Baiboly amin' ny teny malagasy

Ny **Baiboly amin' ny teny malagasy** dia dikan-tenin' ny Baiboly amin' ny teny malagasy ampiasain' ny fiangonana miteny malagasy amin' ny fotoam-pivavahana, indrindra fa ny eto Madagasikara. Amin' izao fanombohan' ny taonjato faha-21 izao dia maro ny dikan-tenin' ny Baiboly amin' ny teny malagasy azo vakina, ka tsy amin' ny teny malagasy ôfisialy ihany izany fa misy amin' ny fitenim-paritra koa. Manana ny lanjany eo amin' ny tantaran' ny Fiangonana eto Madagasikara sy ny tantaran' ny Firenenana malagasy ny Baiboly.

Anisan' ny mampiavaka ny Baiboly amin' ny teny malagasy ny tsy fisian' ny fifanarahan' ny mpandika teny amin' ny fanagasiana ny teny grika sy hebreo manondro anaran-tsamirery.

## Tantaran' ny Baiboly amin' ny teny malagasy

### Ny nandikana voalohany ny Baiboly ho amin' ny teny malagasy
Araka ny tantara, dia i David Jones, izay tonga tao Antananarivo ny 04 Oktobra 1820, sy i David Griffiths tamin' ny 15 Mey 1821, izay samy avy amin' ny *[[London Missionary Society]]* (LMS) no nanomboka nandika ny Baiboly tamin' ny teny malagasy ary ny Filazantsaran'i Lioka no nanombohana izany niaraka tamin' ny mpianatr' izy ireo roapolo lahy. Tamin' ny taona 1830 no vita tanteraka ny Testamenta Vaovao ka 3&nbsp;000 no naparitaka. Tamin' ny taona 1835 dia vita dika manontolo amin' ny teny malagasy ny Baiboly. 

Mandraka ankehitriny dia io dikan-teny io, izay nisy fanavaozana ihany taty aoriana, no ampiasain' ireo Fiangonana prôtestanta dia ny Fiangonan' i Jesoa Krisy eto Madagasikara, ny Fiangonana Loterana Malagasy, ny Eklesia Episkopaly Malagasy sns. ary saika mampiasa io dikan-teny io daholo ireo Fiangonana zandriny izay niorim-paka manerana an' i Madagasikara taty aoriana.

### Ny dikan-teny taty aoriana
Amin' izao fiantombohan' ny taonjato faha-21 izao dia maro ny dikan-tenin' ny Baiboly amin' ny teny malagasy izay azo vakina. Ao ireo dikan-teny nataon' ny Prôtestanta, ao ny nataon' ny Katôlika, ao ny dikan-teny iombonana, sns. Samy milaza ny mpandika teny fa avy amin' ny teny fototra, dia ny fiteny hebreo sy ny fiteny grika, no niaingany tamin' ny fandikan-teny nataony. Ny fitambaran' ny boky filamatra (na kanôna) ao amin' ny Baiboly kosa dia misy roa, dia ny kanôna prôtestanta sy ny kanôna katôlika.  

Tamin' ny taona 1938 no nahavitana printy ny Baiboly katôlika voalohany amin' ny teny malagasy nefa amin' izao dia ampiasaina ilay vita tamin' ny taona 2011. Tamin' ny taona 2003 no nanaovana printy voalohany ny Baiboly DIEM. Ny Fikambanana Mampiely Baiboly Malagasy no niandraikitra ny fanontana. Ny *[[Watch Tower Bible and Tract Society|Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania]]* dia namoaka ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah izay natao pirinty tany Japana tamin' ny taona 2009, nefa talohan' io dia efa nivoaka tamin' ny taona 2003 ny *Soratra Grika Kristianina* (izany hoe ny Testamenta Vaovao).   

Taty aoriana dia nisy ny fandikan-teny ny Baiboly amin' ny fitenim-paritra malagasy toy ny amin' ny fiteny malagasy antandroy, ny fiteny malagasy masikoro, sns.

## Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy ankehitriny
Ny Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy dia fandikana ny Baiboly ampiasain' ny fiangonana prôtestanta malagasy sy ireo fiangonana lazaina hoe zandriny. Ny Baiboly prôtestanta no nampiasain' ny Vavolombelon' i Jehovah eto Madagasikara talohan' ny namoahany ny dikan-teny azy manokana. Ny anaran' ny Baiboly prôtestanta dia *Ny Baiboly*. Ny edisiona tamin' ny taona 1909 izay nasiam-panitsiana madinika tamin' ny taona 1965 sy taty aoriana no ampiasaina amin' izao. 

### Lisitry ny boky

Miavaka amin' ny Baiboly katôlika ny Baiboly prôtestanta amin' ny tsy fahitana ao aminy ireo boky deoterôkanônikan' ny Testamenta Taloha.

Ireto avy ny anaran' ny boky ao amin' ny Testamenta Taloha: *Genesisy*, *Eksodosy*, *Levitikosy*, *Nomery*, *Deoteronomia Josoa, Mpitsara, Rota, Samoela voalohany, Samoela faharoa, Mpanjaka voalohany, Mpanjaka faharoa, Tantara voalohany, Tantara faharoa, Ezra, Nehemia, Estera, Joba, Salamo, Ohabolana, Mpitoriteny, Tononkiran'i Solomona, Isaia, Jeremia, Ezekiela, Daniela, Fitomaniana, Hosea, Joela, Amosa, Obadia, Jona, Mika, Nahoma, Habakoka, Zefania, Hagay, Zakaria *ary *Malakia*. 

Ireto kosa ny anaran' ny boky ao amin' ny Testamenta Vaovao: *Matio*, *Marka*, *Lioka,* *Jaona, Asan'ny Apostoly, Romana, Korintiana voalohany, Korintiana faharoa, Galatiana, Efesiana, Filipiana, Kolosiana, Tesaloniana voalohany, Tesaloniana faharoa, Timoty voalohany, Timoty faharoa, Titosy, Filemona, Hebreo Jakoba, Petera voalohany, Petera faharoa, Jaona voalohany, Jaona faharoa, Jaona fahatelo, Joda ary Apokalypsy*.

### Endriky ny fandikan-teny
Ny Baiboly prôtestanta no azo lazaina hoe zokiny tamin' ny dikan-tenin' ny Baiboly amin' ny fiteny malagasy ka ny fanapahan-kevitry ny mpandika teny voalohany dia matetika nolovan' ny taty aoriana*,* indrindra fa eo amin' ny fanagasiana ny anarana. Milaza ny mpandika teny fa nalaina amin' ny teny fototra, dia ny hebreo sy grika, ny dikan-teny nataony, nefa hita ihany fa misy ireo zavatra sasany izay notakarina avy amin' ny Baiboly prôtestanta amin' ny teny anglisy.

#### Fanagasiana ny teny hebreo sy grika
Nanakaiky ny fanononana anglisy ny mpandika teny malagasy amin' ny ankapobeny. Izany no ahitana ny hoe *Jaona* (anglisy: *John*) fa tsy *Joany* na *Joana* na dia tokony ho ny "o" no hialoha ny "a" ao amin' io anarana io. Ny teny hebreo anefa dia יהוחנן / *Iehohānan* ary ny teny grika kosa Ἰωάννης / *Iôannês*. Ny tokony ho *Iehody* lasa *Jiosy* satria ny teny anglisy dia milaza hoe *Jews*.

Ny Baiboly prôtestanta dia tsy mampiasa tendron-tsoratra (` na ´ na ^) raha manoratra ny anaran' olona na anaran-toerana na anaram-boky ka anjaran' ny mpamaky ny mamantatra*,* araka ny fahazarany*,* ny toerana misy ny tsindrimpeo sy ny fomba tokony hamakiana ny litera "o" (na /u/ na /o/). Ny anarana mponina dia tsy miafara amin' ny hoe -*nina* (ohatra: *Romana* na *Korintiana* fa tsy *Rômanina* na *Kôrintianina*). Tsy fahita firy ny "ô" misy satrony.

Amin' ny ankapobeny dia naka tahaka ny fanononana amin' ny teny anglisy ny teny hebreo sy amin' ny fiteny grika*,* na ny marina kokoa ny teny latina*,* ny mpandika teny. Hany ka ny teny grika hoe *Biblia* dia lasa *Baiboly* nefa ny teny anglisy nalaina tahaka tsy ahitana ny litera "a" (ao amin' ny hoe "ba-") sy "o" (ao amin' ny hoe "-bo-"). Nanaraka an' io avokoa ny mpandika teny rehetra taty aoriana*,* na inona na inona fiangonana misy azy. Ohatra, ny Katôlika izay misafidy amin' ny ankapobeny ny fanononana manakaiky ny an' ny teny frantsay dia tsy nanoratra hoe *Bibla* fa *Baiboly* ihany koa.

Ny anarana ahitana ny litera *iôda* (yod: י) hebreo na ny litera *iôta* (iota: ι) grika izay samy tokony ho vakina hoe /i/ dia voasoratra ho "j" sady tononina hoe /dz/ na /z/ rehefa arakarahina zanapeo (zanatsoratra). Mijanona ho "i" ihany ny fanoratana raha renifeo no manarakaraka ilay *iôda* na *iôta* (ohatra: *Isiraely* fa tsy *Jsiraely*; *Isimaela* fa tsy *Jsimaela* sns.). Izany no nahatonga ny fanoratana hoe *[[Jehovah]]* fa tsy *Iehovah*; *Jesosy* na *Jesoa* fa tsy *Iesosy* na *Iesoa; [[Jiosy]]* fa tsy *Iehody sns.* Ny fiteny hebreo anefa tsy ahitana io feo /dz/ io. Ary ny mpiteny grika fahizay dia tsy namadika ny *iôda* (י) amin' ny litera hafa afa-tsy amin' ny *iôta* (ι) izay mitovitovy fanonona aminy. Nisy akony eo amin' ny fandikana ny Baiboly malagasy aty aoriana izany rehetra izany. Na ny anaran' ilay litera *iôda* aza dia lasa hoe *joda* (vakina hoe /dzuda/) ao amin' io Baiboly io (jereo ohatra: Salamo faha-119). Marihina fa ny teôlôjiana prôtestanta dia mampiasa ny hoe *[[Iahveh|Iahve]]* na *[[Iahveh|Yahweh]]* matetika amin' ny boky soratany na rehefa mampianatra fa mampiasa kosa ny *[[Jehovah]]* rehefa mitory teny.

Ahitana teny misy litera "y" tsy any amin' ny fiafaran' ny voanteny ny Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy. Ohatra: *Apokalypsy* (fa tsy *Apokalipsy*)*,* *Babylona* (fa tsy *Babilona*). Ny lalànan' ny fanoratana ny teny malagasy anefa dia ny tsy manoratra litera "y" any anaty voanteny na any am-piandohany.

Ny sasany amin' ireo teny grika miafara amin' ny -*os* na -*ous* indraindray dia lasa miafara amin' ny hoe -*osy* rehefa nohagasina. Ohatra: *Jesosy* (grika: Ἰησοῦς / *Iēsoûs*), *Patmosy* (Πάτμος/ *Patmos*), *Eksodosy* (grika: Ἔξοδος / *Exodos*). Misy koa ny nofaranana amin' ny -*o* fotsiny. Ohatra: *Korinto* (grika: Κόρινθος / *Kórinthos*); *Ponto* (Πόντος/ *Pόntos*). Toy izany koa ireo anarana miafara amin' ny -*as* na -*is*: *Tomasy* (Θωμᾶς / *Thômas*),  *Jodasy* (Ὶούδας/ *Ioudas*) nefa *Lioka* (grika: Λουκᾶς / *Loukas*; hebreo*: לוקאס‎ / Lûkâs*). *Genesisy* (grika: Γένεσις / *Genesis*) nefa *Apokalypsy* (grika: Ἀποκάλυψις */ Apokalupsis*) fa tsy *Apokalypsisy*.

## Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy ankehitriny

Ny Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy dia fandikana ny Baiboly ampiasain' ny Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina eto Madagasikara. Toy ny Baiboly prôtestanta dia misy ny Baiboly amin' ny dikan-teny tranainy izay ahitana ny anaran' Andriamanitra hoe *[[Iahveh|Iahve]]* sy ilay Baiboly tsy ahitana an' io anarana io. Ny anaran' ny Baiboly katôlika dia ''Ny'' ''Baiboly Masina''. Tamin' ny taona 1938 no nahavitana printy ny Baiboly katôlika voalohany amin' ny teny malagasy nefa amin' izao dia ampiasaina ilay vita tamin' ny taona 2011.

### Ny lisitry ny boky
Miavaka ny Baiboly katôlika amin' ny fisian' ny boky fanampiny atao hoe deoterôkanônika izay ao aminy nefa tsy hita ao amin' ny Baiboly prôtestanta sy ao amin' ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah.

Ireto avy ny anaran' ny boky ao amin' ny Testamenta Taloha: *Jenezy*, *Eksaody*, *Levitika*, *Fanisana*, *Detôrônômy*, *Jôsoé*, *Mpitsara*, *Rota*, *Samoela voalohany, Samoela faharoa, Mpanjaka voalohany, Mpanjaka faharoa, Tantara voalohany, Tantara faharoa, Esdrasa, Nehemia, Tôbia, Jodita, Estera, Makabeo voalohany, Makabeo faharoa, Joba, Salamo, Ohabolana, Mpitoriteny, Tononkira, Fahendrena, Ekleziastika, Izaia, Jeremia, Fitomaniana, Baroka, Ezekiela, Daniely, Ôsea, Jôely, Amôsy, Abdiasa, Jônasa, Mikea, Nahoma, Habakòka, Sôfônia, Hagay* (na *Akjea*, tao amin' ny *Baiboly Masina 1938*)*, Zakaria* ary *Malakia.*

Ireto kosa ny anaran' ny boky ao amin' ny Testamenta Vaovao: *Matio, Marka, Lioka, Joany, Asa, Rômanina, Kôrintianina voalohany, Kôrintianina faharoa, Galata, Efezianina, Filipianina, Kôlôsianina, Tesalônisianina voalohany, Tesalônisianina faharoa, Timôte voalohany, Timôte faharoa, Tito, Filemôna, Hebrio, Jakôba, Piera voalohany, Piera faharoa, Joany voalohany, Joany faharoa, Joany fahatelo, Joda ary Fanambaràna*. 

## Baiboly iraisam-pinoana
Ny Baiboly ''Dikanteny Iombonana Eto Madagasikara'' (hafohezina amin' ny hoe: *Baiboly DIEM*) dia vokatry ny asan' ny mpandika teny avy amin' ny fiangonana maro eto Madagasikara. Mihevitra ireo mpandika teny ireo fa maro amin' ny teny malagasy tranainy no efa tsy azon' ny mpamaky ankehitriny intsony ny heviny, noho izy tsy fandre andavanandro na koa efa niova hevitra, ka izany no anisan' ny nanosika azy ireo hanao dikan-teny vaovao. Mikendry ny hananan' ny Kristiana miteny malagasy Baiboly iraisan' ny fiangonana kristiana samihafa (ekiomenisma) koa ireo mpandika teny ireo, no mikendry ny hahazoan' ny mpiteny malagasy ankehitriny ny tian' Andriamanitra ho lazaina. Izany no antony ampiasan' ny mpandika teny ny teny malagasy tenenina sy soratana amin' izao taonjato izao. Ampiasaina indrindra io dikan-teny io amin' ny fotoam-pivavahana iraisam-pinoana ataon' ny fiangonana miray ao amin' ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara (FFKM). Tamin' ny taona 2003 no nanaovana printy voalohany ny Baiboly DIEM.

### Lisitry ny boky
Misy roa karazana ny Baiboly DIEM: ny iray natao ho an' ireo zatra nampiasa ny Baiboly prôtestanta (tsy ahitana boky deoterôkanônika) ary ny iray natao ho an' ny mpamaky ny Baiboly katôlika (ahitana boky deoterôkanônika).

### Endriky ny fandikan-teny

#### Fanagasiana ny teny grika sy hebreo
Tsy voatery nisafidy ny iray amin' ny anaran' ny boky efa misy ao amin' ny Baiboly prôtestanta na amin' ny Baiboly katôlika ny mpandika teny fa indraindray dia nanao anarana vaovao izay heverin' izy ireo fa manakaiky kokoa ny fanononana amin' ny teny grika na eo anelanelan' ny anarana prôtestanta sy katôlika. Ohatra: ny *Genesisy* na *Jenezy* dia lasa *Genesỳ*. Ny anaran' olona na toerana dia natao tahak' izany koa, nampanakaikezina ny teny grika na hebreo. Misy fahasamihafany amin' ny Baiboly prôtestanta sy amin' ny Baiboly katôlika malagasy tranainy izy raha ny amin' ny anaran' olona sy ny anaran-tany ary ny anaran' ny boky ao amin' ny Baiboly no asian-teny.

Mampiavaka azy ny fanatsofohana ny litera "h" amin' ny anarana izay efa mahazatra tsy nisy an' io litera io. Ny hoe *[[Isaaka zanak' i Abrahama|Isaka]]* na *[[Isaaka zanak' i Abrahama|Isaaka]]* lasa hoe *Itsehàka* (hebreo: יצחק / *Iishḥâk*; grika: Ισαάκ/ *Isaak*). Hita koa ny hoe *Kanahana* fa tsy *[[Kanaana|Kanana]]* na *[[Kanaana]]* (hebreo: כְּנָעַן‬ / *Kənâ‘an*; grika: Χαναάν / *Khanaan*).

Ny anaram-boky milaza anarana mponina miafara amin' ny hoe -*na* ao amin' ny Baiboly prôtestanta dia miafara amin' ny -*nina* ao amin' io Baiboly io (ohatra: *Rômanina* fa tsy *Rômana*).

#### Safidy momba ny fanoratana ny teny sasany
Ny anarana hoe *[[Jehovah]]* na *[[Iahveh]]* dia nosoloana ny hoe *TOMPO* (amin' ny sorabaventy) ka ny fomban' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika (Septoaginta na Septanta) izany, izay nanolo ny anaran' Andriamanitra teny hebreo hoe יהוה‬ / *[[IHVH|Yhwh]]* (ilay nogasina hoe *Jehovah* na *Iahve*) ho *Kύριος / kúrios* (midika hoe "Tompo") fotsiny amin' ny teny grika. Ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny hebreo anefa io anarana io dia tsy nesorina fa voasoratra ihany nefa tsy tononina.

## Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah
Ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah dia fandikan-tenin' ny Baiboly manakaiky ny dikan-teny prôtestanta tranainy raha ny anaran' ny boky tsirairay sy ny anaran' ny olona ary ny anaran' ny tanàna maro voalaza ao amin' ny Baiboly no jerena. Atao hoe *[[Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin' ny Tontolo Vaovao]]* ny anaran' io Baiboly io. 

Nadika avy amin' ny dikan-teny anglisy (*New World Translation of the Holy Scriptures*) an' ny Vavolombelon' i Jehovah, izay nivoaka tamin' ny taona 1984 sady iaingan' ny fandikan-teny amin' ny fiteny hafa rehetra, io Baiboly io. Ny *[[Watch Tower Bible and Tract Society|Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania]]* no namoaka azy izay natao pirinty tany Japana tamin' ny taona 2009. Efa nivoaka tamin' ny taona 2003 ny *Soratra Grika Kristianina* (izany hoe ny Testamenta Vaovao) nefa nohavaozina indray ny dikan-teny tamin' io fanontana farany io. Tsorin' ny mpandika teny fa tsy nadika mivantana avy amin' ny teny fototra (hebreo sy grika ary aramianina) ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah amin' ny teny malagasy.

### Endriky ny fandikan-teny

#### Fanagasiana ny teny grika sy hebreo
Ny anaram-boky milaza anarana mponina miafara amin' ny hoe -*na* ao amin' ny Baiboly prôtestanta dia miafara amin' ny -*nina* ao amin' io Baiboly io (ohatra: *Romanina* fa tsy *Romana*). Itovitoviany amin' ny DIEM sy ny Baiboly katôlika vaovao izany. Tsy mampiasa ny tendro satroka (^) anefa izy. Ny Testamenta Taloha dia ataony hoe "*Soratra Hebreo sy Aramianina"* fa ny Testamenta Vaovao kosa "*Soratra Grika Kristianina"*. Toy ny Baiboly prôtestanta dia tsy mampiasa tendron-tsoratra (` na ´ na ^) firy io Baiboly io ka anjaran' ny mpamaky ny mamantatra, araka ny fahazarany, ny toerana misy ny tsindrimpeo sy ny fomba tokony hamakiana ny litera "o" (vakina hoe /u/ na /o/).

#### Safidy momba ny fanoratana ny teny sasany
Betsaka kokoa ny isam-pitrangàn' ny anarana hoe *Jehovah* ao amin' ny Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah raha ampitahaina amin' ny isan' io teny io ao amin' ny Baiboly prôtestanta satria, ankoatry ny fitomboan' io isa io ao amin' ny "Soratra Hebreo sy Aramianina", dia mipoitra imbetsaka ao amin' ny "Soratra Grika Kristianina" koa io anarana io satria nasolo ny sasany amin' ny fitrangan' ny teny hoe *Tompo*, izay heverin' ny mpandika teny fa tokony ho *Jehovah* tamin' ny nanoratana voalohany ny bokin' ireo apôstôly sy evanjelista ao. Tsy ny mpadika teny malagasy no nisafidy izany fa hatramin' ny dikan-teny anglisy (*New World Translation of the Holy Scriptures*).

Tsy mampiasa ny teny hoe *Testamenta Taloha* sy *Testamenta Vaovao* ny Vavolombelon' i Jehovah satria "asa soratra iray ihany mantsy ny Baiboly, ary tsy misy lany andro na azo antsoina hoe “taloha” amin' izy io"*,* hoy ny mpampanonta an' ilay Baiboly.

Be mpitsikera ny *Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin' ny Tontolo Vaovao* noho izy heverina fa nanova ny rafitry ny fehezanteny sasany na nandika amin' ny fomba tsy mahazatra ny teny sasany mba hanamarinany ny fivoasany ny Soratra Masina*,* indrindra mba hanesorana ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy ka handisoana ny Trinite.

### Lisitry ny boky
Ireto avy ny anaran' ny boky ao amin' ny "Soratra Hebreo sy Aramianina": *Genesisy, Eksodosy, Levitikosy, Nomery, Deoteronomia, Josoa, Mpitsara, Rota voalohany, Samoela voalohany, Samoela voalohany, Mpanjaka voalohany, Mpanjaka faharoa, Tantara voalohany, Tantara faharoa, Ezra, Nehemia, Estera, Joba, Salamo, Ohabolana, Mpitoriteny, Tononkiran’i Solomona, Isaia, Jeremia, Fitomaniana, Ezekiela, Daniela, Hosea, Joela, Amosa, Obadia, Jona, Mika, Nahoma, Habakoka, Zefania, Hagay, Zakaria* ary *Malakia*.

Ireto kosa ny anaran' ny boky ao amin' ny "Soratra Grika Kristianina": *Matio, Marka, Lioka, Jaona, Asan' ny Apostoly, Romanina, Korintianina voalohany, Korintianina faharoa, Galatianina, Efesianina, Filipianina, Kolosianina, Tesalonianina voalohany, Tesalonianina faharoa, Timoty voalohany, Timoty, Titosy, Filemona, Hebreo, Jakoba, Petera voalohany, Petera faharoa, Jaona voalohany, Jaona faharoa, Jaona fahatelo, Joda* ary *Apokalypsy*.

## Ohatra fampitahana dikan-teny

## Boky azo anovozan-kevitra

* Clark Henry E., 1887, *Tantaran' ny Fiangonana eto Madagasikara*, Antananarivo, FFMA.

* Cousins William E., 1897, « Reminiscences of Bible Revision », *Antananarivo Annual*, 21, pp. 117-119.
* Dahl Otto C., 1992, « Zanahary, Andriananahary, Andriamanitra. Désignation des êtres divins en malgache », *in* Condominas G., (éd.), *Disciplines croisées*, Paris, Éditions de l’École des Hautes Études en Sciences Sociales, pp. 99-114. –, 1966, *Les débuts de l’orthographe malgache.* Oslo, Universitetsforlaget.
* Guenier Noël J., 1996, « La Langue du catéchisme malgache de 1657. Les premiers essais d’une formulation malgache de la doctrine chrétienne », *in Le Christianisme* *dans le sud de Madagascar*. *Mélanges à l’occasion de la reprise de l’évangélisation* *dans le sud de Madagascar par la Congrégation de la Mission (Lazaristes), 1896-1996*, Fianarantsoa, Ambozontany, pp. 23-77.
* Guenier Noël J.,, 1997, « Le Catéchisme de Flacourt comme témoin des relations linguistiques dans le Sud-Est de Madagascar au milieu du XVIIe siècle », *Études Océan Indien*, 23-24, pp. 67-147. [Contient : « Lexique du Catéchisme de 1657 », pp. 86-145]
* Guenier Noël J.,, 2004, « Expressions bibliques en malgache parlé contemporain », *in* Rossi-Gensane N., (éd.), *Mélanges en l’honneur de Nicole Gueunier*, Tours, Université François Rabelais, pp. 273-298.

* Guenier Noël J., Solo-Raharinjanahary, 2007, « Plantes de la Bible en malgache, et plantes “bibliques” en malgache. Quelques directions de recherche », Communication au colloque *Fankalazana ny faha-120 taonan’ny Fanitsiana Lehibe ny Baiboly Malagasy voalohany* (120e anniversaire de la Grande Révision de la Bible malgache), Fikambanana Mampiely Baiboly Malagasy, Antananarivo, 3-8 mai ; à paraître dans *Études Océan Indien.*
* Huyghues-Belrose Vincent, 2001, *Les premiers missionnaires protestants de Madagascar (1795-1827)*, Paris, Karthala.
* Munthe Ludvig, 1969, *La Bible à Madagascar. Les deux premières traductions du Nouveau Testament malgache*, Oslo, Egede Instituttet.
* Raison-Jourde Françoise, 1991, *Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle. Invention d’une identité chrétienne et construction de l’État (1780-1880)*, Paris, Karthala.
* Rakotomalala Malanjaona, Blanchy Sophie, Raison-Jourde Françoise, (éds.), 2001, *Usages sociaux du religieux sur les Hautes Terres malgaches. Les ancêtres au quotidien*, Paris, L’Harmattan.
* Ramaroson Léonard, 1969, « Anaran’olona sy Anaran-tany ao amin’ny Testamenta Vaovao (Tantara kely) », *Tahiry sy Remby*, 26, pp. 198-216.
* Razafindrakoto Georges A., 2006, *Old Testament Texts in Malagasy Contexts: An Analysis of the Use of the Old Testament in Three Religious Contexts in Madagascar*, Thèse de Théologie, University of South Africa. Consultable en ligne : etd.unisa.ac.za/ ETD-db/theses/available/etd-08102006-113454/unrestricted/thesis.pdf
* Smalley, William A., 1991, *Translation as Mission. Bible Translation in the Modern Missionary Movement*, Macon (Ga), Mercer University Press.
* Spindler Marc, 1992, « L’usage de la Bible dans le discours politique malgache depuis l’indépendance, 1960-1990 », *in* Durand J.-D., Ladous R., (dirs.), *Histoire religieuse,* *histoire globale, histoire ouverte. Mélanges offerts à Jacques Gadille*, Paris, Beauchesne, pp. 199-220.

## Jereo koa
* Baiboly
*Kristianisma eto Madagasikara
*Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy
*Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy
*Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah amin' ny teny malagasy
*Baiboly dikanteny iombonana eto Madagasikara

* Kor'any amin' ny teny malagasy

*Fandikan-teny

## Rohy ivelany hamakiana Baiboly
* Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy: http://www.baiboly.org ; https://nybaiboly.net/Bible.htm

* Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy: http://baiboly.katolika.org
* Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah: https://wol.jw.org/mg/wol/binav/r26/lp-mg/bi12/MG/2008
*Hafa koa (katôlika - prôtestanta - sns): http://tenymalagasy.org/bins/teny2/baiboly
*Hafa koa (prôtestanta): https://etory.net/smartbaiboly/online 

## Loharano sy fanamarihana