open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fihavitra

Ny **fihavitra** dia karazana tandra kely, amin' ny ankapobeny, ampiasaina amin' ny asa mila fahamarinan-tandrify tsara. Mety misy vimiaina ny fihavitra.Na izany aza dia misy fihavitra lehibe izay ampiasaina, ohatra, amin' ny fandrahoan-tsakafo. Hita any amin' ny faritra maro izay ahitan' ny fahaizan' ny olombelona sy ny fetran' ny fampiasana rantsan-tanana: ny indostrian' ny famantaranandro, ny firavaka, ny indostrian' ny elektrônika, fa eo amin' ny mpanao sora-baventy ihany koa ary, amin' ny ankapobeny, amin' ny sehatra rehetra ilana fahamarinan-tandrify tsara (ohatra, ny mikirakira santionany kely amin' ny siansam-panandramana, mba hihazonana ampahany marefo sy/na kely amin' ny mekanika, sns.). Amin' ny fanitarana ny fampiasana io teny io, eo amin' ny sehatry ny fitiavana hajia, dia io ihany koa no anarana omena ny tandra kely nofisahina amin' ny faran' ny rantsany roa, ampiasaina amin' ny fikirakirana hajia.
Cuanza Norte

**Cuanza Norte** dia faritany ao . Any avaratry ny Reniranon'i Kwanza no misy azy io ary 100 km eo ho eo any atsinanan'i Luanda renivohitra. Manamorona ny faritanin'i Uíge any avaratra, Malanje any atsinanana, Cuanza Sul any atsimo ary Bengo any andrefana. Ny isam-poniny dia  510.000 mponina ary km2. Ny renivohiny dia ny tanànan'i N'’dalatando.

## Kaominina
Ny faritanin'i Cuanza Norte dia mizara ho kaominina 10:
*Ambaca
*Banga
*Bolongongo
*Cambambe
*Cazengo (N’dalatando)
*Golungo Alto
*Gonguembo
*Lucala
*Quiculungo
*Samba Cajú

## Jereo koa
* Angola
** Cuanza Norte
*** Cazengo (N’dalatando)

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire
Cuanza Sul

**Cuanza Sul** dia faritany ao . Ny isam-poniny dia 1.881.873 ary ny velarantanin'ilay tanàna dia 55.660 km². Ny Cuanza Sul dia any atsimoatsinanan'i Luanda ary manomboka amin'ny morontsiraka Atlantika ka hatrany amin'ny Reniranon'i Kwanza any avaratra sy atsinanana

## Kaominina
Ny faritanin'i Cuanza Sul dia mizara ho kaominina 12:
*Amboim
*Cassongue
*Cela
*Conda
*Ebo
*Libolo
*Mussende
*Porto Amboim
*Quibala
*Quilenda
*Seles
*Sumbe

## Jereo koa
* Angola
** Cuanza Norte
***Sumbe

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire
Lobito

**Lobito**, dia tanàna ao amin'ny faritra andrefan'i , any amin’ny faritanin’i Benguela (faritany) . Lobito dia iray amin'ireo tanàna be mponina indrindra ao Angola izay misy mponina 436.467 ao an-tanàna ary 561.775 ao amin'ny kaominina.

## Fotodrafitrasa
Ny lalamby Benguela dia manomboka ao amin'ny seranan-tsambon'i Lobito, mampifandray ny seranan-tsambo amin'i Huambo miaraka amin'ny faritany varahina Katanga ary koa amin'ny lalamby any Zambia, Tanzania, Zimbaboe, Mozambika ary Afrika Atsimo.

## Fanatanjahantena
AC Lobito, naorina tamin'ny 1970

## Tanàna any Angola
Cuíto -  Benguela - Huambo - Luanda (Renivohitra) - Lobito -  Lubango - Moçâmedes  -  Sumbe  - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire
Seranan-tsambo mizakatenan' i Toamasina

Ny **seranan-tsambo mizakatenan' i Toamasina** dia seranan-tsambo ao amin' ny Ranomasimbe Indiana ao amin' ny tanànan' i Toamasina eto Madagasikara. Io no seranan-tsambo lehibe indrindra eto amin' ny Nosy.

## Asa atao ao

Ny seranan-tsambon' i Toamasina no mitantana ny 80 % amin' ny fifamoivoizana an-dranomasina iraisam-pirenena eto Madagasikara. Manodidina ny 1&nbsp;600&nbsp;000 taonina ny entana ary 18&nbsp;900 refim-paladia roapolo (606&nbsp;700 m3 any ho any) isan-taona no karakaraina ao amin' ilay seranan-tsambo. Izy io dia seranan-tsambon' entam-barotra toy ny simenitra, ny karao-bato, ny kobam-barimbazaha, ny menaka fihinina, ny many, ny lamba, ny voamadinika, ny akora krôma, ny hazo, ny kafe, ny zava-manitra, ny lavanila, ny siramamy, ny solitany sy ny vokatra azo avy aminy. Toeram-pikarakarana kôntenera, voalohany indrindra, ilay seranan-tsambo satria ny 75 % amin' ny entana ao dia entana anaty kôntenera. Mahatratra 140&nbsp;000 m2 ny velaran' ny fitoerana kôntenera ao amin' ilay seranan-tsambo, izay manana fahafaha-mitahiry isan' andro manodidina ny 7&nbsp;000 refim-paladia roapolo (any amin' ny 224&nbsp;700&nbsp;m2). Ity seranan-tsambo ity dia mifandray amin' ny lalam-pirenena faha-2 (RN2) sy ny lalambim-pirenena.

## Fanitarana ilay seranan-tsambo

Nanomboka ny taona 2018, ny Société du Port Autonome de Toamasina (SPAT), izay tompon' andraikitra amin' ny fitantanana ny seranan-tsambon' i Toamasina, dia nanomboka nanitatra azy, ka ny roa ampahatelony novatsian' ny Japan International Cooperation Agency (JICA) tamin' ny alalan' ny fampindramam-bola mitentina 411 tapitrisa dolara. averina anatin' ny 40 taona. Ny asa fanitarana dia tokony hahafahan' ilay seranan-tsambo hampitombo avo efatra heny ny fahafahany mandray entana (indrindra amin' ny sambo mpitondra kôntenera) sy amin' ny fandraisana ny sambo lehibe kokoa.

## Jereo koa

* Fitaterana eto Madagasikara
Gera

I **Gera** dia tanàna ao amin'ny faritra atsinanan'i . Ao ambadiky ny renivohi-panjakana Erfurt sy Jena, Gera dia fahatelo amin'ny lafin'ny mponina ao amin'ny Free State of Thuringia misy mponina 94.847.

## Jereo koa
**Tanàna any [[Alemaina]] sy [[Eorôpa Atsinanana]] manan-tantara tamin' ny andron'  i [[Martin Lotera]]:**

* Altenburg - Augsburg - Eisenach - Eisleben - Erfurt - Königsberg - Leipzig - Liebenwerda - Magdeburg - Marburg - Mohrungen - Speyer - Strasburg - Wachsdorf - Wittenberg - Worms

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Kirilôsy avy any Jerosalema

I **Kirilôsy avy any Jerosalema** dia teôlôjiana tao amin' ny Fiangonana Voalohany. Tokony ho tamin’ ny faramparan’ ny taona 350 tany ho any, dia nandimby an’ i Maksimôsy (avy any Jerosalema) ho evekan’ i Jerosalema izy, saingy natao sesitany imbetsaka noho ny fandrafian’ i Akasiôsy avy any Kaisarea sy ny pôlitikan’ ny emperora isan-karazany. Amin' ny teny grika ny anarany dia Κύριλλος Α΄ Ἱεροσολύμων / *Kýrillos A Ierosolýmon*; fa amin' ny teny latina kosa dia *Cyrillus Hierosolymitanus*.

Namela asasoratra manan-danja mirakitra ny fampianarana ny katekomena sy ny filaharan’ ny litorjia tamin' ny androny i Kirilôsy.

I Kirilôsy dia omem-boninahitra ho olo-masina ao amin' ny Eglizy Katôlika Rômanina, ao amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana, ao amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana, ary ao amin' ny Fiombonambe Anglikanina. Tamin’ ny taona 1883 dia nambaran’ ny papa Leô XIII ho dokoteran' ny Eglizy i Kirilôsy. Tsaroana ao amin' ny Fiangonan' i Angletera i Kirilôsy miaraka amin' ny fahatsiarovana azy isaky ny 18 Marsa.
Astarte

I **Astarte** dia andriamanibavy tao amin' ny tontolo helenistika, izay tsy iza fa ilay andriamanibavy tany Atsinanana Akaiky tamin' ny Andro Taloha atao hoe **ʿAṯtart**. I ʿAṯtart dia andriamanitra semitika avaratra-andrefana mitovy amin' ny andriamanibavy semitika atsinanana atao hoe Istara (*[[Inanna|Ishtar]]*). Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Ἀστάρτη / *Astartē*.

I Astarte dia nivavahana tamin' ny Andron' ny Alimo hatramin' ny Andro Taloha Klasika, ary ny anarany dia mifandray manokana amin' ny fivavahana aminy tao Ampiposahana taloha teo amin' ny Kananita sy Fenisiana, na dia nifandray tamin' ny tanàna amôrita toa an' i Ogarita (*Ugarit*) sy Emara (*Emar*) aza izy tamin' ny voalohany, ary koa i Mari sy Ebla. Notompoina tany Ejipta koa izy, indrindra fa tamin' ny andron' ny Ramesida, taorian' ny fampidirana ny sekta vahiny maro tany. Nampiditra ny fivavahany tany amin' ny zanataniny tany amin' ny Saikanosy Iberika ny Fenisianina.
Zerobabela

I **Zerobabela** na **Zôrôbabela** dia olona resahina ao amin' ny Bokin' i Ezra (na Esdrasa) sy ao amin' ny Bokin' i Hagay (na Akjea) ary ao amin' ny Bokin' i Zakaria ao amin' ny Baiboly hebreo sy ny Testamenta Taloha. Ny anarany dia atao amin' ny teny hebreo hoe זְרֻבָּבֶל / *Zerubbabel*, angamba avy amin' ny teny akadiana hoe *zēr-bābili*, izay midika hoe "zanak' i Babilôna"). Zafikelin' i Jôiakina mpanjakan' i Jodà izy, ary lasa governora tao amin' ny faritanin' i Jodea (atao hoe *Yehud Medinata*), faritany persiana (tamin' ny fitondran' ny Akemenida), tamin' ny taonjato faha-6 tal. J.K., izany hoe mpitarika ny vahoaka jiosy, tamin' ny andron' i Dariôsy I.

Tamin' ny fiafaran' ny fahababoan' ny Jiosy tany Babilôna dia nandray anjara tamin' ny fanorenana ny Tempoly faharoa tao Jerosalema izy, ary voalaza ao amin' ny Testamenta Vaovao fa razamben' i Jesoa.
Easton's Bible Dictionary

Ny ***Illustrated Bible Dictionary***, izay fantatra kokoa amin' ny hoe  ***Easton's Bible Dictionary***, dia boky fanovozan-kevitra momba ny lohahevitra mifandray amin' ny Baiboly kristiana, nangonin' i Matthew George Easton. Navoaka tamin' ny taona 1893 ny fanontana voalohany, ary navoaka ny fanontana nohavaozina ny taona nanaraka. Ny fanontana malaza indrindra anefa dia ny fahatelo, navoakan' i Thomas Nelson tamin' ny taona 1897, telo taona taorian' ny nahafatesan' i Easton. Ny farany dia misy lahatsoratra efa ho 4&nbsp;000 eo ho eo mifandray amin' ny Baiboly. Maro amin' ny lahatsoratra ao amin' ny *Easton's* no manana votoatiny toy ny anaty raki-pahalalana, na dia misy ihany koa ny toa rakibolana fohy. Noho ny taonany dia loharano eo amin' ny sehatra ho an' ny daholobe io boky io.
Jean-Louis Ravelomanantsoa

**Jean-Louis Ravelomanantsoa** (teraka ny 30 Aprily 1943 tao Antananarivo ary maty ny 27 Septambra 2016 tao Lyon, Frantsa) dia mpanao fanatanjahantena malagasy, manampahaizana manokana amin'ny hazakazaka hazakazaka.

Nandrombaka medaly alimo i Jean-Louis Ravelomanantsoa, ​​teo amin’ny 100 sy 200 m, tamin’ny lalao afrikanina 1965, talohan’ny nahafahany faha-8 teo amin’ny 100 m, tamin’ny lalao olympika fahavaratra 1968 tany Meksika, tamin’ny 10,18 sec, taranja Malagasy ankehitriny.

## Jereo koa
Orlando Pirates

**Orlando Pirates** dia klioba baolina kitra afrikanina tatsimo monina ao Soweto ao an-tanànan'i Johannesburg. Niorina tamin'ny 1937 ny klioba ary iray amin'ireo klioba malaza indrindra any Afrika Atsimo.

## zava-bita
*Tompondakan'i Afrika Atsimo (5): 1994, 2001, 2003, 2011, 2012
*CAF Champions League (1): 1995
*CAF Super Cup (1): 1996
*FA Cup (2): 1988, 1996
*Nedbank Cup (10): 1973, 1974, 1975, 1980, 1988, 1996, 2011, 2014, 2023, 2024
Gauteng

**Gauteng** dia iray amin'ireo faritany sivy any Afrika Atsimo. Ny renivohiny dia Johannesburg . Taorian'ny fifidianana voalohany nahitana ny maro an'isa mainty hoditra tamin'ny 27 Aprily 1994, dia niforona tao amin'ny faritanin'i Transvaal i Gauteng.

### Fampandrosoana ny mponina
Ny fivoaran'ny mponina ao amin'ny faritanin'i Gauteng no tena mavitrika indrindra manerana an'i . Ity topimaso manaraka ity dia mampiseho ny fivoarana araka ny satan'ny faritany tsirairay hatramin'ny fanisam-bahoaka tamin'ny taona 1996.
Communion mondiale d'Églises réformées

Ny **Communion mondiale d'Églises réformées** na **World Communion of Reformed Churches** (**WCRC**) dia fikambanan' ny fiangonana nohavaozina (kalvinista) lehibe indrindra eran-tany. Manana antokom-pivavahana miisa 230 ao amin' ny firenena 108 izy io, izay misy mpino 80 tapitrisa eo ho eo, ka izy no fiombonana kristiana fahefatra lehibe indrindra eran-tany aorian' ny Eglizy Katôlika sy ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana ary ny Fiombonana Anglikana (*Anglican Communion*). Ity fikambanana kristiana ekiomenika ity dia natsangana tamin' ny vollana Jona 2010 tamin' ny fanakambanana ny Alliance réformée mondiale sy ny Conseil œcuménique réformé.

Anisan' ny antokom-pinoana lehibe indrindra ao amin' ny WCRC:

* ny Fiangonan' i India Atsimo (anglisy: *Church of South India*),
* ny Fiangonana Presbiterianan' i Afrika Atsinanana (anglisy: *Presbyterian Church of East Africa*),
* ny Fiangonana Presbiterianan' i Kôrea (fanafohezana amin' ny fiteny kôreana: *Yejang*),
* ny Fiangonana Evanjelika Etiôpiana Mekane Yesus (*Ye Ethiopia Wongelawit Bete Kristian Mekane Yesus*),
* ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM),
* ny Federasiônan' ny Fiangonana Prôtestanta Soisa (alemana: *Evangelisch-reformierte Kirche Schweiz*),
* ny Fiangonana Protestantan' i Indônezia (indôneziana: *Gereja Protestan di Indonesia*), ny Fiangonana Presbiteriana (Etazonia) (anglisy: *Presbyterian Church (USA)*),
* ny Fiangonana Evanjelikan' i Kamerona (anglisy: *Evangelical Church of Cameroon*),
* ny Fiangonana  Evanjelikan' i Borneo (maley: *Sidang Injil Borneo*),
* ary ny Fiangonana Prôtestantan' i Nederlandy (neerlandey: *Protestantse Kerk in Nederland*).

Ireo antokom-pinoana mpikambana ao aminy ireo amin' ny ankapobeny dia azo heverina ho liberaly  kokoa noho ny antokom-pinoana mpikambana ao amin' ny Conférence internationale des Églises réformées (na International Conference of Reformed Churches) na ny Confraternité réformée mondiale (na World Reformed Fellowship), izay fikambanana kalvinista ekiomenika lehibe ihany koa.
Konferenz Europäischer Kirchen

Ny **Konferenz Europäischer Kirchen** (**KEK**) na **Conference of European Churches** (**CEC**) na **Conférence des Églises européennes** (**CEE**) dia fikambanana ekiomenika kristiana izay mampivondrona fiangonana eorôpeana maro, niorina tamin' ny taona 1959 mba hampiroboroboana ny fampihavanana sy ny fifanakalozan-kevitra ary ny fisakaizana eo amin' ny fiangonana any Eorôpa amin' ny fotoana nitomboan' ny fifanolanana ara-pôlitika tamin' ny vanim-potoan' ny Ady Mangatsiaka.

Ity fiombonana ity, amin' ny fanomezan-tokiny ho an' i Eorôpa amin' ny ankapobeny, dia mikatsaka ny hanampy ny fiangonana eorôpeana hanavao ny fiainany ara-panahy, hanamafy orina ny fijoroany ho vavolombelona sy ny asa fanompoana iombonana ary hampiroborobo ny firaisan' ny Fiangonana sy ny fandriam-pahalemana eto amin' izao tontolo izao.

Ny KEK dia fiombonan' ny fiangonana miisa 114, ka misy amin' ireo ny ôrtôdôksa, ny prôtestanta, ny anglikanina ary ny katôlika tranainy, avy amin' ny firenena rehetra any Eorôpa, miampy fiombonam-piangonana isam-pirenena sy fikambanana 40 miara-miombona antoka. Ny KEK dia manana ny biraony any Brussel (any Belzika).
Fédération protestante de France

Ny **Fédération protestante de France** (na **FPF**) dia fikambanana ara-pivavahana tsy mitady tombony araka ny lalàna tamin' ny taona 1901, izay mikendry ny hisolo tena sy hampivondrona ny fiangonana sy fikambanana prôtestanta samihafa any Frantsa. Niorina tamin' ny 25 Ôktôbra 1905 izy. Tamin' ny taona 2012 dia mihoatra ny telopolo ny fiombonam-piangonana (loterana, nohavaozina, evanjelika, batista, pentekôtista) ary fikambanana maherin' ny 80 no mpikambana ao aminy. Ny Fédération protestante de France dia misolo tena fikambanana, toeram-pisahanana asa, fikambanana mpanao asa soa ary hetsika misa 500 any ho any. Ity federasiôna ity dia tarihin' ny pasitera Christian Krieger nanomboka tamin' ny 1 Jolay 2022.
Toulouse

I **Toulouse** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Toulouse, ao amin'ny departemantan'i Haute-Garonne, ao amin'ny faritr'i Nouvelle-Aquitaine, ao .

Tamin'ny 2022, i Toulouse no tanàna fahefatra be mponina indrindra any Frantsa, misy mponina 511.684 (taorian'i Paris, Marseille, ary Lyon).

## Jeografia
Toulouse dia miorina amin'ny haavo 146 metatra eo amin'ny Reniranon'i Garonne, izay ikorianan'ny Reniranon'i Touch. Ny tanàna dia mifandray amin'ny Ranomasina Mediteranea sy ny Ranomasimbe Atlantika amin'ny alalan'ny lakandrano - ny *Canal du Midi* sy ny *Garonne Lateral Canal*. Toulouse dia 589 km (raha manidina ny goaika) avy any Paris.
Grenoble

I **Grenoble** dia kaominina any amin'ny tapany atsimo-atsinanan' i Frantsa, ao amin' ny faritr' i Auvergne-Rhône-Alpes. izy no renivohitry ny departemantan' i Isère ary renivohitr' i Dauphiné teo aloha. Amin' ny teny arpetàna na frankôprôvensaly izy dia atao hoe ***Grenoblo***.
Hamafin' ny feo

Ny **hamafin' ny feo** na **hamafim-peo** na **hamafy** dia ny tanjaka ampitain' ny onjam-peo isaky ny ventim-belarana, refesina mijidina amin' ny zotran' io fampitana io. Satria miely amin' ny habaka telo habe ny feo, ny mpanoratra sasany (Fahy 1995) dia manorina ny hamafin' ny feo amin' ny teboka iray ao amin' ny habaka ho toy ny tsilo izay ka ny felany amin' izany dia ny hamafy kaleran' ny feo, iay voafaritra araka ny teo aloha, refesina ao amin' ny fizotran' ny teza tsirairay ao amin' ny mari-toerana. Aseho amin' ny watt isa-metatra toradoa (**W/m<sup>2</sup>** na **W m<sup>−2</sup>**) ny hamafin' ny feo.

## Jereo koa

* Faharetan' ny feo
* Lokon' ny feo
* Haavon' ny fao
Alliance réformée mondiale

Ny **Alliance réformée mondiale** (na **ARM**) na **World Alliance of Reformed Churches** (na **WARC**) dia fiombonan' ny fiangonana prôtestanta miisa 200 mahery noforonina tamin' ny taona 1970 mba hampivondronana ny fiangonana nohavaozina, izay mifototra amin' ny Refôrmasiôna tamin' ny taonjato faha-16, ary indrindra amin' ny teôlôjian' i Jean Calvin.  Tany Geneva (any Soisa) ny foibeny taloha. Tamin' ny Jona 2010 dia nitambatra tamin' ny Conseil œcuménique réformé (na Reformed Ecumenical Council) izy io ka namoronana ny Communion mondiale d'Églises réformées (na World Communion of Reformed Churches).
Nitira

Ny **nitira** na **nitera** na **sirambato**, dia akora mineralin' ny nitrata-na pôtasiôma, **KNO<sub>3</sub>**. Izy io dia mineraly malemy, fotsy, mora levona, hita indrindra amin' ny faritra manana toetany maina na anaty lava-bato. Ny nitra dia karazana mineraly tsy misy rano voaforon' ny katiônan' ny pôtasiôma sy ny aniônan' ny nitrata.

Ity mineraly madio tsy misy loko na manopy fotsy ity - manana hakitroka 2,2, marefo sy malemy, manana hamafy matetika latsaky ny 2 amin' ny mari-drefin' i Mohs, mangarahara sady majelatraa toy ny fitaratra. Ny nitra dia mamorona sosona manify eny ambonin' ny vatolampy sy ny rindrim-bato. Hita matetika any amin' ny faritry ny tany efitra, nefa koa hita amin' ny endrika toa ranomandry fotsy mitsofoka na hita amin' ny rindrina voaro amin' ny toetrandro ratsy amin' ny fanorenana sasany, eny amin' ny rindrin' ny efitra ambanin' ny tany na rindrin' ny lavabato maina, nefa mando tany aloha. Any Espaina sy Iràna sy Ejipta ary India no tena ahitana azy.

Iray amin' ny mineraly folo voasokajy ho nitrata fantatra indrindra izy io, anisan' izany ny nitrônatrita, ny nitramita, ny goihabaita, ny nitrômanezita, ny nitrôkalsita, ny nitrôbarita sns. Raha afangaro amin' ny zaka simika mampihena harefesina toy ny vovok' arina izy ka hafanaina dia mipoaka.

Ara-tantara, ny teny hoe *nitera* na *nitra* dia tsy voavaka tsara amin' ny hoa natrôna, izay voafaritra amin' ny fomba manjavozavo nefa amin' ny ankapobeny dia manondro ny fitambaran' ny sôdiôma na pôtasiôma amin' ny iôna karbônata na nitrata.

Ampiasaina hatao zezika, amin' ny fanamboarana fitaratra, ho fitehirizana sakafo ary atao fanafody mampamany. Nampiasaina tamin' ny fanamboarana vovoka balam-basy izy io, ary ankehitriny dia hita amin' ny fitaovana misy akora mipoaka, amin' ny afomanga sy amin' ny afokasoka. Ankoatra izany dia ampiasaina ho akora mpanamora fitsonihana amin' ny fandrendreham-by sady loharanon' azôta lehibe amin' ny fanamboarana zavatra mifangaro azôta, indrindra fa ny asidra nitrika. Izy io koa dia ampiasaina amin' ny indostria simika.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Phan Rang–Thap Cham

**Phan Rang–Thap Cham**, fantatra amin'ny anarana hoe **Panduranga**, dia tanàna ao Vietnam ary renivohitry ny Faritanin'i Ninh Thuận. Ny vondrom-piarahamonina dia misy mponina 167,394 (2019), izay 95,000 (2019) no mipetraka ao amin'ny tanàna lehibe.

Phan Rang – Thap Cham Tanànan'i dia eo afovoan'ny faritanin'i Ninh Thuan, 1,380 km atsimon'i Hanoi, 330 km avaratratsinanan'i Ho Chi Minh City, 95 km atsimon'i Nha Trang.

*
Labradôrita

Ny **labradôrita** dia mineraly ao amin' ny fianakavian' ny feldspata plaziôklazy (vondron' ny silikata, zana-bondron' ny tektôsilikata), misy kalsiôma, fantatra voalohany tany Labrador (any Kanada), izay mety maneho fanjelatra maro loko. Ity dia karazana anôrtita eken' ny International Mineralogical Association (IMA), miavaka noho ny fananany taha Ab/An eo anelanelan' ny 30/70 sy 50/50. Ny raikipohy simikany dia **(Na,Ca)(Al,Si)<sub>4</sub>O<sub>8</sub>**, ahitana soritra vy (Fe) sy pôtasiôma na kaliôma (K) ary rano (H2O). Ny mampiavaka ny singa sasany dia noho izy ireo manana karazan-doko manjelatra toy ny metaly. Ny manga sy maitso no loko mateti-piseho indrindra, fa ny vato sasany dia mety hahitana ny loko rehetra.

Ny labradôrita dia mpikambana anelanelany misy kalsika ao amin' ny andian' ny plaziôklazy. Manana isan-jato anôrtita (%An) eo anelanelan' ny 50 sy 70 izy. Ny hakitrony dia 2,68 hatramin' ny 2,72. Ny tsipitsipika hita aminy dia fotsy, toy ny ankamaroan' ny silikata. Ny tondron' ny famerenan-kazavany 1,559 hatramin' ny 1,573.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Dôlômita

Ny **dôlômita** dia mineraly misy karbônata-na kalsiôma sy maneziôma, fahita matetika, manana raikipohy simika **CaMg(CO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>**, ahitana, amin' ny habe kaly dia kely, vy (Fe), manganezy (Mn), kôbalta (Co), firamainty (Pb) ary fanitso (Zn). Ny nofom-bato misy dôlômita mihoatra ny 50 % dia atao hoe dôlômia. Ny dôlômita dia manana hamafy 3,5 hatramin' ny 4 sy hakitroka 2,85. Ny dôlômita dia mivaingana ka lasa kristaly. Matetika ny dôlômita no tsy misy loko na fotsy na mavokely nefa mety ho maintihariva na mainty na maitso arakaraka ny loto ao anatiny.

Rehefa karakaraina amin' ny asidra solifiorika ny dôlômita dia mamokatra solfata-na kalsiôma (vatosanga) sy solfata-na maneziôma (epsômita). Rehefa avy nodorana amin' ny hafanana avo dia avo ny dôlômita dia matetika ampiasaina ho fandrakofana ampiasaina amin' ny famokarana tsỳ avy amin' ny vy anidna.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Krômita

Ny **krômita** na **kraomita** dia karazana mineraly ao amin' ny vondron' ny spinela; izy io dia ôksida-na krôma sy vy, misy soritra maneziôma, manganezy, fanitso ary viraty, izay manana raikipohy simika **FeCr<sub>2</sub>O**4 (na **FeO.Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub>**), izay mivaingana ho kristaly. Ny kristaliny tsy fahita firy dia mety hahatratra iray santimetatra. Manana hamafy 5,5 sy hakitroka 4,1 hatramin' ny 4,8 izy. Ny krômita no akora fahazoana ny krôma. Ny krômita dia mamorona andiana miaraka amin' ny hersinita (FeAl2O4) andaniny, sy amin' ny maneziôkrômita (MgCr2O4) ankilany. Ny tahiry krômita lehibe dia hita any Kazakstàna, any Torkia, any Zimbaboe, any Aotrisy ary any Iôgôslavia teo aloha. Ny krômita amin' izao fotoana izao dia trandrahana mba hanamboarana tsỳ tsy mety harefesina, amin' ny alalan' ny famokarana ferôkrôma (FeCr), izay tsaman' ny vy sy ny krôma.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Tormalinina

Ny **tormalinina** dia vondrona mineraly silikata kristalinina, vokatry ny fitambarana simika saro-drafitra sy miovaova indraindray, izay ahitana ny bôra mifangaro amin' ny singa toy ny viraty, ny vy, ny maneziôma, ny sôdiôma, ny litiôma, na ny pôtasiôma sy ny maro hafa. Miseho amin' ny loko isan-karazany izy ka heverina ho vatosoa rehefa mangarahara sy voapaika.

Ny singa fototra amin' ny tormalinina dia ny silisy sy ny viraty izay, amin' ny ampahany saika mifandanja, mahaforona ny telo ampahefatr' ilay rafitra. Ny ampahefany sisa dia ahitana ny asidra bôrika, ny ôksida-na vy, ôksida-na manganezy, ny maneziôma, ny sokay, soda, pôtasy ary ny litiôma, singa izay tsy voatery ho hita ao avokoa. Ny tormalinina, izay mafy kokoa noho ny vatokaranana (na koartsa) fa malemy kokoa noho ny tôpazy, dia manana hamafy 7 ka hatramin' ny 7,5 sy hakitroka 2,98 hatramin' ny 3,20.

Ny fanjelany dia toy ny fitaratra. Matetika izy no manopy mainty, mainty-manja na mainty manopy manga. Misy ny karazany manga sy maitso ary mena. Tsy fahita firy ny karazana fotsy na tsy misy loko. Ny tormalinina mena dia fantatra amin' ny anarana hoe robelita, ny karazana manga hatsatra na manga-mainty amin' ny anarana hoe indigôlita.

Ny anarana hoe *tormalinina* dia avy amin' ny teny singaley hoe ටෝරමල්ලි / *tōramalli*, izay manondro ny vatosoa kôrnalinina.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Tôpazy

Ny **tôpazy** na **tôpaza** dia mineraly, ao amin' ny vondron' ny silikata, karazana silikata-na viraty misy fliôro, izay mety hahitana vy, krôma, maneziôma ary titanina. Ny raikipohy simikany dia **Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(F,**&nbsp;**OH)<sub>2</sub>**. Toy ny fitaratra ny fanjelany ary mety miseho amin' ny endrika tsy misy loko, mavo, maitso, manga na mena. Ny hamafiny dia 8 ary ny hakitrony 3,4 hatramin' ny 3,6. Azo atao vatosoa izy.

Ny tôpazy dia hita ao amin' ny ginesy na ny granita mifandray amin' ny berila, ny eladrano, ny tormalinina ary indraindray amin' ny apatita, ny kasiterita ary ny fliôrita. Izy io koa dia hita ao amin' ny nofom-bato sasany misy talka, ao amin' ny takelaka eladrano, ao amin' ny riôlita sy ao amin' ny tahiry na vangongon' antsanga. Matetika ny tôpazy dia trandrahina amin' ny lavaka midanadana misokatra na amin' ny toerana misy niangonan' antsanga.

Ny karazana tôpazy kristaly dia ampiasaina ho vatosoa noho ny hamafin' izy ireo. Ny loko tian' ny olona indrindra amin' ny vatosoa tôpazy dia mavo. Ny tôpazy mavokely dia manana loko tsara. Ampiasaina ho vatosoa amin' ny firavaka sy amin' ny fanaingoana hafa izy io. Ny tôpazy fantatra indrindra amin' ny toetrany voajanahary dia tsy misy loko, nefa misy ny loto izay mety hahatonga azy ho manga hatsatra, na manja volamena hatramin' ny mavo-voasary. Matetika ny tôpazy dia karakaraina amin' ny hafanana na amin' ny taratra mba hahatonga azy ho manga, volom-boasary manopy mena, maitso hatsatra, mavokely, na volomparasy.

Hita any amin' ny faritra maro maneran-tany ny tôpazy. Ny sasany amin' ny toerana malaza indrindra ahitana tôpazy dia i Brezila sy i Rosia.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
*Safira
*Diamondra
*Ametista
*Emeralda
*Vatomena
*Berila
*Agata
*Tôpazy

## Metaly
*Volamena
Grenà

Ny **grenà** na **grenata** dia vondrona mineraly silikata izay nampiasaina hatramin' ny Andron' ny Alimo ho vatosoa sy ampaly (fandamana). Ny vato miforona saika avy amin' ny grenata dia antsoina hoe grenatita. Ny grenà koa dia singa manan-danja ao amin' ny vato vokatry ny fiofohana sasany (eklôzita, paragnesy), izay ahafahana mamerina ny tantaran' ny tsindry sy ny mari-pana nianjady aminy.

Ny grenata na grenà, dia vondrona mineraly mifandray, matetika ampiasaina ho vatosoa sy ampaly. Ny grenà dia manana hamafy 6 hatramin' ny 7,5 sy hakitroka 3,6 hatramin' ny 4,3. Mampiseho fanjelatry ny fitaratra izy ireo ary ny karazany sasany dia tena mamiratra.

Ny karazana grenà rehetra dia manana toetra ara-pizika sy endrika kristaly mitovy, saingy tsy mitovy ny taharo simikany. Ny karazana samihafa misy dia ny pirôpa, ny almandinina, ny spesartinina, ny grôsolera (karazana misy hesônita sy tsavôrita), ny ovarôvita ary ny andradita.

Ny karazana grenà samihafa dia manana saika ny loko rehetra afa-tsy ny manga. Matetika ny grenà manja, mena, maitso, mavo, mainty na tsy misy loko. Ny grenà maloka indrindra dia matetika matroka ary ny grenà mazava dia mety mangarahara na tantera-pahazavana.

Amin' ny ankapobeny dia miavaka ny karazana tsirairay noho ny singa simika izay samy manana ny azy. Ireto avy ny karazana miavaka: ny grôsolera: Ca3Al2(SiO4)3; ny pirôpa: Mg3Al2(SiO4)3; ny spesartita: Mn3Al2(SiO4)3; ny almandinina: Fe3Al2(SiO4)3; ny orvarôvita: Ca3Cr2(SiO4)3; ary ny andradita: Ca3Fe2(SiO4)3.

# Ny grôsolera, izay manana raikipohy simika Ca3Al2(SiO4)3, dia grenà manana loko matsatso na tsy misy loko, matetika manopy maitso, mena, mavo na volontany.
# Ny pirôpa, izay manana raikipohy simika Mg3Al2(SiO4)3, izay karazana grenà ampiasaina indrindra amin' ny fanamboarana firavaka, dia tena be mpitia noho ny lokony mena toa vatomena. Ny pirôpa madio dia tsy misy loko, fa ireo izay misy loto no manopy mena ka hatramin' ny mainty.
# Ny spesartita, izay manana raikipohy simika Mn3Al2(SiO4)3, dia tsy vatosoa sarobidy be vidy noho ny lokony, amin' ny ankapobeny volontany, na dia misy manopy mena aza indraindray.
# Ny almandinina, izay manana raikipohy simika Fe3Al2(SiO4)3, dia nampiasaina betsaka tamin' ny fanamboarana firavaka taloha. Misy loko isan-karazany manomboka amin' ny mena midorehitra ka hatramin' ny mainty, nefa amin' ny ankapobeny dia vato misy faritra mena sy mangarahara ihany no heverina ho vatosoa. Ny almandita dia mineraly fahita matetika any India sy any Aostralia ary any Amerika.
# Ny orvarôvita, izay manana raikipohy simika Ca3Cr2(SiO4)3, dia karazana grenà maitso emeralda, izay fahita indrindra ao anaty kristaly kely, kely loatra ka tsy ampiasaina amin' ny fanamboarana firavaka. Tsy fahita firy izy io, afa-tsy any amin' ny tangoron-tendrombohitra Ural.
# Ny andradita, izay manana raikipohy simika Ca3Fe2(SiO4)3, dia karazana grenà izay manana taharo  sy loko miovaova be. Ny karazana mainty sy matroka, antsoina hoe melanita, dia indraindray anaovana firavaka ho an' ny olona misaona. Misy koa ny karazana mavo mangarahara, izay mitovy amin' ny tôpazy indraindray.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Pungwe

Renirano **Pungwe** (portogey : Rio Púngoè na Rio Púnguè) dia renirano mirefy 400 km (250 mi) any Zimbaboe sy . Miakatra eo ambanin'ny Tendrombohitra Nyangani any amin'ny faritra Atsinanan'i Zimbaboe izy io ary avy eo mikoriana mamakivaky ny faritanin'i Manica sy Sofala any Mozambika.

Mivarina any amin’ny ranomasimbe Indianina akaikin’i Beira izy io.
Montepuez (renirano)

Ny reniranon'i **Montepuez** dia reniranon'i  . Mikoriana mankany atsimon'ny Reniranon'i Ruvuma izy io, ary miavaka amin'ny fikorianan'ny fizaran-taona sy ny lomano.
Ruvuma

Ny reniranon'i **Ruvuma** dia reniranon'i . izy io no manamorona ny sisintany manasaraka an’i Tanzania sy Mozambika. Mirefy 998 km ny halavan’ilay renirano, ary misy koveta fanariana rano mirefy ~155,000 km2.
Akoamarinina

Ny **akoamarinina** dia mineraly ao amin' ny vondrona silikata, zana-bondron' ny siklôsilikata, karazana berily, mangarahara, miloko manga tanora, na manga-maitso mankamin' ny maitso mavana, toa lokon-dranomasina, manakaiky ny <u>tôpazy</u>. Ny raikipohy simikany dia **Be<sub>3</sub>Al<sub>2</sub>Si<sub>6</sub>O<sub>18</sub>**. Azo ovaina amin' ny alalan' ny hafanana ny lokon' ny akoamarinina, ka ny tanjona amin' izany dia ny hanatsara ny endriny: ny akoamarinina manga, izay lafo dia lafo, indraindray dia azo avy amin' ny akoamarinina miloko manopy maitso amin' ny fanafanana azy amin' ny maripana 450&nbsp;°C ao anaty lafaoro elektrika.Vatosoa fahita matetika ny akoamarinina, ka mahatonga azy io ho mora vidy kokoa, raha oharina amin' ny vatosoa hafa ao amin' ny fianakavian' ny berily. Amin' ny ankapobeny dia miankina amin' ny lanjany, ny lokony, ny fomba fitapahany ary ny hazavany ny sandan' io vato io. Ny akoamarinina maitso no sarobidy indrindra.
Mangarahara na tantera-pahazavana ny akoamarinina ary manana rafitra kristaly enin-dafy. Miforona indrindra ao amin' ny pegmatita granitika sy amin' ny lalam-bato misy rano mafana mivoaka avy any ambanin' ny tany ny akoamarinina, ary dingana lava be mety haharitra an-tapitrisa taona vao miforona ity vato ity.

Hita any amin' ny firenena maro ny akoamarinina, indrindra any Brezila, any Siberia, any Mianmara ary any Etazonia. Ny akoamarinina lehibe indrindra eran-tany dia vato maitso milanja 23 kg eo ho eo, hita tamin' ny taona 1946 tany amin' ny fanjakan' i Espírito Santo (any Brezila). Alaina amin' ny alalan' ny fitrandrahana an-kalamanjana ny akoamarinina, na izany aza dia azo atao ihany koa ny fitrandrahana ambanin' ny tany mba hidirana amin' ny tahirin' akoamarinina lehibe kokoa.

Matetika ity vato ity dia ampiasaina amin' ny fanamboarana firavaka sy haingon-trano ary noho ny toetrany. Vatosoa mateza ny akoamarinina, saingy tena mety ny hitahirizana azy irery mba hisorohana ny fahasimbany sy ny fisian' ny soritsoritra aminy.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Berila

Ny **berila** na **berily** dia mineraly foronin' ny silikata-na viraty sy beriliôma, ao amin' ny vondron' ny silikata, zana-bondron' ny siklôsilikata, manana raikipohy simika  **Be<sub>3</sub>Al<sub>2</sub>Si<sub>6</sub>O<sub>18</sub>**. Ny karazana sasany amin' ny berila dia vatosoa sarobidy.

Ny berila dia mety hahitana, amin' ny fatrany kely dia kely, vy (Fe), manganezy (Mn), maneziôma (Mg), kalsiôma (Ca), krôma (Cr), sôdiôma na natriôma (Na), litiôma (Li), pôtasiôma na kaliôma (K), robidiôma (Rb), seziôma (Cs), ôksizenina (O), hidirôzenina (H) ary hidirôksila (OH).

Ny berila dia manjelatra toy ny fitaratra nefa tsy dia mamirapiratra firy. Ny vidiny dia miankina indrindra amin' ny hamafiny sy ny fangaraharany ary ny lokony. Manana hamafy 7,5 hatramin' ny 8 izy ary manana hakitroka 2,75 hatramin' ny 2,8.

Mety hahatratra metatra maromaro ny kristaly enin-dafy amin' ny berila voajanahary, fa ny kristaly tapaka dia tsy fahita firy. Mety hahatratra 18 m ary milanja 180 taonina ny kristaly sasany. Tsy misy loko ny berila madio, fa matetika izy io dia voaloko amin' ny loto; ny maitso, ny manga, ny mavo, ny mavokely, ary ny mena (tsy fahita firy) no loko mety hisy. Akora fakana ny beriliôma izy io.

Ny emeralda, izay anisan' ny vatosoa sarobidy indrindra, dia karazana berila miloko maitso izay miovaova arakaraka ny habetsahan' ny krôma ao aminy. Ny akoamarinina, izay vatosoa ihany koa, dia berila manga mahazatra kokoa noho ny emeralda. Tsy dia sarobidy loatra ny berila milokom-bolamena (heliôdôra) sy ny môrganita, na berila mavokely. Ny berila tsy misy loko dia ampiasaina indraindray ho vatosoa amin' ny anarana hoe gôsenita.

## Jereo koa
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
*Safira
*Diamondra
*Ametista
*Emeralda
*Vatomena
*Berila
*Agata
*Tôpazy

## Metaly
*Volamena
Limpopo (renirano)

Ny Reniranon'i **Limpopo** dia miakatra any Afrika Atsimo ary mikoriana miantsinanana amin'ny ankapobeny mamakivaky an'i  mankany amin'ny Ranomasimbe Indianina.
Eo akaikin'i Xai-Xai ny vavany.

Manodidina ny 1 750 km ny halavan’ilay renirano, ary 415 000 km2 ny dobo fanariana rano.
Cabo Delgado

**Faritanin'i Cabo Delgado** dia faritany avaratra indrindra ao Mozambika . 82.625 km2 ny velarantaniny ary 2.320.261 ny mponina (2017). Ny renivohiny dia ny tanànan'i Pemba .

Manamorona an'i Tanzania sy ny faritanin'i Nampula sy Niassa izy io.

## Tanàna
Mocimboa da Praia, Mocímboa,  Montepuez, Palma (Mozambika), Pemba

## Jereo koa
* Mozambika
** Cabo Delgado
***Pemba

## Tsiahy
Palma (Mozambika)

**Palma (Mozambika)** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Cabo Delgado ao amin'ny Mozambika, , latsaky ny 32 kilometatra atsimon'ny sisintany amin'i Tanzania.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 75.000 mponina tamin'ny taona 2010.

## Jereo koa
* Mozambika
** Cabo Delgado
*** Palma

## Tsiahy
Ficus benghalensis

Ny ***Ficus benghalensis*** dia karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana *[[Moraceae]]*, hazo teratany any amin' ny Zana-kôntinenta Indiana. Atao hoe "**fihamy**" ny anarany amin' ny teny malagasy nefa tsy io ihany no zavamaniry antsoina amin' io anarana io.

Toy ny hazo maro hafa ao amin' ny vondron-karazana *[[Ficus]]* ny *Ficus benghalensis*, ka manomboka maniry ambonin' ny hazo hafa izy, izany hoe miankin-doha amin' ny hazo hafa izay nisy vorona mpihinana voan' aviavy nametraka ny voany teo.

Mamoaka faka mitsingevaheva avy eny ambony avy amin' ny sampany izy io, ka izany no lasa taho feno rehefa mipaka amin' ny tany, ary ahafahan' ilay hazo hiparitaka amin’ ny faritra midadasika manodidina azy. Kendainy miandalana ilay hazo niankinany ka sempotra amin' ny farany. Ity karazana ity dia afaka maniry avy amin' ny tany toy ny ankamaroan' ny hazo. Mivoatra ho hazo goavam-be izay mety maharakotra hektara maromaro ny fihamy. Afaka manana vatana lehibe miisa 350 any ho any izy ary zanany miisa 3&nbsp;000 any ho any.

Teratany any India sy Pakistana ary Srilanka izy io, saingy nentina novolena any amin' ny faritra hafa manerana izao tontolo izao. Ny santionany any India dia anisan' ny hazo lehibe indrindra eran' izao tontolo izao raha ny fandrakofany velarana no heverina.

## Jereo koa

* *[[Ficus]]*

* Aviavy
* Amontana

* Fihamy
* Adabo
Kôrdierita

Ny **kôrdierita** na **iôlita** dia karazana mineraly ao amin' ny vondrona silikata, manana raikipohy simika **Al<sub>3</sub>Mg<sub>2</sub>AlSi<sub>5</sub>O<sub>18</sub>**, izay mety hahitana soritra manganezy (Mn), vy (Fe), titanina (Ti), kalsiôma (Ca), sôdiôma (Na) ary pôtasiôma (K). Saika misy foana ny vy, ary misy tsora mivaingana eo anelanelan' ny kôrdierita betsaka maneziôma sy sekaninaita betsaka vy manana raikipohy simika tandahatra manomboka amin' ny (Mg,Fe)2Al3(Si5AlO18) hatramin' ny (Fe,Mg)2Al3(Si5AlO18).

Efa ela no niheverana ny kôrdierita ho siklôsilikata, nefa ankehitriny dia voasokajy ao amin' ny tektôsilikata izy. Ity kristaly ity dia mety hahatratra hatramin' ny 18 sm. Miavaka noho ny fananany pôlikrôisma tena matanjaka izy. Ny kôrdierita, izay mineraly avy amin' ny vatolampy be tanimanga nandalo fiofohana (matamôrfika), dia hita indrindra amin' ny sistan-kôrdierita sy amin' ny andalozita.

Misy ny kôrdierita pôlimôrfa amin' ny maripana ambony, atao hoe indialita, izay mitovy firafitra amin' ny berila ary misy fitsinjaran' ny Al kianjoanjo ao amin' ny peratra (Si,Al)6O18.ù

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Vatokaranana mavokely

Ny **vatokaranana mavokely** na **koaritsa mavokely** dia karazana vatokaranana mampiseho loko mavokely mankamin' ny mena. Io lokony io dia matetika heverina ho vokatry ny habetsahan' ny titanina, vy, na manganezy ao aminy.

Ny vatokaranana mavokely sasany dia misy fanjaitra rotila mikrôskôpika izay miteraka asterisma raha andefasana hazavana. Ny fanadihadiana vao haingana amin' ny fampiasana tana-X dia nahafantarana fa io loko io dia noho ny fisian' ny tsiraka mikrôskôpika izay mety ho domôrtierita ao anatin' ny vatokaranana.

Tsy fahita firy ny kristaliny. Ity karazany ity, izay antsoina matetika hoe vatokaranana mavokely kristalinina, dia manana loko izay heverina fa vokatry ny fisian' ny fôsfaty na viraty ao aminy. Toa mety ovan' ny hazavana sady mety hanjavona ny loko ao amin' ny kristaly. Hita tao amin' ny pegmatita tany akaikin' i Rumford (Maine any Etazonia) sy tany Minas Gerais (any Brezila) ny kristaly voalohany. Mangarahara kokoa sady tsy misy afa-tsy amin' io endrika kristaly io ireo kristaly ireo, noho ny loto avy amin' ny fôsfaty sy ny viraty izay namorona ny vatokaranana mavokely kristalinina, fa tsy toy ny tsiraka vy sy domôrtierita mikrôskôpika izay namorona vatokaranana mavokely.

Misy an-taonina maro ao amin' ny tahiry voajanahary breziliana (Minas Gerais) ny vatokaranana mavokely. Trandrahina mba hatao vatosoa, paihina na sokirina. Avy eto Madagasikara sy any Brezila ny vatokaranana mavokely tsara indrindra. Any Eorôpa, i Pôlônina nahitana vondrona kristaly mirefy an-tsantimetatra.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Jaspa

Ny **jaspa** dia vaton-dilatra misy silisy 80 hatramin' ny 95&nbsp;%, tsy tantera-pahazavana, matetika sokajiana miarala amin' ny vatokaranana mikrôkristalinina saingy mety misy tanimanga ihany koa. Ny hakitroky ny jaspa dia matetika 2,5 hatramin' ny 2,9 g/cm3. Noho izy avy amin' ny dilatra na avy amin' ny asan' ny afotroa dia mineraly vokatry ny fiovana izy, indraindray sokajiana ho mineraly, indraindray ho vato tsotra, arakaraka ny fomba fijery na ny haben' ny loto ao aminy.

Ny fivakiny dia miendrika kirana, indraindray miolika toy ny akoram-biby.

Ny jaspa dia mety miseho amin' ny endrika maro: mipentipentina, misy soratra mitsoriadriaka, mena, misy pentina mena anatin' ny maitso, mainty, sns. Ny toetra tena mampiavaka azy, ankoatra ny habetsahany, dia ny loko voajanahary isan-karazany mety hisehoany. Azo lazaina fa tsy misy ny loko izay tsy ho hita ao amin' ny jaspa, ka izany no mahatonga ny famantarana azy ho sarotra.

Ny jaspa raha vaky dia maneho endrika malamalama ary ampiasaina amin' ny fanaingoana na ho vatosoa. Raha voampaly tsara ny jaspa dia ampiasaina amin' ny zavatra toy ny vazy, ny tombo-kase, ary tongobolo. Atao hoe jaspilita dia vato misy soratra mitsoriadriaka mampiavaka ny jaspa.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Ametista

Ny **ametista** dia karazana vatokaranana tantera-pahazavana, volomparasy na manja mena vokatry fisian' ny vy na ny manganezy ao aminy. Amin' ny maha vat azy dia mana,a raikipohy simika **SiO<sub>2</sub>** (ôksida-na silisiôma) Ity mineraly ity dia ampiasaina amin' ny fanamboarana firavaka sy tombo-kase ary peratra. Ny santionany tsara tarehy indrindra dia hita any India, any Srilanka ary any Brezila. Ny ametista koa dia hita any Eorôpa (any Ekôsy sy Frantsa ary Tsekia).

Tsy fahita firy ny ametista tamin' ny Andro Taloha. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-20 vao nahazatra ny nahita tahiry tany Brezila sy Orogoay.

I Brezila amin' izao fotoana izao no mpamokatra ametista lehibe indrindra eran-tany, ny marimarina kokoa ao amin' ny Fanjakan' i Rio Grande do Sul. Ny tanànan' i Ametista do Sul no tena mpamokatra ilay vatosoa ao amin' io firenena io. Ireto koa ny firenena hafa mpamokatra ametista: Belzika, Kanada, Frantsa, Madagasikara, Meksika, Orogoay, ary Finlandy.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Sitrinina

Ny **sitrinina** dia karazana vatokaranana izay misy loko manomboka amin' ny mavo hatsatra ka hatramin' ny volontany noho ny fisiaran' ny loto hidrôksida-na vy ao aminy. Tsy fahita firy ny sitrinina voajanahary; ny ankamaroan' ny sitrinina eny amin' ny varotra dia ametista na vatokaranana setroka nohafanaina. Na izany aza, ny ametista nohafanaina dia misy tsipitsipika madinika ao amin' ny kristaliny, mifanohitra amin' ny sitrinina voajanahary izay manana endrika manjavozavo na toa misy setroka. Saika tsy azo atao ny manavaka  amin' ny maso ny sitrinina voapaika sy ny tôpazy mavo, fa tsy itoviany dia ny hamafin' izy ireo.

I Brezila no mpamokatra sitrinina be indrindra, ary ny ankamaroan' ny famokarana dia avy amin' ny Fanjakan' i Rio Grande do Sul. Indraindray ny sitrinina sy ny ametista dia hita miaraka amin' ny kristaly izay antsoina hoe ametrinina. Ireto koa ny firenena hafa ahitana betsaka ny sitrinina: Alemaina, Aotrisy, Espaina, Etazonia, Madagasikara ary Tsekia.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Minisiteran’ny Asa Vaventy

Ny **Minisiteran’ny Asa Vaventy** (*Ministère des Travaux publiques*) eto dia notarihin’ny 22.08.2024 hatramin’ny taona Richard Théodore Rafidison.

Ny teo alohany dia Jerry Hatrefindrazana.

Facebooky: https://www.facebook.com/mtp.madagascar/
Lazarista

Ny **Kôngregasiônan' ny Misiôna** dia fikambanana katôlika naorin' ilay pretra frantsay atao hoe Vincent de Paul ho an' ny lehilahy, tsy manonona ny voadin' ny relijiozy, nahazo fankatoavana amin' ny Fiketrahana Masina (ny papa sy ny mpiara-miasa aminy ao Vatikana). Atao hoe **mômpera lazarista** na **frera lazarista** na **Lazarista** ny mpikambana ao. Amin' ny teny latina ity fikambanana ity dia atao hoe ***Congregatio Missionis***.

Ny teny filamatr' io fikambanana io dia ampahan' andininy ao amin' ny Lioka 4:18 amin'ny teny latina hoe: "Evangelizare pauperibus misit me" (izay azo adika hoe "Naniraka ahy hitory ny vaovao mahafaly amin' ny malantra izy").

Nalefa hamita iraka lavitra ny Lazarista (tany Tunis tamin' ny taona 1645, taty Madagasikara tamin'ny taona 1648, tany amin' ny Empira Ôtômana tamin' ny taona 1783, avy eo nankany Sina, hisolo ny Zezoita tamin' ny faran' ny taonjato faha-18, ary indrindra tamin' ny taonjato faha-19 sy tamin' ny tapany voalohany tamin' ny taonjato faha-20, ary nanomboka tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19 tany Etiôpia, izay nanaovan' izy ireo asa maro tokoa, sady nanorenan' izy ireo ny Vikariata Apôstôlika tao Abisinia. Nanao asa fanabeazana sy asa fiantrana izy ireo ary ankehitriny dia manohy ny iraka any an-tany lavitra.
Ny Lazarista dia manolo-tena amin' ny fanofanana ny mpitondra fivavahana (seminera), ny fitoriana ny filazantsara, ny famitana iraka any amin' ny paroasy, indrindra any ambanivohitra. Tamin' ny taona 2009 ilay fikambanana dia nisy mpikambana 3&nbsp;829 (anisan' izany ny pretra 2&nbsp;999 sy ny eveka 30) ho an' ny "trano" 516.

Ireto ny Lazarista malaza: Teodorico Pedrini (1671-1746) tany Sina, Jean Le Vacher (1619-1683), Jean Delagrive (1689-1757), Antoine Franzini (1696-1764) tao Rôma, Antoine-Adrien Lamourette (1742-1794) tao Paris (Frantsa), François-Régis Clet (1748-1820) tany Sina, Félix De Andreis (1778-1820) tany Amerika Avaratra, Joseph Rosati (1789-1843) tany Saint Louis (Missouri, Etazonia), Ghébré Mikaël (1791-1855), Jean-Gabriel Perboyre (1802-1840) tany Sina, Évariste Huc (1813-1860) tany Sina sy Tibeta, Jean-Pierre Armand David (1826-1900) tany Sina, Pierre-Marie-Alphonse Favier-Duperron (1837--1905) tany Pekin (Sina), Guillaume Pouget (1847-1933), Henri Louis Théophile Heudre (1861-1938), Pierre Coste (1873-1935), Vincent Lebbe (1877-1940) tany Sina, Henri Watthé (1878-1935), Henri Garnier (1883-1965) tany Sina, Pedro Opeka (1948-) eto Madagasikara, Stéphane II Ghattas, C.M., (1920-2009) tao Kahira (Ejipta), Berhaneyesus Demerew Souraphiel, C.M. , (1948-) tao Addis Abeba (Etiôpia), Vincent Holzer (1963) tao Paris (Frantsa).
Orbano VIII

I **Orbano VIII** dia papa tao amin' ny Eglizy Katôlika sy mpitondra ireo Fanjakana Pôntifikaly tamin' ny 6 Aogositra 1623 ka hatramin' ny nahafatesany, tamin' ny Jolay 1644. Amin' ny teny latina izy dia antsoina hoe *Urbanus VIII*; fa amin' ny teny italiana kosa dia *Urbano VIII*. **Maffeo Vincenzo Barberini** no anarany tamin' ny nahaterahany. Teraka tamin' ny volana Avrily 1568 tao Firenze (na Florence) izy ary maty tamin' ny 29 Jolay 1644 tao Rôma.

Amin' ny maha papa azy dia nanitatra ny fizaran-tany pôntifikaly izy tamin' ny alalan' ny fitaovam-piadiana sy tamin' ny alalan' ny pôlitika, ary nalaza ho mpiaro ny zavakanto izy, nampanao sangan' asa avy amin' ny mpanakanto toa an' i Gian Lorenzo Bernini, ary izy koa no mpanavao ny misiônan' ny Eglizy. Naharitra 21 taona tao anatin' ny Ady Telopolo Taona (1618 - 1648) ny fotoana naha papa azy.

Na dia izany aza, ny trosa be niavosa nandritra ny naha papa azy dia nandreraka ireo izay nandimby azy, izay tsy afaka nihazona ny hery ara-pôlitika sy ara-tafika izay nananan' ny papa hatramin' ny ela tao Eorôpa.  Mpanohitra ny kôpernisisma ihany koa izy (ny Masoandro no ihodinan' ny Tany) ary nandray anjara tamin' ny raharaha Galileo izay nanamelohana ity astrônôma ity ho nanao fampianaran-diso (raha nilaza fa ny Tany no mihodina manodidina ny Masoandro). Izy no papa farany hatramin' izao nitondra ny anarana hoa "Orbano".

## Papa faha-235

## Jereo koa

* Papa
Ambodifototra

**Ambodifototra** na **Ambodifotatra** no tanàna lehibe indrindra sy renivohitry ny nosy Sainte-Marie na Nosy Boraha, eto Madagasikara.

## Tantara
Nipetraka tao amin' io helodrano io ny jiolahin-tsambo ary nanamafy azy tamin' ny manda fiarovana io tamin' ny taonjato faha-17. Betsaka ny sisam-paharavan' ny sambon-jioahy hita ao amin' io helodrano io ary ny zavatra hita tao dia tehirizina ao amin' ny tranombakoky ny nosy Madame.

Eo amin' ny fivoahana atsimon' ny nosy Sanite-Marie no misy ny fiangonana katôlika malagasy tranainy indrindra. Izy io dia naorina tamin' ny taona 1857 noho ny fandraisana andraikitra nataon' i Mgr Dalmond, eveka voalohany teto Madagasikara. Fanomezana avy amin' ny emperora vavy Eugénie de Montijo (vadin' i Napoléon III) ny ôteliny vita amin' ny vy anidina.

Ny manda fiarovana tranainy ao Sainte-Marie dia naorin' ny Compagnie française des Indes Orientales tamin' ny taona 1750. Avy eo dia nampiasain' ny fitondrana mpanjana-tany ho toeram-pamaizana nanomboka tamin' ny taona 1903 ka hatramin' ny 1956.

I Pierre Dalmond (1800-1847), misiônera katôlika, eveka voalohany teto Madagasikara, dia nodimandry tao amin' ny hôpitalin' ilay tanàna. Ao amin' ny fiangonana katôlika Ambodifototra no nametrahana ny razana.

I Sylvain Roux (1765-1823), mpivarotra andevo mainty hoditra, izay nalefa tamin' ny 1818 mba hanamafy ny fitakian' ny Frantsay momba ny nosy Sainte-Marie, dia matin' ny tazo tao tamin' ny taona 1823. Nisy tsangambato ho fahatsiarovana an' i Sylvain Roux naorina tsy lavitra ilay manda.

## Jereo koa

* Zanamalata

* Libertalia
* Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)