open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Megapodiidae

Ny ***Megapodiidae*** dia fianakaviam-borona ao amin' ny filaharana Galliformes, ahitana vondron-karazana 7 sy karazana manodidina ny 20. Vorona an-tanety salantsalany ka hatramin' ny lehibe (28 hatramin' ny 70 sm) ny *Megapodiidae*, izay manana tongotra lehibe sy matanjaka sady misy hoho maranitra. Manatody anaty lavaka namboariny amin' ny tanjaky ny hohony ny vavy. Anisan' ny vondrona vorona vitsy tsy mikotrika ny atodiny izy ireo: izy ireo ihany no manamboatra akany mafana (tsy toy ny *[[Cuculus]],* ny *[[Chrysococcyx]],* ny *[[Clamator]]*, ny *Molothrus ater*, na ny *Vidua chalybeata* izay misy mametraka ny atodiny hokotrehin' ny karazam-borona hafa), tsy manararaotra ny akanim-borona hafa ny *Megapodiidae*.

## Lisitry ny vondron-karazana
Ahitana vondron-karazana 7 sy karazana 21 ny *Megapodiidae*:

* *Talegalla* (karazana 3)
* *Leipoa* (karazana 1)
* *Alectura* (karazana 1)
* *Aepypodius* (karazana 2)
* *Macrocephalon* (karazana 1)
* *Eulipoa* (karazana 1)
* *Megapodius* (karazana 12)

## Jereo koa

* *[[Phasianidae]]*
* *[[Odontophoridae]]*
* *[[Akanga|Numididae]]*
* *[[Cracidae]]*
Odontophoridae

Ny ***Odontophoridae*** dia fianakaviam-borona ao amin' ny filaharana Galliformes, ahitana karazana 34, vorona madinika miaina an-tanety kely (17 hatramin' ny 37 sm), manana vatana mihizina sy tongotra matanjaka ary elatra fohy. Any Amerika no ahitana azy ireo, manomboka any Etazonia ka hatrany Arzantina. Mipetraka any amin' ny ala trôpikaly sy sobtrôpikaly ary antonony izy ireo, ary koa eny amin' ny sisin' ny faritra misy ala, any amin' ny hivoka, sy eny amin' ny tany fambolena, manomboka amin' ny haambon' ny ranomasina ka hatramin' ny 3&nbsp;300 m.

## Lisitry ny vondron-karazana
Araka ny fanasokajian' ny International Ornithological Congress (versiona 15.1, 2025), ny fianakaviana *Odontophoridae* dia misy karazana 34 mizara amin' ny vondron-karazana 10:

* *Ptilopachus* (karazana 2)
* *Dendrortyx* (karazana 3)
* *Oreortyx* (karazana 1)
* *Callipepla* (karazana 4)
* *Philortyx* (karazana 1)
* *Colinus* (karazana 4)
* *Odontophorus* (karazana 15)
* *Dactylortyx* (karazana 1)
* *Cyrtonyx* (karazana 2)
* *Rhynchortyx* (karazana 1)

## Jereo koa

* Vorona
** Galliformes
*** *[[Megapodiidae]]*
*** *[[Cracidae]]*
*** *[[Akanga|Numididae]]*
*** *[[Phasianidae]]*
*** *Odontophoridae*
Cracidae

Ny ***Cracidae*** dia fianakaviam-borona ao amin' ny filaharana Galliformes, ahitana vondron-karazana 11 sy karazany 57. Vorona salantsalany ka hatramin' ny lehibe (eo amin' ny 42 ka hatramin' ny 92 sm) izy ireo, manana rambo lava sady zatra mitady hanina eny ambony hazo ny ankamaroany.

## Lisitry ny vondron-karazana
Araka ny fanasokajian' ny International Ornithological Congress (versiona 15.1, 2025), ny fianakaviana *Cracidae* dia misy  karazana 57 mizara amin' ny vondron-karazana 11:

* *Ortalis* (karazana 16), 

* *Penelope* (karazana 16), 
* *Pipile* (karazana 5), 
* *Aburria* (karazana 1), 
* *Chamaepetes* (karazana 2), 
* *Penelopina* (karazana 1), 
* *Oreophasis* (karazana 1), 
* *Nothocrax* (karazana 1), 
* *Mitu* (karazana 4), 
* *Pauxi* (karazana 3), 
* *Crax* (karazana 7)

## Jereo koa

* Vorona
** Galliformes
*** *[[Megapodiidae]]*
*** *[[Odontophoridae]]*
*** *[[Akanga|Numididae]]*
*** *Cracidae*
*** *[[Phasianidae]]*
Coturnix

Ny ***Coturnix*** dia vondron-karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Phasianidae]]*, ao amin' ny filaharana Galliformes. Misy karazana dimy mbola velona sy karazana iray lany tamingana ary karazana efatra fôsily izy io. Anisany ny papelika (*[[Papelika (vorona)|Coturnix coturnix]]*).

## Lisitry ny karazana

Araka ny fanasokajian' ny International Ornithological Congress (versiona 15.1, 2025), ny vondron-karazana *Coturnix* dia misy karazana enina:

* *[[Papelika (vorona)|Coturnix coturnix]]* (Linnaeus, 1758) -- papelika
* *Coturnix japonica* Temminck & Schlegel, 1848
* *Coturnix delegorguei* Delegorgue, 1847
* *Coturnix coromandelica* (Gmelin, JF, 1789)
* *Coturnix pectoralis* Gould, 1837
* † *Coturnix novaezelandiae* Quoy & Gaimard, 1832

### Karazana fôsily

* *Coturnix gomerae*
* *Coturnix alabrevis*
* *Coturnix centensis*
* *Coturnix lignorum*

Takloha dia nosokajiana tao amin' io vondron-karazana io ny *Synoicus chinensis* sy ny *Synoicus ypsilophorus* ary ny *Synoicus adansonii*. Natao ao amin' ny vondron-karazana *[[Synoicus]]* izy ireo ankehitriny.

## Jereo koa

* *[[Synoicus]]*
* *[[Turnix]]*
Rio Arapiuns

Ny Reniranon'i **Rio Arapiuns** dia renirano iray ao amin'ny fanjakan'i  any avaratra-atsinanan'i , izay sakeli-dranon'i Rio Tapajós, ary mitambatra amin'ny renirano farany eo amin'ny 30 km (19 mi) alohan'ny hidiran'i Tapajós ao amin'ny Reniranon'i Amazonia. Arapiuns dia reniranon'i mainty hoditra .

## Jereo koa
Suzano Papel e Celulose

**Suzano**, na **Suzano Papel e Celulose** amin'ny anarany feno, dia mpanamboatra taratasy sy pulp breziliana, izay mampiasa eucalyptus (Kininina) indrindra.

## Tantara
Tamin'ny taona 2018, nampiray ny asany tamin'ny Fibria, mpanamboatra pulp breziliana iray hafa, ny Suzano, ka lasa mpamokatra pulpe taratasy lehibe indrindra eran-tany.

## Jereo koa
Pavo muticus

Ny ***Pavo muticus*** dia karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Phasianidae]]*, ao amin' ny filaharana Galliformes, miaina any amin' ny ala trôpikaly any Azia Atsimo-Atsinanana sy amin' ny tapany atsimo amin' i Sina. Anisan' ny vorombola izy io ary azo antsoina amin' ny teny malagasy hoe **vorombola maitso** izy io. Izy io no vorom-pirenen' i Mianmara. Fahita manerana an' i Azia Atsimo-Atsinanana ity karazana ity teo aloha fa vorona vitsy mitoka-monina no hany velona any Kambôja sy any amin' ny faritra vitsy mifanila amin' i Vietnamy.

Voasokajy ho tandindonin-doza ao amin' ny Lisitra Menan' i IUCN izy io nanomboka tamin' ny taona 2009. Ny fandripahana ala sy ny fambolena ary ny fahasimban' ny toeram-ponenana sahaza azy no tena mahatonga izany, izay nampizarazara be ihany ny toerana misy azy ireo sy nampihena ny isany amin' ny ankapobeny. Be mpitady hompiana any amin' ny toeram-piompiana tsy miankina manokana ny vorombola maitso ary atahorana ho lany tamingana noho ny fivarotana biby fanao namana, noho ny fanangonana volom-borona, ny fitadiavana azy ireo hatao hena ary ny ffanaovana azy ireo lasibatra amin' ny fihazana.

## Jereo koa

* *[[Pavo cristatus]]*
* *[[Afropavo congensis]]*
Bruno Bonetti

**Bruno Bierrenbach Bonetti** (teraka ny 26 Aogositra 1972 tao Rio de Janeiro), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe Bruno Bonetti, dia Senatera mipetraka ao amin'ny Fanjakan'i  amin'izao fotoana izao.

Voafidy ho solombavambahoaka voalohany izy noho ny lisitry ny Senatera Romário, izay naka fialan-tsasatra mba ahafahan'i Bonetti misolo tena ny Fanjakana, noho ny fifanarahana mialoha ny fifidianana. Izy amin'izao fotoana izao no mitarika ny Antoko Liberaly ao amin'ny sampana monisipaly ao Rio de Janeiro.

## Jereo koa
Juliana Maciel

**Juliana Maciel Hoppe** (teraka ny 14 Jona 1993 tao Canoinhas) dia mpandraharaha sady mpanao politika breziliana, mifandray amin'ny Antoko liberaly (PL). Izy no ben'ny tanànan'i Canoinhas amin'izao fotoana izao nanomboka tamin'ny taona 2020. 

## Jereo koa
Jessé Lopes

**Jessé de Faria Lopes**, na **Jessé Lopes** tsotra fotsiny (teraka ny 14 Mey 1982 tao Criciúma), dia mpanao politika breziliana. Tamin'ny fifidianana tamin'ny 7 Oktobra 2018, dia voafidy ho solombavambahoakan'i  ho an'ny Antenimieram-pirenena faha-19 izy, nisolo tena ny antoko PSL. Miaraka amin'ny Antoko Liberaly (PL) izy, ary solombavambahoakan'i Santa Catarina amin'izao fotoana izao.

Voafidy indray izy tamin'ny taona 2022.

## Jereo koa
Itá (Santa Catarina)

**Itá (Santa Catarina) ** dia tanàna ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i  ao amin'ny .

Tanàna voalamina tsara i Itá, miorina ao amin'ny lohasahan'ny Reniranon'i Rio Orogoay, iray amin'ireo renirano lehibe ao Santa Catarina. Tsy lavitra an'i Itá no misy orinasa mpamokatra herinaratra lehibe, izay nitarika ny fananganana tanàna vaovao teo an-tampon-kavoana mba hiarovana azy amin'ny tondra-drano. Rehefa tondraky ny Reniranon'i Rio Orogoay ilay tanàna taloha, dia ny tilikambon'ny fiangonana taloha ihany no hita. Manana toeram-pizahantany ihany koa ilay tanàna,  *Itá Thermas Park*, izay nosokafana tamin'ny 12 Novambra 2004.

Kaominina manamorona ny sisin-tany: Seara, Concórdia, Paial, Aratiba, Arabutã, Barra do Rio Azul sy Itatiba do Sul.

Halavany mankany an-drenivohitra (Florianópolis): 510 km
Coix lacryma-jobi

Ny ***Coix lacryma-jobi*** dia karazan-javamaniry mamony tokan-dravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]* (bozaka) teratany any Azia Atsimo-Atsinanana. Izy io dia voamadinika be prôteinina, tsy misy glotenina. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **pikopiko**, **tsilaimbery**, **tsimaromana**, ary **vakamaniry**. Nampidirina any amin' ny tapany avaratra amin' i Sina sy any India tamin' ny Andro Taloha ny *Coix lacryma-jobi*. Any an-toeran-kafa izy io dia zavamaniry isan-taona ambolena anaty zaridaina. Nanjary maniry tsara any amin' ny faritra atsimo amin' i Etazonia sy any amin' ny faritra trôpikan' ny Tontolo Vaovao izy io. Any Sina izy io dia ambolena any amin' ny faritra avo izay tsy mampaniry tsara ny vary sy ny katsaka. Teny latina izay midika hoe "ranomason' i Jôba" ny hoe "*lacryma-jobi*".

## Toetoetrany

Karazan-javamaniry afaka maniry mihoatra ny roa taona ny *Coix lacrima jobi*, mônôika (manana voniny lahy sy vavy misaraka samy eny aminy), manana ravina mivelatra be, mitombo malalaka, maro rantsana ary matanjaka. Mety hahatratra 1,20 m hatramin' ny 1,80 m ny haavony. Tahaka ny karazana rehetra ao amin' ny vondron-karazana *[[Coix]]*, ny vondromboniny dia mipoitra avy amin' ny fonon-dravina eo amin' ny tendron' ny taho ary misy ampahany amin' ilay rafitra no mafy, poakaty, boribory na miendrika atody, toy ny vakana. Tsy mitovy ny lokon' ny voan' ny *Coix lacrima jobi*: miloko manja tanora ny voany misy fonony malemy, fa misy perikarpa mena antitra kosa ny voany mifono manana fono mafy.

Misy ovan-karazany roa lehibe ny *Coix lacryma-jobi*, ny iray maniry hoazy ary ny iray ambolena. Ity zavamaniry ity dia misy zavatra toa voany manana hodiny mafy izay miendrika atody sy tena mafy, fotsy toa voangy, atao vakana hanamboarana sapile na rojo iambozonana na kavina, na zavatra hafa. Manana akorany malemy, sady ampiasaina amin' ny Fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra sasany any Azia; ny ovan-karazana ambolena kosa (*Coix lacryma-jobi* var. *ma-yuen*) dia atao sakafon' olombelona (voamadinika) na sakafom-biby. Ilay zavatra toa voany dia miendrika atody, miovaova ny loko: manomboka amin' ny fotsy ka hatramin' ny volondavenona manopy manga, matrola ka hatramin' ny volontany. Ny fanesorana ny fonony dia ahazoana vakana manjelanjelatra toa voaloko varinesy sady mafy, misy lavaka.

## Faritra aniriany
Avy amin' ny faritra manana toetany antonony mafana any Azia ny *Coix lacryma-jobi*: Birmania, Sina, Zana-Kôntinenta Indiana, Indôsina, Malezia ary Filipina. Mamboly azy be dia be ny any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly rehetra izay manao azy io ho haingo, vilona, ​​​​sakafon' olombelona ary zavamaniry fanafody.

## Ovan-karazana
Tamin' ny Febroary 2015 dia ovan-karazana efatra amin' ny  *Coix lacryma-jobi* no eken' ny World Checklist of Selected Plant Families:

* *Coix lacryma-jobi var. lacryma-jobi*
* *Coix lacryma-jobi var. ma-yuen* (Rom.Caill.) Stapf
* *Coix lacryma-jobi var. puellarum* (Balansa) A.Camus
* *Coix lacryma-jobi var. stenocarpa* Oliv.

## Jereo koa

* *[[Coix]]*
* *[[Abrus precatorius]]*
* *[[Adenanthera pavonina]]*
Coix

Ny ***Coix*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony tokan-dravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Panicoideae]]*, ao amin' ny filaharana Poales, teratany any Azia trôpikaly, izay manana karazana efatra ekena.

Ny faritra nanirian' ny vondron-karazan *Coix* tany am-boalohany dia manerana an' i Azia troôpikaly sy Azia Atsinanana, manomboka any amin' ny Zana-kôntinanta Indiana (Bangladesy, Botàna, India, Srilanka) ka hatrany Filipina sy Japana, anisan' izany i Birmania, i Tailandy, i Vietnamy, i Malezia ary i Sina (Guangdong, Guangxi, Yunnan). Ny endriny sasany dia nampidirina tany amin' ny faritra manodiaina an' i Mediteranea, izay nanjary maniry tsara ao, ohatra, tany amin' ny Saikinosy Iberika.

## Lisitry ny karazana

Araka ny voalazan' ny The Plant List (29 Oktobra 2017) dia karazana 36 nataon' ny mpanoratra ao amin' ny vondron-karazana *Coix* no nofaritana, nefa ny efatra voatanisa etsy ambany ihany no karazana ekena ankehitriny; ny anarana hafa rehetra dia heverina ho mitovy hevitra (29), na tsy voasokajy (1) na tsy voadinika (1):

* *Coix aquatica* Roxb.
* *Coix gasteenii* B.K.Simon
* *[[Coix lacryma-jobi]]* L.
* *Coix puellarum* Balansa

## Jereo koa
* Vakana
Abrus precatorius

Ny ***Abrus precatorius*** dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. Izy io dia hazobotry vahy avy amin' ny Tontolo Taloha. Zavamaniry mianika misy voany miloko mena sy mainty misy poizina izy io. Amin' ny teny malagasy dia **kelimiefitra**, **masokoaky**, **masonamboangara**, **masonamboatora**, **masonombilahy**, **vahemboamena**, **vahimboamena**, **voamahatorana**, **voamaintilany**, **voamaintorana**, **voamantorana**, **voamasotrandraka**, **voamatorana**, **voamboanamainty**, **voamboanamena**, **voamena**.

Vahy mihanika ity zavamaniry ity, roa ravin-tsimoka, mahatratra 5 m miakatra ary 6 hatramin' ny 9 m ny halavany. Mamorona taho maro be izy io, izay misampina amin' ny hazo lehibe hanohana azy. Ny ravina mizarazara sy mifandimby,  dia ahitana zana-pelana mandeha 8 ka hatramin' ny 17 tsiroaroa, salavalava na mibikan' atody. Mirefy 2 ka hatramin' ny 7 sm ny halavan' ny vondromboniny; ny vondrom-pelambony, izay mivelatra, dia miloko mavokely hatramin' ny volomparasy, indraindray fotsy. Ny voany dia matetika mifangaro sy miolikolika ho sampaho, misy vihim-boa 3 hatramin' ny 7 tena mafy, mavokely amin' ny voalohany dia mena ary misy teboka mainty.

Velona any amin' ny faritra trôpikaly ao amin' ny Tontolo Taloha (Afrika, Azia), any Aostralia ary any amin' ny nosin' i Pasifika ity zavamaniry ity. Niitatra hatrany amin' ny faritra trôpikaly ao amin' ny Tontolo Vaovao ny faritry ahitana azy ankehitriny, indrindra fa any Nouvelle-Calédonie, ao Mayotte, eto Madagasikara, ao Maorisy, ao La Réunion, any Hawaii, any Amerika Atsimo, any Sorinama, Florida ary koa any amin' ny faritra Antilia.

## Jereo koa

* *[[Abrus]]*
* Vakana
* Masonombilahy
* Voamaintilany
* Voamena
Adenanthera pavonina

Ny ***Adenanthera pavonina*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Mimosaceae]]*, na *[[Fabaceae]]* (zana-pianakaviana  *[[Mimosoideae]]*) araka ny fanasokajiana filôjenetika. Hazo hita any Azia sy Ôseania izy io. Izy io dia karazana nampidirina tany Amerika. Amin'  ny teny malagasy izy io dia atao hoe  **volantsaramanga**. Mety hafangaron' ny olona amin' ny fomba diso amin' ny *[[Abrus precatorius]]*, izay samy manana vihim-boa mena sahala mainy, ny *Adenanthera pavonina*.

## Jereo koa

* Vakana
* *[[Adenanthera]]*
Tupolev Tu-154

Ny **Tupolev Tu-154** (amin'ny teny rosiana: *Туполев Ту-154*) dia fiaramanidina sovietika tri-jet natao tamin'ny tapaky ny taona 1960. 

Miaraka amin'ny toetrany T-tail sy ny maotera telo napetraka eo amin'ny toerana akaiky eo amin'ny vodin'ny fuselage, dia mampahatsiahy ny zanak'olo-mpiray tam-po aminy Amerikana avy amin'ny Boeing, ny Boeing 727. Vita tamin'ny Febroary 2013 ny famokarana andiam-piaramanidina an'ilay fiaramanidina.
Ny birao famolavolana Tupolev niaraka tamin'i Sergei Mikhailovich Yeger avy eo i Dimitri Markov no niandraikitra ny tetikasa. Ny fiaramanidina vaovao, natomboka tamin'ny 1971, dia raha ny marina dia Tupolev Tu-134 trijet.

Ny orinasa voalohany nampitaovana azy, *Aeroflot*, dia naterina tamin'ny Janoary 1971. Nanomboka nampiasa ilay fiaramanidina ho an'ny fitaterana entana ilay orinasa sovietika, avy eo tamin'ny sidina ara-barotra niaraka tamin'ny mpandeha tamin'ny Jolay 1971. Tamin'ny 1 Aogositra 1972, ny sidina iraisam-pirenena voalohany dia natao tany Prague. Tena nalaza tamin'ireo mpanamory za-draharaha ilay fiaramanidina.

Ny sidina ara-barotra farany dia atao amin'ny 28 Oktobra 2020

## Famokarana
Ny fiaramanidina dia novokarina tamin'ny vondrona 926 anisan'izany ny 320 Tu-154M (dikan-teny izay nanidina tamin'ny 1982) sy 606 Tu-154A/154B; 166 no namidy tany ivelan'ny FRSS. Ny famokarana ambony indrindra isan-taona dia natao tamin'ny 1980 tamin'ny fitaovana 76

Nanomboka tamin'ny 2001 ka hatramin'ny 2012, ohatra sivy no novokarina. Na izany aza, nanomboka tamin'ny taona 2000 dia nihena tsikelikely ny fiasan'ny fiaramanidina. Tamin'ny Jolay 2012, nanana 94 Tu-154s ny zotram-piaramanidina Rosiana

## Jereo koa
Abrus

Ny ***Abrus*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony roa ravin-tsimoka ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, zana-pianakaviana *[[Faboideae]]*, ao amin' ny filaharana Fabales, teratany any amin' ny faritra mafana ao amin' ny Tontolo Taloha, ahitana karazana roapolo eo ho eo. Io no hany vondron-karazana ao amin' ny foko **Abreae**. Ny *[[Abrus precatorius]]* no karazana filamatra. Izy io dia hazobotry any India izay manana rantsana madinika, matetika mihodinkodina amin' ny tohana misy azy. Misy poizina ny voany mena midorehitra ary ampiasaina hanaovana sapile sy firavaka. Maniry manerana an' i Afrika trôpikaly, eto Madagasikara, any amin' ny Saikinosin' i Arabo, any Azia Atsimo sy Azia Atsimo-Atsinanana, any amin' ny tapany atsimo amin' i Sina, any Ginea Vaovao, ary Aostralia ny karazana. Nampidirina tany amin' ny Amerika trôpikaly ny karazana sasany.

## Lisitry ny karazana
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny *Abrus*:

* *[[Abrus aureus]]* R.Vig. (Madagasikara) - voamaintilany, voamboanamavo
* *Abrus baladensis* Thulin (Sômalia)
* *Abrus bottae* Deflers (Arabia Saodita, Iemena)
* *Abrus canescens* Welw. ex Baker (Afrika)
* *Abrus cantoniensis* Hance (Sina)
* *[[Abrus diversifoliatus]]* Breteler (Madagasikara)
* *Abrus fruticulosus* Wall. ex Wight & Arn. (India)
* *Abrus gawenensis* Thulin (Sômalia)
* *Abrus kaokoensis* Swanepoel & Kolberg (Namibia)
* *Abrus laevigatus* E.Mey. (Afrika tapany atsimo)
* *Abrus longibracteatus* Labat (Laôsy, Vietnamy)
* *[[Abrus madagascariensis]]* R.Vig. (Madagasikara)
* *[[Abrus melanospermus]]* Hassk. (Azia trôpikaly sy sobtrôpikaly sy any amin' ny nosin' i Pasifika)
* *[[Abrus parvifolius]]* (R.Vig.) Verdc. (Madagasikara)
* *[[Abrus precatorius]]* L. (Afrika, Aostralia, Azia Atsimo-Atsinanana) - masokoaky, masonamboatora, voamaintilany, voamena.
* *Abrus pulchellus* Wall. ex Voigt (Afrika)
* *[[Abrus sambiranensis]]* R.Vig. (Madagasikara)
* *Abrus schimperi* Hochst. ex Baker (Afrika)
* *Abrus somalensis* Taub. (Sômalia)
* *Abrus wittei* Baker f. (Zaira)

## Jereo koa

* Vakana
* Voamaintilany

* *[[Vignacourt|Vigna]]* (*[[Voanjobory|Vigna subterranea]]*,*[[Voanemba|Vigna unguiculata]]*, *[[Avoko|Vigna angivensis]],* *[[Vigna vexillata]]*)

* *[[Phaseolus]]* (*[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]*)
* *[[Cicer]]* (*[[Tsiasisa|Cicer arietinum]]*)
* *[[Cajanus]]* (*[[Amberivatry|Cajanus cajan]]*)
* *[[Senna]]* (*[[Senna occidentalis]]*)
* *[[Arachis]]* (*[[Voanjo|Arachis hypogaea]]*)
* *[[Delonix]]* (*[[Delonix regia]]*, *[[Delonix edulis]]*)
Abrus aureus

Ny ***Abrus aureus*** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, izay tsy hita raha tsy eto Madagasikara, any afovoan-tany sy any atsinanana. Zavamaniry mianika, maniry indrindra any amin' ny ala trôpikaly sy eny amin' ny teoaram-pambolena, izy io, amin' ny vanim-potoana maina. **Voamaintilany** sy **voamboanamavo** no fantso azy io amin' ny teny malagasy. **''Abrus aureus'' <small>R.Vig.</small>** ny anarana siantifikany feno.

## Faritra aniriany
Manomboka amin' ny haambon' ny ranomasina ka hatramin' ny haambo 2&nbsp;000 m ny faritra aniriany. Mizaka ny doro ala ny *Abrus aureus*. Na izany aza, ny fidadasiky ny faritra aniriany sy ny fisiany any amin' ny faritra arovana maro dia mahatonga ny IUCN hanasokajy azy io ho karazana tsy dia mampanahy loatra. Ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ity zavamaniry ity ho fanafody manohitra ny famosaviana sy ny aretin-jaza.

## Lisitry ny zana-karazana
Inty ny lisitry ny zana-karazana araka ny *[[Global Biodiversity Information Facility]]* (*[[Global Biodiversity Information Facility|GBIF]]*) (6 Janoary 2026):

* *Abrus aureus* subsp. *aureus* R.Vig.
* *Abrus aureus* subsp. *littoralis* (R.Vig.) Verdc.

## Jereo koa

* *[[Abrus precatorius]]*
* Voamaintilany
* *[[Cadia]]*
Susan Chomba

**Susan Chomba,** teraka tamin'ny taona 1983 dia mpahay siansa sady mpiaro ny tontolo iainana, Kenyana,. Izy no talen'ny World Resources Institute . Mpikambana ao amin'ny komitin'ny Firenena Mikambana momba ny toetrandro ihany koa izy. Voatendry ho iray amin'ireo Vehivavy 100 Mendrika Indrindra tamin'ny taona 2023 izy, araka ny filazan'ny BBC .

## Tantaram-piainany
Lehibe tao anatin'ny fahantrana tao amin'ny faritr'i Kirinyaga  i Susan Chomba. Ny renibeny no tena nitaiza azy satria nanohy niasa ny reniny, izay reny tokan-tena. Namboly sakay sy tsaramaso maitso teo amin'ny tany kely an'ny dadatoany ny renin'i Susan Chomba; nanagana sy mitantana fikambanana momba ny fambolena izy 

Fony sivy taona i Susan Chomba, dia voaraoka tao amin'ny sekoly fiofanana teo an-toerana izy noho ny fahantrany. Avy eo dia nianatra tany amin'ny sekoly fiofanana lavitra kokoa any andrefan'i Kenya izy. Rehefa tsy afaka nandoa ny saram-pianarany intsony ny reniny, dia niverina tany Kirinyaga i Susan Chomba mba hianatra any amin'ny lise any amin'ny faritany. Nahazo tany hovolena ny mpianatra tsirairay tao amin'ilay sekoly. Nanandrana fambolena biolojika i Susan Chomba, namboly laisoa mba hiatrehana ny toetr'andro mangatsiaka  .

Na dia nisafidy ny hianatra momba ny lalàna na toekarena momba ny fambolena aza i Susan Chomba, dia nisoratra anarana tamin'ny taranja momba ny ala tao amin'ny Oniversiten'i Moi izy . Tamin'ny taona fahatelo no nahitany ny talentany raha nianatra momba ny taranja fambolena ala izy  .

Niditra tao amin'ny Foibe Fikarohana Iraisam-pirenena momba ny Fambolena sy Fiompiana i Susan Chomba, ka nandray anjara  tamin'ny fandaharan'asa famerenana amin'ny laoniny ny tany tany amin'ny firenena Afrikana valo, izay nahafahana namerina tamin'ny laoniny ny tany simba iray tapitrisa hektara tany Afrika  .

Anisan'ireo andiany voalohany nahazo mari-pahaizana Master roa sosona Eoropeanina momba ny ala tropikaly maharitra avy amin'ny Oniversiten'i Bangor any Pays de Galles sy ny Oniversiten'i Copenhague any Danemark izy. Nanao asa fikarohana ifotony tany Tanzania izy. Nanohy ny fianarany izy mba hahazoana ny PhD momba ny fitantanana ny ala tao amin'ny Oniversiten'i Copenhague  ,  .

Niditra tao amin'ny World Resources Institute i Susan Chomba tamin'ny taona 2021 ho Talen'ny Vital Sites for Africa, izay mitarika ny asa momba ny ala, ny rafitra ara-tsakafo ary ny mponina.

Masoivoho maneran-tany ho an'ny **' sy **' ihany koa izy, ary mpikambana ao amin'ny komitin'ny "tompondaka momba ny toetr'andro" an'ny Firenena Mikambana ho an'ny Hetsika momba ny Toetrandro. Nosafidian'ny BBC ho iray amin'ireo vehivavy 100 manan-kery indrindra tamin'ny taona 2023 izy  .

## Loka

* Loka Peter Henry Postgraduate Forestry Award, nahazo ny loka voalohany avy amin'ny Oniversiten'i Bangor.
* 2016: Vehivavy 16 mamerina ny Tany amin'ny laoniny , World Landscape Forum  .
* 2022: Vehivavy 25 mamolavola ny hetsika maneran-tany momba ny toetrandro, Greenbiz  ,  .
* 2023: Vehivavy 100 manan-kery indrindra araka ny BBC  .

## Fanamarihana sy tondro


## Rohy ivelany
Rio Orogoay

Ny Reniranon'i **Rio Orogoay** dia renirano avy any Amerika Atsimo izay miainga avy amin'ny tandavan-tendrombohitra Serra Geral ary miforona avy amin'ny fihaonan'ny renirano Rio Canoas sy Rio Pelotas, amin'ny haavo 440 metatra, eo amin'ny sisin-tany misy ny fanjakan'i  sy . Ny loharanon'ny renirano dia avy amin'ny Reniranon'i Rio Pelotas, izay miainga eo amin'ny 65 kilometatra eo ho eo andrefan'ny morontsirak'i Atlantika. 
Ny Reniranon'i Rio Orogoay dia mikoriana ao amin'ny Río de la Plata. Iray amin'ireo renirano manan-danja indrindra amin'ny hidrôgrafia any atsimon'i  izy io, izay sisin-tany eo anelanelan'io firenena io sy , ary eo anelanelan'i Arzantina sy . Salto sy Uruguaiana no tanàna lehibe indrindra ao Rio Grande do Sul izay voasasa amin'ny ranony.
Voamaintilany

Ny **voamaintilany** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana *[[Abrus]], ao* amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*, dia ireto izany:
* *[[Abrus aureus]]*
* *[[Abrus precatorius]]*

## Kolontsaina

### Ohabolana malagasy

* Aza manary re, tompoko, fa ianao anie no natao voamaintilany hany sisa.
* Voamaintilany: misaraka tsy ho aiza.

## Jereo koa

* *[[Abrus]]*
* *[[Cadia]]*
* Voamena
* Masonombilahy
Masonombilahy

Ny **masonombilahy** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]* (*[[Abrus precatorius]]*) sy *[[Sapindaceae]]* (*[[Paullinia pinnata]]* sy *[[Tina apiculata]]*).

Izao ny anarana hafa ahafantarana ireo zavamaniry ireo amin' ny teny malagasy:

* *[[Abrus precatorius]]* -- kelimiefitra, masokoaky, masonamboangara, masonamboatora, masonombilahy, vahemboamena, vahimboamena, voamahatorana, voamaintilany, voamaintorana, voamantorana, voamasotrandraka, voamatorana, voamboanamainty, voamboanamena, voamena
* *[[Paullinia pinnata]]* -- famehivala, famevala, fany, kihosa, kiosa, marirana, masonombilahy, vahifamehivala, vahifitoaty, vahikony, vahimarinanga, vahimarirana
* *[[Tina apiculata]]* na *Tinopsis apiculata* -- hazomboreta, lanary, marombody, masonombilahy, menafotonalahy, ramaindafa, saniraberavina, sanirambalala, sanirambazaberavina, voantsirindra, volanary

## Jereo koa

* *[[Abrus]]*
* *[[Paullinia]]*
* ''Tina'' (zavamaniry)
Rhipsalis baccifera

Ny ***Rhipsalis baccifera*** dia karazan-javamaniry epifita (mihantona amin' ny zavamaniry na zavatra hafa) sy mitahiry ao amin' ny fianakaviana *[[Cactaceae]]*. Misy tsilo ny *Rhipsalis baccifera* tanora mipoitra avy amin' ny tany: mamoaka taho mizorozoro sy misy tsilo izay, rehefa mihantitra, mihintsana tsikelikely ary lasa miendrika varingarina tsy misy tsilo ireo taho ireo. Teratany any Amerika trôpikaly sy sobtrôpikaly, ao Afrika trôpikaly ary eto Madagasikara izy io. Mifikitra amin' ny sampan-kazo na vato amin' ny taho tokana izy, ka mamela ny rantsany maitso lava hikiraviravy. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe  **ramirondra**, fa ny zana-karazana *Rhipsalis baccifera* subsp. *horrida* (na *Rhipsalis* *horrida*) kosa dia atao hoe **vahilotso**.

Misy zana-karazany efatra izy io, ka ny iray antsoina hoe *horrida*, dia misy tsilo. Ity karazana ity dia teratany ao La Réunion, izay iantsoana azy hoe *La Perle*, ary *Liane sans feuille* any atsimony. Ampiasaina atao haingo ao anaty trano ary mety tsara atao anaty harona mihantona ny *Rhipsalis baccifera*.

Nofariparitan' i Daniel Solander (bôtanista soedoà, mpianatr' i Linnaeus) sy nomeny anarana hoe *Cassytha baccifera* (*[[Lauraceae]]*, Laurales) ilay zavamaniry tamin' ny taona 1771 tao amin' ny *Illustratio systematis sexualis Linnaei* Class 9, Ordo 1. 1777. Tamin' ny taona 1939 dia nafindran' i William Thomas Stearn avy amin' ny vondron-karazana *[[Cassytha]]* ho ao amin' ny vondron-karazana *[[Rhipsalis]]* (*[[Cactaceae]]*, Caryophyllales) ilay zavamaniry.

Indreto koa ny anarana hafa ahafantarana azy:

* *Cassytha baccifera* J.S.Muell.
* *Cereus baccifer* (J.S.Muell.) Hemsl.
* *Rhipsalis cassytha* Gaertn.

## Zana-karazana

Indreto ny zana-karazan' ny *Rhipsalis baccifera* araka ny *[[Plants of the World Online]]* (POWO)

* *Rhipsalis baccifera* subsp. *baccifera*
* *Rhipsalis baccifera* subsp. *cleistogama* M.Kessler, Ibisch & Barthlott.
* *Rhipsalis baccifera* subsp. *erythrocarpa* (K.Schum.) Barthlott
* *Rhipsalis baccifera* subsp. *horrida* (Baker) Barthlott
* *Rhipsalis baccifera* subsp. *mauritiana* (DC.) Barthlott

## Jereo koa

* *[[Cassytha]]*
* *[[Cereus]]*
* Raketa
Tsingy Mena

Vatolampy laterita mena ny Tsingy Mena (frantsay: *Tsingy Rouge*) novokarin'ny fihotsahan'ny Reniranon'i Irodo any amin'ny faritr'i Diana any avaratr'i .

Any amin'ny 62 km miala ny tanànan'i Diego Suarez no misy azy, manaraka ny Lalam-pirenena faha-6 (RN6). Ara-jeografika, 12 km atsinanan'ny tanànan'ny kaominina ambanivohitr'i Ankarongana ary 22 km miala an'i Sadjoavato amin'ny RN6, izay 76 km miala an'i Antsiranana, renivohitry ny faritra Diana.

Red Tsingy (explore) - Flickr - Rod Waddington.jpg|Tsingy Mena
Photo du Tsingy rouge Antsiranana 01.jpg|Tsingy Rouge
File:Tsingy rouge de Diego 02.jpg|Ankarongana
File:Tsingi Rouge park auf Madagaskar.jpg


## Jereo koa
Vitex beraviensis

Ny ***Vitex beraviensis*** dia karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]*, voasokajy taloha tao amin' ny fianakaviana *[[Verbenaceae]]*, izay tsy hita raha tsy eto Madagasikara. Izy io dia maniry any amin' ny ala mando na any amin' ny tany maina nefa anirian-kazo, izay manana ny lanjany noho ny fampiasana azy isan-karazany, sady zavamaniry voaaro tsara. Maniry manomboka amin' ny haambon' ny ranomasina ka hatramin' ny 1&nbsp;100 m eo ho eo izy io. **Voamiha** no anarany amin' ny teny malagasy.

Indreto ny anarana ahafantarana azy io amin' ny teny malagasy: **hazomaha**, **hazomay**, **lambinana**, **mojiro**, **sarivahovy**, **tanatanampotsy**, **tsikomoka**, **tsokomokolahy**, **vaovy**, **vatoa**, **voamay**, **voamea**, **voamena**, **voamiha, voaneha**, **voantokongo**, **voantsikomoka**, **voantsokongo**, **votsikomoko**.

Miseho amin'  ny endrika hazo na hazobotry izay mahatratra haavo 6 ka hatramin' ny 18 m izy io, indraindray mahatratra manodidina 20 m eo ho eo. Ny nofony dia manana salan-kakitroky eo ho eo amin' ny 0,60 g/sm³) ary mazàna ny izy io no mamoa eo anelanelan' ny Febroary sy Mey any amin' ny toeram-panoriany voajanahary.

Ny *Vitex beraviensis* dia voasokajy ho tsy dia mampanahy araka ny Lisitra Menan' ny *[[International Union for Conservation of Nature]]* (*IUCN*), noho ny faritra aniriany somary midadasika na dia eo aza ny fandripahana ala sy ny fitrandrahana hazo.

## Jereo koa

* *[[Vitex]]*
* Voamena

## Rohy ivelany

* "''Vitex beraviensis'' <small>Vatke</small>", *mobot.mg*
Voamay

Ny **voamay** dia zavamaniry karazany roa: ny *[[Micronychia perrieri]]* (ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]*) sy ny *[[Vitex beraviensis]]* (ao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]*). Indreto ny anarana ahafantarana ireo zavamaniry ireo amin' ny teny malagasy:

* *[[Micronychia perrieri]]*: harata, mabiboberavina, manavidrado, manavidredo, manavidrevo, sitake, tarata, tsiokaomby, voamay
* *[[Vitex beraviensis]]*: hazomaha, hazomay, lambinana, mojiro, sarivahovy, tanatanampotsy, tsikomoka, tsokomokolahy, vaovy, vatoa, vatoa, voamay, voamea, voamena, voantokongo, voantsikomoka, voantsokongo, votsikomoko.
* Fanamarihana: ny sasany amin' ireo anarana ireo dia manondro zavamaniry hafa ankoatra ireo roa ireo.

## Jereo koa
* Micronychia (zavamaniry)
* Vitex
Reconquête (Antoko politika)

Antoko politika frantsay elatra havanana ny **Reconquête** (R! na REC). Niorina tamin'ny Aprily 2021 niaraka tamin'ny tanjona hanohanana ny firotsahan'i Éric Zemmour hofidiana amin'ny fifidianana filoham-pirenena amin'ny taona 2022, nandray ny anarany ankehitriny izy io tamin'ny Desambra tamin'io taona io ihany, niaraka tamin'ny fotoana nanambaran'i Zemmour tamin'ny fomba ofisialy ny firotsahany hofidiana sy nandraisany ny andraikitry ny antoko.

Taorian'izay dia nahazo tombony tamin'ny fanohanan'ireo manampahefana voafidy avy amin'ny elatra havanana ny antoko—indrindra fa avy amin'ny Rassemblement National sy ny hetsika identitarian—ary, amin'ny ambaratonga kely kokoa, avy amin'ireo manampahefana voafidy elatra havanana, indrindra fa avy amin'ny Repoblikana, ny *Centre national des indépendants et paysans*, *Via, la voie du peuple *, ary ny * Mouvement conservateur*.

## Jereo koa
* Eric Zemmour
* Marion Maréchal
* Sarah Knafo
Manavidrado

Ny **manavidrado**, **manavidredo**, **manavidrevo** na **manavodrevo** dia zavamaniry roa samy hafa izay samy ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]*: ny *[[Micronychia perrieri]]*: sy ny *[[Protorhus grandidieri]]*. Incdreto ny anarana rehetra ahafantarana ireo zavamaniry ireo amin' ny teny malagasy:

* *[[Micronychia perrieri]]*:  harata, mabiboberavina, manavidrado, manavidredo, manavidrevo, sitake,  tarata, tsiokaomby,  voamay.
* *[[Protorhus grandidieri]]*: ambovitsika, maimbovitsika, manavidrado, manavidredo, manavidrevo, manavodrevo, sohy.

## Jereo koa

* ''Micronychia'' (zavamaniry)
* *[[Protorhus]]*
Protorhus

Ny ***Protorhus*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]*. ao amin' ny flaharana Sapindales. Diôika izy io, izany hoe misy voninkazo lahy sy vavy amin' ny foto-javamaniry samihafa. Ny *Protorhus* dia ao amin' ny foko *Rhoeae*, zana-karazana *Anacardioideae*. Nosarahana tamin' ny *Protorhus* tamin' ny taona 2004 ny vondron-karazana *[[Abrahamia]]* izay manana karazana 19 eto Madagasikara.

## Lisitry ny karazana
Telo ny karazana ao amin' ny *Protorhus* dia vondron-karazan-javamaniry:

* *[[Protorhus fulva]]* Engl. – Madagasikara
* *[[Protorhus longifolia]]* (Bernh.) Engl. – Afrika Atsimo
* *[[Protorhus thouarsii]]* Engl.

### Karazana nafindra
* *Protorhus buxifolia* H. Perrier, nafindra ho *Abrahamia buxifolia* (H. Perrier) Randrian. & Lowry

Karazana voatanisa tao amin' ny ao amin' ny *[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]* izay efa nafidra ao amin' ny  vondron-karazana *[[Abrahamia]]*:

* *Protorhus deflexa* -- sohihy, sohy, tarata (*Abrahamia* *deflexa* ankehitriny)
* *Protorhus ditimena* -- ditimena, hazombarorana (*Abrahamia ditimena* ankehitriny)
* *Protorhus grandidieri* -- ambovitsika, maimbovitsika, manavidrado, manavidredo, manavidrevo, manavodrevo, sohy (*Abrahamia* *grandidieri* ankehitriny)
* *Protorhus heckelii* -- manavodrevo (*Abrahamia* *heckelii* ankehitriny)
* *Protorhus humbertii* -- tsarataimbarika (*Abrahamia* *humbertii* ankehitriny)
* *Protorhus latifolia* -- malemilahy (*Abrahamia* *latifolia* ankehitriny)
* *Protorhus louvelii* -- ditimena (*Abrahamia* *louvelii* ankehitriny)
* *Protorhus oblongifolia* -- hazombarorana, manavodrevo, tarata (*Abrahamia* *oblongifolia* ankehitriny)
* *Protorhus sericea* -- behanitsa, ditimena, fakadino, fankadina, hazombaroa, hazombarora, hazombarorana, hazombaroranaberavina, hazomborona, rodramo, sandramy, sosoka, tsimalaza, tsimoriky, tsindriambelona, varoa
** *Protorhus sericea* var. *opaca* -- hazombarorana (*Abrahamia* *sericea* ankehitriny)
* *Protorhus thouvenotii* -- ditimena, ditimenaberavina, menavahatra, menavatra, tavolomalama (*Abrahamia* *thouvenotii* ankehitriny)
* *Protorhus viguieri* -- lambafohala, natoboka, rehiakalahy, sefana, tsitsebona (*Abrahamia* *viguieri* ankehitriny)

## Jereo koa

* *[[Abrahamia]]*
* Tarata

## Loharano
Tarata

Ny **tarata** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana samihafa, anisan' izany ireto araka ny *[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]*:

* ny *Campnosperma micranteia*: nanto, tarata (*[[Anacardiaceae]]*);
* ny *Dillenia triquetra*: bararaby, bararaka, bararata, lalona, lomparimbarika, lopalombarika, loparimbarika, mamboloalala, mantalana, mokatranambavy, molompangady, paka, talafoitra, tarata, tsiloparimbarika, tsimesomeso, tsipalombarika, varikanda, voapaka (*[[Dilleniaceae]]*);
* ny *Dombeya laurifolia*: afotramena, afotramenamadinidravina, hafibalohany, hafobalo, hafobalofotsy, hafobalolahy, hafobalomadinidravina, hafobato, hafopotsy, hafotra, hafotrambarahazo, hafotramena, hafotravalimpona, hafotravalo, hafotravalomadindravina, karakarana, tarata, valanirandrano, valempona, valimpony (*[[Malvaceae]]*);
* ny *Micronychia taratana*: atao hoe koa taranta, tarantana, taratana (*[[Anacardiaceae]]*);
* ny ''Micronychia'' ''tsiramiramy'':atao hoe koa taranta, tarantana, taratana (*Anacardiaceae*);
* ny *Micronychia perrieri*: atao hoe koa taranta, tarantana, taratana (*Anacardiaceae*);
* ny *Molinaea brevipes* : (*[[Sapindaceae]]*);
* ny *Abrahamia deflexa* na *Protorhus deflexa*: sohihy, sohy, tarata (*[[Anacardiaceae]]*) 
* ny *Abrahamia oblongifolia* na *Protorhus oblongifolia*: hazombarorana, manavodrevo, tarata (*[[Anacardiaceae]]*).

Marihina fa misy amin' ireo karazana ireo ny efa niova vondrona, tsy araka ny ilazan' io rakibolana io azy.

## Jereo koa

* *[[Campnosperma]]*
* *[[Dillenia]]*
* *[[Dombeya]]*
* *[[Micronychia (zavamaniry)|Micronychia]]*
* *[[Molinaea]]*
* *[[Protorhus]]*
* *[[Abrahamia]]*
Sagittarius serpentarius

Ny ***Sagittarius serpentarius*** dia vorona mpihaza lehibe izay tsy hita raha tsy ao Afrika, ao amin' ny fianakaviany *[[Sagittariidae]]*. Miaina an-tanety ny ankamaroany, mandany ny ankamaroan' ny fotoany amin' ny tany, ary matetika hita any amin' ny ahitra malalaka sy hivoka any amin' ny faritra atsimon' i Sahara. I John Frederick Miller dia nanoritsoritra an' io karazana io tamin' ny 1779. Mpikambana ao amin' ny filaharana Accipitriformes, izay ahitana vorona mpihaza amin' ny andro maro hafa koa toy ny voromahery sy ny papango ary ny hitsikitsika.

Ny *Sagittarius serpentarius* dia fantatra avy hatrany ho vorona tena lehibe manana vatana sahala amin' ny voromahery eo amin' ny tongony sahala amin' ny vano, izay manome ny haavon' ilay vorona hatramin' ny 1,3 m. Mitovy endrika ny lahy sy ny vavy. Ny vorona efa lehibe dia manana tarehy mena volom-boasary tsy misy volo sy miloko sy volo volondavenona amin' ny ankapobeny, miaraka amin' ny vombobna mainty fisaka ary volon' elatra sy fe mainty.

Mety mitranga amin' ny fotoana rehetra ao amin' ny taona ny fananahana, saingy amin' ny vanim-potoana maina no tena matetika. Aoriny eo an-tampon' ny hazo misy tsilo ny akaniny, ary misy atody iray na telo ny ao antiny. Ao anatin' ny taona maha ny sakafo dia afaka mivelona hatramin' ny fahafahany manidina ny zanany telo. Mihaza sy misambotra remby amin' ny tany ny *Sagittarius serpentarius*, ary matetika manitsaka ny hazany amin' ny tongony mba hamonoany azy. Bibikely sy  biby madinika manana hazondamosina no tena sakafony.

Na dia velona amin' ny faritra midadasika aza ny *Sagittarius serpentarius* dia manondro ny valin' ny fanadihadiana natao fa mihena haingana ny isany, mety ho vokatry ny faharavan' ny toeram-ponenany. Sokajîn' ny International Union for Conservation of Nature ho tandindonin-doza noho izany ity karazany ity. Miseho eo amin' ny ampingan' i Sodana sy Afrika Atsimo ny sarin' ny *Sagittarius serpentarius*.

## Jereo koa

* *[[Sagittarius (vorona)|Sagittarius]]*
* Vorona mpihaza
Micronychia (zavamaniry)

Ny ***Micronychia*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]*, ao amin' ny filaharana Sapindales, izay manana ny karazanay rehetra eto Madagasikara, matetika any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy.

## Lisitry ny karazana
Ireto karazana manaraka ireto dia ekena:

* *[[Micronychia acuminata]]* Randrian. --  fantsidakana, tsiaramiramy, voretra
* *Micronychia bemangidiensis* Randrian. & Lowry --
* *Micronychia benono* Randrian. & Lowry -- 
* *Micronychia danguyana* H.Perrier --  karakatafo
* *Micronychia kotozafii* Randrian. & Lowry --
* *Micronychia macrophylla* H.Perrier --  betamba, sefana
* *Micronychia madagascariensis* Oliv. --  hazomafana
* *Micronychia minutiflora* (H.Perrier) Randrian. & Lowry -- 
* *Micronychia striata* Randrian. & Lowry -- 
* *[[Micronychia tsiramiramy]]* H.Perrier -- ditimena, ditimenalahy, hoditrovy, tarata, tsiramiramimadindravina, tsiramiramy
Indreto koa ny anarana hafa izay tsy mbola ekena na nafindra vondron-karazana:

* *Micronychia perrieri* (Courchet) Capuron Ined. -- harata, mabiboberavina, manavidrado, manavidredo, manavidrevo, sitake, tarata, tsiokaomby, voamay
* *Baronia taratana* Baker (na *Micronychia taratana* (Baker) Capuron ined. na *Rhus taratana* (Baker) H.Perrier) -- maharovolona, tarata

## Jereo koa

* *[[Baronia]]*
* *[[Rhus]]*
* manavidrado, manavidredo, manavidrevo, manavodrevo
* tarata
* tsiramiramy
Abrahamia

Ny ***Abrahamia*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]*, ao amin' ny filaharana Sapindales, hita eto Madagasikara. Teo aloha dia tao amin' ny vondron-karazana ny karazana ao aminy.

## Lisitry ny karazana

Tamin' ny Jolay 2020, ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* dia nanaiky karazana 34:

* *Abrahamia antongilensis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia betamponensis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia buxifolia* (H.Perrier) Randrian. & Lowry
* *Abrahamia capuronii* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia darainensis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia deflexa* (H.Perrier) Randrian. & Lowry -- sohihy, sohy, tarata
* *Abrahamia delphinensis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia ditimena* (H.Perrier) Randrian. & Lowry -- ditimena, hazombarorana
* *Abrahamia ellipticarpa* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia elongata* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia grandidieri* (Engl.) Randrian. & Lowry -- ambovitsika, maimbovitsika, manavidrado, manavidredo, manavidrevo, manavodrevo, sohy
* *Abrahamia humbertii* (H.Perrier) Randrian. & Lowry -- tsarataimbarika
* *Abrahamia ibityensis* (H.Perrier) Randrian. & Lowry
* *Abrahamia itremoensis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia latifolia* (Engl.) Randrian. & Lowry -- malemilahy
* *Abrahamia lecomtei* (H.Perrier) Randrian. & Lowry
* *Abrahamia lenticellata* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia littoralis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia lokobensis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia longipetiolata* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia louvelii* (H.Perrier) Randrian. & Lowry -- ditimena
* *Abrahamia minutifolia* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia nitida* (Engl.) Randrian. & Lowry
* *Abrahamia oblongifolia* (Engl.) Randrian. & Lowry -- hazombarorana, manavodrevo, tarata
* *Abrahamia patrickii* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia pauciflora* (Engl. ex H.Perrier) Randrian. & Lowry
* *Abrahamia phillipsonii* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia revoluta* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia sambiranensis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia sericea* (Engl.) Randrian. & Lowry -- behanitsa, ditimena, fakadino, fankadina, hazombaroa, hazombarora, hazombarorana, hazombaroranaberavina, hazomborona, rodramo, sandramy, sosoka, tsimalaza, tsimoriky, tsindriambelona, varoa
* *Abrahamia suarezensis* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia thouvenotii* (Lecomte) Randrian. & Lowry -- ditimena, ditimenaberavina, menavahatra, menavatra, tavolomalama
* *Abrahamia turkii* Randrian. & Lowry
* *Abrahamia viguieri* (H.Perrier) Randrian. & Lowry  -- lambafohala, natoboka, rehiakalahy, sefana, tsitsebona

Karazana hafa tsy anatin' io lisitra ambony io:

* *Abrahamia heckelii*  -- manavodrevo

## Fanamarihana
Mety hitovy na hitovitovy ny anaran' ny karazana roa samy hafa amin' ny teny malagasy. Ohatra amin' izany ny hoe "ditimena", "hazombaroa" (na "hazombarora", "hazombarorana"), "manavidrado" (na "manavidredo", "manavidrevo", "manavodrevo"), "sohihy" (na "sohy"), "tarata".

## Jereo koa

* *[[Protorhus]]*
* Tarata
* Manavidrado
* Ditimena
* Hazombarorana
* Sohihy
* Sohy
Tsiramiramy

Ny **tsiramiramiramy** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana samihafa. Anian' izany ireto tanisaina manaraka ireto araka ny *[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]*:

* ny *[[Apodocephala pauciflora]]* (*[[Asteraceae]]*);
* ny *[[Cryptocarya humbertiana]]* (*[[Lauraceae]]*);
* ny *[[Deinbollia macrocarpa]]* (*[[Sapindaceae]]*);
* ny *[[Ekebergia suavis]]* (*[[Meliaceae]]*);
* ny *[[Lepidotrichilia convallariiodora]]* (*[[Meliaceae]]*);

* ny *[[Micronychia acuminata]]* (*[[Anacardiaceae]]*);
* ny *[[Micronychia taratana]]* (*[[Anacardiaceae]]*);
* ny *[[Micronychia tsiramiramy]]* (*[[Anacardiaceae]]*);
* ny *[[Potameia thouarsiana]]* (*[[Lauraceae]]*);
* ny *[[Protium beandou]]* (*[[Burseraceae]]*);
* ny *[[Protium madagascariense]]* (*[[Burseraceae]]*);
* ny *[[Tina gelonium]]* (*[[Sapindaceae]]*);
* ny *[[Tinopsis apiculata]]* var. *dasyphylla* (*[[Sapindaceae]]*).

Marihina fa misy amin' ireo karazana ireo ny efa niova vondrona, tsy araka ny ilazan' io rakibolana io azy.

## Jereo koa

* *[[Apodocephala]]*
* *[[Cryptocarya]]*
* *[[Deinbollia]]*
* *[[Ekebergia]]*
* *[[Lepidotrichilia]]*

* *[[Micronychia (zavamaniry)|Micronychia]]*
* *[[Potameia]]*
* *[[Protium]]*
* ''Tina'' (zavamaniry)
* *[[Tinopsis]]*
Sohy

Ny **sohy** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana samihafa, anisany ireto:

* *Adina microcephala* (*[[Rubiaceae]]*)
* *Protorhus deflexa* (*[[Anacardiaceae]]*)
* *Protorhus grandidieri* (*[[Anacardiaceae]]*)

## Jereo koa

* ''Adina'' (zavamaniry)
* *[[Protorhus]]*
Sohihy

Ny **sohihy** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana samihafa, anisan' izany ireto:

* *Acridocarpus excelsus* (*[[Malpighiaceae]]*)
* *Adianta microcephala* (*[[Rubiaceae]]*)
* *Manilkara sohihy* (*[[Sapotaceae]]*)
* *Potameia thouarsii* (*[[Lauraceae]]*)
* *Abrahamia deflexa* (*[[Anacardiaceae]]*)

## Jereo koa

* *[[Acridocarpus]]*
* *[[Adianta]]*
* *[[Manilkara]]*
* *[[Potameia]]*
* *[[Protorhus]]*
* *[[Abrahamia]]*
Hazombarorana

Ny **hazombarorana** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana samihafa, anisan' izany ireto:

* *Abrahamia ditimena* na *Protorhus ditimena* (*[[Anacardiaceae]]*)
* *Abrahamia oblongifolia* na *Protorhus* *oblongifolia* (*[[Anacardiaceae]]*)
* *Abrahamia sericea* na *Protorhus* *sericea* (*[[Anacardiaceae]]*)

* *Homalium axillare* (*[[Salicaceae]]*)
* *Ocotea laevis* (*[[Lauraceae]]*)
* *Pittosporum oblongifolium* (*[[Pittosporaceae]]*)
* *Pittosporum verticillatum* (*[[Pittosporaceae]]*)

## Jereo koa

* *[[Homalium]]*
* *[[Ocotea]]*
* *[[Pittosporum]]*
* *[[Abrahamia]]*
* *[[Protorhus]]*
Ditimena

Ny **ditimena** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana samihafa, anisan' izany ireto;

* *[[Micronychia tsiramiramy]]* (*[[Anacardiaceae]]*)
* *Neotina coursii* (*[[Sapindaceae]]*)
* *Abrahamia ditimena* na *Protorhus ditimena* (*[[Anacardiaceae]]*)
* *Abrahamia louvelii* na *Protorhus louvelii* (*Anacardiaceae*)
* *Abrahamia sericea* na *Protorhus sericea* (*Anacardiaceae*)
* *Abrahamia thouvenotii* na *Protorhus sericea* (*Anacardiaceae*)

## Jereo koa

* *[[Micronychia (zavamaniry)|Micronychia]]*
* *[[Neotina]]*
* *[[Abrahamia]]*
* *[[Protorhus]]*
Günther Prien

**Günther Prien** (teraka ny 16 Janoary 1908 – maty heverina fa ny 8 Martsa 1941) dia komandin'ny sambo mpiady U-boat alemà nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Izy no komandin'ny sambo mpiady U-boot voalohany nahazo ny Knight's Cross of the Iron Cross ary mpikambana voalohany tao amin'ny *Kriegsmarine* nahazo ny Knight's Cross of the Iron Cross miaraka amin'ny Oak Leaves avy any . Io no mari-boninahitra ambony indrindra ara-miaramila an'i Alemaina tamin'ny fotoana nanolorana azy ho an'i Prien.

Teo ambany fifehezan'i Prien, ny sambo mpisitrika U-47 dia noheverina ho nandetika sambo mpiara-dia mihoatra ny 30 izay mitentina 200.000 taonina gross register (GRT), miaraka amin'ny sambo mpiady britanika HMS Royal Oak izay niondrika tao amin'ny toeram-piantsonan'ny Home Fleet tao Scapa Flow.
Sclerocarya

Ny ***Sclerocarya*** dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Anacardiaceae]]*, ao amin' ny filaharana Sapindales, miavaka noho ny raviny izay foronin' ny fitambarana zana-pelana mitambatra, matetika diôika, sy ny voany manana taolany mafy. Ity vondron-karazana ity dia teratany any Afrika trôpikaly sy sobtrôpikaly hatra aty Madagasikara. Atao hoe **sakoa** ny karazana ao aminy nefa antsoina amin' io anarana io koa ny karazana sasany ao amin' ny vondron-karazana  *[[Poupartia]]*.

## Fanasokajiana

Ny karazana ao amin' ny dia tao amin' ny *[[Poupartia]]* teo aloha.

### Lisitry ny karazana sy ny zana-karazana

Manana karazana roa ny vondron-karazana *Sclerocarya*:

* *[[Sclerocarya birrea]]* (A.Rich.) Hochst.  (Afrika atsimon' i Sahara, Madagasikara)
** *Sclerocarya birrea* subsp. *afra* (Sond.) Kokwaro -- sakoa, sakoana, voankatsoa
** *Sclerocarya birrea* subsp. *multifoliolata* (Engl.) Kokwaro
** *Sclerocarya birrea* subsp. *birrea*

* *Sclerocarya gillettii* Kokwaro —(Kenia atsinanana)

## Jereo koa

**[[Poupartia]]*
*Sakoa