open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ganaganadia

Ny **ganaganadia** dia ganagana miompana amin'ny faritra mafana sy mafana any Amerika, Eorazia ary Afrika Avaratra, ary nampidirina tany Zelandy Vaovao, Aostralia, Peroa, Brezila, Orogoay, Arzantina, Silia, Kolombia, ny Nosy Falkland ary Afrika Atsimo. Ity ganagana ity dia atao hoe ***Anas platyrhynchos*** an'ny *Anatinae* amin'ny fianakaviana *[[Anatidae]]*. Ny lahy dia miloko volomparasy eo amin'ny elany, fa ny vavy kosa dia mivolombolamena indrindra. Ny lahy sy ny vavy dia manana faritra misy volo mainty misy sisiny fotsy na manjelanjelatra; ny lahy indrindraindrindra dia manana volo manga. Mirefy 50–65 sm ny halavan'ny ganaganadia, izay manodidina ny roa ampahatelon'ny halavany ny vatana. Ny halavan'ny elany roa mitambatra dia 81–98 sm ary 4,4 hatramin'ny 6,1 sm ny halavany. Matetika izy io dia mavesatra kokoa noho ny ankamaroan'ny ganagana hafa, milanja 0,7–1,6 kg.
Voalavo (zôdiaka sinoa)

Ny **voalavo** na **totozy** (鼠) no voalohany amin' ny tsingerin' ny biby miverimberina 12 taona izay miseho amin' ny zôdiaka sinoa, izay anisan' ny rafitra kalandrie sinoa (miaraka amin' ny rafitra mitovy amin' izany ampiasaina any an-kafa). Ny taonan' ny voalavo amin' ny teny sinoa mahazatra dia: 鼠年; pinyin: *shǔnián*. Ny voalavo dia mifandray amin' ny sampana voalohany amin' ny marika sampana eto an-tany 子 (zǐ), izay manomboka miverimberina roa ambin' ny folo taona.

## Jereo koa

* Fanandroana sinoa

* Voalavo (zôdiaka sinoa)
* Omby (zôdiaka sinoa)
* Tigra (zôdiaka sinoa)
* Bitro (zôdiaka sinoa) na Saka (zôdiaka sinoa)
* Dragona (zôdiaka sinoa)
* Bibilava (zôdiaka sinoa)
* Soavaly (zôdiaka sinoa)
* Osy (zôdiaka sinoa) na Ondry (zôdiaka sinoa)
* Gidro (zôdiaka sinoa)
* Akoholahy (zôdiaka sinoa) na Feniksa (zôdiaka sinoa)
* Alika (zôdiaka sinoa)
* Kisoa (zôdiaka sinoa) na Lambo (zôdiaka sinoa)
Omby (zôdiaka sinoa)

Ny **omby** (牛) no faharoa amin' ny fizaran-taona (tsingerin-taona) 12 taona amin' ny biby izay miseho amin' ny zôdiaka sinoa mifandraika amin' ny kalandrie sinoa, ary miseho koa amin' ny rafitra kalandrie mifandraika amin' izany. Ny nadika eto hoe omby dia amin' ny teny sinoa *niú* (牛), teny iray amin' ny ankapobeny ilazana ny omby, na karazana omby tsy hita maso, toy ny omby mahazatra na ombidia. Ny omby zodiaka dia azo adika ho lahy.

## Jereo koa

* Fanandroana sinoa

* Voalavo (zôdiaka sinoa)
* Omby (zôdiaka sinoa)
* Tigra (zôdiaka sinoa)
* Bitro (zôdiaka sinoa) na Saka (zôdiaka sinoa)
* Dragona (zôdiaka sinoa)
* Bibilava (zôdiaka sinoa)
* Soavaly (zôdiaka sinoa)
* Osy (zôdiaka sinoa) na Ondry (zôdiaka sinoa)
* Gidro (zôdiaka sinoa)
* Akoholahy (zôdiaka sinoa) na Feniksa (zôdiaka sinoa)
* Alika (zôdiaka sinoa)
* Kisoa (zôdiaka sinoa) na Lambo (zôdiaka sinoa)
Taom-baovao sinoa

**Taom-baovao sinoa**, no fetibe ankalazana ny fiandohan' ny taom-baovao amin' ny kalandrie sinoa nentim-paharazana. Manamarika ny fiafaran' ny ririnina sy ny fiandohan' ny vanim-potoanan' ny lohataona, ny voalohany amin' ny fe-potoana efatra amby roapolo amin' ny masoandro izay ankalazain' ny karnavaly manodidina ny taom-baovao sinoa. Ny fankalazana mahazatra dia manomboka amin' ny taom-baovao, ny takariva alohan' ny andro voalohany amin' ny taona ka hatramin' ny fetiny, izay atao amin' ny andro faha-15 amin' ny taona.

## Jereo koa

* Taom-baovao
* Tetiandro sinoa
* Fanandroana sinoa
Antsantsa tigra

Ny **antsantsa tigra** (*Galeocerdo cuvier*) dia karazana antsantsa ary mpikambana farany amin'ny fianakaviana *Carcharhinidae*. Ny mponina dia hita any amin'ny rano mafana sy mafana, indrindra any amin'ireo nosy Pasifika afovoany.
Sokatra hodi-dranomasina

Ny **sokatra hodi-dranomasina** (*Dermochelys coriacea*) no lehibe indrindra amin'ireo sokatra velona rehetra mahatratra 1,8 metatra ny halavany ary 500 kilao (1,100 lb). Izy io no hany karazana velona ao amin'ny karazana *Dermochelys* sy ny fianakaviana *Dermochelyidae*.
Planktôna

**Planktôna** dia fitambarana zavamananaina isan-karazany hita ao anaty rano (na rivotra) izay tsy afaka manosika ny tenany hanohitra ny riandrano. Ao amin'ny ranomasina, izy ireo dia manome loharanon-tsakafo lehibe ho an'ny zavamananaina anaty rano kely sy lehibe, toy ny sifo-dranomasina, trondro ary trozona.
Abidy ronika

Ny **abidy ronika** dia ny fitambaran' ny litera ao amin' ny andiana abidy maro noforonin' ny vahoaka jermanika hanoratana ny fiteny jermanika isan-karazany (afa-tsy ireo maningana) talohan' ny nandraisany ny abidy latina, ary ho an' ny tanjona manokana taorian' izay. Ankoatry ny fanehoana ny feon-teny (fônema) dia azo ampiasaina hanehoana ny hevitra nomena azy ireo ny **rona**. Manondro ity fampiasana azy ity amin' ny teny hoe *Begriffsrunen* ny manam-pahaizana. Fantatra amin' ny anarana hoe *futhark* na *fuþark* (avy amin' ny litera enina voalohany amin' ny soratra: *F, U, Þ, A, R*, ary *K*) ny karazany skandinavianina; atao hoe *futhorc* na *fuþorc* (noho ny fiovan' ny feo amin' ny teny anglisy taloha amin' ny anaran' ireo litera enina ireo) ny karazany anglôsaksôna. Ny fotoana nampisy ny soratra ronika azo antoka voalohany indrindra dia nanomboka tamin' ny taona 150 tany ho any, miaraka amin' ny soratra mety ho nisy teo aloha tamin' ny taona 50 taor. J.K. ary ny mety ho filazalazan' i Tacitus, senatera rômanina momba ny fampiasana ny rona dia tamin' ny taona 98 tany ho any. Amin' ny ankapobeny dia vasolon' ny abidy latina ny abidy ronika noho ny fidiran' ny fivavahana kristiana, tamin' ny 700 taor. J.K. tany Eorôpa Afovoany ary tamin' ny taona 1100 tany Eorôpa Avaratra. Na izany aza dia nitohy ho an' ny tanjona manokana ny fampiasana ny abidy ronika taorian' io vanim-potoana io. Hatraty amin' ny taonjato faha-20 dia mbola nampiasaina tao Soeda ny tarehin-tsoratra ronika mba hatao fanaingoana tao Dalarna sy amin' ny tetiandro ronika. 

## Jereo koa

* Abidy arabo - tarehin-tsoratra arabo
* Abidy hebreo
* Abidy latina - tarehin-tsoratra latina
* Abidy grika
* Abidy fenisiana
* Abidy sirilika 
* Abidy samaritana
* Abidy arameana
* Abidy siriaka
* Abidy armeniana
* Abidy vietnamiana
Soavaly (zôdiaka sinoa)

Ny **soavaly** (⾺) no fahafito amin' ny tsingerin' ny biby 12 taona izay miseho amin' ny zôdiaka sinoa mifandraika amin' ny kalandrie sinoa. Misy lovantsofina lava momba ny soavaly amin' ny angano sinoa. Ny toetra sasany amin' ny toetran' ny soavaly dia heverina ho mahazatra na mifandray amin' ny taonan' ny soavaly sy ny zava-mitranga aminy, na momba ny toetran'ny olona teraka tamin' ny taona toy izany.

## Jereo koa

* Fanandroana sinoa

* Voalavo (zôdiaka sinoa)
* Omby (zôdiaka sinoa)
* Tigra (zôdiaka sinoa)
* Bitro (zôdiaka sinoa) na Saka (zôdiaka sinoa)
* Dragona (zôdiaka sinoa)
* Bibilava (zôdiaka sinoa)
* Soavaly (zôdiaka sinoa)
* Osy (zôdiaka sinoa) na Ondry (zôdiaka sinoa)
* Gidro (zôdiaka sinoa)
* Akoholahy (zôdiaka sinoa) na Feniksa (zôdiaka sinoa)
* Alika (zôdiaka sinoa)
* Kisoa (zôdiaka sinoa) na Lambo (zôdiaka sinoa)
Kengo Wa Dongo

I **Léon Kengo wa Dondo** (nantsoina hoe Leon Lubicz, tamin' ny fahaterahany tamin' ny 22 Mey 1935 tao Libenge, Kôngô Belza) dia mpanao pôlitika kôngôley izay niasa imbetsaka ho Kômiseram-Panjakana Voalohany sy Piraiministra tamin' ny fitondran' i Mobutu Sese Seko tany Zaira. Iray amin' ny olo-malaza natanjaka indrindra tao amin' ny fitondrana izy ary mpiaro ny fanatontoloana ara-toekarena sy ny toekarena malalaka. Izy no filohan' ny Antenimieran-doholona (Senat) tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô nanomboka tamin' ny taona 2007 ka hatramin' ny 2019.

Misy ifandraisany amin' ny fianakavian' i Franck Mwe di Malila izay minisitra lefitry ny Teti-pivoarana ihany koa izy noho ny fanambadian' ny zanany vavy.

## Jereo koa

* Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Arthur Z'ahidi Ngoma

I **Arthur Z'ahidi Ngoma** dia mpanao pôlitika kôngoley, teraka tamin' ny 18 Septambra 1947 tao Kalima, faritanin' i Maniema ary maty tamin' ny 5 Ôktôbra 2016 tao Paris. Izy dia iray tamin' ny filoha lefitra efatra nandritra ny vanim-potoana tetezamita tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô niandraikitra ny Vaomiera ara-tSôsialy sy ara-Kolontsaina (*Commission sociale et culturelle*) tamin' ny taona 2003 hatramin' ny 2007. Nanao fianianana izy tamin' ny 17 Jolay 2003 ary niala tamin' ny asany tamin' ny Desambra 2006.

Mpampianatra teny amin' ny oniversite izy taloha ary tao amin' ny Fikambanana misahana ny Fanabeazana sy ny Siansa ary ny Kolontsaina ao amin' ny Firenena Mikambana (*United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* -- UNESCO). Naiditra am-ponja izy tamin' ny taona 1997 ary avy eo natao sesitany nandritra ny fotoana fohy. Izy no nitarika ny *Rassemblement Congolais pour la Démocratie* (RCD), saingy nandao izany tamin' ny taona 1999. Nirotsaka ho filohan' i Kôngô izy tamin' ny taona 2006, ka nahazo vato 0,34 %. Maty tany Paris izy tamin' ny faha-69 taonany tamin' ny taona 2016.

## Jereo koa

* Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Ernest Wamba dia Wamba

I **Ernest Wamba dia Wamba** dia mpahay siansa sy mpanao pôlitika Kôngôley malaza. Teraka tamin' ny taona 1942 ary maty tamin' ny 15 Jolay 2020 tao Kinshasa izy. Senatera kôngôley (RDK) tao amin' ny governemanta tetezamita izy. Izy no mpitarika ny antokon' ny *Rassemblement congolais pour la démocratie* (RCD) nandritra ny Ady Faharoa tao Kôngô.

## Jereo koa

* Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Jean-Pierre Bemba

I **Jean-Pierre Bemba Gombo** dia mpanao pôlitika ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô. Iray amin' ny filoha lefitra efatra tao amin' ny fitondrana tetezamita tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô izy nanomboka tamin' ny 17 Jolay 2003 hatramin' ny Desambra 2006. Teraka tamin' ny 4 Nôvambra 1962 tao Bokada ao amin' ny faritanin' i Sud-Ubangi izy. I Bemba ihany koa no mitarika ny  *Mouvement de Libération du Congo* (MLC), vondrona mpikomy lasa antoko pôlitika. Izy no nahazo vato faharoa be indrindra tamin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2006. Tamin' ny volana Janoary 2007 dia voafidy tao amin' ny Antenimieran-doholona izy.

Nosamborina tany akaikin' i Bruxelles izy tamin' ny 24 May 2008 noho ny didy fampisamborana navoakan' ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena (*International Criminal Court* – ICC na *Cour pénale internationale* -- CPI). Tamin' ny voalohany dia voampanga ho nahavita heloka bevava telo amin' ny maha-olombelona izy ary dimy amin' ny heloka bevava amin' ny ady nataon' ireo mpiady teo ambany fahefany. Tamin' ny Ôktôbra 2010 dia nampihena ho roa ny fiampangana heloka bevava amin' ny maha-olombelona sy heloka bevava an' ady miisa telo ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena.

Tamin' ny 21 Marsa 2016, voaheloka noho ireo fiampangana ireo izy. Tamin' ny 21 Jona 2016, nogadraina tamin' ny sazy 18 taona araka ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena noho ny heloka bevava an' ady sy ny herisetra amin' ny firaisana ara-nofo izy. Tamin' ny 28 Septambra 2016 dia nanao fampakarana ny fitsarana azy izy noho ny fiheverany fa nisy fitsarana tsy marina ary nilaza ny hadisoana tamin' ny famakafakana nataon' ny fitsarana momba ny andraikiny ambony. Ny fanamelohana azy ho nanao heloka bevava tamin' ny ady tamin' ny taona 2016, izay nanefany 10 taona an-tranomaizina, dia nofoanana taorian' ny fampakarana ny raharaha tamin' ny 8 Jona 2018; tamin' ny volana Septambra anefa dia tsy nahomby ny fampakarany fitsarana noho ny fisian' ny fijoroana vavolombelona, izany dia nanakana azy tsy ho kandida amin’ny fifidianana filoham-pirenena amin’ny taona 2018.
Kolontsaina ao Okraina

Ny **kolontsaina ao Okraina** dia fitambaran' ny soatoavina ara-materialy sy ara-panahin' ny vahoaka okrainiana izay niforona nandritra ny tantaran' i Okraina. Izy io dia mifamatotra akaiky amin' ny fandalinana momba ny foko okrainiana sy ny tantaran' ny Okrainiana izay mifantoka amin' ny tantaran' i Kyiv na Kiev sy ny faritra manodidina azy. Ny kolontsaina okrainiana dia avy amin' ny Rosin' i Kiev taloha sy ny Prinsipaotean' i Galicia-Volhynia, izay heverin' ny Okrainiana ho razambeny ara-tantara. Ny fomba amam-panao okrainiana dia iharan' ny kristianisma ôrtôdôksa sy ny fomban-drazana avy amin' ny fedrà slava.

## Mponina
Ny Okrainiana no mandrafitra ny 77,8&nbsp;% amin' ny mponina (tombana tamin' ny taona 2004). Ny Rosiana no mandrafitra ny 17,3 % amin' ny mponina. Ny vahoaka vitsy an' isa hafa dia ahitana ny Belarosiana (0,6&nbsp;%), ny Moldava (0,5&nbsp;%), ny Tatara Krimeana (0,5&nbsp;%), ny Bolgara (0,4&nbsp;%), ny Hôngroà (0,3&nbsp;%), ny Romaniana (0,3&nbsp;&nbsp;%) ary ny Pôlôney (0,3&nbsp;%).

## Fiteny
Ny fiteny ôfisialy ao Okraina dia ny fiteny okrainiana, izay fiteny slava manakaiky ny fiteny rosiana sy ny fiteny belarosiana. Ampiasaina ao koa ny fiteny rosiana izay fiteny fanofanana ireo olon-tsangany ao aimin' io firenena io.

## Fivavahana
Ny fivavahana ôrtôdôksa no fivavahan' ny ankamaroan' ny mponina ao Okraina, izay manaiky na ny fahefan' ny Patriarka ao Môskoa na ny an' ny Patriarka ao Kiev. Ny fiangonana oniata dia misy mpino miisa 5 tapitrisa fara-fahakeliny. Ny Hôngroà sy ny Pôlôney vitsy anisa kosa, izay hita any andrefana amin' i Okraina, dia manaraka ny finoana katôlika rômana. Nisy Jiosy 500&nbsp;000 teo ho eo tamin’ ny fiandohan’ ny taonjato faha-21 tany Okraina.

## Jereo koa

* Tantaran' i Okraina
* Jeôgrafian' i Okraina
* Toekaren' i Okraina
* Fiteny okrainiana
* Fivavahana ao Okraina
Anjampaly

**Anjampaly** dia kaominina ambanivohitra ao amin' ny Distrikan' i Tsihombe, Faritra Androy, Faritanin' i Toliara, eto Madagasikara. 30 km atsimon' i Tsihombe no misy ny tanànan' Anjampaly izay renivohitr' io kaominina io. Ao avarany ny kaominina Nikoly, ao atsinanana ny kaominina Antaritarika ary ao andrefany ny kaominina Betanty (na Faux-Cap). Kaominina vao niforona tamin' ny taona 2004 izy, izay tao anatin' ny kaominina Faux-Cap teo aloha. Ny kaominina Anjampaly dia mizara ho fokontany 20. Miisa 12 400 ny mponina ao aminy ka ny ankamaroany dia vehivavy.

Manana fotodrafitrasa vaovao ny renivohitry ny kaominina: sekoly ambaratonga voalohany (école primaire publique - EPP), kôlejy fampianarana ankampobeny (collège d'enseignement général - CEG) tobim-pahasalamana fototra (centre de santé de base - CSB) ary tsena. Fokontany 12 amin' ny 20 no manana sekoly ambaratonga voalohany.

Ny kaominina Anjampaly dia ianjadian' ny fahasahiranana momba ny tontolo iainana maharitra toy ny fanafihan' ny raketa mena, ny fahalotoan' ny ranomasina ary ny fanotofan' ny fasika izay mampihena ny velaran-tany azo ambolena. Ao koa ny tsy fahampian-drano, izay mahazo ny kaominina rehetra ao amin' ny Distrikan' i Tsihombe. izay mahakasika koa ny kaominina amorontsiraka mifanila aminy toa an' i Betanty (Faux Cap) sy i Marovato.

Manodidina ny 4 000 ny mpanjono amin' izao fotoana izao no miaina amin' ny jono any amin' ny morontsiraka nefa taorian' ny faharendrehan' ny sambo tiorka iray tao amin' ny kaominina Marovato, ny fiparitahan' ny solitany sy ny vokatra misy poizina hafa dia nanimba ny tontolo iainana an-dranomasina, ka manakana ny mponina amorontsiraka tsy hitrandraka ny ny loharanon-karena an-dranomasina.

## Jereo koa

* Distrikan' i Tsihombe
* Faritra Androy
* Faritanin' i Toliara
Behazomanga

I **Behazomanga** dia kaominina ambanivohitra eto Madagasikara, ao amin' ny Distrikan' i Tsihombe, Faritra Androy, Faritanin' i Toliara.  Ny Antandroy no vahoaka maro anisa ao, ary ny fambolena sy ny fiompiana no asa fiveloman' ny akamaroan' ny mponina. Anisan' ireo kaominina ianjadianan' ny haintany sy ny kere matetika ity kaominina ity. Ao amin' ny faritra manana toetany maina ny kaominina Behazomanga , ka ny haintany izay manenika ny Faritra Androy manontolo, dia mamely ny kaominina Behazomanga koa.

## Jereo koa

* Distrikan' i Tsihombe
* Faritra Androy
* Faritanin' i Toliara
* Antandroy
Thomas Lubanga

I **Thomas Lubanga Dyilo** dia mpanao heloka bevava an' ady voaheloka avy any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô ary olona voalohany nomelohin' ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena (*International Criminal Court* – ICC na *Cour pénale internationale* -- CPI). Teraka tamin' ny 29 Desambra 1960 izy. Izy no nanangana sy nitarika ny antoko *Union des patriotes congolais* (UPC) izay tohanan' i Ogandà sy i Roanda. Tamin' ny Septambra 2002 dia nosoloiny anarana hoe *Union des patriotes congolais/Réconciliation et paix* (UPC/RP) ilay antoko. Mpandray anjara fototra tamin' ny ady tao Ituri izy (1999–2007). Voampanga ho nanitsakitsaka ny zon' olombelona goavana ny mpikomy teo ambany fahefany, anisan' izany ny fandripahana foko, ny vono olona, ​​ny fampijaliana, ny fanolanana, ny fanapahana amin' ny vatan' ny olona, ary ny fanerena ny ankizy hanao miaramila.

Tamin' ny 17 Marsa 2006, i Lubanga no voasambotra voalohany tamin' ny didy navoakan' ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena. Ny fitsarana azy -- noho ny heloka bevava amin' ny ady, izay nanaovany fanentanana sy fampidirana ankizy latsaky ny dimy ambin' ny folo taona hanao miaramila, ary ny fampiasana azy ireo handray anjara mavitrika amin' ny ady -- dia nanomboka tamin' ny 26 Janoary 2009, ary tamin' ny 14 Marsa 2012 dia hita izy fa meloka ary niatrika fanamelohana an-tranomaizina izay mety hahatratra hatramin' ny 30 taona. Tamin' ny 10 Jolay 2012, ny Antenimieram-pitsarana Voalohany, ao amin' ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena, dia nanameloka an' i Lubanga higadra 14 taona an-tranomaizina, ary nanome baiko ihany koa fa ny fotoana nanombohan' i  Lubanga niatrika ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena tamin' ny taona 2006 ka hatramin' ny andro fanamelohana dia esorina amin' ny fe-potoana 14 taona, izay midika fa handany 6 taona latsaka an-tranomaizina izy. Tamin'ny Janoary 2025, tao amin'ny tatitra nataony momba ny Repoblika Demaokratikan'i Kongo (DRC), dia niampanga an'i Thomas Lubanga ho mpanohana vondrona mitam-piadiana, Zaire ao Ituri sy ny hetsika 23 martsa ny vondron'ny manampahaizana avy amin'ny Firenena Mikambana.
Propithecus verreauxi

Ny **''Propithecus verreauxi** na* *'sifak' i Verreaux** na **sifa-bilany*' dia karazana [[sifaka]] fotsy fa mainty loha, ao amin' ny fianakaviana *Indridae*. Ity biby ity dia hita any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], izay tsy fahita afa-tsy eto amin' ny Nosy. Tena atahorana ho lany tamingana izy ireo na dia miely patrana aza. Iray amin' ny karazana sifaka sivy misy eto Madagasikara izy.

== Toetoetrany ==
Ny *Propithecus verreauxi* no kely vatana indrindra ao amin' ny *Propithecus*. Mirefy 40 ka hatramin’ ny 48 sm izy ary milanja 3 hatramin’ ny 3,5 kilao. Ny rambony, izay lava kokoa noho ny vatany, dia mahatratra 60 sm. Ny volo amin’ ny hodiny, izay matevina sy lava, dia miloko fotsy tanteraka, afa-tsy ilay faribolam-bolo mivolon-tany matroka eo an-tampon-dohany. Mainty ny tanany sy ny tongony ary ny tarehiny, ary ny volo kely eo amin' ny kibony dia mamela ny hodiny ho hita ary mampiloko volondavenona ny kibony.

Ny sasany amin’ ny *Propithecus verreauxi* dia misy faritra maizina eo amin' ny tratrany sy lamosiny ary amin’ ny lafiny anatiny amin' ny rantsam-batany. Ny *Propithecus verreauxi* dia noheverina ho zana-karazana miavaka taloha: *Propithecus verreauxi majori*, Rothschild, 1894. Hita ihany koa ny karazana *Propithecus verreauxi* fotsy tanteraka eo afovoan' ny vondrona manana loko mahazatra kokoa.

Mivondrona ho andiany misy biby 4 ka hatramin' ny 8 na lahy na vavy ny *Propithecus verreauxi*. Ny vavy no manjaka amin' ny lahy. Ny zana-tsifaka dia minono hatramin' ny faha enim-bolany. Ravina sy voan-kazo no tena fihinany, indraindray izy dia mihinana voninkazo na hodi-kazo sasany. Mihinana ravina tanora sy tsimoka izay be [[prôteinina]] izy ireo. Ny ranjony matanjaka no ahafahany mitsambikina amin’  ny hazo iray mankany amin’ ny hazo iray hafa. Eny amin’ ny tany izy dia afaka mitsambikina lavitra hatramin’ ny 4 metatra.

== Tontolo misy azy ==

Ny *Propithecus verreauxi* dia miaina amina faritra midadasika any atsimo sy any andrefana amin' i [[Madagasikara]]. Heverina fa ny avaratra indrindra amin’ ny faritra onenany dia ny renirano [[Tsiribihina]], fa ny any atsimo-atsinanana kosa dia  manodidina an’ i [[Tôlanaro]]. Na dia ahitana vondrona sifaka vitsivitsy aza ny [[Tahirin-javaboarin’ i Nahampoana]], dia azo antoka fa nampidirina tao izy ireo satria tsy hita any amin' ny faritra hafa amin' ny ala trôpikaly toy izany.

Ny fonenany mahazatra dia ny ala mikitroka maina amin' ny toerana iva sy antonony (hatramin' ny 1 300 m) izay mandrakotra ireo faritra ireo. Hita ao anaty kirihitra tsilo, fatrana ary [[ala honko]] koa io karazana gidro io. Miovaova arakaraka ny tontolo onenany ny habetsahan' ny *Propithecus verreauxi*, ​​na dia ny ala kely aza dia mety misy azy betsaka.

== Jereo koa ==

* *Propithecus coquereli*
* *Propithecus deckenii,*
* *Propithecus coronatus*
* *Propithecus tattersalli*
* *Propithecus diadema*
* *Propithecus edwardsi*
* *Propithecus candidus*
* *Propithecus perrieri''

* Maky 
* Babakoto
* Varika
* Gidro

* Tontolo iainana eto Madagasikara

## Jereo koa
Voatango

Ny **voatango** na **voantango** dia zavamaniry isan-karazany mamony, mandady, ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]*, ahitana indrindra ireto karazana tanisaina manaraka ireto:

* *[[Cucumis melo]]* -- voatangombazaha, voatago, voantango;
* *[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]* --  kokombra, voantango, voatangombazaha, voatsaky
* *[[Voajabo|Citrullus lanatus]]* (na *Citrullus vulgaris*) -- tsikiry, voabe, voajabo, voamanga, voanketsihetsy, voantango, voazavo
* *[[Oreosyce africana]]* (*Cucumis parvifolius* teo aloha) --  voantango, voatango

## Jereo koa

* Voajabo

* Korzety
* Voatavo
* Taboara
Taboara

Ny **taboara** dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Cucurbitaceae]]* izay avy any amin' ny faritra mafana any Amerika Atsimo. ***Cucurbita maxima*** ny anarany ara-tsiansa. Ambolena mba hatao laoka afangaro anana ny voan' ny taboara izay azo hanina rehefa matoy. Iray amin' ny karazana voatavo dimy ambolena indrindra ity zavamaniry ity.

Avy any atsimo amin' i Amerika Atsimo (Arzantina, Orogoay) ity karazan-javamaniry ity. Amin’ ny tany mafana na manana toetany antonony rehetra no ambolena azy.

Maniry  isan-taona ny taboara ary manana taho lava be sy mafy, mandady, mety mianika, ka mifikitra amin' ny alalan’ ny tangolika eny aminy amin' izay tohana rehetra ikasihany. Lehibe, feno, miendrika fo, mizara dimy boribory ny raviny. Miloko volomboasary manopy mavo ny voniny izay lahimbony sy vavimbony. Ny voany dia miovaova arakaraka ny zanakarazany, amin' ny bikany (boribory na somary lavalava, misy dongona, sns), amin' ny habeny (latsaky ny iray kilao ka hatramin’ ny 200 kg mahery), amin' ny lokony rehefa matoy (fotsy, mavo, volomboasary, mena, maitso, manga-maitso, sns. Matevina sy miloko volomboasary-mavo ny nofony. Fotsy sy somary lehibe (2 hatramin' ny 3 sm ny halavany) ny vihiny somary mivohitra, miendrika atody ary malama.

## Jereo koa

* Voatango
* Kôkômbra
* Voatavo
* Voazavo na voajabo
Savoa

Ny **savoa** na **tanatanamanga** na **voanongo** na **tanatanana** na **valavelogno** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*, avy any amin' ny tany trôpikaly any Amerika, mety ho any Meksika na any Brezila sy any Amerika Afovoany. Tany am-boalohany dia avy any amin' ny faritra mafana any Amerika manomboka any Meksika ka hatrany Arzantina ny savoa, ary niely nanerana an'izao tontolo izao any amin' ny faritra mafana sy ny manakaiky an’ izany eran' izao tontolo izao. ***Jatropha curcas*** no anary ara-tsiansa. Ny hoe "*curcas*", dia nampiasain' ilay dokotera pôrtogey Garcia de Orta, 400 taona mahery lasa izay (taona 1563).

Ny savoa dia miendrika ahitra lehibe na hazo madinika maitso lalandava, mahatratra 6 m na mihoatra ny haavony. Mahatohitra ny fahamainan’ ny tany izy, ka mahatonga azy haniry any amin’ ny tany efitra. Misy poizina (estera fôrbôla) izy. Misy ihany koa anefa ny zana-karazany maro fihinam-boa (tsy misy poizina) any any Meksika, izay antsoin’ ny mponina any an-toerana amin’ ny anarana hoe *piñón manso*, *xuta*, *chuta*, *aishte*, ankoatra ny hafa.

Misy menaka 27 % hatramin’ ny 40 % (salany 34,4 %) ny voan-tsavoa izay azo aodina mba hahazoana solika biôdiezely avo lenta, azo ampiasaina amin' ny môtera diezely mahazatra. Izany menaka izany koa dia ampiasaina amin' ny sehatry ny taozavabaventy. Manana toetra afaka anadiovana kibo (mampandoa) ny menaka savoa. Ny karazany azo hanina (tsy misy poizina), vokatry ny fifantenana nataon’ ny teratany Meksikana ao Veracruz, dia azo ampiasaina amin' ny sakafom-biby  sy ny sakafon’ olombelona. Azo anamboarana savony koa ny menaka savoa.

## Jereo koa

* *[[Jatropha]]*

* Voanjo
* Sôza
* Komanga
* Tangena (zavamaniry)
Tangena (poizina)

Ny **tangena** dia poizina vita amin' ny rano sy ny potiky ny voa nokikisana avy amin' ilay zavamaniry atao hoe tangena (*[[Cerbera manghas]]*), izay nampiasaina tamin' ny vanim-potoana talohan' ny fanjanahantany, indrindra tao amin' ny Fanjakana Merina tao afovoan-tanin' i Madagasikara, mba hitsarana ny olona voampanga ho nanao heloka bevava (indrindra ny famosaviana), anisan' izany koa ny fanarahana ny fivavahana kristiana.

Otazana ny voan' ny zavamaniry tangena, izay maniry any amin' ny ala amorontsiraka (ala honko) any avaratra ka hatrany atsimo amin' i Madagasikara, indrindra any amin' ny morontsiraka atsinanana. Tsy azo ampiasaina ny voa manta fa ny ny voa efa masaka misy tsiraka, izay latsaka amin' ny tany ihany no mpiasaina. Voan-tangena roa nokikisana no afangaro amin' ny rano. Niovaova be ihany anefa ny fatra nomena, niovaova toraka izany koa ny herin' ny poizina ao aminy arakaraka ny fomba fitehirizana azy. Rehefa voakiky ny voan-tangena dia azo atao ny fampisotroana. Mandritra ny lanonana antsoina hoe "fampinomana" no ampisotroana tangena ny olona voampanga na mifampiampanga.

Tamin' ny andron-dRanavalona I, ilay mpanjakavavy nalaza amin' ny siaka, dia nampiasaina matetika loatra amin' ny fitsarana ny tangena ka voatery noraran-dRadama II zanany mpandimby azy. Noho izany dia akoho no nampisotroina tangena hisolo ny voampanga (sy ny mpiampanga): izany no nantsoina hoe "vono-sotry".

## Jereo koa

* Tangena (zavamaniry)
* Fampinomana
* Vonenina na Tonga na Trongatsy (*Catharanthus roseus*)

## Tahirin-kevitra

* Callet, François (1972) [1908]. *Tantara ny andriana eto Madagasikara* (*Histoire des rois*). Antananarivo: Imprimerie catholique.
* Chapus, G.S.; Mondain, G. (1953). *Un homme d'etat malgache: Rainilaiarivony*. Paris: Editions Diloutremer.
* Cousins, William Edward. *Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past*. The Religious Tract Society, 1895.
* De Maleissye, J., 1991. In: Bourin, F. (Ed.), *Histoire du poison*. Paris.
* Kent, Raymond (1970). *Early Kingdoms in Madagascar: 1500–1700*. London: Holt, Rinehart and Winston.
* Oliver, Samuel (1886). *[https://books.google.mg/books?id=lKtBAAAAIAAJ&redir_esc=y Madagascar: An Historical and Descriptive Account of the Island and its Former Dependencies]*, Volume 1. New York: Macmillan.
* Oliver, Samuel (1886). *[https://books.google.mg/books?id=L6xBAAAAIAAJ&q=oliver+madagascar+south+carolina&pg=PA2&redir_esc=y#v=snippet&q=oliver%20madagascar%20south%20carolina&f=false Madagascar: An historical and descriptive account of the island and its former dependencies]*. Volume 2. London: Macmillan. p. 2.
* Randriamamonjy, Frédéric. *Tantaran' i Madagasikara Isam-Paritra*.

## Rohy ivelany
* Madagascar Green Dsland discovery, "Le « Tangena » ou le Tanguin", *madagascar-green-island-discovery.com*
* "Tangena", *Dictionnaire encyclopédique malgache* (*motmalgache*.*org*)
* "Cerbera venenifera", *www.ethnopharmacologia.org*
* "*[https://www.anthropologieenligne.com/pages/tanguinM1.html Il faut respecter le Tanguin]*", *www.anthropologieenligne.com*
Mpitandro ny Fandriam-pahaleman' ny Firenena Mikambana

Ny **Mpitandro ny Fandriam-pahaleman' ny Firenena Mikambana** dia tafika misahana ny fitandroana na ny famerenana amin' ny laoniny ny fandriam-pahalemana sy ny fiarovana iraisam-pirenena, araka ny baikon' ny Filankevitry ny Fiarovana na noho ny fangatahan' ny Fihaonamben' ny Firenena Mikambana, araka ny fehin-kevitra 377 an' ny Firenena Mikambana. Nalefa any amin' ny faritra misy fifandonana maromaro àry ity tafika ity mba hiarovana ny mponina sivily na ho hery mpanelanelana. Mazàna izy no atsoina hoe **Miaramila Misatro-Manga** na **Satro-Manga** na **Satroka Manga** (noho ny fananan' ny miaramila ao anatiny satroka miloloko manga) na **Tafiky ny Firenena Mikambana**.

Ity tafika ity dia tsy mahaforona tafika mpiady ho an' ny Firenena Mikambana. Miaramila ampindramin' ny firenena mpikambana ao amin' ny Firenena Mikambana sy sivily miasa amin' ny pôlisy na amin’ ny fitantanan-draharaham-panjakana no manatevin-daharana ao aminy.

Amin' ny toe-javatra sasany, io fitandroana ny fandriam-pahalemana io dia azo ankinina amin' ny fikambanana iraisam-pirenena tsy mifandray amin' ny rafitry ny Firenena Mikambana na koa amin' ny fiaraha-mientan' ny firenena maro. Izany, ohatra, no nahatonga ny Filankevitry ny Fiarovana nanome baiko imbetsaka ny Organisasion du Traité de l’Atlantique Nord (OTAN) na North Atlantic Treaty Organization (NATO), na ny Communauté économique des États de l'Afrique de l'Ouest (CEDEAO) na Community Economic of West African States (ECOWAS) amin' ny alàlan' ny Economic Community of West African States Cease-fire Monitoring Group (ECOMOG) hanatanteraka ny fitandroana ny fandriam-pahalemana any amin' ny firenena misy ady.
Aretin' ny torimaso

Ny **aretin’ ny torimaso** na **tripanôzômiazy afrikana** dia endriky ny aretia tripanôzômiazy, aretina vokatry ny kantsentsitra tripanôzôma, izay mifindra amin' ny alalan' ny kaikitry ny lalitra tsetse ary mihatra amin' ny biby sy ny olona. Ny zana-karazana roa ao amin' ny tripanôzôma (*Trypanosoma brucei*) dia miteraka aretina samihafa amin' ny olombelona: *Trypanosoma brucei ssp. gambiense* (ao Afrika Andrefana) sy *Trypanosoma brucei ssp. rhodensiense* (ao Afrika Atsinanana).

Ny aretin’ ny torimaso dia tsy fahita firy afa-tsy any amin' ny faritr’ i Afrika atsimon' i Sahara, mahafaoka firenena miisa 36 eo ho eo, ary mandrahona olona miisa 60 tapitrisa any ho any. Tombanana ho olona 50 000 hatramin' ny 70 000 no voan' ilay aretina isan-taona amin' izao fotoana izao, ary mihena kely ny isan' izy ireo tato anatin' ny taona vitsivitsy.

Valan' aretina telo lehibe no nitranga tao anatin’ ny zato taona lasa, ny iray tamin’ ny teo anelanelan’ ny taona 1896c  sy 1906 (izay heverina fa nahafaty olona iray tapitrisa eo ho eo tao amin’ ny Sahan-dranon' ny ony Congo) ary ny roa hafa tamin’ ny taona 1920 sy 1970. Ny  tripanôzômiazin’ ny biby fiompy dia antsoina hoe *nagana* amin’ny teny zolo.
Fransiskanina

Ny **Fransiskanina** na **Fikambanan' ny Frera Madinika**, na **Fikambanan' ny Mpirahalahy Madinika**, amin' ny teny latinina: ***Ordo Fratrum Minorum***, izay antsoina matetika hoe **Fransiskanina** ny mpikambana aminy, dia fikambanana ara-pivavahana katôlika izay niseho tany Italia tamin' ny taona 1210, teo ambany fitarihan' i Md Francesco d'Assisi. Fikambanana mpangataka izy ity.

Maka tahaka an’ i Kristy ny mpikambana ao aminy ka miezaka miaina ao anatin’ ny fahantrana sy ny fahatsorana   araka ny filazantsara. Nanantitrantitra ny amin’ ny lafiny firahalahiana eo amin’ ny fiainany ny Fransiskanina, ka nisafidy ny hiantso ny tenany ho "frera" na “rahalahy”. Amin’ izao fotoana izao, ny ankamaroan’ izy ireo dia pretra.

Mpandinika efatra no nanamarika ny tantaran' ity fikambanana mpangataka ity: i Bonaventura da Bagnoregio, i Roger Bacon, i John Duns Scotus  ary i William of Ockham.

## Jereo koa

* Zezoita

* Dôminikanina
* Inkizisiôna
Dôminikanina

Ny **Dôminikanina** na **Fikambanan' ny Mpirahalahy Mpitoriteny** na **Fikambanan' ny Frera Mpitoriteny** na **Fikambanana Dôminikanina** na **Jakôbinina** (amin' ny teny latinina: ***Ordo Fratrum Prædicatorum***), dia fikambanana katôlika teraka tao Toulouse teo ambany fitarihan' i Domingo Núñez de Guzmán (na Dominique de Guzmán) tamin' ny taona 1215. Toy ny Fikambanan' ny Frera Madinika na Fransiskanina, dia ao anatin' ny sokajin' ny fikambanana mpangataka izy ireo. Manakaiky kokoa ny mponina izy ireo, tsy mitovy amin' ny fikambanana hafa nivoady hitoka-monina, toy ny Fikambanana Sistersianina.

Nanaraka ny fitsipik' i Md Aogostino sy ny *Constitutions* azy manokana, izay nalaina tahaka tamin' ny an' ny Premônstratensianina (latinina: *Ordo Praemonstratensis*), izy ireo, ka manatanteraka apôstôlà sy fandinihana hamin' ny maha iraka. Ny papa Joany Paoly II dia nampahatsiahy fa, hatramin’ ny niandohany, ny iray amin’ ny iraka lehibe nankinina tamin’ ilay fikambanana dia ny fanambaràna ny fahamarinan’ i Kristy ho setrin’ ny fampianaran-diso (voalohany ny an' ny Albigensiana, avy eo ny endrika vaovao rehetra amin' ny fampianaran-diso manikeana miverimberina izay tsy maintsy natrehin’ ny kristianisma hatrany am-piandohana, matetika mifantoka amin' ny fandavana ny fahatongavan' i Kristy ho nofo). Ny hoe *Veritas* ("ny fahamarinana") no teny filamatra ao amin' ilay fikambanana. Misy teny filamatra hafa koa nomena azy, ohatra hoe *Contemplata aliis tradere* (“ambarao izay noeritreretinay”), nalaina tamin’ i Tômasy avy any Akoino, na koa hoe "midera, mitso-drano, mitory" izay andian-teny litorjika.

Ny Dôminikanina dia relijiozy nefa tsy moanina: manana ny maha tsy manan-tsahala azy izy ireo amin' ny fanononana voady tokana, dia ny fankatoavana, eo am-pelatanan' ny mpitarika ny fikambanana (na ny solontenany), ny voady hiaina ho mahantra sy ny hadio fitondran-tena dia tafiditra ao anatin' izany. Tsy manao voady fitoniana toy ny moanina anefa izy ireo. Mipetraka any amin’ ny trano *couvents* izy ireo fa tsy any amin’ ny mônastera. Ny hitory no fiantsoana azy ireo, matetika dia any amin' ny tanàna lehibe no misy ny tranon' izy ireo. Tamin' ny taona 2018 dia nisy Dôminikanina miisa 5&nbsp;747 maneran-tany, ka pretra ny 4&nbsp;299 amin' izany.

## Jereo koa

* Zezoita

* Fransiskanina
* Inkizisiôna
* Sistersianina
Baudouin, mpanjakan' i Belzika

I **Baudouin I** dia mpanjaka fahadimin' i Belzika. Teraka tamin’ ny 7 Septambra 1930 tao Lapan' i Stuyvenberg (Leaken, Bruxelles) izy ary maty tamin’ ny 31 Jolay 1993 tao Motril (Andalusia, Espaina). Amin' ny teny neerlandey izy dia atao hoe **Boudewijn** fa amin' ny teny alemàna kosa dia **Balduin**. Nanjaka nanomboka tamin' ny 17 Jolay 1951 izy ka mandra-pahafatiny. Zanaka faharoa sy lahimatoan' i Leopold III sy ny mpanjakavavy Astrid izy, ary nitondra ny anaram-boninahitra hoe Comte de Hainaut raha mbola diokan' i Brabant ny rainy, ary lasa diokan’ i Brabant izy tamin' ny fidiran' i Leopold III teo amin' ny seza fiandrianan' i Belzika. Izy no zokiny sy nanjaka talohan' ny mpanjaka Albert II ary zandrin' ny  diokavavy Lehibe Joséphine-Charlotte any Luxembourg.

Nifanandrify amin' ny fotoan' ny krizy pôlitika ny nandraisany ny seza fiandrianana ary voamariky ny zava-nitranga maro hafa ny fotoana nanjakany, ka anisan' izany ny vokatry ny fanehoana ampahibemaso ny maha katôlika azy. Ny fitondrany, izay naharitra 42 taona mahery, no faharoa lava indrindra tamin’ ny fanapahan’ ny mpanjakan’ i Belzika, taorian’ ny an’ ny mpanjaka Leopold II.
Ahidambo

Ny **ahidambo** dia bozaka maniry mandavan-taona, manindrona amin' ny alalan' ny voniny rehefa antitra, sady mipetaka amin' ny lamba izany voniny izany, maniry amin'ny faritra manana toetanin-jana-pehin-tany eto amin' izao tontolo izao. Ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]* no misy azy. ***Heteropogon contortus*** na ***Andropogon contortus*** no anarany ara-tsiansa. Izy no tena fahita betsaka ao amin' ny fatrana aty Madagasikara, atao hoe **danga**.

## Toetra ankapobeny

Mamorona vondrona mahatratra 75 ka hatramin' ny 120 sm eo ho eo ny ahidambo rehefa mamony. Mitsangana sy manify ary tsotra (na misy rantsana iray na roa) ny tahony. Mifandimby ny ravina izay mirefy 2 hatramin' ny 5 mm ny sakany ary mahatratra hatramin' ny 15 sm ny halavany. Misy tsibolo ny kambin-tsikiny. Matetika no manarona ny fototry ny salohy ny raviny ambony. Mitondra salohy iray na vitsivitsy ny fototra ahidambo iray. Mirefy 3 hatramin' ny 7 sm ny salohy tsirairay, izay mahia sy miendrika varingarina, raha tsy isaina ny volovolony. Amin' ny fahamasahany dia mitambatra boribory ny voan' ny ahidambo, ny fonony, ny volony, ny tsilony ary ny raviny, ka entin' ny rivotra na miraikira amin' ny volom-biby na amin' ny lamban' ny olona. Voamadinika ny voan' ny ahidambo.

## Toerana sy faritra aniriany

Ny ahidambo dia zavamaniry fahita amin' ny faritry manodidina ny zana-pehintany sy ambanin' ny zana-pehintany izay misy rotsak' orana latsaky ny 800 mm isan-taona izay ianjadian' ny doro tanety isan-taona. Mahatohitra afo izy, mahazaka vanim-potoan' ny hain-tany nefa tsy velona any amin' ny faritra karankaina loatra. Mahatanty fanala izy raha mitranga izany, nefa tsy mahazaka tondra-drano.

Ny ahidambo dia karazan-javamaniry avy any Ôseania sy avy any amin' ny faritra mafana manodidina ny Ranomasimbe Indiana (faritra atsimo amin' i Afrika, Azia Atsimo, faritra avaratra amin' i Aostralia) ary avy eo niparitaka any amin' ny faritra hafa amin' izao tontolo izao.

Any amin' ny faritra ara-jeôgrafika maro, toa an' i Amerika, i Azia Atsinanana ary i Kaledônia Vaovao, dia heverina ho karazan-javamaniry manafika ny ahidambo. Mitombo mihamaro izy, ohatra, amin' ny kijana avy nodorana. Any Kaledônia Vaovao ny ahidambo dia saika mandrafitra irery ny kijana any amin' ny morontsiraka andrefana ao avaratr' i Bourail.

## Fampiasana azy

Ahitra fanao sakafom-biby maniry amin' ny tany tsy mamokatra ny ahidambo, izy mbola tanora iny no azon' ny biby hanina. Azo atao ny mikapa sy manangona azy hahazoana vilo-maina ho hanin' ny biby fiompy any aoriana. Noho ny firaiketan' ny voany sy ny tsilony ary ny raviny amin' ny volom-biby, dia mety hiteraka ratra mahafaty ny biby fiompy ny ahidambo, ary mahatonga ny fihenan' ny hatsaran' ny volon' ondry.

Ampiasaina koa ny ahidambo amin' ny fanamboarana tafo nentim-paharazana, na aty Madagasikara na any Hawaii. Azo ampiasaina mba hiadiana amin' ny fikao-tany ny fehezana ahidambo maina, toy izay natao tany Hawaii. Ampiasaina amin' ny fanamboarana taratasy any Sina koa ny ahidambo.

## Loharanno sy fanamarihana
Centre d'évangélisation de Madagascar

Ny **Centre d'évangélisation de Madagascar** (CEVAM) dia fiangonana ara-pilazantsara  sady karismatika ary manaraka ny fampianaran' ny Fiangonan' ny Mpirahalahy (*Quakers*), izay naorin' i Salomon Rabarison, tamin' ny taona 1996 tao Antananarivo. 

## Ny mpanorina
Ny mpanorina azy, ny pastora Salomon Rabarison, dia nivavaka tao amin' ny fiangonana prôtestanta taloha, fa ny ray aman-dreniny no nitarika azy tany amin' ny fiangonana pentekôtista, dia ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, izay naorin' i Mounir Aziz Daoud mivady. Mpandika tenin' i Daoud izy tao sady nanampy azy tamin' ny zavatra hafa koa. Niasa tamin' ny fiteterana ana habakabaka Air Madagascar izy nefa nametra-pialana tamin' izany asany izany izy tamin' ny taona 2005 mba hifantohany bebe kokoa amin' ny asa fitoriana, taorian'ny fitsanganan' ilay fiangonana. 

## Tantara
Tamin' ny taona 1993 no nahatsapa ho voatson' Andriamanitra amin' ny fitoriana ny  Flazantsara i Salomon Rabarison. Tsy nieritreritra ny hanangana fiangonana izy, fa vondrom-bavaka an-tokantrano no nataony teo anelanelan' ny taona 1995 sy 1996. Mpitoriteny mandehandeha no nanombohan' izy mivady ny asa fanompoana. Nitsidika fiangonana efa misy izy ireo raha nankato izany ny ao amin' ilay fiangonana, indrindra fa ny fiangonana evanjelika. Nitory tamin' ny radiô koa izy mivady.

Tamin' ny taona 1996 no niorina tao Antananarivo ilay fiangonana. Tamin' ity taona 1996 ity dia nisy olona manodidina ny 50 no naira-nivavaka tao amin' izy ireo ka efa tsy omby trano izany. Naorina noho izany ny fiangonana ary namboarina ny toerana fanaovam-batisa. Niala tao amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy amin' izay izy mivady. Nisy mpiasa amin' ny fitaterana ana habakabaka maro tonga niara-nivvaka tao amin' ilay fiangonana. 

## Fampianarana
Fampianarana kristiana ara-pilazantsara no fampianaran' ilay fiangonana, indrindra ny amin' ny fiainana ao amin' ny Fanahy Masina, ny fanantitranterana ny hatsaran' Andriamanitra ary ireo fampianarana mampiavaka ny fiangonana evanjelika amin' ny fiangonana hafa. Nisafidy ny fomba fiainana sy ny fampianaran' ny Fiangonan' ny Sakaiza (*Quakers*) manokana ity fiangonana ity izay sady karismatika koa ka nanatevin-daharana izany firehana izany.

## Jereo koa

* Evanjelisma

* Pentekôtisma
* Evanjelisma eto Madagasikara
* Kristianisma karismatika
* Fifohazam-panahy
* Hetsika karismatika evanjelika
* Fikambanan' ny Sakaiza
Eglise Universelle du Royaume de Dieu

Ny **Fiangonan' ny Fanjakan' Andriamanitra Maneran-Tany** izay antsoina hoe ***Église universelle du Royaume de Dieu*** amin' ny teny frantsay na ***Igreja Universal do Reino de Deus*** amin' ny teny pôrtogey dia antokom-pinoana evanjelika karismatika, izay manana ny foibeny dia ao amin' ny Tempolin' i Sôlômôna (*Templo de Salomão*) any São Paulo. Ny fiangonana dia naorin' ny eveka Edir Macedo tamin' ny taona 1977 tao Rio de Janeiro, izay tompon' ny orinasa fahitalavitra RecordTV (nanomboka tamin' ny taona 1989).Tamin' ny 1999 dia nilaza ny Fiangonan' ny Fanjakan' Andriamanitra Maneran-Tany fa manana mpikambana 8 tapitrisa ao Brezila ary efa noheverina ho "fiangonana ara-barotra". Nanangana tempoly tany amin' ny Fanjakana Mitambatra sy tany Afrika ary India ilay antokom-pivavahana, izay nanambara ny fitambaran’ ny mpikambana ao aminy ho maherin’ ny 12 tapitrisa maneran-tany tamin’ io taona io. Tamin’ ny taona 2013, dia nanana kôngregasiôna tao New York City ny Fiangonan' ny Fanjakan' Andriamanitra Maneran-Tany, ary — araka ny tranonkalany any Etazonia — tamin’ ny taona 2019 dia nanana kôngregasiôna 300 mahery tany amin’ ny fanjakana 33 any Etazonia izy. Ny fiangonana dia nanohana an' i Jair Bolsonaro ho filoha tamin' ny fifidianana ankapobeny breziliana 2018, izay nandreseny.

Tamin' ny taona 2017 dia niatrika fiampangana ny Fiangonan' ny Fanjakan' Andriamanitra Maneran-Tany fa nanangana zaza tany Pôrtogaly sy nitondra azy ireo tany ivelany tamin' ny fomba tsy ara-dalàna. Voampanga ho nanao hetsika tsy ara-dalàna sy kolikoly koa izy, anisan' izany ny famotsiam-bola, ny fisolokiana, ary ny famosaviana, ary koa ny tsy fandeferana amin' ny fivavahana hafa. Nisy ihany koa ny fiampangana azy ireo fa maka vola amin' ny mpikambana mahantra ny fiangonana ho tombontsoan' ny mpitondra ao aminy. Tamin' ny taona 2000 dia nisy pastora ao amin' ny Fiangonan' ny Fanjakan' Andriamanitra Maneran-Tany monina any Londres nikarakara fandroahana devoly izay niafara tamin' ny fahafatesan' ny zaza iray sy ny fanamelohana ireo mpiambina azy ho namono olona. Voarara ny Fiangonan' ny Fanjakan' Andriamanitra Maneran-Tany any amin' ny firenena afrikanina maromaro.

## Jereo koa

* Fiangonan' ny Vondrona Kristianin' ny Fanahy Masina (FVKFM)
* Église universelle du Royaume de Dieu (Madagasikara)
Hetsika karismatika

Ny **hetsika karismatika** na **fihavaozana karismatika** ao amin' ny kristianisma dia hetsika ao anatin' ny antokom-pinoana kristiana be mpanaraka izay manaiky ny finoana sy ny fomban' ny kristianisma karismatika, izay manamafy ny batisa ao amin' ny Fanahy Masina, sy mampiasa ny fanomezam-pahasoavan' ny Fanahy Masina (*kharismata*). Nisy fiantraikany tamin' ny ankamaroan' ny antokom-pivavahana tany Etazonia izany, ary niely eran' izao tontolo izao.

Ity hetsika ity dia heverina fa nanomboka tamin' ny taona 1960 tao amin' ny anglikanisma, ary niely tany amin' ny antokom-pivavahana prôtestanta be mpanaraka hafa, anisan' izany ny Loterana sy ny Presbiteriana tamin' ny taona 1962, ary ny Katôlika Rômana tamin' ny taona 1967. Nandray anjara tamin' ny hetsika karismatika ny Metôdista tamin' ny taompolo 1970.

Tsy nisy nanan-kery tamin' ny fiangonana evanjelika tamin' ny voalohany ilay hetsika. Na dia niova aza izany tamin' ny taompolo 1980 tao amin' ilay antsoina hoe "Onja Fahatelon' ny Fanahy Masina", ny hetsika karismatika dia matetika naseho tamin' ny fananganana fiangonana evanjelika misaraka toy ny Hetsika Vineyard — fikambanana neô-karismatika izay nampiseho ny fananganana fiangonana pentekôtista. Fiangonana evanjelika nentim-paharazana maro no mbola manohitra ny hetsika ary mampianatra teôlôjian' ny fitsaharan' ny fanomezam-pahasoavana (en).

## Jereo koa

* Fifohazam-panahy

* Fanomezam-pahasoavana
* Pentekôtisma
* Kristianisma karismatika
* Hetsika karismatika evanjelika
* Batisan' ny Fanahy Masina
Lucas Oliveira

**Lucas Oliveira Borges** (Salvador, 13 Aprily 1990), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Lukinhas ba**, dia mpihira sy mpamoron- kira breziliana. Nalaza izy rehefa avy nandray anjara tamin'ny hetsika Axé Music niaraka tamin'ireo mpanakanto malaza toa an'i Ivete Sangalo.

## Fiainana manokana
Teraka tany Salvador, faritra Bahia i Lucas. Nanomboka tamin'ny mozika izy tamin'ny taona 2012, fony izy mbola 12 taona, tamin'izany fotoana izany dia efa nihira sy nanoratra tononkira tao amin'ny kahieny izy, Noemia no anaran-dreniny ary Ivanildo ny rainy.

## Foko
Teo amin’ny faha-5 taonany, dia efa nandray anjara tamin’ny mozika izy, nandray anjara tamin’ny mozika sy filalaovana tany am-pianarana foana. Teo amin’ny faha-12 taonany dia nanomboka nanaraka ny lalan’ny mozika izy tamin’ny fandraisana anjara tamin’ny hetsika Axé Music niaraka tamin’i *Ivete Sangalo, Saulo Fernandes, Banda Eva, Chiclete com Banana* ankoatra ireo anarana lehibe hafa.

Ny seho voalohany nataony dia tao amin'ny trano fisakafoanana tokana, izay ny saran-dalana voalohany dia pizza antsasaky ny coke. Taona maro taty aoriana, nanomboka nanao seho tao amin'ny trano fisotroana sy toerana fitsangatsanganana tany Salvador ary tsy ela dia tany amin'ireo tanàna manodidina. Rehefa nandeha ny taona, dia nanomboka nalaza tany amin'ny faritra misy azy izy, nanitatra ny sehony nanerana ny afovoan'i Bahia tao amin'ny efitrano fampisehoana sy toeram-pandihizana, ary tsy ela taorian'izay, nandrava ny sakana ho an'ny fanjakana tany Ceará, Pernambuco, Paraíba, nihira ny hirany manokana ary ireo mpanakanto sangany toy ny: *Ivete Sangalo, Banda Eva, Chiclete com Banana, sns* .

Tamin'ny taona 2019 dia nanao sonia fifanarahana niaraka tamin'ny JujubaMusic/SomLivre izay misy azy ankehitriny. Avy eo izy dia nandrakitra ireo hira mpanoratra niaraka tamin'i *Léo Santana, Claudia Leitte, Harmonia do Samba, Tarcísio do Acordeon,* ankoatra ireo anarana hafa eo amin'ny sehatra nasionaly izay efa miaraka amin'ny famoahana nomanina ho an'ny sangan'i Lukinhas ba.

Tamin'ny fiandohan'ny taona 2020 dia namoaka ny hirany voalohany tamin'ny sehatra nomerika izy, ny hira *"CÓPIA REDUZIDA".*
Fiaferana

I **Fiaferana** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' Antananarivo Avaradrano, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo.
Marondry

I **Marondry** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' Ankazobe, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo. Ny isam-poniny dia 10110 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.
Talata Volonondry

I **Talata Volonondry** dia firaisam-pokotanymalagasy ao amin' ny fivondronan' Antananarivo Avaradrano, Faritra Analamanga, Faritanin' Isan'ny mponina dia 18314 araka ny fanisam-bahoaka ny 2018. Manana velaran-tany 110 km2.Manana fokotany 28 manodinana azy,Ary n'y kaodim-pivondronana dia 103. Izy dia mipetraka  27km miala ny renivohitry Antananarivo ary Avaratra Atsinana .Ny lalam-pirenena faha 3 no mandalo eo aminy Ilay lalana makany Anjozorobe.

Talata volonondry dia malaza aminy varotra koba Malagasy sy sosisy hena sy ovy mifangaro.
Viliahazo

I **Viliahazo** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' Antananarivo Avaradrano, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo.

Manana **ponina mihisa 5500** ,fokontany 8 ,   13km miala eo amin'ny kaominina Sabotsy namehana , 8km raha avao Ambohimalaza, 15km raha aveo amin'ny Somacou Ankadikely ilafy mandalo Fiaferana.

kaominina farany Antsinanana amin'ny Distrikany Avaradrano ,ka ny fokotany Anosimanjaka no manasaaraka azy amin'ny distrikan'ny Manjakandriana amin'ny alalan'ny kaominina Betoho.

-Ny ben'Tanana Amperinasa dia Atoa **RANDRIAMANANTENA Gabriel Rolland** ,( 2025-..........)

ary hotronin'ireo mpanolon-tsaina kominaly miisa 5 :- Atoa *RATAVILAHY Jean pierre Marcel*

-Atoa *RAZAFIMAHEFA Jean claude*

-Atoa *RANDRIAMAHERY Josoa Fanomezana*

-Atoa *RAZAFIMAHALEOSON Radoniaina Sambatra*

-Atoa *RAKOTOMALALA Andre*
Ambohibao Atsimo

I **Ambohibao Atsimo** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' i Manjakandriana, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo.
Ambohimirary

**Ambohimirary** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' Anjozorobe, Faritra Analamanga, Faritanin' Antananarivo. Miisa 7&nbsp;261 ny mponina tao aminy amin' ny taona 2017. 35 km avaratra-andrefan' Anjozorobe no misy azy. Tamin' ny taona 2003 no namoronana azy. Talohan' io daty io dia tao amin' ny kaominina Analaroa io kaominina io.