open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiavian' ny Pastona

Ny **fiavian' ny Pastona** dia nanaovan' ny mpikaroka petra-kevitra. Ny Pastona dia vahoaka iraniana betsaka mozilmana avy any Afganistàna sy Pakistàna, izay manaraka kolontsaina sy fomba fivavahana azy manokana sady efa nisy talohan' ny finoana silamo, dia ny pastoaly (*pashtuwali*). Ny fiheverana ny Pastona ho taranak' ireo foko folon' i Israely very dia tsy mbola voaporofo ara-tantara azo tsapain-tanana . Maro ny amin' ny vahoaka Talibàna no avy amin' ny foko poastona maro sady tsy voatery miala amin' ny finoany ho taranaky ny Israelita  . Ny anarana hoe *Ysef Zai* amin' ny fiteny pastodia midika hoe "zanak' i Jôsefa" .

Nisy fikarohana momba ny fototarazo dia mitsipaka ny mety hisian' ny fifandraisan' io vahoaka io amin' ny Jiosy nefa ny fikarohana ara-pototarazo hafa dia miaiky ny mety hisian' izany fifandraisana izany.

Tamin' ny taona 2010 dia nilaza ny gazety *The Guardian* fa ny governemanta israeliana dia mihevitra ny hamatsy vola ny fikarohana ara-pototarazo mba hijerena ny fahamarinan' ny rohy ara-pototarazo eo amin' ny Pastona sy ny foko verin' i Israely. Nanambara ilay lahatsoratra fa ny porofo ara-tantara sy ara-pitantarana dia manoro fatratra ny fisian' izany rohy izany, nefa tsy misy porofo ara-tsiansa hita na dia iray aza. Ny antrôpôlôga israeliana malaza sasany dia mihevitra fa amin' ireo vondrona maro eran-tany izay milaza fa misy rohim-pihavanana amin' ny foko folo verin' i Israely dia ny Pastona na Patàna no tena mandresy lahatra.

## Jereo koa

* Jiosy igbô

* Bene Israely
* Bney Menase

* Beta Israely
* Foko folo very
* Pastona (vahoaka)
* Vahoaka ao Pakistàna
* Vahoaka ao Afganistàna

## Loharano
Bney Menase

Ny **Bney Menase** dia vahoaka aziatika any amin' ireo fanjakana amin' ny tapany avaratra-atsinanan' i India, any amin' ny sisin-tany birmana, dia i Manipur sy i Mizoram, izay fantatra amin' izao fa manam-piaviana jiosy. Hatramin' ny taonjato faha-20 ka hatramin' izao dia ny vondrona atao hoe Chin sy Kuki ary Mizo ao amin' io faritra io no milaza ny tenany fa taranaky ny iray amin' ireo foko folo verin' i Israely ka nadray ny jodaisma ho fivavahany. Tamin' ny faran' ny taonjato faha-20 ny raby Eliyahu Avichail, ao amin' ny vondrona Amishav, dia nanome anarana ireo olona ireo hoe *Bnei Menashe* ("zanak' i Manase"), araka ny fitantaran' izy ireo ny maha taranak' i Manase azy. Ny ankamaroan' ny mponina ao amin' ireo fanjakana roa resahina eo ambony ireo, izay miisa maherin' ny 3&nbsp;700&nbsp;000 sady manana ny fomba amam-panao azy ireo tsirairay, dia tsy manao ny tenan' izy ireo ho taranaka israelita.

Ny ankamaroan' ny Bney Menase dia nanaraka ny fivavanana kristiana. Nefa tamin' ny taona 1951 dia nilaza ny iray amin' ny mpitarika azy fa nahita tamin' ny nofy ny maha tanindrazan' ny vahoakany an' i Israely. Efa hatramin' ny taona 1950 izy ireo no nanambara fa taranaky ny fokon' i Manase izay nitady fialofana tany amin' ny faritra faran' izay lavitra any Azia. Hatramin' ny faran' ny taonjato faha-20 no mankaty dia misy ny nandray ilay hevitra manao azy ireo ho Jiosy, nefa  mitohy ny finoan' izy ireo ny maha Mesia an' i Jesoa (Jodaisma mesianika). Nanomboka tamin' ny taona 1970 ny Bney Menase dia nianatra sy niaina ny jodaisma noho izy ireo maniry ny hiverina amin' izay inoany fa fivavahan-drazany. Araka ny *Shavei Israel* (fikambanana israeliana mitady ireo foko folo very) dia miisa 10&nbsp;000 eo ho eo ny Bney Israely. 

Tamin' ny Marsa 2005, rehefa avy nanadihady ny raby lehibe sefarada ao Israely (Rabbi Shlomo Amar) dia resy lahatra ny amin' ny maha taranak' i Israely ny Bney Menase, ka nanaiky ny fitakian' izy ireo ny maha taranaka jiosy. 

Ny 1&nbsp;000 amin' izy ireo dia monina ao Israely amin' izao fotoana izao, sady efa niova finoana ho amin' ny jodaisma. Ny 7&nbsp;000 hafa dia mbola monina any Mizoram (fanjakana any India avaratra atsinanana) miandry ny fiovam-pinoany ho amin' ny jodaisma ofisialy.

## Jereo koa

* Foko folo very

* Bene Israely
* Jiosy igbô
* Lemba
* Beta Israely
* Vahoaka ao India

## Loharano
Jiosy igbô

Ny **Jiosy igbô** na **Jiosy ibô** dia isan' ny vondrom-poko igbô na ibô ao Nizerià izay manaraka ny fivavahana jiosy sady milaza ny tenany fa avy amin' ny fifindrà-monin' ny Hebreo sy ny Jiosy taty aoriana, avy tany Afrika Avaratra sy tany Egipta ka nankany Afrika Andrefana. Ny lovantsofina ao amin' ireo Igbô ireo dia mitantara fa niseho tany amin' ny 1&nbsp;500 taona tany aloha io fifindra-monina io. Tsy mihevitra ny Igbô ho tena Jiosy anefa ny ankamaroan' ny Jiosy.  

Ny Igbô dia milaza ny tenany fa avy amin' ny fokon' i Efraima sy ny fokon' i Naftaly sy ny fokon' i Manase sy ny fokon' i Levy sy ny fokon' i Zebolôna ary ny fokon' i Gada. Izany fiheverana izany anefa tsy voamarin' ny fandalinana tsara ny tantara. Ny mpahay tantara dia nandinika ny literatiora ara-tantaran' i Afrika Andrefana tamin' ny vanimpotoan' ny fanjanahantany sady nanao izay hampazava tsara ny anjara asa sahanin' izany fiheverana izany ho an' ireo olona manohana sy nanoratra izany  .

Amin' izao fotoana izao dia misy sinagôga miisa 26 ny any Nizerià ary ny Jiosy igbô dia tombanana ho miisa 40&nbsp;000 any ho any, raha miisa 140 tapitrisa ny Nizeriana. Ny Igbô any Abuja no betsaka indrindra sy ahitana ny singôgan' i Gihon sy ny an' i Port Harcourt ao amin' ny tapany atsimon' i Nizerià. Tarihin' ny raby Hoxard Gorin ny fivavahan' ny Jiosy igbô.

Tsy ny Jiosy igbô ihany no foko ao Nizerià manao ny tenany ho taranaka jiosy fa ao koa  ny foko hafa izay samy manaraka ny jodaisma ka ny sasany aminy dia ao amin' ny foko Iôroba. 

## Jereo koa

* Lemba
* Beta Israely
*Foko folo very
*Bney Menase
*Fiteny igbô
*Igbô (vahoaka)
*Vahoaka ao Nizerià

## Loharano
Lemba (vahoaka)

Ny **Lemba**, izay atao hoe **wa-Remba** na **Mwenye**, dia foko mainty hoditra banto ao amin' ny faritra atsimo ao Afrika. Eo amin' ny 70&nbsp;000 eo ny isan' izy ireo ka ahitana azy ny ao Afrika Atsimo (indrindra ny ao amin' ny faritanin' i Limpopo), ny ao Zimbaboe, ny ao Malaoy, ary ny ao Môzambika. Manana fototarazo mitovy amin' ny an' ny Jiosy izy ireo. Na dia miteny banto mitovitovy amin' ny an' ireo foko hafa mifanerasera aminy aza izy ireo dia mitandrina fanao ara-pivavahana tahaka izay fahita amin' ny fivavahana jiosy sy silamo, sy fomban' ny vahoaka mpifindrafindra monina izay heverina fa mety avy any Afrika Avaratra na avy any Afovoany Akaiky. Araka ny filazan' izy ireo dia niampitampita tamin' ny alalan' ny lovatsofina izany fanao izany.

Ny fandinihana ny foto-tarazo dia mampiseho fitoviana amin' ny an' ny ampahan' ny vahoaka jiosy taranak' ireo mpisorona. 

Araka ny lazain' ny Tudor Perfitt, mpampianatra momba ny sivilizasiona tatsinana sy afrikana ao amin' ny  University of London, dia miisa 50&nbsp;000 eo ny Lemba.

Nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-20 ny haino aman-jery sy ny mpikaroka maro eny amin' ny oniversite dia nihaliana tamin' ny fitakian' ny Lemba ny maha taranaka iray azy ireo sy ny Jiosy   ; Ny fikarohana momba ny fototarazo tamin' ny taona 2000 dia nahitana fa ny ampahany amin' ny Lemba dia manam-piaviana tatsinanana  . Ny fikarohana natao taty aoriana dia tsy manohana ny fisian' ny fototarazo mitovy eo amin' ny Lemba sy ny Jiosy.

## Jereo koa

* **Foko jiosy sasany:** Jiosy igbô - Bene Israely - Bney Menase - Beta Israely

* Vahoaka ao Afrika Atsimo

## Loharano
Beta Israely

Ny **Beta Israely** dia vahoakan'i Etiopia izay antsoina hoe **Falasha** koa tany aloha. Atao hoe **Jiosy etiôpiana** izy ireo ao Israely. Ny Beta Israely sasany, sy ny manampahaizana jiosy maro, dia mihevitra fa taranaky ny fokon' i Dana izy ireo, tsy araka ny tantara nifandovana izay milaza azy ireo fa taranaky ny mpanjakavavin'i Saba (na Seba)    . Ny fomban'ny Beta Israely dia mifandray amin' i Jerosalema hatramin' izay. 

Ny fiavian' ny Beta Israely dia tsy tena voafaritra mazava. Nonina ao amin' ny tapany avaratr' i Etiôpia izy ireo nandritra ny taonjato maro, indrindra ao amin' ny faritanin' i Gondar sy ny faritanin' i Tigre. Nanangana fanjakana madinika maro mahaleotena izy ireo ka tsy rava izany raha tsy tamin' ny taonjato faha-17, tamin' ny naharesen' ny fanjakan' i Etiôpia azy ireo ary lasa vahoaka vitsy anisa nailikilika tsy afaka manana tany sady ampangaina ho manana fijery mitondra loza.

Ny fanadihadiana ny fototarazo dia naneho fa taranaka Etiôpiana izy ireo, nefa tamin' izao taonjato faha-21 izao dia nisy fanadihadiana hafa izay naneho fa mety taranaky ny Jiosy niaina tany amin' ny taonjato faha-4 na faha-5 izy ire, angamba tao Sodàna . Ny Beta Israely dia nifandray amin' ny vahoaka jiosy tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-20. Tamin' ny taona 1973 i Ovadia Yosef, ilay raby lehibe sefarada, raha nifototra tamin' ny Radbaz sy ny fitantarana hafa, dia nanambara fa Jiosy ny Beta Israely ka tokony ho entina any Israely. Roa taona taty aoriana dia nohamafisin' ny manampahefana hafa izany fanambaràna izany, indrindra ny raby askenaza Shlomo Gioren. 

Ny fivavahana jiosy tandrefana dia nifampikasoka tamin' ireo Beta Israely tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-20 dia voafaritra amin' ny fomba lalina sady nisongadina ny maha izy azy ny Beta Israely ka nahatonga azy ireo hihevitra ny tenany ho Jiosy amin' izay fa tsy ho Beta Israely fotsiny. 

## Jereo koa

* Foko folo very 
*Bene Israely
*Jiosy igbô
*Bney Menase
*Lemba

## Loharano
Manase (zanak' i Jôsefa)

I **Manase** dia zanaka lahin' i Jôsefa voalohany tamin' i Asnata, sy zafikelin' i Jakôba. i Efraima no zandriny, araka ny Baiboly. Rain' i Mahira (na Makira) i Manase ary ny taranany dia namorona foko iray anisan' ny foko roa ambin' ny folon' i Israely, dia ny fokon' i Manase. Araka ny Bokin' ny Genesisy (Gen. 41.51) dia avy amin' ny teny hebreo hoe *nashah* izay midika hoe "manadino" io anarana io. Atao hoe מְנַשֶּׁה / *Menasheh* i Manase amin' ny teny hebreo. Anisan' ny taranak' i Manase i Gideona (na Gedeona). Ny Samaritana amin' izao fotoana izao dia milaza ny tenan' izy ireo ho taranak' i Efraima sy Manase.
Efraima (zanak' i Jôsefa)

I **Efraima** dia zanaka lahin' i Jôsefa tamin' i Asnata, sy zafikelin' i Jakôba, ary zandrin' i Manase. Ireto ny zanany lahy: Sotela, Bekera, Tahana (Nomery 26.35), Ezera, Eleada ary Beria (1Tantara 7.20-23).

Ny taranak' i Efraima no namorona ny iray amin' ireo fokon' i Israely roa ambin' ny folo, dia ny fokon' i Efraima izay zana-pokon' i Jôsefa. Anisan' ny taranak' i Efraima i Jôsefa zanak' i Nona sy i Jeroboama zanak' i Nebata. Anisan' ny fokon' i Efraima koa i Jôsoa (na Jôsoe).

Ny Samaritana amin' izao fotoana izao dia milaza ny tenan' izy ireo ho taranak' i Efraima sy i Manase.
Bene Israely

Ny **Bene Israely** dia iray amin' ireo vondrona jiosy telo niaina tany India hatramin 'ny tapany faharoan' ny taonjato faha-20. Ny Bene Israely no vahoaka maro anisa indrindra amin' ireo Jiosy monina any amin' ny Zana-kôntinenta indiana, sady izy ireo no mahamaro ireo antsoina hoe Jiosin' i Bombay.   

Taorian' ny nahafantarany ny jodaisma tamin' ny taonjato faha-19 dia nifindra monina avy any amin' ny tanàna kely any Konkan nankany amin' ireo tanàn-dehibe akaiky azy ny Bene Israely, ka isan' ireo tanàna ireo i Mumbai , i Pune, i Ahmedabad ary i Karachi . Araka ny lovantsofin' ny Bene Israely, taorian' ny taonjato nandehandehanana namakivaky an' i Israely ao Azia Andrefana, ny razamben' izy ireo dia nifidra tany India ka nifangaro tsikelitsikely tamin' ny vahoaka manodidina, nefa nihazona ny fomba mampiavaka ny Jiosy. I David Rahabi, izay Jiosy indiana, dia nahita ny Bene Israely tamin' ny taonjato faha-18 ka nahamarika ny fomba amam-panao jiosy teo amin' izy niainan' izy ireo.

Ny mpahay tantara sasany dia manamarika fa ny razamben' ny Bene Israely dia anisan' ny iray amin' ireo foko verin' i Israely  . Ny manampahefana jiosy anefa tsy manaiky ny Bene Israely ho iray amin' ireo foko very. Tamin' ny taona 1964 dia nanambara ny fikambanan' ny raby ao Israely fa Jiosy tanteraka ny Bene Israely .

Ny *Report of the High Level Commission on the Indian Diaspora* (2012) dia nandinika ny fiainana tao Israely ho an' ny Bene Israely ka nahita fa ny tanànan' i Beerseba ao amin' ny tapany atsimon' i Israely, no ahitana ny ankabetsahan' ny vahoaka Bene Israely, ka any Ramla no tena maro azy ireo. Karazana vaovao amin' ny fianakaviana miparitaka amim-pirenena samihafa izy ireo. Amin' ny ankapobeny dia mandray anjara loatra amin' ny resaka pôlitika ny Bene Israely. Tsy nisy fifandraisana ara-toekarena hentitra amin' i India izy ireo sady vofetra ny satany ara-pôlitika ao Israely. Ireo Jiosy avy any India ireo dia kilasina ho Sefarada; nikambana tsara tamin' ny vahoaka sefarada ao Israely izy ireo .

## Jereo koa

* Beta Israely
* Jiosy igbô
* Foko folo very
* Bney Menase
* Lemba
* Vahoaka ao India

## Loharano
Petrakevitra momba ny fananan' ny Kasmiry firazanana jiosy

Ny **petrakevitra momba ny fananan' ny Kasmiry firazanana jiosy** dia mametraka fa ny Kasmiry na Kasmiriana na Kasmirita ao India sy Pakistàna dia taranaky ny foko folo very tao Israely.

I Al-Biruni, ilay manampahaizana miozolmana persana tamin' ny taonjato faha-11 no voalohany nanolo-kevitra ny amin' ny petrakevitra momba ny fisian' ny taranak' ireo foko verin' i Israely ao Kasimira. Araka ny filazan' i Al-Biruni, fahiny dia namela mpivahiny iray na roa hiditra ao amin' ny fireneny, indrindra ny Jiosy, ny vahoaka tao Kashmir, nefa amin' izao fotoana izao dia tsy omeny alalana ny Hindo izay tsy fantany manokana, indrindra fa ny olon-kafa.

I François Bernier, mpitsabo frantsy tamin' ny taonjato faha-17, sy i Sir Francis Younghusband, izay nizaha ity faritra ity tamin' ny taonjato faha-19, dia niresaka ny amin' ny ny toe-batana mifanahaka eo amin' ny Kasmiriana sy ny Jiosy , indrindra ny fihodirany mazava, ny orony somary lava, ny lohany somary mitovitovy   .

I Baikunth Nath Sharga dia nilaza fa na dia misy aza ny fifanahafana eo amin' ny fiforonan-teny eo amin' ny anaram-pianakaviana kasimirita sy jiosy dia taranaka indô-ariana ny Pandit ao Kashmir, fa ny Jiosy kosa dia taranaka semita.

## Jereo koa

* Jiosy igbô

* Bney Menase

* Beta Israely
* Kasmiry (vahoaka)

## Loharano
Jacinda Ardern

**Jacinda Ardern** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Novely Zelandy teraka ny 26 Jolay 1980 tao Hamilton

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Ao amin'i Freebase: https://www.freebase.com/m/04z_j09
Pseodepigrafa (prôtestantisma)

Ny **pseodepigrafa** na **soratra pseodepigrafa** na **boky pseodepigrafa** dia ilazan' ny Prôtestanta ireo soratra sy boky ataon' ny Katôlika hoe "apôkrifa", izany hoe tsy isan' ny kanônan' ny Baiboly katôlika. Izay ataon' ny Prôtestanta hoe lahatsoratra na boky apôkrifa dia ireo izay lazain' ny Katôlika hoe lahatsoratra na boky deoterôkanônika. Voafetra ny isan' ny boky ataon' ny Prôtestanta hoe *apôkrifa* noho izy ireo voafetran' ny lisitry ny soratra sy boky deoterôkanônikan' ny Baiboly katôlika, fa ny lisitry ny lahatsoratra sy boky pseodepigrafa kosa dia tsy voafetra. Ireto misy ohatra amin' ny boky pseodepigrafa malaza: Bokin' i Henôka, Boky fahatelon' ny Makabeo, Boky fahefatry ny Makabeo, Salamon' i Sôlômôna.

## Fiforonan-teny
Ny teny nogasina hoe *pseodepigrafa* dia avy amin' ny teny grika hoe ψευδής / *pseudḗs* (izay midika hoe "sandoka" na "tsy marina") sy ny hoe *ἐπιγραφή / epigraphḗ* (izay midika hoe "soratra voasokitra" na "anarana"). Araka io hevi-teny voalohany io, ny soratra na boky pseodepigrafa dia soratra na boky lazaina ho nosoratan' olona izay fantatra fa tsy nanoratra azy.

Tsy araka io hevi-teny voalohany io tanteraka ny fampiharan' ny Prôtestanta io teny io amin' ny lahatsoratra na boky lazainy ho pseodepigrafa. Rehefa ataon' ny manampahaizana mantsy ny tsikera sy ny fanadihadiana ny nanoratana ny Baiboly dia hita fa maro ny lahatsoratra sy boky kanônika na apôkrifa ao amin' ny Baiboly, araka ny fijery prôtestanta, izay mitondra anaran' olona malaza ao amin' ny Baiboly, dia anaran' olona heverina fa tsy nanoratra ireo boky ireo. Noho izany, raha ampiharina ny hevitra voalohan' ny teny hoe *pseodepigrafa* dia ahitana lahatsoratra na boky pseodepigrafa ny ao amin' ny Testamenta Vaovao.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Baiboly
Varika

Ny **varika** dia karazam-biby ao amin' ny fianakaviana *Lemuridae*. Hita eto Madagasikara ary efa nampidirina tany Mayotte koa. ***Eulemur fulvus*** no anarany ara-tsiansa

Hatramin' ny taona 2000, ny varika dia nozaraina ho zana-karazana enina:

* *Eulemur fulvus fulvus*
* *Eulemur fulvus albifrons*
* *Eulemur fulvus sanfordi*
* *Eulemur fulvus rufus*
* *Eulemur fulvus albocollaris*
* *Eulemur fulvus collaris*

## Jereo koa
* Hira (maky)
* Maky
* Babakoto
* Gidro
* Sifaka

* Tontolo iainana eto Madagasikara
Epistilin' i Joany

Ny **Epistilin' i Joany**, na **Epistilin' i Jaona** na **Epistolan' i Masindahy Joany** na **Taratasin' i Masindahy Joany**  dia ireo epistily ao amin' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana izay lazain' ny lovantsofina fa nosoratan' i Joany (na Jaona). Tamin' ny faramparan' ny taonjato voalohany no nanoratana azy ireo nefa tsy fantatra mazava ny olona nanoratra azy. Raha miaraka amin' ny Evanjelin' i Joany (na Filazantsaran' i Jaona) sy ny Apôkalipsin' i Joany izy ireo dia mamorona ny atao hoe Literatiora jôhanika.

Misy telo ny epistily amin' ny anaran' i Joany:

* ny Epistily voalohan' i Joany;
* ny Epistily faharoan' i Joany;
* ny Epistily fahatelon' i Joany.

Isan' ireo atao hoe "Epistily katôlika" na "Epistola katôlika" na "Taratasy katôlika" izy ireo.

## Fanoratana
Ny lovantsofin 'ny Fiangonana dia manao ny epistily telo mitondra ny anaran' i Joany ho nosoratan' i Joany Evanjelista. Ankehitriny anefa dia maro ny ady hevitra ny amin' ny fahamarinan' izany lovantsofina izany.

Na dia mitovitovy aza ny fomba fiteny sy fanoratra ary ny teôlôjia ao amin' ireo epistily telo sy ny evanjely amin' ny anaran' i Joany ireo dia misy ny manampahaizana izay milaza fa ny Evanjelin' i Joany sy ny Epistily voalohan' i Joany dia soratr' i Joany Evanjelista, fa ny Epistily faharoa sy ny Epistily fahatelo kosa dia soratr' olona hafa izay mety ho ilay "Loholona" (na "Antidahy"), atao hoe Joany (na Jaona) koa, resahina ao amin' ny Epistily faharoa (2Joa. 1.1) sy ao amin' ny Epistily fahatelo (3Joa. 1.1). Ny mpanampahaizana hafa koa dia mihevitra fa soratr' olon-tokana ireo, izay mety ho i Joany Antidahy (na Jaona Loholona), fa tsy i Joany Evanjelista. Ny hafa indray dia mihevitra fa ny Epistily voalohany sy faharoa dia soratr' olona iray fa ny Epistily fahatelo soratr' olona hafa. Ny ankamaroan' ny mpikaroka anefa dia mihevitra fa ilay Joany Antidahy no nanoratra ireo epistily telo ireo sy ny Evanjelin' i Joany. 

## Jereo koa

* Joany na Jaona

## Loharano sy fanamarihana
Kôlôsia

I **Kôlôsia** na **Kôlôsy** dia tanàna tamin' ny Andro Taloha tany Frigia (na Frijia), fantatra hatramin' ny andron' i Ksenôfôna, izay nanoratra tamin' ny taonjato faha-4 tal. J.K. ny amin' i Kôlôsia izay lazainy fa isan' ny tanàna lehibe tao Frigia. Any amin' ny faritr' i Torkia ankehitriny no nisy an' i Kôlôsia. I Kôlôsia dia nalaza tamin' ny fiandohan' ny kristianisma araka ny Epistily ho an' ny Kôlôsiana sady noravan' ny horohorontany fana emperora Nerô. Niorina akaikin' ny tanàna bizantina atao hoe Hônaza izay naorin' ny mpitsoa-ponenana tao amin' ny tananan' i Kôlôsia tamin' ny taonjato faha-8.

## Ny anaran' ny tanàna
Atao hoe *Κολοσσαί* / *Kolossai* ny anaran' i Kôlôsia amin' ny teny grika.

## Tantara
Ny toerana niorenan' i Kôlôsia dia dogon-tany any amin' ny 3&nbsp;km avaratry ny tanànan' i Hônaza eo amoron' ny renirano Aksu Çayı (any Torkia ankehitriny). Mbola tsy nanaovana fikarohana arkeôlôjika ny toerana niorenan' i Kôlôsia. Ny Epistily ho an' ny Kôlôsiana nosoratan' i Paoly ho an' ny fiangonana any Kôlôsia no isan' ny ahafantarana ny tanànan' i Kôlôsia.

Naorina talohan' ny fanapahan' i Aleksandra Lehibe (taonjato faha-4 tal. J.K.) io tanàna io. Araka ny fitantaran' i Ksenôfôna dia isan' ny tanàna lehibe indrindra tao Frigia i Kôlôsia: "I Kôlôsia, tanàna be mponina sy manan-karena ary lehibe". Nivahiny tao mandritra ny iray herinandro i Kirosy sy ny tafika niaraka aminy tamin' ny lohataon' ny taona 401 tal. J.K.. 

Tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. dia very ny lazan' i Kôlôsia noho ny fanakekezany ny tanànan' i Hierapôlisy sy i Laôdikea (na Laôdikia na Laôdisea). Tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K., nandritra ny fanapahan' i Nerô, dia noravan' ny horohorontany i Kôlôsia. Tsy nisy mpiraharaha intsony ny toerana niorenan' i Kôlôsia rehefa hita ny an' i Hônaza tamin' ny taonjato faha-8 taor. J.K..

## Jereo koa

* Epistily ho an' ny Kôlôsiana

## Loharano
Pseodepigrafa (Baiboly)

**Pseodepigrafa** no iantsoana ireo boky heverina fa mitondra anaran' olona tsy nanoratra azy nefa lazaina fa nanoratra azy. Ataon' ny Prôtestanta hoe *pseodepigrafa* ny boky antsoin' ny Katôlika hoe *apôkrifa*. Ny mpikarona ny tantaran' ny fanoratana ny Baiboly dia mihevitra fa misy boky pseodepigrafa koa ny ao amin' ny Testamenta Vaovao. Misy araka izany:

* ny pseodepigrafan' ny Testamenta Taloha sy 

* ny pseodepigrafan' ny Testamenta Vaova.

Amin' ny ankapobeny dia olona malaza ao amin' ny tantara no lazaina fa nanoratra ny asasoratra pseodepigrafa, ka fahita izany na teo amin' ny lahatsoratra ivelan' ny fivavahana na teo amin' ny literatioram-pivavahana toy ny boky maro ao amin' ny Baiboly.

Tamin' ny vanimpotoana nielezan' ny kolontsaina grika, teo amin' ny tontolon' ny fivavahan' ny jiosy sy kristiana, dia maro ny lahatsoratra lazaina fa nosoratan' i Henôka (na Enôka), nosoratan' i Noa (na Nôe), nosoratan' i Mosesy (na Môizy), nosoratan' i Sôlômôna (na Salômôna), nosoratan' i Baroka, sns.

Misy koa boky ao amin' ny Testamenta Vaovaon' ny Kristiana izay heverin' ny mpikaroka tantara sasany fa pseodepigrafa, ka anisan' izany ny epistilin' i Paoly sy ny Evanjely araka an' i Matio ary ny Evanjely araka an' i Joany.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Baiboly
* Boky prôtôkanônika
* Boky deoterôkanônika
Fiteny semitika atsinanana

Ny **fiteny semitika atsinanana** dia sampan'ny fiteny semitika izay tsy ahitana afa-tsy ny fiteny akadiana sy fiteny siriana ary fiteny babiloniana, ka ny roa farany dia fitenim-paritry ny fiteny akadiana.

Fantatra noho ny fisiana soratra tamin'ny taona 3000 tal. JK. avy any Mesopotamia ny fiteny akadiana tao amin'ny ampahany amin'i Iràka. Ny fiteny akadiana no nisolo ny fiteny someriana. Voasoratra tamin'ny fiteny akadiana ny lahatsoratra *Enuma Elish* sy ny *Tononkalon'i Gilgamesh*.

Ny fiteny asiriana dia tao amin'ny tapany avaratr'i Mesopotamia fa ny fiteny babiloniana kosa tao atsimo. Ny farao Amenofisy IV (izay atao hoe koa Akenatona) dia nampiasa io fiteny io rehefa mifandray amin'ireo solontenany any Kanaana sy Siria araka izay hita ao amin'ny *Taratasin'i Amarna* izay voasoratra tamin'ny taonjato faha-14 tal. J.K.

## Jereo koa

* Fiteny semitika avaratra-andrefana
* Fiteny semitika afovoany
* Fiteny semitika atsimo
* Fiteny semitika andrefana
* Fiteny hamito-semitika
Fiteny semitika andrefana

Ny **fiteny semitika andrefana** dia sampan' ny fiteny semitika hita amin' ny tapany andrefan' ny faritr' i Azia Andrefana. Ireto avy ireo fiteny semitika andrefana: ny fiteny amôrita (na amôreana), ny fiteny ogaritika, ireo fiteny tao Kanaana (dia ny fiteny fenisiana, ny fiteny ponika, ny fiteny hebreo, ny fiteny amônita, ny fiteny môabita, ny fiteny edômita), ny fiteny arameana, ny fiteny arabo, sy ireo fiteny ao atsimon' i Arabia, ary ireo fiteny semitikan' i Etiôpia sy Eritrea.

## Jereo koa

* Fiteny semitika avaratra-andrefana
* Fiteny semitika afovoany
* Fiteny semitika atsimo

*Fiteny semitika atsinanana
*Fiteny hamitô-semitika
Fiteny semitika avaratra-andrefana

Ny **fiteny semitika avaratra-andrefana** dia sampana jeografikan' ny fiteny semitika izay hita any avaratra andrefan' ny amin' ny faritr' i Azia Andrefana, izay sampan' ny fiteny semitika andrefana. Ny fiteny semitika avaratra-andrefana dia manisy tovona rehefa hanao anarana milaza maro.

Ireto avy ireo fiteny semitika avaratra-andrefana: ny fiteny amorita (na amoreana), ny fiteny ogaritika, ireo fiteny tao Kanaana (dia ny fiteny fenisiana, ny fiteny ponika, ny fiteny hebreo, ny fiteny amonita, ny fiteny moabita, ny fiteny edomita, izay samy atao hoe fiteny kanaanita) ary ny fiteny arameana.

## Jereo koa

* Fiteny semitika afovoany
* Fiteny semitika atsimo
* Fiteny semitika andrefana
* Fiteny hamito-semitika
*Fiteny semitika atsinanana
Fiteny semitika atsimo

Ny **fiteny semitika atsimo** dia sampan' ny fiteny semitika tenenina ao amin' ny tapany atsimon' i Azia Andrefana. Ny fiteny semitika atsimo dia ahitana ny fiteny arabo, ny fitenim-paritra avy aminy ary ny fiteny maltey, ireo fiteny ao amin' ny tapany atsimon' ny saikanosy Arabika sy ireo fiteny semitika ao Etiôpia (dia ny fiteny gezy, fiteny amarika, ny fiteny tigra, ny fiteny tigrinia ary ny fiteny goraja).

## Jereo koa

* Fiteny semitika avaratra-andrefana
* Fiteny semitika afovoany
* Fiteny semitika andrefana
*Fiteny semitika atsinanana
* Fiteny hamito-semitika
Joany Antidahy

I **Joany Antidahy** na **Jaona Loholona** na **Jaona Presbitera** dia lehilahy resahin' i Papiasy sy i Eosebiôsy avy any Kaisaria (na Sezarea) izay nanangana ny fiangonan' i Efesôsy (na Efesso na Efezy). I Eosebiôsy, izay nanaraka ny voalazan' ny lovantsofina tranainy, dia manavaka olona roa samy atao hoe Joany (na Jaona), dia i Joany Apôstôly sady zanak' i Zebedeo, sy i Joany Antidahy (na Presbitera na Loholona), voalaza ao amin' ireo Epistilin' i Joany. Misy mpanao fivoasana ny Baiboly izay milaza fa i Joany Antidahy no nanoratra ny Evanjelin' i Joany, nefa izany petrakevitra izany dia misy manohitra. Lazaina fa niaina teo anelanelan' ny taona 50 sy 100 taor. J.K. i Joany Antidahy ary tsy apôstôly nahita maso ny nanomboana an' i Kristy teo amin' ny hazo fijaliana tamin' ny taona 33 taor. J.K.

## Jereo koa

* I Joany Batista na Jaona mpanao batisa
* I Joany Apôstôly na Jaona Apôstôly
* I Joany Evanjelista na Jaona Evanjelista
Fiteny semitika afovoany

Ny **fiteny semitika afovoany** dia sampan'ny fiteny semitika tenenina ao ao afovoan'i Azia Andrefana, izay ahitana ny fiteny hebreo, ny fiteny ogaritika, ny fiteny moabita, ny fiteny fenisiana, ny fiteny arameana (isany ny fiteny siriaka), ny fiteny arabo sy ny fitenim-paritra avy aminy ary ny fiteny maltey.

## Jereo koa

* Fiteny semitika avaratra-andrefana
* Fiteny semitika atsimo
* Fiteny semitika andrefana
* Fiteny hamito-semitika
*Fiteny semitika atsinanana
Tandrok' i Afrika

Ny **Tandrok' i Afrika** dia anarana iantsoana ny saikanosin' i Afrika Atsinanana izay hita avy any amin' ny morontsiraka atsimon' ny Ranomasina Mena hatrany amin' ny morontsiraky ny Ranomasin' i Arabia, ka mandalo ny Hoalan' i Adena sady miendri-tandroka rinôserôsy. Io teny io dia manondro indrindra ny faritra misy ireto firenena efatra ireto, dia i Sômalia sy i Jibotý sy i Etiôpia ary i Eritrea. Manana velarana mirefy 2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km2 eo ho eo ny Tandrok' i Afrika sady misy mponina miisa 106&nbsp;200&nbsp;000 eo ho eo, ka ny 90&nbsp;000&nbsp;000 dia ao Etiôpia, ny 10&nbsp;000&nbsp;000 ao Sômalia, ny 6&nbsp;000&nbsp;000 ao Eritrea ary ny 700&nbsp;000 ao Jiboty.

Ny Tandrok' i Afrika dia atao hoe *Geeska Afrika* amin' ny fiteny somaly, የአፍሪካ ቀንድ / *yäAfrika Qänd* amin' ny fiteny amharika, ቀርኒ ኣፍሪቃ / *K’erinī Afirīka* amin' ny fiteny tigrinia ary القرن الأفريقي / *al-Qarn al-'Afrīqī* amin' ny fiteny arabo.

## Jereo koa
**Fizaram-paritra ao Afrika:**

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* Afrika Atsimo (faritra)
* Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

**Faritra hafa:**

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
*Afrika atsimon' i Sahara
*Magreba
Sahara

I **Sahara** dia tany efitra lehibe ao amin' ny tapany avaratra amin' i Afrika izay mivelatra avy any amin' ny Ranomasimbe Atlantika hatrany amin' ny Ranomasina Mena, izy no tany efitra lehibe indrindra eto ambonin' ny tany izay manana sakany mirefy 1 500 km sy halava mirefy 5 200 km avy any atsinanana miankandrefana ary velerana 9 000 000 km2, ka ny 200 000 km2 dia ahitana tany azo volena tsindraindray. Firenena iraika ambin' ny folo no mitsinjara an' i Sahara, dia i Marôka sy i Aljeria sy i Tonizia sy i Libia sy i Ejipta sy i Maoritania sy i Malý sy i Nijera sy i Tsady sy i Sodàna ary i Sahara Andrefana. 

I Sahara dia atao hoe الصحراء الكبرى *al-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā* amin' ny fiteny arabo, fa *ⵜⵉⵏⵉⵔⵉ  / Tiniri* na *Tenere* kosa amin' ny fiteny berbera.

Taloha elabe dia faritra mando i Sahara, araka  ny sary hosodoko hita tao amin' io faritra io, nefa ankehitriny dia lasa tany efitra mafana indrindra eto amin' izao tontolo izao izy. Natao lalana ho an' ny raharaham-barotra i Sahara taloha ka tandaha-biby mpitatitra no niantoka izany teo anelanelan' i Afrika Avaratra sy i Afrika atsimon' i Sahara. Mandray anjara amin' ny fiharian-karena maneran-tany i Sahara noho ny fitrandrahana ny harena an-kibon' ny tany toy ny fôsfaty sy ny solitany hita ao hatramin' ny taonjato faha-20.

## Toetany

Ny toetrandrony dia voafaritra amin'ny fihetsehan'ny rivotra midina (subsidence) ataon'ny sela Hadley. Any amin'ny faritra eo anelanelan'ny tropika sy ny ekoatera, ny Faritra Intertropical Convergence (ITCZ), ny rivotra mando entin'ny rivotry ny varotra dia manaraka fihetsehana miakatra. Mampangatsiatsiaka ny rivotra ny fiakaran'ny haavo ary mivoaka amin'ny endrika rotsak'orana any amin'ny ekoatera ny hamandoana.

## Jereo koa
Fizaram-paritra ao Afrika:

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* Afrika Atsimo (faritra)
* Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

Faritra hafa:

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
*Afrika atsimon' i Sahara
*Magreba
Afrika Avaratra

I **Afrika Avaratra** dia ny tapany avaratra amin'i Afrika izay mamondrona ny firenena manana morontsiraka amin' ny Ranomasina Mediteranea. Tsy misy famaritana azy eken' ny be sy ny maro ny teny hoe "Afrika Avaratra" nefa heverina fa mahafaoka ny moron' ny Ranomasimbe Atlantika avy ao Marôka ka hatrany amin' ny Lakandranon' i Suez sy amin' ny Ranomasina Mena.

Indreto ireo firenena hita ao amin' io faritra io: i Ejipta, i Libia, i Tonizia, i Aljeria, i Marôka, i Sahara Andrefana ary i Maoritania. Ny birao fanisam-bahoakan' i Etazonia dia mamaritra an' i Afrika Avaratra ho fitambaran' i Aljeria sy i Libia sy i Ejipta sy i Maraoka ary i Tonizia.

## Jereo koa
Fizaram-paritra ao Afrika:

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* Afrika Atsimo (faritra)
* Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

Faritra hafa:

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
*Afrika atsimon' i Sahara
*Maghreb

## Loharano sy fanamarihana
Jodaisma karaita

Ny **jodaisma karaita** na **karaisma** dia firehan' ny jodaisma miorina amin' ny *Miqra*, izany hoe ny Baiboly hebreo sy ny fandavana ny Torah am-bava. Mifanohitra amin' ny jodaisma rabinika izany ny jodaisma karaita. Ny mpikambana ao dia atao hoe Jiosy karaita na Karaita fotsiny. Atao hoe *קראות* / *qaraut* ny jodaisma karaita ary בני המקרא / *bnei haMiqra* (midika hoe "zanaky ny *Miqra*") ny Karaita amin' ny teny hebreo.

Ny filazana tranainy indrindra momba ny Karaita dia efa tamin' ny taonjato faha-9 izay ilazana ny hetsika naorin' i Anan ben David tao Babilôna taonjato iray mialoha izany, na dia efa nisy hetsika karaita madinika nialoha azy. Namirapiratra ny karaisma tamin' ny taonjato faha-9 hatramin' ny taonjato faha-11 ka misy ny milaza fa ny 40 % n' ny vahoaka jiosy maneran-tany no nanaraka azy, na tany Eorôpa izany na tany amin' ny firenena arabo. Mihena hery miandalana izy nefa misy fikambanana maro mbola mijoro ny ao Kahira any Ejipta, ny any Krimea, ny any Litoania sy ny any amin' ny toeran-kafa.

## Jereo koa

* Jodaisma rabinika
*Jodaisma helenistika
Fiangonana Loterana - Sinôdan' i Missouri

Ny **Fiangonana Loterana - Sinôdan' i Missouri** dia fiangonana prôtestanta fahavalo lehibe indrindra ao Etazonia. Izy koa no fiangonana loterana faharoa lehibe indrindra ao Etazonia aorian' ny Fiangonana Loterana Evanjelika ao Amerika. Amin' ny teny anglisy izy dia atao hoe *Lutheran Church–Missouri Synod* (LCMS). Ny Sinôda Loterana Evanjelika ao Winsconsin na *Wisconsin Evangelical Lutheran Synod* (WELS) no ao aoriany.

Tamin' ny taona 1847 no niorenany. Ao Saint Louis ao amin' ny Fanjakan' i Missouri no misy ny foibeny sady misy mpino vita batisa miisa 2&nbsp;300&nbsp;000 sy paroasy miisa 6&nbsp;100 ary pastora miisa 9&nbsp;000. Any amin' ny faritra andrefana ao Etazonia no tena ahitana azy, indrindra ao amin' ireo taranaka alemàna ao Etazonia.

Tsy dia betsaka izy any amin' ny faritany kanadianan' i Ontario, nefa mpiara-miasa any Kanada izy, dia amin' ny Fiangonana Loterana Evanjelika Kanada.  Miely any Frantsa koa izy amin' ny alalan' ny Fiangonana Evanjelika Loterana Sinôdan' i Frantsa (izay tsy mifandray amin' ny Fiangonana Loterana Evanjelika Loterana ao Frantsa). Avy amin' ny fifohazam-panahy loterana tao Alsace tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19. Manana paroasy sivy izy ka ny dimy any Alsace, ny teo any amin' ny faritra manodidina an' i Paris ary ny iray any Poitou.

## Jereo koa

* Kristianisma
* Protestantisma
* Loteranisma

* Fiangonana Loterana Evanjelika ao Amerika
* Sinoda Loterana Evanjelika ao Winsconsin
Sinoda Loterana Evanjelika ao Winsconsin

Ny **Sinoda Loterana Evanjelika ao Winsconsin** na **Sinoda Loterana ara-Pilazantsara ao Winsconsin** dia fiangonana loterana any Etazonia. Mitahiry ny teolojia nolovaina tamin'ireo mpanorina ny loteranisma tany aloha io fiangonana io. Tamin'ny taona 1850 no niforonany tao Milwaukee, any Wisconsin. Tamin'ny taona 2018 dia nisy mpinno vita batisa 359.426 izy izay mivavaka ao amin'ny fiangonana miisa 1.281 ao amin'ny fanjakana 47 ao Etazonia sy faritany 4 any Kanada. Atao hoe *Wisconsin Evangelical Lutheran Synod* (WELS) izy amin'ny teny anglisy. Ny WELS dia mitory ny filazantsara amin'ny firenena 40 maneran-tany. Izy no fiangonana loterana lehibe fahatelo ao Etazonia, ka ny Fiangonana Loterana Evanjelika ao Amerika na *Evangelical Lutheran Church in America* (ELCA) sy ny Fiangonana Loterana - Sinodan'i Missouri na *Lutheran Church–Missouri Synod* (LCMS) no eo alohany.

## Jereo koa

* Kristianisma
* Protestantisma
* Loteranisma
*Fiangonana Loterana Evanjelika ao Amerika
*Fiangonana Loterana - Sinodan'i Missouri
Fiendrika anelanelany anoina

Ny **fiendrika anelanelany** na **fiendrika anelanelany anoina** dia fiendrika hita ao amin'ny fiteny indo-eoropeana toy ny fiteny grika taloha sy ny fiteny sanskrita sy ny fiteny latina ary ny fiteny islandey. 

Raha ny heviny no jerena dia ahitana azy ihany koa ny fiteny sasany ankehitriny nefa tokony hatao hoe *fitodika* fa tsy *fiendrika* izany satria mitovy amin'ny fiendrika mañano ihany. Saika hitovy amin'ny fiendrika tampody ao amin'ny fiteny frantsay izy nefa tsy mampiasa mpisolo tena fameno mitovy laharana amin'ny mpisolo tena lazaina.

## Ny fiendrika anelanelany ao amin'ny fiteny grika taloha
Ao amin'ny fiteny grika taloha dia miafara amin'ny -*ομαι* (*-omai*) izany matoanteny amin'ny fiendrika anoina izany nefa tsy voatery hanana hevitra anoina.

* *Λούομαι* (*Loúomai*) "Misasa aho",
* *Ἳσταμαι* (*Hístamai*) "Mitsangana aho",
* *Παύομαι* (*Paúomai*) "Mijanona aho".
* *Μάχομαι* (*mákhomai*) "Miady aho".
* *Δέχομαι* (*dékhomai*) "Mandray aho".

## Ny fitodika anelanelany ao amin'ny fiteny eoropeana ankehitriny
Ny fiteny eoropeana ankehitriny dia heverin'ny mpahay teny sy ny mpanao fitsipiteny sasany fa manana fitodika anelanelany nefa tsy amin'ny fiendrika anoina (ny an'ny fiendrika anelanelany ao amin'ny fiteny grika) ny endriky ny matoanteny fa amin'ny fiendrika mañano.

**Fiteny anglisy**

* *The book reads well.*
* *The trousers wash easily.*
* *Ripe oranges peel well.*
* *The book was not selling.*

## Jereo koa

* Fiendrika anoina
* Fiendrika manano
Mishnah

Ny **Mishnah** na **Mishna** na **Misnà** dia ny fanangonan-dalàna am-bava jiosy voalohany sady literatiora rabinika voalohany. Tamin' ny taonjato faha-3 taor. J.K no nanaovan' i Juda Hanassi ny fanangonana, izay voasoratra tamin' ny teny hebreo, afa-tsy andininy vitsivitsy amin' ny fiteny arameana, sady mitanisa ireo hevitra sy ady hevitra ary koa ny famahana ara-dalàna nataon' ny Tanaima (hebreo: תנאים / *Tanaim* "mpamerimberina") momba ny zavatra andidian' ny Torah, ka alahatra araka ny lohahevitra, misy toko enina sady voatsinjara ho lohahevitra (hebreo: מַסֶּכְתּוֹת / *massekhtot*) miisa 63.

Atao hoe מִשְׁנָה / *Mishnah* izay midika hoe "fandinihana miverimberina" na "famerimberenana" ny Mishnah amin' ny teny hebreo.

Ny teny hoe *Mishnah* (manomboka amin' ny sora-baventy) dia manondro ny asa soratra nanangonana ny andininy anarivony maro, fa ny *mishnah* na *mishnayot* (manomboka amin' ny sora-madinika) dia manondro ny andininy tsirairay. Ny Talmud dia manondro koa ireo andininy izay tsy tafiditra ao amin' ny Mishnah nefa mitambatra ho fanangona hafa manokana, izay atao hoe *braitot*. Ny fanehoana ny *mishnayot* sy ny fivoasana azy, izay atao hoe gemarà, dia mitambatra ka manome ny votoatin' ny Talmud.

## Jereo koa

* Torah am-bava
Tempolin' i Herôda

Ny **Tempolin' i Herôda** dia ny Tempoly Faharoan' i Jerosalema ihany fa nasian' i Herôda Lehibe fanitarana goavana nanomboka tamin' ny taona 19 tal. J.K. ka tsy nitsahatra izany raha tsy tamin' ny taona 63 taor. J.K.

Araka ny Bokin' i Ezra (na Bokin' i Esdrasa) dia ny mpanjaka Kirosy Lehibe no nanome alalana ny Jiosy hanamboatra ny Tempoly faharoa (hebreo: בֵּית־הַמִּקְדָּשׁ הַשֵּׁנִי‬ / *Beit HaMikdash HaSheni*) izay nanomboka tamin' ny taona 538 tal. J.K. iray taona taorian' ny faharavan' ny Fanjakana babiloniana. Naorina tamin' ny taona 536 tal. J.K. ny Tempoly faharoa, taona niverenan' ny Jiosy (Jodeana) avy any Babilôna nahababoan' izy ireo. Vita tamin' ny taona 515 tal. J.K. ilay tempoly. Natokana io tempoly io afaka roapolo taona (taona 516 tal. J.K.) taorian' ny fanombohan' ny asa. Nanao fanitarana lehibe ny tempoly i Herôda I taty aoriana ka nomena ny anarana hoe "Tempolin' i Herôda" izany endrika vaovaon' ny Tempolin' i Jerosalema izany.

## Endriky ny Tempolin' i Herôda
Hodidinin' ny manda manana hatevina mirefy 6 m, halava 260 m ao atsimo, 290 m ao avaratra, 430 m ao atsinanana ary 445 m ao andrefana ny Tempolin' i Herôda. Amin' ny ankapobeny dia mirefy 1,2 m ny haavon' ny vato nandrafetana ny manda sady manana halava eo anelanelan' ny 1 sy 7 m. Ny rindrin' ny manda dia tsy mijoro mahitsy fa somary mitongilana 12° satria ny vato eo ambony dia mihemotra santimetatra vitsy raha mitaha amin' ny vato eo ambaniny, mba hitambesaran' ny lanjan' ny rindrina any aoriana ka hahatonga azy hatanjaka tsara. Nihodidina ny manda ny mpivahiny mba hijery ny andry vita amin' ny marbra sy voahaingo amin' ny volamena sy varahina izay manjelatra noho tara-masoandro. Tamin' izany fotoana izany dia hoy ny olona hoe: "izay tsy nahita ny Tempolin' i Herôda dia tsy nahita velively zava-boaorina tsara tamin' ny androm-piainany."

## Firesahana ny Tempoly ao amin' ny Testamenta Vaovao
Ny Jiosy (angamba ireo lohandohan'ny fivavahana) tamin' ny resadresaka nifanavany tamin' i Jesoa dia niteny taminy fa 46 taona no nanamboarana ny tempoly (Joany 2.20), tsy namaly izany fanamarihana izany i Jesoa fa nanambara kosa fa ho faty izy ka hitsangana telo andro aorian' izany.

Araka izany, araka ny Evanjely, dia nanambara mialoha ny haharavan' io tempoly io i Jesoa tokony ho tamin' ny taona 30, izany hoe telo taona taorian' ilay resaka nifanaovany tamin' ny Jiosy (Marka 13.2). Nambarany koa fa ny taranaka jiosy tamin' izany fotoana izany dia hahita ny hitrangan' ny loza (Marka 13. 30). Efapolo taona taorian' izany dia rava ny tempoly.

Miteraka ady hevitra Izany "faminaniana" izany anefa satria milaza ny ankamaroan' ny manampahaizana fa voasoratra teo anelanelan' ny taona 65 sy 110 taor. J.K. ny Evanjely, izany hoe ny ampahany lehibe amin' ny fampandriana an-tsoratra, taorian' ny fandrodanana ny tempoly.

## Jereo koa
* Tempolin' i Jerosalema
* Tempolin' i Solomona
* Tempoly Faharoan' i Jerosalema
* Tempoly Fahatelon' i Jerosalema
Jodaisma nohavaozina

Ny **jodaisma nohavaozina** dia sampan' ny jodaisma rabinika izay niseho tao Alemaina tamin' ny taonjaton' ny Fahazavana, tao amin' ny fihetsiketsehan' ny Haskala notarihin' i Moses Mendelssohn. Maro ireo firehana nipoitra tamin' izany izay namporisika ny Jiosy handray ny fandrosoana amin' izao andro ankehitriny izao sady hifanerasera amin' ny fiarahamonina ivelan' ny an' ny Jiosy. Indraindray koa ny jodaisma nohavaozina dia atao hoe **jodaisma liberaly** na **jodaisma prôgresista**.

## Jereo koa

* Jodaisma ôrtôdôksa
* Jodaisma mpitahiry
Jodaisma ôrtôdôksa

Ny **jodaisma ôrtôdôksa** dia firehan'ny jodaisma rabinika izay mihevi-tena ho hany mandray tokoa ny finoana sy ny fanaon'ny Jiosy mandala ny Lalàna voasoratra sy ny Lalàna am-bava nampitain'i Mosesy teo amin'ny tendrombohitra Sinay (na Sinaia), miaraka amin'ny fivoasana ireo lalàna ireo. Heverin'ny Jiosy ôrtôdôksa ho mihataka amin'ny lala-marina ny Jiosy hafa rehetra izay ataony ho manao fampianaran-diso. Ny teny hoe "ôrtôdôksa" dia napetak'ireo Jiosy manaraka ny jodaisma nohavaozina ka misy ny manaiky an'izany ary misy ny tsy tia an'izany fa misafidy ny teny hoe *Haredi*.

## Jereo koa

* Jodaisma nohavaozina

* Jodaisma mpitahiry
Jodaisma mpitahiry

Ny **jodaisma mpitahiry**, izay atao hoe koa **Masorti**, dia firehan'ny jodaisma rabinika izay mandray ny fotokevitry ny fanavaozana nefa tsy mandray izany ho lasan-davitra loatra na lalina loatra. Ny hetsika *masorti* dia mitonon-tena ho firehana afovoany izay manome lanja ny fahefan' ny Talmud nefa manaraka ny fitsipika amin' ny fomba tsy hentitra loatra sady tsy mila fanajana amin' ny pitsopitsony ny fanapahan-kevitra tany aloha, ka izany no mahatonga ny [raby] ao àminy halalaka kokoa amin' ny fivoasany ny Halakà. Ao Etazonia sy ao Kanada no tena ahitana ny jodaisma mpitahiry.

## Jereo koa

* Jodaisma ôrtôdôksa
* Jodaisma nohavaozina
Iahvisma

Ny **iahvisma** dia endriky ny fivavahan' ny Israelita talohan' ny fahababoan' ny Jiosy tany Babilôna, izay mino ny fisian' i Iahveh ho andriamanitr' i Israely nefa mino ihany koa ny fisian' ny andriamanitr' ireo firenena manodidina an' i Israely sy ny an' ny firenena hafa. Karazana henôteisma na mônôlatria izany ny iahvisma. Tsy iza i Iahveh fa ny andriamanitry ny razan' ny Hebreo izay nanafaka azy ireo tamin' ny fahandevozana sy nitondra azy ireo tany amin' ny Tany nampanantenaina.

## Tantara
Ny fanafahana ny Hebreo  avy amin' ny fanandevozana tany Egipta sy ny famaboany ny tany Kanaana no nanorina ny tantaran' i Israely sy ny fivavahany. Notanterahina tao amin' ny fitoerana masina tao Jerosalema ny fanompoam-pivavahana anaovana sorona, nefa nisy fitoerana masina koa naorina tany Betela any amin' ny tanin' i Dana any avaratra izay nifaninana taminy. Rehefa nisaraka ny Fanjakan' i Jodà any atsimo sy ny Fanjakan' i Samaria any avaratra dia nipoitra ireo mpaminany hetsehin' ny fanahy izay nanameloka ny fivavahana mifangaroharo sy ny fiharatsian' ny fiarahamonina. Ho setrin' izany tsy fahatokian' ny vahoaka izany dia nobaboin' ny firenena hafa, dia ny Asiriana sy ny Babilôniana, ireo fanjakana roa ireo.

## Jereo koa

* Jodaisma

* Mônôteisma
Filôzôfia Fahefatra (jodaisma)

Ny **Filôzôfia Fahefatra** na **Sekta Fahefatra** na **Fikambanan' i Jodasy Galileana** dia anarana nomen' i Flavio Jôsefa ny hetsika na fikambanana noforonin' i Jodasy Galileana tamin' ny andron' ny fikomiana nataon' ny Jiosy (taona 66 taor. J.K.) hanoherana ny fanisam-bahoaka nampanaovin' i Kirinio tamin' ny taona 6 taor. J.K. raha lasa faritanin' i Jodea (na Jodia) fehezin' ny Rômana mivantana ny faritra notapahin' i Herôda Arkelaôsy. 

I Jodasy Galileana no mpitarika ny Jiosy mpikomy tao Galilea (na Galilia) sy tao Jodea tamin' ny nahalasa faritany rômana an' i Jodea.

Ny Filôzôfia Fahefatra dia manizingizina ny amin' ny atao hoe fahafahana sy ny atao hoe fanjakana tsy refesi-mandidin' ny Andriamanitr' i Israely ary manandratra avo ny fanindrahindran-pirenena (nasiônalisma) sy ny fiandrasana ny fanafahana amin' ny andro farany hataon' Andriamanitra (fanafahana eskatôlôjika). Ny tapany farany tamin' ny fotoana nisehoan' ny fikomian' ny Jiosy dia fanoherana hiarovana ny toby famaharana Masada notarihin' i Eleazara zanak' i Jairo, izay zafikelin' i Jodasy Galileana (taona 74).

## Jereo koa
**Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma**
* Sadoseo na Sadoseanina
* Fariseo na Farizianina
* Eseniana
*Filôzôfia Fahefatra
**Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma**
* Nazôreana na Nazareana
* Zelôta
* Mpanoradalàna
* Ebiônita
* Elkasaita
* Hasideana
* Bôetosiana
* Jiosin' i Elefantina
Nazôreana

Ny anarana hoe **Nazôreana** na **Nazareana** na **Nazarena** dia manondro vondrona ara-pivavahana jiosy kristiana samihafa.

## Nazôreana tamin' ny taonjato voalohany
Ny Nazôreana na Nazareana dia vondrona ara-pivavanana jodeô-kristiana tsy dia fantatra loatra, izay fanta-pisiana tamin' ny taonjato voalohany. Ity vondrona ity dia manaiky an' i Jesoa ho Mesia nefa manaja ny lalàm-pivavahan' ny Jiosy. Tsy mino ny maha Andriamanitra an' i Jesoa anefa izy ireo. Atao hoe *Ναζωραῖος* / *Nazôraios* izy ireo amin' ny teny grika fa נוצרים / *Notzrim* amin' ny teny hebreo.

## Nazôreana tamin' ny taonjato fahefatra
Taty aoriana dia niantsoana antoko na sekta jodeô-kristiana niaina tamin' ny taonjato faha-4 izay nitandrina fatratra ny Lalàn' i Mosesy sy nino ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy ny anarana hoe *Nazareana* na *Nazôreana*. Tsy nanaiky ny Epistilin' i Paoly izay mampianatra ny tsy tokony hitandremana ny Lalàna jiosy izy ireo. 

## Jereo koa
**Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma**
* Sadoseo na Sadoseanina - Fariseo na Farizianina - Eseniana - Filôzôfia Fahefatra
**Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma**
*Zelôta - Mpanoradalàna - Ebiônita - Elkasaita - Hasideana - Bôetosiana - Jiosin' i Elefantina
**Samihafa**

* Evanjelin' ny Nazareana
Bôetosiana

Ny **Bôetosiana** dia ireo mpikambana ao amin' ny fikambanana jiosy tamin' ny faramparan' ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa. Amin' ny lovatsofina rabinika dia manam-pifandraisana akaiky amin' ny Sadoseo (na Sadoseanina) ny Bôetosiana na fivoaran' ny Sadoseo. Mety ho momba ny fianakaviana mpisoron' i Bôetosy ny fikambanana bôetosiana, nefa mbola tsy mifanaraka ny amin' izany ny mpikaroka. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe בייתוסים / *baitôsîm* izy ireo.

## Jereo koa

#### Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma

* Sadoseo na Sadoseanina
* Fariseo na Farizianina
* Eseniana
* Filôzôfia Fahefatra

#### Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma

* Nazôreana na Nazareana
* Zelôta
* Mpanoradalàna
* Ebiônita
* Elkasaita
* Hasideana
* Jiosin' i Elefantina