open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wikipedia amin' ny teny hebreo

Ny **Wikipedia amin' ny teny hebreo** (hebreo: ויקיפדיה: האנציקלופדיה החופשית / *Wikipedia: ha-Encyclopedia ha-ḥofshit*) dia Wikipedia amin' ny fiteny semitika ampiasaina any Israely: ny fiteny hebreo. Natomboka tamin' ny 11 May 2001 na Jolay 2003 izy io. Ny kaody dia: **he**.

Tamin’ ny 28 Jolay 2025, ny Wikipedia amin' ny teny hebreo dia nisy lahatsoratra 379&nbsp;834 ary misy mpandray anjara 1&nbsp;218&nbsp;681, anisan’ izany ny mpandray anjara mavitrika 8&nbsp;470 sy ny mpitantana 27.

## Tantara sy antontanisa

* Tamin' ny 8 Jolay 2003 no natomboka tokoa ny fanoratana tao amin' ny Wikipedia amin' ny teny hebreo. Tamin' ny 25 Oktobra 2003 no voasoratra ny lahatsoratra faha-1000.
* Tamin' ny 29 Mey 2005 dia vita ny lahatsoratra faha-20&nbsp;000. Tamin' ny 10 Janoary 2010 dia voasoratra ny lahatsoratra faha-100&nbsp;000. Tamin' ny 28 Desambra 2016 dia voasoratra ny lahatsoratra faha-200&nbsp;000.
* Tamin' ny 4 Oktobra 2022 dia nisy lahatsoratra 323&nbsp;327 ary manana mpandray anjara 1&nbsp;011&nbsp;490, anisan' izany ny mpandray anjara mavitrika 2&nbsp;901 sy mpitantana 32.
* Tamin' ny 11 Aogositra 2024 dia nisy lahatsoratra 359&nbsp;701 ary manana mpandray anjara 1&nbsp;173&nbsp;101, ahitana mpandray anjara mavitrika 3&nbsp;250 ary mpitantana 27.
* Tamin’ ny 28 Jolay 2025, ny Wikipedia amin' ny teny hebreo dia nisy lahatsoratra 379&nbsp;834 ary misy mpandray anjara 1&nbsp;218&nbsp;681, anisan’ izany ny mpandray anjara mavitrika 8&nbsp;470 sy ny mpitantana 27.

## Jereo koa

* Wikipedia amin' ny teny arabo marôkana
* Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana
* Wikipedia amin' ny teny maltey
* Wikipedia amin' ny teny arabo
* Wikipedia amin' ny teny malagasy
Fiteny arabo ejiptiana

Ny **fiteny arabo ejiptiana** dia fitenim-paritra arabo ampiasaina ao Ejipta. Io no karazany be mpampiasa indrindra amin' ny fitenim-paritra arabo: mpiteny maherin' ny 78 tapitrisa any Ejipta sy any amin' ny firenena ahitana vondrom-piarahamonina ejiptiana. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe اللهجة المصرية العامية, / *elˈloɣæ l.mɑsˤˈɾejjɑ l.ʕæmˈmejjæ* io fiteny io. Fanampin' izay, noho ny fipariahan' ny kolontsain' i Ejipta ao amin' ny Tontolo Arabo, indrindra amin' ny alalan' ny sinema sy ny mozika, dia matetika azon' ny olona mpampiasa fiteny arabo hafa ny fiteny arabo ejiptiana. Iray amin' ny fitenim-paritra arabo dimy ampianarina be indrindra eran-tany izy, miaraka amin' ny fiteny arabo toniziana, fiteny arabo alzeriana, ny fiteny arabo marôkana, ary ny fiteny arabo sirô-libanô-palestiniana.

Anisan' ny fianakaviam-mpiteny afrô-aziatika izy io, ary niainga tao amin' ny Vinanin' i Nily any Ejipta Ambany. Ny Ejiptiana tombanana ho 111 tapitrisa dia mampiasa tohm-pitenim-paritra isan-karazany, ka ny fitenim-paritra ao Kahira no misongadina indrindra. Ireo anton-javatra ireo dia ilazana azy ho be mpampiasa indrindra ary hatramin' izao ny karazana fiteny arabo be mpianatra indrindra.

Na dia fiteny ampiasaina indrindra amin' ny fitenenana aza izy io fa tsy amin' ny fanoratana, ny endrika an-tsoratra dia ampiasaina amin' ny tantara am-boky foronina sy ny tantara an-tsehatra ary ny tononkalo, ary koa amin' ny tantara an-tsary, ny dokam-barotra, ny gazety sasany ary ny fandikana ny hira malaza. Amin' ny ankamaroan' ny fampahalalam-baovao an-tsoratra hafa sy amin' ny fampitam-baovao amin' ny radio sy fahitalavitra, ny fiteny arabo literera no ampiasaina. Ny fiteny arabo literera dia fiteny nampanarahim-penitra mifototra amin' ny fiteny arabon' ny Kor'any, izany hoe ny fiteny arabo klasika. Ny fiteny arabo ejiptiana amin' ny ankapobeny dia soratana amin' ny abidy arabo ho an' ny fanjifana eo an-toerana, na dia adika matetika amin' ny litera latina na amin' ny abidy ara-drafipeo iraisam-pirenena ao amin' ny lahatsoratra momba ny haiteny sy ny boky fianarana ho an' ny mpianatra tsy teratany. Mandray singa avy amin' ny fiteny kôpta ny fanononana, ny fandrafetan-teny, fandrafetam-pehezanteny ary ny voambolana arabo ejiptiana; misy fiandrakany aminy koa amin' ny lafiny voambolana ny fiteny tiorka sy ny fiteny eorôpeana toy ny fiteny frantsay, ny fiteny italiana, ny fiteny grika, ary ny fiteny anglisy.

## Jerreo koa

* Fitenim-paritra arabo
** Fiteny arabo toniziana
** Fiteny arabo alzeriana
** Fiteny arabo marôkana
** Fiteny arabo sirô-libanô-palestiniana
* Fiteny arabon' ny haisoratra
* Fiteny arabo klasika (fiteny arabo kôranika taloha sy an' ny Kor'any ary taorian' ny Kor'any
* Fiteny arabo mahazatra
Leo Lins

**Leonardo de Lima Borges Lins**, fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Leo Lins** (teraka 3 Septambra 1982 tao Rio de Janeiro), dia mpanao hatsikana, mpanoratra, mpanoratra senariô ary mpilalao amin'ny horonantsary breziliana. Izy dia anisan'ny fandaharana *The Noite com Danilo Gentili* tao amin'ny SBT hatramin'ny Jolay 2022. Nalaza tamin'ny vazivazy maizina nataony izy.

## Adihevitra
Voaheloka higadra valo taona izy noho ny vazivazy nataony tamin'ny fampisehoana tamin'ny 2003.
Noheverina ho kihon-dalana izany nandritra ny fidiran'ny fitantanan'i Lulao tao anatin'ny jadona tao .

Tamin'ny 23 Febroary 2026, nanafaka madiodio an'ilay mpanao hatsikana Léo Lins ny Fitsarana Federaly, izay voasazy higadra valo taona sy telo volana noho ny fanaparitahana votoaty fanavakavahana ireo vitsy an'isa sy ireo vondrona marefo tao anaty fandaharana hatsikana noraketina tamin'ny taona 2022.
Hyoscyamus niger

An ***Hyoscyamus niger*** dia zavamaniry misy poizina an'ny foko *Hyoscyameae* ao amin'ny fianakaviana Solanaceae. Maimbo dia teratany any Eoropa sy Siberia, ary voajanahary any Grande-Bretagne sy Irlandy.

Tetehina sy maina ny raviny maimbo sy ny anana tsy misy fakany, ary avy eo ampiasaina ho fanafody na fangaro emboka manitra sy fifohana sigara, hanaovana labiera sy dite, ary divay. Ampangotrahina ao anaty menaka ny ravin'ny maimbo mba hahazoana menaka maimbo. Ny voan'ny maimbo dia singa iray amin'ny fangaro emboka manitra. Amin'ny fanomanana rehetra dia tsy maintsy tombanana tsara ny fatrany noho ny habetsahan'ny poizina amin'ny maimbo. Ho an'ny fampiharana fitsaboana sasany, ny dosage toy ny 0,5 g sy 1,5-3 g dia nampiasaina. Tsy fantatra ny dosage mahafaty.
Hominini

Ny **Hominini** dia fokon-javamananaina ao amin' ny zana-pianakaviana *[[Homininae]]*. ao amin' ny fianakaviana *[[Hominidae]]*. Manana vondron-karazana roa mbola misy izy ireo, dia ny *[[Homo]]* (olombelona) sy ny *[[Pan]]* (ny rajako simpanje sy bônôbô), ary amin' ny fampiasana mahazatra dia tsy tafiditra ao anatin' izany ny vondron-karazana *[[Gorilla]]* (gôrila), izay mivondrona mahaleo tena ao anatin' ny zana-pianakaviana *[[Homininae]]*.

Nampidirin' i Camille Arambourg (1948) ny teny hoe *Hominini*, izay manambatra ny vondron-karazana *[[Hominina]]* sy *[[Simiina]]* araka ny fanasokajian' i Gray (1825).

Tamin' ny fomba mahazatra, ny simpanje (*Pan troglodytes*) sy ny gôrila (*Gorilla*) ary ny orangotana (*[[Pongo]]*) dia navondrona ho *Pongidae* (rajako lehibe), tsy anisan' izany ny olombelona. Nanomboka tamin' ny fanasokajiana nataon' i Gray, ny porofo nangonina avy amin' ny filôjenetika dia nanamafy fa ny olombelona sy ny simpanje ary ny gôrila dia mifandray akaiky kokoa noho ny orangotana. Nafindra ho any amin' ny fianakaviana *[[Hominidae]]* (rajako lehibe) ny orangotana, izay efa nampidirana ny olombelona; ary ny gôrily dia natambatra ho foko misaraka (*Gorillini*) ao amin' ny zana-pianakaviana *[[Homininae]]*. Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny antsipirian' ity fanovana ity, sy ny famoahana am-boky azy hatramin' izay (ny foko *Hominini*), tsy ny loharano rehetra no manilika ny gôrila ary tsy ny loharano rehetra koa no mampiditra ny simpanje

Ny olombelona no hany karazam-biby mbola misy ao amin' ny sampana (zana-poko) *Australopithecina*, izay ahitana biby havan' ny olombelona akaiky maro efa lany tamingana.
Primates

Ny **Primates** dia filaharana ao amin' ny kilasin' ny biby mampinono (*Mammalia*) izay ahitana ny rajako sy ny gidro ary ny olombelona. Mampiavaka azy ireo ny fananany atidoha somary mivoatra tsara, ny fahitany mivohitra, ary ny fananany tanana afaka mandray sy ankihibe afaka mifanohitra amin' ny rantsan-tanana (na rantsan-tongotra) sisa.

Mihinana zavamaniry sy biby izy ireo amin’ ny ankapobeny, na dia miovaova arakaraka ny karazany aza izany, manomboka amin' ny voankazo sy ravina ka hatramin' ny bibikely. Ny ankamaroan' ny Primates dia miaina ambony hazo, na dia ny sasany aza, toy ny olombelona sy ny gôrila, dia miaina an-tany indrindra. Ny fananahany dia somary miadana, ary vitsy ny zanany indray teraka, fa ny fikarakaran' ny ray aman-dreny no maharitra ela.

Ny Primates dia fantatra amin' ny fitondran-tenany anaty fiarahamonina be pitsiny, matetika voarafitra ho vondrona misy ambaratonga. Mifandray amin' ny alalan' ny feo, ny fihetseika, ny fanetsehany ny tarehiny, ary indraindray aza ny fihetsika an' ohatra. 

Misy zana-pilaharana roa lehibe ny Primates: ny Strepsirrhini (toy ny lemiora) sy ny Haplorrhini (toy ny rajako sy ny olombelona). Nivoatra mihoatra ny 60 tapitrisa taona lasa izay ny filaharana Primates, azo inoana fa avy amin' ny biby miaina ambony hazo mpihinana bibikely.

Tena ilaina ny fandalinana ny Primates mba hahatakarana bebe kokoa ny fivoaran' ny faharanitan-tsaina sy ny kolontsaina ary ny fitondran-tenan' ny olombelona.

## Fanasokajiana anatiny
Mizara ho zana-pilaharana roa ny Primates, dia ny Strepsirrhini sy ny Haplorrhini.

### Strepsirrhini

Ny zana-pilaharana Strepsirrhini dia mizara ho zafim-pilaharana telo (Chiromyiformes sy Lemuriformes ary Lorisiformes) izay mizara ho fianakaviana.

#### Chiromyiformes
* *[[Daubentoniidae]]*

#### Lemuriformes
* *[[Cheirogaleidae]]*
* *[[Lemuridae]]*
* *[[Lepilemuridae]]*
* *[[Indriidae]]*

#### Lorisiformes
* *[[Galagidae]]*
* *[[Lorisidae]]*

### Haplorrhini

Ity zana-pilaharana ity dia misy zafim-pilaharana roa (Tarsiiformes sy Simiiformes). Ny Simiformes indray dia mizara ho Platyrrhini sy Catarrhini izay izara ho fianakaviana.

#### Tarsiiformes

* *Tarsiidae*

#### Simiiformes
Platyrrhini

* *Cebidae*
* *Atelidae* 
* *Callitrichidae*
* *Pitheciidae*
* *Aotidae*

Catarrhini

* *Cercopithecidae* (Cercopithecoidea)
* *Hylobatidae* (Hominoidea)
* *[[Hominidae]]* (Hominoidea)
Strepsirrhini

Ny **Strepsirrhini** dia zana-pilaharana ao amin' ny kilasin' ny Primates izay ahitana ny Lorisiformes sy ny Lemuriformes ary ny Chiromyiformes. Amin' ny ankapobeny dia biby mpihinana bibikely izy ireo izay manana rambo feno volo sy tarehy lava orona tsy misy volo sady mando (*rhinarium*) ary bory maso. Mifanohitra amin' izy ireo kosa ny Haplorrhini izay tsy manana orona maina fa tsy mando.

Indreto ny zafim-pilaharana sy ny fianakaviana ao aminy:

* Chiromyiformes
** *[[Daubentoniidae]]*

* Lemuriformes
** *[[Cheirogaleidae]]*
** *[[Lemuridae]]*
** *[[Lepilemuridae]]*
** *[[Indridae]]*

* Lorisiformes
** *Lorisidae*
** *Galagidae*
Haplorrhini

Ny **Haplorrhini** dia iray amin' ny zana-pilaharana roa ao amin' ny Primates. Tsy toy ny Strepsirrhini ny Haplorrhini izay tsy amanana orona mando fa orona maina. Anisany ny fianakaviana *[[Hominidae]]* izay ahitana  ny rajako sy ny olombelona.

Ny Haplorrhini dia ahitana ny zafim-pilaharana Tarsiiformes (izay tsy ahitana afa-tsy fianakaviana iray: ny  *Tarsiidae*) sy ny Simiiformes (ny rajako sy ny olombelona). Toy izao kosa ny fitsinjaran' ny fianakaviana ao amin' ny Simiiformes:

* Simiiformes
** Platyrrhini
*** *Atelidae*
*** *Pitheciidae*
*** *Aotidae*
*** *Cebidae*
*** *Callitrichidae*
** Catarrhini
*** Cercopithecoidea
**** *Cercopithecidae*
*** Hominoidea
**** *Hylobatidae*
**** *[[Hominidae]]*
Simiiformes

Ny **Simiiformes** na **rajako** dia zafim-pilaharana ao amin' ny Primates. Vondrona rahavaviny ny Tarsiformes, izay ivahany noho ny lakatomasony mihidy ao aoriana, ary izy roa ireo miaraka dia mamorona ny zana-pilaharana Haplorrhini. Matetika koa ny Simiiformes dia manana tarehy tsy misy volo ary manana atidoha somary mivoatra kokoa noho ny Tarsiformes sy ny Strepsirrhini, zana-pilaharana rahavavin' ny Haplorrhini.

Ny Simiiformes dia mizara ho vondrona lehibe roa mifototra amin' ny faritra eto amin' izao tontolo izao itsinjarana ny toerana misy azy: rajakon' ny Tontolo Taloha na Catarrhini (Azia, Afrika) sy ny rajakon' ny Tontolo Vaovao na Platyrrhini (Amerika), saingy miavaka amin' ny fahasamihafana ara-batana sy ny fototarazo azo tamin' ny efapolo tapitrisa taona lasa izay (faran' ny vanim-potoana Eôsena). Ny voalohany dia ahitana ny reni-fianakaviana Hominoidea, fantatra ihany koa amin' ny hoe "rajako lehibe", izay misy ny olombelona (*[[Homo sapiens]]*).

Hita tany Azia Atsinanana (Birmania, Tailandy, Sina) ny rajako fôsily tranainy indrindra, 45 tapitrisa taona lasa izay. Efa 40 tapitrisa taona teo ho eo izay no tonga tany Afrika ny rajako.

Inty ny lisitry ny fianakavian-drajako ankehitriny araka ny HMW (2013):

* Catarrhini:
** Cercopithecoidea Gray, 1821:
*** *Cercopithecidae* Gray, 1821
** Hominoidea Gray, 1825:
*** *Hylobatidae* Gray, 1825
*** *[[Hominidae]]* Gray, 1825
* Platyrrhini:
** *Pitheciidae* Mivart, 1865
** *Atelidae* Gray, 1825
** *Aotidae* Elliot, 1913
** *Cebidae* Savage, 1951 (?)
** *Callitrichidae* Gray, 1821 (?)

## Jereko koa

* Rajako
Catarrhini

Ny **Catarrhini** dia vondrona rajako ao amin' ny Primates, ao amin' ny Simiiformes, izay ahitana ny karazana antsoina hoe "**rajakon' ny Tontolo Taloha**" (anisan' izany ny olombelona). Ny mpikambana tsy olombelona ao amin' ny Catarrhini dia monina ao Afrika sy any Azia, mifanohitra amin' ny Platyrrhini, na "rajakon' ny Tontolo Vaovao", izay hita any Amerika Atsimo sy Amerika Afovoany.

Ny fianakaviana ao aminy dia mitsinjara amina reni-fianakaviana roa: *Cercopithecoidea* sy *[[Hominoidea]]*.

* Cercopithecoidea
** *Cercopithecidae*
* Hominoidea
** *[[Hominidae]]*
** *Hylobatidae*
Paulo Eduardo Martins

**Paulo Eduardo Lima Martins** dia mpanao politika, mpanao politika, mpanao gazety mizaka ny zom-pirenen'i Brezila (teraka ny 20 Aprily 1981 tao Presidente Venceslau)

Tamin'ny taona 2025 dia niray hina tamin'ny Antoko Novo (NOVO) izy.

## Tantaran'ny Fifidianana
Hominidae

Ny ***Hominidae*** dia fianakaviana ao amin' ny Simiiformes (rajako), ao amin' ny Primates, izay ahitana ny vondron-karazana *Pongo* (orangotana), *[[Gorilla]]* (gôrila), *Pan* (simpanje) ary *[[Homo]]*. Izy ireo koa dia ahitana vondron-karazana fôsily maromaro mpihavana, razambe na, matetika kokoa, rahavavin' ny razamben' ny vondron-karazana efatra mbola misy.

Ity fianakaviana ity dia manana vondrona rahavavy Hylobatidae, rajako hafa tsy misy rambo, antsoina matetika hoe zibôna, izay ahitana vondron-karazana efatra sy karazany roapolo eo ho eo. Ireo Primates rehetra ireo dia mamorona ny reini-fianakaviana Hominoidea, antsoina koa hoe "rajako lehibe".

Araka ny lisitra mena IUCN momba ny karazan-javamananaina atahorana ho lany tamingana, karazana fito amin' ny valo ao amin' ny hominidae no atahorana ho lany tamingana, iray ihany no heverina ho mpanafika.
Ampoasary (renirano)

**Ampoasary** na **Ampasary** dia renirano kely any amin' ny faritra Vatovavy eto Magagasikara, sakelidranon' ny renirano Mananjary. eo amin' ny haavo 264 m eo ho eo, mandalo akaikin' ny tanànan' Ampitambe sy Ambalafataka. Ny lohasahan' Ampoasary dia malaza noho izy toerana misy harena anaty antsanga:, indrindra ny volamena. Mandray anjara amin’ ny sehatry ny harena an-kibon' ny tany malagasy  ity faritra ity.

Ara-tantara dia nanomboka tany amin' ny renirano toa an' Ampoasary ny fitrandrahana volamena teto Madagasikara tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Maherin' ny 80&nbsp;% amin' ny famokarana volamena teto Madagasikara no avy ao amin' ny tahiry anaty antsaga maro, satria mora kokoa ny fitrandrahana izany.

## Fanovozan-kevitra

* Ratsimbazafy Lalaina Michelle, "Analyses et perspecivrde l'exploitaition artisanale du gisement aurifere de Betsiaka, District Ambilobe, Régoin Diana", *www.polytechnique.mg*
* "Le secteur de l'or à Madagascar : au cœur des pratiques illicites", *www.u4.no*
* "Rapport définitif N°15/22-ADM/AUDIT/ROD/OR du 25 Octobre 2022 sur le suivi des activités d'orpaillage dans les phases de production et de commercialisation", *ccomptes.mg*

## Loharano sy fanamarihana
World Atlas of Language Structures

]
Ny ***World Atlas of Language Structures*** (***WALS***) dia angon-drakitra momba ny toetra ara-drafitra (feon-teny sy rariteny ary voambolana) amin' ny fiteny rehetra eto amin' izao tontolo izao. Navoakan' ny *Oxford University Press* tamin' ny voalohany ho boky (miaraka amin' ny CD-ROM) tamin' ny 2005 izy io ary nivoaka an-tserasera ny andiany faharoa tamin' ny Avrily 2008, izay nokarakarain' ny *Max-Planck-Institut für evolutionäre Anthropologie*; ny mpanonta lahatsoratra dia i Martin Haspelmath, i Matthew S. Dryer, i David Gil ary i Bernard Comrie. Nisy andiany fahatelo dia navoaka tamin' ny Internet tamin' ny 2011.

Ny angon-tsarintany dia mampiditra vaovao ara-jeôgrafia avy amin' ny *[[Glottolog]]* ary manome fampahalalana momba ny fihavanana ara-piteny sy fanasokajiana ny fiteny marobe; navoaka teo ambanin' ny lisansa Creative Commons "Attribution 4.0 International" (CC BY 4.0) ny rakitra ao aminy.

## Jereo koa

* *[[Glottolog]]*

* *[[Ethnologue]]*
* *[[Linguist List]]*
* *[[Open Language Archives Community]]*
Glottolog

]
Ny ***Glottolog*** dia angon-drakitra azo idirana malalaka novolavolain' ny *Max-Planck-Institut für evolutionäre Anthropologie* (MPI-EVA) any Leipzig, Alemaina, nanomboka tamin' ny 2011. Ny tanjony dia ny hanasokajy ny fiteny rehetra maneran-tany, hanondro ny tetiarana misy azy ireo, ary hanome bibliôgrafia amin' ny antsipiriany, indrindra ho an' ny fiteny tsy dia manana izany loatra.

Ny tanjon' ny *Glottolog* dia ny hahatratra ny fandrakofana bibliôgrafika feno ho an' ny fiteny maneran-tany (izany hoe, ny 95&nbsp;% amin' ny fiteny samihafa maneran-tany), ary hanome fototra empirika mafy orina ho an' ny famaritana ny fiteny sy ny fanasokajiana azy ireo.

## Jereo koa

* *[[World Atlas of Language Structures]]*

* *[[Ethnologue]]*
* *[[Linguist List]]*
* *[[Open Language Archives Community]]*
Linguist List

]
Ny ***Linguist List*** dia angon-drakitra an-tserasera momba ny fiteny izay ampiasain' ny National Science Foundation any Etazonia, ankoatry ny hafa. Ny tena mampiavaka azy indrindra, izay ary ny tranainy indrindra, dia ny lisitry fitsinjarana elektrônika efa nomanina mialoha, misy mpamandrika an' arivony maneran-tany.

Izy io dia manolotra fangatahana fampahalalana sy famintinana ny valinteny nomena mifandraika amin' izany, fifanakalozan-kevitra, tabilao fitanisana ny gazetiboky, famintinana votoatim-pikarohana, fangatahana lahatsoratra, fanambaràna momba ny famoahana boky na rindrambaiko na fihaonambe ho avy, sns.

## Jereo koa

* *[[Glottolog]]* 

* *[[World Atlas of Language Structures]]*

* *[[Ethnologue]]*
* *[[Open Language Archives Community]]*
Open Language Archives Community

Ny ***Open Language Archives Community*** (**OLAC**) dia fiaraha-miasa iraisam-pirenena ataon' ny fikambanana sy olon-tsotra, naorina tamin' ny taona 2000 mba hamoronana tranomboky an-tranonkala maneran-tany momba ny fiteny. Ny fampahalalana dia voatahiry amin' ny endrika XML ary ampiantranoin' ny *Linguistic Data Consortium* ao amin' ny Oniversiten' i Pennsylvania.

Ny OLAC dia manome fampahalalana momba ny fomba fanao tsara indrindra amin' ny fitahirizana sady miasa amin' ny fampiroboroboana ny fifampiraharahana eo amin' ny samy tahiry momba ny fiteny.

Inty ny sehatra ôfisialiny: ''www.language-archives.org''

## Jereo koa

* *[[Glottolog]]*

* *[[World Atlas of Language Structures]]*

* *[[Ethnologue]]*
* *[[Linguist List]]*
Atlas of Pidgin and Creole Language Structures

]
Ny ***Atlas of Pidgin and Creole Language Structures*** (**APiCS**) dia fitaovana angon-drakitra manome fampitahana momba ny fiteny mifandray (na fiteny mifangaro).

Izy io dia misy amin' ny endrika famoahana amin' ny boky efatra sy amin' ny endrika angon-drakitra an-tserasera an-tranonkala. Manome fampahalalana momba ny toetra ara-pitsipiteny sy ara-boambolana miisa 130 ho an' ny fiteny pijiny sy kreôla 76 manerana izao tontolo izao izy io.

Navoakan' i Susanne Maria Michaelis, i Philippe Maurer, i Martin Haspelmath ary i Magnus Huber, miaraka amin' ny fanohanan' ny Max-Planck-Institut für evolutionäre Anthropologie ao Leipzig sy ny Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG).

## Jereo koa

* *[[Glottolog]]*

* *[[World Atlas of Language Structures]]*

* *[[Ethnologue]]*
* *[[Linguist List]]*
* *[[Open Language Archives Community]]*
Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies

]
Ny **Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies** (na **AIATSIS**), izay natsangana amin' ny anarana hoe **Australian Institute of Aboriginal Studies** (na **AIAS**) tamin' ny taona 1964, dia fahefana ara-dalàna tsy miankina amin' ny governemanta aostraliana. Ivon-toerana fanangonana sy famoahana ary fikarohana izy io ary heverina ho loharanom-baovao voalohany indrindra any Aostralia momba ny kolontsaina sy ny fiarahamonin' ny mponina Abôrijinina sy ny an' ny mponina anosy ao amin' ny Andilan-dranomasin' i Torres. Ao amin' ny Saikinosin' i Acton any Canberra (Aostralia) no misy ny AIATSIS.

Mpitarika eo amin' ny fikarohana momba ny etika sy ny fikarakarana tahirin-kevitra saro-pady ara-kolontsaiona ity ivon-toerana ity. Ny fanangonanaao amin' ny AIATSIS dia notanterahina nandritra ny 50 taona mahery nanaovana fikarohana sy fiaraha-miasa tamin' ny vondrom-piarahamonina abôrijina maro sy ny mponina ao amin' ny nosy ao amin' ilay andilantan-dranomasina ary lasa loharanon' ny famelomana indray ny fiteny, ny kolontsaina, ny fikarohana anaram-boninahitra tompon-tany, ary ny tantaram-pianakaviana sy tantaram-piarahamonin' ny tompon-tany.

## Jereo koa

* Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia
* Abôrijinan' i Aostralia

* *[[Glottolog]]*

* *[[World Atlas of Language Structures]]*

* *[[Ethnologue]]*
* *[[Linguist List]]*
* *[[Open Language Archives Community]]*
Andilan-dranomasin' i Torres

Ny **Andilan-dranomasin' i Torres** dia velaran-drano ao amin' ny Ranomasina Coral eo anelanelan' i Aostralia sy Ginea Vaovao. 150 km ny sakany tery indrindra ary 281 km ny lavany (amin' ny fehintanin' i Murray Island). Atao hoe **Torres Strait** izy amin' ny teny anglisy fa **Zenadh Kes** kosa amin' ny tenin' ny tompon-tany (ny fiteny Meriam Mir sy Kalaw Lagaw Ya).

Eo atsimo no misy ny Saikinosin' i Cape York, izay misy toerana an-tanibe avaratra indrindra ao amin' ny fanjakan' i Queensland, ary eo avaratra no misy ny Faritany Andrefana (anglisy: Western Province). Io andilan-dranomasina io no faritra andrefana indrindra amin’ ny Ranomasina Coral ary miroso miankandrefana mankany amin' ny Ranomasina Arafura.

Atao hoe "nosin' ny Andilan-dranomasin' i Torres" ny nosy rehetra ao amin' ity andilan-dranomasina ity.

## Jereo koa

* Abôrijinin' i Aostralia
* Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies
Endangered Languages Project

Ny **Endangered Languages Project** (**ELP**) dia fiaraha-miasa natomboka tamin' ny taona 2012, novolavolain' ny Google ary tohanan' ny Alliance for Linguistic Diversity. Angonin' ny mpahay teny ao amin' ny Oniversiten' i Hawaii ao Mānoa izany ary mahazo famatsiam-bola avy amin' ny National Science Foundation.

Sehatra: ''www.endangeredlanguages.com''

## Jereo koa

* *[[Ethnologue]]*
Tany hamatra

Ny **tany hamatra** na **metalin-tany hamatra**, dia vondrona metaly malemy miisa 17, fotsy mivolom-bolafotsy, izay saika tsy hay avahana amin' izy samy izy, anisan' izany ny skandiôma (21Sc), ny itriôma (39Y) ary ny lantanida dimy ambin' ny folo (anisan' ny metaly mavesatra). Misy ny miantso azy ireo hoe "**tany tsy fahita firy**".

Tsy araka ny anarany, fa miely patrana ao amin' ny hoditry ny Tany, toy ny metaly mahazatra sasany, ireo metaly ireo. Ny habetsahan' ny seriôma (ny singa faha-25 betsaka indrindra amin' ny 68 ppm) ao amin' ny hoditry ny Tany noho izany dia mihoatra ny an' ny metaly mahazatra maro toy ny varahina (60 ppm), ny kôbalta (20 ppm), ny firamainty (13 ppm), ny firapotsy (2,1 ppm), volafotsy (0,075 ppm) ary ny volamena (0,004 ppm) no tena tsy fahita firy. Ny neôdima (41,5 ppm, ampiasaina amin' ny fanamboarana andriamby), lantanina (39 ppm), ary ny itriôma (33 ppm) dia somary betsaka, fa ny habetsahan' ny toliôma sy lotetiôma dia 0,5 ppm fotsiny. Ny fepetra takiana amin' ny maha "hamatra" (tsy fahita firy) dia noho ireo singa ireo mahalana no hita mivangongo ao amin' ny tahiry voajanahary azo trandrahana sady sarotra ny fitrandrahana azy, tsy toy ny firamainty, ohatra, ny ampahany betsaka amin' izy ireo dia miangona amin' ny vato manana mineralim-piraka toy ny galena.

Amin' ny endriny fototra, ny tany hamatra dia manana endrika metaly ary somary malemy sy malefaka ary mora roritina. Ireo singa ireo dia tena mihetsika ara-tsimika, indrindra amin' ny hafanana avo na rehefa mizara tsara. Ny toetra elektrômanetikan' izy ireo dia avy amin' ny firafitra elektrônika izay ahitana famenoana miandalana ny lafika ambany 4f, izay anton' ny zava-mitranga antsoina hoe fifanoheran' ny lantanida.

Indreto ny akora atao hoe tany hamatra: lantana (La), seriôma (Ce), praseôdima (Pr), neôdima (Nd), prômetiôma (Pm), samariôma (Sm), eorôpiôma (Eu), gadôliniôma (Gd), terbiôma (Tb), disprôsiôma (Dy), hôlmiôma (Ho), erbiôma (Er), toliôma (Tm), iterbiôma (Yb) ary lotesiôma (Lu). Ireo no atao hoe lantanida. Manampy azy ireo ny skandiôma (Sc) sy ny itriôma (Y).

Tany amin' ny Tetikasa Manhattan (anglisy: *Manhattan Project*) tamin' ny taompolo 1940 vao nodiovina tamin' ny sehatra indostrialy ny tany hamatra, ary tamin' ny taompolo 1970 no nahitan' ny fampiasana ny iray tamin' izy ireo, ny itriôma, tamin' ny fanamboarana lominôfôra ho an' ny fantsona katôdika ampiasaina amin' ny fahitalavitra miloko. Eo amin' ny toekarena maneran-tany, ny tany hamatra dia anisan' ny akora fanodina stratejika ankehitriny. Mitana 37&nbsp;% amin' ny tahiry maneran-tany i Sina ary niantoka ny 60&nbsp;% amin' ny famokarana maneran-tany tamin' ny taona 2021, arahin' i Etazonia (15&nbsp;%).

## Jereo koa

* Fasimainty
* Metaly mavesatra
* Lantanida
* Etona hamatra
Verbenaceae

Ny ***Verbenaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony dikôtiledôna, ao amin' ny filaharana Lamiales. Izy ireo dia hazo, hazobotry, ahitra, ary vahy, mamokatra menaka tena ilaina, miparitaka eran' izao tontolo izao, indrindra any amin' ny faritra manana toetany antonony sy toetany mafana.

Mahazaka tontolo maina izy ireo saingy tsy hita any amin' ny faritra avaratra sy afovoany amin' i Eorazia. Anisan' io fianakaviana io ny radriaka (*Lantana camara*). Manana vondron-karazana mihoatra ny 30 izy (ny efatra nafindra any amin' ny  fianakaviana *[[Lamiaceae]]*.) sy karazana 800.

## Lisitry ny vondron-karazana

Iny ny lisitry ny vondron-karazana araka ny *[[World Checklist of Selected Plant Families]]* (WCSP) (8 Jolay 2010):

* *Acantholippia* Griseb. (1874)
* *Aloysia* Juss. (1806)
* *Baillonia* Bocq. ex Baill. (1862)
* *Bouchea* Cham. (1832)
* *Casselia* Nees & Mart. (1823)
* *Chascanum* E.Mey. (1838)
* *Citharexylum* Mill. ex L. (1753)
* *[[Coelocarpum]]* Balf.f. (1884)
* *Dipyrena* Hook. (1830)
* *Duranta* L. (1753)
* *Glandularia* J.F.Gmel. (1791)
* *Hierobotana* Briq. (1894)
* *Junellia* Moldenke (1940)
* *Lampaya* Phil. ex Murillo (1891)
* *[[Lantana]]* L. (1753)
* *Lippia* L. (1753)
* *Nashia* Millsp., Publ. Field Columb. Mus. (1906)
* *Neosparton* Griseb. (1874)
* *Parodianthus* Tronc. (1941)
* *Petrea* L. (1753)
* *Phyla* Lour. (1790)
* *Pitraea* Turcz. (1862)
* *Priva* Adans. (1763)
* *Recordia* Moldenke (1934)
* *Rehdera* Moldenke (1935)
* *Rhaphithamnus* Miers (1870)
* *Stachytarpheta* Vahl (1804)
* *Tamonea* Aubl. (1775)
* *Urbania* Phil. (1891)
* *Verbena* L. (1753)
* *Verbenoxylum* Tronc. (1971)
* *Xeroaloysia* Tronc. (1960)
* *Xolocotzia* Miranda (1965)
Tima

Ny **tima** (*Thymus*) dia karazana misy karazany 350 eo ho eo amin'ny zava-maniry manitra isan-taona sy zana-kazo ao amin'ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]*. Avy amin'ny Tontolo Taloha izy io.

Maro amin'ireo mpikambana ao amin'ny karazana no ambolena ho toy ny anana na haingo, rehefa antsoina koa hoe tima izy ireo amin'ny karazana malaza indrindra, *Thymus vulgaris* na tima mahazatra.

## Karazana
* *[[Thymus albicans]]*
* *[[Thymus adamovicii]]*
* *[[Thymus bracteosus]]*
* *[[Thymus broussonetii]]*
* *[[Thymus caespititius]]*
* *[[Thymus camphoratus]]*
* *[[Thymus capitatus]]*
* *[[Thymus capitellatus]]*
* *[[Thymus carnosus]]*
* *[[Thymus cephalotus]]*
* *[[Thymus cherlerioides]]*
* *[[Thymus cilicicus]]*
* *[[Thymus cimicinus]]*
* *[[Thymus citriodorus]]* 
* *[[Thymus comosus]]*
* *[[Thymus comptus]]*
* *[[Thymus doerfleri]]*
* *[[Thymus glabrescens]]*
* *[[Thymus herba-barona]]*
* *[[Thymus hirsutus]]*
* *[[Thymus hyemalis]]*
* *[[Thymus integer]]*
* *[[Thymus leucotrichus]]*
* *[[Thymus longicaulis]]*
* *[[Thymus longiflorus]]*
* *[[Thymus maroccanus]]*
* *[[Thymus mastichina]]*
* *[[Thymus mastigophorus]]* 
* *[[Thymus membranaceus]]*
* *[[Thymus moroderi]]
* *Thymus nummularis*
* *Thymus odoratissimus*
* *Thymus pallasianus*
* *Thymus piperella*
* *Thymus praecox*
* *Thymus pulegioides*
* *Thymus quinquecostatus*
* *Thymus richardii*
* *Thymus serpyllum*
* *Thymus striatus*
* *Thymus thracicus*
* *Thymus villosus*
* *Thymus vulgaris*
* *Thymus zygis''
Romba

Ny **romba** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana *[[Ocimum]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]*, ao amin' ny filaharana Lamiales. Ireto ny sasany amin' ireo zavamaniry ireo:

* ny *[[Ocimum basilicum]]* (izay atao hoe kiranjaivazaha koa amin' ny teny malagasy), izay atao hoe bazilika koa;
* ny *[[Ocimum americanum]]* na *[[Ocimum canum]]* na *[[Ocimum tenellum]]* (izay atao hoe karanzane, kirangay, kiranjay, kirijana, mampivehana, rombakely, rombantsahona, rombiromby, rombovola koa amin' ny teny malagasy);
* ny *[[Ocimum gratissimum]]* na *[[Ocimum suave]]* (izay atao hoe rombabe na romby koa amin' ny teny malagasy).

Ny zavamaniry *[[Coelocarpum madagascariense]]* (izay atao hoe  amboamboankibo, ampembakibo na ampombakibo koa) dia atao hoe "romba".

## Jereo koa

* *[[Ocimum]]*

* *[[Coelocarpum]]*
* *[[Leonotis]]*
Carlos Jordy

**Carlos Roberto Jordy Coelho de Mattos** (teraka 8 Febroary 1982), na **Carlos Jordy**, dia solombavambahoaka breziliana ao amin'ny fanjakan'i . Voafidy tamin’ny taona 2018 izy.

Teraka tao Niterói izy ary mpikambana ao amin'ny Antoko Liberaly (PL).

Anti-kominista izy ary mpiara-dia amin'ny filoha teo aloha mpandala ny nentin-drazana Jair Bolsonaro.
Jeôgrafian' i India

Ny **jeôgrafian' i India** dia iresahana ny tanim-pirenen' i India amin' ny lafiny ara-jeôgrafia. , ka anisan' izany ny jeôgrafia fizika sy ny jeôgrafian' olombelona. Mivelatra amin' ny halavana 7&nbsp;000 km i India. Mizara sisintany amin' i Pakistàna izy any andrefana, sy amin' i Sina, amin' i Nepaly, amin' i Botàna any avaratra. I Bangladesa sy i Mianmara no any atsinanana. Eo amin' ny Ranomasimbe Indianina dia tsy lavitra azy ny Repoblikan' i Maldiva (any atsimo-andrefana) sy i Srilanka (any atsimo-atsinanana). Mizara sisin-tany amin' i Afganistàna koa i India any avaratra-atsinanana. Miavaka noho ny fisian' ny ampahany amin' i Himalaya (tandavan-tendrombohitra avo indrindra eran-tany) sy ny ony lehibe telo ny vohon-tanin' i India. Ireto ireo ony ireo: i Indosy sy i Ganges (renirano manan-kasina ho an' ny fivavahana hindoa) ary i Brahmaputra. Miavaka ny toetany noho ny fisian' ny rivotra mosôna (misy orana mahery amin' ny fahavaratra).

## Jeôgrafia fizika
Mivelatra amin' ny halavana 7&nbsp;000 km i India. Mirefy 3&nbsp;287&nbsp;263 km2 ny velarany. Mizara sisintany amin' i Pakistàna izy any andrefana, sy i Sina, i Nepaly, i Botàna izy any avaratra. I Bangladesa sy i Mianmara any atsinanana. Eo amin' ny Ranomasimbe Indianina, tsy lavitry ny Repoblikan' i Maldiva (any atsimo-andrefana), i Seilàna (any atsimo-atsinanana). Mizara sisintany amin' i Afganistàna koa i India any avaratra-atsinanany. Ny vohontanin' i India dia miavaka noho ny fisian' ny ampahany amin' i Himalaya (tandavan-tendrombohitra avo indrindra eran-tany) sy ny ony lehibe telo: i Indosy sy i Ganges (renirano manan-kasina ho an' ny Hindoa) ary i Brahmaputra. Miavaka ny toetany noho ny fisian' ny rivotra mosôna (misy orana mahery amin' ny fahavaratra).

An' i India ny ampahany be amin' ny Zana-Kôntinenta Indianina. Miraikitra amin' i Aostralia ilay zana-kôntintenta amin' ny resaka plaky: ny plaky Indô-Aostralianina. Mikasika kely ny tendrombohitra Himalaya ny avaratr' i India. Eo antsimon' i Himalaya dia misy saha tena mahavokatra indrindra any India: ny tany Indô-Ganjetìka no anaran' izy io. Any andrefana, misy ny tanimatin' i Thar. Any antsimo, dia misy lembalemba voafaritra any avarany amin' ny Gaty Andrefana sy any antsinanany amin' ny Gaty Antsinanana.

## Fizaràn' ny tanim-pirenena

### Fanjakana mizaka tena

## Jereo koa

* Fiteny any India
* Tantaran' i India
* Toekarenan' i India
* Fivavahana ao India
* BRICS
* Indiana eto Madagasikara
* Indiana (vahoaka)
* Zana-Kôntinenta Indiana
* Ranomasimbe Indiana
World Pulse

**[https://www.worldpulse.org/ World Pulse]** dia vondrom-piarahamonina an-tserasera iraisam-pirenena mifantoka amin’ny fampiroboroboana ny feon’ny vehivavy sy ny fitarihan’izy ireo maneran-tany. Natsangana tamin’ny taona 2003 tany Etazonia, ny World Pulse dia manome sehatra ahafahan’ny vehivavy mizara tantara, traikefa, hevitra ary fanentanana amin’ny alalan’ny fitantarana nomerika (digital storytelling).

#### Tanjon’ny World Pulse
Tanjon’ny World Pulse ny hanampy ny vehivavy hahita ny heriny, haneho hevitra amin’ny fomba malalaka, ary hitarika fanovana ao amin’ny vondrom-piarahamoniny sy maneran-tany. Izy io dia manome sehatra ho an’ny vehivavy sy zazavavy avy amin’ny lafivalon’izao tontolo izao mba:

* Hanehoana ny feony
* Hizara tantara manokana na manaitra
* Hitady fanohanana na fahaiza-manao
* Hifandray amin’ireo vehivavy mitovy hevitra

#### Endrika sy asa ataony
World Pulse dia manolotra sehatra toy ny:

* **Platforma an-tserasera** (amin’ny teny anglisy):
* **Fanentanana** sy tetikasa iraisam-pirenena (Global Campaigns)
* **Fampiofanana amin’ny fitantarana nomerika**
* Fanohanana amin’ny lafiny fahaiza-mitarika sy fifandraisana amin’ireo mpanampy na mpiara-miasa

#### Fiantraikany
Hatramin’ny nanombohany, World Pulse dia efa nanampy vehivavy an’arivony hamoaka ny tantarany, hanangana tambajotra ary hanova fiarahamonina. Maro amin’izy ireo no lasa mpitarika ao amin’ny fireneny avy, na amin’ny sehatra fiarahamonina, fanabeazana, fitovian-jo, na fanabeazana amin’ny aterineto.

*
Nosy Marify

I **Nosy Marify** dia nosy ao amin' ny Vondronosy Barren, 40 km miala ny morontsiraka andrefan' i Madagasikara, ao amin' ny faritr' i Melaky.

## Jereo koa

* Nosy Manandra
* Nosy Mboro (na Nosy Mavony)
* Nosy Maroantaly
* Nosy Abohazo (na Nosy Androtra)
* Nosy Dondosy
* Nosy Mangily
* Nosy Andrano
* Nosy Lava (Barren)
* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Lisitry ny nosy eto Madagasikara

Ity ny **lisitry ny nosy sy saikinosy eto Madagasikara**. Tsy feno ity lisitra ity. Manana nosy sy nosy madinika maro tokoa i Madagasikara. Ny sasany amin' ireo dia onenan' olona sady mandroso (Nosy Be sy i Nosy Boraha na Sainte-Marie). Ny sasany dia toerana ahitana zavamananaina samihafa mampiavaka an' i Madagasikara (Nosy Tanikely, Nosy Mitsio). Misy amin' ireo nosy ireo no mbola ifanolanana amin' i Frantsa, dia ireo izay antsoin' ny Frantsay hoe "îles Éparses de l'océan Indien", fa ataon'ny Malagasy hoe "nosy malagasy".

## Lisitry ny nosy

### A - B - D
* Nosy Adramona
* Nosy Adranombala

* Nosy Ampela (île Europa, ifanolanana amin' ny Frantsay)

* Nosy Andambatihy (Atsimo Andrefana).
* Nosy Ankarea

* Nosy Antafana (Analanjirofo)
* Nosy Antalikely (Diana)

* Nosy Antanimora (Diana)

* Nosy Antsoha (Diana)

* Nosy Barren (vondronosy)
* Nosy Be (Diana)
* Nosy Bedimaky (Bassas da India, ifanolanana amin' ny Frantsay)

* Nosy Bemoka (Atsimo Andrafana)

* Nosy Berafia

* Nosy Bevato

* Nosy Boraha (na Sainte-Marie, Analanjirofo)

### E - F - G
* Nosy Faly
* Nosy Fasy (Atsimo Andrefana)

### H - I - J
* Nosy Hao (Atsimo Andrefana).

* Nosy Hara
* Nosy Hely (Analanjirofo)

* Nosy Iranja (Diana)

### K - L - M
* Nosy Kely (na Juan de Nova, ifanolanana amin' ny Frantsay)
* Nosy Kisimany (Diana)

* Nosy Kivongy (Diana)

* Nosy Komba (Diana)

* Nosy Langobalana
* Nosy Lava

* Nosy Lisy (anisan' ny Glorieuses, ifanolanana amin' ny Frantsay)
* Nosy Madame

* Nosy Mamoko

* Nosy Mangabe (Analanjirofo)

* Nosy Manitse (Atsimo-Andrefana)
* Nosy Maroantaly
* Nosimboro (Atsimo Andrefana)

* Nosy Mitsio

* Nosy Mivola

### N - O - P
* Nosy Nato (Analanjirofo)
* Nosindola

* Nosy Ovy na Nosy Barafia (Diana)

### R - S - T

* Nosy Radama

* Nosy Rangontsy (Analanjirofo)

* Nosy Ratafanika
* Nosy Sambatra (îles Glorieuses, ifanolanana amin' ny Frantsay)
* Nosy Satrana

* Nosy Tanga (Diana)

* Nosy Tanihely

* Nosy Tanihely (Diana).

* Nosy Tarafa
* Nosy Timpoy

* Nosy Tsarabanjina

### V - Y - Z
* Nosy Vato

* Nosy Ve

## Lisitry ny saikinosy

* Saikinosy Ambato
* Saikinosy Ankify
* Saikinosy Masoala

## Jereo koa

* Lisitry ny tanjona eto Madagasikara
* Lisitry ny farihy eto Madagasikara
* Lisitry ny renirano eto Madagasikara
* Lisitry ny saikinosy eto Madagasikara
* Lisitry ny helodrano eto Madagasikara
* Lisitry ny tendrombohitra eto Madagsikara
* Voambolan' ny jeôgrafia

## Jereo koa
Homamiadana

Ny homamiadana dia anisan'ny aretina mampatahotra indrindra amin'izao fotoana izao, satria mahazo olona maro manerana izao tontolo izao ary tsy tsy voafetra amin'ny sokajin-taona na lahy na vavy.

## Karazana homamiadana mahazatra
Maherin'ny zato karazana ny aretina mifandray amin'ny homamiadana izay manana toetra miavaka. Ka ireto manaraka ireto no tena miparitaka indrindra maneran-tany.

### Ny homamiadan'ny nono
Izy io dia karazana fivontosana izay manomboka amin'ny fivoaran'ny sela ao amin'ny tadin'ny nono. Ity homamiadana ity no homamiadana manjaka indrindra amin'ny vehivavy maneran-tany ary mety mamely na iza na iza satria samy manana tavy nono hatrany am-bohoka ny tsirairay.
Lisitry ny tanjona eto Madagasikara

Inty ny lisiry ny **tanjoa eto Madagasikara**:

* Tanjona Bobaomby (Cap d'Ambre)

* Tanjona Belao (Cap Bellone)

* Tanjona Masoala (Cap Masoala)

* Tanjona Vilanandro (Cap Saint-André)
* Cap Saint-Augustin
* Tanjona Vohimena (Cap Sainte-Marie)
Nosy Berafia

I **Nosy Berafia** dia nosy malagasy ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika. Io no nosy lehibe indrindra ao amin’ ny Vondronosy Radama. Manodidina ny 10 km ny lavany ary 3 km ny sakany. Ny tanàna lehibe indrindra dia Antananabe, izay misy ny fasan' ny mpanjakan' i Mahabo. Mpanjono ny ankamaroan’ ny olona eto amin’ ilay nosy. Betsaka koa ny toeram-pambolena kafe sy manga ary ampalibe any amin’ ilay nosy.

## Jereo koa

* Nosy Kalakajoro
* Nosy Antanimora
* Nosy Valiha

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara

## Jereo koa
Nosy Valiha

I **Nosy Valiha** dia nosy eto Madagasikara, hita ao amin' ny Lakandranon' i  Môzambika. ao amin' ny Faritra Sofia, ary ao atsimon' i Nosy Berafia. izay samy anisan’ ny Vondronosy Radama.

Nosy tantanan' ny tsy miankina i Nosy Valiha, izay fantatra amin' ny fisian' ny tanalahy betsaka. Manana ala honko koa izy io. Mirefy 380 hektara ilay nosy ary misy farihin-dranomamy. Ny hafanan' ny rano dia 26 ka hatramin' ny 28 °C amin' ny fahavaratra ary 22 ka hatramin' ny 24 °C amin' ny ririnina.

## Jereo koa

* Nosy Kalakajoro.
* Nosy Berafia.
* Nosy Antanimora.
* Lisitry ny nosy eto Madagasikara

## Jereo koa
Nosy Nato

I **Nosy Nato** dia nosy kely eto Madagasikara, ao amin' ny Ranomasimbe Indianina any amin’ ny tendrony atsimon’ ny nosy Sainte-Marie, any amin’ ny morontsiraka atsinanan’ i Madagasikara. Sahala amin' ny nosy mifanolo-bodirindrina aminy ao avaratra, dia fehezin' ny Taritanin' i Toamasina izy io. Tsy misy fiara ny ao amin' ilay nosy ary tsy misy reno sy herinaratra. Manodidina ny 1&nbsp;500 isan' ny mponina ao aminy.

## Jereo koa

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara

## Jereo koa
Nosy Kalakajoro

I **Nosy Kalakajoro** dia nosy malagasy anisan' ny nosy efatra mamorona ny Vondronosy Radama ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika. Any atsimon' i Nosy Be no misy azy.

## Jereo koa

* Nosy Berafia.
* Nosy Antanimora.
* Nosy Valiha.

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara

## Jereo koa
Nosy Lisy

Ny **Nosy Lisy** na **île du Lys** dia nosy kely tsy misy mponina ao amin' ny vondron' ny Nosy Sambatra (Iles Glorieuses) ao amin' ny Ranomasimbe Indianina, ao avaratra-andrefan' i Madagasikara. Io vondronosy io dia anisan' ireo nosy ifanolanana' i Madagasikara sy i Kômôro amin' i Frantsa.

## Zavaboary

Ity nosy ity dia manana havoana fasika malaza sy farihin-drano masira. Mety mahatratra 10 metatra ny haavon’ ny hazo ao aminy. Io nosy io dia fonenan' ny vorona *Onychoprion fuscatus* miisa 100&nbsp;000 fivadiany, ary koa vorona *Anous stolidus* 100 fivadiany. Tsy misy vorona an-taneny ny ao.

## Jereo koa

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Vondronosy Radama

Ny **Vondronosy Radama** na **Nosy Radama** dia vondronosy malagasy ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika. Any atsimon' i Nosy Be no misy azy ary misy nosy efatra.

* Nosy Kalakajoro.
* Nosy Berafia.
* Nosy Antanimora.
* Nosy Valiha.

## Jereo koa

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara

## Jereo koa
Nosy Ve

I **Nosy Ve** dia nosy any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, telo kilômetatra sy sasany miala ny toeram-pialan-tsasatra kely amoron-dranomasina ao Anakao, any amin' ny faritra avaratry ny morontsiraka Mahafaly.

## Jeôgrafia

Manana halava 4,5 km sy sakany 1,8 km. ny vatohara ao Nosy Ve. Izy io dia manohana ny nosim-pasika manana halava 1&nbsp;200 m sy sakany 500 m. Ny nosim-pasika iray hafa kely kokoa dia antsoina hoe Napake.

## Tantara
Toa an' i Ianantsony (na Saint-Augustin), i Nosy Ve dia nataon' ny jiolahin-tsambo fialofana, angamba tamin' ny taonjato faha-17, ary avy ataon' ny' ny mpivarotra fialofana koa. Taty aoriana dia lasa toerana nisy ny fitantanana frantsay voalohany teo amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara io nosy iva io. Nisy mpiandraikitra frantsay niorim-ponenana tao tamin' ny taonjato faha-19 taorian' ny mpivarotra frantsay. Na dia tsy afa-nipetraka tao aza izy ireo (tsy misy ranomamy sy tsy misy hazo lehibe, lakana ihany no afaka mitody eo) dia nahita ny fahatongavan' ny mpandroba ka nisakana ny mety ho fanafihan' izy ireo ny olona izay nifidy an' i Nosy Ve. Tamin' ny taona 1895 dia nifindra hiorim-ponenana tao Toliara ireo mponina ireo.

Amin’ izao fotoana izao i Nosy Ve dia avela ho an’ ny mpanjono sy ny mpizaha tany izay afaka mitoetra eo amin’ ity nosy mahazo rivotra avy amin' ny Tsiokantimo ity mandritra ny ora vitsivitsy. Ny sisa tavela amin' ny fiorenam-ponenan' ny Frantsay teo dia tsy misy firy: dobo namboarina sy fasana vitsivitsy.

## Zavamananaina

Anisan" ny toeram-piterahan' ny vorona *[[Phaethon rubricauda]]* i Nosy Ve. Ny zavamaniry hita ao dia alan-kazobotry sy kirihitra mahazaka haintany sy maniry amin' ny fasiky ny haran-dranomasina.

## Jereo koa

* Nosy ifanolanana amin' i Frantsa: Nosy Ampela (na Nosy Europa) - Nosy Bedimaky (na Bassas da India) - Nosy Kely (na Nosy Juan de Nova) - Nosy Sambatra (na Nosy Glorieuses) - Nosy Tromelin
* Nosy sasantsasany: Nosy Antanimora - Nosy Be - Nosy Berafia - Nosy Boraha - Nosy Chesterfield - Nosy Faly - Nosy Fanihy - Nosy Iranja - Nosy Kalakajoro - Nosy Komba - Nosy Lava - Nosy Madame - Nosy Mangabe - Nosy Marotia - Nosy Mitsio - Nosy Nato - Nosy Piraty - Nosy Radama - Nosy Satrana - Nosy Valiha - Nosy Ve

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
* "Nosy Ve", *commons.wikimedia.org*

## Fanovozan-kevitra

* René Battistini, 1964.- *L'Extrême-Sud de Madagascar, étude géomorphologique.* Paris, Cujas, 637 p.
* Olivier Langrand, 1981.- Nidification du Paille-en-queue à queue rouge (*Phaeton rubricauda*) sur le territoire malgache, *Revue Française d'Ornithologie*, 51 : 338-339.

## Jereo koa
Nosy Hara

Ny **Nosy Hara** dia nosim-batosokay, tsy misy mponina, ao amin' ny Faritra Diana any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara. Io no fonenan' ny tanalahy bitika indrindra fantatra (*[[Brookesia micra]]*). Nanomboka tamin' ny taona 2007 dia anisan’ ny faritra arovana an-dranomasina i Nosy Hara.

## Jereo koa

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Nosy Tanikely

I **Nosy Tanikely** dia nosy eto Madagasikara, izay valan-javaboary malaza amin' ny toerana fanaovana antsitrika, indrindra noho ny hazavan' ny ranony. Mihoatra ny 14&nbsp;000 m ny savaivony.

## Jereo koa

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Monero

**Monero** (kaody ara-bola: **XMR**) dia vola nomerika miorina amin’ny teknolojia fitahirizana angon-drakitra mifamatotra antsoina hoe blockchain, natsangana tamin’ny 18 aprily 2014. Izy dia novolavolaina avy amin’ny rafitra CryptoNote, izay nifantoka tamin’ny famoronana rafitra fifanakalozana tsy azo arahina maso sy manome tsiambaratelo tanteraka ho an’ny mpampiasa azy. Ny anarana hoe Monero dia avy amin’ny teny Esperanto, izay midika hoe vola madinika na vola kely.

Ny tanjona fototra amin’i Monero dia ny hanomeana fahafahana ara-bola tanteraka amin’ny alalan’ny fiarovana ny tsiambaratelon’ny mpampiasa sy ny tsy fisian’ny fanaraha-maso na fanarahana. Tsy toy ny vola nomerika maro hafa, toy ny Bitcoin, izay ahafahana manara-maso mora ny fifanakalozana rehetra sy ireo adiresy ampiasaina, i Monero kosa dia manafina tanteraka ny mombamomba ny mpandefa, ny mpandray, ary ny vola ampitaina. Mampiasa fomba manokana izy amin’ny fanasonia anaty vondrona, famoronana adiresy miafina, ary ny fanafenana tanteraka ny vola fifanakalozana, ka mahatonga ny fifanakalozana tsy ho hita maso amin’ny rehetra.

Amin’ny lafiny ara-teknika, i Monero dia mampiasa fomba fanamarinana antsoina hoe porofim-piasana, izay azo tanterahina amin’ny solosaina tsotra tsy mila fitaovana manokana lafo. Ity fomba ity dia antsoina hoe fitrandrahana na mining amin’ny teny anglisy. Amin’ny alalan’ny fitrandrahana no ahazoana vola vaovao, ka amin’ny blôka vaovao tsirairay dia mamoaka vola 0,6 XMR ho an’ny mpitrandraka, ary izany dia hitohy mandrakizay. Tsy tahaka ny Bitcoin izay voafetra amin’ny famokarana vola madinika 21 tapitrisa monja, i Monero kosa dia tsy manana fetra amin’ny isan’ny vola madinika azo vokarina.

Na dia eo aza ny fitsikerana mety hiseho momba ny fampiasana an’i Monero amin’ny asa tsy ara-dalàna, toy ny fanasana vola na fividianana zavatra tsy ara-dalàna amin’ny aterineto miafina, dia heverin’ny maro amin’ireo mpampiasa azy sy ny mpanohana ny zon’olombelona fa fitaovana tena ilaina izy amin’ny fiarovana ny fiainana manokana sy ny fahalalahana, indrindra any amin’ireo firenena misy faneriterena ara-politika sy fanaraha-maso tafahoatra amin’ny raharaha ara-bola.

Monero dia tetikasa misokatra, tantanan’ny fiarahamonina maneran-tany, ary tsy misy fikambanana tokana mitantana azy. Ny fivoarany dia miankina amin’ny fandraisan’anjaran’ny olona an-tsitrapo sy ny mpampiasa maniry hanatsara ny rafitra.

## Loharano sy fanamarihana
Désiré Doué

**Désiré Nonka-Maho Doué** (teraka ny 3 Jona 2005) dia mpilalao baolina kitra matihanina frantsay. Mpilalao amin’ny toeran’ny mpilalao afovoany mpanafika na mpandefa baolina amin’ny lafiny ho an’ny klioba Ligue 1 Paris Saint-Germain sy ny ekipa nasionaly frantsay izy. Heverina ho iray amin’ireo tanora mpilalao tsara indrindra maneran-tany izy ary malaza amin’ny fahaizany mitondra baolina, hafainganam-pandeha ary fomba filalaovana tsy misy ahiahy.
Rodrigo Constantino

**Rodrigo Constantino dos Santos** dia mpanoratra, mpanao asa soratra, mpamoaka horonantsary mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 4 Jolay 1976

Izy no filohan'ny *Instituto Liberaly Breziliana* ary mpikambana mpanorina ny *Instituto Millennium*. Niara-niasa tamin'ny haino aman-jery manan-danja toa an'i *Veja*, *Valor Econômico, O Globo, Isto é*, mpaneho hevitra ara-politika ho an'ny *Jovem Pan* izy amin'izao fotoana izao ary manoratra tsanganana isan'andro ho an'ny *[[Gazeta do Povo]]*.

.
Hatramin'ny taona 2015 dia mipetraka any Etazonia i Constantino, ao amin'ny tanànan'i Weston, Florida.

Rodrigo dia fantatra amin'ny fomba fijeriny mpandala ny nentin-drazana, izay iray amin'ireo references lehibe indrindra amin'ny asa fanaovan-gazety Breziliana.

## Jereo ikoa