open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fandevenana

Ny **fandevenana** dia andiana hetsika sy fombafomba ary lahateny ary, any amin' ny firenena sasany, dihy izay manaraka ny fialana aina sy ny fahafatesan' ny olona iray, mba hanomezam-boninahitra azy ary hanotronana azy amin' ny alalan' ny fanaovana lanonana. Ny antrôpôlôga amin' ny ankapobeny dia mihevitra fa ny fandevenana dia iray amin' ny fototry ny fifindran' ny olombelona mankany amin' ny sivilizasiôna. Toa miankina amin' ny fivavahana foana ireo fombafomba ireo, saingy ny faneken' ny filôzôfia agnôstika izany eo amin' ny tontolo ankehitriny dia manova ny fiheverana ny fotoana farany amin' ny fiainana na mamela ny fioiran' ny karazana fombafomba sy lanonana vaovao.

Ny toetry ny fombafombam-pandevenana dia miovaova arakaraka ny fotoana, ny sata ara-piarahamonin' ny maty, ny finoan' ny fiarahamonina, ny anton' ny fahafatesana ary indraindray araka ny fanirian' ny maty. Ny fandalinana taty aoriana momba ny fombafomba fandevenana amin' ny alalan' ny soritra tavela ao amin' ny fasana, ampifandraisina amin' ny singa arkeôlôjika hafa, dia ahafahana mametra ny faritra ara-jeôgrafia ary indraindray ny tantaran' ny fiarahamonina nanjavona. Toy izany koa, ny etnôlôjia dia manome lanja lehibe ny fandalinana ny fombafomba fandevenana, izay manazava ny fahatakarana ny fifandraisana eo amin' ny olona tsirairay sy izao tontolo izao araka ny fiheverany azy.

Ny fandevenana sy ny fisaonana iombonana koa dia fotoana manokana amin' ny fahafaha-mira-mientana izay manamarika ny tantaran' ny vondrona iray. Fotoana manan-danja ho an' ny olon-tsotra ny fanosotra zava-manitra, ny fandoroana faty na fandatsahana an-tany ary, tsy dia fahita firy, ny fandentehana an-dranomasina, ny fandevenana an-dranbomandry, ny fihinanana ny faty (tena izy na am-panoharana, ohatra ny fihinanana ny lavenon' ny faty nodorana) na ny fanaovana fanatitra ny faty (matetika tetitetehina, ao amin' ny vahoakan' i Himalaya) ho hanin' ny voromahery voltora. Ny olo-malaza dia indraindray manan-jo hanaovana fandevenana "miavaka". Miovaova arakaraka ny vanim-potoana ny toetoetry ny fanomezam-boninahitra faratampony sy iaraha-manao ary koa ny fizotry ny lanonana, ary ny fananganana tsangambato ho an' ny taranaka. Indraindray koa dia natao sorona ny havana sy ny namana akaiky ny maty.

Ny fihetsika mampiseho fombafomba fandevenana dia hita amin' ny biby toy ny elefanta, ny rajako ary ny lalomena.

Manerana an' izao tontolo izao, ny fombafomba fandevenana dia miovaova, saingy mifanaraka avokoa, araka ny filazan' ny etnôlôga Arnold van Gennep, amin' ny fombam-piampitana misy dingana telo (ny sasany nohalefahina arakaraka ny vanim-potoana sy ny sivilizasiôna): dingana fisarahana vokatry ny fahafatesana, sy ny fombafomba fanamarinana ny fahafatesana ary ny fanambaràna ny fahafatesana; fetra amin' ny fampirantiana ny maty, ny fiaretan-tory, ny fitanjozorana handevina, ny fivavahana atao ho an' ny maty, ny fandevenana an-tany na ny fandoroana; dingana fanangonana (sakafo am-pandevenana, fahatsiarovana) izay atao aorian' ny fisaonana lava na fohy arakaraka ny vanim-potoana sy ny fivavahana arahina.

## Jereo koa

* Fahafatesana
* Fisaonana
* Fitomaniana
François de Belleforest

I **François de Belleforest** dia Frantsay, mpanoratra, sy mpandika teny, histôriôgrafa, kôsmôgrafa ary pôety, teraka tamin' ny taona 1530 tao amin' ny tao amin' ny Kôntean' i Comminges teo aloha ary maty tamin' ny 1583 tao Paris.
Histôriôgrafia

Ny **histôriôgrafia** dia fandalinana ny tantara sy ny fikirakirana azy ary ny fanoratana azy. Misahana ny fivoaran' ny fampahalalam-baovao sy ny loharanony ary ny fomba fiasan' ny mpahay tantara izy io.

Isan-karazany ny lohahevitry ny fikarohana ara-tantara: ny fisehoan-javatra, ny olo-malaza, ny toerana, ny fomba fiainan' ny tsirairay sy ny afiaraha-miaina. Mety hifototra amin' ny loharano maro: asasoratra, lovantsofina, zavatra (vola, sisan-javatra arkeôlôjika) ny fikarohana. Mety ho loharano voalohany na tsia izany. Samihafa ny fomba enti-mitondra izany fahalalana izany ho an' ny besinimaro: boky, fandaharana fanadihadiana, sarimihetsika, lahatsoratra an-gazety, tranokala amn' ny internet. Mifototra indrindra amin' ny fandraisana anjara ara-tsiansa ny asasoratra avy amin' ny histôriôgrafia, nefa mbola maro ny singa mifandraika amin' ny fedrà aman-tantara (oahatra, ny fedrà momba ny nanorina an' i Rôma, ny tantaran' ny Maià).

Ankoatr' izay, ny histôriôgrafia dia mety ho lohahevitra halalinina amin' ny alalan' ny tantara na amin' ny alalan' ny histôriôgrafia mihitsy aza.

## Jereo koa

* Tantara
* Fedrà
* Angano
Kôsmôgrafia

Ny **kôsmôgrafia** dia ny siansa misahana ny famariparitana izao rehetra izao. Ny hevitr' io teny io taloha, indrindra tamin' ny Andro Antenatenany, dia tena malalaka, satria anisan' izany ny jeôlôjia sy ny jeôgrafia ary ny astrônômia tamin' izany fotoana izany. Avy amin' ny teny grika hoe κόσμος / *kósmos*, izay midika hoe "izao rehetra izao" sy ny hoe γράφειν / *gráphein* izay midika hoe "manoratra".

Mpahay siansa sy manam-pahaizana maro no kôsmôgrafa, toa an' i Cosmas Indicopleustes, i Aethicus Ister, i Anonymous of Ravenna (taonjato faha-7), i Al-Qazwini (taonjato faha-13), i Martin Behaim (1459–1507), i Martin Waldseemüller (manodidina ny 1470–1521), i Sebastian Münster (1470–1588), i Petrus Apianus (1495–1552), i Gerard Mercator (1512–1594), i Livio Sanuto (1520–1576), i Ignazio Danti (1536–1586), i Diego Ramírez de Arellano (1565-1624), i Alain Manesson Mallet (1630–1706), i Vincenzo Coronelli (1630–1706).

Amin' izao fotoana izao dia misy heviny vaovao ny teny hoe *kôsmôgrafia*, izay mahafaoka ny fanandramana famariparitana amin' ny ambaratonga lehibe momba jeômetria sy ny sinematikan' ny Kôsmôsy sy ny tontolo hita maso, tsy miankina amin' ny môdely kôsmôlôjika na inona inona.
India Britanika

I **India** **Britanika** dia ampahany amin' ny Zana-kôntinenta Indiana izay teo ambany fitondran' ny Britanika nanomboka tamin' ny taona 1757 ka hatramin' ny taona 1947. Atao hoe ***British India*** izy amin' ny teny anglisy. Amin' ny ankapobeny dia manavaka vanim-potoana roa ny mpahay tantara:

* ny Company Raj, nanomboka tamin' ny taona 1757 ka hatramin' ny 1858, rehefa nanjaka teo amin' ny firenena ny East India Company;
* ny British Raj, nanomboka tamin' ny taona 1858 ka hatramin' ny fahaleovantena tamin' ny taona 1947, rehefa nifehy mivantana ny firenena ny governemanta britanika.

Tamin' ny taona 1890 dia mbola teo ambany fahefan' ny Britanika ny Indiana. Ao amin' ny lahatsora-dalàna tamin' izany fotoana izany, io fomba fiteny io dia manondro mazava tsara ny fizaràn-tany maro notantanin' ny Britanika mivantana, ka miavaka amin' ny fanjakana nentin' andriana teo an-toerana.
Unima

Ny **Unima** dia orinasa malagasy, manana ny foibeny ny Luxembourg, miompana manokana amin' ny fiompiana hazandrano sy ny jono ary ny fivarotana makamba. Noforonin' i Aziz Hassam Ismai ity orinasa ity izay manondrana ny vokatra vokariny indrindra any Frantsa.

## Jereo koa

* Amyne H. Ismail
Baniany (sarangam-poko)

Ny **Baniany** na **Baniana** na **Banià** na **Vanià** na **Vany** dia sarangam-poko mpivarotra, indrindra avy amin' ny fanjakan' i Rajasthan sy ny fanjakan' i Gujarat any India, manana vondrom-piarahamonina am-pielezana manan-danja any Uttar Pradesh, any Madhya Pradesh, any Bengaly Andrefana, any Maharashtra (indrindra fa ao Mumbai) ary any amin' ny fanjakana avaratra maro any India. Hita ao amin' izy ireo ny mpivarotra, ny mpitantana banky, ny mpampindram-bola misy antoka, ny mpivarotra voamadinika na zava-manitra, ary ankehitriny koa any amin' ny sehatra maro hafa. Io teny io dia manana heviny mivelatra kokoa any Bengaly (any India sy any Bangladesy) noho ny any amin' ny toeran-kafa any India, izay ampiaharana azy amin' ny sarangam-poko manokana sasany.

## Famotoran-teny
Ny teny hoe *Bania* dia avy amin' ny teny sanskrity hoe *vaṇij* na *baṇij*, izay midika hoe "mpivarotra". Any amin' ny faritra andrefana amin' i India dia antsoina hoe *Vani* na *Vania* izy ireo. Any Bengaly, io teny io dia anondroana ny olona rehetra mandray anjara amin' ny fampindramam-bola sy ny asa mitovitovy amin' izany; any amin' ny toerana hafa any India dia anondroana ny sarangam-poko sasany manokana ihany izany.

## Jereo koa

* Indiana (vahoaka)
* Baniany (eto Madagasikara)
Bengaly

I **Bengaly** amin' izao fotoana izao dia manondro faritra ara-jeôgrafia any amin' ny ilany atsinanan' ny Zana-Kôntinenta Indiana ifampizaran' i India sy i Bangladesy. Ny anarana hoe *Bengaly* dia tsy nandrakotra faritra mitovy tanteraka nandritra ny taonjato maro. Ity faritra ity koa dia mifanandrify amin' ny ankapobeny amin' ny faritra itenenana ny fiteny bengaly. I Bengaly ara-tantara dia mirefy 250&nbsp;000 km2 eo ho eo, ary ankehitriny, ny fanjakan' i Bangladesy dia manana mihoatra ny 50&nbsp;% amin' ny velaran' i Bengaly ara-tantara.
Banky

Ny **banky** dia rafitra ara-bola izay manao indrindra asa faovana petra-bola sy fampitrosam-bola ary fandoavam-bola. Azo anondroana ny sehatr' asa ara-toekarena momba ny vola amin' ny ankapobeny ny teny hoe *banky*. Mitana anjara toerana lehibe amin' ny fahamarin-toeran' ny vola sy ny fitantanana azy ary ny fiasany ny banky, ary amin' ny ankapobeny eo ambany fanaraha-maso henjana avy amin' ny fanjakana. Ny 4 Desambra no andro iraisam-pirenena ho an' ny banky.

## Jereo koa

* Vola

* Toekarena
* Toekarena (taranja)
* Seha-pihariana
* Seha-pihariana fahatelo
Ylias Akbaraly

I **Ylias Akbaraly** dia mpandraharaha malagasy manam-piaviana indiana, teraka tamin' ny 29 Desambra 1959. Izy no filohan' ny orinasa vovonana Redland amin' izao fotoana izao, araka ny voalazan' ny gazety *Forbes*, izy no olona manankarena indrindra eto Madagasikara, ary olona fahadimy manankarena indrindra aty Afrika atsimon' i Sahara miteny frantsay.
Amyne H. Ismail

I **Amyne Hassam Ismail** dia mpitarika orinasa, frantsay-malagasy manam-piaviana indiana, teraka tamin' ny 1 Nôvambra 1965 teto Madagasikara. Nanomboka ny taona 1998 izy no tale jeneralin' ny orinasa malagasy *[[Unima]]*, miompana amin' ny jono sy ny fiompiana hazandrano.
Aga Khan

Ny hoe **Aga Khan** dia anaram-boninahitra lovaina isaloran' ny imam ao amin' ny ismaelisma nizarita. Ity anaram-boninahitra ity dia manambatra ny anaram-boninahitra tiorka ôtômana hoe *ağa* (sady sivily no miaramila) sy ny anaram-boninahitra tiorka-môngôly hoe *khan* (ara-pôlitika sy ara-panajana). Nomena' ny shahan' i Persia, Fath Ali Shah Qajar, an' ilay imama nizarita Hasan Ali Shah, tamin' ny taona 1818, izany anaram-boninahitra izany.

Ny British Raj dia nanaiky tamin' ny fomba ôfisialy ny vondrom-pivavahana ismaelilana sy ny Aga Khan ho imam-dry zareo tamin' ny taona 1877, ary ity farany ity dia andriandahy nandova tamin' ny taona 1887, niaraka amin' ny fiarahabana manokana amin' ny alalan' ny poa-tafondro  11 sy ny filazana azy ho *Highness*:

* Hasan Ali Shah, Aga Khan I (1804-1881),
* Shah Ali Shah, Aga Khan II (1830-1885),
* Sultan Mohammed Shah, Aga Khan III (1877-1957),
* Shah Karim al-Husayni, Aga Khan IV (1936-2025),
* Rahim al-Hussaini, Aga Khan V (1971- )

Ny vadin' ny Aga Khan dia nomena anarana hoe "Begum Aga Khan".
Fivarotan-tena

Ny **fivarotan-tena** dia endri-pifanakalozana ara-toekarena sy ara-nofo: tolotra fanompoana ara-nofo hahazoana karama. Amin' ny ankapobeny dia mahafaoka sehatra ara-piarahamonina samihafa izay matetika ahitana olona avy amin' ny fianakaviana ambany fari-piainana, indraindray an-jorom-bala, izay manao an' ity asa ity ho fitaovana hiatrehana ny fiainana sy hivelomana.

Vehivavy ny 80&nbsp;% amin' ny mpivaro-tena satria misy koa ny fivarotan-tenan' ny lehilahy. Ny fanadihadiana momba ny fivarotan-tena dia mampiseho fa lehilahy ny ankamaroan' ny mpanjifan' ny fivarotan-tena. Any Frantsa, araka ny tarehimarika avy amin' ny tolo-dalàna tamin' ny taona 2013 izay mikendry ny hanasazy ny mpanjifa fivarotan-tena, dia ny 99&nbsp;% amin' ny mpanjifa dia lehilahy ary ny 85&nbsp;% amin' ny mpivaro-tena dia vehivavy. Tamin' ny taona 2012, dia olona 40 ka hatramin' ny 42 tapitrisa no mpivaro-tena eran-tany, ny sivy amin' ny folo amin' izy ireo dia miankina amin' ny mpanelanelana mila tombony ary ny telo ampahefany dia eo anelanelan' ny 13 sy 25 taona. Ny sata ara-dalàna momba ny fivarotan-tena dia miovaova arakaraka ny firenena ary azo sokajiana avy amin' ny fiheverana azy io ho tsy ara-dalàna ka mankany amin' ny fiheverana azy hoo asa ara-dalàna matihanina. Tamin' ny taona 2010 dia tombanana ho 187 lavitrisa dôlara mahery ny vola miditra isan-taona avy amin' ny fivarotan-tena. Vehivavy iray ka hatramin' ny roa tapitrisa maneran-tany no amidy isan-taona amin' ny fivarotan-tena amin' ny alalan' ny tambajotra iraisam-pirenena, ny ankamaroany dia avy amin' ny firenena mahantra mba hotrandrahina, indrindra any amin' ny firenena manankarena.

Amin' ny fomba fijery araka ny lalàna dia azo atao ny manavaka fiheverana telo momba ny fivarotan-tena, izay miteraka pôlitikam-panjakana eo amin' ny fampiharana azy: ny fampanaraham-pitsipika sy ny fanafoanana ary ny fandrarana. Na manameloka na mametraka fitantanana ny fivarotan-tena izy ireo, na manao ny mpivaro-tena ho meloka na ho olona iharan' ny herisetra, ireo fiheverana ireo dia mifamatotra amin' ny fanamby sy ny fiantraikany raha ny heverina  ho olana ho an' ny daholobe ny fivarotan-tena.

Matetika ny fivarotan-tena no fototry ny ady hevitra mafana eo amin' ny mpanao pôlitika sy ny manam-pahaizana izay mankasitraka ny fanaovana izany ho ara-dalàna sy ireo izay mankasitraka ny fandrarana azy. Ny fifandirana toy izany dia miseho indrindra ao anatin' ny hetsika manandratra ny vehivavy.

## Jereo koa

* Fijangajangana

* Vaditsindrano

* Fampirafesana
* Fanambadiana
* Firaisana ara-nofo
Cipriano Castro

**Cipriano Castro** dia Filohan'i  nanomboka tamin'ny 1899 ka hatramin'ny 1908 teraka ny 11 Oktobra 1859 tao Capacho Viejo (La Ovejera de Capacho), Táchira, Venezoela ; 5 Desambra 1924 tao Puerto Rico Izy no voalohany tamin'ireo mpanao didy jadona Venezoeliana dimy, izay samy avy any amin'ny fanjakan'i Táchira any andrefan'ny firenena.

## Fiainana
Mpankafy an'i Bolívar sy Napoleon i Castro ary tsy tia ny elita tao Caracas renivohitra. Izy no tompon'ny latifundia any amin'ny faritra lavitra Andean, ka izany no nahatonga azy, na dia teo aza ny fahefany feudal tsy iadian-kevitra, dia nantsoin'ireo olom-pirenena mpanankarena eto an-drenivohitra izy hoe *mpangalatra omby kely avy any [[Andes]]*.
Andes

Ny **Andes** na **Andy** no tandavan-tendrombohitra lava indrindra eto an-tany, Amin' ny teny espanioôla izy io dia atao hoe ***Cordillera de los Andes***. fa amin' ny teny ketsoa kosa dia atao hoe ***Anti***.

Manana halava eo amin' ny 7&nbsp;150 km eo ho eo ary 200 hatramin' ny 700 km ny sakany, ary misy tampon-tendrombohitra 100 manana haambo 6&nbsp;000 m sy tampon-tendrombohitra 780 manana haambo 5&nbsp;000 m izy ireo, Izy no tandavan-tendrombohitra avo indrindra ivelan' i Azia.

Ny tandavan-tendrombohitra Andes dia mamakivaky ny faritra akaikin' ny morontsiraka andrefana amin' i Amerika Atsimo, manomboka any Venezoela ka hatrany Kôlômbia, Ekoadôra, Però, Bôlivia, Arzantina ary Silia.


Sary:La Cordillère des Andes.jpg|La cordillère des Andes s'étendant à perte de vue.
Sary:Andes1a.JPG|La cordillère Centrale.
Sary:Andes Chile Argentina.jpg|Les Andes vues d'avion.
Sary:P6260016mod.jpg|Cordillère Huallanca, prise au-dessus du Rio Cuero, Huasta, Bolognesi, Ancash, Pérou.
Guanta

I **Guanta** dia tanàna ao  ao amin'ny faritra avaratrandrefan'i Anzoátegui ao atsinanan'ny firenena. Manana mponina manodidina ny 30.000 eo ho eo izy, ary anisan'ny faritra metropolitan'i Anzoátegui miaraka amin'ny tanànan'i Barcelona, ​​​​Lechería ary Puerto La Cruz.

## Tsiahy
Juan Vincente Gomez

**Juan Vicente Gómez Chacón** (24 Jolay 1857 - 17 Desambra 1935) dia lehilahy miaramila, mpanao politika ary filohan'i , izay nitondra ho mpanao didy jadona nanomboka tamin'ny 1908 ka hatramin'ny nahafatesany tamin'ny taona 1935. Nandritra ny fitondrany nandritra ny 27 taona, dia nalaza tamin'ny fampitsaharana ny ady an-trano izy, ary nanova an'i Venezoela ho solika.

## Jereo koa
*Lisitry ny Filohan'i Venezoela
Famolahana ho fihary

Ny **famolahana ho fihary** ny karazam-biby na karazan-javamaniry dia fikarakarana azy ireo mba hahazoana na hahaverezana na hivoaran' ny toetra ara-batana na ara-pihetsika vaovao sy ifandovana ao aminy, amin' ny alalan' ny fifampikasohana maharitra sy fanaraha-maso na fifantenana niniana nataon' ny olombelona. Raha biby dia **famolahana ho fiompy** fa raha biby dia **famolahana ho famboly**.

Ny famolahana dia miteraka fiovana lalina na tsia eo amin' ny lovam-pototarazon' ny karazan-javamananaina, na koa ny fiforonan' ny karazana misaraka ara-pototarazo (tsy mifampiteraka amin' ny karazana niandohana). Amin' ny lafiny biôlôjika, ireo fiovana rehetra ireo dia mahaforona ny fahasamihafan-karazan' ny zavamananaina ompiana na volen' ny olombelona sady nanaovany fifantenana. Ny fanovana dia manomboka amin' ny fitokanan' ny vondrona zavamananaina iray (fitokanana tsotra amin' ny karazana dîa vokatry ny fampiterahana) amin' ny fiovan' ny fototarazo ka hatramin' ny famoronana karazana vaovao. Fiteny ny hoe karazana na zavamaniry na biby voafolaka hovolena na hompina.

Ny famolahana dia asa ataon' ny olombelona hatramin' ny ela, nialoha ny fonenana maharitra sy ny fambolena amam-piopiana (famolahana ny alika ho azo ompiana na ny aviavy ho azo volena nataon' ny mpihaza tamin' ny Paleôlitika).

Amin' ny heviny mivelatra dia iresahana momba ny viriosy nofolahina ho fiompy avy amin' ny viriosy taloha nampidirina ao anatin' ny zenôman' ny zavamananaina iray, izay tsy manana hery mitondra aretina intsony nefa ny fisian' ny fototarazo sasany dia mahasoa an' ilay zavamananaina.

## Jereo koa

* Fiompiana
* Fambolena
Famolahana zavamaniry ho famboly

Ny **famolahana zavamaniry ho famboly** dia dingana miadana sy miandalana, izay anovan' ny olombelona, ​​an-tsitrapo na tsy nahy, ny firafitry ny fototarazon' ny karazan-javamaniry ka tsy ahafahan' izy ireo zavamaniry ireo intsony miaina sy miteraka hoazy intsony any amin' ny natiora, fa tsy maintsy mila ny fandraisan' ny olombelona anjara. Ny famolahana zavamaniry ho famboly, izay niaraka amin' ny an' ny biby, dia niteraka ny fambolena sy ny fiompiana nandritra ny Revôlisiôna Neôlitika, izay nahitana ny fiovan' ny mponina mpihaza sy mpioty ho lasa mponina mpamboly sy mpiompy.

Ity dingana ity dia nanomboka tamin' ny vanim-potoana samy hafa ao amin' ny Hôlôsena tany amin' ny faritra maro manerana izao tontolo izao, anisan' izany ny tao amin' ny Tsinambolana Lonaka, ny tany Sina, ny tany Amerika Afovoany, tany Andes, ny Ginea Vaovao ary tany Afrika Andrefana. Izany dia nahatonga ny famoronana zavamaniry famboly niharana fiovana lalina amin' ny endrika sy ny simia ary ny fototarazo, vokatry ny faneren' ny fifantenana, izay niniana na tsia, nataon' ny mpamboly voalohany, na mivantana tamin' ny fifantenana masomboly na propagules, na ankolaka tamin' ny fomba famblena sy ny fanovana ny tontolon' ny fambolena.

Namorona fifandraisam-pifampiankinan' ny olombelona sy ny karazan-javamaniry sasany ny famolahana zavamaniry ho famboly. Amin' ny lafiny biôlôjika, ireo karazana zavamaniry nofolahina ho famboly ireo dia avy amin' ny fifantenana voajanahary nankany amin' ny fifantenana ataon' olombelon' olombelona.

Ny zavamaniry nofolahina kalasa famboly dia mazàna tsy manana intsony ny toetra sasany tao amin' ny razambeny toy ny fomba fanaparitahana (toy ny fialan' ny vihy avy amjn'ny babin-katsaka na ny fahavakisan' ny hoditra main' ny voa miaty vihy maro), ny fiarovana simika sy  fizika amin' ny biby mpihinana zavamaniry sy ny fatoriana, satria ny ankamaroan' ny zavamaniry manan-danja ara-toekarena ankehitriny dia maniry isan-taona.

Matetika ny karazana biby fiompy sy zavamaniry ambolena, raha ampitahaina amin' ny karazana voajanahary, dia maneho toetra tsy mahazatra; raha ny marina mantsy dia novaina izy ireo, tsy ho amin' ny tombontsoany manokana, fa ho an' ny olombelona.

## Jereo koa

* Famolahana biby ho fiompy
* Fambolena
* Fiompiana
Potamochoerus larvatus

Ny ***Potamochoerus larvatus*** dia anisan' ny fianakaviana  *[[Suidae]]* mivelona any an' ala, any amin' ny zavamaniry anaty renirano sy any amin' ny faritra misy fambolena any Afrika Atsinanana sy Afrika tapany Atsimo. Ahitana azy io koa ny eto Madagasikara, izay nampidirina. Misy ihany koa ny tatitra tsy voamarina momba ny fisian' izy ireo atsy amin' ny nosy Mayotte. Ny lambo *Potamochoerus larvatus* dia mpandeha amin' ny alina. Misy zana-karazana maro io karazana io.

Amin' ny teny malagasy ity biby ity dia atao hoe lambo na lamboala, nefa tsy io  ihany no antsoiny amin' izany anarana izany.

## Jereo koa

* *[[Potamochoerus porcus]]*
* *[[Potamochaerus madagascariensis]]*
* *[[Potamochaerus africanus]]*
* *[[Potamochaerus Edwardsi]]*
* Kisoa
* Lambo
San Cristóbal (Venezoela)

I **San Cristóbal**, dia tanàna ao amin'ny fanjakanan'i Táchira, ao , akaikin'ny sisintany amin'i Kolombia.
Potamochoerus porcus

Ny ***Potamochoerus porcus*** dia anisan' ny fianakavian' ny kisoa sy lambo (*[[Suidae]]*) fahita atsy Afrika, indrindra any amin' ny Ala Gineana (Siera Leôna, Ginea, Kamerona) sy ny Ala Kôngôley (Kamerona, Gabôna, Repoblikan' i Kôngô, Repoblika Demôkratikan' i Kôngô). Mahalana izy no hita lavitry ny ala trôpikaly, ary amin' ny ankapobeny dia tiany kokoa ny faritra akaikin' ny ony sy renirano ary honahona.

## Jereo koa

* *[[Potamochoerus]]*

* Lambo
* Kisoa
* *[[Potamochoerus larvatus]]*
Haliaeetus leucocephalus

Ny ***Haliaeetus leucocephalus*** dia vorona mpihaza hita any Amerika Avaratra. Ny faritra misy azy dia ahitana ny ampahany be amin' i Kanada sy i Alaska, i Etazonia manontolo mifanila ary any avaratr' i Meksika. Hita eo akaikin' ny rano malalaka misy sakafo betsaka sy hazo efa antitra hanaovana akany izy io. Ny *Haliaeetus leucocephalus* dia mpamintana manararaotra, izay mivelona indrindra amin' ny fihinanana trondro, izay tsoriahiny ary alainy avy ao anaty rano amin' ny tongony. Izy no manao akany lehibe indrindra amin' ny vorona any Amerika Avaratra sy ny akany hazo lehibe indrindra voarakitra an-tsoratra ho an' ny karazam-biby rehetra, hatramin' ny 4 m ny halaliny, 2,5 m ny sakany, ary 1 taonina ny lanjany.

## Jereo koa

* *[[Haliaeetus]]*
Maranguape

**Maranguape** dia tanàna ao amin'ny fanjankana federaly tenan'i Ceará ao amin'ny Brazila, 27 km miala an’i Fortaleza.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 105.093  mponina.

## Jereo koa
* Brazila
** Ceará

## Tsiahy
Wittlich

**Wittlich** dia kaominina alemana any fanjakana federaly , Alemaina.
Ny isan' ny 19.718 mponina ao aminy dia  araka.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Ems

Ny **Ems** dia renirano mirefy 374 km any avaratr'i  izay mikoriana mankany amin'ny Ranomasina Avaratra.

Mandalo Gütersloh, Meppen, Lingen, Papenburg ary Emden, ankoatra ny hafa

## Jereo Koa
* Ranomasina Avaratra
Varecia

Ny ***Varecia*** avy amin'ny karazana dia maky ary izy no maky lehibe indrindra mbola misy ao anatin'ny fianakaviana Lemuridae. Tahaka ny maky velona rehetra dia eto amin'ny nosy Madagasikara ihany no ahitana azy. dia efa-dahy isan'andro sy arborealy, izay matetika hita mitsambikina amin'ny tampon'ny ala tropikaly amin'ny vanim-potoana any atsinanan'i Madagasikara. Izy ireo ihany koa no tena mahavokatra indrindra amin'ny maky malagasy, ary tena saro-pady amin'ny fikorontanan'ny toeram-ponenana.

Misy karazana telo ny , dia:

* ny *[[Varecia rubra]]* (mbola velona)
* ny *[[Varecia variegata]]* (mbola velona)

## Jereo koa
Varecia variegata

Ny **maky mainty sy fotsy** (***Varecia variegata***) dia karazana maky atahorana ho lany tamingana, iray amin'ireo roa tsy fahita firy eto amin'ny nosy Madagasikara. Na dia manana karazany lehibe kokoa noho ny maky mena aza izy, dia manana mponina kely kokoa izay miparitaka, miaina ao anatin'ny hamafin'ny mponina ambany kokoa ary mitoka-monina.

## Jereo koa
Meppen

I **Meppen** dia tanàna any , eo amin’ny sisin-tanin’i Holandy. Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Basse-Saxe*). Misy, 36.137 ny olona velona.

## Renirano
* Ems

## Jereo Koa
* Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Vanobe fotsy

Ny **vanobe fotsy** (*Ciconia ciconia*) dia vorona lehibe ao amin'ny fianakavian'ny vanobe (*Ciconiidae*). Fotsy indrindra ny volony, ary mainty ny elatry ny vorona. Ny olon-dehibe dia manana tongotra mena lava sy vava mena mivolom-bolo, ary mirefy 100–115 sm (39–45 in) eo ho eo manomboka eo amin'ny tendron'ny vavany ka hatrany amin'ny faran'ny rambony, ary 155–215 sm (61–85 in) ny halavan'ny elany. Ireo karazana roa, izay tsy mitovy amin'ny habeny, dia miteraka any Eoropa Avaratra ka hatrany Finlandy, avaratra andrefan'i Afrika Atsinanana mankany atsimon'i Kazakstàna ary Atsimon'i Afrika. Ny vanobe fotsy dia mpifindra monina lavitr'ezaka, mandalo ririnina any Afrika avy any Afrika atsimon'i Sahara tropikaly ka hatrany atsimon'i Afrika Atsimo, na any amin'ny kaontinanta Indiana. Rehefa mifindra monina eo anelanelan'i Eoropa sy Afrika izy, dia misoroka ny fiampitana ny Ranomasina Mediteranea sy ny fiviliana amin'ny Levant any atsinanana na ny andilan'i Gibraltara any andrefana, satria tsy miforona eo ambonin'ny rano ny hafanan'ny rivotra izay iankinany amin'ny fiakarany.
Raimund Harmstorf

**Raimund Harmstorf** dia mpilalao, mpilalao amin'ny horonantsary, mpilalao mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 7 Oktobra 1939 tao Hamburg ary maty ny 3 Mey 1998 tao Marktoberdorf. Nalaza izy tamin'ny fiandohan'ny taona 1970 tamin'ny alàlan'ny anjara asany lehibe tamin'ny andian-tantara *Der Seewolf* (The Sea Wolf) sy *Mon nom est Bulldozer*.
Bud Spencer

**Bud Spencer** dia mpilalao amin'ny horonantsary sy fahitalavitra, mpilomano, mpilalao polo, mpitendry mozika, mpamoron-kira ary mpanorina ny zotram-piaramanidina Mistral Air.

Nalaza izy tamin'ny faramparan'ny taona 1960 niaraka tamin'i Terence Hill. Ny duo hatsikana dia niseho tamina hatsikana maro sy tandrefana miaraka amin'ny seho ady goavana ary amin'ny spaghetti tandrefana matotra kokoa (sarimihetsika Bud Spencer sy Terence Hill). Matetika i Spencer no nilalao ny toetra mafy loha, phlegmatic, saingy tsara fanahy izay nanelingelina ny mpanohitra azy.

Talohan'ny asany dia nahomby tamin'ny lomano izy. Izy no Italiana voalohany nilomano 100 metatra freestyle tao anatin'ny iray minitra, nahazo ny tompondaka lomano italiana tamin'ny taranja samihafa nandritra ny folo taona nisesy ary mpikambana tao amin'ny ekipam-pirenena Italiana polo rano. Tamin'ny 1952 sy 1956 dia nandray anjara tamin'ny Lalao Olimpika tany Helsinki sy Melbourne izy.
Loona

**Loona**, natao ho **LOOΠΔ** (Koreana: 이달의 소녀, RR: Idarui Sonyeo, "zazavavy amin'ny volana"), dia vondrona tovovavy Koreana Tatsimo noforonin'ny Blockberry Creative, sampana ao amin'ny Polaris Entertainment. Ny mpankafy azy ireo dia antsoina hoe Orbits.

Loona dia vondrona miavaka amin'ny tetikasa lava mialoha ny fanombohana izay naharitra herintaona sy tapany. Isan-bolana dia nisy mpikambana vaovao ao amin'ny Loona naseho ho an'ny besinimaro ary namoaka ny tokan-tenany manokana. Taorian'ny rakikira tokana roa ambin'ny folo sy ny fananganana zana-tsipìka telo, dia nifarana tamin'ny famoahana ny "Hi High" avy amin'ny EP [++] tamin'ny Aogositra 2018 ny tetikasa mialoha ny voalohany, izay nanamarika ny voalohany tamin'ny fomba ofisialy.
Nandritra ny taona 2023, nandao ny marika BlockBerry Creative ireo mpikambana roa ambin'ny folo ao amin'ny Loona taorian'ny ady ara-dalàna ary niditra tamin'ny masoivoho samihafa. HeeJin, HaSeul, Kim Lip, JinSoul, ary Choerry dia nanatevin-daharana an'i Modhaus mba hamorona ARTMS. HyunJin, YeoJin, ViVi, Go Won, ary HyeJu (Olivia Hye) dia nanapa-kevitra ny hanatevin-daharana ny CTD ENM hanangana ny vondrona Loossemble misy mpikambana dimy. Yves dia nanao sonia niaraka tamin'ny PAIX PER MIL (mariky ny DSP Media), ary Chuu niaraka tamin'ny ATRP (sampan-draharaha amerikana naorina tamin'ny 2009) mba hikatsaka asa irery.
Amin'izao fotoana izao dia miala sasatra mandritra ny fotoana tsy voafetra i Loona satria tsy mbola nirava ny vondrona. Ny mpikambana ao amin'ny Loona dia manantena ny hivondrona sy hanohy ny hetsika ho vondrona roa ambin'ny folo haingana araka izay azo atao, sady hanohy ny asany amin'ny maha ARTMS, Loossemble, Yves ary Chuu.

Loona dia vondrona miavaka amin'ny tetikasa lava mialoha ny fanombohana izay haharitra herintaona sy tapany. Isan-bolana dia nisy mpikambana vaovao ao amin'ny Loona nambara tamin'ny besinimaro ary namoaka ny tokan-tenany manokana. Taorian'ny rakikira tokana roa ambin'ny folo sy ny fananganana singa telo, dia nifarana tamin'ny famoahana ny "*Hi High*" avy amin'ny EP [+ +] tamin'ny Aogositra 2018 ny tetikasa mialoha ny fanombohana, izay nanamarika ny voalohany tamin'ny fomba ofisialy.
Lizarda

**Lizarda** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i Tocantins ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 3.731 mponina.

## Jereo koa
* Brazila
** Tocantins

## Tsiahy
Juncaceae

Ny ***Juncaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony, mônôkôtiledôna, ao amin' ny filaharana Juncales, manana karazana miisa 464, mizara ho vondron-karazana 6 hatramin' ny 9. Izy ireo dia zavamaniry ahitra na hazo madinika (mahalana) hita amin' ny toerana mando, amin' ny toerana mangatsiaka ka hatramin' ny faritra manana toetany antonony (hatramin' ny faritra tropikaly be tendrombohitra). Ao amin' ity fianakaviana ity dia ahitana zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Juncus]]* L. izay manana ravina varingarina amin' ny ankapobeny ary ny vondron-karazana *Luzula* DC. izay manana ravina fisaka.

## Vondron-karazana

* *[[Distichia]]*
* *[[Juncus]]*
* *[[Luzula]]*
* *[[Marsippospermum]]*
* *[[Oreojuncus]]*
* *[[Oxychloe]]*
* *[[Patosia]]*
* *[[Rostkovia]]*

## Jereo koa
**Fianakavian-javamaniry hafa:**

* *[[Acanthaceae]]*

* *[[Aizoaceae]]*
* *[[Annonaceae]]*
* *[[Apocynaceae]]*
* *[[Araceae]]*
* *[[Arecaceae]]*
* *[[Asparagaceae]]*

* *[[Asteraceae]],*

* *[[Brassicaceae]]*

* *[[Cannabaceae]]*
* *[[Celastraceae]]*
* *[[Compositae]]* na *[[Compositaceae]]*
* *[[Convolvulaceae]]*
* *[[Cucurbitaceae]]*
* *[[Cyperaceae]]*
* *[[Didiereaceae]]*
* *[[Dioscoreaceae]]*
* *[[Euphorbiaceae]]*

* *[[Fabaceae]]*

* *[[Juncaceae]]*

* *[[Malvaceae]],*
* *[[Mimosaceae]]*

* *[[Moraceae]],*

* *[[Nympheaceae]]*
* *[[Orchidaceae]]*
* *[[Pedaliaceae]]*
* *[[Poaceae]]* na *[[Poaceae|Gramineae]]*
* *[[Rhamnaceae]]*
* *[[Rosaceae]]*

* *[[Rutaceae]]*
* *[[Sapotaceae]]*

* *[[Solanaceae]],*

* *[[Typhaceae]]*
* *[[Ulmaceae]]*
Joseph Knox

**Joseph Knox** dia mpanao asa soratra mizaka ny zom-pirenen'i Fanjakana Mitambatra teraka amin'ny taona 1986.

## Lisitry ny boky
# Sirens (2017)
# The Smiling Man (2018)
# The Sleepwalker (2019)
# True Crime Story (2021)
# Imposter Syndrome (2024)

## Jereo koa
* Biôgrafia

### Rohy ivelany
* Tranonkala ofisialy: https://www.josephknox.co.uk/
* Ao amin'i Knowledge Graph: https://www.google.com/search?kgmid=/g/11qq1bjkby

### Loharano sy fanamarihana

__NOTOC__
Cyperus dives

Ny ***Cyperus dives*** dia zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Cyperus]]* izay ao amin' ny fianakaviana *[[Cyperaceae]]*, izay hita avy any amin' ny ilany atsimo-andrefan' i Siria ka hatraty Afrika, ary avy any Pakistana ka hatrany Vietnamy. Anisan' ny zavamaniry atao amin' ny teny malagasy hoe *[[herana]]* izy io.

## Jereo koa

* Zozoro
* Herana
* *[[Cyperus]]*
* *[[Cyperaceae]]*
São Luiz do Paraitinga

I **São Luiz do Paraitinga** dia kaominina ao Brazila, ao amin'i  , ao amin'i  Vale do Paraíba Paulista,  Paraibuna/Paraitinga.

## Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia  617,148 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia  10.496. Ny kaominina dia voafetra amin'ny: Lagoinha (N), Cunha (NE), Ubatuba (SE), Natividade da Serra (SO), Redenção da Serra (O) ary Taubaté (NO)
Ny halavirana amin'ny renivohitra (São Paulo): 171 km

## Lalana
Eo amin'ny lalambe Oswaldo Cruz (SP-125) avy any Taubaté ka hatrany Ubatuba no misy azy io, eo amoron-tsiraka.
Cyperus latifolius

Ny ***Cyperus latifolius*** dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Cyperaceae]]*, izay teratany any amin' ny faritra trôpikaly sy any amin' ny ilany atsimon' i Afrika. Anisan' ny atao amin' ny teny malagasy hoe *[[herana]]* ity zavamaniry ity.

## Jereo koa

* *[[Cyperaceae]]*
* *[[Cyperus]]*
* Herana
* Zozoro
* *[[Cyperus dives]]*
Zozoro

Ny **zozoro** dia zavamaniry isan-karazany, velona any anaty rano, telo rirana, tsy misy sampana, hita eny anaty zetra, ary indrindra ireo ao amin' ny vondron-karazana ***[[Cyperus]]***, ao amin' ny fianakaviana *[[Cyperaceae]]*. Ny tena karazan-javamaniry fantatra amin' io anarana hoe *zozoro* io dia ny *Cyperus madagascariensis*, izay zavamaniry tena akaiky, raha tsy mitovy, an' ilay atao hoe *papyrus* izay malaza any amin' ny lohasahan' ny ony Nily.

Manakaiky ny zato ny karazana *Cyperaceae* atao amin' ny teny malagasy hoe zozoro, ka anisan' izany ireto tanisana manaraka ireto, izay hita eto Madagasikara: 

* *Cyperus aequalis*
* *[[Cyperus alternifolius]]*
* *Cyperus articulatus*
* *Cyperus baronii*
* *Cyperus cancrorum*
* *Cyperus compactus*
* *Cyperus confusus*
* *Cyperus debilissimus*
* *Cyperus dichrostachyus*
* *[[Cyperus difformis]]*
* *[[Cyperus distans]]*
* *[[Cyperus dives]]*
* *[[Cyperus esculentus]]*
* *Cyperus flabelliformis*
* *[[Cyperus haspan]]*
* *Cyperus haspan var. sphaerospermoides*
* *Cyperus heterocladus*
* *Cyperus immensus*
* *[[Cyperus laevigatus]]*
* *[[Cyperus latifolius]]*
* *Cyperus latifolius var. herana*
* *Cyperus latifolius var. solidifolius*
* *[[Cyperus ligularis]]*
* *Cyperus madagascariensis*
* *Cyperus nudicaulis*
* *Cyperus obtusiflorus*
* *Cyperus onivensis*
* *Cyperus paucispiculatus*
* *[[Cyperus phaeolepis]]*
* *Cyperus plantaginifolius*
* *Cyperus platycaulis*
* *Cyperus radiatus*
* *Cyperus straminicolor*
* *Cyperus straminicolor var. betsileensis*
* *Cyperus tuberosus*
* *Cyperus volodia*
* *Cyperus volodioides*
* *Cyperus xerophilus*

Betsaka ny fampiasan' ny Malagasy an' ireo zavamaniry ireo: tafon-trano; rindrina fisarahana (antsoina hoe *takela-jozoro*); lakan-drafitra faran' izay tsotra; asa fandrariana (tsihy, sns). Ny zozoro dia ampiasana amin' ny fomban-drazana maro ary ampiasaina manokana amin' ny fandroahana fanahy ratsy sasany.

## Jereo koa

* *[[Cyperaceae]]*
* *[[Cyperus]]*
* Herana
* *[[Eleocharis]]*
Nycticorax nycticorax

Ny ***Nycticorax nycticorax*** dia karazam-borona ao amin' ny fianakaviana *[[Ardeidae]]*, hita manerana faritra maro maneran-tany, anisan' izany ny faritra sasany any Eorôpa, Azia, Amerika Avaratra ary Amerika Atsimo. Ny lehibe dia misy sanga sy lamosina mainty miaraka amin'ny sisa amin'ny vatana fotsy na volondavenona, maso mena, ary tongotra fohy miloko mavo. Manana elatra volondavenona hatsatra izy ireo ary fotsy ao ambaniny. Mitovy endrika ny lahy sy vavy na dia lehibe kokoa aza ny lahy.
Vanofotsy kely

Ny ***Egretta garzetta*** dia karazana vano kely ao amin'ny fianakaviana *[[Ardeidae]]*. Vorona fotsy izy io, manana vava mainty manify, mainty lava ny tongony ary tongotra mavo. Amin'ny maha voron-drano azy dia mitady hanina amin'ny rano marivo sy an-tanety izy, mihinana biby kely isan-karazany. Miteraka zanatany izy io, matetika miaraka amin'ny karazam-borona hafa, manao akanim-paty amin'ny hazo, kirihitra na bararata. Misy atody telo ka hatramin'ny dimy maitso manga no atodizin'ny ray aman-dreny roa tonta mandritra ny telo herinandro eo ho eo. Enim-bolana eo ho eo no mipoitra ny zanany.
Typha

Ny ***Typha*** dia vondron-karazan-javamaniry tokan-dravin-tsimoka, fahita amin' ny sisin' ny rano milamina, amin' ny hady, amin' ny farihy, amin' ny heniheny ary amin' ny ankapobeny amin' ny toerana mando. Misy karazana miisa 30 izy io. Izy ireo dia mamorona andiany matevina. Ny *Typha* dia iray amin' ny vondron-karazana roa na telo ao amin' ny fianakaviana *[[Typhaceae]]*.

Mitsinjara amin' ny toerana midadasika any amin' ny faritra manana toetany antonony sy mafana izy ireo. Ny karazana miely be indrindra dia *Typha latifolia* izay hita any amin' ny faritra manana toetany antonony any amin' ny ila-bolantany avaratra. Miely be koa ny vondrona (*[[Typha angustifolia]]*) na dia tsy miitatra be any avaratra aza. Hita any atsimo ny *Typha dongensis*, avy any Etazonia ka hatrany Amerika Atsimo. Hita any Nouvelle-Calédonie koa izy io. Voafetra any Azia sy amin' ny faritra vitsivitsy any Eorôpa Atsimo ny *Typha laxmannii* sy ny *Typha minima* ary ny *Typha shuttleworthii*. Hita eo amoron' ny ony Sénégal (eo anelanelan' i Maoritania sy Senegaly) ny *Typha domingensis* koa.

## Karazana

* *Typha albida* – (Afganistana)
* *Typha alekseevii* – (Kaokazy)
* *[[Typha angustifolia]]* –  (Amerika, India)
* *Typha × argoviensis* – (Alemaina sy Soisa)
* *Typha austro-orientalis* – (Rosia eorôpeana)
* *Typha azerbaijanensis* – (Iràna)
* *Typha × bavarica* – (Alemaina)
* *Typha capensis* – (Afrika trôpikaly sy atsimo)
* *Typha caspica* – (Azerbaijana)
* *Typha changbaiensis* – (Sina avaratra-atsinanana)
* *Typha davidiana* – (Sina)
* *Typha domingensis* – (Amerika, Aostralia)
* *Typha elephantina* – (Alzeria hatrany Sina)
* *Typha × gezei* – (Frantsa)
* *Typha × glauca* (*T. angustifolia* × *T. latifolia*)
* *Typha grossheimii* – (Azia Afovoany)
* *Typha incana* – (Rosia afovoany)
* *Typha joannis* – (Môngôlia, Ôblastan' i Amur)
* *Typha kalatensis* – (Iràna)
* *Typha latifolia* (tena miely patrana)
* *Typha laxmannii* – (Eorôpa Atsimo sy ampahany be amin' i Azia)
* *Typha lugdunensis* – (Eorôpa Andrefana, Azia Atsimo-Andrefana, Sina)
* *Typha minima* – (Eorôpa, Azia)
* *Typha orientalis* – (Azia Atsinanana, Zelandy Vaovao, Aostralia)
* *Typha pallida* – (Azia Afovoany, Sina)
* *Typha × provincialis* – (Frantsa)
* *Typha przewalskii* – (Sina, Atsinanana Indrindra Rosiana)
* *Typha shuttleworthii* – (Eorôpa, Iràna, Torkia)
* *Typha sistanica* – (Iràna)
* *Typha × smirnovii* – (Rosia eorôpeana)
* *Typha subulata* – (Arzantina, Orogoay)
* *Typha × suwensis* – (Japana)
* *Typha tichomirovii* – (Rosia eorôpeana)
* *Typha turcomanica* – (Torkmenistana)
* *Typha tzvelevii* – (Primorye)
* *Typha valentinii* – (Azerbaijana)
* *Typha varsobica* – (Tajikistana)

## Jereo koa

* *[[Typhaceae]]*
Typhaceae

Ny ***Typhaceae*** dia fianakavian-javamaniry mamony, tokan-dravintsimoka. Ity anarana bôtanikan' ny fianakaviana ity dia eken' ny ankamaroan' ny taksônômista. Ny *Typhaceae* dia fianakaviana ao amin' ny filaharana *Typhales* (na *Poales*). Indreto ny vondron-karazana ao amin' io fianakaviana io:

* *Rohrbachia*
* *Sparganium* (tao amin' ny fianakaviana *Sparganiaceae* teo aloha)
* *[[Typha]]*

## Jereo koa
**Fianakavian-javamaniry hafa:**

* *[[Acanthaceae]]*

* *[[Aizoaceae]]*
* *[[Annonaceae]]*
* *[[Apocynaceae]]*
* *[[Araceae]]*
* *[[Arecaceae]]*
* *[[Asparagaceae]]*

* *[[Asteraceae]],*

* *[[Brassicaceae]]*

* *[[Cannabaceae]]*
* *[[Celastraceae]]*
* *[[Compositae]]* na *[[Compositaceae]]*
* *[[Convolvulaceae]]*
* *[[Cucurbitaceae]]*
* *[[Cyperaceae]]*
* *[[Didiereaceae]]*
* *[[Dioscoreaceae]]*
* *[[Euphorbiaceae]]*

* *[[Fabaceae]]*

* *[[Juncaceae]]*

* *[[Malvaceae]],*
* *[[Mimosaceae]]*

* *[[Moraceae]],*

* *[[Nympheaceae]]*
* *[[Orchidaceae]]*
* *[[Pedaliaceae]]*
* *[[Poaceae]]* na *[[Poaceae|Gramineae]]*
* *[[Rhamnaceae]]*
* *[[Rosaceae]]*

* *[[Rutaceae]]*
* *[[Sapotaceae]]*

* *[[Solanaceae]],*

* *[[Typhaceae]]*
* *[[Ulmaceae]]*
Araguatins

**Araguatins** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i  ao amin'ny . Ao amin'ny faritra bitika Bico do Papagaio no misy azy, amin'ny haavo 103 metatra, eo amoron'ny Reniranon'i Rio Araguaia. Ny isam-poniny dia 31.918 eo ho eo.

Ny halavirana mankany an-drenivohitra (Palmas): 601 km

## Jereo koa
* Brazila
** Tocantins

## Tsiahy
Colinas do Tocantins

**Colinas do Tocantins** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 33.967 mponina. Ny halavirana mankany an-drenivohitra (Palmas): 274 km

## Jereo koa
* Brazila
** Tocantins

## Tsiahy
Djeddah

I **Djeddah** (koa *Jeddah*, *Djidda*; Arabo جدّة, *Dschiddah*, *Ğidda*) no tanàna seranan-tsambo lehibe indrindra any Arabia Saodita eo amin'ny Ranomasina Mena. Ao amin'ny faritanin'i Meka no misy azy io.

## Jereo koa
* Arabia Saodita
Zea

Ny ***Zea*** dia vondron-karazan-javamaniry tokan-dravin-tsimoka, mamony, ao amin' ny foko *Andropogoneae*, ao amin' ny zana-pianakaviana *[[Panicoideae]]*, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*. Ity vondron-karazana ity dia ahitana karazana vitsivitsy avy any Meksika, ka ny malaza indrindra dia ny *[[Zea mays]]* (antsoina hoe katsaka), izay iray amin' ny voly manan-danja indrindra ho an' ny olombelona manerana ny ampahany be amin' ny tany. Ny karazana tsy famboly efatra dia fantatra amin' ny anarana hoe "teosintes" ary teratany any Mesôamerika.

Ireto ny karazana dimy ekena:

* *Zea diploperennis*
* *Zea luxurians*
* *[[Zea mays]]* L. (katsaka)
* *Zea nicaraguensis*
* *Zea perennis*

## Jereo koa

* *[[Hordeum]]* (ahitana ny vary hôrdea na vary ôrza)
* *[[Triticum]]* (varimbazaha)
* *Oryza* (vary)
* *Sorghum* (ampemby)
* *[[Pennisetum]]*
* *[[Tripsacum]]*
Ampembimbazaha

Ny **ampembimbazaha** na **ampembambazaha** dia karazan-javamaniry tokan-dravin-tsimoka, ao amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]* (na *[[Poaceae|Graminae]]*), zana-pianakaviana *[[Panicoideae]]*, teratany any amin' ny Lemaka Mediteraneana. ***Sorghum halepense*** ny anarany ara-tsiansa.

Maniry mandavan-taona ny ampembimbazaha, izay manana tsinjara toerana saika amin' ny faritra rehetra, izay ambolena indraindray hohanin' ny biby fiompy, fa matetika no ahidratsy ho an' ny fambolena ary tena sarotra fongorina, heverina ho ahitra manimba indrindra any amin' ny firenena 53.

Miavaka izy io noho ny fisandrahaky ny rizômany izay tena mivelatra sy ny fananahany amin' ny alalan' ny vihy. Misy fiantraikany ratsy amin' ny fambolena sy ny fiompiana ity zavamaniry ity, noho ny fifaninanany henjana amin' ny zavamaniry ambolena sy ny fisian' ny poizina ao aminy ho an' ny biby mpihinana ahitra. Mahatonga ny fihenan' ny fahavokaran' ny tany izy io ary mety hitahiry otrikaretina isan-karazany. Fanampin' izany, dia mety hiteraka afo amin' ny fotoan' ny main-tany ny fahabetsahany.

## Jereo koa

* Ampemby
* *[[Sorghum]]*
Muskox

Ny **muskox** (*Ovibos moschatus*) dia biby mampinono manana kitro ao amin'ny fianakaviana Bovidae. Avy any amin'ny Tendrontany Avaratra izy io, ary malaza amin'ny akanjony matevina sy noho ny fofona mahery avoakan'ny lehilahy mandritra ny fizaran-taona, izay niavian'ny anarany.

Miaraka amin'ny mponina naverina ao amin'ny fanjakana amerikana any Alaska, ny faritanin'i Kanadiana any Yukon, ary Siberia.
Klavely

Ny **klavely** na **jirofo mavokely** (*Dianthus caryophyllus*), dia karazana *Dianthus* teratany any amin'ny faritr'i Mediteranea. Tsy fantatra mazava ny tena faritra voajanahary ao aminy noho ny fambolena be dia be tao anatin'ny 2 000 taona farany. Sarobidy ny klavely noho ny lokony marevaka, ny felany marefo ary ny fofony.

Ny fofon'ny karaoty dia matetika lazaina fa masiaka, toy ny jirofo, na mampahatsiahy ny fitambaran'ny kanelina sy ny nutmeg, noho izany ny anarana mahazatra "mavokely jirofo". Ity hanitra ity dia nahatonga ny klavely ho safidy malaza amin'ny fampiasana menaka manitra, potpourri ary vokatra manitra.

Manana dikany ara-kolontsaina izy ireo ary mifandray amin'ny fitiavana, ny fanavahana ary ny fitiavan-dreny. Miaraka amin'ny karazan-javamaniry sy hybrida maro, ny klavely dia manolotra loko sy endrika isan-karazany, ka mahatonga azy ireo ho malaza amin'ny zaridaina, fikarakarana voninkazo ary vokatra manitra.
Beta

Ny ***Beta*** dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Amaranthaceae]]*. Ny mpikambana malaza indrindra dia ny betiravy mahazatra, *Beta vulgaris*, saingy misy karazana maro hafa fantatra. Saika izy rehetra dia manana anarana mahazatra misy ny teny hoe "betiravy". Ny karazana *Beta* dia dia hita manerana ny morontsirak' i Atlantika any Eorôpa, ny morontsirak' i Mediteranea, ny Afovoany Atsinanana, ary ny faritr' i Azia anisan' izany i India.

## Karazana

** *Beta macrocarpa* Guss.
** *Beta vulgaris* L.
*** *Beta vulgaris* subsp. *adanensis* (Pamukç. ex Aellen) Ford-Lloyd & J.T.Williams (Syn.: *Beta adanensis* Pamukç. ex Aellen)
*** *Beta vulgaris* subsp. *vulgaris* (Syn.: *Beta vulgaris* subsp. *cicla* (L.) Arcang., *Beta vulgaris* subsp. *rapacea* (Koch) Döll).
*** *Beta vulgaris* subsp. *maritima*
** *Beta patula* Aiton
** *Beta lomatogona* Fisch. & C.A.Meyer
** *Beta macrorhiza* Stev.
** *Beta corolliflora* Zosimovic ex Buttler
** *Beta trigyna* Waldst. & Kit.
** *Beta nana* Boiss. & Heldr.
Oviala

Ny **oviala** dia zavamaniry isan-karazany tsy ambolena fa maniry hoazy, ao amin' ny vondron-karazana *[[Dioscorea]]* (fianakaviana *[[Dioscoreaceae]]*) izay tadiavina mba hihinanana ny vodiny. Ireto misy ohatra vitsivitsy:

* *[[Dioscorea sambiranensis]]*,
* *[[Dioscorea heteropoda]]*, 
* *[[Dioscorea trichantha]]*,
* *[[Dioscorea ovinala]]*.
* *[[Dioscorea bemarivensis]]*
* *[[Dioscorea sakalava]]*
* *[[Dioscorea deltoidea]]*
* *[[Dioscorea abyssinica]]*
* *[[Dioscorea alata]]*
* *[[Dioscorea bulbifera]]*
* *[[Dioscorea dumetorum]]*
* *[[Dioscorea esculenta]]*
* *[[Dioscorea hispida]]*
* *[[Dioscorea praehensilis]]*
* *[[Dioscorea trifida]]*
## Jereo koa

* *[[Dioscorea]]*
* Ovy (''dioscorea'')
* Ovy famboly

## Loharano sy fanamarihana
Angivy

Ny **angivy** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*, samy ao amin' ny vondron-karazana *[[Solanum]]*, manana voa somary mafaipaitra izay tian' ny Malagasy andrahoina miaraka amin' ny laoka matavy. Tsy ny zavamaniry ao amin' ity vondrona ity no antsoina amin' io teny malagasy io fa ny sasantsasany ihany, ka nisan' izany:

* ny *[[Solanum anguivi]]* Lam. (angivy)

* ny *[[Solanum erythracanthum]]* Bojer ex Dunal (roingivy, voampoa, voangivy);
* ny *[[Solanum heteracanthum]]* Merr. & L.M. Perry (angivy, voangivy);
* ny *Solanum indicum* L. na *[[Solanum lasiocarpum]]* Dunal (angivibe, angivy, ankivy, toreraka, voampabe, voampo, voampoa, voampoana, voangily, voangivibe, voapo);
* ny *[[Solanum macrocarpon]]* L. (angivibe, angivy)

## Jereo koa

* *[[Solanaceae]]*
* *[[Solanum]]*
Solanum anguivi

Ny ***Solanum anguivi*** dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*, teratany any amin' ny faritra tsy maina aty Afrika. Izy io dia ampiiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any India.

## Jereo koa

* *[[Solanum]]*

* Angivy
Elanda

Ny **elanda** (*Taurotragus oryx*), fantatra ihany koa amin'ny hoe **elanda iombonana** atsimo na **antilôpa elanda**, dia hivoka lehibe sy antilôpa lemaka hita any atsinanana sy atsimon'i Afrika. Ny lehilahy lehibe iray dia manodidina ny 1,6 m (5,2 ft) ny halavany eo amin'ny sorony ary mety milanja hatramin'ny 942 kg (2,077 lb) ary 500–600 kg (1,100–1,300 lb) mahazatra. Ny vavy dia manodidina ny 1,4 m (4,6 ft) ny halavany ary milanja 340–445 kg (750–981 lb).
Teratany any Angôla, Botswana, Repoblika Demôkratikan'i Kôngô, Eswatini, Etiopia, Kenya, Lezôtô, Malawi, Mozambika, Namibia, Rwanda, Afrika Atsimo, Sodàna Atsimo, Tanzania, Oganda, Zambia ary Zimbaboe izy io, saingy tsy misy intsony any Burundi.
Kodo

Ny **kodo** (*Tragelaphus strepsiceros*) dia antilôpa lehibe any anaty ala, hita manerana ny faritra atsinanana sy atsimon'i Afrika. Na dia mibodo faritany midadasika toy izany aza, dia vitsy mponina izy ireo amin'ny ankamaroan'ny faritra noho ny fihenan'ny toeram-ponenana, ny fandripahana ala ary ny fihazana.