open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guam

**Guam **dia nosy iray any amin'ny Ranomasimbe Pasifika, any atsinanana-atsimo-atsinanan'ny Ranomasin'i Filipina, eo amin'ny sisin-taniny amin'ny Ranomasimbe Pasifika, ary atsimo-atsimo andrefan'ny Nosy Mariana Avaratra. Io no nosy lehibe indrindra (549 km2) any Mikronezia sy ao amin'ny vondronosy Mariana, izay nosy farany atsimo indrindra. 

Faritanin'i tsy misy orinasa izy io ary misy governora sy mpanao lalàna voafidy. Ny isam-ponina dia 164229 mponina tamin'ny taona 2017. Ny renivohitr'i Guam dia Hagåtña, ary Dededo no tanàna lehibe indrindra misy mponina 44,208 amin'ny taona 2020.

*Velarantany: 549 km2
*Mponina 164.229 mponina

## Tarantana
Nofehezin'i  tanteraka i Guam tamin'ny 1668. Teo anelanelan'ny taonjato faha-17 sy faha-19, dia toerana fijanonana lehibe ho an'ny galleon Espaniola Manila i Guam. Nandritra ny Ady Espaniola-Amerikana, nosamborin'i i Guam tamin'ny 21 Jona 1898.

## Fivavahana
Nandritra ny fitondran'ny Espaniola (1668–1898) dia niova ho Katolika ny ankamaroan'ny mponina ary niely patrana ny fety ara-pivavahana toy ny Paska sy Krismasy.

## Gallerie
 
sary:GuamMap.png|Carte de Guam.
sary:North Guam from space.jpg|Nord de Guam vu de l'espace.
sary:South Guam from space.jpg|Sud de Guam vu de l'espace.
sary:Dulce Nombre de Maria Cathedral Basilica in Hagatna, Guam.jpg|Cathédrale du Doux-Nom-de-Marie et une statue du pape Jean Paul II prise à Hagåtña (Guam).
sary:Apra Harbor.jpg|Port d'Apra.
sary:Guam beach.jpg|Une plage de Guam.
Dededo

I **Dededo** dia kaominina ao Guam, ao amin'i , ao amin'i  Mikronezia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 	44.908.
Teboka mafanan' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina

Ny **teboka mafanan' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina** dia faritra eto amin' izao tontolo izao izay ahitana karazan-javamananaina maro tsy hita any an-toeran-kafa, nefa io faritra io koa dia tandindomin-doza noho ny asan' ny olombelona.

Mba hiheverana ny faritra iray ho toerana mafana dia tsy maintsy manana karazan-javamananaina tsy manam-paharoa maro izy, ary tsy maintsy nahavery ny 70 % fara fahakeliny amin' ny toetra voajanahariny tany am-boalohany (ala, hivoka, sns.).
BR-262

**BR-262** dia lalambe federaly breziliana manan-danja izay miampita ny fanjakan'i , ,  ary . Manomboka ao an-tanànan'i Vitória, renivohitr'i Espírito Santo ny lalany, mamakivaky tanàna manan-danja toa an'i Belo Horizonte, Uberaba ary Campo Grande mandra-pifarana amin'ny sisintany manaraka amin'i , ao Corumbá (Mato Grosso do Sul). Mirefy 2 295,4 km ny halavany.

Nitombo avo roa heny tamin’ny taona 2011 ny fizarana 84 km avy any Betim ka hatrany Nova Serrana.
Eskiora volondavenona

Ny **eskiora volondavenona** (*Sciurus carolinensis*), fantatra ihany koa, indrindra any ivelan'i Etazonia, amin'ny maha-eskiora volondavenona fotsiny, dia eskiora hazo ao amin'ny karazana *Sciurus*. Teratany any amin'ny faritra atsinanan'i Amerika Avaratra izy io, ary izy no mpamerina ala voajanahary faran'izay manan-danja sy tena ilaina amin'ny tontolo iainana.
Mônazita

Ny **mônazita** dia mineraly fôsfata tsy fahita firy, misy tany hamatra, anisan' izany ny seriôma, ny lantanina, ny neôdima ary ny tôriôma.

Tsy karazana mineraly tokana ny mônazita fa ny anarana mahafaoka karazana vitsivitsy miavaka, dia:
* ny mônazita-(Ce), (Ce,La,Nd,Th)PO4
* ny mônazita-(La), (La,Ce,Nd)PO4,
* ny mônazita-(Nd), (Nd,La,Ce)PO4,
* ny mônazite-(Sm), (Sm,Gd,Ce,Th)PO4,
* ny mônazite-(Pr), (Pr,Ce,Nd,Th)PO4.

## Toetrany

Ny mônazita dia miloko mavo, volontany, mena na maitso. Eo anelanelan' ny 5 sy 5,5 ny hamafiny amin' ny maridrefy Mohs. Eo anelanela' ny 4,6 sy 5,7 g/cm³ ny hakitrokany. Misy taratra radiôaktifa ihany ny mônazite noho ny fisian' ny tôriôma sy oraniôma ao aminy.

Noho ny fahafahany mandray oraniôma (U, n°&nbsp;92) sy tôriôma (Th, n°&nbsp;90) dia ny mônazita no mineraly radiôaktifa indrindra aorian' ny oraninita sy ny tôrianita ary ny tôrita; izy io koa no mineraly radiôaktifa fantatra indrindra ary, ao amin' ny vato maromaro, dia izy no mineraly mpampiantrano  ny oraniôma sy tôriôma lehibe indrindra.

## Fampiasana ny mônazita
Ny mônazita dia ampiasaina amin' ny famokarana neôdima (Nd), izay ilaina amin' ny fanamboaraba andriamby maharitra amin' ny môtera elektrika (fiara elektrika, eôlienina, sns.). Loharanon' ny seriôma (Ce, n° 58) sy ny lantanina na lantanôma (La, n° 57) koa, izay ampiasaina amin' ny katalizeran' ny fiara sy amin' ny fanamboarana fitaratra manokana, ny mônazita. Heverina ho toy ny fandrehitra na fandoro, ho an' ny reaktera nokleary andiany vaovao, ny tôriôma azo avy amin' ny mônazita. Ampiasaina ho fandoko ao amin' ny indostrian' ny fitaratra sy seramika (bakoly, sns) ny sasany amin' ny singa ao aminy.

## Ny fisian' ny mônazita eto Madagasikara
Manana fasimainty misy mônazita i Madagasikara, indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka. Matetika ny mônazita no trandrahana miaraka amin' ny mineraly hafa toy ny ilmenita sy ny zirkôna, indrindra amin' ny tetikasa fitrandrahana toa ny Base Toliara.

Noho ny maha radiôaktifa azy, ny fitrandrahana ny mônazita dia miteraka olana ara-tontolo iainana sy ara-pahasalamana, indrindra ho an' ny mpiasa sy ny mponina akaikin' ny toeram-pitrandrahana.

## Jereo koa

* Ilmenita
* Zirkôna
The Ecologist

***The Ecologist*** dia gazety sy gazetiboky  britanika momba ny tontolo iainana, navoaka tamin' ny 1970 ka hatramin' ny 2009. Naorin' i Edward Goldsmith, niresaka momba ny lohahevitra isan-karazany momba ny tontolo iainana izy io ary nampiroborobo ny fomba fisainana ekôlôjika tamin' ny alàlan' ny vaovao sy fanadihadiana ary lahatsoratra momba ny hevitry ny olona.

Namporisika ny mpamaky azy ny *The Ecologist* mba hamaha ny olana manerantany eo amin' ny sehatra ifotony. Taorian' ny fampitsaharana ny fanontana tamin' ny Jolay 2009, dia nitohy ho gazetiboky an-tserasera ny *The Ecology*. Tamin' ny tapaky ny taona 2012, nitambatra tamin' ny gazetiboky *Resurgence*, natontan' i Satish Kumar, ka ny laharana voalohany tamin' ny *Resurgence & Ecologist* vaovao dia nivoaka tamin' ny Septambra 2012. Niorina tao London ny *The Ecologist* .
Fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana

Ny **fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana** dia fefiloha matetika vita amin' ny tany izay natao hanangonana ny fakom-pitrandrahana, izay mety mifangaro amin’ ny rano na tsia, ary tavela aorian’ ny fanodinana ny akora notrandrahina, Ny faikam-pitrandrahana dia mety ho ranoka, vainga, na fotaka misy poti-javatra madinidinika, ary matetika misy poizina be sy mety radiôaktifa. Ny faikam-pitrandrahana mivaingana dia matetika ampiasaina ho ampahany amin' ilay fefiloha. Ny fefiloha toy izany dia mety ho vaky indraindray, ka miteraka loza ara-tontolo iainana.

Misy karazany telo izany fefiloha izany: mitodika an' irà (any ambony), mitodika an' avà (any ambany) na eo afovoany. Heverina ho mampidi-doza indrindra ary niteraka loza tao Mariana sy Brumadinho ny fefiloha an' irà, na dia misy loza ihany koa aza amin' ny karazana fefiloha hafa. Noraràn' i Brezila sy i Sily ny fanamboarana fefiloha itodika an' irà ary ny dimampolo ao amin' ny fanjakana breziliana ao Minas Gerais dia tsy maintsy hatsahatra amin' ny taona 2035.

Natao ho fitehirizana maharitra ny fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana, izany hoe natao hijanona eo amin' ny toerana misy azy mandrakizay. Mamokatra fako isan-karazany ny Ny fitrandrahana varahina sy volamena sy oraniôma ary ny fitrandrahana hafa, ka isy poizina ny ankamaroany, izay miteraka fanamby isan-karazany amin' ny fitahirizana maharitra.

## Jereo koa
Menaka zavamaniry

Ny **menaka** **zavamaniry** dia zaka matavy miendrika ranoka raha ao amin' ny mari-panan' efitrano, azo avy amin' ny zavamaniry misy menaka, izany hoe zavamaniry misy lipida ny voany. 

## Karazany
Ny menaka zavamaniry dia mety manondro menaka isan-karazany:

* menaka fihinana: ampiasaina amin' ny sakafo;
* menaka zavamaniry fandoro: ampiasaina ho fandoro na ho fanampiny ao amin' ny môtera mampiasa hafanana;
* menaka zavamaniry atao fandrehitra: atao fandrehitra ain' ny jiro ampiasana menaka, ohatra;
* menaka ampiasaina amin' ny kôsmetika na amin' ny farmasia;

## Famokarana
Ny famokarana menaka zavamaniry dia avy amin' ireto zavamaniry misy menaka ireto tamin'ny taona 2012: palma 35&nbsp;%, sôza 27&nbsp;%, kôlza 25&nbsp;%, tanamasoandro 10&nbsp;%, palmista 3&nbsp;%. Ny palmie famboara-menaka dia manome vokatra be dia be satria miantoka ny ampahatelon' ny famokarana menaka zavamaniry eran-tany amin' ny alalan' ny fambolena azy amin' ny 7&nbsp;% amin' ny tany ambolena zavamaniry misy menaka.

Indreto ny karazana menaka araka ny zavamaniry nakana azy:

* menaka palma (*Elaies guineensis*),
* menaka sôzà (*Glycine max*),
* menaka kôlza (*Brassica napus*) sy motarda,
* menaka tanamasoandro (*Helianthus annuus*),
* menaka palmista (*Elaeis guineensis*),
* menaka voanjo (*Arachis hypogaea*),
* menaka landihazo (*Gossypium* sp.),
* menaka ôliva (*Olea europaea*), menaka voanio (*Cocos nucifera*),
* menaka katsaka (*Zea mays*),
* menaka ampombom-bary (*Oryza*),
* menaka voamaho (*Sesamum indicum*),
* menaka nizela mainty (*Nigella sativa*),
* menaka vihim-boaloboka (*Vitis*),
* menaka karite (*Vitellaria paradoxa*),
* menaka vihin-drongonimbazaha (*Linum usitatissimum*),
* menaka kanabidiôla.
Jangala

Ny **jangala** na **voavahibe** dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. Izy io dia vahy manam-piaviana neôtrôpikaly, ampiasaina ho sakafon' olombelona, ​​ho vilona ho an' ny biby, indrindra any Brezila, ary ho zavamaniry manampy ny hafa, izay volena miaraka amin' ny fary, ny kakaô, ny voasary na ny paraky. ***Canavalia ensiformis*** ny anarany ara-tsiansa.

## Fanoritsoritana

### Ankapobeny
Ny jangala dia zavamaniry isan-taona na maharitra, mianika, amin' ny endrika kirihitra na mitsotsori-drantsana, izay mety hahatratra 2 ka hatramin' ny 3 m ny halavany.

### Faka sy taho ary rantsana
Lalina ny fakany. Rehefa mandeha ny fotoana dia mihamafy toy ny an' ny hazo ny tahony, ary miforona eo amin' ny vaniny ambany ny rantsana, izay mety hamoaka rantsana ihany koa ny sasany.

### Ravina
Ny raviny dia mifandimby, haro, misy zana-pelana telo, misy tagozan-dravina lava. Ny zana-pelana dia miendrika sarin' atody na somary boribory lavalava. Matsilo na boribory sady miy tendro maranitra izy ireo.

### Vony

Ny voniny, manomboka amin' ny volomparasy na fotsy aza, dia entin' ny sampaho mpanampy miaraka amin' ny fotony mivonto sy tangozam-bony lava, misy voniny 1 hatramin' ny 3 isaky ny  sampaho. Ny vondron-dravimbony dia miendrika lakolosy, misy sampam-pelana 5, ary somary misy tsibolo malemy. Ny vondrom-pelambony dia manana felam-bony lehibe boribory, amin' ny ankapobeny miloko mavokely hatramin' ny volomparasy.

### Voa

Ny voany lava dia mirefy 30 sm ny halavany ary fisaka amin' ny sisiny. Misy vihiny mirefy 8 ka hatramin' ny 20 mirefy 3x2 sm, fisaka amin' ny sisiny, miloko fotsy (mety ho loko hafa) misy foitra manja.

## Jereo koa

* Voamaina

* Kabaro
* Voanjobory
* Voanemba

* Tsiasisa
Vahitsaramaso

Ny **vahitsaramaso** dia karazana zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Fabaceae]]*. Zavamaniry ahitra maharitra izy io izay tian' ny olona noho ny voniny mena na fotsy ao anaty fehezana miroborobo amin' ny fahavaratra na, amin' ny karazany sasany, noho ny voany azo atao legioma.

## Fanoritsoritana
Tsy mitovy amin' ny zavamaniry hafa ao amin' ny vondron-karazana *[[Phaseolus]]* izy io, fa zavamaniry mandavan-taona izay manana fakany lasa mibontsina ho vodiny, fa amin' ny toetany mafana ihany. Noho izany antony izany dia matetika izy io no ambolena ho zavamaniry isan-taona. Toetra iray hafa mampiavaka azy amin' ny *Phaseolus* hafa, mandritra ny fitsimohany, dia mijanona ao anaty tany ny ravin-tsimoka (kôtiledôna).

Izy io dia manana taho mahatratra efatra metatra ny haavony, izay mihorongorona amin' ny tohana ianihany,

Ny raviny, mifandimby, maitso matroka, dia ahitana zanapelana telo miendrika atody misy tendro maranitra.

Ny voniny mindrika lolo, somary lehibe, dia mena (fa misy zana-karazana misy voniny fotsy na roa loko mena sy fotsy). Ny zana-karazany mena dia mahasarika kôlibry. Ireo voninkazo ireo dia mamorona vondrombony lehibe (sampaho) izay mety hahatratra 20 sm ny halavany.

Ny voany dia pepa, izay ny fiverahany tampoka dia manampy amin' ny fanaparitahana ny vihim-boa, izay lehibe (80 hatramin' ny 170 g isaky ny vihy 100) ary miovaova ny lokony arakaraka ny zana-karazany, mety ho mavokely vandabandana, mainty na fotsy. Mila 4 na 5 volana vao mahazo voa masaka, izay mitaky famafazana aloha be, farafahatarany amin' ny fiandohan' ny volana mey.

## Jereo koa

* *[[Phaseolus]]*

* Voamaina

* Kabaro
* Voanjobory
* Voanemba

* Tsiasisa
* Tsaramaso
L-DOPA

Ny **Levôdôpa** na **DÔPA** dia asidra amine voajanahary izay manana anjara toerana lehibe amin' ny fampandehanana ny rafi-pitatitra. Ny Dôpa dia hita ao amin' ny zavamaniry sasany toy ny agy na takilodambo (*Mucuna pruriens*) ary koa amin' ny zavamananaina an-dranomasina sasany, izay manana anjara toerana amin' ny fanaboarana dity. Ny narany feno dia **3,4-dihIdrôksifenilalaninina.** Izy io dia akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny aretin' i Parkinson amin' ny fampitomboana ny dôpaminina.
Santimetatra

Ny **santimetatra**, izay hafohezina amin' ny hoe **sm**, dia ventin-drefin-kalavana mitovy amin' ny ampahazaton' ny metatra. Mitovy amin' izany ihany dia misy 100 santimetatra ny 1 metatra.

Ny santimetatra dia mijanona ho ventin-kalavana ho an' ny fandrefesana amin' ny fiainana andavan' andro; ohatra, ny halavan' ny olombelona dia matetika refesina amin' ny santimetatra. Mirefy iray santimetatra eo ho eo ny sakan' ny hohon-tanan' ny olon-dehibe salantsalany.

Fafana maneho ny fifandraisan' ny santimetatra amin' ny ventin-kalavana hafa.

## Jereo koa

* Kilômetatra
* Hektômetatra
* Dekametatra
* Metatra
* Desimetatra
* Santimetatra
* Milimetatra
* Mikrômetatra
Hektômetatra

Ny **hektômetatra** dia ventim-pandrefesan-kalavana ao amin' ny Rafitra Iraisam-Pirenenan' ny Venty, izay hafohezina amin' ny hoe **hm**, mitovy amin' ny zato metatra sy ny iray ampahafolon' ny kilômetatra. Manodidina ny 1 hm ny halavan' ny kianja filalaovana baolina kitra. Ny hekitara (ha), izay ventin-belarana, dia mitovy amin' ny hektômetatra toradroa (hm2). Ny hektômetatra dia nampiasaina indraindray mba hanehoana ny halaviran' ny lasibatra iray amin' ny ady.

## Jereo koa

* Kilômetatra
* Hektômetatra
* Dekametatra
* Metatra
* Desimetatra
* Santimetatra
* Milimetatra
* Mikrômetatra
Dekametatra

Ny **dekametatra**, izay hafohezina amin' ny hoe **dam**, dia ventin-kalavana ao amin' ny Rafitra Iraisam-Pirenen' ny Venty, mitovy amin' ny folo metatra. Tsy dia ampiasaina matetika noho ny ventin-kalavana hafa ny dekametatra. Ny fandrefesana ny haavo ao amin' ny meteôrôlôjia no ampiharina ny ampiasana azy. Mety amin' ny famaritana ny rano be hadiry, toy ny an' ny renirano sy ny farihy, ny dekametatra toratelo.

## Jereo koa

* Kilômetatra
* Hektômetatra
* Dekametatra
* Metatra
* Desimetatra
* Santimetatra
* Milimetatra
* Mikrômetatra
Nosy Falklands

Ny **Nosy Falklands** (espaniola : *Islas Malvinas* ), antsoina matetika hoe The Falklands , dia vondronosy iray any amin'ny Ranomasimbe Atlantika Atsimo eo amin'ny talantalana Patagonia. Ny nosy lehibe dia eo amin'ny 300 mi (500 km) atsinanan'ny morontsirak'i Patagonia atsimon'i Amerika Atsimo ary 752 mi (1,210 km) avy eo Cape Dubouzet eo amin'ny tendrony avaratry ny Saikinosy Antarktika.

Tsy nisy mponina ireo nosy ireo talohan’ny nahitana an’i Eoropa tamin’ny taonjato faha-17. Nanana ponenana frantsay sy britanika ny nosy. Nohamafisin’i Fanjakana Mitambatra  ny fitondrany tamin’ny 1833, fa i Arjentina kosa dia mitazona ny fitakiana ireo nosy. Tamin’ny Aprily 1982, dia nanafika ireo nosy ireo miaramila Arjentina. Naverina tamin'ny laoniny ny fitantanana britanika roa volana taty aoriana tamin'ny fiafaran'ny Ady tany Falklands.

Namoaka didy tamin’ny 1983 ny fitsaram-bahoakan’ny Firenena Mikambana fa an’i  ireo nosy ireo.
Avelao izy ireo hikorontana na ho faty.
Nanomboka teo dia tsy mahazo miditra amin'ireo nosy ireo intsony ny Arjentina ary mahazo troll.

Adin'ny Falklands
Desimetatra

Ny **desimetatra**, izay hafohezina amin' ny hoe **dm**, dia ventin-kalavana ao amin' ny Rafitra Iraisam-Pirenena momba ny Venty, mitovy amin' ny ampahafolon' ny metatra, folo santimetatra, na zato milimetatra. Ny ventim-pandrefesana mahazatra tsy ao amin' ilay rafitra, ny litatra, dia nofaritana ho mitovy amin' ny iray desimetatra toratelo, na dia, nanomboka tamin' ny 1901 ka hatramin' ny 1964, dia nisy fahasamihafana kely teo amin' izy roa noho ny litatra nofaritana tamin' ny fampiasana ny kilôgrama fa tsy tamin' ny metatra. Ny mari-pamantarana amin' ny fetran' ny faritra tokony hilentika anaty rano amin' ny sambo dia aseho amin' ny desimetatra ho an' ny ankamaroan' ny firenena.

## Jereo koa

* Kilômetatra
* Hektômetatra
* Dekametatra
* Metatra
* Desimetatra
* Santimetatra
* Milimetatra
* Mikrômetatra
Saab JAS 39 Gripen

Ny **Saab JAS 39 Gripen** dia fiaramanidina mpiady mahery vaika mahery vaika mahery vaika novokarin'ny orinasa  aerospace sy fiarovana Saab AB.

## Fampandrosoana
Ny sampana iray ao amin'ny Saab AB, *Gripen International* (fiaraha-miasa eo amin'ny Saab Technologies sy BAE Systems) ao Linköping, Soeda, no manamboatra ny fiaramanidina. Ny ankamaroan'ny fiaramanidina dia amboarina ary atambatra any Soeda. Ny singa hafa dia avy amin'ny orinasa Eoropeana indrindra, fa ny ampahany sasany kosa dia avy any Etazonia sy Afrika Atsimo.

## Famaritana
Fiaramanidina mpiady soedoà maro karazana ny Saab 39 Gripen, azo ampiasaina amin'ny toerana tokana sy roa. Natao ho an'ny asa ririnina henjana izy io, anisan'izany ny amin'ny lalana vonjimaika, lalambe, ary lalana tsy misy lalana. Mahafeno ny fepetra takiana amin'ny fahatokisana avo lenta, ny fikojakojana mora (anisan'izany ny an'ny miaramila), ary ny fampiasana manerantany ihany koa izy io.

Amin'ny toetr'andro mangatsiaka be, dia afaka manidina haingana ny fiaramanidina rehefa avy nanafana vetivety tamin'ny alàlan'ny fitaovana fanampiana. Na dia amin'ny toe-javatra sarotra aza ny tany, dia tsy olana lehibe ho an'ny mpanamory za-draharaha ny fiaingana sy ny fipetrahana. Nilaza ny Tafika an'habakabaka Afrikana Tatsimo (SAAF) fa US$10,000 ny vidin'ny adiny iray amin'ny sidina tamin'ny taona 2012.

## Fanendrena an'i Okraina
Tamin'ny 22 Oktobra, nanaiky ny hanome fiaramanidina  100-150 JAS 39 Gripen E/F ny Filohan' Okraina Volodymyr Zelensky sy ny Praiminisitra soedoà Ulf Kristersson. Hampiasaina hananganana  fiarovana an'habakabaka matanjaka ao  ity andian-tsambo ity. Hanomboka amin'ny taona 2026 ny fanaterana.

## Mpandraharaha
*
*
*
*
*
*
*
* koa dia nanambara tamin'ny 05 martsa 2025 fa ny safidiny dia latsaka amin'ny Gripen E/F.
* (manomboka amin'ny taona 2026)

## Mpanamboatra fiaramanidina hafa
*Airbus (Eoropa]
*Embraer (Brazile)

## Jereo koa
*F-15 Eagle McDonnell Douglas
*F-4 Phantom
*F-22 Raptor
*Aermacchi M-346
*F-14 Tomcat
*Eurofighter Typhoon
*Aermacchi M-346
* Dassault Rafale
Santa Cruz (Rio de Janeiro)

**Santa Cruz** no toeran'ny faritra administratifa faha-19 ao Rio de Janeiro (tanàna)  ao amin'ny Brazila,  ary eo amin'ny 60 km eo andrefan'ny afovoan-tanànan'i Rio de Janeiro no misy azy.

Ny tobin'ny Base Aérea Santa Cruz no misy ao amin'io distrika io.  Tamin'ny 1982, nisy fiaramanidina britanika tsy maintsy niainga teto rehefa niverina avy tany Malvinas.
Ao Santa Cruz ihany koa ny CSA Siderúrgica do Atlântico.

## Galeria

Sary:Ponte dos Jesuítas em Santa Cruz.jpg|Die Brücke der Jesuiten (Ponte do Guandu, heute Ponte dos Jesuítas)
Sary:Residência do senador Júlio Cesário de Mello.JPG|Residenz von Senator Julio Cesario de Mello
Sary:Hangar de Zeppelins.jpg|Die Zeppelin-Werft
sary:Planetário da Cidade das Crianças.JPG|Planetarium der Stadt der Kinder
Sary:Palacete Princesa Isabel.jpg|Palast der Prinzessin Isabel
sary:CSA Thyssenkrupp.jpg|CSA Siderúrgica do Atlântico


## Jereo koa
* Brazila
** Rio de Janeiro
*** Santa Cruz

## Tsiahy
Milimetatra

Ny **milimetatra**, izay hafohezina amin' ny hoe **mm**, dia ventin-kalava ao amin' ny Rafitra Iraisam-Pirenena momba ny Venty, izay mitovy amin' ny ampaharivon' ny metatra, izay venty fototra amin' ny halava ao amin' io rafitra io. Noho izany, misy arivo milimetatra ny iray metatra. Misy folo milimetatra ny iray santimetatra. Ny milimetatra iray dia mitovy amin' ny 1&nbsp;000 mikrômetatra na 1&nbsp;000&nbsp;000 nanômetatra.

Amin' ny resaka herinaratra, ny savaivon' ny tariby mpampita aratra dia omena amin' ny milimetatra toradroa.

High-quality engineering rulers may be graduated in increments of 0.5 mm. Digital callipers are commonly capable of reading increments as small as 0.01 mm. Amin' ny fitsipika metrika, ny refy kely indrindra dia ny milimetatra. Ny fitsipiky ny injenieria avo lenta dia mety hisy teti-drefy 0,5 mm.

Ny habe kely indrindra azon' ny mason' olombelona avahana dia manodidina ny 0,02 hatramin' ny 0,04 mm, izany hoe mitovy amin' ny savaivon' ny volon' olombelona. Matetika eo anelanelan' ny 0,07 mm sy 0,18 mm ny hatevin' ny taratasy iray, fa ny taratasy fanontam-pirinty mahazatra na taratasy fanaovana dika mitovy dia eo amin' ny 0,1 mm eo ho eo ny hateviny.

## Jereo koa

* Kilômetatra
* Hektômetatra
* Dekametatra
* Metatra
* Desimetatra
* Santimetatra
* Milimetatra
* Mikrômetatra
Mikrômetatra

Ny **mikrômetatra**, izay hafohezina amin' ny hoe **μm**, dia ventin-kalava ao amin' ny Rafitra Iraisam-Pirenena momba ny Venty, izay mira amin' ny iray ampahiray tapitrisan' ny metatra (1/1&nbsp;000&nbsp;000) na iray ampaharivon' ny milimetatra (1/1&nbsp;000).

Ny mikrômetatra no venty mahazatra andrefesana ny halavan' ny onjan' ny taratra ambanin' ny mena sy ny haben' ny selan-javamananaina sy ny bakteria, ary ny fanasokajiana ny volonondry arakaraka savaivon' ny tsiraka. Ny savaivon' ny volon' olombelona tokana dia eo amin' ny 20 ka hatramin' ny 200 μm eo ho eo.

Tsy ny mikrômetatra no ventin-kalava kely indrindra fa mbola ao ny nanômetatra (*nm*), ny pikômetatra (*pm*), ny femtômetatra (*fm*) ary ny atômetatra (*am*).

## Jereo koa

* Kilômetatra
* Hektômetatra
* Dekametatra
* Metatra
* Desimetatra
* Santimetatra
* Milimetatra
* Mikrômetatra
Fôsfôro

Ny **fôsfôro** dia singa simika manana isa atômika 15, nomena ny eva **P**. Ao amin' ny tabilaon-tsingerina dia hita ao amin' ny vondrona lehibe fahadimy, na vondrona IUPAC faha-15 na vondrona azôta izy. Mpikambana ao amin' ny vondron' ny pniktôzenina izy io. Miseho amin' ny endrika tena samy hafa ny zaka tsotra fôsfôro, indrindra fa maka loko manomboka amin' ny volomparasy-mainty, mena, fotsy-mavo hatramin' ny fotsy. Ny fôsfôro "fotsy" izay tena madio dia mangarahara.

Amin' ny ankapobeny dia fotsy vandavandana, somary mora volavolaina sady ahenoana fofona tongolo gasy malefaka ny fôsfôro. Mety hiseho amin' ny endrika vovoka na kristaly ny fôsfôro mena sy mainty. Ny fôsfôro fotsy, izay ahitana môlekiola P4, no endrika mora vokarina indrindra, saingy azo antoka fa tsy ny marin-toerana indrindra amin' ny lafiny termôdinamika, izany no ampiasana azy amin' ny balan' ny fitaovam-piadiana.

Tena ilain' ny zavamananaina rehetra eto an-tany ny fôsfôro, amin' ny olombelona dia zava-dehibe indrindra izy io amin' ny fiasan' ny atidoha. Ny taharony dia mandray anjara amin' ny firafitra sy ny fiasan' ny zavamananaina any amin' ny sehatra afovoany, toy ny ADN sy ny famatsiana angovo ny sela. Mitranga ao anatin' ny tsingerin' ny fôsfôro ny fiovana biôjeôsimikan' ny fôsfôro.

## Jereo koa

* Fôsfaty
* Azôta
* Pôtasiôma
Rakotra (fambolena)

Ny **rakotra** dia sosona akora ôrganika na tsia ampetraka eo ambonin' ny tany. Ny antony ampiasana ny rakotra dia ny mba hitazomana ny hamandoan' ny tany, hanatsarana ny fahavokarana sy ny fahasalaman' ny nofon-tany, hampihenana ny fitomboan' ny ahi-dratsy, ary hahatonga ny endriky ny faritra hanintona bebe kokoa.

Ny rakotra dia matetika, fa tsy voatery ho izany ihany, ho avy amin' ny zavamananaina. Mety ho maharitra (ohatra, lafika plastika) na vonjimaika (ohatra, hodi-kazo). Azo ampiharina amin' ny tany miboridana tsy misy zavamaniry na manodidina ny zavamaniry efa misy ny rakotra. Miditra hoazy ao anaty tany, noho ny asan' ny kankana sy ny zavamananaina hafa, ny rakotra vita amin' ny zezi-pahitra sy ny zezipako. Ampiasaina amin' ny famokarana vokatra ara-barotra sy amin' ny zaridaina ity  dingana ity, ary rehefa ampiharina tsara, dia afaka manatsara ny fahavokaran' ny tany. Ahitana ny volombato sy ny hafa koa ny rakotra velona.
Zezipako

Ny **zezipahitra** dia karazana zezika azo amin' ny alalan' ny dingana biôlôjika sy amin' ny alalan' ny fahalovana sy ny fiovan' ny fako ôrganika. Izany dingana izany dia miasa araka ny fitsipiky ny fiovana ho roka izay mitranga amin' ny tontolo voajanahary, fa amin' ny fomba haingana sy amin' ny fepetra voara-maso. Mitranga izany amin' ny toerana misy ôksizeninan' ny rivotra sy hamandoana (rano), amin' ny alalan' ny asa mitambatry ny bakteria, ny holatra, ny zavamananaina bitika sy lehibe. Izany dia fiota miteraka hafanana sy anaerôbika (mila diôksida), fa tsy toy ny metanizatiôna izay fiota anaerôbika.

Misy toetra itoviany amin' ny roka ny zezipako, indrindra fa ny fahafahany mitazona rano sy ny habetsahan' ny otrikaina mineraly sy ôrganika ao aminy. Azo ampiasaina ho fanitsiana na hozezika hampahalonaka ny tany izany.

Azo atao amin' ny fomba samihafa sy amin' ny habe samihafa ny fanamboarana zezipako . Amin' ny ambaratonga kely, dia ampifangaroina ny akora maina misy karbônina (voapotika) miaraka amin' ny fako biôlôjika hafa be hamandoana sy azôta (hoditry ny voankazo na hoditry ny vodi-zavamaniry, ohatra). Amin' ny ambaratonga lehibe kokoa dia mampiasa milina famotehana ny orinasa mba hanamora ny asan' ny bakteria sy hanafaingana ny fizotrany ary haha ara-pahasalamana ny zezipako vokarina.

Mitaky fahazoana rivotra tsara ny fampiasana fitaovana fanamboarana zezipako, mba hampiroboroboana ny asan' ny zavamananaina mpanapotika sy hisehoan' ny fahasamihafan-karazan-javamananaina tiana hisy. Ny fampiasana zezipako amin' ny voly hatao sakafo dia manaraka ny lalànan' ny fahasalamam-bahoaka, izay mamaritra ny akora ôrganika azo na tsy azo anamboarana zezipako.
Risinina

Ny **risinina** dia glikôrôteinina sy poizina avy amin' ny zavamaniry vokarin' ny zavamaniry iray ao amin' ny fianakaviana *[[Euphorbiaceae]]*, ny kinana (*Ricinus communis*). Izy io dia heterôdimera misy rojo pôlipeptidika roa, ka ny rojo B dia lektinina fa ny rojo A dia miasa toy ny prôteinina tsy mampiasa ny ribôzôma (voa bitika mihizina). Ny fomba fiasany dia ahafahany mahafaty sela, izay mahatonga ny risinina ho anisan' ny akora misy poizina indrindra fantatry ny olombelona.

Ny salam-patran' ny risinina (LD50) mahafaty totozy dia eo amin' ny 5 µg/kg amin' ny lanjan' ny vatana isaky ny tsindrona anaty lalandra. Ho an' ny olombelona dia tombanana eo anelanelan' ny 1 ka sy 20 µg/kg amin' ny lanjan' ny vatana ny fatra mahafaty raha mitelina risinina  (manodidina ny 5 ka hatramin' ny 10 voan' ny kinana).

Ny risinina dia heverina ho fitaovam-piadiana biôlôjika azo ampiasaina. Izy io dia nosokajian' ny CDC Atlanta ho "mpanao biôlôjika sokajy B" ary  nosokajian' ny HHS ho "Select Agent" ("mpanao voafantina") sady voasoratra ao amin' ny tabilao 1A (*Schedule 1*) ao amin' ny Chemical Weapons Convention ("Fifanarahana momba ny Fitaovam-piadiana Simika"). Tranga maromaro momba ny fampiasana azy io ho poizina no voatatitra, fa ny tena nalaza indrindra dia ny famonoana ilay mpanao gazety bolgara Georgi Markov.
Lolodorf

I **Lolodorf** dia tanàna ao amin'ny faritra atsimoandrefan'i  (Faritany Atsimo) izay misy mponina 45 300 eo ho eo.

Eo ambonin'ny reniranon'i Lokundje no misy azy ao amin'ny faritry ny ala mando. Eo anelanelan’i Éséka any avaratra (56 km) sy Mvengue any atsinanana (33 km) no misy an’i Lolodorf. 110 km miala an'i Kribi ary 76 km miala an'i Ebolowa.

## Tantara
Teo ambanin'ny fitondran'ny mpanjanaka alemà, i Lolodorf no toeran'ny toby miaramila iray ary renivohitry ny distrika mitovy anarana. Niorina tamin'ny 1 Septambra 1893 izy io mba hiarovana ny lalana ara-barotra Kribi-Yaounde.

Ankoatra an’i Lolodorf sy ny fari-piadidiany dia ahitana ireto tanàna ireto ny kaominina:
*Bibia
*Bibondi
*Bikalla
*Bikoka
*Bingambo
*Kaba
*Koumbizik
*Madong
*Mangouma
*Mbango
*Mbikiliki
*Melangué
*Mill
*Mougue
*Mville
*Ngovayang
*Ngoyang
*Nkouambpoer I
*Nkouambpoer II

## Jereo koa
* Kamerona
**Yaounde
** Douala
Kribi

I **Kribi** dia tanàna any atsimon'i  eo am-bavan'ny Reniranon'i Kienké ao amin'ny Hoalan'i Ginea izay misy mponina 60.000 eo ho eo (2007). Ny ankamaroan'ny mponina dia Basaa, Batanga, Mabi, Ewondo ary Bulu.

## Jereo koa
* Kamerona
Douala

I **Douala**, no tanàna lehibe indrindra any  izay misy mponina manodidina ny 2.768 tapitrisa (2015). Avy amin'ny vahoaka Duala no anarany. Ny renivohitra teo aloha (hatramin'ny 1920; nanomboka teo Yaoundé) dia metropolisy ara-toekarena, foibe ara-bola, indostrialy, ara-barotra ary ara-kolontsaina ary koa ivon-toeran'ny fitaterana an'ny fanjakana Afrikana Afovoany. I Douala dia renivohitry ny faritr'i Littoral

## Jeografia
Any amin'ny 24 kilometatra miala ny morontsiraka Ranomasimbe Atlantika eo amoron'ny Reniranon'i Wouri no misy ilay tanàna.


Pont sur le Wouri de Douala.JPG
Pont sur le Wouri Douala.JPG
Canoe riding on the Wouri river 2.jpg


## Jereo koa
* Kamerona
Sôkratesy Skôlastikôsy

I **Sôkratesy Skôlastikôsy** na **Sôkratesy avy any Kônstantinôplisy** dia mpahay tantara kristiana niteny grika. Teraka tao Kônstantinôpôlisy manodidina ny taona 380 ary maty tao  manodidina ny taona 450 izy.

Izy, miaraka amin' i Eosebiôsy avy any Kaisarea sy i Sôzômenôsy sy i Teôdôretôsy avy any   Kirôsy ary i Evagriôsy Skôlastikôsy, dia anisan' ny mpahay tantara lehibe momba ny Andro Taloha Kristiana.

Ny *Tantaran' ny Fiangonana* (grika: Ἐκκλησιαστική Ἱστορία / *Ekklêsiastikê Istoria*) nosoratany, izay mety navoaka tamin' ny taona 439/440 tany ho any, dia natao ho tantaran' ny kristianisma amin' ny lafiny rehetra fa tsy tantaran' ny ny Fiangonana amin' ny heviny hentitra. Tsy isalasalana fa io fomba fijery mivelatra io dia azo hazavaina satria anisan' ny vondron' ny Nôvatiana izy ka noho izany dia tao ivelan' ny sisin' ny Fiangonana "ôfisialy"; vokatr' izany ny fahalianany amin' ny vondrona sy hetsika rehetra ao anatin' ny hetsika kristiana sy ny fandeferana nananany manoloana azy ireo. Izany dia azo hazavaina ihany koa noho ny fiezahan' i Sôkratesy ny hahaliana ny mpamaky marobe.
Kalenda

Ny **kalenda** dia ny andro voalohany amin' ny volana ao amin' ny tetiandro rômana, ny andron' ny tsinam-bolana rehefa nanaraka ny tsingerin' ny Volana ny tetiandro (taonan' i Romulus sy Numa Pompilius). Amin' ny teny latina antitra izany dia atao hoe *kǎlendāī*, *-āsōm*; fa amin' ny teny latina klasika kosa dia *kǎlendae*, *-ārum*.

Amin' io andro io no nanambaran' ny pôntifa ny datin' ny fety miovaova daty amin' ny volana manaraka ary ny ny mpitrosa dia tsy maintsy nandoa ny trosany voarakitra ao amin' ny *calandria*, boky misy kaonty, izay niandohan' ny teny hoe *kalandrie* ("tetiandro").

I Aogosto no nampalaza ny "kalenda grika", mba hanambaràna hetsika ahemotra amin' ny fotoana tsy voafetra.
Tantaran' ny Famonjena

Ny **tantaran' ny Famonjena** dia voan-kevitra iray ao amin' ny teôlôjia kristiana izay manasongadina ny asa famonjena nataon' Andriamanitra teo amin' ny tantara ary manome an' i Jesoa Kristy anjara asa fototra amin' ny fanavotana. Amin' ny teny alemana izany dia atao hoe ***Heilsgeschichte***. Manakaiky ny *Heilsökonomie* ("drafitry ny Famonjena") io hevitra io ary mifangaro amin' izany indraindray.
Dama eorôpeana

Ny **dama eorôpeana** (*Dama dama*), fantatra ihany koa amin'ny hoe **serfa mahazatra** na **serfa tsotra**, dia karazana serfa teratany any Eorazia. Iray amin'ireo karazana serfa velona roa miaraka amin'ny dama persianina (*Dama mesapotamica*). Teratany ara-tantara any Torkia izy io ary mety ho ny Saikanosy Italiana, ny Saikanosy Balkana ary ny nosy Rodas any akaikin'i Anatôlia.
Serfa sika

Ny **serfa sika** (*Cervus nippon*), fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe **serfa tavaratra** na **serfa japoney**, dia karazana serfa teratany any amin'ny ankamaroan'ny Azia Atsinanana ary nampidirina tany amin'ny faritra hafa amin'izao tontolo izao. Hita tany amin'ny faritra avaratr'i Vietnamy any atsimo ka hatrany amin'ny Farany Atsinanan'i Rosia any avaratra izy io, ary nohazaina hatramin'ny faran'ny taonjato faha-19.

## Jereo Koa
Tokantandroka indianina

Ny **tokantandroka indianina** dia karazana tokantandroka hita any amin' ny Zana-kôntinanta Indiana, ao amin' ny fianakaviana *[[Rhinocerotidae]]*. ***Rhinoceros unicornis*** ny anarany ara-tsiansa. Io no karazana tokantandroka velona faharoa lehibe indrindra, misy lahy lehibe milanja 2,07–2,2 taonina ary vavy lehibe 1,6 taonina. Ny hodiny matevina dia volontsôkôlà mivolontsôkôlà mavokely. Manana tandroka tokana izy io eo amin’ny orony izay mahatratra 57,2 sm ny halavany. Ny ranjony ambony sy ny sorony dia rakotra fivontoana miendrika vody, ary saika tsy misy volo afa-tsy ny volomasony, ny sisin-tsofina ary ny borosy rambony.

## Jereo koa

* Rinôserôsy mainty
* Rinôserôsy fotsy
* Rinôserôsy javaney na tokantandroka javaney
* Rinôserôsy somatrana
Philip Malzahn

**Philip Malzahn** dia mpanao gazety alemainy mahaleotena teraka tamin'ny 1991 tao Blantyre, Malawi. Nihalehibe tany Taiwan sy Emirata Arabo Mitambatra.

Nianatra teny Arabo tany Leipzig, Cairo ary Vienna Mandra-pahatongan'ny Oktobra 2020, tonian-dahatsoratra ho an'ny faritra miteny Arabo ao amin'ny gazety mivoaka isan'andro "Neues Deutschland", hatramin'izay dia mpanao gazety mahaleotena indray. Mipetraka any Kharkiv, , miasa ao amin'ny UNITED24 Media izy.
Vondrona Teza

Ny **Firenen' ny Teza** sy **Fahefan' ny Teza** dia fiarahana ara-miaramila eo amin' ny firenena miaraka miady hifanandrina amin' ny Firenena mpiara-dia nandritra ny ady lehibe faharoa. i Benito Mussolini, ny Praiminisitr' Italia Fasista, no nanambara tamin' ny volana oktobra 1936 ny fitsanganan' ny "Teza" iarahan' i Italia amin' i Alemaina izay hampivoatra ny toe-draharaha eorôpeana avy eo. Nanao fifanarahana hafa tamin' i Empiran' i Japàna ihany koa i Alemaina Nazi tamin' izany fotoana izany.

Ireo firenena telo lehibe ireo no nohatevenin' ny firenena madinidinika maro hafa avy eo. Nifarana tamin' ny taona 1945 ny ady ka resy tamin' ireo herim-pahefan' ny Teza ary tapaka ny firaisankinan-dry zareo.

## Vondro-kerin' ny Teza Berlin-Rome-Tokyo
Ireo tena goavana tamin'ny Teza no nikarakara ny **Vondro-kerin'ny Teza** **Berlin-Rome-Tokyo** izay lasa ôfisialy tamin' ny Dinan' ny Tsy (Pacte d'Acier) sy ny Dinan' ny Telotonta (Tripartite Pact). Ireto avy izy ireo:
* Alemaina Nazi, nentin' i Adolf Hitler
* Empiran'i Japàna, nentin' i Hirohito
* Italia Fasista, nentin' i Benito Mussolini


File:Greater German Reich (1942).svg|Nazi Germany
File:Italian empire 1940.png|Fascist Italy (before 1943)
File:Japanese Empire - 1942.svg|Empire of Japan


Samy firenena entina governemanta tsirefesimandidy izy telo ireo, izay noheverina ho fasista.

## Firenena hafa
### Ireo hafa nanasonia ny Dinan' ny Telotonta
Ankoatra ny firenena lehibe telo, ny firenena madinidinika tao amin' ny firenen' ny Teza: 
* Fanjakan' i Hôngria (1920-1946), nentin'i Miklós Horthy
* Fanjakan' i Bolgaria, nentin'i  Tsar Boris III (mandra-pahafatin'i Boris III tamin'ny taona 1943 sy nananganany ady tamin'i Alemina tamin'ny taona 1944)
* Fanjakan' i Romania, nentin' i Ion Antonescu (mandra-piongan' i Ion Antonescu sy nanambaràna ny ady tamin' i Alemaina tamin' ny taona 1944)
* Fanjakan' i Iogôslavia, nentin' ny Printsy Paul an' i Iogôslavia (mandra-piongan' i Paul sy nanafihana ny Teza)


File:Hungary map.png|Hongria
File:Romania1941.png|Romania
File:Map of Bulgaria during WWII.png|Bolgaria 
File:Yugoslavia (1939–41) location map.svg|Yogoslavia


Ny firenen-kafa nanampy ny Teza nefa tsy tao anatin' izy ireo:


File:Manchukuo map.png|Manchukuo
File:Slovakia1941 02.png|Slovakia
File:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation.svg|Vichy France
File:Ndh 1941.png|Croatia
File:Italian social republic map.png|Italian Social Republic


Ny governemanta vaovao na mpioko natsangan' ny Teza nandritra ny ady:
* Birmania (Fitondran' i Ba Maw)
* India (Governemanta Vonjimaikan' i India Afaka)

## Tranonkala hafa
* WW2DB: Tripartite Pact
* WW2DB: Axis Countries
* Wikipedia teny anglisy nakàna ny dika
Diyarbakır

**Diyarbakır** (tiorka:; Ottoman دیاربکر *Diyâr-i Bekr*, kiorda *Amed*, armeniana: Ἄμιδα (*Amid*) no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'ny faritra atsimo atsinanan'i  taorian'ny Anatol Gaziantep any Torkia. Diyarbakır dia mipetraka eo amin'ny lembalemba basalta eo amoron'ny ankavanan'ny Tigrisy any atsimoatsinanan'i Anatolia.

## Klioba Baolina kitra
*Amed S.F.K

## Jereo koa
*Istanbul, Ankara, Edirne, Kayseri, Antalya, *Diyarbakır*, Bursa
Amed S.F.K

**Amed S.F.K.** (*Amed Sportif Faaliyetler Kulübü*), fantatra amin'ny anarana hoe Amedspor, dia klioba ara-panatanjahantena miorina ao Diyarbakır, . Nantsoina hoe Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor taloha, ny fizarana baolina kitra dia milalao ao amin'ny TFF First League nanomboka tamin'ny taom-pilalaovana 2024–25.
Blantyre

||

I **Blantyre** dia tanàna any  . Miaraka amin'ny mponina 1.068.681 eo ho eo dia io no faharoa lehibe indrindra ao amin'ny firenena.

Mifandray amin'ny seranan-tsambon'i Beira sy Nacala amin'ny lalamby izy io..

## Jereo koa
* Malaoy
Suidae

Ny ***Suidae*** dia fianakaviam-biby mampinono, ao amin' ny filaharana *Artiodactyla***,** izay manana vangy lava ary manana kitro efatra ny tongony tsirairay. Ao amin' ity fianakaviana ity ny kisoa (*[[Sus scrofa domesticus]]*) sy ny lambo (*[[Potamochoerus larvatus]]*).

Atao hoe *Sus domesticus* ny kisoa ompiana, izay efa ela no heverina ho zana-karazan' ny *Sus scrofa* (kisoadia), *Sus scrofa domesticus* (kisoa). Mety nisy fampivadiana teo amin' ny karazana na zana-karazana izay afaka mifampiteraka ireo, izay tsy mitovy isan-krômôzôma.

## Karazana misy ankehitriny
Indreto ny karazana misy ao amin' ny zana-pianakaviana *Suinae*, alahatra araka ny foko sy ny vondron-karazana misy azy, araka ny fanakilasiana MSW sy ITIS ao amin' ny zana-pianakaviana *Suinae* Gray, 1821

* foko Babyrousini Thenius, 1970:
** *[[Babyrousa]]* Perry, 1811:
*** *[[Babyrousa babyrussa]]* (Linnaeus, 1758)
*** *[[Babyrousa bolabatuensis]]* Hoojer, 1950
*** *[[Babyrousa celebensis]]* (Deninger, 1909)
*** *[[Babyrousa togeanensis]]* (Sody, 1949)
* foko Phacochoerini Gray, 1868:
** *[[Phacochoerus]]* F.Cuvier, 1826:
*** *[[Phacochoerus africanus]]* (Gmelin, 1788)
*** *[[Phacochoerus aethiopicus]]* (Pallas, 1766)
* foko Potamochoerini Gray, 1873:
** *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]* Thomas, 1904:
*** *[[Hylochoerus meinertzhageni]]* Thomas, 1904
** *[[Potamochoerus]]* Gray, 1854:
*** *[[Potamochoerus larvatus]]* (F.Cuvier, 1822)
*** *[[Potamochoerus porcus]]* (Linnaeus, 1758)
* foko Suini Gray, 1821:
** *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]* Linnaeus, 1758:
*** *[[Sus ahoenobarbus]]* Huet, 1888
*** *[[Sus barbatus]]* Müller, 1838
*** *[[Sus bucculentus]]* Heude, 1892
*** *[[Sus cebifrons]]* Heude, 1888
*** *[[Sus celebensis]]* Müller and Schlegel, 1843
*** *[[Sus oliveri]]* Groves, 1997
*** *[[Sus philippensis]]* Nehring, 1886
*** *[[Sus scrofa]]* Linnaeus, 1758 — kisoadia sy kisoa
*** *[[Sus verrucosus]]* Boie, 1832
** *[[Porcula salvania|Porcula]]*:
*** *[[Porcula salvania]]* (Hodgson, 1847)

## Jereo koa
*Kisoa
*Kisoadia
*Lambo
Patsa

Ny **patsa** dia karazam-biby miana anaty rano, folo tongotra, madinika, kely kokoa noho ny makamba.

## Jereo koa

* Fozan-dranomamy
* Drakaka
* Makamba
* Langosta
* Fozaorana
* Orana
Homarus

Ny ***Homarus*** dia vondron-karazana na sokajy ao amin' ny fianakaviana *[[Nephropidae]]*, ao amin' ny filaharana Decapoda, ao amin' ny kilasy Malacostraca, ao amin' ny zana-pisampanana *[[Crustacea]]*, miaina an-dranomasina. Anisan' ny atao hoe **antsisiky** izy io amin' ny teny malagasy. Misy karazana roa ity vondron-karazana ity:

* ny *Homarus gammarus* (Linnaeus, 1758);
* ny *Homarus americanus* (H. Milne Edwards, 1837).

Miavaka amin' ny langosta (*Palinuridae*) noho fananany fiketohana ngeza sy hodiny tsy dia imisy tsilo loatra ny *Homarus*. Manana endrika mitovy amin' ny *Homarus* ny orana (*Astacidae, Cambaridae, Parastacidae*), saingy kely kokoa sady miaina anaty ranomamy. Mety hahatratra 50 taona ny faharetan' ny fiainan' ny *Hommarus gammarus*.

## Toetrany

Anisan' ny vondron-karazana *[[Nephropidae]]* telo misy tanana fiketokana mbola misy izay mampiseho tsy fitoviana eo amin' ny tanana fiketohany ny *Homarus*: ny iray natao hanapotsitra fa ny faharoa hanapaka. Ny *<u>[[Nephrops]]</u>* (izay manify kokoa, ary misy toa lavaka lava manaraka ny andavan' ny fiketohany sy eo amin' ny kibony) sy ny *<u>[[Homarinus]]</u>* (izay mbola kely kokoa, sady volovoloina ny fiketohany) no vondron-karazana hafa mitovitovy aminy.

Mampiseho fifandraisana akaiky eo amin' ny *Homarinus* sy ny *Homarus* ny fanadihadiana momba ny môrfôlôjia, ary manambara ny famakafakana môlekiola amin' ny fampiasana ADN mitôkôndrialy fa tsy taksa mpirahavavy izy ireo. Samy tsy manana haingo toy ny tsilo sy ny vombon-damosina ireo vondrona roa ireo, saingy heverina fa tonga tamin' io endrika io tamin' ny fomba tsy mifampiankina. Havana akaiky indrindran' ny *Homarus* ny *Nephrops norvegicus*, fa ny havana akaiky indrindran' ny *Homarinus* kosa dia ny *[[Thymops]]* sy ny *[[Thymopides]]*.

## Faritra misy azy
Mety tsara amin' ny *Homarus* ny ranomasina mangatsiaka, tsy toy ny langosta izay any atsimo kokoa ny faritra misy azy. Malalaka be ny faritra ahitana ny *Homarus*, saika manerana ny morontsirak' i Atlantika Avaratra, eo amin' ny lafiny eorôpeana sy amerikana. Ny *Homarus* dia miaina eo amin' ny fetran' ny faritra mipoitra amin' ny fiakaran' ny ranomasina, any ambanin' ny vatolampy izay ahafahany mihady lavaka, ka hatrany amin' ny halalina 50 na 60 metatra.

## Jereo koa

* Crustacea
** Malacostraca
*** *[[Nephropidae]]*
**** *<u>[[Nephrops]]</u>*
**** *<u>[[Homarinus]]</u>*
**** *Homarus*
Brachyura

Ny ***Brachyura*** dia zafim-pilaharan' ny *[[Decapoda]]*, izay manana tongotra dimy ankavia sy dimy ankavanana, ny roa eo aloha dia niova ho lasa fiketohana, manana harany somary fisaka, kibo fohy toy ny rambo, matetika miafina ao ambanin' ny tratrany. Tsy afangaro ny *Brachyura* (foza na drakaka tena izy) sy *[[Anomura]]* (indrindra fa ny *Paguroidea*). Miaina any amin’ ny ranomasimbe rehetra eran-tany, na amin’ ny ranomamy ary amin’ ny tany izy ireo. Amin' ny ankapobeny dia rakotra karana ivelany matevina izy ireo. Nipoitra voalohany izy ireo manodidina ny 200 tapitrisa taona lasa izay.

## Fanakilasiana

Ny *Brachyura* dia misy karazana 7&nbsp;000 eo ho eo ao amin' ny fianakaviana 98. Ny fivoaran' ny foza dia miavaka noho ny fananany vatana mihamatanjaka sy ny fihenan' ny kibony.

Ny isan' ny karazana misy sy efa lany tamingana (†) dia omena ao anaty fononteny. Ny fianakaviambe *Eocarcinoidea*, misy ny *Eocarcinus* sy ny *Platykotta*, dia noheverina fa misy ny foza tranainy indrindra; dia heverina ho anisan' ny *[[Anomura]]* izy io ankehitriny.

* †*Callichimaeroida*
** †*Callichimaeroidea* (1†)
* *Dromiacea*
** †*Dakoticancroidea* (6†)
** *Dromioidea* (147, 85†)
** *Glaessneropsoidea* (45†)
** *Homolodromioidea* (24, 107†)
** *Homoloidea* (73, 49†)
* *Raninoida* (46, 196†)
* *Cyclodorippoida* (99, 27†)
* *Eubrachyura*
** *Heterotremata*
*** *Aethroidea* (37, 44†)
*** *Bellioidea* (7)
*** *Bythograeoidea* (14)
*** *Calappoidea* (101, 71†)
*** *Cancroidea* (57, 81†)
*** *Carpilioidea* (4, 104†)
*** *Cheiragonoidea* (3, 13†)
*** *Corystoidea* (10, 5†)
*** †*Componocancroidea* (1†)
*** *Dairoidea* (4, 8†)
*** *Dorippoidea* (101, 73†)
*** *Eriphioidea* (67, 14†)
*** *Gecarcinucoidea* (349)
*** *Goneplacoidea* (182, 94†)
*** *Hexapodoidea* (21, 25†)
*** *Leucosioidea* (488, 113†)
*** *Majoidea* (980, 89†)
*** *Orithyioidea* (1)
*** *Palicoidea* (63, 6†)
*** *Parthenopoidea* (144, 36†)
*** *Pilumnoidea* (405, 47†)
*** *Portunoidea* (455, 200†)
*** *Potamoidea* (662, 8†)
*** *Pseudothelphusoidea* (276)
*** *Pseudozioidea* (22, 6†)
*** *Retroplumoidea* (10, 27†)
*** *Trapezioidea* (58, 10†)
*** *Trichodactyloidea* (50)
*** *Xanthoidea* (736, 134†) 
** *Thoracotremata* 
*** *Cryptochiroidea* (46)
*** *Grapsoidea* (493, 28†)
*** *Ocypodoidea* (304, 14†)
*** *Pinnotheroidea* (304, 13†)
Boky-boky

Ny **Boky-boky** (*Mungotictis decemlineata*) dia biby ao amin' ny fianakaviana *Eupleridae* misy eto Madagasikara. Miaina any amin' ny faritra andrefan' i Madagasikara izy io ary any amin' ny misy ala mikitroka ao avaratr' i Madagasikara any amin' ny faritra andrefana sy atsimo-andrefan' i Madagasikara, izay misy azy manomboka amin' ny haabon' ny ranomasina ka hatrany amin' ny 125 m eo anelanelan' ny reniranon' i Tsiribihina sy Mangoky.
Anomura

Ny ***Anomura***, na indraindray ***Anomala***, dia zafim-pilaharana ao amin' ny *[[Decapoda]]*. Misy fitoviana amin' ny foza na drakaka mahazatra aza ny *Anomura* maro, nefa ireo voalohany ireo dia ao amin' ny vondrona rahavavin' ny *Anomura*, ny *[[Brachyura]]* (ny vondrona roa  miaraka no mamorona ny klada *Meiura*).

Amin' ny maha anisan' ny *Decapoda* azy dia manana tongotra folo ny *Anomura*, fa ny roa farany izay kely kokoa noho ny hafa dia matetika miafina ao anatin' ny toerana misy ny sagoaga (ao ambanin' ny hodiny mafy) mba hampiasaina hanadiovana ny sagoaga. Koa satria tsy fahita firy io fandaharana io amin' ny *Brachyura* (ohatra, ny fianakaviana kely *Hexapodidae*), ny "foza" izay tsy manana  afa-tsy tongotra valo hita dia *Anomura* amin' ny ankapobeny.

Ny anarana hoe *Anomura* dia avy amin' ny fanasokajiana taloha izay nizarana ny *Decapoda* mandeha (*[[Reptantia]]*) ho *Macrura* (lava rambo) sy *[[Brachyura]]* (fohy rambo) ary *Anomura* (hafa rambo). Ny foza rehetra dia misy fitovitoviana miharihary, fa ny vondrona Anomura isan-karazany kosa dia tsy mitovy.

## Fanakilasiana anatiny

Ny fandalinana filôjenetika vao haingana (2007) dia nanavaka fianakaviambe fito.

* *Aegloidea* Dana, 1852
** *Aeglidae* Dana, 1852
* *Chirostyloidea* Ortmann, 1892
** *Chirostylidae* Ortmann, 1892
** *Eumunididae* A. Milne Edwards & Bouvier, 1900
** *Kiwaidae* Macpherson, Jones & Segonzac, 2005
* *Galatheoidea* Samouelle, 1819
** *Galatheidae* Samouelle, 1819
** *Munididae* Ahyong, Baba, Macpherson, Poore, 2010
** *Munidopsidae* Ortmann, 1898
** *Porcellanidae* Haworth, 1825
* *Hippoidea* Latreille, 1825
** *Albuneidae* Stimpson, 1858
** *Blepharipodidae* Boyko, 2002
** *Hippidae* Latreille, 1825
* *Lithodoidea* Samouelle, 1819
** *Hapalogastridae* Brandt, 1850
** *Lithodidae* Samouelle, 1819
* *Lomisoidea* Bouvier, 1895
** *Lomisidae* Bouvier, 1895
* *Paguroidea* Latreille, 1802
** *Coenobitidae* Dana, 1851
** *Diogenidae* Ortmann, 1892
** *Paguridae* Latreille, 1802
** *Parapaguridae* Smith, 1882
** *Pylochelidae* Spence Bate, 1888
** *Pylojacquesidae* McLaughlin & Lemaitre, 2001
Fanandroana sinoa

Ny **fanandroana** **sinoa** dia mifototra amin' ny hevitra astrônômika sy ny tetiandro nentim-paharazana naorina amin' ny tsingerina roa ambin' ny folo taona asehon' ny biby roa ambin' ny folo, matetika mifandray amin' ny rantsana mobma ny tany (地支, *dizhi*). Amin' ny fanoratra sinoa notsorina izany dia 占星术; fa amin' ny fanoratra sinoa nentinm-paharazana dia 占星術 ; amin' ny *pinyin* : *zhānxīngshù* ; 星学 / 星學, *xīngxué* ; 七政四馀 / 七政四餘, *qīzhèng sìyú* ou 果老星宗, *guolaoxingzong*.

Ireto biby-famantarana  roa ambin' ny folo ireto (生肖, *shēngxiào*) dia miseho amin' ny filaharana toy izao manaraka izao:

* Voalavo
* Omby
* Tigra
* Bitro na Saka
* Dragona
* Bibilava
* Soavaly
* Osy na Ondry
* Gidro
* Akoholahy na Feniksa
* Alika
* Kisoa na Lambo

Nanomboka tamin' ny taonjato faha-20, dia tafiditra ao amin' ny kolontsaina malaza maro izy ireo. Ankehitriny, olona maro eran-tany no mahafantatra ny famantarana ny vontany ao amin' ny zôdiaka sinoa.

Satria natokana ho an' ny emperora ny fanandroana amin' ny kintana 111, ny ankamaroan' ny Sinoa dia mampiasa ny fanandroana *Bazi* (八字, *bāzì*, "endrika valo"). Mampanomboka ny taona amin' ny 4 na 5 Febroary izy io, amin' ny fiandohan' ny lohataona (立春, *lichun*), ary mifototra amin' ny taona, ny volana, ny andro, ary ny ora nahaterahana, izay samy asehon' ny tarehin-tsoratra roa: vatan-kazo any an-danitra sy rantsana eto an-tany.

Araka ny rafitra hafa, ny taona dia manomboka amin' ny Fetin' ny Lohataona, daty miovaova, miankina amin' ny tsinam-bolana, izay eo anelanelan' ny 20 Janoary sy 20 Febroary.

## Jereo koa

* Fanandroana
* Tetiandro

* Tetiandro sinoa
* Zôdiaka sinoa

* Taombaovao

* Taombaovao sinoa

* Tsingerina taenimpolo
* Andry efatry ny lahatra