, nahazo seza efatra tamin'ny seza 81 sy 12 tamin'ireo 513 tao amin'ny Antenimieran'ny Solombavambahoaka izy.

## Firehan-kevitra
Podemos dia mahita ny tenany ho antoko afovoany ary manohana ny fandraisan'anjaran'ny olom-pirenena mivantana.

## Fampandrosoana ny mpikambana
Tamin’ny Aprily 2025, dia nisy sampana 811 631, nalefa tany amin’ny faritra tsy lehibe indrindra eto .
Hylochoerus meinertzhageni

Ny ***Hylochoerus meinertzhageni*** dia karazana biby mampinono ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]*, izay hany mpikambana ao amin' ny vondron-ka razana ***Hylochoerus***. Tamin' ny 1904 izy io no nofaritana voalohany. Io anaran' ny karazana io dia manome voninahitra an' i Richard Meinertzhagen, izay nitifitra ilay santionany tany Kenià ary nandefa azy io tany amin' ny Natural History Museum in England.

## Fanoritsoritana

Ny *Hylochoerus meinertzhageni* dia manana halavana 130 ka hatramin' ny 210 sm, haavony eo amin' ny soroka 75 ka hatramin' ny 110 sm, ary halavan' ny rambony 25 ka hatramin' ny 45 sm. Ny lanjany dia mety hahatratra 100 ka hatramin' ny 275 kg.

## Faritra ahitana azy

Ny *Hylochoerus meinertzhageni* dia hita any amin' ny ala trôpikaly mikitroka sy mando, saingy ahitana azy ihany koa any amin' ny faritry ny hivoka misy ala izay mbola be zavamaniry. Izany dia avy any Ginea ka hatrany Ganà, avy any amin' ny faritra atsinanana amin' i Nizerià ka hatrany Kenià sy  avaratra amin' i Tanzania; ary any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Etiôpia. Hita any amin' ny faritra misy ala any avaratra-atsinanana amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, sy any amin' ny faritra atsimo amin' i Sodàna.

## Zana-karazana
Indreto ny zana-karazan' ny *Hylochoerus meinertzhageni* araka ny *Mammal Species of the World* (30 novembre 2022):

* *Hylochoerus meinertzhageni ivoriensis* Bouet & Neuville, 1930
* *Hylochoerus meinertzhageni meinertzhageni* Thomas, 1904
* *Hylochoerus meinertzhageni rimator* Thomas, 1906

## Jereo koa

* *[[Potamochoerus]]*

* *[[Babyrousa]]*

* *[[Phacochoerus]]*
* *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]*
* *[[Porcula]]*
Cristina Graeml

**Cristina Reis Graeml** (Curitiba, 7 Desambra 1969) dia mpanao gazety, mpanolotra fandaharana amin'ny fahitalavitra, vlogger, mpamoaka lahatsoratra, tonian-dahatsoratra politika ary Breziliana.

## Fanabeazana sy asa fanaovan-gazety
Graeml dia manana mari-pahaizana licence momba ny asa fanaovan-gazety avy amin'ny Oniversite Federalin'i  (UFPR), rehefa nahavita ny fianarana tamin'ny 1991.

Anisan'ny antoko Podemos izy.
Jorge Seif

**Jorge Seif Junior** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 10 Mey 1977 tao Rio de Janeiro. Avy amin'ny fiaviana Syriana-Libaney izy dia Loholona ao amin'ny Repoblika ho an'i . Izy dia sekretera nasionalin'ny jono sy fiompiana rano nanomboka ny taona 2019 ka hatramin'ny 2022 teo ambany fitarihan'i Jair Bolsonaro.

## Tantaram-piainany
Manana mari-pahaizana momba ny Business Administration sy Marketing avy amin'ny Oniversiten'i Vale do Itajaí izy.

Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022 dia voafidy ho Loholona ho an'i Santa Catarina izy, nahazo vato 1,426,383 (39.8% amin'ny vato azo).

Mpandraharaha eo amin'ny sehatry ny jono, izy dia sekreteram-pirenena misahana ny jono sy ny fiompiana trondro nanomboka ny taona 2019 ka hatramin'ny 2022 teo ambany fitarihan'i Jair Bolsonaro.

## Jereo Koa
Babyrousa

Ny ***Babyrousa*** dia vondron-karazana ao amin' ny fianakavian'a *[[Suidae]]*, hita any amin' ny nosin i Indônezia (Sulawesi, Tongian, Sula ary Buru). Ny karazana rehetra amin' ity vondrona ity dia noheverina ho anisan' ny karazana tokana hatramin' ny taona 2002, dia ny *Babyrousa* *babyrussa*, nefa taorian' izany dia nizarazara ho karazana maromaro. Ity anarana siantifika ity dia voafetra ho an' ny *[[Babyrousa babyrussa]]* any amin' ny nosy Buru sy Sula, fa ny karazana fantatra indrindra, any Sulawesi Avaratra, dia antsoina hoe ''Babyrousa'' ''celebensis''. Ny lahy dia manana vangy fiarovana lava sady miolika miakatra, izay mandoaka ny nofo amin' ny orony. Ny karazana rehetra ao amin' ilay vondrona dia tandindomin-doza araka ny lazain' ny International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Fanoritsoritana

Ny *Babyrousa* dia manana vangy fiarovana efatra mandeha tsiroaroa, izay miakatra eo ambonin' ny oronny. Ireo dia vangy ao amin' ny valanorano ambony, izay mitombo sady miolaka mianambony. Amin' ny lahy, ny vangy roa ambony dia mivoatra kokoa (hatramin' ny 30 cm), sady mifaingoka  mankany aoriana mandra-pidirany ao amin' ny hoditra. Izany dia miteraka fery sy aretina ary mamono azy avy eo. Ao amin' ny vavy kosa dia kely io vangy fiarovana io na tsy misy mihitsy aza.

Manana tongotra mitovy amin' ny an' ny kisoadia izy io. Manana orona fisaka toy ny an’ ny kisoa koa izy ireo. Ny hoditry ny *Babyrousa* dia tsy misy volo firy, ary kely dia kely ny volo, toy ny an' ny kisoa sy ny an' ny olombelona. Tombanana ho 4&nbsp;000 ny fitambaran' ny mponina *Babyrousa*, izay miparitaka amin' ny nosy maromaro. Atahorana ho lany tamingana io karazam-biby io. Indraindray izy io dia hazaina mba hompina fa indrindra hahazoany ny henany.

## Karazana
Arakaraka ny mpanoratra dia misy karazana tokana manana zana-karazana maromaro ny *Babyrousa*:

* *Babyrousa babyrussa*
** *Babyrousa babyrussa celebensis*  (syn. *Babyrousa celebensis*);
** *Babyrousa babyrussa togeanensis* (syn. *Babyrousa togeanensis*);
** † *Babyrousa babyrussa babyrussa*;
** † *Babyrousa babyrussa beruensis* ;
** † *Babyrousa babyrussa bolabatuensis* (syn. *Babyrousa bolabatuensis*).

Araka ny MSW sy ADW:
* ''Babyrousa'' ''babyrussa''
* † ''Babyrousa'' ''bolabatuensis''
* ''Babyrousa'' ''celebensis''
* ''Babyrousa'' ''togeanensis''

## Jereo koa

* *[[Phacochoerus]]*
* *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]*
* *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]*
* *[[Porcula salvania|Porcula]]*

* *[[Potamochoerus]]*
Oleksandr Usyk

**Oleksandr Oleksandrovych Usyk** dia mpanao ady totohondry Okrainiana teraka ny 17 Janoary 1987 tao Simferopol, Okrainiana SSR. 
Tompondaka eran-tany miray amin'ny sokajy maivana, nandao ny fehikibony tamin'ny taona 2019 izy hiady amin'ny lanja mavesatra ary lasa tompondaka eran-tany WBA, IBF ary WBO tamin'ity sokajy ity tamin'ny taona 2021 sy WBC tamin'ny 2024, ka nahatonga azy ho mpanao ady totohondry fahatelo nihazona ny fehikibo efatra tamin'ny sokajy roa samy hafa.

## Jereo koa
Vitali Klitschko

**Vitali Klitschko** dia mpanao ady totohondry, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 19 Jolay 1971 tao Belovodskoye, Repoblika Sosialista Sovietika Kirghizika.

Amin'ny 2,02 metatra ny haavony, izy dia toa an'i Wladimir Klitschko rahalahiny, tompon-daka eran-tany amin'ny ady totohondry mavesatra.

## Ben'ny tanànan'i Kyiv

Tamin'ny taona 2014, taorian'ny naha-nalaza azy tao amin'ny Euromaidan, dia voafidy ho ben'ny tanànan'i Kyiv izy.
Voafidy ho ben’ny tanàna indray izy tamin’ny 15 novambra 2015, tamin’ny isam-bato 64,10%, ary tamin’ny volana oktobra 2020 indray dia lany tamin’ny vato 50,51%.

## Jereo koa
Andramena

Ny **Andramena** dia karazan-kazo sarobidy avy amin’ny fianakaviana Fabaceae, izay fantatra amin’ny anarana siantifika hoe Dalbergia louvelii. Izy io dia hazo endemika eto Madagasikara, midika fa eto ihany no misy azy eto an-tany. Izy dia isan’ireo karazana hazo ao amin’ny sokajy rosewood, izay tena tiana noho ny hakanton’ny lokony sy ny kalitaon’ny hazony.

## Dikan'ny anarana

* Fianakaviana : Fabaceae (Leguminosae – Papilionoideae) .
* Karazana : Dalbergia, espèce : Dalbergia louvelii R. Vig. 
* Anarana hiombonana: Andramena, hazo volamena,hazo mena . 

## Toetra ara-batana
Ny hazo andramena dia mahatratra eo amin’ny 12 hatramin’ny 20 metatra ny haavony, ary manana savaivony eo amin’ny 0.3–0.6 m amin’ny hazo lehibe. Ny lanjany maina dia eo amin'ny 930 kg/m².Ny lokony dia mena mamirapiratra eo afovoany, indraidray miloko volomparasy Ihany koa arakarakin'ny fahanteran'ilay hazo. Ny voany dia mañana endrika manify ary ny hazony dia tena mateza, mahazaka hamandoana sy bibikely .

## Toerana
Ny andramena dia hita ao amin’ny faritra atsinanan’i Madagasikara, indrindra any amin’ny faritra avy any Maroantsetra ka hatrany Manakara. Mitombo izy amin’ny ala mando ary amin’ny haavo mahatratra hatramin’ny 700 metatra eo ambonin’ny ranomasina sy amin’ny tany fasika . 

## Fitrandrahana sy Varotra
Ny karazana Dalbergia eto Madagasikara, anisan’izany ny andramena, dia tafiditra ao amin’ny "Annexe II"ao amin’ny "CITES" nohon' ny fanondranana azy ho hazo sarobidy sy ny fitrandrahana tafahoatra.Nisy fitomboan’ny fanondranana an-tsokosoko tamin’ny wood «rosewood» avy any Madagasikara tany amin’ny tsena sinoa izay naka habetsahana lehibe tamin’ny taona 2010 hatramin’ny 2014.  

Araka ny andramena dia voasokajy ho tandindonin-doza noho ny fipoahan' ny fitrandrahana azy sy ny fihenan’ny toerana misy azy. 

## Anjara toerana eo amin'ny tontolo iainana
Ny andramena dia manampy amin’ny fanamafisana ny firafitry ny ala, manome fialofana sy sakafo ho an’ny biby ary manampy amin’ny fitazonana ny tany sy ny rano amin’ny ala.Ny fihenan’ny isan’izy ireo dia mety hitarika fahapotepahana ara-ekôlôjia, ary hanimba ny zavamaniry sy biby hafa mitovy toerana aminy. 

## Jereo
*Dalbergia
*Fabaceae

## Loharano
Radio Itatiaia

**Radio Itatiaia** dia radio any , any .
Izy io dia miasa amin'ny dial AM 610 kHz (nomena ao Nova Lima) sy FM 95.7 MHz (nomena amin'ny Pedro Leopoldo
).

Manam-pahaizana manokana amin'ny fandefasana lalao baolina kitra sy politika anatiny ity onjam-peo ity.

## Rohy ivelany
Tranonkola: Radio Itatiaia
Atsimo

Ny **atsimo** dia iray amin' ny vazan-tany efatra  sy ny lafin-trany valo. Mifanohitra amin' ny avaratra ny atsimo ary mifampijadona amin' ny andrefana sy ny atsinanana.

Ny anaran' ny vazan-tany, na ampiasaina ho anarana na ho mpamari-toetra, dia soratana manomboka amin' ny sora-baventy rehefa tafiditra ao anatin' ny anaran-tsamirery milaza toerana na manondro faritra ara-jeôgrafia, fa manomboka amin' ny sora-madinika raha manondro zotra na todika.

## Kolontsaina

### Fanandroana malagasy
Amin' ny fanandrana malagasy dia lafin-tany itoeran' ny vintana Adalo sy ny Alohotsy ny avaratra, fa ny atsimo kosa no toerana omena ny Asombola sy ny Alahasaty.

### Fomba amam-panao malagasy
Teo amin' ny Ntaolo malagasy raha manonona ny vazan-tany izy dia toy izao no fanaovany izany: tononiny aloha indrindra ny avaratra, izay vao ny atsimo, avy eo ny atsinanana ary faranany amin' ny andrefana. Tsy azo avadika izany filaharana izany fa toy ny mampitsimbadika ny filaminana misy eo amin' ny tontolo. Ohatra: "Any ianareo zanahary avaratra, zanahary atsimo, zanahary atsiananana, zanahary andrefana". Araka izany dia samy manana ny filaharany sy ny heviny avokoa ny vazan-tany efatra teo amin' ny fijerin' ny Ntaolo.

### Ohabolana

* Andevolahy ondanam-hady: atao avaratra, mianatsimo loha; atao atsimo, tototry ny kitay.
* Andevolahy tsy mahatra-drasa: miapoka ery atsimom-patana.
* Aza atao hoe: may ity trano atsimo ka asa azy, fa voin-kava mahatratra.
* Aza manao fanarainan' akoho: mifoha maraina, ka eo atsimom-patana ihany.
* Mamandrika akoho atsimon-trano, ka ny an' ny tena ihany no voa.
* Trano atsimo sy avaratra ka izay tsy mahalena hialofana.

## Jereo koa

* vazan-tany

* avaratra
* avaratra-atsinanana
* atsinanana
* atsimo-atsinanana
* atsimo-andefana
* andrefana
* avaratra-andrefana
* tondroavaratra
Sus barbatus

Ny ***Sus barbatus*** dia karazana biby mampinono akaiky ny kisoa ompiana, ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae|Suidea]]*. Azo amantarana azy ny volombavany misongadina. Hita any Azia Atsimo-Aatsinanana izy io: any Sumatra, any Borneo, any Saikinosin' i Malezia, ary any amin' ny nosy kely isan-karazany toy ny any amin' ny vondronosy Sulu, toa an' i Tawi-Tawi, izay misy ala mando sy ala honko.

Mipetraka anaty fianakaviana ny *Sus barbatus*. Afaka miteraka manomboka amin' ny faha-18 volana izy io, ary azo ampifanambadina amin' ny karazana sasany ao amin' ny fianakaviana *Suidae*.

## Jereo koa

* *[[Suidae]]*

* *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]*

* *[[Sus ahoenobarbus]]*
* *[[Sus barbatus]]* 
* *[[Sus bucculentus]]*
* *[[Sus cebifrons]]*
* *[[Sus celebensis]]*
* *[[Sus oliveri]]* 
* *[[Sus domesticus]]* 
* *[[Sus philippensis]]* 
* *[[Sus scrofa]]* 
* *[[Sus verrucosus]]*
Marcos do Val

**Marcos Ribeiro do Val** (teraka 15 Jiona 1971) dia mpanao politika breziliana ary mpikambana ao amin'ny Podemos. Tamin'ny fifidianana fanjakana 2018, voafidy ho loholona ho an'ny  izy.

## Tafika Breziliana
Tamin'ny fahatanorany, Marcos do Val dia anisan'ny Andian-tafika an-tanety faha-38 an'ny Tafika Breziliana, any Espírito Santo ny foibeny.
Aotrisy Ambony

A**otrisy Ambony** dia fanjakana ao amin'ny Repoblikan'i  . 

Ny renivohiny dia Linz . Miaraka amin'ny velarantany 11,982 kilometatra toradroa, ny Aostrisy Ambony no fanjakana federaly fahefatra lehibe indrindra amin'ny lafiny velarantany ary, miaraka amin'ny mponina eo amin'ny 1,5 tapitrisa eo ho eo, ny fahatelo lehibe indrindra amin'ny lafin'ny mponina. Manamorona an'i  () sy Bohemia Atsimo () izy io.
Andrefana

Ny **andrefana** dia iray amin' ny vazan-tany efatra sy ny lafin-trany valo. Mifanohitra amin' ny atsinanana ny andrefana ary mifampijadona amin' ny avaratra sy ny atsimo.

Ny faritra ilentehan' ny masoandro no andrefana. Misy fomba hafa koa ahafahana mamantatra ny vazan-tany, anisan' izany ny andrefana, dia ny fijerena ny kintana sy ny antokon-kintana. Ny tondroavaratra no fitaovana ampiasaina mba hamantarana ny vazan-tany.

Ny teny ilazana ny vazan-tany ampiasaina ho anarana na ho mpamari-toetra, dia soratana manomboka amin' ny sora-baventy rehefa tafiditra ao anatin' ny anaran-tsamirery milaza toerana na manondro faritra ara-jeôgrafia, fa manomboka amin' ny sora-madinika raha manondro zotra na todika.

## Kolontsaina

### Fanandroana malagasy
Amin' ny fanandroana malagasy dia lafin-tany itoeran' ny vintana Alakaosy sy Alakarabo ny andrefana fa ny atsinanana mifanohitra aminy no itoeran' ny vintana Adaoro sy Adizaoza.

### Ohabolana

* Aza manao masoandro avy atsinanana, ka ny avo ihany no taingenana; fa manaova masoandro avy andrefana, ka izay mivoha tsidihina avokoa.
* Boka nangala-tsira: any andrefan-tanàna vao ningoso reny.
* Tsy mety raha foy ho ao atsimon-trano ka tsy foy ho ao andrefan-trano.
* Manefahefa, tahaka ny tafi-lamban' andrefan-dRova.
* Ny didin' Andriamanitra tahaka ny masoandro avy andrefana, ka mitsidika isam-baravarana.
* Vary zato andrefan-trano: na tsitsina na tobaina, tsy an' iza fa anao ihany.

## Jereo koa

* vazan-tany

* avaratra
* avaratra-atsinanana
* atsinanana
* atsimo-atsinanana
* atsimo
* atsimo-andefana
* avaratra-andrefana
* tondroavaratra
Kitro

Ny **kitro** dia fonon-drantsan-tongotra mafy eny amin' ny biby mampinono sasany, izay rakofan' ny sarona keratinina matevina toy ny hamafin' ny tandroka sy hamafisiny, izay ahafahany mandeha amin' ny vato. Ny Artiodactyla dia manana rantsan-tongotra ankasa, karazam-biby manana rantsan-tongotra ankasa; ny biby mandinika manana rantsan-tongotra roa no betsaka indrindra, ohatra: ny jirafa, ny serfa (na diera), ny bizôna, ny omby, ny osy, ny gazela, ny kisoa ary ny ondry.

Ny tongotry ny biby mampinono Perissodactyla dia manana rantsan-tongotra tsy ankasa, ohatra. ny soavaly sy ny tokantandroka ary ny tapira.  Na dia firafitry ny rantsambatana izay hita indrindra amin' ny biby mampinono misy tavony aza ny kitro, ny *Hadrosauridae* toa ny *Edmontosaurus* dia nanana rantsan-tongotra misy kitro. Nanana kitro koa ny *Chaeropus* (*Marsupialia*).
Volon-doha

Ny **volon-doha** na **volo** dia karazana volo eo amin' ny tampona sy ny sisiny ary ny aorian' ny lohan' ny olombelona. Misy keratinina izy io, toy ny hoho sy ny kitro, ny volom-borona, ny vavam-borona, ny tandroka. Samihafa be ny fiheverana manoloana ny volo, toy ny taovolo sy ny fanesorana volo, izay miovaova arakaraka ny kolontsaina sy vanim-potoana ara-tantara samihafa. Matetika anefa izy io no ampiasaina hamantrarana ny finoan' ny olona iray ùaokana na ny toerany eo amin' ny fiarahamonina, toy ny taonany, ny maha lahy na vavy azy, na ny fivavahany.

## Jereo koa

* keratinina
* hoho
* kitro
* volom-borona
* vavam-borona
* tandroka
* hoditra
* singam-bolo
* volomalemy
* volomaso
* volombava
* somotra
* volonondry
* hao
* Samsôna
* sola
* ala volon-jaza
Harahara (zavamaniry)

Ny **harahara** dia zavamaniry isan-karazany, mafy, fanao zaran' angady, zaram-pamaky sns, ary ny sasany fanaon' ny olona ody tsingala.

* *[[Phylloxylon]]* (*[[Fabaceae]]*)
** *[[Phylloxylon decipiens]]* Baill.
** *[[Phylloxylon perrieri]]* Drake
** *[[Phylloxylon ensifolium]]* Baill.

* *[[Muehlenbeckia platyclada]]* (F.J. Müll.) Meisn. (*[[Polygonaceae]]*)
* *[[Ludia dracaenoides]]* H.Perrier (*[[Salicaceae]]*)

## Loharano sy fanamarihana
Hety

Ny **hety** dia fitaovana misy lelany roa raisin-tanana, azo ahetsiketsika hifampikasoka mba hanapahana na handidiana zavatra manify. Atao eo anelanelan' ny lelany roa, izay hetsehina amin' ny alalan' ny tahony, ny zavatra hotapahana. Mandrirotra sy manapaka ny zavatra hotapahina ny sisin' ny lelany maranitra rehefa mikatona ny tahony roa mifanohitra. Ny hety dia ampiasaina amin' ny fanapahana zavatra manify isan-karazany, toy ny taratasy, ny baoritra, ny takelaka metaly, ny lamba, ny tady, ny kofehy, ny tariby ary ny volo. Misy maro ny karazana hety izay natao ho an' ny tanjona samihafa sy manokana. Ny fampiasana ny karazana hety tsy natokana ho an' ny volo dia miteraka fahasimban' ny volo. Ny hetin-dakozia dia natao hanapahana ny zavatra hatao sakafo toy ny hena.

## Jereo koa

* Fanjaitra

* Hareza
* Antsy
Hoho

Ny **hoho** dia ampahany mafy, tsy misy fahatsapana, mipetaka eo amin' ny tendron' ny rantsan-tànana na ny rantsan-tongotry ny biby sasany. Izy io dia tendro mafy mitovitovy amin' ny tandroka na ny kitro, vita amin' ny keratinina. Ny teny hoe "hoho" dia manondro indrindra ny endrika fisaka hita amin' ny *[[Primates]]*, anisan' izany ny olombelona.

Amin' ny teny malagasy dia atao hoe "hoho" koa ny an' ny biby mampinono sasany, ny vorona, ary biby mandady maro, izay ampiasainy amin' ny fihazonana, ny fandrovitana, ny fianihana, na ny fiarovan-tena, na dia matevina sy mifaingoka ary maranitra.
Salicaceae

Ny ***Salicaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka ao amin' ny filaharana *[[Malpighiales]]*. Ity fianakaviana ity dia ahitana karazany maro, manomboka amin' ny kirihitra madinika ka hatramin' ny hazo eny amin' ny faritra iva sy an-tendrombohitra.

Ny fanadihadiana momba ny fototarazo nofintinin' ny Angiosperm Phylogeny Group (APG) dia nanitatra be ny fianakavian-javamaniry *Salicaceae* ka ahitana vondron-karazana 56 sy karazana 1&nbsp;220 eo ho eo, anisan' izany ny karazana ao amin' ny *[[Scyphostegiaceae]]* maniry any amin' ny faritra trôpikaly sy ny maro amin' ny karazana ao amin' ny *[[Flacourtiaceae]]* taloha.

Ao amin' ny fanasokajian' i Cronquist teo aloha, ny *Salicaceae* dia nomena filaharana manokana, Salicales, ary misy vondron-karazana telo, *Salix* sy *Populus* ary *Chosenia* (ankehitriny syn. *Salix*). Fantatra fa mifandray akaiky amin' ny *[[Violaceae]]* sy *[[Passifloraceae]]* ity fianakaviana ity izay napetraky ny APG ao amin' ny filaharana Malpighiales.

Eo amin' ny famaritana vaovao, ny ankamaroan' ny mpikambana ao amin' ilay fianakaviana dia hazo na kirihitra izay manana ravina tsotra miaraka amin' ny fandaminana mifandimby, ary matetika ny mpikambana dia mihantona. Manana sisin-dravina misy kinifinifiny ny ankamaroan' ny karazana. Matetika manana vony kely sy tsy dia hita ny karazana ao amin' ilay fianakaviana.

## Lisitry ny vondron-karazana

Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[Angiosperm Phylogeny Website]]* (25 Mey 2010):

* *Abatia*
* *Aphaerema*
* *Azara*
* *Banara*
* *Bartholomaea*
* *Bembicia*
* *Bennettiodendron*
* *Bivinia*
* *Byrsanthus*
* *Calantica*
* *Carrierea*
* *Casearia*
* *Dissomeria*
* *Dovyalis*
* *Euceraea*
* *Flacourtia*
* *Gerrardina*
* *Hasseltia*
* *Hasseltiopsis*
* *Hecatostemon*
* *Hemiscolopia*
* *Homalium*
* *Idesia*
* *Itoa*
* *Laetia*
* *Lasiochlamys*
* *[[Ludia (zavamaniry)|Ludia]]*
* *Lunania*
* *Macrohasseltia*
* *Mocquerysia*
* *Neopringlea*
* *Neoptychocarpus*
* *Olmediella*
* *Oncoba*
* *Ophiobotrys*
* *Osmelia*
* *Phyllobotryon*
* *Phylloclinium*
* *Pineda*
* *Pleuranthodendron*
* *Poliothyrsis*
* *Populus*
* *Priamosia*
* *Prockia*
* *Pseudoscolopia*
* *Pseudosmelia*
* *Ryania*
* *Salix*
* *Samyda*
* *Scolopia*
* *Scyphostegia*
* *Tetrathylacium*
* *Tisonia*
* *Trimeria*
* *Xylosma*
* *Zuelania*
Ôriôly volamena

Ny **Ôriôly volamena** (*Oriolus oriolus*), izay antsoina koa hoe ôriôly volamena mahazatra, no hany mpikambana ao amin'ny fianakavian'ny ôriôly Tontolo Taloha amin'ny vorona paserina miompy any amin'ny faritra mafana amin'ny Ila Bolantany Avaratra. Mpifindra monina fahavaratra any Eoropa sy Palearktika izy io ary mandany ny vanim-potoanan'ny ririnina any afovoany sy atsimon'i Afrika.
Ludia (zavamaniry)

Ny ***Ludia*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Salicaceae]]*, ao amin' ny filaharana Malpighiales. Tafiditra ao anatin' izany ny karazana hazo sy hazobotry maherin' ny roapolo, tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara sy ny any amin' ny morontsiraka atsinanana afovoany amin' i Afrika.

## Faritra ahitana azy
Ny vondron-karazana *Ludia* dia hita any Aldabra, Kenià, eto Madagasikara, ao Maorisy, ao Seisely ary ao Tanzania.

## Karazana
Indreto ny karazana eken' ny Plants of the World Online tamin' ny Oktobra 2022:

* *Ludia ankaranensis* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia antanosarum* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia arborea* H.Perrier – Madagasikara
* *Ludia boinensis* H.Perrier – Madagasikara
* *Ludia brevipes* Sleumer – Madagasikara
* *Ludia chapelieri* Sleumer – Madagasikara
* *Ludia comorensis* H.Perrier – Kômôro
* *Ludia craggiana* Z.S.Rogers, Randrian. & J.S.Mill. – Madagasikara
* *[[Ludia dracaenoides]]* H.Perrier – Madagasikara
* *Ludia erosifolia* Sleumer – Madagasikara
* *Ludia faradifani* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia glaucocarpa* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia ikongoensis* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia imontiensis* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia leandriana* Sleumer – Madagasikara
* *Ludia ludiifolia* (H.Perrier) Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia madagascariensis* Clos – Madagasikara
* *Ludia mauritiana* J.F.Gmel. – Aldabra, Kômôro, Kenià, Madagasikara, Maorisy, Seisely, Tanzania
* *Ludia myrtoides* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia pachyadenia* Sleumer – Madagasikara
* *Ludia pinnatinervia* (H.Perrier) Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia scolopioides* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia sessilis* Sleumer – Madagasikara
* *Ludia suarezensis* Capuron & Sleumer – Madagasikara
* *Ludia wikstroemiifolia* Sleumer – Madagasikara
Pika

Ny **pika** na **pika mahazatra** (*Pica pica*) dia vorona mpiompy mponina manerana ny faritra avaratry ny kaontinanta Eoropeana. Iray amin'ireo vorona maromaro ao amin'ny fianakavian'ny goaika voatondro ho pika, ary anisan'ny taratra Holarktika an'ny pika. Any Eoropa, ny "magpie" dia ampiasain'ny miteny anglisy ho mitovy amin'ny hoe pika eorasiana: ny magpie hafa any Eoropa dia ny pika Iberiana (*Cyanopica cooki*), izay voafetra amin'ny Saikinosy Iberiana.
Ludia dracaenoides

Ny ***Ludia dracaenoides*** dia zavamaniry mamony, ao amin' ny fianalaviana *[[Salicaceae]]*. Miseho amin' ny endrika hazobotry na hazo madinika, manana haavo 15 metatra, ity zavamaniry ity. Teratany eto Madagasikara ity zavamaniry ity, izay hita any amin' ny ala mando trôpikaly, indrindra any amin' ny faritra avaratry ny Nosy (faritra Antsiranana / Analamera).

Amin' ny teny malagasy ity zavamaniry ity dia atao hoe **harahara** na **haraharavavy**. nefa manondro zavamaniry hafa koa ny anarana hoe "harahara" (*[[Phylloxilon ensifolium]]* *sy [[Phylloxylon decipiens]]*  ary *[[Phylloxylon perrieri]]*). Nekena tamin' ny fomba ôfisialy amin' io anarany ara-tsiansa io ity karazana ity, ary nofaritan' i H. Perrier tao amin' ny *Mémoires du Muséum d'Histoire Naturelle* tamin' ny taona 1940

## Fanoritsoritana
Maitso landava, mifandimby, tsotra, mafy ary feno ny ravin' ny *Ludia dracaenoides*. Mahazatra amin' ny vondron-karazana *[[Ludia]]*. ny kirany ambaratonga faharoa izay miseho tsara sy miakatra. Mitokana, lahy no vavy sady kely ny voniny, izay tsy misy felambony, misy ravimbony dimy na enina. Maro dia maro ny lahimbony. Misy akorany miendrika atody na boribory mirefy 1 ka hatramin' ny 1,5 sm eo ho eo ny voany. Misy vihy eo anelanelan' ny 3 sy 12 (manana savaivo manodidina ny 2 mm) ny voa tsirairay.

## Fampiasana ilay zavamaniry
Ampiasaina eto Madagasikara amin' ny fanamboarana fitaovana fitoeran-javatra, toy ny lovia hazo sy ny maro hafa, ny hazon' ny *Ludia dracaenoides*. Karazana maro ao amin' ny vondrona *[[Ludia (zavamaniry)|Ludia]]* no manana nofon-kazo mavesatra sy mateza, ampiasaina amin' ny fanorenana na atao fitaovana.

## Satan' ny fitahirizana
Araka ny lisitry ny karazana *Magnoliopsida* ho an' i Madagasikara dia anisan' ny zavamaniry marefo fiainana ny *Ludia dracaenoides*, izany dia midika fa mety hihena ny velaran' ny toerana faniriany voajanahary.

## Jereo koa

* *[[Ludia (zavamaniry)|Ludia]]*
* Harahara: Phylloxilon ensifolium, *[[Phylloxylon decipiens]],* *[[Phylloxylon perrieri]]* ary *[[Muehlenbeckia platyclada]]*
Vipera Gabôna

Ny **vipera Gabôna** (*Bitis gabonica*), dia karazana vipera lehibe sy misy poizina hita any amin'ny ala tropikaly sy hivoka any Afrika atsimon' i Saharà. Izy no mpikambana lehibe indrindra amin'ny karazana *[[Bitis]]*. Toy ny vipera hafa rehetra, dia misy poizina izy io, ary manana tandroka lava indrindra amin'ny bibilava misy poizina - hatramin'ny 5,1 sm ny halavany - ary manana poizina avo indrindra amin'ny bibilava rehetra.
William Waack

**William José Waack** dia mpanao gazety, mpampianatra, mpahay fiarahamonina, mpahay siansa politika mizaka ny zom-pirenen'i , teraka ny 30 Aogositra 1952 tao São Paulo, Brezila Mpilalao handball breziliana taloha izy.

Nahazo diplaoma tamin'ny asa fanaovan-gazety tao amin'ny Oniversiten'i São Paulo i Waack ary tamin'ny siansa politika sy ny sosiolojia ary ny fifandraisana tao Johannes Gutenberg-Universität Mainz tamin'ny 1974, Alemaina.
Manana mari-pahaizana maîtrise momba ny fifandraisana iraisam-pirenena izy. Mpikambana tao amin'ny ekipa nasionalin'ny handball breziliana koa izy.
Handball

N**handball**  dia fanatanjahantena ahitana ekipa roa misy mpilalao fito avy (mpilalao an-tsaha enina ary mpiandry tsatoby iray) mifaninana. Ny tanjon'ny lalao dia ny manipy ny handball eo amin'ny tanjon'ny mpifanandrina ary amin'izany dia mamono baolina. Ny ekipa izay nahafaty baolina be indrindra tamin'ny fiafaran'ny lalao (fe-potoana roa 30 minitra; ny ekipa tanora amin'ny ankapobeny dia milalao lalao fohy kokoa).
Tsingala

Ny ***Tsingala***, amin' io teny io ara-tsiansa, dia vondron-karazana bibikely anaty rano, ao amin' ny fianakaviana *[[Naucoridae]]* tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara. Anisan' ny zana-pianakaviana *Laccocorinae* ity vondron-karazana ity, izay tao amin' ny vondron-karazana *Heleocoris* taloha. Nofaritana tamin' ny fanavaozana vao haingana ny karazana misy ao aminy (ohatra *Tsingala humeralis*, *Tsingala angulata*, *Tsingala latiforma*, *Tsingala  spatulata*, *Tsingala  trilobata*), indrindra izay nataon' ny Sites & Bergsten tamin' ny taona 2022.

## Toetrany
Bibikely hemiptera anaty rano, hita matetika amin' ny rano mihandrona (dobo, honahona, hady) ny *Tsingala*. Miavaka izy ireo noho ny fananany loha miendrika vavam-borona, izay toetra mampiavaka ny vondron-karazana *Temnocoris* sy *Tsingala* ao amin' ny foko *Laccocorini*. Mpirahalahy akaiky ny vondron-karazana *[[Temnocoris]]* sy *Tsingala* amin' ny fomba fijery filôjenetika, ary samy tsy fahita raha tsy eto Madagasikara.

## Kolontsaina malagasy
Araka ny finoam-bahoaka dia bibikely anaty rano mahafaty ny tsingala raha voatelina (na ho an' ny olombelona na ho an' ny biby fiompy). Io hevi-bahoaka io ankehitriny dia toa mifanandrify amin' ny toetran' ireo bibikely ireo, izay loza kely tsy hita maso ao anaty rano.

## Kolontsaina

### Ohabolana

* Aza manao tsingala mahalala ombin-tena.
* Matin-java-kely toy ny omby nisotro tsingala.
* Raha olona iray no tsy tia ahy, mitoto koba aho hatavy; fa raha ny be sy ny maro no tsy tia ahy, hisotro tsingala aho ho faty.
* Tahaka ny tsingala: manan-kovonoina, fa tsy manan-kompiana.
* Tsy misy lehibe noho ny omby, fa matin' ny tsingala kely.
* Tsingala ambany rano, ka mitady izay hahafatesan' ny omby, hadilanana ka mitady izay haharovitra ny lamba.
* Tsingala sy dinta: raha miray trano loza ary raha mifanaikitra antambo.
Roa ravin-tsimoka

Ny **zavamaniry roa ravin-tsimoka** (***Dicotyledonae*** na ***Dicotyledoneae***) dia zavamaniry izay misy raviny roa antsoina hoe ravin-tsimoka na kôtiledôna amin' ireo andro voalohany aniriany. Ny *Dicotyledonae* dia zavamaniry mamony (*[[Angiospermae]]*) amin' ny fanasokajiana evôlisiônista. Tsy mitovy amin' ny zavamaniry tokan-dravin-tsimoka (*Monocotyledonae* na *Monocotyledoneae*) ny *Dicotyledonae* izay vondrona parafiletika satria tsy ao aminy avokoa ny taranaky ny razambe iraisany farany. Noho izany dia nolavin' ny kladista, izay tsy mampiasa io teny io, na mampiasa izany amin' ny filazana ny fananana ravin-tsimoka roa fotsiny. Miparitaka manerana ny ankamaroan' ny tontolo iainana eto an-tany ny *Dicotyledoneae*, izay ahitana karazan-javamaniry miisa manodidina ny 200&nbsp;000. 

Mitovy amin' ny ravina ny ravin-tsimoka nefa tsy tena ravina amin' ny hevitra embriôlôjikan' io teny io (tsy avy amin' ny tsimoka izy fa mivoaka mivantana avy amin' ny voa): rafitra fitehirizana izay iantombohan' ny fôtôsentezy amin' ny andro voalohany anirian' ny zavamaniry izany. Manjavona ihany izy io rehefa mivoaka ny tena ravina.
Partido dos Trabalhadores (Brazila)

Ny Antoko Mpiasa **Partido dos Trabalhadores** (PT) dia antoko politika faran'ny havia sy vomuista breziliana. Niorina tamin'ny 1980, iray amin'ireo hetsika lehibe indrindra sy manan-danja indrindra amin'ny elatra havia any Amerika Latina.

Naorina izy io mba hitazonana an'i Lula sy Moraes mpanjaka eo amin'ny fitondrana, saingy tsy nahomby izy ireo. Voaheloka higadra 5 taona noho ny kolikoly i Lula.