Laurus nobilis

Ny ***Laurus nobilis*** dia karazan-javamaniry mamony, hazo madinika na hazobotry, misy raviny maitso lalandava tsy misy volovolo, ao amin' ny fianakaviana *[[Lauraceae]]*. Mety mahatratra 1 m ny savaivony ary mety mahatratra haavo 20 m. Teratany any amin' ny faritra manodidina an' i Mediteranea izy io ary ampiasaina ho fanatsarana tsiro amin' ny fandrahoan-tsakafo. Atao hoe **laorely** na **lôrie** izy amin' ny teny malagasy, nefa antsoina amin' ireo anarana ireo ihany koa ny *[[Nerium oleander]]* izay ao amin' ny fianakaviana *[[Apocynaceae]]*.

## Fanoritsoritana
Hazobotry na hazo madinika manana ravina maharitra ny *Laurus nobilis*, miovaova ny habeny ary indraindray manana haavo mahatratra 7 hatramin' ny 18 m. Anisan' ny karazana telo ao amin' ny vondron-karazana *[[Laurus]]* izy io, ankoatra ny *[[Laurus azorica]]* sy ny *[[Laurus novocanariensis]]*).

### Ravina
Tsy misy volovolo ny raviny izay manana halava 6 hatramin' ny 12 sm sy sakany 2 hatramin' ny 4 sm, ary tsy misy kinifinifiny ny sisiny fa feno. Mialonalona ny sisin' ny ravina sasany.

### Vony

Diôika ny *Laurus nobilis*: izany hoe tsy ahitana afa-tsy vony lahy na vony vavy ny fotony iray. Maitso mavo manopy maitso hatsatra ny vony tsirairay, manodidina ny 1 sm ny savaivony, ary mipoitra tsiroaroa eo anilan' ny ravina.

### Voa
Voaroy kely manjelanjelatra manana halava 1 sm eo ho eo ny voany izay misy vihim-boa iray.

## Ekôlôjia
Ny *Laurus nobilis* no sisa tavela tamin' ny ala laorely izay nandrakotra ny ampahany be amin' ny Lemaka Mediteraneana tamin' ny voalohany raha mbola mando kokoa ny toetany tao amin' ilay faritra. Rehefa nihamaina io faritra io nandritra ny vanim-potoana Pliôsena, dia nihakely ny ala laorely, ary nisolo azy ny vondron-javamaniry mahazaka hain-tany fahita ankehitriny. Heverina fa nanjavona tokony ho 10&nbsp;000 taona lasa izay ny ampahany be amin' ny ala laorely sisa tavela manodidina ny Ranomasina Mediteranea, na dia mbola misy sisa tavela any amin' ny tendrombohitra atsimon' i Torkia, avaratr' i Siria, atsimon' i Espaina, avaratra-afovoan' i Pôrtogaly, avaratr' i Marôka, any amin' ny vondron-nosy Canarias ary any Madeira.

## Bibikely mpanimba
Anisan' ny ny bibikely mpanimba indrindra an' ity zavamaniry ity ilay karazam-bibikely mitsambikina *Lauritrioza alacris* (na *Trioza alacris* teo aloha) izay miteraka fihoronana sy hatevin' ny sisin-dravina ho an' ny fitomboan' ny soheriny, ary amin' ny farany dia miteraka lagaly amin' ilay zavamaniry izany. Simbain' ny bibikely *Coccus hesperidum* koa ity karazan-javamaniry ity.

## Fampiasana

### Sakafo
Loharanon-javamaniry manitra sy zava-manitra ampiasaina amin' ny nahandro isan-karazany ny *Laurus nobilis*, indrindra amin' ny sakafo mediteraneana. Esorina amin' ny lovia izy ireo alohan' ny handrosoana ny sakafo, nefa azo avela eo ho fanaingoana tsotra. Azo tahirizina amin' ny maripana sy hamandoana manara-penitra ny ravin' ny *Laurus nobilis* mandritra ny taona iray any ho any. Saika ampiasaina ho zava-manitra mandritra ny fanomanana sakafo ny ravin' ny *Laurus nobilis* manontolo. Azo hanina tsara tsy misy atahorana ny ravin' ny *Laurus nobilis* voatoto, ary matetika ampiasaina amin' ny lasopy sy amin' ny ro, ary koa ho fanampin' ny Bloody Mary. Samy azo ampiasaina ho zava-manitra mahery ny voan' ny laorely maina sy ny menaka mora mietona notsihina mangatsiaka, ary azo dorana ny vatany mba hahazoana setroka manana tsiro miavaka.

### Haingo
Ambolena be dia be ho haingon-tanàna any amin' ny faritra manana toetany mediteraneana na toetanin-dranomasimbe ny *Laurus nobilis*, ary atao haingon-trano na anaty efitra mampihiboka hafanana any amin' ny faritra mangatsiaka kokoa koa izy io. Azo atao ny manome endrika ny vondron-draviny eny an-tampony araka izay tiana: miendrika bola, miendrika goba na miolanolana. Azo anaovana fefy iva koa izy io. Na izany aza dia miadana ny fitomboany ary mety haharitra taona maromaro vao mahatratra ny haavo ilaina.

### Fanafody
Amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry dia nampiasaina hitsifana ranoka ny tambavy avy amin' ny laorely noho izy io handatra, ary fanosotra ho an' ny ratra misokatra. Ampiasaina amin' ny otra sy arômaterapia koa izy. Fanafodin' ny forofotra vokatry ny poizin' ny zavamaniry *Toxicodendron* (*Toxicodendron diversilobum* sy *Toxicodendron pubescens*) ny *Laurus nobilis*: atao fesana (na petakilasy) ny raviny nampandevezina. I Pliniosy Zokiny (latina: *Plinius Maior*) dia nitanisa aretina isan-karazany azo tsaboina amin' ny menaka laorely: fahalemena (paralisisa), fihondratsondratana, siatika (fanaintainan' ny faritra misy ny fitatitry ny hazondamosina), mangana, aretina an-doha, katara (fitombona tafahoatry ny tsiranoka ao amin' ny fitaovam-pisefoana), aretin-tsofina, ary rohana.

## Jereo koa

* Laurus (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)

Zavamaniry atao amin' ny teny frantsay hoe "*laurier*" maniry eto Madagasikara:

* *[[Nerium oleander]]* (fianakaviana *[[Apocynaceae]]*)

* *[[Aspidostemon]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Beilschmiedia]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Cassytha]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Cryptocarya]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *Laurus nobilis* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Ocotea]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Potameia]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Ravensara]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)

Zavamairy atao amin' ny teny anglisy hoe "*laurel*" maniry eto Madagasikara:

* *[[Aspidostemon]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Calophyllum inophyllum]]* (fianakaviana *[[Calophyllaceae]]*)
* *[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Cryptocarya]]* (*Cryptocarya agathophylla*, *Cryptocarya praetervisa*) (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *Laurus nobilis* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Litsea glutinosa]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Nerium oleander]]* (fianakaviana *[[Apocynaceae]]*)
* *[[Ocotea]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Potameia]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Ravensara]]* (fianakaviana *[[Lauraceae]]*)
* *[[Thunbergia laurifolia]]* (fianakaviana  *[[Acanthaceae]]*)