open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fivavahana grika taloha

Ny **fivavahana grika taloha** dia nahafaoka fitambarana finoana sy fombafomba ary fedrà, amin' ny endrika fivavahan' ny besinimaro sy fombam-pivavahana, izay nahitana fivavahana amin' andriamanitra maro. Ny fampiharana ny voan-kevitra môderina hoe "fivavahana" amin' ny kolontsaina tamin' ny Andro Taloha dia noheverina ho tsy tandrify an' ilay vanim-potoana. Ny Grika tamin' ny Andro Taloha dia tsy nanana teny handikana ny hoe "fivavahana" amin' ny heviny ankehitriny. Toy izany koa, tsy misy mpanoratra grika fantatra izay nanasokajy na ny andriamanitra na ny fanao ara-pivavahana ho "fivavahana" misaraka. I Herôdôtôsy kosa, ohatra, dia niresaka momba ny fananan' ny Helena (ny Grika) "fitoerana masina ho an' ny andriamanitra sy ny sorona ary fombafomba mitovy karazana".

Ny ankamaroan' ny Grika taloha dia nanaiky ny andriamanitra sy ny andriamanibavy ôlimpiana roa ambin' ny folo — i Zeosy, Herà, Pôseidôna, Demetera, Atenà, Aresy, Afrôdita, Apôlôna, Artemisy, Hefaistôsy, Hermesy, ary na Hestia na Diônisôsy — na dia mampiasa fiteny izay toa mihevitra ny fisian' ny Andriamanitra iray mihoa-draha ny ny filôzôfia toy ny stôikisma sy ny endrika platônisma sasany aza. Ny fanompoam-pivavahana tamin' ireo andriamanitra ireo, sy ny maro hafa, dia hita nanerana ny Tontolo Grika, na dia matetika aza izy ireo no manana anara-toetra samihafa izay manavaka ny andriamanitra tsirairay, ary matetika mazàna ny fiteleman' ny andriamanitra grika ny andriamanitra eo an-toerana.

Ny fanao ara-pivavahan' ny Grika dia niitatra hatrany ivelan' ny tanibe Grisia, hatrany amin' ny nosy maro sy morontsirak' i Iônia any Azia Minora, hatrany Magna Graecia (Sisilia sy Italia atsimo), ary hatrany amin' ny zanatany grika maro miparitaka any amin' ny tapany andrefan' ny Faritra Mediteraneana, toa an' i Massalia (Marseille). Ny fivavahana italiana maro tany am-boalohany toa ny fivavahana etroska dia nanakoan' ny fivavahana grika ary avy eo nisy fiantraikany amin' ny ampahany be amin' ny fivavahana rômana taloha.
Hermesy Trismegistôsy

I **Hermesy Trismegistôsy** na **Hermesy Trismegista** dia olo-malaza tamin' ny vanim-potoana helenistika izay vokatry ny fiombonan' ny andriamanitra grika Hermesy (*Hermes*) sy ny andriamanitra ejiptiana Tôty (*Thoth*). Amin 'ny teny grika ny anarany dia atao hoe Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος / *Hermês ho Trismegistos*, izay midika hoe "Hermesy intelo lehibe indrindra"; amin' ny teny latina kosa dia atao hoe *Mercurius ter Maximus*. Izy no lazaina fa mpanoratra ny hoe *Hermetica*, izay andian-dahatsoratra pseodepigrafa maro samihafa tamin' ny Andro Taloha sy tamin' ny Andro Antenatenany izay mametraka ny fototry ny rafitra filôzôfika isan-karazany antsoina hoe hermetisma. Ny malaza indrindra amin' izy ireo dia ny *Corpus Hermeticum*, izay angon-dahatsoratra mistika-filôsôfika, sy ny *Tabula Smaragdina*. 

Ny fahendrena nomena an' io olo-malaza io tamin' ny Andro Taloha dia nampifandray ny fahalalana momba ny tontolo materialy sy ny tontolo ara-panahy, izay nahatonga ireo asa soratra atao hoe nosoratany ireo hanan-danja lehibe ho an' ireo izay liana amin' ny fifandraisan' ny zavatra materialy sy ny araka an' Andriamanitra. Ny hermetista sy ny alsimista dia milaza fa manaraka ny fampianarany.

I Hermesy Trismegistôsy koa dia hita ao amin' ny asa soratra mozilmana sy bahay. Ao amin' ireo lovantsofina ireo, i Hermesy Trismegistôsy dia nifandray amin' ny mpaminany Idris (ilay Enôka ao amin' ny Baiboly).
Trano (fanandroana)

Ny **trano**, amin' ny fanandroana hôrôskôpika, dia fizaràna ny bolan-danitra na ny hôrôskôpa ho ampahany maromaro  (matetika roa ambin' ny folo), izay miankina amin' ny fotoana sy ny toerana misy azy fa tsy amin' ny datin' andro. Amin' ny fanandroana hindoa  (atao hoe *Jyotiṣa*) dia fantatra amin' ny anarana hoe *Bhāvas* ireo trano ireo.

Na izany aza, raha miankina amin' ny zavatra voajanahary ny fizaràna ho evan' ny zôdiaka (izay faritan' ny volana 12 ao amin' ny taona), ny fizaràna ho trano dia tsy misy zavatra voajanahary iankinany. Tsy manana anarana izy ireo, tsy mitovy amin' ny evan' ny zôdiaka, fa nomena laharana manomboka amin' ny I ka hatramin' ny XII araka ny filaharan' ny evan' ny zôdiaka, manomboka amin' ny Manonga (*Ascendant*). Araka ny foto-pampianarana momba ny fanandroana, ny trano roa ambin' ny folo dia mandrakotra sehatra maro amin' ny raharahan' ny olombelona. Noho izany, raha mifanaraka amin' ny fomban-javatra 12 ny tsingerina isan-taon' ny eva, ny tsingerina isan' andron' ny trano kosa dia mifanitsy amin' ny fiainan' ny olona iray.

Satria toa mihodina ao anatin' ny 24 ora ny bolan-danitra, ireo trano ireo dia itoeran' ny planetan' ny rafi-masoandro mifanesy isan' andro. Ny planeta dia hita ao amin' ny trano tsirairay amin' ny zotra  mifanohitra amin' ny filaharan' ny trano. Ohatra, raha vao nipoitra ny planeta iray ao amin' ny trano faha-XII, dia manakaiky ny faratampony ambony ny planeta ao amin' ny trano faha-X. Atao hoe "fampianadranoana" ny fandrafetana azo tsapain-tanana an' ireo trano ireo amin' ny lohahevitra astraly. 

Ny trano ao amin' ny hôrôskôpa dia maneho sehatra traikefa samihafa izay iasan' ny angovon' ny eva sy ny planeta, izay faritana amin' ny lafiny ara-materialy sy araka ny traikefa niainan' ny tena manokana. Na dia maro aza ny fomba fampiantranoana, misy tsy fitoviana ny hevitra omen' ny mpanandro ny trano tsirairay, ary izany tsy fitoviana izany dia mety ho kely na lehibe.
Asklepiôsy

I **Asklepiôsy**, ao amin' ny fedrà grika, dia olona mahery fo tesaliana resahina ao amin' ny epôpea hômerika, avy eo, tamin' ny vanim-potoana klasika, dia andriamanitra grika-rômana misahana ny fitsaboana. Amin' ny teny grika izy dia iatao hoe Ἀσκληπιός / *Asklêpiós*, fa amin' ny teny latina kosa dia *Aesculapius*. Zanakalahin' i Apôlôna izy, maty nokapohin' i Zeosy noho ny nananganany ny maty, talohan' ny nametrahana azy tany an-danitra tamin' ny endriky ny antokon-kintan' ny Bibilava (*Serpentarius*).

Ny zavatra tena maneho ny toetrany dia ny tehin' i Asklepiôsy, izay ihorongoronan' ny bibilava iray, mariky ny fitsaboana (tsy tokony hafangaro amin' ny tehin' i Merkiora na tehin' i Hermesy izay ihorongoronan' ny   bibilava roa).

Ao Epidaorôsy (Eπίδαυρος / *Epidauros*) no toeram-pivavahana lehibe aminy, izay anasitranany ny mpanao fivahiniana masina amin' ny alalan' ny fandriana ao amin' io toerana io (*incubatio* (fr). Tokavina ao amin' ny fianianan' i Hipôkraty miaraka tamin' i Apôlôna rainy sy ny zanany vavy Higea (Ὑγεία / *Hugeía*) sy Panakea (Πανάκεια / *Panákeia*) izy. Izy no razambe ara-pedràn' ny Asklepiada, tarana-mpanjaka ao Kos (*Κῶς*) sy Knidos (*Κνίδος*), izay i Hipôkraty no mpikambana malaza indrindra.
Tesalia

I **Tesalia** dia faritra ara-tantara ao Grisia na Gresy izay eo afovoan' ity firenena ity, ao atsimon' i Makedônia ary atsinanan' i Epirôsy. Hodidinina lemaka voahodidina tendrombohitra, anisan' izany ny Tendrombohitra Ôlimpôsy any avaratra. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Θεσσαλία / *Thessalía*. Izy io no mandrafitra ny ampahany be amin' ny periferian' i Tesalia ankehitriny, izay ahitana ny atsinanan' i Epirôsy sy ampahany amin' ny Nosy Spôradesy (Σποράδες / *Sporades*).
Kôsmôlôjia

Ny **kôsmôlôjia** dia sampan' ny taranja fizika sy metafizika misahana ny toetoetran' izao rehetra izao, na ny kôsmôsy. Ny kôsmôlôjia ara-pivavahana na ara-pedrà dia fitambarana finoana mifototra amin' ny literatioram-pedrà, ara-pivavahana ary esôterika ary lovantsofina ara-pedrà momba ny famoronana sy ny eskatôlôjia. Ao amin' ny siansan' ny astrônômia (na haikintana) dia miompana amin' ny fandalinana ny krônôlôjian' izao rehetra izao ny kôsmôlôjia.

Avy amin' ny teny grika hoe *κόσμος* / *kosmos* (izay midika hoe "izao rehetra izao" na "izao tontolo izao") sy ny hoe *λογία / logia* (iazay midika hoe "fandalinana") ny teny hoe *kôsmôlôjia*.

Ny kosmôlôjia fizika dia fandalinana ny niandohan' izao rehetra izao azon' ny maso jerena, ny firafiny midadasika sy ny fihetsehany, ary ny fiafaran' izao rehetra izao, anisan' izany ny lalànan' ny siansa mifehy ireo faritra ireo. Manadihady azy io ny mpahay siansa, anisan' izany ny astrônôma sy ny mpahay fizika, ary koa ny filôzôfa, toy ny metafizisiana, filôzôfa momba ny fizika, ary filôzôfa momba ny habaka sy ny fotoana. Noho io sehatra izay ifampizaràna amin' ny filôzôfia io, ny teôria momba ny kôsmôlôjia fizika dia mety hahitana fehezankevitra ara-tsiansa sy tsy ara-tsiansa ary mety hiankina amin' ny fiheverana tsy azo anaovana fanandramana. Sampana kely ao amin' ny astrônômia izay mahakasika izao rehetra izao amin' ny ankapobeny ny kosmôlôjia fizika. Anjakan' ny teôrian' ny *Big Bang* ("fipoahana lehibe"), izay manandrana mampiaraka ny astrônômia ara-pandinihana sy ny fizikan' ny kiti-javatra, ny kôsmôlôjia fizika môderina.

Namaritra ny kôsmôlôjia ho "siansa ara-tantara" ny mpahay astrôfizika teôrika David N. Spergel satria "rehefa mijery eny amin' ny habakabaka isika dia mitodika ny lasa" noho ny toetra voafetran' ny hafainganam-pandehan' ny hazavana.

## Jereo koa
* Kôsmôlôjia fizika
* Kôsmôlôjia kantika

* Kôsmôlôjiam-pivavahana
* Kôsmôlôjia ara-Baiboly
* Kôsmôlôjia kristiana
* Kôsmôlôjia zôrôastriana
* Kôsmôlôjia hindoa
* Kôsmôlôjia bodista
* Kôsmôlôjia jaina
* Kôsmôlôjia silamo
* Kôsmôlôjia amerindiana
* Kôsmôlôjia bahay
* Kôsmôlôjia mandeana
* Kôsmôlôjia sofy
* Kôsmôlôjia taôista
* Kôsmôlôjia nôrdika
* Kôsmôlôjia filôzôfika
* Kôsmôgônia

## Loharano sy fanamarihana
Pirônisma

Ny **pirônisma** dia sekolin-kevitra grika taloha momba ny skeptikisma na fisalasalana filôzôfika izay mandà ny dôgma (na tenim-pinoana) sy manohana ny fampiatoana ny fitsarana momba ny fahamarinan' ny finoana rehetra. I Ainesidemôsy (Αἰνησίδημος / *Ainêsidêmos* na Αἰνεσίδημος / *Ainesidêmos*) no nanorina azy tamin' ny taonjato voalohany tal JK. ary voalaza fa nahazo aingam-panahy avy amin' ny fampianaran' i Pirôna (Πύρρων / *Pyrrôn*) sy i Timôna avy any Filiôsy (*Tímōn ho Phliásios*) tamin' ny taonjato fahefatra tal JK. Ny pirônisma dia fantatra indrindra amin' izao fotoana izao amin' ny alalan' ny sangan'asan' i Sekstôsy Empirikôsy (Σέξτος Ἐμπειρικός / *Sextos Empeirikos*), izay nosoratana tamin' ny faramparan' ny taonjato faharoa na fiandohan' ny taonjato fahatelo taor JK. Ny famoahana ny sanganasan' i Sekstôsy tamin' ny Renaissance dia nandrehitra ny fifohazan' ny fahalianana amin' ny skeptikisma ary nitana anjara toerana lehibe tamin' ny fandinihana tamin' ny Fanavaozana Prôtestanta sy ny tamin' ny fivoaran' ny filôzôfia môderina tany am-boalohany.
Klaodio (emperora)

I **Klaodio** na **Tiberio Klaodio** dia emperora rômana nanjaka tamin' ny taona 41 ka hatramin' ny 54. Anisan' ny tarana-mpanjaka Jolio-Klaodiana i Klaodio. Atao hoe **Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus** izy amin' ny teny latina ary teraka tamin' ny 1 Aogositra 10 taor JK sy maty tamin' ny 13 Ôktôbra 54 taor JK. Izy no rain' i Droso (*Drusus*) sy i Antônia Minôra (*Antonia Minor*) tao Logdonoma (*Lugdunum*), any Galia Rômana, ary napetraka tao amin' ny maha miaramila mpisolo tena ny rainy. Izy no emperora rômanina voalohany teraka tany ivelan' i Italia.

Noho izy nalemy sy somary marenina noho ny aretina tamin' ny fahatanorany dia noroahin' ny fianakaviany izy ary nesorina tamin' ny asam-panjakana mandra-pahatongany ho amin' ny asan' ny kônsola (izay niarahany nisahana tamin' i Kaligola, zana-drahalahiny, tamin' ny taona 37). Ny fahalemen' i Klaodio dia nanavotra azy tsy ho tratran' izay nahazo ny andriana maro hafa tao amin' ny Empira Rômana nandritra ny "fanadiovana" nandritra ny fotoana nanjakan' i Tiberio sy i Kaligola, satria tsy noheverin' ny fahavalony ho loza mitatao izy. Nambaran' ny mpiambina pretôriana ho emperora izy taorian' ny namonoana an' i Kaligola, izy no lehilahy lehibe sisa farany tao amin' ny fianakaviany.

Na dia teo aza ny tsy fahampian' ny traikefany dia mpitantana nahay sy nahomby i Klaodio. Nampitombo isa ny mpitantana ny borôkrasia imperialy izy mba hampidirana olona afaka, ary nanampy tamin' ny famerenana amin' ny laoniny ny fitantanam-bolan' ny empira taorian' ny fihoaram-pefy tamin' ny fitondran' i Kaligola. Mpanorina fatra-paniry laza koa izy ka nanamboatra lalana vaovao sy lalan-drano ary lakandrano nanerana ny empira. Nandritra ny fotoana nanjakany dia nanomboka niady sy nanao ny fakana an' i Britania (na Britaina) ny Empira Rômana, izay nahomby. Manana fahalianana manokana amin' ny lalàna izy, ka nitarika fitsarana ampahibemaso, ary namoaka didy isan' andro. Hitan' ny olona ho marefo izy nandritra ny fotoana nanjakany, indrindra fa teo imason' ny andriana sasany. Voatery nanamafy hatrany ny toerany i Klaodio, ka izany no nahatonga ny fahafatesan' ny senatera maro. Nanimba ny lazany teo amin' ny mpanoratra fahiny ireo fisehoan-javatra ireo, na dia nahitsin' ny mpahay tantara vao haingana aza izany fiheverana izany. Mpanoratra maro no milaza fa novonoin' i Jolia Agripina (*[[Iulia Agrippina]]*) vadiny izy. Taorian' ny nahafatesany teo amin' ny faha-63 taonany, dia nandimby azy ho emperora i Nerô.

## Jereo koa

* Empira Rômana
Logdonoma

I **Logdonoma** dia tanàna rômana lehibe tany Galia, izay niorina ao amin' ny misy an' i Lyon (Frantsa) ankehitriny. Atao hoe **Lugdunum** na **Lugudunum** izy amin' ny teny latina. Ity tanàna rômana ity dia naorin' i Lokio Monatio Planko (*Lucius Munatius Plancus*) tamin' ny taona 43 tal JK, saingy nanohy ny tanàna gaoloà nisy mponina an' arivony maro.

I Logdonoma no renivohitry ny faritany rômanan' i Galia Logdoniana (*Gallia Lugdunensis*) sady tanàna lehibe tany amin' ny tapany andrefan' ny Empira Rômana nandritra ny taonjato maro. Teraka tany Logdonoma ny emperora roa, Klaodio sy Karakala. Tamin' ny vanim-potoan' ny taona 69–192 dia mety ho 50&nbsp;000 hatramin' ny 100&nbsp;000 ny mponina tao amin' io tanàna io, ary mety ho nahatratra 200&nbsp;000.

Ny tanàna rômanina tany am-boalohany dia teo andrefan' ny fihaonan' ny ony Rhône sy ny renirano Saône, eo amin' ny havoana maromaron' ny tanànan' i Fourvière. Tamin' ireo taonjato faramparany nisian' ilay Empira, ny ankamaroan' ny mponina dia tao amin' ny lohasahan' ny reniranon' i Saône teo am-pototr' i Fourvière.
SpongeBob SquarePants

**SpongeBob SquarePants** dia andian-tsarimihetsika Amerikana noforonin'i Stephen Hillenburg, mpanabe siantifika an-dranomasina, izay nalefa tao amin'ny Nickelodeon ho toy ny tsikombakomba taorian'ny 1999 Kids Choice Awards tamin'ny 1 Mey 1999, ary navoaka tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny 17 Jolay 1999.

## Jereo koa
* Patrick Star
* Squidward Tentacles
* Andriamatoa Krabs
Georgiy Gongadze

I **Georgiy Ruslanovich Gongadze** dia mpanao gazety okrainiana-jeôrjiana. Ny fakana an-keriny sy ny famonoana azy tamin' ny Septambra 2000 dia niteraka raharaha ara-pôlitika sy ara-pitsarana fantatra amin' ny anarana hoe Касетний скандал / *Kasetnii skandal* ("Tantara manafintohin' ny kasety"). Amin' ny teny okrainiana izy dia atao hoe Георгій Русланович Ґонґадзе, fa amin' ny teny jeôrjiana kosa dia გიორგი ღონღაძე. Teraka tamin' ny 21 May 1969 izy ary maty tamin' ny 17 Septambra 2000. Ity raharaha Gongadze ity dia nitarika ny tsy fahatokisan' ny Okrainiana sasany tamin' ny fitondrana sy ny hetsi-panoherana Україна без Кучми / *Ukrayina bez Kuchmy* ("Okraina tsy misy an' i Kuchmy") ary avy eo ny Revôlisiôna Volombosary tamin' ny taona 2004.

## Loharano sy fanamarihana
Tsiraka

Ny **tsiraka** dia fiforonana fototra, manana endrika toy ny kofehy, amin' ny ankapobeny mitambatra amin' ny endrika amboara, hita ao amin' ny zavamananaina (zavamaniry na ny biby) na akora tsy manana aina (mineraly na metaly sintetika). Misy noho izany ny tsiraka voajanahary sy hy tsiraka namboarina. Matetika ny tsiraka dia ampiasaina amin' ny fanamboarana fitaovana hafa. Matetika ahitana tsiraka ny fitaovana matanjaka indrindra, ohatra ny tsiraka karbônina sy ny pôlietilenina. Matetika ny tsiraka sentetika dia azo vokarina amin' ny fomba mora vidy sy be dia be raha oharina amin' ny tsiraka voajanahary, nefa ny fitafiana vita amin' ny tsiraka voajanahary dia manana tombony, toy ny tsy fisian' ny fanelingelenana, raha mitaha amin' ny tsirana sentetika.

## Jereo koa

* Taretra
* Landihazo
* Landy
* Rongony
* Rongonimbazaha
FC Augsburg

**FC Augsburg** dia klioba baolina kitra matianina ao amin'ny .
Ny ekipa amin'izao fotoana izao dia milalao amin'ny ligy voalohany any Alemaina. 

Tanana: Augsburg ()

## Rohy ivelany
Taretra

Ny **taretra** dia zavamaniry mamony isan-karazany, ao amin' ny fianakaviana *[[Agavaceae]]* (fanakilasiana klasika) na *[[Asparagaceae]]* (fanakilasiana APG).

Indreto ny karazan-javamaniry atao amin' ny teny malagasy hoe "taretra": 

* *[[Agave vivipara]] na [[Agave angustifolia]] (na Agave ixtli* teo aloha) (taretra, taretralahy)
* *[[Agave sisalana]]* Perrine ex Engelm. na *Agave rigida* Mill. (taretra, lafa)
* *[[Furcraea longaeva]]* Vent. (taretra, taretralahy)

## Jereo koa

* *[[Agave]]*

* *[[Furcraea]]*

* Zavamaniry
* Landihazo
* Rofia
* Rongonimbazaha
* Lafa
* Fambolena taretra eto Madagasikara

## Jereo koa
Fiteny nahoatla

Ny **fiteny nahoatla** na **fiteny meksikana**  dia tamba-piteny (vondrona fiteny maro mpihavana) ao amin' ny fianakaviam-piteny otô-azteka. Ny karazam-piteny ao amin' ny fiteny nahoatla dia ampiasaina any amin' ny firenena maromaro any Amerika Avaratra sy Afovoany, indrindra any amin' ny fanjakana sasany ao Meksika afovoany sy atsimo: Puebla, Veracruz, Hidalgo ary Guerrero. Maherin' ny 2 tapitrisa amin' izao fotoana izao no miteny nahoatla, ny ankamaroan' izy ireo dia Nahoa meksikana. Io no fiteny teratany be mpampiasa indrindra any Meksika.
Sidonie Fiadanantsoa

**Sidonie Fiadanantsoa** (teraka 30 Aprily 1999) dia atleta amin'ny hazakazaka sy kianja avy eto . Nahazo medaly volafotsy tamin'ny lalao afrikanina 2023 izy teo amin'ny hazakazaka 100m.

Izy ihany koa no hisolo tena an’i Madagasikara amin’ny lalao olympika 2024. Tohano izy ireo azafady.

## Jereo koa
Maia (vahoaka)

Ny **Maia** na **Maiana** dia vondron' olona ara-kolontsaina anisan' ny Amerindiana monina any amin' ny tapany avaratr' i Amerika Afovoany (Meksika atsimo, Goatemala, Belizy, misy vitsy anisa any Hôndorasy sy Salvadôro). Ny tombantombana momba ny mponina maia ao amin' io faritra io tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 dia eo anelanelan' ny 6 sy 10 tapitrisa. Ny sasany dia tena tafiditra ao anatin' ny kolontsaina môderina any amin' ny firenena misy azy, ny hafa kosa dia manohy miaina amin' ny fomban-drazana sy manana kolontsaina miavaka matetika mampiasa ny iray amin' ny fiteny maia ho fiteny voalohany.

Ny teny mahafaobe hoe "Maia" na "Maiana" dia anarana iombonana mora ampidirana ny mponina ao amin' io faritra io izay manana lova ara-piteny sy ara-kolontsaina mitovitovy. Na izany aza, io teny io dia mahafaoka vahoaka sy ​​fiarahamonina ary vondrom-poko samihafa izay manana ny fomban-drazany sy ny kolontsainy ary ny maha izy azy ara-tantara manokana avy.

Ny teny hoe *maya* dia midika hoe "katsaka", izay zavamaniry manana ny toerana voalohany amin' ny fedrà talohan' ny fahetongavan' ny Eorôpeana sy amin' ny fiainana andavanandron' ny Maia ka nahatonga ny fiantsoan' izy ireo ny tenany ho "olon' ny katsaka" hatramin' ny fiandohan' ny Andro Taloha.
Idealy Tendrinavalona

**Idealy Tendrinavalona** (teraka 2 Jolay 2004) dia mpilomano malagasy.

Nisolo tena an’i Madagasikara tamin’ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany amin’ny taranja lomano tany Gwangju, Korea Atsimo izy tamin’ny taona 2019, izay nahalany azy teo amin’ny taranja 100 metatra di-damosina sy 200 metatra amin’ny tara-damosina.

Manana rakitsoratra malagasy 3 izy.

Izy ihany koa no hisolo tena an’i Madagasikara amin’ny lalao olympika 2024. Mirary anao ho tsara vintana !

## Klioba
* Cosra, Antsirabe
Mnet

**Mnet** dia fantsona mozika koreana tatsimo an'ny CJ ENM. Natomboka tamin'ny 1993. Ny foibeny dia ao amin'ny CJ E&M Center Studio any Sangam-dong, Mapo-gu, Seoul.
Angadinomby

Ny **angadinomby** dia fitaovana ampiasaina amin' ny fambolena amin' ny fanaovana vadi-bainga ny tanimboly. Ny vadi-bainga dia mampalemy ny tany ary manomana azy ho amin' ny famafazana. Izany koa dia ahafahana mandevina ny sisa tavela amin' ny voly teo aloha, ny ahi-dratsy, ny zezika, ary manafaingana ny fanjarian' ny akora ôrganika ho mineraly amin' ny alalan' ny fampitomboana ny hafanan' ny tany. 

Na dia atao hoe "angadinomby" aza ny anarany amin' ny teny malagasy dia mety ho omby tokoa no mitarika ity fitaovana ity na soavaly na boriky na milina misy môtera. Ny "angadinomby" môderina, entin' ny traktera izay mihamatanjaka hatrany, dia mety ahitana rantsana maro miara-miasa.

## Jereo koa

* Angady
Trafo

Ny **trafo** dia faritra mivohitra mipoitra eo an-damosin' ny omby sy ny rameva, ny marimarina kokoa ny rameva tokan-trafo sy ny rameva roa trafo. Tavy no mameno ny trafo, izany dia manome tahirin' angovo ahafahan' ilay biby hifanaraka amin' ny hasarotan' ny fizaràn-taona maina sy ny vanim-potoanan' ny tsy fahampian-tsakafo.
Siti Hasmah Mohamad Ali

**Siti Hasmah Mohamad Ali** dia mpanao Dokotera teraka ny 12 Jolay 1926

## Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Mahathir Mohamad. Ny zanany dia Marina Mahathir, Mokhzani Mahathir, Mukhriz Mahathir.

## Jereo koa
* Biôgrafia
Torapasika

Ny **torapasika** dia endriky ny tanety mivelatra manamorona toerana misy rano voajanahary, tsy misolampy loatra sy mitohy any ambanin' ny rano, izay foronina poti-javatra misaratsaraka avy amin' ny vato, toy ny fasika, ny poti-bato, ny vatokely, sns. na avy amin' ny zavamananaina toy ny akorandriaka na lomotra an-dranomasina be sokay.

Na dia misy torapasika miforona aza ny any amin' ny toerana misy ranomamy an-tanety toy ny farihy sy ny renirano na ny ony, ny ankamaroan' ny torapasika dia any amin' ny faritra amorontsiraka izay misy onjan-drano na hetsiky ny rian-drano. Mitranga ny fiovana sy ny fikaokan' ny tora-pasika vokatry ny hetsiky ny onjan-drano sy ny toetrandro mahery vaika. Raha marina ny toetry ny rivotra, ny torapasika dia azon' ny dongom-pasika tohanana, izay miaro sy manavao ny torapasika. Na izany aza, ireo hery voajanahary ireo dia manjary tafahoatra noho ny fiovan' ny toetany, izay manova tanteraka ny torapasika amin' ny fomba haingana. Ny tombantombana sasany dia milaza fa ny 50 % amin' ny torapasika be fasika eto an-tany dia hanjavona amin' ny taona 2100 noho ny fiakaran' ny ranomasina vokatry ny fiovan' ny toetany.

Manodidina ny ampahatelon' ny morontsiraka maneran-tany ny torapasika be fasika. Ireo torapasika ireo dia malaza ho toeram-pialam-boly, mitana anjara toerana lehibe ara-toekarena sy ara-kolontsaina, matetika mitondra ny indostrian' ny fizahàn-tany eo an-toerana. Mba hanohanana ireo fampiasana azy ireo, ny torapasika sasany dia misy fotodrafitrasa namboarin' olombelona, ​​toy ny tobin' ny mpiambina, ny efitra fisoloana akanjo, ny toerana fandroana, ny tranoheva ary ny trano fisotroana. Mety hisy toerana fandraisam-bahiny koa izy ireo (toy ny toeram-pialan-tsasatra, toby, trano fandraisam-bahiny, ary trano fisakafoanana) eo akaiky na trano fonenana, ho an' ny olona mitoetra maharitra na manadalo vetivety.
Dongom-pasika

Ny **dongom-pasika** dia endrika toy ny havoana noforonin' ny fasika entin' ny rivotra na rano. Miseho amin' ny endrika sy habe samihafa ny dongom-pasika.

Hita matetika indrindra any amin' ny tany efitra ny dongom-pasika, izay tsy ahafahan' ny zavamaniry mitombo ny tsy fahampian' ny hamandoana ka tsy afaka hanelingelina ny fivoaran' ny dongom-pasika. Na izany aza dia tsy voafetra ho any an-tany efitra ny fitoeran' ny fasika, ary misy dongom-pasika koa ny eny amoron-dranomasina, eny amoron-drano amin' ny toetany somary maina, any amin' ny faritra misy ranomandry, ary any amin' ny faritra hafa izay ahitana vatofasika rava noho ny tsy fahaampian' ny simenitra ka miteraka fasika. Ny dongom-pasika ambany rano dia mety miforona avy amin' ny fikorianan' ny rano amin' ny fasika na vatokely eny amin' ny renirano, eny amin' ny vinanin-dranomasina ary any amin' ny fanambanin' ny ranomasina. Ny faritra amorontsiraka sasany dia misy andian-dongom-pasika iray na maromaro mirazotra amin' ny morontsiraka, mivantana avy any any anaty tany raha mitaha amin' ny tora-pasika. Amin' ny ankamaroan' ny tranga, ny dongom-pasika dia zava-dehibe amin' ny fiarovana ny tany amin' ny mety ho fanimbana ateraky ny onja avy any an-dranomasina.

Misy dongom-pasika voatr' olombelona atao indraindray mba hiarovana ny morontsiraka. Ny asan' ny rivotra sy ny rano dia mety hahatonga ny dongom-pasika hiovaova toerana indraindray, izay mety misy vokany lehibe. Tsy maintsy nafindra toerana, ohatra, ny tanànan' i Eucla, any Aostralia Andrefana, tamin' ny taompolo 1890, noho ny fifindran' ny dongom-pasika.
Vinanin-dranomasina

Ny **vinanin-dranomasina** na **vinanibe** dia ampahany amin' ny vavaranon' ony izay ahitana ny fiantraikan' ny ranomasina na ranomasimbe misy azy. Ho an' ny olona sasany dia mifanitsy amin' ny ampahany manontolo amin' ny renirano izy io - izay misy rano masira na masirasira; ho an' ny hafa kosa, ny fisian' ny fiantraikan' ny fiakarana (famonta) sy ny fisinton' ny ranomasina (aka) eo amin' ny ranon' ny ony no mamaritra izany na koa ny vondrom-biby na vondrona ekôlôjika an' ny vinanin-dranomsina manokana.

Araka ny voalazan' i Pritchard (1967) ifanarahana fa tsy misy ny vinanin-dranomasina ho an' ny ony izay mikoriana mankany amin' ny ranomasina mikatona izay tsy misy famonta sy aka.
JTBC

**JTBC** (Joongang Tongyang Broadcasting Company) dia tambajotra fahitalavitra tariby Koreana Tatsimo izay natomboka tamin'ny 2011.

Ny JTBC dia fantsona jeneraly, miaraka amin'ny fandaharana ahitana andian-dahatsoratra amin'ny fahitalavitra, fandaharana isan-karazany ary fampitana vaovao; mitovitovy amin'ireo tambajotra terestrialy telo lehibe ao Korea Atsimo ny fizarana vaovao ao aminy.
Tandroka

Ny **tandroka** na **tsifa** dia tendro mafy mipoitra amin' ny lohan' ny biby sasany izay ataony fiadiana. Afaka miforona amin' ny keratinina irery izy io (raha ao amin' ny tokantandroka sy ny biby mitovitovy karazana aminy) na amin' ny taolana rakotra keratinina (raha ao amin' ny omby sy osy na ny biby mitovitovy amin' izy ireo). Ny tandroka dia ampiasain' ny biby manana azy mba hiarovana ny tenany na mba hiantohana ny fahamboniany ao amin' ny vondrom-baviny na ao amin' ny fizaran-tany misy azy.

## Jereo koa

* Hoho

* Kitro

* Hoditra
* Volo
* Ringotra (amin' ny bibikely)
Volombato

Ny **volombato** dia zavamaniry kely, tsy misy lalan-dranon-kazo sy tsy misy voniny, ao amin' ny fizaràna taksônômika ***Bryophyta*** amin' ny heviny tery. Ny briôfita (amin' ny heviny malalaka, Schimp. 1879) dia mety manondro ny vondrona eo amboniny, zavamaniry an-tanety izay tsy manana rafi-dalan-dranon-kazo tena izy, dia ny *[[Hepaticophyta]]* (hepatika) sy ny *[[Bryophyta]]* (volombato) ary ny *[[Anthocerotophyta]]*. Amin' ny ankapobeny dia mamorona vondrona na lafika maitso matevina, matetika eny amin' ny toerana mando na misy alokaloka, ny volombato.

Noho izy tsy misy faka na lininina dia ny rizôidany no ahafahany mifikitra amin' ny tany na vato,  ary ity zavatra ity ihany koa, ho an' ny karazana sasany, dia ahafahany mipetaka eny amin' ny zavamaniry hafa (epifita). Tsy manana tambatsela mpitondra ranon-kazo mitovy amin' ny an' ny zavamaniry misy voa (*Spermatophytina*) izy ireo: tsy misy ksilema na flôema ny fitaovam-pitsiriany (ny vatany).

Matetika ny zavamaniry tsirairay dia ahitana ravina tsotra izay mitovy hatevina amin' ny sela iray ihany amin' ny ankapobeny, miraikitra amin' ny taho izay mety misampana na tsy misampana ary tsy manana anjara asa afa-tsy amin' ny fitaterana rano sy otrikanina. Na dia misy karazany sasany aza manana tambatsela mpitatitra, amin' ny ankapobeny dia tsy mivoatra tsara izany ary tsy mitovy amin' ny rafi-tambatsela ao amin' ny zavamaniry misy lalan-dranon-kazo (*[[Tracheophyta]]*).

Tsy manana vihim-boa ny volombato ary aorian' ny fandonahana dia miteraka spôrôfita miaraka amin' ny taho tsy misy rantsana ipetrahan' ny kapsiola tokana misy spôra. Amin' ny ankapobeny dia eo anelanelan' ny 0,2 sy 10 sm ny halavan' ny volombato, nefa misy karazazana sasany lehibe kokoa. Mety manana haavo mahatratra 50 sm ny *Dawsonia*, izay volombato avo indrindra eran-tany. Misy karazany 12&nbsp;000 eo ho eo ny volombato.

## Jereo koa

* Briôfita

* Zavamananaina

* Zavamaniry - *[[Plantae]]*

* Savoronala
* Holatra - *[[Fungi]]*
* Biby (*[[Biby|Animalia]]*)
* *[[Protista]]*
* *[[Chromista]]*
* Bakteria
Société Ciment de Madagascar

Ny ***Société Ciment de Madagascar*** dia mpanamboatra simenitra malagasy.

## Tompon'ny:
* Atlantic Group (Orinasa ivoariana)

## Foibe sy orinasa
* Toamasina

## Jereo koa
Savoronala

Ny **savoronala** dia fitambarana zavamananaina vokatry ny fiaraha-miaina maharitra eo amin' ny karazana holatra sy sela bitika maro, manana famaitso.

Ny savoronala dia mamorona fitaovam-pitomboana ka ny 90 % amin' izany dia avy amin' ny holatra *thallus*, izay mivoatra tsikelikely eny ambonin' ny tohana isan-karazany (vato, hazo, sns), ao anatin' izany koa ny tontolo misy olana (haintany, hafanana ambony, sns.).

Nanomboka tamin' ny taona 2011 no mankaty dia maro ny fikarohana naneho fa ny fiaraha-miaina ao amin' ny savoronala dia misy mpiara-miombona antoka maro (kavingy, bakteria, prôtista, viriosy).

## Jereo koa

* Zavamaniry
* Volombato
* Holatra
Savoka (ala)

Ny **savoka** dia ala naniry indray aorian' ny faharinganan' ny ala aorian' ny fanimbana nataon' olombelona, ​​toy ny fitrandrahana ala amin' ny fikapana ambany loatra ny fototry ny hazo na fanadiovana ny ala ho an' ny fambolena (fanaovana tavy), na trangan-javatra voajanahary niteraka fahasimban' ny ala.  Misy karazany roa fiverenan' ny ala haniry indray, dia ny fanavaozam-pitsiriana voajanahary sy ny fanavaozam-pitsiriana ataon' ny olombelona (ala nambolena).

Tsy mitovy amin' ny fanirin' ny ala indray aorian' ny fikorontanana voajanahary (vokatry ny afo, ny bibikely, na ny rivotra) ny fitomboan' ny savoka aorian' ny fitrandrahana hazo, satria mitoetra ny hazo maty ka manome otri-tsakafo sy manome rafitra ary mitahiry rano aorian' ny fikorontanana voajanahary.

Tsy mitovy amin' ny ala voalohany (ala tsy vaky) ny savoka eo amin' ny firafiny sy ny fahasamihafan' ny zavamananaina ao aminy; na izany aza, mbola mety hanampy amin' ny fanomezana toeram-ponenana ho an' ny karazan-javamananaina teratany izy ireo, amin' ny fitehirizana ny faritra misy rano, ary amin' ny famerenana ny fifandraisana eo amin' ny tontolo iainana.
Kirihitrala

Ny **kirihitrala** dia faritra na tany izay misy hazo madinika maro, matevina ary mifampidimpiditra sy mitsitokotoko. Ny kirihitrala, izay zara raha azo idirana, dia foronin' ny karazan-kazo madinika, mandrakotra farafahakeliny 40 % amin' ny velaran-tany (kirihitrala manify) na mihoatra izany (kirihitrala matevina). Ny fanombanana ny tahan' ny fandrakofan' ny kirihitra (latsaky ny 75 %) dia ahafahana manombana ny ambana mety hateraky ny fikatonan' ny toerana.
Radriaka

Ny **radriaka** na **kalabera** dia karazana kirihitra ao amin' ny fianakaviana *[[Verbenaceae]]*. ***Lantana camara*** ny anarany ara-tsiansa. Ity zavamaniry ity dia teratany any any Meksika ka hatrany Amerika Trôpikaly, saingy amin' izao fotoana izao dia maniry manerana ny faritra trôpikaly rehetra izy. Anisan' ny karazan-javamaniry 100 ratsy indrindra izy io araka ny voalazan' ny IUCN. Tao amin' ny fianakaviana *[[Lamiaceae]]* izy ity tamin' ny fanakilasiana taloha.

## Toetrany
Ny *Lantana camara* dia kirihitra misy tsilo, miendrika boribory na mivelatra. Mahatratra 0,5 hatramin’ ny 3 m ny haavony.

Ny tahony dia efa-joro, misy tsilo maro mifaingoka midina. Ny raviny maitso matroka sy misy nifinifiny dia mitambatambatra ary mifanipaka. Tahaka ny tahony, ny raviny dia mamoaka fofona mahery rehefa potehina.

Ny vondrom-boniny dia ao anaty katsaoka misy loko maro. Manomboka amin' ny lohataona ka hatramin' ny fararano ny fe-potoana mampamony azy. Mavo na mavokely ny voniny.

Kely ny voany ary mivondrona nefa tsy mitambatra. Mainty izy ireo rehefa masaka. Poizina izy ireo raha mbola manta. Any India, mamoa mandavan-taona io zavamaniry io, izay toa misy fiatraikany amin' ny vorona.

## Fampiasana azy

### Asa tanana
Ny radriaka dia azo ampiasaina hanamboarana latabatra sy seza vita amin' ny tahony, kifafa vita amin' ny fanambarana ny rantsany madinika.

### Fitsaboana
Ny akora misy metanôla avy amin' ny ravin' ny *Lantana camara* dia toa manamora ny fanaretan' ny vavony misy fery ary manakana ny fivoaran' ny ferin' ny lohatsinaikelin' ny voalavo. Any Brezila, ny zavatra azo avy amin' ny raviny vaovao dia azo iadiana amin' ny bakteria ary heverina ho mampihena fanaviana sy manamora ny fanafoanana ny etona anaty tsinay ("rivotra anaty kibo") ary mahasoa amin' ny fitsaboana ny aretin' ny taovam-pisefoana. Eto Madagasikara, ny radriaka iray manontolo dia atao tambavy hampihenana ny fanaviana.

Ny fandinihana natao tany India dia nahitana fa ny ravin' ny radriaka dia afaka iadiana amin' ny mikrôba, amin' ny holatra ary ary amin' ny bibikely. Ny *Lantana camara* koa dia nampiasaina tamin' ny fitsaboana nentim-paharazana hitsaboana aretina isan-karazany, anisan' izany ny homamiadana, ny hoditra mangidihidy, ny habokana, ny nendram-boalavo, ny kitrotro, ny sohika ary ny fery.

### Haingo
Ny *Lantana camara* dia nampidirina tany Nouvelle-Calédonie tamin' ny taona 1863 mba hanamboarana fefy manaingo. Amin' izao fotoana izao dia hita matetika any amin' ny zaridainana any Nouvelle-Calédonie io zavalairy io na dia eo aza ny maha zavamaniry manafika azy sy ny fandraran' ny fanjakana ny fananana azy.

### Zavamaniry mpampiantrano
Karazana lolo maro no mihinana ny mamimbonin' ny *Lantana camara*. Ny *Papilio homerus*, izay lolo lehibe indrindra any amin' ny ila-bolantany andrefana, dia fantatra fa mihinana ny mamin' ny voniny. Ny hala mitsambikina *Evarcha culicivora*, dia mifandray akaiky amin' ny *Lantana camara*: mihinana ny mamimbony izy io ary mampiasa an' io zavamaniry io ho toerana fihaon' ny lahy sy ny vavy.

## Jereo koa

* *[[Lantana]]*
Anjavidy

Ny **anjavidy** na **anjavily** dia vondron-karazan-javamaniry voninkazo ao amin' ny fianakaviana *Ericaceae*. Misy karazany 860 eo ho eo maneran-tany ilay vondron-karazana. Ireo zavamaniry ireo dia hazo madinika na kirihitra. Ny anarany ara-tsiansa dia ***Philippia*** na ***Erica***. Saika ny 90 % amin' ny karazana dia any Afrika Atsimo, anisan' izany ny karazana maro izay tsy hita afa-tsy ao amin' io firenana io. Ny karazany 70 sisa dia hita manerana an' i Afrika sy manodidina an' i Mediteranea ary any Eorôpa. Ny tena fahita eto Madagasikara dia ny riadriatra (*Philippia floribunda subsp*. *goudotiana* na *[[Erica goudotiana]]* (sv)), nefa ao koa:

* ny anjavidilahimadinika (*Philippia aristata* na *Erica bojeri* (sv)*,* sy *Philippia cauliflora subsp. tenuis* na *Erica goudotiana* (sv), ary *Philippia gracilis* (sv));
* ny anjavily na enjavily (*Philippia floribunda subsp. orientalis* na *Erica goudotiana* (sv));
* ny anjavidilahy na riadriatra (*Philippia floribunda* ((sv)));
* anjavidivavy (*Philippia latifolia* na *Erica perrieri* (sv));
* ngitakely (*Philippia parkeri* (sv)). 

## Jereo koa
Vondrona (zavamaniry)

Ny **vondrona** na **vondro** dia karazan-javamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Typha]]* sy ny fianakaviana *[[Typhaceae]]*, maniry amin' ny tany mando. ***Typha angustifolia*** ny anarany ara-tsiansa. Izy io dia zavamaniry ahitra maniry maharitra, izay hita any amin' ny faritra manana toetany antonony sy mafana, indrindra any amin' ny ila-bolantany avaratra. Mahatanty rano masirasira kely izy. Ity zavamaniry ity dia mety manana haavo mirefy 1 ka hatramin' ny 3 m, misy ravina mifandimby 3 izay manana sakany mirefy hatramin' ny 10 mm, miloko maitso. Ny tamba-boniny dia karazana babiny roa mifanao ambony sy ambany mielanelana 2 ka hatramin' ny 8 sm. Ny babiny lahy, eo ambony, dia misy volovolony mena lava kokoa noho ny lahimbony, ary ny babiny vavy dia miendrika varingarina sy madinika, manja (rehefa matoy dia mety mahatratra 1,5 hatramin' ny 2 sm ny sakany). Zavamaniry ilaina izy ho an' ny biby mampinono miaina an-drano (ho an' ny karazam-boalavo sasany, ohatra).

Eto Madagasikara dia andrahoina atao anana ny zanany mbola kely. Ampiasaina amin' ny fandrariana tsihy ny tahony. Dorana ny vondrona ka ny lavenony dia ahazoana sira atao hoe *siravondrona*, izay ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo.

## Jereo koa

* *[[Typhaceae]]*

* *[[Typha]]*
Lalam-pirenena faha-10

Ny **Lalam-pirenena faha-10** (RN 10) dia lalana tsy vita tara, lalam-pirenena anisan' ny sokajy faharoa eto Madagasikara, izay mirefy 512 km, mamakivaky ny Faritra Atsimo-Andrefana sy ny Faritra Androy, avy eo Andranovory mankany Ambovombe.

## Famaritana
Saika tsy ahitana asfalta tanteraka, ny lalam-pirenena faha-10 dia heverina ho iray amin'ireo lalana sarotra indrindra eto Madagasikara raha handehanana fiara. Na izany aza, ny filoha Andry Rajoelina dia nanambara fa tsy ho ela ny fanombohana ny asa hanamboatra io lalana, izay vatsian’ny Banky iraisam-pirenena vola io, nandritra ny lahateny ho an’ny firenena tamin’ny 31 desambra 2024 .

## Toerana andalovan' ny lalam-pirenena faha-10
Avy any andrefana mankany atsinananaWest:

* **[[Andranovory]]** - fihaonanana amin' ny Lalam-pirenena faha-7 (Toliara - Fianarantsoa - Antananarivo)
* Tameantsoa - miampita ny ony Onilahy
* Betioky - Tahirin-javaboary Beza Mahafaly 35 km avaratra-atsinanana
* Ambatry
* Mahazoarivo - mihaona amin' ny lalana mankany Vohitsara sy Akazomateila (fasana mahafaly) sy Valan-javaboary Tsimanampetsotse
* Ejeda - fihaonanan-dalana mankany amorontsiraka any Itampolo sy manapaka ny renirano Linta
* Manakaralahy - miampita ny renirano Manakaralahy
* Sakoambe
* Ampanihy
* Tranoroa - miampita ny Menarandra
* Andamilamy
* Beloha
* Tsiombe
* Ambondro
* **[[Ambovombe]]** - mihaona amin' ny Lalam-pirenena faha-13 (RN 13: Ihosy - Tolagnaro)
*'Tolagnaro

## Jereo koa

* Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara

* Fitaterana eto Madagasikara

## Loharano
Agave sisalana

Ny ***Agave sisalana*** dia karazan-javamaniry mamony, avy any amin' ny faritra atsimo amin' i Meksika, nefa volena betsaka any amin' ny firenena maro hafa. Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Agavaceae]]* ny *Agave sisalana*. Atao hoe *[[taretra]]* izy amin' ny teny malagasy nefa tsy manondro karazan-javamaniry tokana ity anarana ity.

Ampiasaina amin' ny fanamboarana tady sy kofehy ny tsiraky ny taretra, ary azo ampiasaina amin' ny fanamboarana zavatra maro hafa, anisan' izany ny taratasy, ny fitafiana, ny kapa, ny satroka, ny kitapo ary ny karipetra. Ny tsiraky ity taretra ity koa dia ampiasaina ho fanamafisana ny tsiraka vita amin' ny tamaboho na vita amin' ny fingotra ary ny zavatra vita amin' ny simenitra. Azo aotrika sy sitilîna koa ny *Agave sisalana* mba hanaovana zava-pisotro misy alikaola (atao hoe *mezcal* any Meksika).

Tsy tena fantatra ny fiavian' ny taretra, nefa heverina fa avy amin' ny fanjakan' i Chiapas any Meksika. Afaka mivelona mandritra ny 7 hatramin' ny 10 taona ny *Agave sisalana*, mamokatra ravina  200 hatramin' ny 250 azo ampiasaina. Maniry any amin' ny faritra manana toetanim-pehintany sy ambanin' ny fehintany ny taretra, mahazo aina tsara izy amin' ny hafanana mihoatra ny 25 &nbsp;°C sy amin' ny tara-masoandro.

Araka ny tantara dia nampiasain' ny Azteka sy ny Maia amin' ny fanamboarana lamba sy taratasy ity karazana taretra ity. Niely tany amin' ny faritra hafa maneran-tany izy io tamin' ny taonjato faha-19, ka i Brezila no lasa mpamokatra azy betsaka indrindra. Ampitomboina isa amin' ny alalan' ny fambolena ny zanany (avy amin' ny fakany na amin' ny voany) ny taretra ary azo hatsaraina ara-pototarazo amin' ny alàlan' ny fambolena tambatsela anaty labôratoara. Alaina amin' ny alalan' ny fitotoana ary avy eo hamainina, agonina  ny tsiraka taretra ary fonosina mba ho azo aondrana.

Nitarika fahapotehan' ny tontolo iainana ny fambolena *Agave sisalana*, tamin' ny voalohany, saingy heverina fa kely kokoa noho ny fahapotehana ateraky ny karazana fambolena hafa izany ankehitriny. Lasa zavamaniry manafika ny teratra any Hawaii sy Florida.

Ny famokarana *Agave sisalana* maneran-tany tamin' ny taona 2020 dia 210&nbsp;000 taonina, ka i Brezila no mpamokatra lehibe indrindra, arahin' i Tanzania, i Kenia, i Madagasikara, i Sina ary i Meksika.

## Jereo koa

* Taretra
* Zavamaniry
* Landihazo
* Rofia
* Rongonimbazaha
* *[[Agave]]*
* *[[Agavaceae]]*
* *[[Asparagaceae]]*
Anosizato Andrefana

**Anosizato Andrefana** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'Antananarivo-Atsimondrano, Analamanga, Faritanin'i Antananarivo. Ny isam-poniny dia 26107 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Renirano
* Ikopa

## Lalana
Mandalo ity toerana ity ny Lalam-pirenena faha-1 mankany Faritra Itasy, Tsiroanomandidy sy Miarinarivo. .

## Rohy ivelany
Horona

Ny teny hoe **horona** dia teny malagasy ilazana vondron-karazan-javamaniry maromaro izay samy bozaka avokoa, anisan' izany ny vondron-karazana atao hoe *[[Alloteropsis]]*, *[[Aristida]]*, *[[Imperata]]* ary *[[Loudetia]].* izay samy ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*.

## Ny fahita eto Madagasikara

### ''Alloteropsis''

Ny *[[Alloteropsis]]* dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*. Ireto ny karazana hita eto Madagasikara:

* Tsangambary (*[[Alloteropsis paniculata]]* (sv))

* Ahitomendry, ahitrakanga, tongolonakanga (*[[Alloteropsis semialata]]* (en))

### ''Aristida''

Ny *[[Aristida]]* dia vondron-karazan-javamaniry ahitra saika hita amin' ny faritra rehetra eto ambonin' ny tany, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, zana-pianakaviana *Arundinoideae*. Ireto ny karazana hita eto Madagasikara:

* Ny pepaka na herombavy (*[[Aristida adscensionis]] var. mandrarensis* (en))

* Ny kifafalahy na sekotovo (*Aristida adscensionis* (en))

* Ny korona, herombavy na kifafa (*[[Aristida rufescens]]* (en))

* Ny ahitsorohitra, herombavy, kifafavavy, na setokovolo (*[[Aristida similis]]* (sv))

### ''Imperata''

Ny *[[Imperata]]* dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, hita indrindra any amin' ny faritra mafana sy mafana antonony amin' izao tontolo izao. Ity ny karazana hita eto Madagasikara:

* Antsoro, fakatenina, fehana, manevika, saingona, tenina, tenona, tsevoka (*[[Imperata cylindrica]]* (en))

### ''Loudetia''

Ny *[[Loudetia]]* dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, maniry indrindra aty Afrika, ao Arabia ary any Amerika Latina. Ireto ny karazana hita eto Madagasikara:

* Korovola (*[[Loudetia filifolia]]* (sv))
* Menarirana (*[[Loudetia madagascariensis]]* (fr))
* Berambo, hara, harabo, haravola, haravolavavy, kilailay, raboka (*[[Loudetia simplex]] subsp. stipoides*) (**[[:en:Loudetia_simplex|en]]**)

## Jereo koa
* Horompetaka (*Evolvulus alsinoides*)
* Horondrano (*Rhytachne caespitosa*)
* Horondahy (*Trachypogon spicatus*)
* Horompotsy (*Pennisetum pseudotriticoides*, *Pennisetum spicatum*, *Sporobolus africanus*, *Sporobolus pyramidalis*)
* Ihorombe
Aristida

Ny ***Aristida*** dia vondron-karazan-javamaniry bozaka hita amin' ny faritra rehetra eto ambonin' ny tany, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*, zana-pianakaviana *Arundinoideae*. ***Aristida*** ny anarany ara-tsiansa. Misy karazany 300 eo jho eo, hita matetika any amin' ny faritra mafana sy maina. Ny anarana hoe *Aristida* dia avy amin' ny teny latina hoe "*arista*", midika hoe "somotra" (amin' ny zavamaniry). Amin' ny teny malagasy dia matetika atao hoe "horona" ny zavamaniry ao antin' ity vondrona ity.
Ambanjan’i Sahalava

I **Ambanjan’i Sahalava** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Fenoarivo Atsinanana, Faritra Analanjirofo, Faritanin'i Toamasina.

Ny isam-poniny dia 10593 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Jereo koa

*Madagasikara
**Kaominina any Madagasikara
***Fenoarivo Atsinanana 
****Ambanjan’i Sahalava

## Rohy ivelany

﻿
Lalam-pirenena faha-13

**Lalam-pirenena faha-13** *(Route nationale 13 -  RN13)*: Lalana voalohany eto Madagasikara mirefy 493 km, miainga avy any Ihosy mankany Tolagnaro (Fort-Dauphin). Mamakivaky ny  faritra Ihorombe, Androy ary Anosy.

Tsy vita rarivato tanteraka ny eo anelanelan’Ihosy sy Ambovombe, vita rarivato nefa ratsy endrika eo anelanelan’Ambovombe sy Tolagnaro.

Nokasaina hatao rarivato ny ampahan’Ihosy sy Ambovombe nanomboka tamin’ny taona 2009 novatsian’ny Vondrona Eoropeanina saingy naato ity tetikasa ity noho ny fandraisan’i Andry Rajoelina sy ny krizy politika 2009.

## Toerana voafantina amin'ny lalana
(avaratra mankany atsimo)

*Ihosy - (Lalam-pirenena faha-7)
*Betroka
**(Mangoky renirano)
**Kalambatritra Reserve (famandrihana amin'ny 55 km)
*Ianabinda
*Beraketa
*Antanimora Sud
*Ambovombe fihaonan-dalana amin'ny  Lalam-pirenena faha-10
*Amboasary-Atsimo
** Mandrare namakivaky
** famandrihana Berenty 
** Anonyfarihy
** Helodranon'Italy
*Ranopiso
*Manambaro
*Tolagnaro (Fort-Dauphin)

## Jereo koa
* Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara
* Fitaterana eto Madagasikara

 
.
Lingen

I **Lingen** dia tanàna any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Basse-Saxe*). Misy, 56.542 ny olona velona.

## Renirano
* Ems

## Jereo Koa
* Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Emden

I **Emden** dia tanàna any ,  Any   (frantsay: *Basse-Saxe*) no misy azy ary eo amin’ny morontsirak’ny Ranomasina Avaratra. Misy, 50.535 ny olona velona.

## Renirano
* Ems sy Ranomasina Avaratra

## Jereo Koa
* Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Leine

I **Leine** dia reniranon' alemaina ao avaratra ady renirano lehibe manompo an' reniranon Aller.

Tanàna: Hildesheim, Göttingen, Hannover, mikoriana ao amin'ny Aller akaikin'i Schwarmstedt.
Fetra Rakotondrasoa

***Fetra Rakotondrasoa***, 44 taona,  dia mpanao politika sady mpandraharaha eto Madagasikara. Izy no Editor-in-lohan'ny Viva TV.

## Fe-potoana iasany
Solombavambahoakan’i Miarinarivo (Itasy) izy.
*2019: IRD (Miarinarivo)
*2024: IRMAR (Miarinarivo)
Pierre Ravolaza Fidèle Razara

***Pierre Ravolaza Fidèle Razara***, 54 taona,  dia mpanao politika sy mpanao gazety eto Madagasikara.

## Fe-potoana iasany
Solombavambahoakan’Ambatondrazaka:

2019: TIM (Ambatondrazaka)
2024: Firaisankina
Gascar Fenosoa

***Gascar Fenosoa Mandrindrarivony***, dia mpanao gazety radio ao amin'ny REAL TV sady solombavambahoaka avy eto Madagasikara.

## Fe-potoana iasany
Solombavambahoakan’Antananarivo (3ème arrondissement)

2024: Indépendant
REAL TV

Ny ***REAL TV*** dia fahitalavitra sy onjam-peo eto Madagasikara, noforonon' i Onitiana Realy.

## Pejy fandraisana
* REAL TVFM]

## Canal Youtube
* RealTV]

= Jereo koa =
*Lisitry ny fahitalavitra ao Madagasikara
*Lisitry ny onjam-peo ao Madagasikara
Din Rotsaka

**I Din Rotsaka** (**Bernardin Rabeharison**) dia mpitendry mozika malagasy sady lefitry ny Antenimierampirenena.

## Fe-potoana iasany
Solombavambahoakan' i Befandriana-Avaratra
* 2024 (indépendant)

## Jereo koa

* Lisitry ny mpihira malagasy

## Loharano sy fanamarihana
James Cameron (misiônera)

I **James Cameron**  dia misiônera prôtestanta, mpahay asa tanana britanika (ekôsey raha ny tena marina) tamin' ny taonjato faha-19, izay nahay asa fandrafetana, niasana teto Madagasikara nandritra ny telo amby roapolo taona niaraka amin' ny London Missionary Society (1826–1835; 1861–1875), dia nanana anjara asa lehibe teo amin' ny fampielezana ny kristianisma sy ny indostria teto amin' ny Nosy, tamin' ny fitondran' ny Fanjakana Merina. Teraka tamin' ny 6 Janoary 1800 tao Dunkeld, Perthshire, izy, ary maty tamin' ny 3 Ôktôbra 1875 teto Madagasikara.

## Jereo koa

* Prôtestantisma eto Madagasikara
* London Missionary Society
ASSM Elgeco Plus

**ASSM Elgeco Plus**, dia klioba baolina kitra avy eto monina eto Antananarivo, Analamanga.  Ny fusionan'ny klioba taloha *Real Elgeco Plus* avy any Manakara sy *AS Saint Michel*  no nanangana azy tamin'ny taona 2008.

## Champion de Madagascar
*1971, 1978

## Coupe de Madagascar

*1980, 2013, 2014, 2018, 2022, 2023, 2024.
JET Kintana

**Jeune Etoile de Tana Kintana**, fantatra amin'ny anarana hoe **JET Kintana** dia klioba baolina kitra malagasy avy any Itasy.

Niorina tamin'ny Janoary 2021 izy io ho fampivondronana eo amin'ny ekipa ambony *AS JET Mada* sy *Kintana FC*. Ny mpitantana frantsay Nicolas Santucci dia voasarika hiala amin'ny fisotroan-dronono ary nokaramaina ho mpitantana.
David Griffiths (misiônera)

I **David Griffiths** dia misiônera prôtestanta galoà tao amin' ny London Missionary Society (LMS) ary mpandika teny tonga teto Madagasikara. Nandika ny Baiboly sy boky hafa ho amin' ny teny malagasy izy. Ny Baiboly malagasy tamin' ny taona 1835 no anisan' ny Baiboly voalohany natao pirinty tamin' ny fiteny afrikana. Teraka tamin' ny 20 Desambra 1792 izy ary maty tamin' ny 21 Marsa 1863.

## Jereo koa

* Prôtestantisma eto Madagasikara
ASA Diana

**ASA Dina ** *(Association Sportive d'Ambondrona, Diana)* dia klioba baolina kitra avy eto  monina eto Ambondrona (Diana), Faritra Diana. 

Homepage: A.S.Ambondrona