open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skotisma

Ny **skotisma** dia hetsiky ny tanora maneran-tany naorin' i Robert Baden-Powell, jeneraly prôtestanta britanika misotro ronono, tamin' ny taona 1907 tao Brownsea. Amin' izao fotoana izao dia manana mpikambana maherin' ny 58 tapitrisa any amin' ny firenena sy fizaran-tany 217, avy amin' ny fivavahana sy ny firenena rehetra, ny skotisma.

Hetsiky ny tanora mifototra amin’ ny fianarana ny soatoavina, toy ny firaisankina, ny fifanampiana ary ny fanajana, ny skotisma. Ny tanjony dia ny hanampy ny tanora hamolavola ny toetrany sy hanorina ny maha-izy azy ary handray anjara amin' ny fivoarany ara-batana sy ara-tsaina ary ara-panahy. Mba hahatratrarana io tanjona io, ny skotisma dia miankina amin' ny hetsika azo ampiharina eo amin' ny natiora, sy hetsika anatiny, natao bebe kokoa ho an' ny fianarana ara-tsaina. Mifototra amin' ny lalàna sy fampanantenana ny skotisma ary amin' ny ankapobeny dia manana lafiny ara-pivavahana na ara-panahy.

Ny mpikambana dia antsoina hoe "skoto" (araka ny teny anglisy iraisam-pirenena tany am-boalohany) na indraindray "mpanazava" (dikan-teny). Raha ny marina, ireo teny ireo dia manondro ny tovolahy 12 ka hatramin'ny 17 taona. Amin' ny heviny malalaka kokoa, ny mpanara-maso, ny mpitarika na ny mpikambana taloha dia skoto, na "mijanona ho skoto am-panahy". Ny skoto dia fantatry ny besinimaro amin' ny fitafiany. Ny "fanilo" dia skoto vehivavy katôlika. Ny hetsiky ny vehivavy hafa dia ny an' ny "mpanazava". Nanomboka tamin' ny taona 1950, ny hetsika skoto sasany dia nisafidy ny fifangaroana (na "fanabeazana miaraka") amin' ny vondrona, fa ny hafa kosa amin' izao fotoana izao dia mitazona vondron-dehilahy sy vondrom-behivavy tsy mifangaro.

## Fiforonan-teny
Ny teny hoe *skotisma* dia avy amin' ny teny anglisy hoe *scout*, izay midika tam-boalohany hoe "mpisafo tany", izay avy amin' ny teny frantsay taoha hoe *escoute* izay midika hoe "fihainoana". "Mpitari-dàlana", "mpisafo tany", "mpamaky lay", ... ireo no azo andikana ny teny hoe "skoto" raha ara-bakiteny. Rehefa miady ny miaramila dia ireo no olona alefa mialoha mba handinika ny toe-java-misy mandra-pahatonga any amin' ny fahavalo.

## Ny mpamorona

I Baden Powell dia lehilahy anisan' ny iray tamin' ny miaramila nanana izany anjara asa izany fony izy mbola tanora vao herotrerony. Nony taty aoriana anefa dia tapa-kevitra ny hanangana fikambanana iray izy ho fitaizana ny tanora zazalahy miainga avy amin' ny foto-pisainana skoto.

## Skotisma maneran-tany

Miparitaka maneran-tany io fikambanana io ankehitriny ary maro ny fikambanana mijoro eto Madagasikara mandala ny skotisma izay najoron' i BP. Eto Madagasikara dia misy fikambanana maromaro mifandray amin' ny Birao Merantanin' ny Skotisma (BMS).

## Jereo koa

* Firaisan' ny Skotisma eto Madagasikara

* Skotisma Zazavavy eto Madagasikara

*Fikambanana Skoto eto amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy

* Robert Baden-Powell
Gazety Akon'ny Diôsezy Ambositra

## Fanombohana

Rehefa voahasina ho Eveka i Mgr Fulgence Rabemahafaly, tamin'ny 31 Oktôbra 1999, dia nandefa gazety kely mitondra ny anarana hoe "Akon'ny Diôsezy Ambositra", nivoaka voalohany ho an'ny volana Desambra 1999.  Hita tao ny hafatry ny Eveka ho an'ny vahoaka kristianina katolika eran'ny Diôsezy, sy fampitam-baovao samihafa. Nitohy hatrany ny fivoahan'ilay gazety, izay nankinina manokana tamin'i Mômpera Alain Pierre. Laharana maro no efa nivoaka isam-bolana teo anelanelan'ny 1999-2015.

## Ireo Pretra sy Frera niandraikitra azy

Ireto ireo efa niasa sy niandraikitra ny gazety Akon'ny Diôsezy Ambositra. Marihina fa anarana ihany ireto fa tsy milahatra. Mety misy hadino aza: PP. Alain Pierre; Odon Pascal; Nônne; Olivier; Nicolas; Mbolaniaina Léonard; Rakotoniaina Arsène; Jeannot; Angelini Ramy nampian'ny FF. Gaston; Njaka Antonin; Jean Aimé; Raymond; Marcel; Henri; Rova.

## Ankehitriny

Nanomboka tamin'ny volana Mey 2015 no tsy nivoaka, noho ny antony teknika, ny gazety Akon'ny Diôsezy Ambositra. Tsy maty akory izy fa mbola ao am-pon'ny Eveka ny fanohizana azy satria manampy betsaka ireo Pretra sy Katesista ary ny kristianina ny fisiany. Na izany aza dia mitohy ny asa ao amin'ny Biraon'ny ADA: famoahana ny tetiandron'ny Diôsezy sy ny tetiandro momba ny litorjia.

## Jereo koa
*Diôsezin'Ambositra
*Ambositra
Halle (Saale)

**Halle (Saale)** dia tanàna ao Alemaina. Ny tanàna no misy ao amin'ny Sachsen-Anhalt. Misy, 236.991 ny olona velona.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Zhao Wei

*Zhao Wei*', teraka ny  ( ans) tany Wuhu dans la province du Anhui, en Chine, dia mpilalao anaty horonantsary.

## Rohy ivelany
JexMozika

Jex Mozika dia mpamorona, mpiangaly sy mpandrindra mozika ary mpihira. Natao ho an’ny sahalan-taona rehetra ny hirany.
Hajaina RAVOAJA no tena anarany, mpikambana tao amin’ny tarika Tohy izy ny taona 1997 ka hatramin’ny taona 2001.
Taorian'izay izy dia nanao rap tao anatina tarika maro sy irery. Jex Ambiroa no anarany tamin'izany.
Rehefa hitany ny lalana tiany ikopahana elatra dia nanomboka namoron-kira amin'ny gadony manokana izy. Nanomboka tamin'ny taona 2003 izy no namorona hira amin'ny gadon'ny mozikan'ny fanahy na Soul fa amin'ny fomba fanaony manokana. Hajaina 'Jex indray no anarany tamin'izany. Hitany fa afaka ampifanarahana amin'ny kolontsaina malagasy io gadona io. Izy rahateo dia miangola rehefa mihira, araka ny fomba maha izy azy an'Antananarivo na Iarivo.
Izany no nampisokatra ny sainy hampiharo ny ba gasy sy ny gadona maro izay ankafiziny sy mora ahitany aingam-panahy.
Hajaina dia mpikambana sy mpihira fasiny amin’ny tarika Nada Miangola sy Riantsara. Ny reniny no anisan’ny namorona ireo tarika ireo.
Ankehitriny dia Jex Mozika no anarany satria noho ny vokatry ny fikarohany dia mbola nahita endrika vaovao indray izy ara-mozika. Ankoatr'izay dia azo lazaina fa niavaka ny mozikan'i Jex satria mbola tsy nisy nanao toy izany fampifangaroana izany. Ny mampiavaka azy koa dia ny tsy fitadiavany laza sy ny fanaovany mozika tsy ara-barotra fa manaja ny fahafenoany.
Ity ny rohin'ny tranonkalany: http://www.jexmozika.com/ 

Ireto ny raki-peony:

Vatana sy Fanahy

1- Kabary an-kira
2- Ao ve ?
3- Teny ierana
4- Miankìna amiko
5- Tovovavin’Iarivo
6- Maso menatra
7- Isaorako
8- Mandalo izany
9- Aza mba manao ratsy
10- Ny olombelona
11- Matsom-panahy
12- Ny tsiron’ny tany

Ny ranomaintiko

1- Tia anay	
2- Malagasy (feat IsaRoaTelo)
3- Ny Ranomaintiko
4- Olon’ny fanahy
5- Mangina
6- Tsy mety mangatsiaka
7- Tsy mandao
8- Antson’ny foko
9- When I think of you
10- Mandrahona ahy ny maizina (Hira Fifohazana)
Fiteny maraty

**Ny fiteny maraty** (anarana teratany: **मराठी** *Marāṭhī*) dia iray amin' ireo fiteny indô-ariana, sapan' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Misy olona miisa 75 tapitrisa any ho any no miteny maraty any India, indrindra ao amin' ny fanjakan' i Maharashtra sy Goa. Ny fiteny maraty dia iray amin' ireo fiteny ôfisialy any India ary iray amin' ireo fiteny malaza indrindra eto amin'izao tontolo izao.  

## Rohy ivelany
Miroslav Vulićević

**Miroslav Vulićević** dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Serbia teraka ny 29 Mey 1985

## Jereo koa
* Biôgrafia
Ndrina Zopanage

**Ndrina Zopanage** na **Ndrina Ranaivoarimanana** dia mpikambana ao amin'ny tarika Zopanage hatrany am-piandohany tamin'ny taona 80 ary izay no antony nisafidianany ny anarana hoe Ndrina Zopanage eny an-tsehatra.

Azo lazaina fa nianoka tanaty mozika hatramin'ny fahakeliny i Ndrina. Isan'ny nanamarika ny fahazazany ny fanarahany hatrany ireo anadahin-dreniny tao amin'ny tarika "Ny Valolahy" tany amin'ny taona 70 raha nanao fampisehoana izy ireo fahizany, indrindra teny amin'ny Tranompokonolona Isotry.

Manoratra sy mamorona ary mitendry izy. Maromaro ny hiran'ny Zopanage no mitondra ny soniany, toa ny "Vazoy", "Ny andro anio", "Vorombý", sns.

Ny gadona pop folk no tena manavanana azy.

Raha niala tanindrazana izy tamin'ny taona 1984 nanohy ny fianarany tany Frantsa dia zavatra iray tsy mba navelany ny mozika. Tamin'ireny fotoana ireny no nananganany ny tarika Ako tao Marseille ary efa nahatafavoaka kapila 33 T izy ireo tamin'izany.

Nisy fotoana ihany koa nangalany herintaona fiatoana kely tamin'ny fianarana (année sabbatique) ka nifantohany manokana tamin'ny mozika. Anisan'ny nandaniany ireny fotoana ireny ny nanampy ireo artista malagasy tonga tany Frantsa nanao fampisehoana, tao ihany koa ny niandraiketany fandaharana miompana amin'ny mozika tamina fampielezampeo tany atsimon'i Frantsa.

## Rakikira :

### 2017 : "Fa Hira No Fiainako"
Amin'ity rakikira ity dia namana sy havana no nindramin'i Ndrina hihira, afa-tsy hira iray ihany.

1- ***Vazoy*** (Haritiana Raelison, Ariela Andrianjatovo, Laza Rakotomalala, Haja Rakotonanahary)

2- ***Vorombý*** (Harinaivo Rabevala, Zopanage)

3-  ***Ny andro anio*** (Fidy Raoelison, Tsiakoraka)

4- ***Faly, ravo*** (Haritiana Raelison, Ariela Andrianjatovo, Laza Rakotomalala, Haja Rakotonanahary)

5- ***Vizana ny vahoaka*** (Haritiana Raelison)

6- ***Fandriampahalemana*** (Laza Rakotomalala)

7- ***Masonao*** (Ndrina Ranaivoarimanana)

8- ***Nenina*** (Haritiana Raelison)

9- ***Vavaka*** (Ariela Andrianjatovo)

***Fandrindrana feo sy zavamaneno*** : Haritiana Rakotonanahary (Dièse Studio)

## Azonao tsidihana :

* Ndrina Zopanage
Burger King

"Burger King" dia sampana sakafo iraisam-pirenena iraisam-pirenena izay nivarotra s. Ny fivarotana voalohany 1954, Miami, Florida.

Ny iray amin'ireo tontolon'ny burger an'ny kanto manokana indrindra an'ny Mpanjaka dia Hamburger antsoina hoe "Whopper".

Rehefa nanapa-kevitra ny hanitatra ny asany any Aostralia i Burger King, dia fantatr'izy ireo fa ny orinasam-pikarakarana sakafo ara-tsakafo no efa nahazatra azy ireo. Raha ny tena izy, ny fombam-pivavahana Aostraliana voalohany an'ny Burger King Coporation, izay napetraka tao Perth, dia nantsoina hoe **Matelaina Jack**, nanonona ny anarana ary mahatsapa ny franchise Jack Cowin. Ataovy azo antoka fa i Jack dia mivarotra ny sokajy mpitrandraka amin'izao fotoana izao, ary koa ny Australian specialist, Burger Aussie. Ity burger ity dia mifototra amin'ny tsiron'ny aostraliana tasty ary trondro mahafinaritra, anisan'izany ny atody, ny Bacon, ny tongolobe ary ny beetroot sy ny hena, saosy, ary voatabiha.
Pedro Fernando

**Pedro Fernando** dia mpihira rap angola,  mizaka ny zom-pirenen'i Angola teraka ny 19 Novambra  1998 tao Luanda
## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
*  www.myspace.com/pedrofernandooficial , site officiel de myspace.com
Anna Netrebko

**Anna Netrebko** (teraka tamin'ny 18 Septambra, 1971), soprano. Olona Artist an'i Rosia (2008).

## Rohy ivelany
*  Anna Netrebko Official Web
Pizza Hut

**Pizza Hut** (Anglisy: Pizza Hut) ny Amerikana sakafo trano fisakafoanana fifadian-kanina ary manana sampana any amin'ny firenena maro no Alm.o sakafo trano fisakafoanana manam-pahaizana ny pizza isan-karazany, nefa Okhry.kma dia manolotra fanompoana fifandraisana amin'ny any ivelany, ankoatra ny fampiharana ny mety hisian'ny mihinana ao amin'ny trano fisakafoanana.

## Fanapoizinana
Taorian'ny nahitana fanapoizinana 157 dia tsy maintsy nametraka ho bankirompitra ity rojo ity tamin'ny taona 2024. Miala tsiny izahay.
130

Ireo zava-nitranga, ireo olon-teraka ary ireo olona maty tamin'ny taona  ny kalandrie Gregôriana.
## Zava-nitranga

## Teraka tamin'ny taona

## Maty tamin'ny taona
Tangoron-tendrombohitra Ivakoany

Ny **Tangoron-tendrombohitra** **Ivakoany** dia tangoron-tendrombohitra any atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, 600 km miala an' Antananarivo, eo anelanelan' ny faritra Ihorombe, sy  Anôsy ary Atsimo-Atsinanana. Ny tampony, izay mitovy anarana aminy dia mahatratra 1&nbsp;637 m, hita any amin' ny 44 km avaratra-atsinanan' i Tsivory sy 72 km any atsimo-atsinanan' i Betroka.

## Jeôgrafia

### Vohontany
Amin' ny tendrombohitra mamorona azy dia ahitana an' Ivakoany sy Analamahavelo, ity farany mahatratra 1&nbsp;496 m.

### Toetrandro
19 °C ny sala-maripana manodidina ny Tangorombohitr' Ivakoany. 24 °C ny ambony indrindra (Nôvambra) ary 14 °C&#x20;ny ambany indrindra (Jona). Ny salan' ny rotsakorana isan-taona dia 1&nbsp;405 mm. Ny volana Desambra no manorana indrindra (278 mm), ary ny volana Jona no maina indrindra  (13 mm).
Layal Abboud

**Layal Abboud** (ليال عبود:IPA-ar:layāl ʿab'boud; teraka ny 15 Mey 1982) dia Libaney mpihira pop, hira vako-drazana mpanakanto, feo-lyric poeta, fampisehoana mpandihy, mendrika modely, Silamo amin'ny maha-olona sy ny mpandraharaha.

Teraka ny mozika fianakaviana ao amin'ny faritra Atsimon'i Libaney Tyrian tanàna Kniseh, Abboud teo aloha ISF manamboninahitra sy nianatra literatiora anglisy tao amin'ny Libaney Oniversite, fandikan-teny tao Beirota ny Anjerimanontolo Arabo sy mozika-pitenenana tao amin'ny American University ny Siansa sy ny Teknolojia. Dia niseho voalohany tao amin'ny Studio El-Fan andian debuts toy ny Atsimo Libaney mpifaninana avy 2001-02. Abboud ny mozika asa niroborobo amin'ny famoahana azy voalohany album *Fi Shouq* (في شوق: ao amin'ny faniriana) nivoaka tamin'ny faramparan'ny taona 2007. Mihira amin'ny hafa ny tenim-paritra arabo, malaza noho ny fanolorana ny libaney folklore mozika sy ny anatiny ny vanin-taona mafana rindran-kira. Abboud dia mpihira mpikambana ao amin'ny Sendika ny Mpanakanto Matihanina ao Libanona.
## Afficher les références
* English wikipedia

## Rohy ivelany
* 
* 
* Layal Abboud amin'ny YouTube
* 
* SoundCloud
*  Layal Abboud amin'ny Myspace
*  Layal Abboud amin'ny ReverbNation
Kristianina

Ny **Kristiana** na **Kristianina** dia olona manaraka ny fampianarana sy ny fomba araka ny voalazan' ny Baiboly, indrindra fa araka ny voalazan' ny Filazantsara na Evanjely izay milazalaza momba ny fiainanan' i Jesoa Kristy na Jesosy Kristy sy ny fanarahana azy. Ho an' ny Fiangonana kristiana maro dia anisan' ny maha Kristiana ny finoana an' i Jesoa Kristy ho Andriamanitra. Ilazana ny zavatra momba ny fivavahana kristiana, toy ny fiangonana sy ny teôlôjia sy ny finoana sns. ny mpamari-toetra hoe *kristiana* na *kristianina*.

Ivon' ny finoana kristiana ny Vaovao Mahafaly, izay milaza fa ny olombelona dia manana fanantenana ny fanavotana amin' ny alalan' ny fampianaran' i Jesoa Kristy, ny fahafatesany teo amin' ny hazo fijaliana ary ny fitsanganany tamin' ny maty. Ho an' ny Kristianina, i Jesoa no Mesia nambara ao amin' ny Baiboly hebreo ary ao amin' ny Trinite Masina, miaraka amin' ny Ray sy ny Fanahy Masina.

Miisa 2,5 lavitrisa ny Kristianina tamin' ny taona 2020, izay mizara ho antokom-pinoana telo lehibe: Katôlika sy Ôrtôdôksa ary Prôtestanta. Ny sasany amin' izy ireo dia mikatsaka firaisankina amin' ny alalan' ny ekiomenisma, ny hafa mandà izany.

## Fiforonan-teny
Avy amin' ny teny latina hoe *Christianus* na ny teny grika hoe *Χριστιανός* / *Khristianos*, izay manondro ny mpanaraka ny fampianaran' i Kristy, ny teny hoe *kristiana* na *kristianina*. Ny teny hoe *Kristy* indray dia avy amin' ny teny latina hoe *Christus* na grika hoe *Χριστός* / *Khristos* izay fandikana ny teny hebreo hoe *מָשִׁיחַ / Mashiah* (nogasina ao amin' ny Baiboly malagasy hoe *[[Mesia]]*) izay midika hoe "voahosotra", izany hoe "voahosotr' Andriamanitra". Ara-bakiteny dia "mpanaraka ny fampianaran' ilay Voahosotr' Andriamanitra" ny Kristiana.

Ny teny hebreo anondroana ny Kristiana dia נוצרים / *Notzrim* izay enti-milaza olona avy any Nazareta (hebreo: נָצְרַת / *Natzrat*) na mpomba an' ilay avy any *Natzrat*. Amin' ny Jiosy izany, ny Kristiana dia ny olona manaraka an' ilay avy any Nazareta, fa tsy ny mpanaraka an' ilay Voahosotra, satria aminy dia tsy i Jesoa no Mesia (*Mashiah*) na Kristy (*Khristos*).  

## Finoan' ny Kristiana
Ny Kristiana dia manantena ny fanafahana vokatry ny fampianaran' i Jesoa Kristy, mino ny fahafatesany teny amin' ny hazo fijaliana (lakroa) sy ny fitsanganany amin' ny maty. Mino koa ny Kristiana fa i Jesoa no Mesia nampanantenaina hatry ny elabe ao amin' ny Baiboly hebreo (ny Testamenta Taloha) sady Zanak' Andriamanitra nirahin' ny Rainy hamonjy ny olombelona. Mino ny amin' ny Trinite, Andriamanitra Telo Izay Iray, ny ankamaroan' ny Kristiana.

## Jereo koa
* Mesia
* Mesia araka ny kristianisma (= Kristy)
* Mesia araka ny jiodaisma
* Fanekem-pinoana
* Kristianisma
* Trinite
Bokin' ny Levitikôsy

Ny **Bokin' ny Levitikôsy** na **Bokin' ny Levitika** na **Bokin' ny Fisoronana**, dia boky fahatelo ao amin' ny Baiboly jiosy sy kristiana, ao amin' ny Torah sy ny Testamenta Taloha, izay miresaka sy mitantara ny amin' ny fanompoam-pivavahan' ny Israelita nankinina tamin' ny fokom-pirenen' i Levy. Boky mitambatra ao amin' ny Pentateoka (boky dimy voalohany ao amin' ny Baiboly) na ny Torah ny *Levitikôsy* izay anisan' ireo atao hoe bokim-pisoronana na bokin' ny mpisorona.

## Anarana sy fanasokajiana ny boky

### Anaran' ny boky
Ny teny hoe *Levitikôsy* dia fanagasiana ny teny grika hoe *Λευιτικός* / *Leuitikós*. Ny hoe *Levitika* kosa dia avy amin' ny teny frantsay hoe *Levitique* izay avy amin' ny teny latina hoe *Leviticus*, io indray dia avy amin' ny teny grika etsy ambony izay midika hoe "momba ny Levita", "momba ny asan' ny Levita". Ao amin' ny Tanakh anefa izy dia atao hoe ספר ויקרא / *Sefer* *Vayikra* na ויקרא / *Vayikra* izay midika ara-bakiteny hoe "*Ary niantso Izy*" na "Boky *Ary niantso Izy*", izany hoe Adriamanitra niantso.

### Sokajin' ny boky
Ao amin' ny Tanakh (Baiboly hebreo) dia mandrafitra ny sokajy voalohany atao hoe Tôrah ny *Sefer* *Vayikra*, fa ao amin' ny Baiboly kristiana kosa dia a nisan' ny Pentateoka ny Bokin' ny Levitikosy na Levitika.

## Firafitry ny boky
Azo zaraina telo ny Bokin' ny Levitikôsy araka ny karazan-dalàna andidiany.

### Ny amin' ny fanaovana sorona sy fanatitra
Miresaka momba ny karazana fanatitra ny fizaràna voalohany (Lev. 1-7): ny fanatitra dorana, ny fanatitry ny vokatry ny tany, ny fanati-pankasitrahana, ary ny fanatitra noho ny ota.

### Ny fanokanana mpisorona
Ity fizaràna ity (Lev. 8-10) dia mitantara ny nanokanana an' i Aarôna sy ny zanany ho amin' ny asam-pisoronana, miresaka ny amin' ny fisoronana voalohany nataony, ny nanasaziana an' i Nadaba sy Abiho tamin' ny nanaovany fanatitra tsy ara-dalàna, ary miresaka antsipiriany maro momba ny mpisorona ilay boky.

### Ny lalànan' ny fahadiovana
Miresaka momba ny fahadiovana ny fizaràna fahatelo (Lev. 10-16), dia ny fahadiovan' ny sakafo, ny fahadiovan' ny vehivavy, ny habokana sy ny aretina hafa mitovitovy aminy, ary ny andro fanadiovana lehibe.

### Ny lalànan' ny fahamasinana
Momba ny lalàna mifehy ny vahoaka sy ny lalàna mikasika ny mpisorona ary ny amin' ny andro firavoravoana ity fizaràna ity (Lev. 17-18).

### Toromarika sy lalàna isankarazany
Miresaka ny amin' ny lalàna isan-karazany mifehy ny fanadiovana, ary ny momba ny fahotana amin' ny fanoherana ny Lalàna ny fizaràna farany (Lev. 17-23).

## Jereo koa

* Boky ao amin' ny Pentateoka:
** Bokin' ny Genesisy
** Bokin' ny Eksôdôsy
** Bokin' ny Levitikosy
** Bokin' ny Nomery
** Bokin' ny Deoterônômia

* Petra-kevitra momba ny fanoratana ny Pentateoka
** Petra-kevitra ara-tahirin-kevitra
** Petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra
** Petra-kevitry ny fameno

* Fizaràna hafa ao amin' ny Testamenta Taloha:
** Bokin' ny Mpaminany
** Boky ara-tantara
** Bokim-pahendrena

* Testamenta Taloha
* Testamenta Vaovao
Bokin' ny Nomery

Ny **Bokin' ny** **Nomery** na **Bokin' ny** **Fanisana** na **Bokin' ny** **Fivahiniana** dia boky fahefatra ao amin' ny Baiboly izay manohy ny tantara ao amin' ny Eksôdôsy (na Eksaody) momba ny fivezivezen' ny Israelita tao an-tany efitra notarihin' i Mosesy (na Môizy) hatrany amin' ny lemak' i Môaba, tsy lavitra ny tany Kanaana. Hafohezina amin' ny hoe **Nomery** na **Fanisana** na **Fivahiniana** ny anaran' ity boky ity. Ny Bokin' ny Nomery ao amin' ny Baiboly jiosy dia anisan' ny Tôrah, fa ao amin' ny Baiboly kristiana kosa izy io dia anisan' ny Pentateoka.

## Anarana sy fanasokajiana ny boky

### Anaran' ny boky
Ny teny hoe *Nomery* dia avy amin' ny teny latina hoe *Numeri*, lohatenin' io boky io ao amin' ny Volgata, avy amin' ny teny grika hoe *Αριθμοί* / *Arithmoi* izay azo adika hoe "fanisana", izany hoe fanisam-bahoaka. Ny hoe *Fanisana* kosa dia fandikana amin' ny teny malagasy izany teny grika sy latina izany. Tsy ny fanisam-bahoaka loatra anefa no lohahevitra iompanan' io boky io. Ao amin' ny Tanakh izy dia atao amin' ny teny hebreo hoe ספר במדבר */ Sefer Be-Midbar* ("boky tany an-tany efitra") izay mifanentana kokoa amin' ny zavatra resahiny.

### Sokajin' ny boky
Ao amin' ny Tanakh (Baiboly hebreo) dia boky mandrfafitra ny sokajy voalohany atao hoe Tôrah ny *Sefer Be-Midbar*, fa ao amin' ny Baiboly kristiana kosa dia anisan' ny Pentateoka ny Bokin' ny Nomery na Fanisana.

## Firafitry ny boky
Azo zaraina telo ny Bokin' ny Nomery:
### Ny roapolo andro farany tao Sinay
Ny fizaràna voalohany (Nom. 1.1 - 10.10) dia mirakitra ny fanisam-bahoaka natao, ny fandaminana ny fokom-pirenena roa ambin' ny folon' i Israely, ny sata manokan' ny Levita, ny fanaovam-panatitra isankarazany, ny fankalazana ny Paska, ary ny fanambaràna ny fanohizana ny dia ho any Kanaana.

### Nivezivezy sivy amby telopolo taona
Ity fizaràna faharoa ity (Nom. 10.11 - 21.35) dia mitantara ny fivahinian' ny Zanak' i Israely tao Kadesy, ny fandaminana ny asan' ny Levita, ny fiaingana avy eo Kadesy, ny sakantsakana tao Edôma, ny nahafatesan' i Aarôna, ny amin' ilay menarana varahina, ary ny nandresena ny Amalekita sy ny nahazoana an' i Basàna.

### Ny fahatongavana teo akaikin' i Kanaana
Ny fizaràna farany (Nom. 22 - 36) dia mitantara ny fahatongavan' ny Zanak' i Israely teo amorony atsinanan' i Jordana, teo amin' ny tany Kanaana, ny lalàna isankarazany, ny amin' i Balama, ny ady tamin' ny Madianita, ny nanendrena an' i Jôsoa ho mpitarika, ary ny fomba hizaràna ny tany.

## Jereo koa

* Boky ao amin' ny Pentateoka:
** Bokin' ny Genesisy
** Bokin' ny Eksôdosy
** Bokin' ny Levitikosy
** Bokin' ny Nomery
** Bokin' ny Deoterônômia

* Petra-kevitra momba ny fanoratana ny Pentateoka
** Petra-kevitra ara-tahirin-kevitra
** Petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra
** Petra-kevitry ny fameno

* Fizaràna hafa ao amin' ny Testamenta Taloha:
** Bokin' ny Mpaminany
** Boky ara-tantara
** Bokim-pahendrena

* Testamenta Taloha
* Testamenta Vaovao
Salamo

Ny **salamo** dia lahatsora-tononkalo ahitana andininy maromaro misy karazan-dahatsoratra efatra lehibe. Avy amin' ny fiteny grika taloha ψαλμός / *psalmós* io teny io, izay manondro feon-kira atao amin' ilay zavamaneno misy tadiny atao hoe psalteriôna (grika: ψαλτήριον / *psaltêrion*), ary nandikana ny teny hebreo hoe מִזְמוֹר / *mizmôr*, ampiasaina ao amin' ny fandikan-teny grika ny Baiboly antsoina hoe Septoaginta, izay manondro hira fiderana ara-pivavahana ampiarahina amin' ny mozika ary miverina in-57 ao amin' ny *[[Bokin' ny Salamo]]*. Afaka manana toetra samihafa ny salamo: midera, mpiady, mibebaka, mitaraina, mifaly, mankasitraka, sns.
Filazantsara apôkrifa

**Filazantsara apôkrifa** na **Evanjely apôkrifa** no ilazana ny boky mitondra ny anarana hoe "filazantsara" na "evanjely" nefa tsy voaray ko kanôna ao amin' ny Baiboly.

## Ny filazantsara apôkrifa
Ireto misy ohatra amin' ireo boky ireo:
* Filazantsaran' ny Fahamarinana
* Filazantsaran' i Nikôdemôsy
*Filazantsaran' i Tômasy
*Filazantsara arabon' ny Fahazazana
*Filazantsaran armenianan' ny Fahazazana
* Filazantsaran' i Barnabà
* Filazantsaran' i Gamaliela
*Filazantsaran' i Jakôba
*Filazantsaran' i Jodasy
*Filazantsaran' i Maria
* Filazantsara araka an' i Filipo
* Filazantsaran' i Petera
* Filazantsaran' i Pseodô-Matio
* Filazantsara miafin' i Marka
Misy evanjely na filazantsara miisa mihoatra ny dimampolo, ka ireto no azo tanisaina:

### Evanjely gnôstika

* Evanjelin' i Tômasy
* Evanjelin' i Markiôna
* Evanjelin' i Maria Magdalena
* Evanjelin' i Jodasy
* Evanjelin' i Valentino na Evanjelin' ny Fahamarinana
* Evanjely grikan' ny Egiptiana

### Evanjelin' ny Fahaterahana

* Prôtevanjelin' i Jakôba
* Evanjelin' i Pseodô-Matio
* Evanjely fahaterahan' i Maria
* Bokin' ny Fahazazan' ny Mpamonjy
* Evanjely miafin' i Maria Virjina
* Evanjely apôkrifan' ny Fahaterahana

### Evanjelin' ny Fahazazana

* Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômasy
* Evanjely arabon' ny Fahazazana
* Tantaran' i Jôsefa Mpandrafitra
* Evanjely armenian' ny Fahazazana
* Bokin' ny Fahazazan' ny Mpamonjy

### Evanjeliny Fijaliana sy ny Fitsanganan-ko velona

* Evanjelin' i Petera
* Evanjelin' i Nikôdemôsy
* Evanjelin' i Bartôlômeo
* Evanjelin' i Gamaliela

### Evanjelin' ny Fampiakarana

* Evanjelin' i Masindahy Joany Evanjelista
* Bokin' i Joany, arsevekan' i Tesalônika
* Fitantaran' i Pseodô-Jôsefa avy any Arimatea (es)

### Taratasin' ny Tompo

* Fifanoratan' i Jôsoa sy i Abgara
* Taratasin' ny Tompo

### Samihafa

* Evanjely miafin' i Marka
* Evanjely kataran' i Pseodô-Joany
* Evanjelin' i Barnabasy
* Evanjelin' i Tatiano
* Evanjelin' ny Nazareana
* Evanjelin' i Amôniôsy
* Evanjelin' ny Valifatin' ny Mpamonjy
* Evanjelin' ny fahafatesan' i Pilato
* Evanjely apôkrifan' i Galilea

### Soratanana tao Nag Hammadi

* Apôkrifan' i Jakôba na Boky miafin' i Jakôba
* Apôkalipsin' i Paoly

### Evanjely very

* Evanjelin' ny Hebreo
* Evanjelin' ny Ebiônita na Evanjelin' ny Roa Ambin' ny Folo
* Evanjelin' ny Egiptiana
* Evanjelin' i Matiasy
* Evanjelin' i Tômasy
* Evanjelin' i Filipo
* Evanjelin' i Petera
* Evanjelin' ny Mpanohitra ny Lalàna sy ny Mpaminany
* Fitadidian' ny Apôstôly
* Kilasy telon' ny Vokatry ny Fiainana Kristianina
* Evanjelin' ny Vazantany Efatra
* Evanjelin' ny Apele
* Fahaterahan' i Maria
* Evanjelin' i Jodasy Iskariôta
* Evanjelin' i Eva
* Fiakaran' i Jakôba
* Evanjely Velona na Evanjelin' i Many
* Fanontanian' i Maria
* Evanjelin' ny Fahatanterahana
* Evanjelin' ny Basilida
* Evanjelin' i Markiôna

## Jereo koa
* Testamenta apôkrifa
* Epistily apôkrifa

* Apôkalipsy apôkrifa

* Asa apôkrifa
Testamenta apôkrifa

**Testamenta apokrifa** no iantsoana ny soratra manana lohateny manomboka amin' ny hoe *Testamenta* nefa tsy hita ao anatin' ny Baiboly na ny Tanakh. Ny ankamaroan' izy ireo dia nosoratana teo anelanelan' ny fotoana nanoratana ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao.  

## Ny testamenta apôkrifa
Ireto avy ny testamenta apôkrifa: 
* Testamentan' i Abrahama
* Testamentan' ny Patriarka roa ambin' ny folo (Testamentan' i Asera, Testamentan' i Benjamina, Testamentan' i Dana, Testamentan' i Gada, Testamentan' i  Isakara, Testamentan' i Jôsefa, Testamentan' i Jodà, Testamentan' i Levy, Testamentan' i Naftaly, Testamentan' i Robena, Testamentan' i Simeôna, Testamentan' i Zebolôna) 
* Testamentan' i Isaaka, 
* Testamentan' i Jakôba
* Testamentan' i Jeremia
* Testamentan' i Joba
* Testamentan' i Mosesy (na Moizy)
* Testamentan' i Sôlômôna

Vitsy ny testamenta apôkrifa kristiana:
* Testamentan' ny Tompo

## Jereo koa
* Filazantsara apôkrifa
* Epistily apôkrifa
* Apôkalipsy apôkrifa
* Asan' ny Apôstôly apôkrifa
* Apôkrifa
Epistily apôkrifa

**Epistily apôkrifa** no ilazana ny boky mitondra ny anarana hoe "epistily" nefa tsy voaray ho ao amin' ny kanôn' ny Baiboly.

## Lisitry ny epistily apôkrifa
Ity lisitry ny epistily (na taratasy alefa) aseho eto ity dia tsy feno.
*Epistilin' ny Apôstôly
* Epistilin' i Paoly ho an' ny Laôdikeana
* Epistily ho an' i Lentolosy
* Epistilin' i Petera ho an' i Filipo
* Epistilin' ny Barnabà
* Epistily apôkrifan' i Jakôba
* Epistily fahatelo ho an' ny Kôrintiana
* Epistilin' ny Pseodô-Titosy
* Kerigman' i Petera
* Kerigman' i Paoly

## Jereo koa
* Testamenta apôkrifa
* Filazantsara apôkrifa
* Asan' ny Apôstôy apôkrifa
* Apokalipsy apôkrifa
Asan' ny Apôstôly apôkrifa

**Asan' ny Apôstôly apôkrifa** na **Asa apôkrifa** no ilazana ny boky mitondra anarana ahitana ny andian-teny hoe "*Asan' ny Apôstôly*" na ny teny hoe "*Asa*" nefa tsy voaray ho anisan' ny kanôna ao amin' ny Baiboly. Naka tahaka ny anaran' ny boky *[[Asan' ny Apôstôly]]* ny mpanoratra azy ireo. Karazana literatiora tamin' ny fiantombohan' ny fielezan' ny fivavahana kristiana izay mitantara ny fiainana sy ny asan' ny mpianatr' i Jesoa Kristy ireo boky ireo. Na dia tsy kanônika aza izy ireo dia ahafahana mamantatra ny amin' ny asa fitoriana ny Filazantsara tany amin' ny vahoaka hafa ivelan' ny voalaza ao amin' ny boky kanônika ao amin' ny Testamenta Vaovao. Ilay antsoina hoe *Asan' ny Apôstôly* – izay mikasika indrindra ny asa fitoriana nataon' i Petera (na Piera) sy i Joany (na Jaona) ary i Paoly sady eken' ny mpandinika maro fa tohin' ny ''Filazantsaran' i Lioka'' izay samy nosoratana ho an' ny olona atao hoe Teôfilo sady amin' ny fomba fanoratra mitovy – no boky mitovy sokajy amin' izy ireo ao amin' ny Baiboly kristiana.

## Lisitry ny Asan' ny Apôstôly apôkrifa
Ireto misy ohatra amin' ireo boky atao hoe "Asan' ny Apôstôly" ireo:
*Asan' i Andrea
* Asan' i  Andrea sy i Matio
* Asan' i Andrea sy i Paoly
* Asan' i Andrea sy i Petera
*Asan' i Barnabà
*Asan' i Jakoba
*Asan' i Joany ho an' i Rôma
*Asan' i Marka
*Asan' i Paoly
*Asan' i Filipo
*Asan' i Petera
* Asan' i Petera sy Paoly ary i Pseodô-Markelôsy
* Asan' i Petera sy ny Apôstôly roa ambin' ny folo

* Asan' i Pilato na Filazantsaran' i Nikôdemôsy
*Asan' i Tadeo
*Asan' i Tômasy
*Asan' i Timôty
*Asan' i Titosy

## Jereo koa
* Filazantsara apôkrifa
* Epistily apôkrifa
* Testamenta apôkrifa
* Apôkalipsy apôkrifa
Bokin' ny Mpitoriteny

Ny **Bokin' ny** **Mpitoriteny** na **Bokin' ny** **Kôhelety** na **Bokin' ny Eklesiasta** dia boky hita ao amin' ny Baiboly ao amin' ny Testamenta Taloha izay miresaka momba ny mahazava-poana ny fiainan' ny olombelona mbamin' ny asa izay ataony raha tsy miaraka amin' ny fatahorana an' Andriamanitra. 

## Anaran' ny boky
Ny hoe *Mpitoriteny* dia fandikana amin' ny teny malagasy ny teny grika hoe *Εκκλησιαστής* / *Ekklêsiastês* na ny teny hebreo hoe קֹהֶלֶת / *Qohelet*.

Ny teny grika hoe *Εκκλησιαστής* dia izay enti-milaza olona manangona na mamory, teny avy amin' ny hoe *Εκκλησία* / *Ekklesia* izay midika hoe "fivoriana", "famoriana", "fiangonana" na "fanangonana". Tsy voatery momba ny Fiangonana na Eglizy izany.

Ny teny hebreo hoe *Qohelet* ao amin'ny Baiboly hebreo kosa dia enti-manondro olona miresaka eo anatrehan' ny vahoaka mivory na olona miresaka amin' ny fiangonana. Avy amin' ny teny hebreo hoe קהל / *Qahal* izay midika hoe "fivoriana" na "fiangonana" io teny io. Fandikan-teny efa vokatry ny fanaovana heviteny izany ny hoe *Mpitoriteny*.
## Famintinana
Ny Bokin' ny Mpitoriteny dia fikarohana ny antom-pisian' ny olombelona sy izay misy rehetra eto an-tany, sy ny fomba hahazoan' ny olombelona fahafaham-po sy fiadanana, ary ny tena lanjan' ny fiainana. Zava-poana ny miaina tsy miaraka amin' Andriamanitra. Tsy afaka hahalala ny dikan' ny fiainany ny olombelona, dia ity fiainana  fohy sady tsy azo antoka ity. Asehon' ny boky fa misy zavatra maro tsara azo raisina sy arahina eo amin' ny fiainana nefa tsy vitsy koa ny zava-dratsy toy ny hadalana. Mamporisika ny olona ny "Mpitoriteny" mba hankamamy ny fiainana nomen' Andriamanitra azy amin' ny alalan' ny fanatanterahana zavatra toy ny asa, ny fisakafoanana, ny fisotroana, ny fisakaizana, ny fanambadiana sy ny hafa koa. Fa ny lehibe indrindra amin'ireo dia ny fanoavana an' Andriamanitra.
## Fizaràn' ny boky
Azo zaraina telo ny Bokin' ny Mpitoriteny:

# Efa voafaritra mialoha ka tsy misy fiovana (1.1 -- 2.26)
# Ahitana ny soa sy ny ratsy ny fiainan' olombelona (3.1 -- 6.12)
# Fanomezan' Andriamanitra ny aina (7.1 -- 12.13)

### Efa voafaritra mialoha ka tsy misy fiovana (1.1 -- 2.26)

* Teny fampidirana (1.1-2)

* Tsy misy zava-baovao ny eto an-tany (1.3-11)

* Tsy misy afa-miala amin' izay efa nanendrena azy (1.12--2.6)

### Tantely amam-bahona ny fiainan' olombelona (3.1 -- 6.12)

* Manam-potoana ny zava-drehetra (3.1-8)

* Tsy azo antoka ka tokony ho entina am-pahendrena ny fiainana (3.9--6.12)

### Ankino amin' Andriamanitra ny fiainanao (7.1 -- 12.13)

* Fanomezan' Andriamanitra ny aina (7.1-29)

* Tsy misy mahalala ny havoaky ny ampitso (9.1-11.6)

* Hajao sy toavy Andriamanitra (11.7--12.7)

* Fehin-teny (12.8--13)

## Jereo koa

* Bokin' ny olon-kendry ao amin' ny Baiboly kristiana: Jôba - Salamo - Ohabolana - Mpitoriteny (na Kôhelety) - Tononkiran' i Sôlômôna (Tononkira Fanaperana) - Fahendren' i Salômôna - Siràka (na Ekleziastika).

* Boky ao amin'ny *[[Ketuvim]]* ao amin'ny Baiboly hebreo: Salamo - Ohabolana - Jôba - Tononkira Fanaperana - Rota - Fitomaniana - Mpitoriteny - Estera - Daniela - Ezra''-''Nehemia - Tantara
Tononkira Fanaperana

Ny **Tononkira** **Fanaperana** na **Tononkiran' i** **Sôlômôna** na **Tononkira** **dia** **Tononkira** dia boky ao amin' ny Baiboly ao amin' ny Testamenta Taloha izay mitantara ny resaka ifanaovan' ny mpifankatia mifampitaona sy mifaneho ny fitiavany sy ny faniriany. Tantara an' ohatra ny amin' ny fitiavan' Andriamanitra ny vahoakany izany ho an' ny Jiosy sy ny Kristiana. 

## Anaran'ny boky
Ny hoe *Tononkiran' i Solomona* dia teny malagasy andikana ny teny grika hoe *ᾎσμα ᾈσμάτων* / *Aisma Aismátôn* sy ny teny hebreo hoe שיר השירים / *Shir ha-Shirim* ao amin' ny Baiboly prôtestanta. Tsy dikan-teny ara-bakiteny izany. Ny hoe *Tononkira dia Tononkira* no manakaiky indrindra ny anaran' ny boky amin' ny teny hebreo. Ny hoe *Shir ha-Shirim* dia enti-milaza ny hatsarana fara-tapony ananan' ilay tononkira (*shir*), "tononkira tsara indrindra" no azo andikana izany. *Tononkiran' i Solomona* no iantsoana ilay boky ao amin' ny Baiboly prôtestanta fa *Tononkira dia Tononkira* na *Tononkira Fanaperana* kosa ao amin' ny Baiboly katolika.

## Famintinana sy fivoasana ny boky
Fanangonana tonon-kira sy tonon-kalo ny Bokin' ny Tononkira Fanaperana izay mampiresaka lehilahy iray sy vehivavy iray ny amin' ny fifankatiavan' izy ireo. Indraindray izy roa dia mifamaly resaka fa indraindray koa dia miresaka amin' ny namany avy ka mahatsiahy ny fifandraisany sy ny fisakaizany.

Ny mpanao fivoasana ny boky dia samy nanana ny fomba fandraisany ny zavatra voalaza ao:

# I Sôlômôna, hoy ny sasany, io lehilahy miteny io.
# Nentina teo an-dapan' i Sôlômôna ilay vehivavy nefa efa raiki-pitia tamin' olon-kafa izay tafakambana aminy ihany tamin' ny farany.
# Mety nampiasaina tamin' ny fotoana ankalazana fanambadiana teo amin' ny Israelita tany aloha ireo tonon-kira na tonon-kalo ireo, raha tsy nanana heviny teôlôjika.
# Ilay lehilahy sy ilay vehivavy dia sarin' Andriamanitra sy ny Vahoakany (ny Kristiana dia mampitaha ilay lehilahy sy ilay vehivavy amin' i Kristy sy ny Fiangonana).

## Fizaràn' ny boky
Azo zaraina telo ny Tononkira Fanaperana:

- Ny fiaraisam-po eo amin' ireo mpifankatia (1.1 -- 2.7)

- Mitady ny olon-tiany ilay mpampakatra (2.8 -- 3.5)

- Lahateny fanehoam-pitiavana miredareda (3.6 -- 8.14)

Toy izao ny antsipiriany:

### Ny fiaraisam-po eo amin' ireo mpifankatia (1.1 -- 2.7)

* Tsara lavitra noho ny divay ny fitiavana (1.1-17)
* Mahatonga ny zavatra rehetra hahafinaritra ny fitiavana (2.1-27)

### Mitady iny olon-tiany ilay mpampakatra (2.8 -- 3.5)

### Lahateny fanehoam-pitiavana miredareda (3.6 -- 8.14)

* Ny fampakaram-bady (3.6-5.1)
* Tsara noho ny hafa rehetra ilay olon-tiana (5.2-7.13)
* Izaho sy ianao (8.1-14)

## Jereo koa

* Bokin' ny olon-kendry ao amin' ny Baiboly kristiana: Jôba - Salamo - Ohabolana - Mpitoriteny (na Kôhelety) - Tononkiran' i Sôlômôna (Tononkira Fanaperana) - Fahendren' i Salômôna - Siràka (na Ekleziastika).

* Boky ao amin'ny *[[Ketuvim]]* ao amin'ny Baiboly hebreo: Salamo - Ohabolana - Jôba - Tononkira Fanaperana - Rota - Fitomaniana - Mpitoriteny - Estera - Daniela - Ezra''-''Nehemia - Tantara
Epistily ho an' i Titosy

Ny **Epistily ho an' i Titosy** na **Epistola nosoratan' i Masindahy Paoly ho an' i Tito** na **Taratasy nosoratan' i Masindahy Paoly ho an' i Tito** dia boky hita ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly, izay atao hoe epistily. Taratasy nosoratan' i Paoly ho an' i Titosy ( na Tito) io epistily io. Tokony ho teo anelanelan' ny taona 60 sy 68 no nanoratana azy. Misy toko 3 ity boky ity. 

## Anaran' ny boky
*Επιστολή προς Τίτο* / *Epistolê pros Tito* no fiantsoana azy amin' ny teny grika fa *Epistula ad Titum* kosa amin' ny teny latina. I Titosy dia mpiara-dia amin' i Paoly.

## Zava-misy manodidina sy famintinana
Taorian' ny fahafahan' i Paoly tamin' ny famonjana azy voalohany tany Rôma dia nitory ny Vaovao Mahafaly (na Filazantsara) tany amin' ny nosy Kreta na Kretôsy izy. Talohan' io dia nitoetra fotoana fohy fotsiny tao i Paoly, amin' ny maha voafonja azy, tamin' ny nandehanany mankany Rôma hotsaraina eo anatrehan' ny emperora.

Rehefa niainga avy tao amin' ny nosin' i Kretôsy i Paoly dia navelany eo i Tito (na Titosy), iray amin'  ny mpiara-miasa aminy akaiky, izay tsy Jiosy, izay nampamitainy iraka sarotra matetika, indrindra ny tany Kretôsy. Nambaran' i Paoly aminy ny fanatanterahana ny fandaminana sy ny rafitry ny fiangonana naoriny tao (Tito 1:5) ka izany dia tao anatin' ny toe-javatra manahirana (Tito 1:12-15).

Nanome fotoana an' i Tito i Paoly talohan' ny ririnina tao Nikôpôlisy, any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Grisia (Tito 3:12). Tokony ho tany Makedônia no nanoratan' i Paoly ity epistily ity miaraka amin' ny Epistily voalohany ho an' i Timôty. Ahitana fitoviana betsaka ireo epistily roa ireo, na amin' ny voambolana, na amin' ny fomba fanoratra, na amin' ny lohahevitra momba ny fitondram-piangonana ("pastôraly").

Taorian' ny nampahatsiahivan' i Paoly ny toetra tokony hananan' ny mpiandraikitra ao amin' ny fiangonana dia nokianin' i Paoly ny fahadisoana sy ny fiheverana jiosy izay mifanohitra amin' ny fampianarana kristiana marina (Tito 1). Avy eo dia nanafatratrafatra ny antoko samihafa ao am-piangonana izy (Tito 2) ka namarana ny taratasy amin' ny fampahatsiahivana ny fiasam-pahasoavan' Andriamanitra izay mitondra ny mpino hiaina araka ny Filazantsara (na Vaovao Mahafaly).

## Jereo koa
**Ny [[epistilin' i Paoly]]:**

* Epistily ho an' ny Rômana,
* Epistily voalohany ho an' ny Kôrintiana,
* Epistily faharoa ho an' ny Kôrintiana,
* Epistily ho an' ny Galatiana,
* Epistily ho an' ny Efesiana,
* Epistily ho an' ny Filipiana,
* Epistily ho an' ny Kôlôsiana,
* Epistily voalohany ho an' ny Tasalôniana,
* Epistily faharoa ho an' ny Tesalôniana,
* Epistily voalohany ho an' i Timôty,
* Epistily faharoa ho an' i Timôty,
* Epistily ho an' i Titosy,
* Epistily ho an' i Filemôna

**Boky hafa ao amin' ny Baiboly:**

* Testamenta Taloha
* Epistily ho an' ny Hebreo

* Filazantsara (Matio - Marka - Lioka - Joany)
* Epistily katôlika (Jakoba - 1Petera - 2Petera - 1Joany - 2Joany - 3Joany, Joda)

* Apôkalipsy

## Loharano sy fanamarihana
Epistily ho an' i Filemôna

Ny **Epistily ho an' i Filemôna** na **Epistola** **nosoratan' i** **Masindahy** **Paoly** **ho** **an' i** **Filemôna** na **Taratasy** **nosoratan' i** **Masindahy** **Paoly** **ho** **an' i** **Filemôna** dia boky ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana, izay anisan' ireo atao hoe epistily. Taratasy nosoratan' i Paoly ho an' i Filemôna izany. Azo lazaina ho naman' ireo atao hoe Epistily pastôraly nosoratan' i Paoly io epistily io. Tsy misy afa-tsy toko iray monja ity boky ity. 

## Ny anaran' ny boky
*Επιστολή προς Φιλήμονα* / *Epistolê pros Philemona* no fiantsoana azy amin' ny teny grika fa *Epistula ad Philemonem* kosa amin' ny teny latina.

## Fotoana sy toerana nanoratana
Tany am-pigadrana no nanoratan' i Paoly ity taratasy ity, tokony ho tamin' ny taona 62 taor. J.K., tamin' ny fotoana nahavoafonja azy tany Rôma. Ity taratasy manokana ity dia mety nalefany miaraka amin' ny taratasy ho an' ny Kristiana rehetra tany Kôlôsia, dia ny Epistily ho an' ny Kôlôsiana, izay nampitondrainy an' i Tikiko.  

## Zava-misy manodidina sy famintinana
Miresaka raharaha manokana tsy itambarana amin' ny olon-drehetra ilay taratasy nosoratan' i Paoly ho an' i Filemôna. Taratasy fiarovana ny mpanompo (andevo) atao hoe Ônesimo, izay niova ho Kristiana nanaraka an' i Paoly taorian' ny fandosirany avy any amin' i Filemôna tompony, izay Kristiana tao amin' ny tanànan' i Kôlôsia. Niangavy an' i Filemôna handray an' i Ônesimo sahala amin' ny rahalahy sy hamela ny helony i Paoly.

Mampiseho ny tokony ho fomban' ny Kristiana tamin' ny taonjato voalohany manoloana ny fanandevozana ity taratasy ity. Tsy manoro fomba fifampitondrana voafaritra mazava amin' ny antsipiriany tokony hananan' ny Kristiana manana mpanompo (andevo) i Paoly, fa mangataka azy ireo mba handray ny mpanompony hifanaraka amin' ny finoana maha Kristiana.

Ny tena misongadina ao amin' ity epistily ity dia ny hafanam-pon' i Paoly miresaka momba ny raharahan' ny tsirairay manokana sy olana maro mahakasika ny daholobe.

Io zavatra nataon' i Paoly hanatsarana ny fifandraisan' i Ônesimo sy i Filemôna io no nataon' i Kristy hifandraisan' ny  Kristiana amin' Andriamanitra: mitsetra (Fil. 10:20), manelanelana (Fil. 9:10), manefa trosa (Fil. 18:19). 

## Jereo koa
**Ny [[epistilin' i Paoly]]:**

* Epistily ho an' ny Rômana,
* Epistily voalohany ho an' ny Kôrintiana,
* Epistily faharoa ho an' ny Kôrintiana,
* Epistily ho an' ny Galatiana,
* Epistily ho an' ny Efesiana,
* Epistily ho an' ny Filipiana,
* Epistily ho an' ny Kôlôsiana,
* Epistily voalohany ho an' ny Tasalôniana,
* Epistily faharoa ho an' ny Tesalôniana,
* Epistily voalohany ho an' i Timôty,
* Epistily faharoa ho an' i Timôty,
* Epistily ho an' i Titosy,
* Epistily ho an' i Filemôna

**Boky hafa ao amin' ny Baiboly:**

* Testamenta Taloha
* Epistily ho an' ny Hebreo

* Filazantsara (Matio - Marka - Lioka - Joany)
* Epistily katôlika (Jakoba - 1Petera - 2Petera - 1Joany - 2Joany - 3Joany, Joda)

* Apôkalipsy

## Loharano sy fanamarihana
Taratasy faharoa nosoratan' i Joany

Ny **Taratasy faharoa nosoratan' i Joany** na **Epistola faharoa nosoratan' i Joany** na **Epistily faharoa nosoratan' i Jaona** dia boky ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly, izay anisan' ireo atao hoe epistily na taratasy. Atao hoe Epistily katôlika io epistily io noho izy tsy natokana ho ana fiangonana iray fa ho an' ny fiangonana sy ny olona rehetra. Ny Taratasy faharoan' i Joany dia soratra fohy indrindra ao amin' ny Baiboly kristiana, tsy misy afa-tsy toko iray misy andininy 13 ny ao amin' io aratasy io. Tokony ho teo anelanelan' ny taona 90 sy 110 no nanoratana azy. 

## Ny anaran' ny boky
*Δεύτερη Επιστολή Ιωάννη* / *Deuterê Epistolê Iôannê* no anaran' io epistily io amin' ny teny grika fa *Epistula II Ioannis* kosa amin' ny teny latina. 

## Fanoratana ilay taratasy

### Ny mpanoratra
Ny lovantsofin' ny Fiangonana dia manao ny epistily telo mitondra ny anaran' i Joany (na Jaona) ho nosoratan' i Joany Evanjelista. Ankehitriny dia maro ny ady hevitra ny amin' ny fahamarinan' izany lovantsofina izany. Misy anefa ny manampahaizana izay milaza fa ny Epistily faharoan' i Jaona dia soratr' olona hafa izay mety ho ilay "Loholona" na "Antidahy", atao hoe Joany koa, resahina ao amin' ny Epistily faharoa (2Joa. 1:1) sy ao amin' ny Epistily fahatelo (3Joa. 1:1). Mihevitra ny ankamaroan' ny mpikaroka fa ilay Joany Antidahy na Jaona Loholona no nanoratra ny epistily telo amin' ny anaran' i Joany.  

### Ny anoratana
Nosoratana ho an' "Itompokovavy voafidy sy ny zanany" (na ho an' ny "Andriambavy voafidy sy ny zanany") izany epistily izany (2Joa. 1:1). Miray hevitra ny manampahaizana fa tsy vehivavy izany fa fiangonana iray, ka mety iray amin' ny fiangonana tany Azia Minora izany.   

## Famintinana ny vontoatiny
Mamerina ny hevi-dehibe voalaza ao amin' ny Taratasy voalohany nosoratan' i Joany ny mpanoratra, dia ny didim-pitiavana, ny firaisana amin' Andriamanitra, nefa ambarany amin' ny fomba fohifohy kokoa izany (2Joa. 1:4-9), sy ampiany fampianarana ny hoe: "Raha misy olona mankeo aminareo ka tsy mitondra izao fampianarana izao, aza mampiantrano azy na miarahaba azy akory". Izany olona izany dia ilay "mpamitaka sy antikristy" (2Joa. 1:7), ka izay olona mampandroso azy an-trano dia "miombona amin' ny ratsy ataony" (2Joa. 1:11).  

## Jereo koa

* Epistily katôlika

* Epistily nosoratan' i Jakôba

* Epistily voalohany nosoratan' i Petera

* Epistily faharoa nosoratan' i Petera
*Epistily voalohany nosoratan' i Jaona
*Epistily faharoa nosoratan' i Jaona
*Epistily fahatelo nosoratan' i Joany
* Epistily nosoratan' i Joda

## Loharano sy fanamarihana
Evanjelista

**Evanjelista** na **Evanjelistra** no iantsoana ireo olona nanoratra ny Filazantsara na Evanjely na Vaovao Mahafaly efatra (Matio, Marka, Lioka ary Joany na Jaona) ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana. Ny roa ihany no anisan' ny Apôstôly roa ambin' ny folo: i Matio sy i Joany (na Jaona). I Marka sy i Lioka dia tsy isan' ny Apôstôly roa ambin' ny folo. Ny teny hoe *evanjelista* dia midika hoe "olona mpampiely ny Vaovao Mahafaly" (grika: *euangelion* "vaovao tsara").

## Ireo Evanjelista efatra

### Matio
Mpamory hetra talohan' ny naha Apôstôly azy i Matio. Isan' ireo Apôstôly roa ambin' ny folo izy. Araka ny lovantsofina kristiana dia izy no nanoratra ny Filazantsara voalohany izay mitondra ny anarany. Tsy mitonon-tena ho nanoratra ny *[[Filazantsara araka an' i Matio]]* i Matio. Maro anefa ny mpandalina momba ny Baiboly izay milaza fa olona maro no nanoratra. 

### Marka
Mpanara-dia akaiky an' i Simôna Petera sy an' i Paoly Apôstôly i Marka fa tsy isan' ny Apôstôly roa ambin' ny folo lahy. Joany Marka na Jaona Marka koa no fiantsoana azy. Ny lovantsofina kristiana dia milaza fa izy no nanoratra ny *[[Filazantsara araka an' i Marka]]*. Tsy mitonon-tena ho nanoratra ny Filazantsara faharoa nampitondraina ny anarany anefa i Marka. 

### Lioka
Mpitsabo no asan' i Lioka. Araka ny lovantsofina kristiana dia izy no heverina ho nanoratra ny *[[Filazantsara araka an' i Lioka]]* izay nataony ho an' i Teôfilo. Izy koa no heverina ho nanoratra ny ''Asan' ny Apôstôly'' sady namana akaikin' i Paoly Apôstôly.

### Joany na Jaona
I Joany Evanjelista dia heverina araka ny lovantsofina ho ilay "mpianatra tian' i Jesoa indrindra", isan' ireo Apôstôly roa ambin' ny folo, tsy voatonona anarana ao amin' ny *[[Filazantsara araka an' i Joany]]* anefa izy amin' ny maha mpanoratra azy.

Heverina ho nanoratra ny ''Epistily'' voalohany sy faharoa ary fahatelo mitondra ny anaran' i Joany koa izy. Betsaka anefa ny mpikaroka momba ny Baiboly izay milaza fa olona samy hafa no nanoratra ny tsirairay amin' ireo boky ireo. Izy koa no heverina fa nanoratra ny *[[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]*.

## Jereo koa
* Apôstôly roa ambin' ny folo
* Filazantsara
* Filazantsara apôkrifa
Nazareta

I **Nazareta** dia tanàna ao avaratr' i Israely any Galilea. Araka ny lovantsofina kristiana dia ao no tanànan' i Josefa sy i Maria izay nitaizan' izy ireo an' i Jesoa tamin' ny fahazazany.

## Jereo koa:

* Betlehema
Jack in the Box

Ny **skin** Voasintona Fijerena Hamaky Hanova Hanova ny fango Hijery ny tantara Plus Tadiavo Fitetezana ny wiki Fandraisana Wikipedia finday Pejy rehetra Pejy vaovao Pejy kisendra Fikambanana Fikambanana Toerana iombonana Niorina tamin'ny 1951 izy io nataon'i Robert O. Peterson.