open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdel Aziz al-Rantissi

I **Abdel Aziz Ali Abdul Majid al-Rantisi**, izay nomena ny anaram-bositra hoe "Lionan' i Palestina", no mpiara-manorina ny fikambanana palestiniana sonita islamista Hamas niaraka amin' i Sheikh Ahmed Yassin. Teraka tao amin' ny tanànan' i Yubna akaikin' i Jaffa izy tamin' ny 23 Ôktôbra 1947. Tamin' ny 17 Avrily 2004 izy no maty nandritra ny fanafihana ana habakabaka natan' ny Israeliana tao Gaza. Atao hoe عبد العزيز علي عبد المجيد الحفيظ الرنتيسي‎ izy amin' ny teny arabo.

Lasa mpitarika ara-pôlitikan' i Hamas sy mpitondra tenin' ny Hamas tao amin' ny Salavantanin' i Gaza i Rantisi taorian' ny famonoan' ny Israeliana an' i Sheikh Ahmed Yassin, mpitarika ara-panahy ny Hamas tamin' ny Marsa 2004. Nanohitra ny fifanarahana tamin' i Israely i Rantisi ary niantso ny fananganana fanjakana palestiniana (tafiditra ao anatin' izany ny Fanjakan' i Israely manontolo) tamin’ ny alalan’ ny hetsika ara-miaramila nanoherana ny ny fanjakana jiosy.

Tamin' ny 17 Avrily 2004 dia namono an' i al-Rantisi ny tafika israeliana (*[[Tafi-Piarovan' i Israely|Tsahal]]*) tamin' ny alalan' ny tifitra balafomanga Hellfire avy amin' ny helikôptera AH-64 Apache teo amin' ny fiarany.

## Jereo koa

* Sheikh Ahmed Yassin
* Mohammed Taha
Jerosalema Atsinanana

I **Jerosalema Atsinanana** dia ny ampahany amin' ny tanànan' i Jerosalema izay eo atsinanan' ny sisintany nofaritana tamin' ny taona 1949, atao hoe "Tsipika maitso" (raha araka ny fepetran' ny fifanarahana fampitsaharana ady nosoniavina tao Rhodes tamin' ny 3 Avrily 1949 teo amin' ny governemantan' ny Fanjakan' i Israely sy ny fanjakana hasemitan' i Jôrdania). Lasan' ny tafika israeliana izy io tamin' ny 7 Jona 1967 ary nampidirin' i Israely ho anisan' ny taniny avy eo, saingy notoherin' ny fianakaviambe iraisam-pirenena izay nihevitra an' io faritra io ho faritany voabodo. Ahitana toerana isan-karazany manan-danja ara-pivavahana ho an' ny fivavahana abrahamika, anisan' izany ny Tanàna Tranainy sy ny toerana masina maro: ny Rindrin' ny Fitomaniana (na Rindrina Andrefana), ny Fasana Masin' i Kristy, ny Môskea al-Aqsa ary ny Tendrombohitry ny Tempoly na ny Tonkotanin' ny Môskea.

Tsy mitovy ny famaritan' ny Israeliana sy ny Palestiniana an' i Jerosalema Atsinanana.

Ho an' ny Israeliana dia tsy misy intsony i Jerosalema Atsinanana hatramin' ny fanapahan-kevitra noraisin' ny governemanta israeliana tamin' ny 28 Jona 1967 izay nanambara samirery fa tsy misy intsony ny faritra atsinanana ao Jerosalema, fa rava ny filankevitry ny tanànan' i Jerosalema Atsinanana ary ny monisipaliten' i Jerosalema, ka ilay notarihin' i Teddy Kollek, ben' ny tanànan' i Jerosalema Andrefana talohan' ny 7 Jona 1967, dia tompon' andraikitra amin' ny tanàna iray manontolo, izay nozaraina ho faritra roa nanomboka tamin' ny 1948 teo amin' ny Israeliana sy ny Jôrdaniana: dai i Jerosalema Andrefana manana velarana manodidina ny 38 km2 sy i Jerosalema Atsinanana manana 6 km2.

Ho an' ny Palestiniana, ny fahazoana ny faritra atsinanana ao Jerosalema tamin' ny 7 Jona 1967 dia tsy manan-kery, satria vokatry ny ady ihany, azon' ny tafika israeliana. Ny fahazoana an' i Jerosalema Atsinanana noho izany dia tsy misy dikany amin' ny lalàna iraisam-pirenena ary ny fepetra isan-karazany noraisin' ny Israeliana mba hampitomboana ny velaran' i Jerosalema sy hanakambanana ireo vohitra tranainy teo ambany fahefan' i Jôrdania manodidina an' i Jerosalema dia foana sy tsy manankery, sady tsy ara-dalàna, satria vokatry ny finodoana izany.

Ny satan' i Jerosalema amin' ny maha tanàna masina azy ho an' ny fivavahana telo (jodaisma sy kristianisma ary silamo) dia nofaritana ho "iray amin' ireo olana sarotra indrindra eo amin' ny Ady Israeliana-Palestiniana", izay ahitana fitakiana fiandrianam-pirenena amin' i Jerosalema na amin' ny ampahany aminy.

## Jereo koa

* Jerosalema
* Jerosalema tamin' ny Andro Taloha
* Jerosalema Andrefana
Jerosalema Andrefana

I **Jerosalema Andrefana** dia ampahany amin' i Jerosalema izay nofehezin' i Israely tamin' ny fiafaran' ny Ady Arabo-Israeliana tamin' ny taona 1948. Satria nozaraina tamin' ny alalan' ilay atao hoe "Tsipika Maitso" ilay tanàna (napetraky ny fifanarahana momba ny fampitsaharana ady tamin' ny taona 1949), i Jerosalema Andrefana dia nofaritana tamin' ny fomba ôfisialy hifamakly amin' i Jerosalema Atsinanana, izay nofehezin' i Jôrdania.

Amin' ny teny hebreo i Jerosalema Andrefana dia atao hoe מַעֲרַב יְרוּשָׁלַיִם / *Ma'aráv Yerushaláyim*; fa amin' ny teny arabo dia القدس الغربية / *al-Quds al-Ġarbiyyah*.

Na dia nifehy an' i Jerosalema manontolo aza i Israely nanomboka tamin' ny Adin' ny Arabo sy ny Israeliana tamin' ny taona 1967, ny sisin-tany manasaraka an' i Jerosalema Andrefana sy i Jerosalema Atsinanana dia mbola eken' ny fianakaviambe iraisam-pirenena ho ara-dalàna noho ny maha zava-dehibe azy ireo amin' ny dingam-pirosoana  amin' ny famaritana ny satan' i Jerosalema, izay anisan' ny zavatra voalohany mlanan-danja indrindra momba ny disadisa eo amin' ny Arabo sy ny Israeliana sy ny disadisa eo amin' ny Israeliana sy ny Palestiniana.

Afa-tsy amin' ny tranga maningana sasany, i Jerosalema tsy mivaky dia tsy ankatoavin' ny fianakaviambe iraisam-pirenena ho fari-tanin' i Israely na fari-tanin' i Palestina. Na izany aza, ny fanekena ny fiandrianana israeliana amin' i Jerosalema Andrefana ihany no eken' ny maro kokoa ho toy ny fomba fijery ara-diplômasia azo itokisana, satria ny Firenena Mikambana dia mihevitra an' i Jerosalema Atsinanana ho ampahany amin' i Jôrdania Andrefana bodoin'  ny Israeliana.

## Jereo koa

* Jerosalema
* Jerosalema tamin' ny Andro Taloha
* Jerosalema Atsinanana
Transjôrdania (faritra)

I **Transjôrdania** dia faritra any atsinanan' ny Lohasahan' i Jordana sy ny lemaka manodidina ny Ranomasina Maty ary ny lemaka manodidina an' i Araba. Hatreo amin’ ny Tendrombohitra Hermon any avaratra ka hatrany amin’ ny Hoalan' i Akaba (na Eilat) any atsimo izy. Faritra iray manana ny laha izy azy any Jôrdania ankehitriny izy io.

Antsoina hoe "tany ampitan’ i Jordana" izy ao amin’ ny Baiboly. Tao no nonenan’ ny antsasaky ny fokon' i Manase sy ny fokon' i Gada ary ny fokon' i Robena. Nandritra ny Andron' ny Vy dia nofehezin’ ny Fanjakan' i Amôna sy ny Fanjakan' i Môaba ary Fanjakan' i Edôma ilay faritra. Tamin’ ny andron’ ny mpanjaka tao Israely dia teo ambany fahefan’ ny Fanjakan' i Samaria izy, nefa resin’ i Hazaela, mpanjakan' i Arama-Damaskôsy, izay nandresy an’ i Jeho, mpanjakan' i Samaria.
Masoandro vato

**Masoandro vato** (Espaniola: *Piedra del Sol*) dia sary sokitra Meksika taorian'ny kilasika taloha napetraka ao amin'ny Museo Nacional de Antropología e Historia ao Mexico City, ary angamba ny asa malaza indrindra amin'ny sary sokitra Meksika. Mirefy 3,6 metatra ny savaivony ary 98 santimetatra ny hateviny, ary milanja 24 590 kg (54 210 lb). Hita indray izy io tamin'ny 17 Desambra 1790 nandritra ny fanamboarana ny Katedraly Mexico City.
Iron Maiden

**Iron Maiden** dia tarika metaly mavesatra anglisy niforona tao Leyton, East London, tamin'ny 1975 nataon'ny mpitendry bassista sy mpamoron-kira voalohany Steve Harris. Na dia mafana aza tamin'ny taona voalohan'ny tarika, ny filaharana ho an'ny ankamaroan'ny tantaran'ny tarika dia nahitana an'i Harris, mpitendry mozika Bruce Dickinson, mpitendry amponga Nicko McBrain, ary mpitendry gitara Dave Murray, Adrian Smith ary Janick Gers.

## Raki-kira
**Iron Maiden* (1980)
**Killers* (1981)
**The Number of the Beast* (1982)
**Piece of Mind* (1983)
**Powerslave* (1984)
**Somewhere in Time* (1986)
**Seventh Son of a Seventh Son* (1988)
**No Prayer for the Dying* (1990)
**Fear of the Dark* (1992)
**The X Factor* (1995)
**Virtual XI* (1998)
**Brave New World* (2000)
**Dance of Death* (2003)
**A Matter of Life and Death* (2006)
**The Final Frontier* (2010)
**The Book of Souls* (2015)
**Senjutsu* (2021)

## Jereo koa
* Mozika
Joao Grimaldo

**Joao Grimaldo** (**Joao Alberto Grimaldo Ubidia** no anarany feno) dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 20 Febroary 2003 tao Lima Milalao toy ny mpialoha lalana izy ary ny ekipany ankehitriny dia Sporting Cristal avy amin'ny Liga 1 ao Però.

Nanomboka teo dia nirona hanao baolina manafintohina izy ary nosedraina tao amin'ny fizarana kely an'ny klioba Atlético Rímac. Colegio San Andrés no anaran'ny ekipa tamin'ny kilasy 2002, noforonina hifaninana amin'ny amboara Toque y Gol, ny ekipa no nandresy tamin'io fifaninanana io. Nandritra izany fotoana izany dia niofana tao amin'ny Akademia Cantolao nifaninana tamin'ny amboara 2015 Friendship izy ary nijanona tao amin'ny ekipa mandra-paha-12 taonany, taona nahafahany nanasonia azy i Esther Grande de Bentín.

Taorian'ny fanalahidin'ny lalao isan-karazany tamin'ny fifaninanana samihafa dia lasa lasibatry ny mpitantana ny Sporting Cristal izay nividy ny karatra tamin'ny taona 2016 tamin'ny vanim-potoana farany niaraka tamin'ny tahiry.

## Jereo koa

* Baolina kitra
Jihady Islamika Palestiniana

Ny **Hetsika Jihady Islamikan' i Palestina**, izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe **Jihady Islamika Palestiniana** (**PIJ**), dia fikambanana palestiniana mitam-piadiana izay mamaritra ny tenany ho "fikambanana nasiônalista islamika sy hetsi-panafahana" an' i Palestina. Nofaritany ho "ady amin' ny tsy rariny" ny Jihady. Ny Brigady Al-Quds no sampany mitam-piadiana. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe حركة الجهاد الإسلامي في فلسطين / *Harakat al-Jihad al-Islami fi Filastīn*.

Ity fikambanana ity dia ao amin' ny lisitra ôfisialin' ny fikambanana mpampihorohoro araka an' i Kanada, i Etazonia, ny Vondrona Eorôpeana, i Aostralia, ny Fanjakana Mitambatra, i Japana ary i Israely.

Kely kokoa noho ny Hamas ny Jihady Islamika, ary tsy manana tambajotra sôsialy midadasika sahala amin' ny an' ny Hamas. Ny Jihady Islamika Palestiniana dia naorin' i Fathi Shaqaqi sy i Bachir Nafi ary i Abdelaziz Awda tany Ejipta ary avy eo tao amin' ny Salavantanin' i Gaza nandritra ny taompolo 1970. Manana fifandraisana amin' ny Hezbollah ilay vondrona.
Ahmed Yassin

I **Sheikh Ahmed Ismail Hassan Yassin** dia mpanao pôlitika sy imam palestiniana izay nanangana ny Hamas, izay fikambanana islamista mpitolona sy nasiônalista palestiniana ao amin' ny Salavantanin' i Gaza tamin' ny 1987. Izy no mpitarika ara-panahy ilay fikambanana taorian' ny nananganana azy. Teraka tamin' ny 1 Janoary 1937 tao tao al-Jura, vohitra kely akaikin' i Ashkelon, izy ary maty tamin' ny 22 Marsa 2004 tao Gaza. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe الشيخ أحمد إسماعيل حسن ياسين. 

I Yassin, izay malemy tongotra aman-tanana sady saika jamba, dia tsy afa-misaraka amin' ny seza misy kodiarana noho ny lozam-piarakodia nahazo azy tamin' ny faha-12 taonany. Tamin' ny taona 2004 dia maty votifitry ny balafomanga nalefan' ny helikôptera israeliana izy teo am-pivoahana ny toeram-pivavahana rehefa nahavita ny vavaka mangirandratsy (arabo:صلاة الفجر / *ṣalāt al-fajr*,) tao Gaza. Nomelohin' ny fianakaviambe iraisam-pirenena ilay fanafihana, izay nahafaty ny mpiambina azy roa lahy sy olona sivy teo an-toerana. Palestiniana 200 000 any ho any no nanatrika ny fandevenana azy tao Gaza.
Faritra Ambatosoa

Ny **faritra** ** Ambatosoa** dia faritra any atsinanana amin' i Madagasikara ao amin' ny faritanin' i Toamasina. Voazara ho distrika roa izy:  Mananara Avaratra sy Maroantsetra. Ahitana kaominina miisa 36 ity faritra ity. Ny renivohi-paritra dia i Maroantsetra. Ny isan' ny mponiny dia 551&nbsp;066 tamin' ny taona 2023.

Eo amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanan' i Madagasikara ny Faritra Ambatosoa ary mirefy 11&nbsp;196 km2. Ireto faritra manaraka ireto no mamaritra azy: Faritra Sava ao avaratra sy Faritra Analanjirofo ao atsimo ary Faritra Sofia ao andrefana.

## Jeôgrafia
Ao atsinanany ny Ranomasimbe Indiana izay mahazo ny Helodranon' i Antongil. Ny Lalam-pirenena faha-5 izay simba tanteraka no idirana ao amin' ilay faritra: miainga avy ao Toamasina izany ary miafara any Maroantsetra, any amin' ny 394 km.

Ahitana distrika roa io faritra io, dia ny Distrikan' i Mananara-Avaratra sy ny Distrikan' i Maroantsetra.

## Jereo koa
*Faritra Analanjirofo

## Loharano sy fanamarihana
Barbie

**Barbie** dia saribakoly lamaody noforonin'ilay vehivavy mpandraharaha amerikana Ruth Handler, novokarin'ny orinasa Amerikana kilalao Mattel ary natomboka tamin'ny 1959. Ny kilalao dia sarin'ny marika Barbie izay ahitana karazana saribakoly sy kojakoja lamaody. Barbie dia ampahany manan-danja amin'ny tsenan'ny saribakoly lamaody kilalao nandritra ny enin-taona mahery.
Ronono vovoka

Ny **ronono vovoka** na **vovo-dronono** dia vokatra vita amin' ny ronono nohamainina. Ny tanjona iray amin' ny fanamainana ronono dia ny fitahirizana azy. Ny vovo-dronono dia maharitra ela kokoa noho ny ronono ranony ary tsy mila atao anaty vata fampangatsiahana, noho ny hamandoana ambany. Tanjona iray hafa ny fampihenana ny ampahany betsaka amin' ny saran' ny fitaterana.
Helodranon' i Lokia

Ny **Helodranon' i Lokia** dia helodrano any amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanan’ i Madagasikara, ao amin' ny Faritra Diana sy Faritra Sava, anisan' ny Ranomasimbe Indiana.

## Renirano
* Loky

## Jereo koa
* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ambodivahibe (Faritra Diana)
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' Ampalaza (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' Andronona (Sava)
* Helodranon' i Baly
* Helodranon’i Befotaka (Nosy Be)
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez (Faritra Diana)
* Helodranon'i Fanemotra *(en:Assassins Bay)*
* Helodranon’ Iharana (Vohemar - Faritra Sava)
* Helodranon'i Lavanono
* Helodranon'i Lokia
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon'i Mangerivy
* Helodranon'i Maromba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon'i Ramanetaka
* Helodranon' i Saint-Augustin (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon' Ivondro

*Lisitry ny helodrano eto Madagasikara
Tany Nampanantenaina

Ny **Tany nampanantenaina** dia faritra izay tondroin' ny Torah (ny Baiboly hebreo), hatramin' ny Genesisy  hoe "Tanin' i Israely" ao amin' ny Tany Kanaana, izay "tany tondra-dronono sy tantely", nampanantenain' Andriamanitra ny patriarka hebreo Abrahama sy ny taranany amin' ny alalan' i Isaaka sy Jakôba, toy ny fampanantenana fiainana. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe הארץ המובטחת / *ha'aretz hamuvtakhat* fa amin' ny teny arabo kosa dia أرض الميعاد / *ard al-mi'ad*.

## Jereo koa

* Palestina (faritra)

* Fanjakan' i Israely (mitambatra)
* Kanaana (faritra)
* Tanin' i Israely
Lohasahan' i Jordana

Ny **Lohasahan' i Jordana** dia faritra any Atsinanana Akaiky izay manana halava 120 km manaraka ny ony Jordana, avy any amin' ny Farihy Tiberiada any avaratra ka hatrany amin' ny Ranomasina Maty any atsimo. Mamaritra azy i Jôrdania sy i Israely ary i Jôrdania Andrefana (na Sisjôrdania) izay tany palestiniana voabodo. Ao amin' ny tapany afovoany amin' ny Lempona Jôrdaniana, izay manana halavana mirefy 420 km avy ao amin' ny Tendrombohitra Hermôna hatrany amin' ny Hoalan' i  Aqaba no misy azy.
Negev

I **Negev** na **Negeb** dia faritra karankaina any Israely, mahafaoka ny antsasany atsimo amin' ilay firenena sady mahatratra 13 000 km2. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe הַנֶּגֶב / *han Négev*; fa amin' ny teny arabo kosa dia ٱلنَّقَب / *an-Naqab*.

Miendrika telolafy i Negev ka ny tendrony iray dia eo amin' ny serana-tsambon' i Eilat ao amin' ny Hoalan' i Aqaba. Mizara ho faritra efatra izy: ny lemaka amorontsiraka ao avaratra-andrefana, ny lembalemba afovoany, ny faritra be tebndrombohitra ao atsimon' ny tapany atsimo ary ny lohasaha ao atsinanana. Ny rotsak' orana dia latsaky ny 250 mm isan-taona.

Ny lemaka amorontsiraka rakotra fifangaroana potika koaritsa sy taniditra ary vatosokay nentin-drivotra dia lonaka ihany raha itarihana rano. Nanomboka tamin' ny taona 1964 dia natomboka ny tambajotram-pitarihan-drano izay maka rano ao amin' ny Farihy Tiberiada (na Tiberiasy). Volena ao ny ôrza sy ny varimbazaha ary ny voasary isan-karazany. Ahitana fôsfaty, varahina, taniditra, brôma ary etona voajanahary ny ao.

Ny tanàn-dehibe any dia i Beer-Sheva ao avaratra sy i Eilat ao amin' ny Hoalan' i Aqaba. Nisy koa ny fananganana kibbutzim maro ka ny voalohany dia naorna teo antenatenan' ny taompolo 1940 ary ny fananganana azy ireo dia nihafaingana taorian' ny famoronana ny Fanjakan' i Israely tamin' ny taona 1948.
Sharon

I **Sharon** na ny **Lemak' i Sharon** dia faritra eo antenatenan' ny morontsiraka israeliana. I Netaya no renivohiny izay misy mponina 190 000 eo ho eo. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe שרון / *Sharon* na השרון / *HaSharon*; fa amin' ny teny arabo kosa dia سهل شارون / *Sahel Sharon*.

Ny Lemak' i Sharon dia faritan' i Mediteranea ao andrefana, ny Tendrombohitra Karmela ao avaratra, i Samaria ao atsinanana ary ny tangoron-tanàn' i Tel Aviv ao atsimo. Ny fetra farany atsimo dia ny renirano Yarkon.

Ireto ny tanàn-dehibe any: Netanya, Kfar Saba, Raanana, Herzliya, Hadera, Hod HaSharon, Ramat HaSharon, Pardes Hanna, Binyamina, Or Akiva, Taybe, Tira ary Kalanswa
Lemak' i Jezreel

Ny **Lemak' i Jezreel** na **Jezreel**, izay antsoina koa hoe **Lemak' i Esdrelon**, dia tany lemaka sady lonaka ao avaratr' i Israely, eo anelanelan' ny Farihy Tiberiada (na Tiberiasy) sy ny ony Jordana ao atsinanana sy i Mediteranea ao andrefana. Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe יזרעאל / *Yizre'el*, "famafazan' Andriamanitra" na "mamafy Andriamanitra.  

Miendrika telolafy ity tany lemaka ity izy faritan' ny Tendrombohitra Tabor  ao avaratra-atsinanana, ny Tendrombohitra Karmela ao avaratra-andrefana. Manana halava mirefy 60 km izy ary manana salan-tsakany mirefy 25 km.

I Kishon na Qishon, izay renirano ritra tanteraka amin' ny vanimpotoana sasany amin' ny taona, no korian-drano lehibe ao. Ny nofon-tany ao amin' ity tany lemaka ity dia lonaka ary toerana fambolena tena mamokatra ao Israely izy. Volena ao ny varimbazaha, ny landihazo, ny katsaka, ny paraky, ny ampembimbazaha ary legioma samihafa.

Tanàna trananiny i Jezreel izay miorina eo amin' ny sisin' ny tanin' ny fokon' i Isakara, avy eo tao amin' ny Fanjakan' i Israely. Ny toerana nanorenana ilay tanàna dia ao atsimon' ny Lohasahan' i Jezreel any Israely. Noho ny toerana stratejika misy azy dia nahitana ady maro ny tao amin' ny Lemak' i Jezreel. Tamin' ireo ady ireo dia tsarovana ny faheresen' ny Kananita (na Kananeana) taorian' ny adiny tamin' i Israelita tamin' ny taonjato faha-14 tal. J.K.
Galilea Ambany

I **Galilea Ambany** na **Galilia Ambany** dia faritra ao amin' ny Distrika Avaratra ao Israely. I Galilea Ambany dia faritan' ny Lohasahan' i Jezreel ao atsimo, i Galilea Ambony ao avaratra (izay misaraka aminy amin' ny alalan' ny Lohasahan' i Beit HaKerem), ny Lohasahan' i Jordana ary ny Farihin' i Tiberiasy (na Tiberiada) ao atsinanana; ary eo andrefana ny ampahany amin' ny lemaka amorontsiraka antsoina hoe Lohasahan' i Zebolôna (*Zvulona*) eo anelanelan' ny Tendrombohitra Karmela sy i Akko.

Amin' ny teny hebreo izy i Galilea Ambany dia הגליל התחתון / *HaGalil HaTaḥton*, fa amin' ny teny arabo kosa dia الجليل الأسفل / *Al Jalil Al Asfal*.

I Galilea Ambany dia ny ampahany atsimo amin' i Galilea na Galilia. Tamin' ny andron' i Flavio ​​​​Jôsefa, dia nofaritana ho faritra mipaka hatrany Xalota (Iksal) ka hatrany Beer-Sheba (na Bersabe) izy io, ary hatrany Kabul ka hatrany Tiberiada na Tiberiasy. Lazaina hoe "Ambany" izy satria kely vitsy tendrombohitra kokoa noho i Galilea Ambony. Mahatratra 500 m ambonin' ny haabon' ny ranomasina ny tampon' i Galilia Ambany. Ny tendrombohitra avo indrindra dia ny Tendrombohitra Kamon (598 m) any amin' ny faritra avaratra amin' i Galilea Ambany sy ny Tendrombohitra Thabor na Tabara (588 m) any amin' ny tapany atsimo.
Lisitry ny helodrano eto Madagasikara

Inty ny lisirty ny **helodrano eto Madagasikara**:

* Helodranon' Ambaro
* Helodranon' Ambodivahibe (Faritra Diana)
* Helodranon' Ampasindava
* Helodranon' Ampalaza (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Baly
* Helodranon' i Befotaka (Nosy Be)
* Helodranon' i Bombetoka
* Helodranon' i Courrier
* Helodranon' i Diego-Suarez (Faritra Diana)
* Helodranon' i Fanemotra (en: *Assassins Bay*)
* Helodranon’ Iharana (Vohemar - Faritra Sava)
* Helodranon' i Lavanono
* Helodranon' i Lokia
* Helodranon' i Mahajamba
* Helodranon' i Mangerivy
* Helodranon' i Maromba
* Helodranon' i Narinda
* Helodranon' i Ramanetaka
* Helodranon' i Saint-Augustin (Faritra Atsimo-Andrefana)
* Helodranon' i Tintingo
* Helodranon’ i Tsimipaika
* Helodranon' Ivondro
Siria-Palestina

I **Siria-Palestina** dia ny faritany rômanan' i Jodea (na Jodia) taorian' ny tsy fahombiazan' ny fikomian' i Bar-Kokhba (taona 132-135). Mbola i Kaisarea (na Kaisaria na Sezarea) ihany no renivohiny nefa samy hafa amin' ny faritanin' i Siria izay ao avaratra kokoa sady manana an' i Antiôkia (na Antiôka) ho renivohitra.  Amin' ny teny latina izy dia atao hoe *Syria Palæstina*, izay midika hoe "Siria palestiniana". Nomen' i Hadriano an' i Jodea (latina: *Iudaea*) an' io faritany io izany anarana izany mba hanasaziana ny Jodeana (izay atao akehitriny hoe Jiosy na Jody).

Ny fanovana anarana an' io faritany io dia niaraka amin' ny fepetra famaizana mahery vaika maro. Ny fepetra noraisin' i Hadriano dia natao handavana ny maha jiosy an' ilay faritra, satria noroahina tsy ho ao Jerosalema, izay lasa tanim-boanjo rômana sady nantsoina hoe Elia Kapitôlina (latina: *Ælia Capitolina*), ny Jiosy. I Antônino Tia Vavaka, izay tsy nanafoana ny lehibe amin' ny fandaminan' i Hadriano dia angamba nanalefaka ny fepetra mafy indrindra ka nanafona ny fandrarana ny famorana.

Mba hisakanana ny fikomiana vaovao dia nampitomboina ny andian-tafika tao amin' ilay faritany. Nanomboka tamin' izay dia nahitana legiôna roa sy andiana miaramila mpanampy maro ity andian-tafika ity, ka vokatr' izany dia legata prôpretora kônsola taloha no mitondra ilay faritany raha pretora taloha no nitantana izany teo aloha. Taorian' izany dia hita ho nahatoky tamin' ny Empira Rômana ilay faritany izay niseho ho tsy nanaraka ny fisandoham-pahefana nataon' i Avidio Kasio na i Peskenio Nigera. Napetraka tao Kaparkôtna tao Galilea ny Legiôna VI Ferrata fa ny Legiôna X Fretensis kosa dia natao tao Elia Kapitôlina.

Nanafona ny fiantsoana hoe Siria-Palestina ny fandaminana ara-pitrantanana nataon' i Diôkletiano sy ny mpandimby azy. Lasa nantsoina hoe faritany rômanan' i Palestina ilay faritany izay niitatra satria notovanana amin' ny ampahan' ny faritanin' i Arabia (Arabia Petrea sy Sinay) avy ao atsimo tamin' ny taompolo 290, alohan' ny hizaràna azy ho faritany telo, dia ny faritanin' i Palestina Voalohany sy ny  faritanin' i Palestina Faharoa ary ny faritanin' i Palestina Fahatelo tamin' ny taonjato faha-4.
Rotsa-drano

Ny **rotsa-drano** dia ilazana ny endriky ny rano rehetra ao mitsiranoka na mivaingana avy amin'ny atmôsfera. Ireo kristalin-dranomandry na teten-drano izay niharan'ny fivaingana sy ny fivangongoana ao anatin'ny rahona dia nanjary mavesatra loatra ka tsy afaka mihantona ao amin' ny atmôsfera ary milatsaka amin' ny tany na mietona ka tsy mahatratra ny tany. Atao hoe **rotsak' orana** izy raha milatsaka amin' ny endrika ranoka.

Amin'ny heviny miitatra, io andian-teny hoe "*rotsa-drano*" io dia azo ampiasaina amin'ny tranga mitovy amin' izany amin'ny planeta hafa na volana manana atmôsfera.

## Endriky ny rotsa-drano

Ny fahatetehana sy ny fomban' ny rotsa-drano amin' ny faritra ara-jeôgrafia iray dia toetra manan-danja ao amin' ny toetaniny. Mandray anjara amin' ny fahalonahana sy ny fahafaha-monina ao amin' ny faritra antonony na mafana ny rotsa-drano; any amin' ny faritra an-tendron-tany dia manampy amin' ny fitazonana ny satro-dranomandry izy ireo. Ny rotsa-drano dia mety manana ireto endrika manaraka ireto (mifangaro indraindray): orana sy zavona raha ranoka, oram-panala sy ranomandry sy havandra raha vainga, raha tsy hitanisa afa-tsy ireo.
Efoetsy

I **Efoetsy** na **Efoetse**, dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan'i Betioky-Atsimo,  Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin'i Toliara. Ny isa-mponiny dia 31183 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018.

## Fokontany
7 fokontany: Efoetsy, Maromitiliky, Manasy, Behazomby, Ambola, Maintelime and Marompijery.

Ny isam-poniny dia 5404 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

Eo amin'ny 90 km atsimon'i Toliara no misy an'i Efoetse, eo amin'ny farany avaratry ny Farihin' i Tsimanampetsotsa sy ny Ranomasimbe Indiana.

Mifandray amin'i Soalara amin'ny alalan'ny lalana tany (60 km) izy io.

## Jereo koa
*Valan-javaboarin'i Tsimanampetsotsa
*Farihin' i Tsimanampetsotsa
Fokom-pirenena

Ny **fokom-pirenena** dia vondron'olona miforona amin'ny alalan'ny fitambaran'ny fokom-pianakaviana maro manana fomba amam-panao sy fiteny ary zaratany iraisana. Ny antrôpôlôjia dia manantitrantitra ny maha zava-dehibe ny fifamatorana ara-pirazanana eo amin' ny fokom-pirenena.  Mazàna ny fokom-pirenena iray no manana mpitarika, manaraka fivavahana iray izay mampianatra fa ny olona rehetra dia avy amin' ny razambe iray (ary noho izany dia mamorona taranaka na fokom-pianakaviana tokana), ary manana fiteny sy kolontsaina iraisana.

Matetika ny fokom-pirenena iray dia kely, voafetra ny fifandraisany amin'ny vahoaka hafa, ary noho izany dia mihevitra ny foko misy azy ho zava-dehibe miohatra amin' ny zavatra hafa amin' ny fomba fijery momba izao tontolo izao. Matetika ny manam-pahaizana no tsy mitovy hevitra momba ny maha zava-dehibe ny sisin-tany ara-piteny sy ara-pôlitika ary ara-jeôgrafia amin'ny famaritana ny fokom-pirenena. Na inona na inona famaritana ny fokom-pirenana dia tsy maintsy misy ny maningana. Ny fitovitovian' ny fiteny sy ny kolontsaina no toetra manan-danja indrindra amin' ny fokom-pirenena iray.

Ny fokom-pirenena, amin'ny manam-pahaizana sasany momba ny foko, dia fiarahamonina voalamina miorina amin' ny fifamatorana ara-pirazanana, indrindra fa ny fianakaviana maro mitovy razambe. Ohatra, fokom-pianakaviana maromaro monina ao amin' ny zaratany iray no afaka manangana fokom-pirenena iray, ary fokom-pirenena maromaro no mamorona foko na vondrom-poko iray. Any amin' ny firenena sasany toa an' i Etazonia, i Kanada, i Aostralia na i India dia vahoaka teratany izay ekem-pisiana ara-dalàna ao amin' ilay firenena voakasika ny fokom-pirenena.

Loham-pokom-pirenena na karazana filankevi-pokom-pirenena, izay misolo tena ny fokom-pirenena manontolo sady mazàna no ahitana ny zokiolona sy ny olon-kendry, no mety ho mpitondra eo amin' ny fokom-pirenena.

Ny hoe "fokom-pirenena" dia miavaka:

* amin' ny hoe "fianakaviana" (miorina amin'ny fanambadiana);
* amin'ny hoe "tarika" (vitsy isa sy tsy misy fitarihana ara-pôlitika ary tsy misy fisahanan-draharaha manokana);
* amin' ny hoe "fokom-pianakaviana" (milaza ho manana razambe tokana iraisana);
* amin' ny hoe "foko" amin' ny heviny mifintina;
* amin' ny hoe "fehim-piloha" (mifototra amin' ny lehibe na filoha iray, amin' ny mpanjaka, amin' ny mpisorona, amin' ny mpanjaka mpisorona, na amin' ny fianakaviana iray; ohatra, ny Melaneziana, ny Bamileke any Kamerona).

Ny hoe "fokom-pirenena" dia mifanohitra amin' ny hoe "fanjakana" (izay faritana amin' ny fananany fitondrana foibe, ny fiandriany amin' ny zaratany, ny rafi-pitantanan-draharaha manokana, ny ampihimamba amin' ny fampiasana ara-dalàna ny hery sy ny fahefana).

## Jereo koa

* Fianakaviana
* Fokom-pianakaviana
* Vondrom-poko
Helenisma

Ny **helenisma** dia ny sivilizasiônan' i Grisia tamin' ny Andro Taloha manontolo sy tany amin' ny  amin' ny faritra tsy an' ny Grika nefa nampitrana sy nandray ny kolontsaina sy ny sivilizasiôna grika taloha.

Raha heverina ny lafiny pôlitikan' ny helenisma dia tsy dia mazava loatra ny vanim-potoana ampiharana azy: tsy tena fantatra raha nanomboka tamin' ny fiakaran' i Aleksandra Lehibe teo amin' ny seza fiandrianana (taona 336 tal. J.K.), na tamin' ny nahafatesany (323 tal. J.K.). Ny fiafaran' ilay vanim-potoana dia vao mainka tsy mazava: ny ady tao Actium (taona 31 tal. J.K.) sa ny fahafatesan' i Aogosto (taona 14 taor. J.K.) ? Etsy an-danin4 izany dia toa azo antoka fa ny fandresen4 i Filipo II, rain4 i Aleksandra, tao Kerônea tamin' ny taona 338 tal. J.K. sy ny fandresen' i Aleksandra dia kihon-dalana lehibe teo amin' ny tantara ara-pôlitika tany Gresy fahiny.
Trano Bory Tafon' ny Vatolampy

Ny **Trano Bory Tafon' ny Vatolampy** na **Trano Boriborin' ny Vatolampy** na **Môskean' i Omar** dia toerana masina mozilmana any Jerosalema, naorina teo amin' ny nisy ny Tempolin' i Sôlômôna (rava tamin' ny taona 70 tal. J.K.) sy ny Tempolin' i Herôda, toerana nanoloran' i Abrahama an' i Isaaka zanany ho sorona, araka ny lovantsofina jiosy.

Atao hoe قبة الصخرة / *Qubbat aṣ-Ṣakhra* izy amin' ny teny arabo, fa כיפת הסלע / *Kippat ha-Sel‘a* kosa amin' ny teny hebreo.

Ho an' ny Mozilmana dia masina io toerana io satria teo amin' io toerana io no niakaran' i Mohamady ho any an-danitra handray ny didin' Andriamanitra.

Nisy môskea iray naorin' ny kalifa Omar teo akaikin' ny Vatolampy taorian' ny nandreseny sy nakany an' i Jerosalema tamin' ny taona 635. Tsy isalasalana fa vita tamin' ny hazo sy sokay io môskea voalohany io. Rava ity môskea ity ka trano lehibe kokoa no nasolo azy, dia ny Môskea al-Aqsa, izay namboarina nanomboka tamin' ny taona 690 any ho any. Nandrava azy ny horohorontany lehibe tamin' ny taona 746, saingy naorina avy hatrany izy io tamin' ny fampidirana ny Trano Bory Tafon' ny Harambato ao amin' ny vondrom-panorenana ara-pivavahana midadasika. Nohavaozin' ny mpanao kroazada ireo trano ireo izay teo am-pelatanan' ny mpiambina ny Tempoly, avy eo naverin' i Saladin tamin' ny laoniny taorian' ny nakany an' i Jerosalema indray.

Ny Trano Bory Tafon' ny Harambato, izay toerana masina mozilmana fahatelo aorian' i Meka (misy ny Kaaba) sy i Medina, amin' ny ankapobeny dia tahaka azy tamin' ny nahavitan' ny kalifa Abd al-Malik ny fanorenana azy tamin' ny taompolo 690 (misy soratsokitra mampahatsiahy izany asany izany), na dia nohavaozina matetika ny tafo. Ao anatiny no misy ny Vatolampy, izay heverina ho tsangambato tranainy indrindra amin' ny maritrano islamika. Tsy isalasalana fa nalaina tahaka amin' ny ampahany avy amin' ny Eglizin' ny Fasana Masina ny endriny. Ny tsy Mozilmana dia tsy nahazo niditra ao afa-tsy nanomboka tamin' ny taona 1855.
Môskean' i Omar (Jerosalema)

Ny **Môskean' i Omar** dia môskea miorina mifanandrify mivantana amin' ny fidirana atsimo amin' ny Fasana Masina, ao amin' ny vakin-tanàna kristiana ao amin' ny tanànana tranain' i Jerosalema Taloha. Ny Trano Bory Tafon' ny Vatolampy koa dia antsoina hoe "Môskean' i Omar" indraindray.
Olon' ny Boky

Ny **Olon' ny Boky**, amin' ny silamo, dia ny mpanaraka ny fivavahana heverin' ny Mozilmana ho notarihin' ny fanambaràn' Andriamanitra teo aloha nambara tamin' ny mpaminany sy nampianariny, amin' ny endrika soratra masina, amin' ny ankapobeny. Ao amin' ny Kor'any izy ireo dia ny Jiosy (anisany ny Karaita), ny Kristiana, ny Sabeana (na Sabiana, izay heverina fa ny Mandeana), ary - araka ny fivoasana sasany - ny Zôrôastriana (izay manana ny Avesta ho soratra masina). Nanomboka tamin' ny taonjato faha-8 dia nisy Mozilmana sasany koa nanaiky antokom-pivavahana hafa toy ny Samaritana, ary hatramin' ny Bodista sy ny Hindoa ary ny Jaina, ho Olon' ny Boky. Amin' ny teny arabo izy ireo dia atao hoe أهل الكتاب / *Ahl al-kitāb*.

Ara-tantara, ireo fivavahana eken' ny Mozilmana ho Olon' ny Boky dia niharan' ny sata fantatra amin' ny anarana hoe ذمي / *dhimmi* ("fiarovana"), izany hoe navela hanana ny finoany manokana sy hitantana ny vondrom-piarahamonina misy azy araka ny fitsipika amam-penitr' izy ireo, ho tambin' ny fandoavana hetra manokana atao hoe جِزْيَة / *jizya*.

Ny Kor'any dia mampiasa io teny io amin' ny toe-javatra isan-karazany, hatramin' ny adihevitra ara-pivavahana ka hatramin' ny andalan-teny manantitrantitra ny fiombonan' ny finoana eo amin' ireo izay manana soratra masina mitory ny mônôteisma.

Ao amin' ny lalàna silamo, ny lehilahy mozilmana dia afaka manambady vehivavy anisan' ny Olon' ny Boky; ny vehivavy mozilmana anefa dia tsy mahazo manambady lehilahy anisan' ny Olon' ny Boky. Raha ny fanambadiana mozilmana-kristiana, izay tsy maintsy atao aorian' ny fanomezan-dalana avy amin' ny ankolafy kristiana, dia tsy tokony hosakanana tsy handeha am-piangonana hivavaka sy hanao fanompoam-pivavahana ny vehivavy kristiana.

## Jereo koa

* Fifandraisan' ny jodaisma sy ny silamo
* Fifandraisan' ny kristianisma sy ny silamo
Ziônisma

Ny **ziônisma** na **siônisma** dia hetsika nasiônalistan' ny ampahany amin' ny vahoaka jiosy mikendry ny fananganana "akanim-pirenena jiosy", sy ny fizakan-tena ho an' ny vahoaka jiosy ao amin' ny "Tanin' i Israely", izay mifanitsy amin' i Kanaana, amin' ny Tany Masina, na ny faritr' i Palestina.

Niseho indrindra tany Eorôpa Afovoany sy Atsinanana tamin' ny taonjato faha-19 ity hetsika nasiônalista na fanindrahindran-pirenena jiosy ity, sy nanomboka nahita fahatanterahana ara-pôlitika momba ny fanantenany tamin' ny Fanambaràna Balfour tamin' ny taona 1917 avy eo tamin' ny fananganana an' i Palestina teo ambany fitantanan' ny Britanika tamin' ny fiafaran' ny Ady Lehibe Voalohany tamin' ny taona 1920, izay nampitombo ny fifindrà-monina jiosy nankao amin' ilay faritany ary nitarika ny fananganana ny Fanjakan' i Israely tamin' ny taona 1948.

Manana fototra ao amin' ny lova ara-pivavahana sy ny fahamaninana an' i Ziôna na Siôna ao amin' ny fahatsiarovan-tena jiosy momba ny sesitany na fahababoana ny ziônisma, ary niainga tao amin' ny tontolon' ny hetaheta nasiônalista tamin' ny taonjato faha-19, sy ny dingana mankany amin' ny fiainana laîkan' ny mponina jiosy askenazy izay nifandray amin' ny fomba fiainana môderina. Noho ny firongatry ny tsy fitiavana Jiosy (antisemitisma), indrindra tany Eorôpa Atsinanana, dia nanjary nalaza teo amin' ny Jiosy nenjehina ilay hetsika.

Nahazo vahana ilay hetsika teo ambany fitarihan' i Theodor Herzl tao Basel (frantsay: Bâle) tamin' ny taona 1897, ary notohanan' ny kôngresy ziônista roa amby roapolo (1897-1945) sy ny fikambanana toy ny World Zionist Organization (1897), ny Anglo-Palestine Bank (1902), ny Jewish Agency for Israel (1929) ary ny World Jewish Congress (1936).

Izany no nahatonga ny fifindrà-monina jiosy ho any amin' ny faritr' i Palestina, izay nanao fandaminana ho lasa "akanim-pirenena" talohan' ny Ady Lehibe Faharoa. Ahitana hevitra maro isan-karazany ny ideôlôjian' ny ziônisma, izay ahitana ny faniriana hanana tanim-pirenena ho an' ny vahoaka jiosy sy fikatsahana ara-môraly sy ara-panahy.

Sady foto-pisainana (ideôlôjia) no hetsika fanindrahindram-pirenena (na nasiônalista) ny ideôlôjian' ny ziônisma. Niteraka fanoherana (antiziônisma) efa hatrany am-piandohany ilay hetsika.

Hatramin' ny niorenan' ny Fanjakan' i Israely tamin' ny taona 1948 dia anisan' ny pôlitika tao Israely ny ziônisma ary nanohy nanohana ny fanjakana jiosy ilay hetsika. Nandray anjara amin' ny fandraisana ny mpifindra monina sy ny mpitsoa-ponenana vaovao (Jewish Agency for Israel, Nefesh B'Nefesh, sns.); amin' ny fandaharan' asa momba ny tontolo iainana (Keren Kayemeth LeIsrael); ary amin' ny fandaharan' asa fanampiana ara-tsôsialy (Keren Hayesod) koa ity hetsika ity.

## Jereo koa

* Antisemitisma
* Antiziônisma
* Jodaisma
Sheikh

Ny **sheikh**, eo amin' ny fiaraha-monina mozilmana, dia teny fanajana iantsoana ny mpitarika fokom-pirenena na olona miavaka noho ny fahalalana ara-tsiansa na ara-pivavahana ananany ao amin' ny finoana silamo. Amin' ny teny arabo izany dia atao hoe شيخ / *šayḫ* (raha tokana) na شَيُوخْ / *šuyūḫ* (raha maro) izay midika hoe "tompo", "antidahy", "olonkendry". Antsoina hoe شيخة / *sheikha* indraindray ny zanaka vavy na vadin' ny sheikh.
Fanambaràna Balfour tamin' ny taona 1917

Ny **Fanambaràna Balfour tamin' ny taona 1917** dia taratasy misokatra misy teny miisa 67, tamin' ny 2 Nôvambra 1917, nosoniavin' i Arthur Balfour, sekreteram-panjakana britanika misahana ny Raharaham-bahiny (*the Foreign Secretary*) tao amin' ny governemantan' i David Lloyd George. Izany taratasy izany dia nosoratana ho an' i Lord Lionel Walter Rothschild (1868-1937), olo-malaza tao amin' ny vondrom-piarahamonina jiosy britanika ary mpamatsy vola ny hetsika ziônista, mba hampitainy indray amin' ny Federasiôna Ziônista (anglisy: *Zionist Organization*; hebreo: הַהִסְתַּדְּרוּת הַצִּיּוֹנִית / *HaHistadrut HaTsionit*).

Tamin' ny alalan' ity taratasy ity ny Fanjakana Mitambatra dia nanambara ny fanohanany ny fananganana tetikasam-pirenena "akanim-pirenena ho an' ny vahoaka jiosy" ao Palestina (ny amin' ny teny anglisy: "*a national home to the Jewish people*"). Ity fanambaràna ity dia heverina ho iray amin' ireo dingana voalohany amin' ny fananganana ny Fanjakan' i Israely. Namaritra ilay taratasy fa ity tetikasa ity dia tsy tokony hanitsakitsaka ny zo sivily sy ara-pivavahan' ny vahoaka tsy jiosy ao amin' ilay fizarà-tany, na ny zo na ny sata ara-pôlitikan' ny Jiosy any amin' ny firenena hafa.

Tany Frantsa, ny Minisiteran' ny Raharaham-bahiny dia nandray andraikitra mitovy amin' izany tamin' ny volana Jona 1917 tao amin' ny taratasy nalefan' i Jules Cambon ho an' i Nahum Sokolow.

## Loharano sy fanamarihana
Mufti

Ny **mufti** dia mpitondra fivavahana mozilmana sonita izay mpanome ny hevitry ny lalàna mozilmana; manana fahefana hamoaka hevitra momba ny lalàna izay antsoina hoe "*fatwa*" izy. Manam-pahaizana momba ny fivavahana silamo izy sady azon' ny olona tsirairay na ny rantsa-mangaika ôfisialin' ny olemà anontaniana, mba hahafantarana ny tena fanapahan-kevitra tokony horaisina amin' ny fanontaniana momba ny kolontsaina, momba ny lalàna na momba ny pôlitika, mba hifanaraka amin' ny fivavahana silamo.

Ao amin' ny firenena manana rafitra ahitana mufti, indrindra fa ny an' ny Empira Ôtômana teo aloha, ny fitondrana dia manendry mufti lehibe, izay fahefana ara-pivavahana ambony indrindra ao amin' ny firenena.

Aamin' ny ankapobeny, ny mufti dia tsy maintsy miseho eo anatrehan' ny komitin' ny olema, mba hahafahan' izy ireo mamaritra raha mahafeno ireto fepetra manaraka ireto izy: mahafehy ny fitsipika fototra amin' ny *fiqh*; mahafehy ny siansa momba ny hadita; mahafehy ny tanjon' ny lalàna Sharia (*Maqasid ach-Shari`a*); mahafehy ny hevi-dehibe momba ny lalàna; mahafehy ny taranja momba ny fampitahana fivavahana; mahafehy ny fototopototry ny siansa sôsialy; mahafehy ny teny arabo; manana fahalalana ampy momba ny zava-misy ara-piarahamonina.

Ho an' ny Siita, ny mitovy amin' ny *mufti* dia ny *[[mollah]]* na *mullah.*
Manandanda

I **Manandanda** dia renirano eto Madagasikara, faritra Atsimo-Andrefana.

## Jereo koa

* Lisitry ny renirano eto Madagasikara
Firenena Mpiara-Dia tamin' ny Ady Lehibe Voalohany

Ny **Firenena Miara-Dia** dia fiaraha-mientana ara-miaramila iraisam-pirenena notarihan' i Frantsa, ny Fanjakana Mitambatra, ny Empiran' i Rosia, i Etazonia, ny Fanjakan' i Italia ary ny Empiran' i Japàna mba hanoherana ny Empira Afovoany ahitana ny Empiran' i Alemaina, i Aotrisy-Hôngria, ny Empira Ôtômàna, ary ny Fanjakan' i Bolgaria tamin' ny Ady Lehibe Voalohany (1914–1918).

Tamin' ny fiafaran' ny taompolo voalohany amin' ny taonjato faha-20 dia nizara roa teo amin' ny Fifanarahan' ny Telo Tonta (frantsay: *Triple Entente*) sy ny Mpiara-Dia Telo Tonta (frantsay: *Triple Alliance*) ny firenen-dehibe eorôpeana. Ny Triple Entente dia nahitana ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa ary ny Empiran' i Rosia. Ny Empiran' i Alemaina sy i Aotrisy-Hôngria ary ny Fanjakan' i Italia no tao amin' ny ny Triple Alliance, saingy tsy niandany tamin' ny atsy na ny aroa i Italia tamin' ny taona 1914. Rehefa nandroso ny ady dia nanampy mpikambana vaovao ny fiarahana tsirairay. Nanatevin-daharana ny Entente i Japàna tamin' ny taona 1914 ary dia niditra tao amin' ny Entente koa i Italia tamin' ny 1915 na dia nanambara aza ny tsy fiandaniana tamin' ny fiandohan' ny ady.

Ny teny hoe *Alliés* ("Mpiara-Dia") dia nanjary be mpampiasa kokoa noho ny "Entente", na dia nantsoina hoe *Quadruple Entente* koa aza ny Fanjakana Mitambatra, i Frantsa, i Rosia ary i Italia, ary natao hoe *Quintuple Entente* miaraka amin' i Japàna. Ny zanatany notarihin' ny firenena niady ho an' ny Mpiara-Dia dia anisan' ny Entente toa an' i Filipina zanatany amerikana, i Kôngô zanatany belza, i India zanatany britanika (izay lasa India sy Pakistàna ankehitriny), i Alzeria zanatany frantsay ary i Kôrea zanatany japôney.

Nanatevin-daharana i Etazonia rehefa akaiky hifarana ny ady tamin' ny taona 1917 (tamin' ny taona nialan' i Rosia tamin' ny ady) ho toy ny firenena mpiara-miasa ("associated") fa tsy mpiara-dia ôfisialy. Ny "mpikambana" hafa dia ahitana an' i Serbia, i Belzika, i Môntenegrô, i Asir, i Nejd sy Hasa, i Pôrtogaly, i Romania, i Hejaz, i Panama, i Kiobà, i Gresy, i Sina, i Siam, i Brezila, i Armenia, i Loksemborga, i Goatemala, i Nikaragoa, i Kôsta Rika, i Haity, i Liberià, ary i Hôndorasy. Ny fifanarahana maro nosoniavina tao amin' ny Fihaonambe momba ny Fandriampahalemana tao Paris dia nanaiky ny Fanjakana Mitambatra, i Frantsa, i Italia, i Japàna ary i Etazonia ho "Firenena Mpiara-Dia sy Mpiara-Miasa Lehibe" (anglisy: "*the Principal Allied and Associated Powers*").
Jaffa

I **Jaffa** dia ampahany atsimo sady tranainy amin' ny tanànan' i Tel Aviv-Jaffa any Israely. Io no iray amin' ireo seranan-tsambo tranainy indrindra any amin' ny morontsiraka atsinanan' ny Ranomasina Mediteranea.

Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe יָפוֹ / *Yāfō* (fanononana hebreo tsotra) na *Yāp̄ô* (fanononana hebreo tiberiana); ao amin' ny takela-tanimanga tao Tell al Amarna tamin' ny taona 1350 tal. J.K., izy dia antsoina hoe *Yapu*; amin' ny teny arabo kosa dia يَافَا */ Yāfā*. Amin' ny teny anglisy izy dia atao hoe *Japho* or *Joppa*, fa indraindray dia antsoina hoe *Joppé* na *Jophé* amin' ny teny frantsay.

Ny seranan-tsambon' i Jaffa, izay tena niasa tamin' ny Andro Taloha tamin' ny Andro Antenatenany, dia iray amin' ireo fijanonana manan-danja amin' ny lalana mankany Atsinanana, toy ireo seranan-tsambo hafa ao amin' ilay faritra. Tamin' ny Andro Antenatenany i Jaffa dia iray amin' ireo tohatra  tao Ampiposahana, na dia manan-danja faharoa raha oharina amin' i Akko (na Acre). Mbola tavela hatramin' izao ny ampahany amin' ilay seranan-tsambo sy ny môzaika tranainy sasany.

Taorian' ny fahaleovantenan' ny Fanjakan' i Israely dia nitambatra tamin' ny tanànan' i Tel Aviv i Jaffa tamin' ny taona 1950 ary niitatra. I Jaffa dia fantatra ao amin' ny tantaran' i Jônà (na Jônasa) sy ny an' i Sôlômôna ao amin' ny Baiboly, ao amin' ny Testamenta Vaovao, ary koa ao amin' ny fedrà grika momba an' i  Andrômeda sy i Perseosy.
Ambinanisakana

**Manompana** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Soanierana Ivongo, Faritanin'i Toamasina. Ny isam-poniny dia 26660 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 20. Ny kaodin-kaominina dia 31811 ary ny kaodin-distrika dia 318

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
Farihin' i Tsimanampetsotsa

Ny **Farihin' i Tsimanampetsotsa** dia farihy eto Madagasikara. Ao amin' ny Faritra Atsimo-Andrefana, Faritanin' i Toliara.

## Jereo koa
*Antanandranto

* Farihin' Alaotra
* Farihin' Anosy
* Farihy Besaroy
* Farihin' Ihotry
* Farihin' Itasy
* Farihy Kinkony
* Farihy Mandraka
* Farihy Mantasoa
* Farihy Tritriva
Farihin' Anosy

Ny **Farihin' Anosy**, dia farihy ao Antananarivo, faritanin' i Antananarivo, ao amin' ny faritra Analamanga, eto Madagasikara. Eo andrefan' ilay farihy no misy an' Ampefiloha, Isoraka eo avaratra-andrefany ary i Mahamasina eo avaratra.

Ny honahona dia nosoloana ny farihin' Anosy tamin'  ny andron’ ny mpanjaka Radama I. I James Cameron no nanamboatra ilay farihy izay nanome endrika fo. Eo afovoan' io farihy io dia misy nosy kely iray mifandray amin' ny tanàna amin' ny alalan' ny andilan-tany kely. Ao amin' io nosy io dia misy tsangambato naorin' ny Frantsay ho fahatsiarovaa ireo lavo tamin' ny Ady Lehibe Voalohany, dia ny Monument aux Morts nataon' ny mpanao sokitra Barberis sy ny mpanao mari-trano Perrin tamin' ny taona 1927. Tamin' ny andron-dRadama I dia nisy orinasa mpanamboatra  vanjan-tafondro teo amin' ilay nosy. Taty aoriana dia nisy trano fonenana amin' ny fahavaratra ho an' ny mpanjakavavy Ranavalona I teo.

Eo amoron' ilay farihy dia misy hazo zakaranda (*[[Jacaranda]]*) izay mamony amin' ny Oktobra sy Novambra. Niala sasatra teo amoron' ilay farihy ny vanofotsy (*Ardea alba*). Eo amin' ny morony atsimo no misy toeram-piasan' ny mpanety. Amin' ny fetin' ny fahaleovantenam-pirenena, amin' ny 26 Jona, dia karakaraina eny amin' ilay farihy isan-taona ny fampisehoana afomanga.

## Jereo koa
* Farihin' Alaotra
* Farihin' Anosy
* Farihy Besaroy
* Farihin' Ihotry
* Farihin' Itasy
* Farihy Kinkony
* Farihy Mandraka
* Farihy Mantasoa
* Farihy Tritriva
* Farihiny Tsimanampetsotsa

*Listrin'ny Farihy eto Madagasikara
Saqqara

**Saqqara** (Arabo: سقارة), dia tanàna ejipsianina iray ao amin'ny faritra Badrashin ao amin'ny Governemanta Giza, izay misy fandevenana fahiny. Toeram-ponenan'ny mpanjaka ejipsianina, izay toerana nekrôpolisy ho an'i Memfisy renivohitra ejipsianina fahiny.
Saqqara dia misy piramida maro, anisan'izany ny Piramidan'i Djoser, izay antsoina indraindray hoe Fasan'ny Dingana, ary fasana mastaba maromaro. Mirefy 30 km eo ho eo atsimon'i Cairo ankehitriny i Saqqara.
Betsinjaka

**I Betsinjaka Ambony** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' i Toliara II, Faritra Atsimo Andrefana, Faritanin' i Toliara.
Kandreho

# **Kandreho** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Kandreho, Faritra Betsiboka, Faritanin'i Mahajanga. Ny isam-poniny dia 7500 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Renirano
*Mahavavy Atsimo
Lisitry ny farihy eto Madagasikara

Inty ny **listry ny farihy eto Madagasikara**:
*Farihy Alanampotsy
*Farihy Amparihibe
*Farihy Alarobia
* Farihin' Alaotra
*Farihin' Ambinanikely (Anosy)
*Farihy Andranobe
*Farihy Andranomavoina
*Farihy Andraikiba
* Farihin' Anosy
* Farihy Besaroy (Anosy)
*Farihy Eria
*Farihy Fanolana
*Farihy Karana
* Farihy Kinkony
*Farihy Hima
* Farihin' Ihotry
* Farihin' Iotry (Atsimo-Andrefana)
* Farihin' Itasy
*Farihy Lanirano (Anosy)
*Farihy Manjakatompo
*Farihy Manampana
* Farihy Mananivo (Anosy)
* Farihy Mandraka
*Farihy Mandrozo
*Farihy Mahery (Sakaramy, Faritra Diana)
* Farihy Mantasoa
*Farihy Masay
*Farihy Masihanaka
*Farihy Mavo
*Farihy Morongara
*Farihy Ravelobe (Boeny)
*Farihy Rangazavaka
*Farihy Sahambavy  (Sahambavy, Matsiatra Ambony)
*Farihy ‎Sariaka
*Farihy ‎Sahapy (Melaky)
*Farihy ‎Samy (Menabe)
*Farihy Tampolo
*Farihy Tatamarina
*Farihy Tsimbazaza
* Farihy Tsimanampetsotsa
* Farihy Tritriva
## Lisitra

## Loharano sy fanamarihana
Beanana (Maevatanana)

**Beanana** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Maevatanana, Faritra Betsiboka Faritanin'i Mahajanga. Ny isam-poniny dia ? araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000
Benavony

**Benavony** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Ambanja, Faritra Diana, Faritanin'i Antsiranana. Ny isam-poniny dia ??? araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.
Ampako

**Ampako** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Besalampy, Faritra Melaky, Faritanin'i Mahajanga.

Ny isam-poniny dia 3505 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000.
Ankasakasa Tsibiray

**Ankasakasa Tsibiray** dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' i Besalampy, Faritra Melaky, Faritanin' i Mahajanga.

Ny isan' n,y mponiny dia 10&nbsp;870 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000.

## Loharano
Bemarivo (Ambatomainty)

**Bemarivo (Ambatomainty)** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'Ambatomainty, Faritra Melaky, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 9091 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. 

## Rohy ivelany
* ilo.cornell.edu - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.