open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fungi

Ny ***Fungi***, izay antsoina koa hoe ***Mycota***, dia fanjakana misy zavamananaina eokariôta antsoina matetika hoe "**holatra**". Io fanjakana io dia ahitana zavamananaina isan-karazany, mamondrona holatra bitika, tsy hita maso, tokan-tsela *microfungi* (holatra bitika, leviora) na maro sela (bobongolo), hatramin' ny "holatra lehibe" matetika manana karazana tongotra sy satroka.

Ny ankamaroan' ny fahombiazan' ny *Fungi* teo amin' ny evôlisiôna dia vokatry ny fahamoran' ny fiovaovana endrika ara-pototarazo miaraka amin' ny toetra biôlôjika tena maro isan-karazany, manomboka amin' ny fomba fiainany (fiaraha-miaina sahala amin' ny an' ny savoronala na ny an' ny mikôriza, fiainana katsentsitra mihinana avy amin' ny sela velona, avy amin' ny sela novonoiny, na avy amin' ny sela maty) ka hatramin' ny fivoarany izay misy dingana isan-karazany: sporulation, fitsimohan' ny spôra, fitomboan' ny fitaovam-pitsiriana (miseliôma, fitaovam-pitsirian' ny holatra izay fitambarana hifa maro dia maro), ary ny fananahana tsy mampiasa na mampiasa fitaovam-pananahana (amin' ny alalan' ny fanavahana ny fitaovam-pananagana fananahana, atao hoe spôrôfôra).

Ny fisian' ny rindrin-tsela manodidina ivelany sy ny hobotsela feno ranoka ao amin' ny sesitsela dia mampifanakaiky kokoa azy ireo amin' ny zavamaniry manao fôtôsentezy (*[[Plantae]]*) izay nampifandraisina aminy taloha, fa ny vatany (*thale*) foronin-tsela tsy misy fanavahana anjara asa sy ny rindrina peptidô-pôlisakarida ao aminy kosa dia manavaka azy ireo amin' ny zavamaniry. Ny tsy fisian' ny klôrôplasta, famaitso (na klôrôfila) ary tavolo mahatonga azy ireo, toy ny biby (*[[Biby|Animalia]]*), ho zavamananaina mihinana akoran-javamananaina efa misy rahateo. Noho ireo toetra manokana ireo, tamin' ny taona 1959, ilay Amerikanina Robert Harding Whittaker dia nanasokajy ny holatra ao amin' ny fanjakana misaraka, dia ny *Mycota* na *Mycetes*. Araka ny akora mampiavaka ny fanjakan' ny *Animalia* hita ao amin' ny holatra nandritra ny fandalinana simiôtaksônômika (kitinina, melaninina, bofôteninina, sns) sy ny fanadihadiana ny tandahatra ADN, ny fanasokajiana filôjenetika amin' izao fotoana izao dia mahatonga azy ireo ho akaiky kokoa ny biby, mamorona miaraka amin' izy ireo ny ampahany be amin' ny renifanjakana *Opisthokonta*. Ny mikôlôjia no siansa mandalina ny holatra.

Manodidina ny 120&nbsp;000 eo ho eo ny karazana *Mycota* voafariparitra hatramin' izao (1&nbsp;300 karazana vaovao voafariparitra isan-taona), fa ny ankamaroany dia zavamananaina bitika tsy novolena ary ny fanombanan' ny mikôlôga ny isan' izy ireo, miorina indrindrandrindra amin' ny famakafakana ny karazana nofon-tany maro, dia eo anelan' ny 0,5 sy 10 tapitrisa, ny fananana lisitry ny holatra dia haharitra arivo taona maro raha amin' ny hafaingan' ny famariparitana ankehitriny,

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry - *[[Plantae]]*

* Savoronala
* Volombato
* Holatra
* Biby (*[[Biby|Animalia]]*)
* *[[Protista]]*
* *[[Chromista]]*
* Bakteria
Rio Tocantins

**Rio Tocantins** dia renirano breziliana manan-danja izay miainga ao amin'ny fanjakan'i Goiás sy ao Pará.

## Jeografia
Taorian'ny fihaonan'ny renirano Rio Maranhão (renirano) sy Rio Paranã, dia nahazo ny anarana hoe Rio Tocantins izy io. Rehefa avy nandeha 2 600 km izy io, dia mikoriana mankany amin’ny ranomasimbe Atlantika, tsy lavitra ny vavan’i Amazonia, any atsinanan’ny saikinosy Marajó.

## Jereo Koa
*Lago de Serra da Mesa
*Belém
*Tohodranon'i Tucuruí
Devoly Tasmaniana

Ny **devoly Tasmaniana** (Sarcophilus harrisii) dia teo aloha nanerana ny tanibe Aostralia, saingy lany tamingana tany manodidina ny 3.500 taona lasa izay; any amin’ny nosy Tasmania izy io ankehitriny. Sahala amin'ny alika kely iray, ny devoly Tasmaniana no lasa marsopiala mpihinam-bary lehibe indrindra eran-tany taorian'ny lany tamingana ny tilasina tamin'ny 1936. Mifandray amin'ny quolls izy io, ary mifandray lavitra amin'ny tilasina. Mampiavaka azy ny bikany sy hozatra, ny volony mainty, ny fofona masiaka, ny kiakiaka mahery vaika sy manelingelina, ny fofona fofona ary ny habibiana rehefa mamahana. Ny lohany sy ny tendany lehibe an'ny devoly Tasmaniana dia mamela azy hamokatra ho isan'ireo kaikitry ny vatana matanjaka indrindra amin'ny biby mampinono any an-tany. Mihaza remby izy io ary mitsambikina amin'ny fatim-biby.
Chromista

Ny ***Chromista*** dia "fanjakana" biôlôjika pôlifiletika, voadio avy amin' ny *Chromalveolata*, ahitana karazana eokariota tokan-tsela sy maro sela, izay manana toetra itoviana ao amin' ny ôrganela na ôrganita manao fôtôsentezy (atao hoe plasta na plastida). Tafiditra ao anatin' ity fanjakana ity ny eokariôta rehetra izay manana plastida misy famaitso c sady voahodidina fonontsela efatra. Efa nanana klôrôplasta avy amin' ny fiaraha-miaina anatin' ny ahidrano mena ny razambeny, nahavery ny fahafahana manao fôtôsentezy anefa ny *Chromista* tsy afaka manao izany ankehitriny. Mety ho nipoitra amin' ny fomba tsy mifampiankina ny mpikambana ao aminy izay vondrona nivoatra miandalana amin' ny fomba misaraka avy amin' ny razambe eokariôta iraisana farany.

Noforonin' ilay biôlôjista britanika Thomas Cavalier-Smith tamin' ny taona 1981 ny maha taksôna ny *Chromista* mba hanavahana ny *Stramenopiles* sy ny *Haptophyta* ary ny *Cryptophyta*. Araka ny voalazan' i Cavalier-Smith dia ahitana eokariôta manao fôtôsintezy (ahidrano) ny ampahany be amin' ny fanjakana *Chromista*, saingy nampiditra heterôtrôfa (*[[Protozoa]]*, mivelona amin' ny akora ôrganika) maro tao amin' ilay vondrona izy tatỳ aoriana. Tamin' ny taona 2018, ity fanjakana ity dia saika mitovy fisian-karazana samifaha amin' ny fanjakana *[[Plantae]]* sy *[[Animalia]]*, izay misy sampana valo. Ny ahidrano an-dranomasina, ny karazan-kolatra *Phytophthora infestans* (miteraka ny aretin' ny ovy sy ny voatabia), ny *Dinoflagellata*, ny *Paramecium*, ny katsentsitry ny atidoha *Toxoplasma*, ary ny katsentsitry ny tazomoka *Plasmodium* no mpikambana fantatra indrindra ao.

Na izany aza, ny fiheveran' i Cavalier-Smith momba ny mônôfilian' ny *Chromista* dia nolavin' ny mpikaroka hafa izay mihevitra fa azo inoana kokoa fa nahazo ny plastidany tamin' ny fampidirana *Chromista* hafa ny *Chromista* sasany fa tsy nandova izany tamin' ny razambe iraisana. Heverina fa niverimberina matetika izany ka nahatonga ny fiparitahan' ny plastida mena avy amin' ny vondrona iray mankamin' ny iray hafa. Ny plastida, satria tsy mampiray ny mpampiantrano azy ao amin' ny klady tokana, dia manana tantara hafa tsy iraisany amin' ny mpampiantrano isan-karazany. Toa avy amin' ny *Rhodophytina* izy ireo, ary niampita nankany amin' ny *Cryptophytina* ary avy amin' izy ireo nankany amin' ny *Ochrophyta* sy amin' ny *Haptophyta*, ary amin' ny farany nankany amin' ny *Myzozoa*.

## Jereo koa

* Zavamananaina
* *[[Eukaryota]]*
* Zavamaniry - *[[Plantae]]*
* Biby (*[[Biby|Animalia]]*)
* Holatra - *[[Fungi]]*
* *[[Protista]]* (*[[Protozoa]]* sy *[[Protophyta]]*)
* Bakteria
Tokana

Ny **Tokana** dia vorona neotropika ao amin'ny fianakaviana *Ramphastidae*. Izy ireo dia voamarika mazava ary manana faktiora lehibe, matetika miloko. Ny fianakaviana dia ahitana karazana dimy sy karazany 40 mahery.

Ny tokana dia arboreala ary matetika mametraka atody fotsy roa na efatra ao amin'ny akaniny. Manao ny akaniny amin'ny lavaka hazo sy lavaka nohadin'ny biby hafa toy ny bibilava izy ireo—ny faktioran'ny tokana dia tena voafetra ny fampiasana azy ho fitaovana fihadiana. Rehefa foy ny atody dia miboridana tanteraka ny zanany, tsy misy midina. Tokana dia mpiompy mponina ary tsy mifindra monina.
Jacques-Philippe Rombaka

I **Jacques-Philippe Rombaka** dia mpahay tantara malagasy teraka ny 26 Nôvambra 1886. Namoaka ny sanganasa momba ny fomban-drazana sy ny fombafomban' ny Antemoro izy tamin' ny taona ny 1970, avy any amin' ny faritra Atsimo-Atsinanan' i Madagasikara, mitondra ny lohateny hoe *Fomban-dRazana Antemoro*.

## Boky nosoratany

* 1957 : *Tantaran-drazana : antaimoro-Anteony*
* 1970 : *Fomban-dRazana Antemoro*.
* 1978 : *Tradition et dynamique sociale à Madagascar*
Cachoeira do Piriá

**Cachoeira do Piriá** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Pará ao amin'ny .

## FIAINANY TALOHA
Nipoitra teo amoron'ny lalambe BR-316 eo anelanelan'ny fanjakan'i Pará sy Maranhão ilay tanàna, izay nitombo niaraka tamin'ny varotra volamena.

## Jereo koa
* Brazila
** Pará

## Tsiahy
Nosin' i Pasifika

Ny **nosin' i Pasifika** dia vondrona misy nosy eo anelanelan' ny 20&nbsp;000 sy 30&nbsp;000 any amin' ny Ranomasimbe Pasifika. Ny sasany amin' izy ireo dia an' ny Insolindia, ny hafa an' i Ôseania (Melanezia sy Mikrônezia ary Pôlinezia.). Any amin' ny ilabolantany avaratra, dia ahitana vondrona mitoka-monina (ny vondro-nosy japôney, ny vondro-nosy aleotiana) na nosy mahaleo tena (Sakhalin).

## Nosy melaneziana

### Melanezia Andrefana

* Ny vondro-nosy Bismarck sy ny nosy maro hafa any atsinanan' i Ginea Vaovao;
* Bougainville sy ny nosy Buka;
* ny vondro-nosy Sôlômôna.

### Melanezia Atsinanana

* ny vondro-nosy Santa Cruz
* i Vanuatu
* Nouvelle Calédonie
* Fijy

### Nosy any amin' ny faritr' i Aostralia sy i Zelandy Vaovao

* ny nosy Lord Howe
* ny nosy Norfolk

## Mikrônezia

* ny vondro-nosy Bonin Islands sy ny ny vondro-nosy Volcano
* ny nosy Marcus
* ny vondro-nosy Marianas Avaratra
* ny vondro-nosy Marianas Atsimo
* ny vondro-nosy Caroline
* i Nauru sy i Banaba
* ny nosy Wake
* i Palau
* ny vondro-Nosy Marsaly
* ny vondro-nosy Gilbert (Kiribaty)

## Nosy pôlineziana

### Pôlinezia Afovoany

* Johnston Atoll
* ny vondro-nosy Phoenix
* ny vondro-nosy Line
* ny nosy Howland, ny nosy Baker, ny nosy Jarvis, ny nosy Malden ary ny nosy Starbuck
* i Tuvalu, i Tokelau ary ny vondro-Nosy Koky Avaratra (Pukapuka, Nassau, Rakahanga, Manihiki, Penrhyn, Suwarrow and Palmerston)

### Pôlinezia Andrefana

* i Tônga
* i Samôa
* i Wallis sy Futuna
* i Nioe

### Pôlinezia Atsinanana

* ny sisa amin' ny vondro-nosy Cook
* ny vondro-nosy Austral
* ny vondro-nosy Society
* ny vondro-nosy Tuamotu sy ny vondro-nosy Pitcairn
* ny nosy Paska ary Salas y Gómez
* ny vondro-nosy Marquesas

### Pôlinezia Avaratra

* ny vondro-nosy Hawaii

### Nosy ôseaniana any Pasifika Atsinanana

* ny vondro-nosy Revillagigedo
* ny nosy Cocos sy ny nosy Malpelo
* ny nosy Clipperton
* ny vondro-nosy Galápagos
* ny vondro-nosy Desventuradas
* ny vondro-nosy Juan Fernández
Zafibrahima

Ny **Zafibrahima** ao amin' ny nosy Sainte-Marie (Nosy Boraha ankehitriny) dia maneho vondrona mponina malagasy izay manana lovantsofina mifamatotra amin' ny tantaran-drazana izay mety ho avy any Atsinanana Afovoany, indrindra ampifandraisina amin' ny taranak' i Abrahama, patriarika resahina ao amin' ny Baiboly.

## Tantara

### Lovantsoifina
Ao amin' ny nosy Sainte-Marie, ao atsinanan' i Madagasikara no misy ny Zafibrahima. Nanana tantara mahaliana maro ity nosy ity, ka misongadina amin' izany ny fandalovan' ny mpandeha an-tsambo, ny jiolahin-tsambo ary ny mpivarotra manam-piaviana samihafa. Mdika ara-bakiteny hoe "taranak' i Abrahama" ny anarana hoe "*Zafibrahima*". Io anarana io mihitsy no enti-manaporofo ny fisian' ny fifandraisana amin' i Abrahama.

Noheverina ho famantarana ny mety nandraisana singa ara-kolontsaina jiosy na avy any Atsinanana Afovoany ny lovantsofina sy ny fomba amam-panaon' ny Zafibrahima misongadina. Anisan' ireo singa ireo ny fomba fanao momba ny sakafo toy ny tsy fihinanana henan-kisoa, izay mampahatsiahy ny fandrarana an' io sakafo misy ao amin' ny jodaisma sy ao amin' ny finoana silamo; ny lovantsofina sy tantaram-pirazanana mamototra ny razambeny hatrany amin’ i Abrahama; ny anaran' ilay nosy fahiny, izay atao indraindray hoe "Nosy Boraha" (izany hoe "nosin' i Abrahama") ao amin' ny soratra tranainy.

### Hevitry ny mpikaroka
Ny fahatongavan' ny mponina avy any Atsinanana Afovoany eto Madagasikara dia azo hazavaina amin' ny alalan' ny vinavina maro: fifindra-monina taloha, mety mifandray amin' ny lalam-barotra mampifandray an' i Afrika Atsinanana sy i Azia; fifandraisana amin' ny tantsambo arabo na persiana, izay nitety ny morontsiraka malagasy nanomboka tamin' ny Andro Antenatenany; fielezan' ny fitantarana ao amin' ny Baiboly sy lovatsofina avy any Atsinanana Afovoany amin' ny alalan' ny fifanakalozana ara-kolontsaina sy ara-barotra.

Ny mpikaroka sasany dia manantitra ny fisian' ny fitoviana ara-kolontsaina sy ny lovantsofina ho famantarana ny mety ho fandraisana singa ara-kolonsaina avy amin' ny mponina avy any Atsinanana Afovoany, na dia amin' ny fomba voafetra ihany aza.

Mifamatotra indrindraindrindra amin' ny fiaviana aostrôneziana (avy any Azia Atsimo-Atsinanana) sy ny fiaviana afrikana ho an' ny Malagasy iray manontolo. Izany dia tsy manilika ny mety ho fandraisana anjara ivelan' izany izay tsy tena nanjaka.
Protophyta

Ny ***Protophyta*** dia vondron' ny zavamananaina bitika eokariôta tokan-tsela  (prôtista) izay heverina fa misy ifandraisany amin' ny zavamaniry satria aotôtrôfa. Efa lany andro anefa ity fanasokajiana ity ankehitriny. Ity vondrona ity dia ahitana ny ahidrano sy ny holatra tokan-tsela, izay avondrona ao amin' ny *[[Protista]]* miaraka amin' ny *[[Protozoa]]*. Tsy dia ampiasaina firy io teny io ankehitriny.

Tsy heverina ho anisan' ny *[[Plantae]]* intsony amin' izao fotoana izao ny ahidrano (*[[Algae]]*) sy ny holatra (*[[Fungi]]*), nefa mbola ampiasaina ao amin' ny bôtanika araka ny fahazarana taloha, izay nanasokajy azy ireo ho zavamaniry.

Miovaova be ny dikan' ny teny hoe *Protophyta* ao amin' ny literatiora. Nahitana ny ahidrano sy ny savoronala izay ao amin' ny *Thallophyta* ary ny ampanga ao amin' ny *Cormophyta* ny *Protophyta*. Tamin' ny taona 1889, i Haeckel dia nanavaka ny *Protophyta* foronin-sela tokana sy ny *Metaphyta* maro sela. I Čelakovsky dia nampiasa ny teny hoe *Protophyta* tamin' ny taona 1897 hanondroany ny *Thallophyta*.

Ao amin' ny fikôlôjia (fandalinana ny momba ny ahidrano) izy ireo dia ahitana indrindraindrindra:

* ny *Chlorophyceae*;
* ny *Chrysophyceae*;
* ny *Dictyochophyceae*;
* ny *Dinophyta*;
* ny *Euglenophyceae*;
* ny *Prymnesiophyceae*;
* ny *Xanthophyceae*.

## Fanoloana an' ilay vondrona
Ny zavamananaina taloha antsoina hoe *Protophyta* dia sokajiana ho vondrona eokariôta isan-karazany ankehitriny, ny lehibe indrindra dia:

* ny *Archaeplastida*: vondrona lehibe ahitana:
** ny ahidrano maitso (*[[Chlorophyta]]*): zavamananaina manao fôtôsentezy izay mitovy razambe amin' ny zavamaniry an-tanety (*Embryophyta*), ohatra amin' izany ny *Chlamydomonas*, ny *Ulva*.
** ny ahidrano mena (*Rhodophyta*): ahidrano an-dranomasina ny ankamaroany, miavaka noho ny fisian' ny fandoko mena antsoina hoe fikôeritrinina, ohatra amin' izany ny *Porphyra* (ampiasaina amin' ny famokarana nori) sy ny Corallina.
* ny SAR (*Stramenopila*, *Alveolata*, *Rhizaria*): Ity vondrona lehibe ity dia ahitana karazana maro dia maro dia ahitana zavamananaina manao fotôsentezy:
** ny *Stramenopila*: Ity vondrona ity dia ahitana ny *Bacillariophyta*, ahidrano tokan-tsela manana rindrina misy silisy saro-drafitra, sy ahidrano manja (*Phaeophyceae*), ahidrano an-dranomasina maro sela toy ny *Saccharina latissima* sy ny *Fucus*;
** ny *Dinophyta* sasany (*Alveolata*): Na dia maro aza ny *Dinophyta* miksôtrôfa (sady manao fôtôsentezy no heterôtrôfa) na heterôtrôfa, ny sasany dia aotôtrôfa (manao fôtôsentezy). Izy ireo no tompon' andraikitra amin' ny rano ho mena.
* ny *Excavata***:**
** ny *Euglenophyta* (*Euglenozoa*): vondrona ahitana zavamananaina tokan-tsela manana karazana rambo, ny sasany amin' izy ireo dia manao fôtôsentezy noho ny mampiasa klôrôplasta azo avy amin' ny fampiantranoany zavamananaina hafa, ohatra amin' izany ny  *Euglena*.

## Jereo koa

* Zavamananaina
* *[[Eukaryota]]*
* Zavamaniry - *[[Plantae]]*
* Biby (*[[Biby|Animalia]]*)
* Holatra - *[[Fungi]]*
* *[[Protista]]* (ahitana koa ny *[[Protozoa]]* sy ny *Protophyta*)
* Bakteria
Rurópolis

**Rurópolis** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly mizaka tenan'i  ao amin'ny .

## Lalana
BR 163 - Lalana federaly (Santarém - Cuiabá)
BR 230 - Lalana Transamazônica

## Jereo koa
* Brazila
** Pará

## Tsiahy
Rafandrana

**Rafandrana** dia olo-malaza teo amin' ny tantaran' i Madagasikara, indrindra mifandray amin' ny tarana-mpanjaka merina sy ny nanotrenana an' Antananarivo. Mpanjaka vazimba resin' ny Merina, nefa razamben' ny tarana-mpanjaka tao amin' ny Fanjakan' Imerina izy. Vavolombelon' ny fifampikasohana sy ny fiovan' ny fahefana teo amin' ny foko samihafa nanerana an' i Madagasikara ny tantarany.

## Tantara
Fantatra indrindra amin' ny maha mpanjaka vazimba azy Rafandrana. Ny Vazimba no mponina voalohany teto Madagasikara talohan' ny nahatongavan' ny razamben' ny Merina. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-17 (taona 1610-1630) dia resin' i Andrianjaka, mpanjaka merina, ny avo indrindra tamin' ny tendrombohitra roa ambin' ny folo tao Imerina, dia Analamanga izany, izay teo ambany fahefan-dRafandrana tamin' izany fotoana izany. Teo amin' io tendrombohitra io no nanorenan' Andrianjaka ny rovany, ka nipoiran' Antananarivo.

Na dia resin' Andrianjaka aza izy, dia heverina ho razamben' ny tarana-mpanjaka merina ihany. Misy loharano milaza fa taranany Rafohy sy Rangita, mpanjakavavy roa mpanorina ny fahefa-mpanjaka merina (tamin' ny taonjato faha-15 sy faha-16), ary mbola antsoina hoe Vazimba. Izany dia manondro ny fifamatorana ara-panambadiana na endri-pifandraisana hafa eo amin' ny Vazimba sy ny razamben' ny Merina.

Ny toerana manan-tantara misy an' Ampandrana (iray amin' ny tendrombohitra roa ambin' ny folo) dia heverina ho toerana nahaterahan' ny fanjakan' ny Merina. Araka ny lovantsofina dia nipetraka tao Rafandrana rehefa avy niady tamin' ny Vazimba. Izy ihany koa no heverina ho voalohany nampiasa lefono misy lelany vy, ka izany no nahafahan' ny tafika nentiny nandresy ny Vazimba hafa. Ny Lapan' ny fitsarana tamn' ny andron-dRanavalona II ao Antananarivo dia ao Ambatondrafandrana, ho fanomezam-boninahitra ny mpanjaka telo voalohany tao Antananarivo.

## Jereo koa

* Vazimba
* Fanjakan' Imerina
* Andrianjaka
* Rafohy
* Rangita
Diogo Dias (tantsambo)

I **Diogo Dias**, fantatra koa amin' ny anarana hoe **Diogo Gomes**, dia Pôrtogey mpikaroka tany vaovao sy tantsambo niaina amin' ny taonjato faha-15. Rahalahin' i Bartolomeu Dias izy ary nahita ny sasany amin' ny vondro-nosy Cabo Verde (Kapvera) niaraka amin' i António Noli. Mety teraka talohan' ny taona 1450 izy ary maty taorian' ny taona 1500.

## Fiainany
I Diogo Dias dia voalaza tamin' ny Aogositra 1487 ho kapitenin' ny sambo famatsiana niaraka tamin' ny rahalahiny Bartolomeu Dias izay nandeha sambo nankany Cape of Good Hope. I João de Santiago no mpanamory an' io sambo io, izay niaraka tamin' i Diogo Cão tamin' ny diany nankany amin' ny ony Congo.

I Diogo Dias dia nandray anjara tamin' ny fahitana ny lalana an-dranomasina avy any Pôrtogaly mankany India amin' ny maha mpirakitra tantara sy mpanoratra teny amin' ny sambon' i Vasco da Gama. Tompon' andraikitra tamin' ny tobim-barotra pôrtogey maro vao naorina tao Calcutta, dia nogadrain' ny manam-pahefana teo an-toerana izy nefa afaka nandositra. Avy eo izy dia nandray anjara tamin' ny diabe notarihin' i Pedro Álvares Cabral tany India ary anisan' ny tao amin' ny ekipa tonga tany Brezila tamin' ny Avrily 1500. Ny taratasy ho an' ny mpanjaka Manuel momba ny fahitana an' i Brezila dia namariparitra azy ho "lehilahy tsara fanahy sy mahafatifaty", ary niandraikitra *almoxarife* ao Sacavém. Izany taratasy izany kosa dia milazalaza ny fomba nitondrany mpitsoka kôrnemiozan' ny ekipany ho any amin' ny morontsiraka nisy ny tompon-tany, tamin' ny Alahady 26 Avrily 1500, ary niara-nandihy tamin' izy ireo sady nihazona ny tanan' izy iireo, ka nahatalanjona azy ireo sy nahafalifaly azy ireo.

Diago Dias ihany koa no nahita an'i Madagasikara voalohany

Noho ny tafio-drivotra mahery, ny sambony dia tafasaraka tamin' ny sambon' i Pedro Alvarez Cabral tamin' ny volana Mey 1500 tao amin' ny Cape of Good Hope. Nijery ny zava-misy teny amin' ny Ranomasimbe Indianina teo amin’ ny fidirana mankao amin’ ny Ranomasina Mena ny sambony avy eo.

Taty aoriana dia mety ho izy no Eorôpeana voalohany nahitany nosy La Réunion sy i Maorisy, izay samy ao atsinanan’ i Madagasikara, manodidina ny Jolay 1500. Tamin' ny 10 Aogositra 1500, izy no Eorôpeana voalohany nahita an' i Madagasikara, izay nantsoiny hoe Nosy São Lourenço. Niverina tany Pôrtogaly izy taorian’ izay, ary nandalo an' i Môzambika, any amin' ny morontsiraka atsinanan' i Afrika. Tany amin' ny morontsirak' i Cabo Verde, dia sendra ny sambo efatra tamin' ny diabe notarihin' i Pedro Álvares Cabral ho any India teo aloha, izay teny an-dalana hiverina toa azy. Tsy fantatra ny daty marina sy ny toerana nahafatesany.
São Gonçalo (Rio de Janeiro)

**São Gonçalo (Rio de Janeiro)** dia tanàna ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i Rio de Janeiro ao amin'ny .

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 960.652  mponina tamin'ny taona 2022.

## Jereo koa
* Brazila
** Rio de Janeiro

## Tsiahy
Rio Jari

Ny **Rio Jari** dia renirano breziliana mirefy 694 km, amin'ny Amapá sy Pará any .

Izy io dia sakelidrano ankavian'i Amazona.

Tanàna: Vitória do Jari, Laranjal do Jari

### Tsiahy
Rainivoninahitriniony

I **Rainivoninahitriniony** (1824-1868) dia mpitondra fanjakana, praiminisitra tao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara tamin' ny taona 1852 ka hatramin' ny 1861, niaraka tamin' Andrianisa Rainijohary, avy eo izy irery tamin' ny 1861 ka hatramin' ny 1864. Rainivoninahitriniony, izay Raharo no anarany tany am-boalohany, no nandimby an-dRainiharo rainy tamin' io andraikitra io, tamin' ny naha lehiben' ny Hova Tsimiamboholahy.

## Tantaram-piainany
Talohan' ny naha praiminisitra azy dia jeneraly i Rainivoninahitriniony, ary ny diabe fanafihana ny Antefasy sy Antesaka tamin' ny taona 1852 izay nikasa hikomy.

Tamin' ny volana May 1863, rehefa avy nitalaho nandohalika tamin' ny mpanjaka Radama II izy mba hanova ny fanapahan-keviny nanao ho ara-dalàna ny fampiadina olon-droa izay natao handaminana disadisa misy eo amin' ny isam-batan' olona sy ny vondrona, dia nanapa-kevitra ny hitarika ilay fiokoana haùonoana ny mpanjaka izy. Nandray izany fanapahan-kevitra izany izy mba hahazoany indray ny fahefana mihavery.

Io famonoana mpanjaka io sy ny hamafin' ny pôlitikam-panarenana nataony anefa dia nahatonga azy tsy ho tiam-bahoaka. Nijanona ho praiminisitra izy ary lasa vadin' ny andriamanjaka vaovao, dia ny mpanjakavavy Rasoherina, izay zanak' olo-mpiray tam-po sy vadin' ny mpanjaka Radama II teo aloha.

Tamin' ny volana Jolay 1864 dia tezitezi-dava sy lasa mpisotro toaka izy, ka nesorina tamin' ny toeran' ny praiminisitra ary i Rainilaiarivony, izay zandriny sady komandin' ny tafika, no nasolo azy. Volana vitsivitsy taty aoriana, tamin' ny Febroary 1865, dia voampanga ho nikomy tamin' ny vadiny taloha Rasoherina izy, ary nohelohina ka natao sesitany tany Ambohimandroso, any amin' ny tanin' ny Betsileo, ary maty tany tamin' ny 5 Mey 1868.

## Fanovozan-kevitra

* Nicolas Martin, *Symboles royaux et rivalités à la cour de Radama II*, Antananarivo, 2021, 92 pages.
* Dominique Ranaivoson, *Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques*, Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2e éd.), p. 131 ()
Common Low

Ny ***Common law*** dia rafitra momba ny lalàna izay apetraky ny fitsarana amin' ny alalan' ny fanapahan-kevitra tsirairay ny fitsipika ao aminy. Ny didy zary lalàna no tena loharanon-dalàna ary ny ainga fototry ny *stare decisis* dia manery ny mpitsara hanaraka ny fanapahan-kevitra noraisin' ny fitsarana teo aloha. Manome toerana ho an' ny lalàna maro anefa ny rafitry ny *Common law*.

Ara-tantara dia rafitra avy amin' ny lalàna anglisy ny *Common law*. Nentina sy nampiharina tany amin' ny zanatany britanika maro teo aloha izy io, indrindra fa tany Irlandy, tany Hong Kong, tany Kanada (afa-tsy tany Québec, izay mampiasa rafi-dalàna mifangaro), tany Etazonia (afa-tsy any Louisiana sy  California ary Pôrtô-Rikô, izay ampiasana rafitra mifangaro) ary amin' ny ankapobeny any amin' ny firenena mokambana ao amin' ny *[[Commonwealth]]*.

Mifanohitra amin' ny fomba amam-panao momba ny lalàna rômana sivilista (*Civil law*), izay ahitana ny loharanon-dalàna avy amin' ny fehezan-dalàna, ny *Common law*.
Ady anaty akata

Ny **ady anaty akata** dia karazana ady mitam-piadiana tsy ara-dalàna, miavaka noho ny fisian' ny hetsika fanorisorena, fiotrehana, fanafihana madinidinika ary fisomparana, ataon' ny vondrona kely mpiady, matetika sivily mitam-piadiana na tafika tsy ara-dalàna, miady amin' ny tafika ara-dalàna na tafika mpibodo tany. Tsy toy ny ady mahazatra ny ady anaty akata izay tsy miatrika fifandonana mivantana sady tia mifindrafindra toerana sy mamely tampoka ary mahafantatra tsara ny faritra misy ilay ady.

## Ny mampiavaka ny ady anaty akata
Tsy mitovy amin' ny ady mahazatra ataon' ny tafika ara-dalàna ny ady anaty akata. Tsy mitovy amin' ny an' ny ady mahazatra ny fehezan-dalàna sy paikady arahiny. Mazàna mpiatafika amin' ny ady anaty akata dia miasa anaty vondrona kely, ka mahatonga azy ireo ho mora mifindrafindra kokoa sy sarotra fantarin-toerana isiana.

Ny paikady tian' ny mpiady anaty akata indrindra dia ny fanorisorenana tsy tapaka ny fahavalo, ny fiotrehana, ny fanafihana tampoka ary ny famelezana haingana. Anisan' ny manan-danja amin' ny ady anaty akata ihany koa ny fisomparana atao amin' ny fotodrafitrasan' ny fahavalo sy amin' ny fifandraisan-davitra ampiasainy ary amin' ny famatsian' ny fahavalo.

Tombony lehibe ho an' ny mpiady anaty akata ny fahalalana ny toerana. Ampiasainy ny fikitoantoanan' ny tany sy ny zavamaniry ary ny faritra sarotra idirana mba hiafenana sy hifindrafindrana ary hametrahana fandrika hamelezana ny fahavalo. Matetika ny mpiady anaty akata dia tohanan' ny mponina eny an-toerana, izay manome azy ireo vaovao sy sakafo ary fiafenana. Tena ilaina amin' ny fahaveloman' izy ireo sy ny fahombiazany io fanohanana io.

Mety ho samy hafa ny tanjon' ny ady anaty akata: fanafahana faritany, fanonganana fitondrana, fiarovana ny fitakiana ara-pôlitika na ara-poto-kevitra, sns. Iray amin' ny endrika tranainy indrindra amin' ny ady tsy mifandanja ny tetika ampiasaina amin' ny ady anaty akata; tsy toy ny fampihorohoroana koa izany satria tsy mikendry ny sivily.

Ohatra ara-tantara maro no mampiseho ny fahombiazan' ny ady anaty akata, anisan' izany ny Ady tao Espaina (1808-1814) nanohitra ny fibodoana nataon' i Napoléon I; ny Ady tao Vietnamy (1955-1975) izay nampias' ny Viet Cong tetika mahomby amin' ny tafika amerikana; fanoheran' ny Afgana ny Firaisana Sôvietika (1979-1989) sy ny tafika OTAN (2001-2021): nanao ady anaty akata naharitra sy nahomby ny Mojahidiny  avy eo ny Talibàna.
Nieuw Nickerie

**Nieuw Nickerie** dia tanàna ao amin'ny Sorinama eo amin’ny sisin-tany amin’i Goiana.

Renirano: Nickerie (renirano)

## Tsiahy
Sorriso

**Sorriso** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly mizaka tenan'i Mato Grosso ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 120.985 mponina tamin'ny taona 2021.

## Jereo koa
* Brazila
** Mato Grosso

## Tsiahy
Rio Oiapoque

Ny **Rio Oyapock** na **Rio Oiapoque** dia renirano any Amerika Atsimo. Izy io no manamorona ny sisin-tany manasaraka an'i Goiana frantsay sy  mandra-pahatongany any amin'ny Ranomasimbe Atlantika

Halavany 370 km

Tanàna: Saint-Georges-de-l'Oyapock, Camopi sy Oiapoque.

### Tsiahy
Epinara

Ny **epinara** dia zavamaniry mamony maitso ravina avy any Azia Afovoany sy Azia Andrefana. Izy io dia ao amin' ny filaharana *Caryophyllales*, ao amin' ny fianakaviana *[[Amaranthaceae]]*. ***Spinacia oleracea*** ny anarany ara-tsiansa. Legioma azo hanina mahazatra ny raviny, na vao voatahiry, na aorian' ny fitehirizana amin' ny alalan' ny teknika fitehirizana amin' ny alalan' ny famafazana, ny fanamainana na ny tsy fahampian-drano. Azo hanina masaka na manta, ary tsy mitovy ny tsirony; ny votoatin' ny avo dia mety hihena amin' ny alalan' ny fietonana.

## Jereo koa

* *[[Spinacia]]*
* Anana
Fanambadiana mandrakizay

Ny **fanambadiana mandrakizay** na **fanambadiana selestialy** dia fotopampianarana izay milaza fa ny fanambadiana dia afaka maharitra mandrakizay any an-danitra. Antsoina koa hoe **fanekempihavanana vaovao sy mandrakizain' ny fanambadiana** na  **fanambadian' ny Tempoly** koa izany. Fampianarana tsy manam-paharoa an' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany sy an' ny sampana maro ao amin' ny fondamentalisma môrmôna izany.

## Testamenta Vaovao
Ao amin' ny Matio 22:28–30, i Jesoa dia nanontaniana momba ny fitohizan' ny fanambadiana aorian' ny fahafatesana ary namaly izy fa aorian' ny fitsanganan' ny maty dia "tsy hisy hampaka-bady na havoaka hampakarina, fa ho tahaka ny anjely any an-danitra izy." Ny Môrmôna dia tsy mandika ny tenin' i Jesoa ho midika hoe "tsy *hisy* fanambadiana aorian' ny fitsanganana amin' ny maty, fa hoe: ny fanambadiana dia tsy *hatao* aorian' ny fitsanganana amin' ny maty, satria ny fanontaniana rehetra momba ny toe-panambadiana dia tsy maintsy voalamina mialoha izany fotoana izany”. Noho izany dia mino ny Môrmôna fa ny olona mety maty ihany no mety ho lohahevitry ny ôrdônansin' ny fanambadiana mandrakizay; ny olombelona dia afaka mandray ny ôrdônansy ho an’ ny tenany na amin' ny alalan' ny fisoloan-tena an' ireo izay efa nodimandry.
Fisandratana (môrmônisma)

Ny **fisandratana** dia finoana ao amin' ny môrmônisma fa aorian’ ny fahafatesana dia hisy olona sasany ho tonga amin' ny ambaratonga avo indrindra amin' ny famonjena ao amin’ ny fanjakana selestialy ary hiaina mandrakizay eo anatrehan' Andriamanitra, hanohy amin' ny maha fianakaviana azy, ho tonga andriamanitra, hamorona tontolo, ary hanao zanaka ara-panahy izay hotarihiny. Ao amin' ny antokom-pinoana môrmôna lehibe indrindra, dia ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany, ny mpitarika fara tampony dia nampianatra fa maniry ny fisandratana ho an' ny olombelona rehetra Andriamanitra ary ny olombelona dia "andriamanitra ao amin' ny tsaika". Andininy iray ao amin' ny soratra masin' ny Fiangonana Olomasin' ny Andro Farany dia milaza fa ho tonga andriamanitra ireo izay hasandratra, ary ny fanambaràna tamin' ny taona 1925 avy amin' ny filankevi-pitantanana ambony indrindra ao amin' ilay fiangonana dia nilaza fa "Ny lehilahy sy ny vehivavy rehetra dia mitovy amin' ny Ray sy ny Reny manerana izao rehetra izao... [sady] afaka mivoatra ho Andriamanitra, amin' ny alalan' ny traikefa nandritra ny taona sy ny vanim-potoana maro".

Ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany dia mampianatra fa amin’ ny alalan' ny fisandratana ny mpino dia afaka ny ho tonga mpiray lova amin' i Jesoa Kristy. Ny teny nambaran' ny Môrmôna malaza iray—izay matetika lazaina ho nataon' ny apôstôly voalohany Lorenzo Snow tamin' ny taona 1837—dia ny hoe "Toy ny olombelona ankehitriny Andriamanitra taloha: mety ho tahaka an' Andriamanitra ankehitriny koa ny olona."

## Loharano sy fanamarihana
Fehinkevitra 34/91

Ny **Fehinkevitra 34/91** tao amin' ny Fivoriamben' ny Firenena Mikambana, izay nolaniana tamin' ny 12 Desambra 1979, dia lahatsoratra manan-danja ao amin' ny antontan-kevitra momba ady tany eo amin' i Madagasikara sy i Frantsa momba ny Nosy Miparitaka (frantsay:  *Îles Éparses*). Ity fehinkevitra ity dia maneho ny fanohanana iraisam-pirenena ny fitakian' i Madagasikara an' ireo nosy ireo izay lazain' i Frantsa fa eo ambany fiandrianany, sy ny tokony hisian' ny fifampidinihana eo amin' ny firenena roa tonta. Na izany aza dia mametra ny fampifaharana ilay fehinkevitra amin' ny famahana ny disadisa ny tsy fananan' ny fehinkevitry ny Firenena Mikambana toetra manery sy ny tsy fitovian-kevitra eo amin' i Frantsa sy i Madagasikara. Na izany aza dia anisan' ny tohan-kevitra lehibe ho an' i Madagasikara amin' ny fitakiany ilay fehin-kevitra.

## Ny votoatin' ilay fehin-kevitra

### Fankatoavana ny fitakian' i Madagasikara
Manaiky ny fitakian' i Madagasikara momba ny vondro-nosy Glorieuses, ny nosy Juan de Nova, ny nosy Europa ary ny nosy Bassas da India amin' ny filazana hoe "ny nosy voalaza etsy ambony izay nosarahana tamin' ny fomba tsy ara-dalàna tamin' i Madagasikara" ilay fehinkevitry ny Firenena Mikambana.

### Antso ho amin' ny fifampiraharahana
Ivon' ny fehin-kevitra ny fiantsoana an' i Frantsa hanomboka ny fifampiraharahana amin' i Madagasikara amin' ny famerenana indray ireo nosy ireo amin' i Madagasikara.

### Fanajana ny tsy fanobinana amin' ny tanim-pirenena
Mampahatsiahy ny foto-kevitra momba ny fanajana ny firaisam-pirenena sy ny tsy fanombinana amin' ny fizaràn-tany nozanahina amin' ny fotoana nahazoany ny fahaleovantena io fehin-kevitra io. Heverin' i Madagasikara fa anisan' ny fizaràn-taniny talohan' ny nahazoany ny fahaleovantenany tamin' ny taona 1960 ny Nosy Miparitaka.

### Tsy fisian' ny fankatoavana mazava ny fiandrianana malagasy
Marihina fa tsy manamafy mazava ny fiandrianan' i Madagasikara amin' ireo nosy ireo io fehin-kevitra io fa mionona fotsiny amin' ny fanasana an' i Frantsa hanao fifampiraharahana amin' ny famerenana ireo nosy ireo.

## Fetran' ny fampiharana an' ilay fehinkevitra

### Lanja ara-politika
Manana lanja ara-pôlitika sy an' ohatra matanjaka ny Fehinkevitra 34/91. Maneho ny fanohanan' ny fianakaviambe iraisam-pirenena ny fitakian' i Madagasikara izany ary manao tsindry amin' ny Frantsay mba hiroso amin' ny fifampiresahana.

### Tsy manana toetra manery
Tsy manana toetra ara-dalàna manery ny fehinkevitry ny Fivoriamben' ny Firenena Mikambana. Izy ireo dia manome tolo-kevitra sy antso ho amin' fanaovan-javatra, fa tsy manery ny firenena mpikambana ao aminy hampihatra izany.

### Fikatsoan' ny fifampiraharahana
Na dia eo aza izany fehinkevitra izany dia voafetra ihany ny fandrosoan' ny fifampidinihana eo amin' i Frantsa sy i Madagasikara. Mitana ny heviny momba ny fiandrianany amin' ireo nosy ireo i Frantsa, nefa mbola mitaky ny hamerenana azy ireo i Madagasikara.

## Jereo koa

* Nosy Miparitaka

* Fitakian' i Madagasikara ny famerenana ny Nosy Malagasy
South Atlantic Petroleum

Ny **South Atlantic Petroleum**, fantatra ihany koa amin' ny hoe **SAPETRO**, dia orinasa nizeriana mpikaroka sy mpamokatra solitany sy etona voajanahary, izay mandray anjara amin' ny fampandrosoana ny saha an-dranomasina lalina (*[[:en:Deepwater_drilling|en]]*) Akpo (*[[:en:Akpo|en]]*), any amoron-tsirak' i Port Harcourt. I Theophilus Danjuma no filohany.

## Loharano sy fanamarihana
Marex Petroleum Corporation

Ny **Marex Petroleum Corporation** dia orinasa amerikana mpikaroka sy mpamokatra solitany sy etona voajanahary misehatra any Frantsa ao amin' ny Basin Aquitain ao amin' ny Faritr' i Parentis sy ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika any amoron' ny nosy Juan de Nova izay anisan' ny Nosy Miparitaka.

## Jereo koa

* Nosy Miparitaka
* Juan de Nova
Tanjona (jeôgrafia)

Ny **tanjona** dia tany mandroso eny amin' ny velaran-drano ka mamorona tendro ho an' ny morontsiraka. Ny mifamadika amin' ny tanjona, izany hoe ny fandrosoan' ny rano (ranomasina matetika) any an-tanety, dia ny helodrano sy ny hoala ary ny tanan-dranomasina hafa. Matetika ny endrikyny tanjona sy an' ny helodrano dia mifandimby akaiky manaraka ny morontsiraka. Amin'ny teny indôneziana sy maleziana izany dia atao hoe *tanjung*.

## Jereo koa

* **Tany:** Tanjona - Saikanosy

* **Ranomasira:** Ranomasina - Hoala - Helodrano - Andilan-dranomasina

* **Ranovory:** Farihy - Dobo - Heniheny - Honahona - Riakasia 

* **Ranomandeha:** Renirano - Ony - Sakelidrano - Loharano

* Voambolan' ny jeôgrafia
Endri-paritra

Ny **endri-paritra** dia endrika voasahan' ny fijerin' ny mpitazana eo amin' ny velaran-tany iray, izay ahitana ny endrik' ilay tany, sy ny fomba ifandraisan' izany amin' ny endri-javatra voajanahary na nataon' olombelona, ​​izay matetika heverina amin' ny lafiny kanto. Ahitana singa ara-pizikan' ny fikitoantoanan' ny vohon' ny tany voafaritra ara-jeôfizika ny endri-paritra, ka anisan' izany ny tendrombohitra, ny havoana, ny ony, ny renirano, ny farihy, ny dobo ary ny ranomasina; ahitana singa velona eo amin' ny firakotry ny tany, toy ny zavamaniry teratany, ny singa avy amin' ny olombelona toy ny endrika fampiasana ny tany, ny trano, ary ny rafitra, ary koa ny singa toy ny jiro fanazavana sy ny toetrandro. Amin' ny fanakambanany ny fiaviany ara-pizika sy ny fisian' ny singa ara-kolontsain' ny olombelona, ​​izay matetika voaforoa nandritra ny an' arivony taona maro, dia maneho ny fitambarana velon' ny olona sy ny toerana izay tena iankinan' ny maha-izy azy ny eo an-toerana sy ny firenena ny endri-paritra.

Ny toetran' ny endri-paritra iray dia manampy amin' ny famaritana ny toetra ankapoben' ny olona monina ao sy amin' ny famaritana ny fahatsapana ho anisan' ilay faritra, izay mampiavaka ny faritra iray amin' ny faritra hafa. Mety ho isan-karazany ny endri-paritra, ka anisan' izany ny tany fambolena, ny zaridain' endri-paritra na tanin-javamananaina any anaty ala sy any an-tany efitra. Manana karazan' endri-paritra maro dia maro ny Tany, ao anatin' izany ny endri-paritra be ranomandry any amin' ny faritry ny tendrontany, ny endri-paritra be tendrombohitra, ny endri-paritra an-tany efitra midadasika, ny nosy sy ny endri-paritra amorontsiraka, ny endri-paritry ny ala mikitroka na ny ala tsotra toy ny ala an-tendrontany (na taiga) sy ny ala trôpikaly mado ary ny endri-paritry ny toeram-pambolena any amin' ny faritra antonony sy mafana. Ny endri-paritra dia jeren' ny maso indrindra, nefa ny fofona sy ny feo dia manova ny fomba fijery azy.

## Jereo koa

* Zavaboary - tontolo iainana - ala - toetrandro
* Jeôfizika
* tendrombohitra - havoana
* ony - renirano - farihy - dobo - ranomasina - zavamaniry - toetrandro
* olombelona - tanàna - tanimboly - zaridaina - 
* ranomandry - tany efitra - nosy - morontsiraka
Fitsingerenan' ny andro nahaterahana

Ny **fitsingerenan' ny andro nahaterahana** dia ny tsingerin-taona nahaterahan' ny olona iray, na ny an' ny andrim-piarahamonna iray. Ankalazaina ao amin' ny kolontsaina maro ny fitsingerenan' ny andro nahaterahan' ny olona, ​​matetika amin' ny alalan' ny fanomezana, amin' ny alalan' ny karatra, amin' ny alalan' ny lanonana, na amin' ny alalan' ny "fombafomba fiampitana".

Fivavahana maro no mankalaza ny fahaterahan' ny mpanorina azy na ny olo-malaza ara-pivavahana amin' ny alalan' ny fety manokana (oh: ny krismasy, ny ''mawlid'', ny fitsingerenan' ny andro nahaterahan' i Buddha, ny an' i Krishna Janmashtami, ary nyh an' i Gurpurb).

Misy fahasamihafana eo amin' ny fitsingerenan' ny andro nahaterahana sy ny daty nahaterahana: ny voalohany, afa-tsy ny 29 Febroary, dia miseho isan-taona (ohatra ny 15 Janoary), fa ny faharoa kosa dia ny daty, lazaina amin' ny fomba feno, nahaterahan' ny olona iray (ohatra ny 15 Janoary 2001).
Fasana Masina

Ny **Fasana Masina**, araka ny lovantsofina kristianina, dia fasan' i Kristy, izany hoe fasana nametrahana ny fatin' i Jesoa ny harivan' ny nahafatesany teo amin' ny hazo fijaliana. Napetraka ao amin' ny trano kely iray naorina ao anatin' ny Fiangonan' ny Fasana Masina any Jerosalema izy io ankehitriny.

## Jereo koa

* Betlehema
Cachoeira do Arari

**Cachoeira do Arari ** dia tanàna ao amin'ny Fanjakana federaly tenan'i , ao amin'ny , ao amin'ny Nosy Marajó no misy azy.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 22.786 mponina.

## Jereo koa
* Brazila
** Pará
***Nosy Marajó

## Tsiahy
Nosy Marajó

**Nosy Marajó** dia nosy lehibe amoron-tsiraka ao amin'ny fanjakan'i  ao amin'ny . 
 
Ny Nosy Marajó dia misaraka amin'ny tanibe amin'ny Helodranon'i Marajó, Reniranon'i Pará (renirano), renirano kely ary Ranomasimbe Atlantika.

Miaraka amin'ny velaran-tany mirefy 40.100 kilometatra toradroa dia mitovy amin'ny Soisa ny haben'i Marajó. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 295m.

## Kaominina
* Microregion of Arari:
** Cachoeira do Arari
** Chaves
** Muaná
** Ponta de Pedras
** Salvaterra
** Santa Cruz do Arari
** Soure
* Microregion of Furos de Breves:
** Afuá
** Anajás
** Breves
** Curralinho
** São Sebastião da Boa Vista
* Microregion of Portel:
** Bagre
** Gurupá
** Melgaço
** Portel
Ranavalonandriambelomasina

**Ranavalonandriambelomasina** dia andriambavy merina, izay malaza eo amin' ny tetiaran' ny mpanjakan' ny Fanjakan' Imerina, ary fantatra amin' ny maha renin' ny mpanjaka Andrianampoinimerina azy. Andriamiharamanjaka, izay mpanjakan' Anjozorobe no vadiny sady rain' Andrianampoinimerina. Andriambelomasina no rainy, izay mpanjakan' Imerina Avaradrano. Nametraka azy ho fototry ny fahefa-mpanjaka merina izany. Amin' ny maha renin' Andrianampoinimerina azy dia nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fanekena ny fahefan-janany Ranavalonandriambelomasina. Niantoka ny fifandraisana mivantana amin' ny taranaka mpanjaka fahiny izy, ka nanamafy ny fahefan' Andrianampoinimerina sy ny tetikasa fampiraisana nataon' ity mpanjaka ity.
Rabodonimerina

**Rabodonimerina** dia anisan' ny andriambavy merina anisan' ny vadin' Andrianampoinimerina, ka  nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny tantaran' ny Fanjakan' Imerina. Zakavavin' ny mpanjaka Andriambelomasina, mpanjakan' Avaradrano izay ilany avaratra amin' ny Fanjakan' Imerina, izy. Nanampy tamin' ny fanamafisana ny fahefana sy ny maha ara-dalàna ny fitondran' Andrianampoinimerina izy noho izany. Izany no nahatonga azy ho anisan' ny fototry ny fahefa-mpanjaka tao Imerina ka nahatonga azy sy amin' Andrianampoinimerina ho zanak' olo-mpiray tampo, tamin' ny alalan' ny reniny Ranavalonandriambelomasina. Ny fifanambadiany sy  Andrianampoinimerina dia nanan-danja teo amin 'ny lafiny ara-pôlitika, satria nanamafy ny fahefan' Andrianampoinimerina tamin' ny fampifandraisana azy amin' ny taranaka mpanjaka hafa. Rabodonimerina sy Andrianampoinimerina dia nanan-janaka roa lahy, Rabodolahy sy Rakotovahiny, izay samy zaza natsangana. Na dia tsy afaka nandimby an-drainy ho mpanjaka aza izy ireo, dia mbola nitana andraikitra teo amin' ny fianakaviamben' ny andriana merina ny taranany.
Rambolamasoandro

**Rambolamasoandro** dia anisan' ny vady roa ambin' ny folon' ny mpanjaka Andrianampoinimerina sady renin' ny mpanjaka Radama I.  Zana-dRabezaka, avy any Anosinimerina, sy Ramanandrianjaka II Ravorombato, mpanjakavavin' Imarovatana izy. Teraka tamin' ny taona 1767 izy ary maty tamin' ny taona 1828.

Anisan' ny olo-malaza teo amin' ny tantaran' ny Fanjakan' Imerina izy. Nanan-danja ara-pôlitika ny fanambadiany tamin' Andrianampoinimerina, satria nanamafy ny fahefan' ny mpanjaka. Amin' ny maha renin-dRadama I an-dRambolamasoandro dia nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fifandimbiasam-pitondrana sy ny fitohizan' ny tarana-mpanjaka.

Nampangain-dRadama I zanany sy nosaziany izy noho ny fikasany hanohitra ny andriamanjaka. Voalaza fa niharan' ny "fanadiovana" nataon' ny mpanjakavavy Ranavalona I, vady nandimby an-dRadama I, Rambolamasoandro, ary araka ny fanao tamin' izany fotoana izany, dia anisan' ny novonoina izy amin' ny maha fianakavian' ny mpanjaka efa maty azy, izay natahorana fa mety hanohintohina ny fahefan' ny mpanjaka mpandimby.

Tsy fantatra mazava ny toerana tena misy ny fasany, misy ny milaza fa any Tanjondroa na Antanjondroa, any Imarovatana, no mety nandevenana azy, izay misy ny fasan' ny fianakaviany, ary misy ny milaza fa any Ambohidratrimo.
Andriambelomasina

**Andriambelomasina** dia mpanjaka merina nitondra ny fanjakan' Imerina Avaradrano tamin' ny taona 1730 ka hatramin' ny taona 1770. Tao Ambohimanga no nisy ny renivohitry ny fanjakany. Nanapaka nandritra ny 40 taona izy, vanim-potoana naharitra sady azo lazaina hoo nisy fitoniana teo amin' ny fanjakany. Tsy azo lazaina ho mora ny fiakarany teo amin' ny fitondrana, satria tsy dia nanaiky azy ho mpitondra ara-dalàna ny vahoakan' Avaradrano tamin' ny voalohany. Izy no nandimby an' Andriantsimitoviaminiandriana ary Andrianjafy no nandimby azy. Zafikelin' Andriamasinavalona izy. Nanan-janaka maro izy, ka ny dimy lahy fa ny enna kosa vavy. Tamin' ireo zanany ireo dia Andrianjafy no nandimby azy teo amin' ny fitondrana.
Andrianjafy

**Andrianjafy** dia mpanjakan' Imerina Avaradrano, izay Ambohimanga no renivohitra talohan' ny namindrana izany tao Antananarivo. Teraka tamin' ny taona 1770 izy ary maty tamin' ny taona 1787. Fantatra amin' ny anarana hoe **Andrianjafinandriamanitra** sy **Andrianjafinjanahary** koa izy.

Ny rainy, Andriambelomasina, no nanome azy ny fanjakan' Avaradrano sady nanendry an-dRamboasalama zana-drahalahiny hanarakaraka azy araka ny filaharan' ny fifandimbiasana. Tsy nanaiky izany didy izany Andrianjafy fa nisafidy ny zanany handimby azy ka nanao valifaty tamin' ny vahoakan' Avaradrano izay nanaiky ny fahefan' ny zana-drahalahiny.

Mba hisakanana an-dRamboasalama tsy haka ny fahefana dia nanao tetika tsy nahomby hamonoana ny zana-drahalahiny Andrianjafy. Ny tsy fahombiazan' ity mpanjaka ity tamin' ny naha mpitondra azy sy ny toetrany nanjakan' ny jadona no nahatonga azy tsy ho tian' ny vahoaka tao Avaradrano. Ny fanohanan' ny vahoaka an-dRamboasalama dia niafara tamin' ny fanonganam-panjakana izay nahatonga an' Andrianampoinimerina (izay tsy iza fa Ramboasalama) hasandratra aho mpanjaka hasolo an' Andrianjafy. Tany Ilafy no nandosiran' Andrianjafy, ka tao izy no namory miaramila nefa tsy nahomby ny fiezahany haka indray ny fanjakana. Novonoin' ny mpanara-dia an' Andrianampoinimerina izy tamin' ny taona 1787.
Andratsay

**Andratsay** dia fanjakana matanjaka taloha tao afovoan-tanin' i Madagasikara, naorin' Andrianony, andriana avy any Alasora, ao atsimon' Antananarivo, tamin' ny taonjato faha-17, any amin' ny faritra Vakinankaratra ankehitriny, manodidina ny tanànan' Antsirabe. Io fanjakana io dia nantsoina hoe Vakinankaratra tatỳ aoriana. Tafiditra tao anatin' ny Fanjakana Merina nofehezin' ny mpitondra tao Antananarivo tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19, tamin' ny fitondran' Andrianampoinimerina. Ao amin' io faritra io no misy ny tanànan' Antsirabe ankehitriny. Mifamatotra amin' ny fananganana sy fanitarana ny fanjakan' i Merina ny tantarany.

## Tantara

### Fanorenana sy fivoarany
Avy amin' ny anaran' ny renirano kely iray any amin' iny faritra iny ny anarana hoe *Andratsay*. Tamin' ny taonjato faha-17 no nanorenan' ny andriana iray antsoina hoe Andrianony, avy any Alasora, ao atsimon' Antananarivo io fanjakana io. Lasa fanjakana nanan-danja teo amin' iny faritra iny Andratsay izay nahitana mponina betsaka sy fambolena nandroso, indrindra ny fambolem-bary.

### Fanakambanana azy amin' ny Fanjakana Merina
Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 dia nanao pôlitika fampiraisana an' i Madagasikara ny Fanjakana Merina, tamin' ny andron' Andrianampoinimerina. Nanohitra izany fanitarana izany Andratsay teo ambany fitarihan' ny mpanjakany. Nisy ny fifampidinihana, saingy noho ny fisalasalan' ny mpanjakan' Andratsay sy ny fihetsiky ireo zana-drahalahiny, ny Merina, ka naka an-keriny ny fanjakana tamin' ny farany. Izany fandresena izany no namarana ny fahaleovantenan' Andratsay sy nampiditra azy tao amin' ny Fanjakana Merina tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. Ny mpanjaka farany tao Andratsay dia Andrianonitomponintany.
Andriamiharamanjaka

**Andriamiharamanjaka** dia rain' Andrianampoinimerina, mpanjaka manan-danja tao amin' ny Fanjakan' Imerina. Andriamiharamanjaka dia mpanjakan' Anjozorobe, faritra ao avaratra atsinanan' Antananarivo. Anisan' ny taranaka mpanjaka Andriamiharamanjaka, na dia niakatra teo amin' ny fitondrana taorian' ny korontana sy fifandonana teo amin' ny fanjakana merina samihafa aza  Andrianampoinimerina zanany.

## Jereo koa

* Andrianampoinimerina

* Fanjakan' Imerina
Vila Pavão

**Vila Pavão** dia tanàna ao amin'ny Fanjakana federaly tenan'i Espírito Santo ao amin'ny Brazila.

## Mponina
Ny isam-ponina dia  9.244 mponina tamin'ny taona 2020.
Avy any Pomerania any Alemaina ny ankamaroany ary nifindra monina tamin'ny 1872. Amin'izao fotoana izao, ny Santa Maria de Jetibá dia mbola tanàna miteny roa misy mponina Pomeranianina 80%.
Mampianatra amin'ny fiteny roa ny sekoly.

Lavitra mankany an-drenivohitra (Vitória): 286 km
## Jereo koa
* Brazila
** Espírito Santo

## Tsiahy