Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô

Ny **kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô** dia ny fitambaran' ny boky ao amin' ny Baibolin' ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô (etiôpiana sy eritreana) izay ekeny ho filamatry ny finoany sy ny fampianarany. Ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô izay ao amin' ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana dia manana kanônan' ny Baiboly izay lehibe kokoa noho ny an' ny ankamaroan' ny Fiangonana kristiana. Zarain' ny mpikaroka tandrefana ho roa io boky io ao amin' ny kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô, ka ao ny kanôna kely, izay ahitana ny boky mahazatra ny Kristianisma tandrefana, ary ao ny kanôna leibe. Ahitana koa ny kanôna kely manontolo sy boky sivy hafa fanampiny io kanôna lehibe io. Tsy misy anefa ny Baiboly voatonta izay ahitana ireo boky rehetra ireo, na ao Etiôpia na ao Eritrea.

## Ny boky ao amin' ny kanôna kely
### Ny Testamenta Taloha
Ahitana ny kanônan' ny Baiboly hebreo manontolo ny kanôna kelin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo. Fanampin' izany, ankoatry ny bokin' ny Makabeo dia ahitana ireo boky deoterôkanônika katôlika ny kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô. Ankoatr' ireo dia ao koa ny ''Vavak' i Manase'' sy ny ''Boky fahatelon' i Ezra'' ary ny ''Boky fahefatr' i Ezra'', izay hita ao amin' ny kanônan' ny Baibolin' ny fiangonana kristiana hafa sasany. Anisan' ny kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô manokana ny ''Paralipômenan' i Jeremia'' (izay atao hoe ''Boky fahefatr' i Baroka'') sy ny ''Bokin' ny Jobily'' ary ny boky telon' ny Mekabiana.

Ny ''Bokin' ny Fitomaniana'', ny ''Bokin' i Jeremia'', ny ''Bokin' i Baroka'', toraka izany koa ny ''Taratasin' i Jeremia'' sy ny ''Boky fahefatr' i Baroka'', dia ataon' ny fiangonana ôrtôdôksa teoahedô ho anisan' ny kanônany. Na dia izany aza dia tsy mazava ny fandaharana na ny fitsinjarana ireo boky ireo. Amin' ny lisitra sasany dia tafiditra ao amin' ny lohateny hoe "*Jeremia*" ("*Bokin' i Jeremia*") fotsiny izy ireo, nefa amin' ny lisitra hafa dia tsinjaraina ho boky samihafa izy ireo.

Ankoatr' izany dia indraindray voazara roa ny ''Bokin' ny Ohabolana'', dia ny *Messale* (Ohabolana 1–24) sy ny *Tägsas* (Ohabolana 25–31).

Farany, ao amin' ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo, ny ''Boky fahatelon' i Ezra'' (3 Ezra) dia atao hoe *Boky faharoan' i Ezra* (2 Ezra), ny ''Boky fahefatr' i Ezra'' (4 Ezra) dia atao hoe *[[Boky fahefatr' i Esdrasa|Bokin' i Ezra Sotoela]]* (*Ezra Sutu'el*), ary ny ''Vavak' i Manase'' dia tafiditra ao anatin' ny ''Boky faharoan' ny Tantara''.

#### Ny boky prôtôkanônika
Iraisany amin' ny Prôtestanta sy ny Katôlika sy ny Jiosy ary ny Baiboly ôrtôdôksa hafa ny boky prôtôkanônika, ka ireto avy izy ireo: ''Genesisy'', *[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]]*, ''Levitikôsy'', *[[Bokin' ny Nomery|Nomery]]*, ''Deoterônômia'', ''Jôsoa'', ''Mpitsara'', ''Rota'', ''Samoela voalohany'', ''Samoela faharo''a, ''Mpanjaka voalohany'', ''Mpanjaka faharoa'', ''Tantara voalohany'', ''Tantara faharoa'', ''Esdrasa'', ''Nehemia'', ''Estera'', ''Jôba'', ''Salamo'', ''Ohabolana'', ''Mpitoriteny'' (na *Kôheleta*), ''Tononkira dia Tononkira'', ''Isaia'', ''Jeremia'', ''Fitomaniana'', ''Ezekiela'', ''Daniela'', ''Hôsea'', ''Jôela'', ''Amôsa'', ''Ôbadia'', ''Jônasa'', ''Mikà'', ''Nahoma'', ''Habakoka'', ''Zefania'', ''Hagay'', ''Zakaria'', ''Malaky''.

#### Ny soratra deoterôkanônika sy boky hafa
Amin' ny ireo boky ireo, ny ''Tôbià'', ny ''Jodita'', ny ''Makabeo voalohany'' sy ''faharoa'', ny ''Fahendren' i Salômôna'', ny ''Sirasida'', ny ''Baroka'', ny fanampin' ny ''Bokin' i Estera'' ary fanampin' ny ''Bokin’ i Daniela'' dia deoterôkanônika iraisan' ny Baiboly ôrtôdôksa amin' ny Baiboly katôlika. Indreto kosa ny boky deoterôkanônika an' ny fiangonana ôrtôdôksa teoahedô manokana:

* ''Boky fahefatr' i Baroka'' (na *Paralipômenan' i Jeremia*)
* ''Boky voalohan' i Enôka'' (na ''Henôka'')
* ''Bokin' ny Jobily''
* ''Boky voalohan' ny Mekabiana''
* ''Boky faharoan' ny Mekabiana''
* ''Boky fahatelon' ny Mekabiana''
* ''Fiakaran' i Isaia''

Tsy tokony hafangaro amin' ny bokin' ny Makabeo ireo bokin' ny Mekabiana ireo.

### Ny Testamenta Vaovao
Ahitana ny boky 27 ao amin' ny Testamenta Vaovao eken' ny fiangonana kristiana rehetra ny kanôka kelin' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô. Iraisan' ny fiangonana ôrtôdôksa amin' ny fiangonana kristiana hafa ny boky kanônika ao amin' ny Testamenta Vaovao. Ireto avy izy ireo: ''Matio'', ''Marka'', ''Lioka'', *[[Evanjely araka an' i Joany|Joany]]*, ''Asan’ ny Apôstôly'', ''Rômana'', ''Kôrintiana voalohany'', ''Kôrintiana faharoa'', ''Galatiana'', ''Efesiana'', ''Filipiana'', ''Kôlôsiana'', ''Tesalôniana voalohany'', ''Tesalôniana faharoa'', ''Timôty voalohany'', ''Timôty faharoa'', ''Titosy'', ''Filemôna'', ''Hebreo'', ''Jakôba'', ''Petera voalohany'', ''Petera faharoa'', ''Joany voalohan''y, ''Joany faharoa'', *[[Taratasy fahatelo nosoratan' i Joany|Joany fahatelo]]*, ''Joda'', ary ''Apôkalipsan' i Joany''.

## Ny boky ao amin' ny kanôna lehibe
Fanampin' ireto boky sivy horesahina manaraka ireto dia ao anatin' ny kanôna lehibe ny boky rehetra ao amin' ny kanôna kely.

### Testamenta Taloha

Ny Testamenta Taloha ao amin' ny kanôna lehibe dia ahitana boky fanampiny iray, dia ny dikan-teny etiôpianan' ny Bokin' i Jôsefa zanak' i Goriôna (etiôpiana: *Yosëf wäldä Koryon*), izay atao hoe *[[Bokin' i Jôsipôna]]* (hebreo: ספר יוסיפון / *Sefer Yosipon*) amin' ny faritra hafa, na tondroina amin' ny anaran' ny mpanoratra azy, dia i Pseodô-Jôsefa, izay heverina fa pseodepigrafika.

### Testamenta Vaovao
Misy boky fanampiny valo ny kanônan' ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô. Ao ny boky efatry ny *[[Sinôdôsy]]* (ሥርዓተ ጽዮን / *Ser`atä Seyon*, ትእዛዝ / *Te'ezaz*, ግስዓው / *Gessew*, አብጠሊስ / *Abtelis*), ny ''Boky voalohan' ny Fanekena'', ny ''Boky faharoan' ny Fanekena'', ny ''Boky etiôpianan' i Klemento'' (ቀለመንጦስ / *Qälëmentos*), ary ny ''Didaskalia etiôpiana'' (*Didesqelya*). Ny ankamaroan' ireo boky ireo dia heverina fa nosoratan' ny Ray Apôstôlika na ampahany amin' ny soratry ny Kristiana tany aloha.

#### Ny ''Sinôdôsy''
Ny *[[Sinôdôsy]]* ao amin' ny kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedô dia boky efatra izay heverina araka ny lovantsofina fa nosoratan' ny Apôstôly. Ireto avy izy ireo: ny *Ser`atä Seyon*, ny *Te'ezaz*, ny *Gessew*, ary ny *Abtelis*. Ny ampahany be amin' ny votoatin' ireo boky ireo, afa-tsy ny an' ny *Ser`atä Seyon*, dia heverina araka ny lovantsofina koa fa soratry ny papa Klemento I.

#### Ny ''Bokin' ny Fanekena''
Mizara roa ny ''Bokin' ny Fanekena'', izay atao hoe *Mäshafä Kidan*. Ahitana fizaràna 60 sady momba ny fandaminana ny fiangonana ny voalohany. Ny faharoa kosa dia ny fizaràna faha-61 izay lahateny nataon' i Jesoa Kristy tamin' ny mpianany tao Galilea taorian' ny fitsanganany tamin' ny maty.

#### Ny ''Boky etiôpianan' i Klemento''
Tsy tokony hampitovîna amin' ny epistilin' i Klemento (*[[Epistily voalohany nosoratan' i Klemento|1 Klemento]]* sy *[[Epistily faharoa nosoratan' i Klemento|2 Klemento]]*) na ny *Sinôdôsy* klementina voaresaka eo ambony na ny literatiora klementina hafa ny *[[Boky etiôpianan' i Klemento]]*, na *Qälëmentos*. Boky tokana ahitana fizaràna fito izy io, izay heverina araka ny lovantsofina fa nalefan' i Petera ho an' i Klemento avy any Rôma.

#### ''Didaskalia etiôpiana''
Boky ahitana toko miisa 43 izay tsy afangaro amin' ny ''Didaskalian' ny Apôstôly'' ny ''Didaskalia etiôpiana'' na *Didesqelya*, nefa misy fitoviany amin' ny Boky voalohany hatramin' ny faha-7 ao amin' ny *[[Fanorenana Apôstôlika]]*, izay mety nitovy fiaviana amin' ireo. 

#### Boky fanampiny hafa
Ny Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana dia manampy boky hafa ao amin' ny Testamenta Vaovao, izay tsy eken' ny fiangonana hafa ho bokim-pivavahana. Anisan' izany ny ''Epistilin' ny Apôstôly''.

## Jereo koa

* Kanôna
* Baiboly ôrtôdôksa
* Fiangonana ôrtôdôksa teoahedô
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Etiôpiana
* Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedô Eritreana