open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feniksa

Ny **feniksa** dia vorona tsy mety maty izay miteraka tsingerina na ateraka indray. Na dia anisan'ny angano grika aza izy io, dia manana amin'ny kolontsaina maro toy ny Ejiptiana sy Persiana. Mifandray amin'ny masoandro ny feniksa dia mahazo aina vaovao amin'ny fiposahan'ny lavenon'ny teo alohany.
Ny niandohan'ny feniksa dia nolazain'i Herôdôtôsy sy ireo manam-pahaizana tamin'ny taonjato faha-19 tany Ejipta fahiny, fa ny manam-pahaizana hafa dia mihevitra fa ny lahatsoratra ejipsianina dia mety ho voataonan'ny fôlklôra klasika.
Môdernisma ao amin' ny Eglizy Katôlika

Ny **môdernisma ao amin' ny Eglizy Katôlika** dia ireo fomba fijery ara-teôlôjia sy fanoloran-tena ara-potokevitra izay niezaka nampifanaraka ny katôlisisma amin' ny kolontsaina môderna, indrindra fa ny fanakarana ny Baiboly sy ny lovam-pampianarana katôlika amin' ny alalan' ny famakafakana anaovana tsikera ara-tantara sy ny fivoarana vaovao ara-pilôzôfia sy ara-pôlitika izay naseho hatramin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy fiandohan' ny taonjato faha-20, ka niitatra hatraty amin' ny taonjato faha-21. Ireo fiheverana ireo dia miavaka noho ny fisarahany amin' ny fampianarana katôlika mahazatra, vokatry ny rijan-kevitra ara-pilôzôfia sy ara-tantara ary ara-psikôlôjia tamin' ny taonjato faha-20, sy noho ny antso ho amin' ny fahalalahan' ny fieritreretana, ary nomelohin' ny papa Pio X ho fahotana izany ao amin' ny taratasin' ny papa (ensiklika) atao hoe *Pacendi Dominici Gregis*.

Misy vanim-potoana lehibe maromaro azo avahana ny môdernisma katôlika:

* ny krizy môdernista izay nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 ka hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20;
* ireo fahasahiranana isankarazany nianjady amin' ny hetsika heverina ho "môdernista" toa ny Le Sillon tao amin' ny Eglizy Katôlika;
* ny Teôlôjia Vaovao (*Nouvelle Théologie*) izay niseho tamin' ny taompolo 1930, izay, tamin' ny vanim-potoana taorian' ny Ady Lehibe Faharoa, nomelohin' i Pio XII izay natahotra ny hiverenan' ny krizy môdernista;
* ary farany ny vanim-potoana taorian' ny kôsily, nanomboka tamin' ny Vatikàna II ka hatramin' izao, izay ifanoheran' ny mpandala ny ny tradisiônalisma sy ny môdernisma.
Ôntôlôjia (filôzôfia)

Ny **ôntôlôjia** dia sampan' ny filôzôfia, indrindraindrindra sampan' ny metafizika izay manontany ny hevitry ny hoe "mizy" (frantsay: *être*; anglisy: *being*; alemàna: *Sein*, izany hoe ny "misy" na ny "maha izy"), amin' ny heviny ankapobeny. Ny hoe "Inona no atao hoe mizy?" dia fanontaniana fanokafana, izany hoe voalohany ao amin' ny fotoana sady voalohany ao amin' ny filaharan' ny fahalalana. Io no fanontanian' ny mpandinika voalohany toa an' i Parmenida sy i Platôna, tany Gresy fahiny. Ny ôntôlôjia dia mihoatra lavitra ny sahan' ny metafizika nipoitra tao amin' i Aristôty, izay mandalina ny fomba fiseho sy ny toetra samihafan' ny mizy (izay efa tsy mametraka olana intsony), izay mazàna afangaro aminy. Tokony havahana koa amin' ny osiôlôjia, izay siansan' ny mizy amin' ny maha fiziana azy, ny  ôntôlôjia.

Ny teny hoe "*ontôlôjia*" dia avy amin' ny teny grika hoe τὸ ὄν / *to* *on* (ὄντος / *ontos*, rehefa amin' ny endrika tompon-javatra) izay midika hoe "ny misy" na "ny maha izy", sy ny hoe λογία / *logia*, izay midika hoe "lahateny mirija", "siansa".

Ny hoe "*ôntôlôjia*", toy ny hoe "*metafizika*" amin' ny heviny môderina, dia niseho taty aoriana be, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-17, izay nahazoany ny hevitry ny hoe "filôzôfian' ny mizy", sy ny hevitry ny hoe "siansa voalohany". Araka an' i Aristôty dia misy siansa mandalina ny mizy amin' ny maha mizy azy, sy ny toetra mampiavaka azy indrindra. Ny ôntôlôjia dia tsy afangaro amin' ireo siansa manokana ireo, satria tsy misy amin' ireo antsoina hoe siansa manokana ireo ny mihevitra amin' ny ankapobeny ny Mizy amin' ny maha mizy azy, fa maka ampahany amin' ny Mizy, ary avy amin' io ampahany io ihany no andalinan' izy ireo ny toetra iray ao amin' ny Mizy.

Araka io famaritana io, ny fomba fiasa mahazatra indraindray dia manao io ôntôlôjia aristôtelisiana io ho manondro ny metafizika ankapobeny na metafizikan' jy foto-javatra voalohany, mitondra ny lahateny momba ny mizy, sy ny metafizika manokana izay miresaka momba ny fanahy sy izao tontolo izao ary Andriamanitra. Araka ny voalazan' i Heidegger, ny zavatra nohalinin' i Aristôty sy ny mpandimby azy dia tsy dia ny "fanontaniana momba ny mizy" amin' ny maha fanontaniana izany, izay hiraikitra mandrakariva ao amin' ny metafizika araka ny fiheverany sy ny an' ny mpandimby azy, fa ny hevitra maron' ny mizy — ny mizy amin' ny maha an-dalam-piziana azy, ny kategôria maro, ny mizy amin' ny maha marina azy, ny mizy amin' ny alalan' ny tenany, ny fiovana hoavy — araka ny fanavahana hitan' i Franz Brentano.

Taty aoriana ny skôlastika dia nandray an' io foto-pampianarana io amin' ny fandikan-kevitra vaovao ny "fanontaniana momba ny mizy" ho toy ny metafizika ankapobeny, izany hoe siansan' ny foto-javatra voalohany rehetra, antsoina koa hoe "transendantaly" (mihoa-draha) noho izy mampitodika amin' ny famaritana iraisan' ny mizy rehetra. Ampifanoherina amin' ity metafizika ankapobeny ity ny metafizika manokana na "teôlôjia", izay mandalina ny fanontaniana momba an' Andriamanitra.

## Jereo koa

* Filôzôfia
* Metafizika
* Martin Heidegger
* Materialisma
Epistemôlôjia

Ny **epistemôlôjia** dia sampan' ny filôzôfia mandalina ny fahalalana siantifika voalohany indrindra. Amin' ny heviny amin' izao fotoana izao, ny epistemôlôjia dia fandalinana mitsikera momba ny siansa manokana, momba ny fivoarany sy ny lanjany ary ny sehatra voakasiny ara-tsiansa sy ara-pilôzôfia. Amin' ny fiteny hafa, ny teny hoe "*epistemôlôjia*" dia mety hanondro ny rijan-kevitry ny fahalalana na ny gnôseôlôjia. Avy amin' ny teny grika hoe ἐπιστήμη / *epistếmê* "fahalalana marina", "science" sy hoe λόγος / *lógos* / "lahateny".

Amin' ny resaka momba ny epistemôlôjia, ny taonjato faha-20 dia manontany ny amin' ny fahatapahana na ny fitohizan' ny fahalalana iombonana sy ny siansa. Na izany aza, na dia nipoitra ho taranja mahaleotena izy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, ny epistemôlôjia môderina dia avy tamin' ny taonjato faha-18 ao amin' ny filôzôfian' i Kant.

Teo am-piandohan' ny taonjato faha-20, ny pôzitivisman' i Auguste Comte dia nanjaka tany Frantsa, ny tany Alemaina dia nisaraka ny "siansan' ny zavaboary" (*Naturwissenschaften*) sy ny "siansan' ny fanahy" (*Geisteswissenschaften*) araka ny voalazan' i Wilhelm Dilthey. Mifanohitra amin' izany no nitranga tamin' ny taompolo 1920, tany Aotrisy, ny Faribolan' i Vienna dia nanamafy indray ny firaisan' ny siansa rehetra, sady niteraka firehana neôpôsitivista izany.

## Jereo koa

* Filôzôfia
* Metafizika
* Lôjika
* Etika
Etika

Ny **etika** dia sampan' ny filôzôfia mandalina ny fitsarana ara-môraly. Mitovy zava-dinihina amin' ny filôzôfia môraly izy io ka matetika ampitovina aminy. Fieritreretana fototra ho ao amin' izay rehetra atao hoe vahoaka izany mba hametrahana ny fitsipika ao aminy sy ny fetrany ary ny adidiny. Any amin’ ny firenana laîka, ny etika dia mifamatotra akaiky amin’ ny filôzôfia pôlitika izay fototra iorenany, nefa azo ampifandraisina amin’ ny kolontsaina, ny fivavahana, ny finoana ary ny fanao sy fahalalana ifandovana ao amin’ ny firenena iray, na vondrona ara-piarahamonina iray, na lamin-drafitra ara-poto-kevitra iray koa ny etika.

Ho an' ny filôzôfa toa an' i Aristôty na i Kant dia mikendry ny hamaritra izay "tokony ho izy" ny etika. Manolotra fanambaràna milaza fenitra na mandidy na manombana ny etika.

Ny etika dia ahitana sehatra fampiharana maro toy ny etika nôrmativa izay mahakasika indrindra ny foto-kevitra momba ny tsara izay ampitaina amin' ny alalan' ny rijan-kevitra momba ny rariny ara-piarahamonina sy ny foto-pampianarana toy ny otilitarisma (maniraka hanao na mandrara tsy hanao), ny egalitarisma (fitovian' ny olom-pirenena ara-pôlitika sy ara-tokarena ary ara-tsôsialy) ary ny libertarianisma (fahalalahana ara-toekarena sy fanjavonan' ny fanjakana), sns. Manaraka izany, ny etika fampiharana na ny etika deôntôlôjika izay mahakasika ny fampiharana ny foto-pitsipika ara-môraly. Ny etika manoritsoritra sy mampitaha dia momba ny famaritana sy ny fampitahana ny fehezam-pitsipi-pitondrantena samihafa, fa ny meta-etika kosa dia liana amin' ny tena dikan' ny hevitra entin' ny etika toy ny tsara, ny ratsy, ny marina, sns.

Ny fandinihana ao amin' ny sehatry ny etika dia afaka mifantoka amin' ny hetsika natao, ka resahina noho izany ny etika momba ny hatsaran-toetra, na amin' ny vokatry ny hetsika toy ny ataon' ny kônsekansialisma (fitsarana môraly mifototra amin' ny vokatry ny natao). Ao anatin' ny fiarahamonina anatin' ny fanatontoloana sy ahitana ny sokajin' olombelona rehetra izay misy etika maro samy hafa miara-misy, ny fomba fiasa amin' izao fotoana izao amin' ny fanaovana etika dia ahitana ny fitadiavana fifandanjana voahevitra, araka ny filazan' i John Rawls.

## Jereo koa

* Filôzôfia
* Metafizika
* Epistemôlôjia
* Lôjika
* Môraly
Prôklôsy

I **Prôklôsy** dia filôzôfa grika neôplatônisiana, anisan' ny filôzôfa klasika farany tamin' ny tapany farany amin' ny Andro Taloha. Atao hoe **Prôklôsy ilay Mpandimby** (teny grika: Πρόκλος ὁ Διάδοχος / *Próklos ho Diádokhos*) izy. I Prôklôsy dia teraka tamin' ny 8 Febroary 412 tao Kônstantinôpôlisy ary maty tamin' ny 17 Avrily 485 tao Atena (tao amin' ny Empira Rômana Atsinananana na Empira Bizantina) izy. Nametraka ny iray amin' ny lamin-drafitra neôplatônisiana be pitsiny sy tsara voavolavola indrindra izy ary, tamin' ny alalan' ny mpandika hevitra sy mpandika teny taty aoriana, dia nisy fiantraikany teo amin' ny filôzôfia bizantina, ny filôzôfia silamo tany am-boalohany, ny filôzôfia skôlastika, ary ny idealisma alemàna, indrindra fa ny an' i G. W. F. Hegel, izay niantso ny *Teôlôjia Platônika* nataon' i Prôklôsy ho "ny tena kihon-dalana na tetezalita avy amin' ny Andro Taloha mankaty amin' ny andro môderina, avy amin' ny filôzôfia taloha ho amin' ny kristianisma".

## Jereo koa

* Filôzôfia
* Platônisma
* Neôplatônisma

## Loharano sy fanamarihana
Iamblikôsy

I **Iamblikôsy** dia filôzôfa neôplatônisiana manam-piaviana arabo. Teraka tamin' ny taona 250 tany Chalcis ad Belum (Siria, faritany rômana) ary maty tamin' ny taona 330 tany ho any izy.

Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Ἰάμβλιχος / *Iámblikhos*,   amin' ny teny arabo atao hoe يَمْلِكُ / *Yamlīḵū*, ary amin' ny teny arameana 𐡉𐡌𐡋𐡊𐡅 / *Yamlīḵū*, amin' ny teny latina sy amin' ny teny anglisy atao hoe *Iamblichus*, amin' ny teny frantsay *Jamblique*,

Tokony tamin' ny taona 275 no nidirany tao amin' ny sekoly neôplatônisiana tao Rôma, sekoly izay notarihin' i Pôrfiriôsy avy any Tirôsy (mpianatr' i Plôtinôsy). Niverina tany Siria izy avy eo mba hampianatra filôzôfia any Apamea. I Iamblikôsy no manam-pahaizana fahatelo ao amin' ny sekoly neôplatôniana any Rôma, taorian' i Plôtinôsy sy Pôrfiriôsy. Ny neôplatônisma dia fiovana avy amin' ny fampianarana aristôtelisiana sy platônisiana izay nipoitra tany Ejipta, tao Aleksandria (Amôniôsy Sakasy), nivoatra tany Italia (Plôtinôsy), mihalalina tany Rôma (Pôrfirôsy), nifindra any Siria (Iamblikôsy) sy any Atena (Sirianôsy sy i Prôklôsy).

## Jereo koa

* Filôzôfia
Siria (faritany rômana)

I **Siria** dia iray amin' ny faritany manan-danja indrindra tao amin' ny Empira Rômana, na amin' ny  harenany na amin' ny lafiny ara-tafika. Nanomboka teo amin’ ny Ranomasina Mediteranea ka hatrany amin’ ny ony Eofrata ny fivelarany. Ambohi-pihaonan' ny sivilizasiôna izy, anisan' izany ny Arameana sy ny Fenisiana, nandray ny kolontsaina grika ny ankamaroany.
Friedrich Wilhelm Joseph Schelling

I **Friedrich Wilhelm Joseph Schelling** na **Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling** dia filôzôfa alemàna, mpiara-mianatra amin' ilay filôzôfa atao hoe Hegel sy ilay pôeta Hölderlin tao amin' ny *Tübinger Stift*. Teraka tamin' ny 27 Janoary 1775 tao Leonberg, akaikin' i Stuttgart, ao amin' ny Dokean' i Württemberg ary maty tamin' ny 20 Aogositra 1854 tao Bad Ragaz, any Soisa. Mpianatr' i Kant sy i  Johann Gottlieb Fichte izy, niezaka ny hihoatra ny filôzôfia transandentaly izy tamin' ny famolavolana ny lamin-drafitra manokana nataony izay niala tamin' ny fandinihan' ny mpampianatra azy, nefa nanakaiky kokoa ny spinôzisma, ny *Naturphilosophie* na ny filôzôfian' ny natiora.

Ny fotoana nanaovany fandalinana ara-tsaina manontolo dia nisongadinan' ny ny fikatsahana lamin-drafitra mampihavana ny Natiora (*Nature*) sy ny Saina (*Esprit*), izay lafiny roa (ny amparahatoka sy ny fahatsiarovan-tena) ao amin' ny Tsy Refesina (frantsay: *Absolu*). Izany fikatsahana izany dia nitarika azy tamin' ny voalohany hanorina ny "filôzôfian' ny maha-izy azy", izay notsikerain' i Hegel namany taloha taty aoriana, ao amin' ny sasin-tenin' ny *Phänomenologie des Geistes* ("Fenômenôlôjian' ny Saina", 1807).

I Schelling dia nandao ity tetikasan' ny "filôzôfian' ny maha-izy azy" ity mba hanokana ny tenany ho amin' ny fanoratana *Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegenstände* ("Ny Fahafahana sy ny zavatra mifandraika aminy", 1809) sy ny *Âges du Monde* ("Vanim-potoanan' Izao Tontolo Izao", 1811-1815), izay nanazava ny fitriarana tamin' ny fototra nahazo ny Tsy Refesina (*Absolu*), izay niorenan' ny fisian' ny olombelona. Ity tetikasa ity, izay tsy vita ihany koa, dia nisy fiantraikany lalina taty aoriana amin' ny ôntôlôjian' i Heidegger, ary vao haingana, ny materialisman' i Žižek.

Avy eo dia nanaraka ny *Spätphilosophie* ("filôzôfia farany") nataon' i Schelling: ny lesona momba ny "filosofian' ny fedrà", avy eo ny "filôzôfian' ny Fanambarà", izay mamakafaka ny fifandraisan' ny Tst Refesina amin' ny fisehoana ara-pivavahana toy ny pôliteisma sy ny kristianisma. Ny tetikasan' i Schelling tamin' ny tapany farany amin' ny fiainany dia ny handinika ny "zava-misy momba ny fisiana", ny toetra mivaingan' ny fiainana ampifanoherina amin' ny dialektika nataon' i Hegel mpiara-miasa taminy taloha.

Nanatrika ny leson' ny *Spätphilosophie* ny ho lasa mpandinika lehibe, indrindra fa i Schopenhauer na ilay filôzôfa sy teôlôjiana Kierkegaard izay samy lasa diso fanantenana noho izany, ilay fiziôlôjista Johannes Müller sy ilay filôlôga Max Müller, ary ilay mpikatroka revôlisiônera sy mpanao rijan-kevitra momba ny anarkisma Mikhail Bakunin, izay naka aingam-panahy tamin' ny fironany materialista sy tamin' ny fahitany ny saina ho toy ny asa.

## Jereo koa

* Filôzôfia
Amôniôsy Sakasy

I **Amoniôst Sakasy** dia filôzôfa nampiana-tena platônisiana helenista avy any Aleksandria, izay heverina ho mpialoha lalana ny neôplatônisma sy/na iray amin' ny mpanorina azy. Mpampianatra an’ i Plôtinôsy no tena ahafantarana azy, izay nampianariny tamin’ ny taona 232 ka hatramin’ ny 242. Teraka tamin' ny taona 175 tao Aleksandria ary maty tamin' ny taona 242 tao Aleksandria ihany izy. Tsy isalasalana fa nisy fiantraikany lehibe indrindra teo amin' i Plôtinôsy izy tamin' ny fampandrodoana ny neôplatônisma, na dia kely aza no fantatra momba ny fomba fijeriny ara-pilôzôfia. Nambaran’ ny mpanoratra kristiana tatỳ aoriana fa Kristiana i Amôniôsy, nefa heverina amin’ ny ankapobeny izy fa nisy Amôniôsy avy any Aleksandria hafa izay nanoratra lahatsoratra ara-Baiboly. Amin' ny teny grika ny anarany dia Ἀμμώνιος Σακκᾶς / Ammonios Sakkas.

## Jereo koa

* Filôzôfia
Tempoly

Ny **tempoly** dia toerana na trano natokana ho an' ny fanompoam-pivavahana amin' ny andriamanitra, amin' ny fanaovana vavaka sy ny sorona. Amin' ny ankapobeny dia ao no anaovana fanatitra manokana ho an’ ny andriamanitra, sady misy fombafomba hafa atao, ary misy antokona mpitondra fivavahana manokana mikarakara ny tempoly sy miasa ao. Tsy voatery ho azon' ny mpino aleha ny ao amin' ny tempoly: matetika dia afaka miditra ao amin' ny ampahan' ny tempoly na ao amin' ny tempoly iray manontolo ny mpitondra fivavahana. Avy amin' ny teny latina hoe *templum* io teny io.

Tao amin' ny tontolon' ny Andro Taloha (tempoly egiptiana, tempoly grika, tempoly rômana, tempoly jiosy tao Jerosalema, sns.), ny tempoly dia trano masina misy andriamanitra (tokana na maromaro) ary misy fikambanana momba ny fisoronana (mpisorona, mpisirom-bavy, sns.) manatanteraka fanompoam-pivavahana amin' io andriamanitra io na amin' ireo andriamanitra ireo. Amin' ny ankapobeny dia misy sarivongan' ny andriamanitra sy indraindray misy harena tahirizina koa ao. Ireo tempoly ireo dia tsy voatery ho toerana fiangonanan' ny mpino.

Ankehitriny dia ampiasaina hilazana ny toeran na trano fanompoana andriamanitra sasany ny hoe "tempoly": ny tempoly hindoa (atao hoe  *Mandir* na *Kovil*), ny tempoly bodista, ny tempoly sintôista (atao hoe indraindray hoe *Jinja*), ny tempolin' ny fivavahana any Amerika Latina (tempoly maià, tempoly inka, sns), tempolin' ny môrmônisma (izay atao hoe "tranon' ny Tompo"), ny tempoly antoanista (sekta manana tempoly 62 ao Frantsa sy any Belzika), ny tempolin' i Kônfosiosy (ho an' ny Kônfosianisma ny trano fivavahany). Atao hoe "tempoly" koa ny toeram-pivorian' ny fikambanana framasao ("tempoly masônika").

Misy teny manokana ilazana ny toeram-pivavahan' ny fivavahana sasany: ny kristianisma (antsoina hoe *eglizy* na *fiangonana* ny trano fivavahany), ny sikisma (izay antsoina hoe *gurudwara* ny trano fivavahany), ny jainisma (izay antsoina hoe *derasar* ny trano fivavahany indraindray), ny silamo (izay antsoina hoe *[[môskea]]* na *masjidy* ny trano fivavahany), ny jodaisma (izay antsoina hoe sinagôga ny trano fivavahany), ny zôrôastrisma (izay antsoina indraindray hoe *Agiary* ny trano fivavahany), ny finoana bahay (izay antsoina matetika hoe "trano fivavahana bahay" ny trano fivavahany), taôisma (izay indraindray antsoina hoe *Daoguan* ny trano fivavahany). Amin' ny ankapobeny dia ata hoe *pagôda* ny trano fivavahan' ny fivavahana any Atsinanana Indrindra.

## Jereo koa

* Tempolin' i Jerosalema
* Tempoly môrmôna
* Môskea
* Sinagôga
* Trano fiangonana
* Pagôda
* Fitoerana masina
Filôzôfia pôlitika

Ny **filôzôfia pôlitika** na ny **rijan-kevitra pôlitika** dia fandalinana ara-pilôzôfia momba ny governemanta, mandalina lohahevitra momba ny toetra sy ny sehatra ary ny maha ara-dalàna ny mpiasam-panjakana sy ny andrim-panjakana ary ny fifandraisana misy eo amin' izy ireo. Ny lohahevitra ao anatiny dia ny pôlitika, ny fahalalahana, ny rariny, ny fananana, ny zo, ny lalàna, ary ny fampiharan' ny fahefam-panjakana ny lalàna: inona izy ireo? ilaina ve izy ireo? inona no mahatonga ny governemanta ho ara-dalàna? inona ny zo sy fahalalahana tokony harovana? inona no endrika tokony hananany? inona ny atao hoe lalàna? inona no adidin' ny olom-pirenena amin' ny fitondram-panjakana ara-dalàna, ary rahoviana no mety hanongana azy amin' ny fomba ara-dalàna, raha misy?

Ny rijan-kevitra ara-pôlitika ihany koa dia mametraka fanontaniana amin' ny sehatra midadasika kokoa, mandinika momba ny toetra ara-pôlitikan' ny trangan-javatra sy ny sokajy (kategôria) toy ny maha-izy azy (*identity*), ny kolontsaina, ny firaisam-pananahana, ny firazanana (volon-koditra), ny harena, ny fifandraisana eo amin' ny maha olona sy ny tsy maha-olona, ​​​​ny etika, ny fivavahana, ary ny maro hafa.

Ny filôzôfia pôlitika dia sampan' ny filôzôfia, saingy nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny siansa pôlitika izy, izay nifantohana mafy teo amin' ny tantara ny fandinihana ara-pôlitika sy ny rijan-kevitra pôlitika ankehitriny (avy amin' ny rijan-kevitra pôlitika mametraka fenitra, mankany amin' ny fomba fiasa mitsikera samihafa) .

Ao amin' ny *Oxford Handbook of Political Theory* (2009), ny sehatry ny filôzôfia pôlitika dia nofaritana ho ezaka iraisan-taranja izay manana ny ivon-tsintony eo amin' ny siansan' ny maha olona izay eo amin' ny fiafaran' ny taranjan' ny siansa pôlitika izay mbola tsy voafehy. Nandritra ny fotoana ela, ny fanamby amin' ny maha-izy azy ny rijan-kevitra pôlitika dia ny fomba hametrahany ny tenany amin' ny fomba mahomby eo amin' ny toerana telo samy hafa: mifandraika amin' ny taranja akademika momba ny siansa pôlitika sy ny tantara ary ny filôzôfia; eo anelanelan' ny tontolon' ny pôlitika sy ny sehatra amadibadihana an' eritreritra ao amin' ny rijan-kevitra tsy azo tsapain-tanana kokoa; eo anelanelan' ny rijan-kevitra pôlitika kanônika sy ny loharano vaovao (toy ny rijan-kevitra feminista sy ny rijan-kevitra mitsikera, ny famakafakana lahateny, ny sarimihetsika sy nyrijan-kevitra momba ny sarimihetsika, ny kolontsaim-bahoaka sy kolontsaina pôlitika, ny fandalinana ny haino aman-jery, neorôsiansa, ny fandalinana ny tontolo iainana, ny siansa momba ny fitondran-tena, ary ny siansan' ny toekarena) izay itomboan' ny rijan-kevitra pôlitika.

## Loharano sy fanamarihana
Mercedes-Benz

**Mercedes-Benz**  dia mpanamboatra fiara alemàna any Stuttgart, Alemaina. Niorina tamin'ny 1926, fantatra amin'ny malaza, io no marika sangany amin'ny Daimler Motoren Gesellschaft. 

## Jereo koa
*Carl Benz
*Gottlieb Daimler.
*Wilhelm Maybach
Diônisôsy

I **Diônisôsy**, amin' ny fivavahana grika taloha, dia andriamanitry ny voaloboka, ny divay, ny firavoravoana ary ny fihoaram-pefy. Malaza teo amin' ny fivavahana grika sady andriamanitra manan-danja indrindra tao amin' ny ôrfisma izy: ny *Hira fiderana ôrfika* dia ahitana vavaka maro ho fanomezam-boninahitra azy ary nalamina mba hanome ny sarin' ny filaminana ao amn' ny tontolo voajanahary sy ny fitondran-tena izay mampiseho fa, amin' ny filaminana ity dia manana anjara toerana manokana i Diônisôsy. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Διώνυσος / *Diṓnusos* na Διόνυσος / *Diónusos*.

Afon' andriamanitra taloha, araka ny fanamarinan' ny zavatra maro resahina ao amin' ny angano momba azy sy ny fanompoam-pivavahana atao aminy, dia zanaky ny andriamanitra Zeosy sy i Semele (Σεμέλη / *Semélê*) izay olombelona mety maty izy na, araka ny ôrfisma, an' i Zeosy sy i Demetera (Δημήτηρ / *Dêmếtêr*) na i Persefôna (Περσεφόνη / *Persephónē*). Voatsinjara eo anelanelan' ny fararano sy lohataona ny fetiny izay mifandray amin' ny tsingerina isan-taona ary indrindra amin' ny fiverenan' ny lohataona. Andriamanitry ny fahatezerana sy ny fanosihosena i Diônisôsy, ny fivavahana aminy koa dia voamariky ny fetiben' ny fanaranam-po amin' ny firaisana ara-nofon' ny vehivavy nankalazain' ny vehivavy mpanara-dia azy atao hoe *menada* (Μαινάδες / *Mainádes*). Ireo fetiny ireo no hery nanosika ny fampandrosoana ny tantara an-tsehatra. Ny fedrà grika matetika dia mampiseho an' i Diônisôsy, manomboka amin' ny fitantarana mifandray amin' ny fahatongavan' ilay andriamanitra tany Grisia ka hatramin' ny fitantarana ny fandreseny an' i India.

Noraisin' i Rôma ho andriamaniny i Diônisôsy tamin' ny anarana ho *Bakosy* (*Bacchus*, avy amin' ny teny grika fahiny Βάκχος / Bákkhos, iray amin' ny anarany hafa) ary nampitovina amin' ny andriamanitra italika Libera Patera (*Liber Pater*).
Agata

Ny **agata** na **jabilaona** dia karazam-bato kalsedoana izay miavaka noho ny fisian' ny lafika misesy miloko samihafa. Anisan' ny vato tsara indrindra izy io.

## Jereo koa

* Vatosoa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
*Safira
*Diamondra
*Ametista
*Emeralda
*Vatomena
*Berila
*Agata
*Tôpazy

## Metaly
*Volamena
Andriamanitra ambanin' ny tany

Ny **andriamanitra ambanin' ny tany** dia andriamanitra mifamatotra amin' ny tany sy amin' ny tontolo ambanin' ny tany ary amin' ny fiainan-tsy hita.

## Jereo koa

* Andriamanitry ny lanitra
Andriamanitry ny lanitra

Ny **andriamanitra lanitra** na **andriamanitry ny lanitra** dia andriamanitra mifandray amin' ny lanitra, na andriamanitra monina any an-danitra.

## Jereo koa

* Andriamanitra ambanin' ny tany
Tetrarkia

Ny **Tetrarkia** na **Tetrarsia** dia rafi-pitantanan' ny Empira Rômana naorin' i Diôkletiano tamin' ny taona 285, tamin' ny faran' ny taonjato faha-3, mba hiatrehana ny fanafihan' ny Barbariana. Izany dia ahitana ny fizarana ny fitarihana ny empira, eo amin' ny lafiny iray ny emperora roa - ny Aogosito -, amin' ny lafiny iray hafa ny lietnà roa (voatondro ho mpandimby ny Aogositra) - ny Kaisara.

Ny teny hoe "TetrarKkia" na "Tetrarsia" dia avy amin' ny teny grika hoe τετραρχία / *tetrarkhía* izay midika hoe "fitondran' ny efatra", amin' ny fanovonana ny teny hoe τέσσαρες / *tessares* ("efatra") amin' ny anarana hoe ἀρχία / *arkhía* ("fitondrana", "governemanta").

Tsy tokony hafangaro ny tetrarkia tao amin’ ny Empira Rômana sy ny an’ i Jodia, resahin’ ny Filazantsaran' i Lioka, izay manondro anaram-boninahitra vokatry ny fizarana efatra ny fanjakan’ i Herôda, tamin' ny taona 4 taor. J.K.
Kristianisma ante-nikeana

Ny **kristianisma ante-nikeana** dia ny vanim-potoana teo amin' ny tantaran' ny kristianisma hatramin' ny fiandohany ka hatramin' ny Kônsily Voalohany tao Nikea. Iza ny dia mahafaoka ny vanim-potoana taorian’ ny Andro Apôstôlika tamin' ny taonjato voalohany, manodidna ny taona 100 taor. J.K., hatramin' ny taona 325 taor. J.K.

Tamin' ny taonjato faharoa sy fahatelo dia nisy fisarahan' ny kristianisma amin' ny fototra nipoirany. Nisy fandavana miharihary ny jodaisma sy ny kolontsaina jiosy tamin' izany fotoana izany tamin'ny faran' ny taonjato faharoa, ary nitombo literatiora manohita ny jodaisma (*adversus Judaeos*). Ny kristianisma tamin’ ny taonjato fahefatra sy fahadimy dia niaina fanerena avy amin’ ny fitondram-panjakan’ ny Empira Rômana ary nisy ny famolavolana rafitra episkôpaly matanjaka sy mampiray. Ny vanim-potoana talohan' ny Kônsilin' i Nikea dia tsy nisy fahefana toy izany ary hafa kokoa. Ny endriky maro nananan' ny kristianisla tamin' izany vanim-potoana izany dia tsy namela fanasokajiana mazava, satria ny endrika samihafa tamin' ny kristianisma dia nifampikasoka tamin' ny fomba isan-karazany. Ny endrika iray dia ny prôtô-ôrtôdôksia izay lasa ny Fiangonana Lehibe niraisan' ny firenena maro sady narovan' ny Ray Apôstôlika tamin' io vanim-potoana io. Izany no fomban' ny kristianisma paoliniana, izay nanome lanja ny fahafatesan' i Jesoa ho famonjena ny olombelona, ​​ary niresaka momba an' i Jesoa izay ninoany fa Andriamanitra nidina teto an-tany. Ny sekolim-pisainana lehibe iray hafa dia ny kristianisma gnôstika, izay nanome lanja ny fahendren' i Jesoa izay namonjy ny olombelona, ​​ary nampianatra fa i Jesoa dia olombelona lasa andriamanitra tamin' ny alalan' ny fahalalana.

Raha nifototra tao Jerosalema ny fiangonana jodeô-kristiana tamin’ ny taonjato voalohany, dia nanjary nizarazara kosa ny kristianisma tany amin' ny Jentilisa tamin’ ny taonjato faharoa. Nisy kônsilin' ny fiangonana ifotony sy isam-paritany samihafa natao nandritra io vanim-potoana io, izay nanao fanapahan-kevitra izay nekena arakaraka ny ambaratonga samihafa tao amin' ny vondrona kristiana samihafa. Ny olo-malaza tamin' ny taonjato faharoa izay nambaran' ny prôtô-ortôdôksia tatỳ aoriana ho mpampianatra finoan-diso dia i Markiôna sy i Valentinosy ary i Môntanosy.

Na dia voamarina aza ny fampiasana ny teny hoe "*[[Kristianina|Kristiana]]*" ao amin' ny Asan' ny Apôstôly (taona 80–90 taor. J.K.), ny fampiasana voalohany ny teny hoe "*[[kristianisma]]*" (grika: Χριστιανισμός / *Khristianismos*) dia nataon' i Ignatiôsy avy any Antiôkia tokony ho 107 taor. J.K. izay nanova koa ny  Sabata, ny fampisondrotana ny eveka, ary ny fanakianana ny Jodeô-kristiana izay nihevitra fa mbola mamatotra ny Kristiana ny lalàna levitika.

## Jereo koa

* Tantaran' ny kristianisma
Setroka

Ny **setroka** dia zavatra toy ny rahona misy etona sy kiti-javatra mivaingana avoakan' ny afo, ny fiota simika sasany na ny hafanana mekanika. Ireo kiti-javatra ireo dia molaly (karbônina tsy may) sy lavenona; matetika koa ny setroka dia ahitana singa metaly sy ôrganika amin' ny fatra kely, saingy misy poizina ny maro amin' izy ireo.

## Jereo koa

* Tontolo iainana
* Vovoka
Hejaz

I **Hejaz** na **Hijaz**, dia faritra ao amin' ny tapany andrefan' ny Saikinosy Arabo, anisan' izany ireto faritany manaraka ireto: Tabuk, Medina, Mecca ary Al Bahah. I Jeddah no tanàna lehibe ao aminy, fa i Meka sy i Medina kosa no tanàn-dehibe malaza indrindra. Amin' ny teny arabo izy dia atao hoe اَلْـحِـجَـاز, *al-Ḥiǧāz*, izay midika ara-bakiteny hoe "sakana".
Kristianisma prôtô-ôrtôdôksa

Ny **kristianisma prôtô-ôrtôdôksa** na **prôtô-ôrtôdôksia** dia ny hetsika kristiana voalohany izay nialoha ny ôrtôdôksia kristiana. Io vondrona io dia nanomboka tamin' ny fotoana nahatonga azy ho manan-danja, fara-fahatarany, tamin' ny faran' ny taonjato fahatelo, dia niady tamin' ny fanoherana azy, ny fomba fijeriny no fomba fijerin' ny maro anisa foana ary ny mpifanandrina aminy, izay nolazaina hatramin' izay hoe "heretika" sy hoe ninia "nifidy" ny handà ny finoana marina. Mifanohitra amin’izany kosa, i Larry W. Hurtado dia milaza fa ny Kristianisma proto-ortodoksa dia avy amin’ny Kristianisma tamin’ny taonjato voalohany.

## Jereo koa

* Tantaran' ny kristianisma
Kristianisma paoliniana

Ny **kristianisma paoliniana** na **teôlôjia paoliniana** na **kristôlôjia paoliniana** (na **paolisma**), izay antsoina koa hoe **kristianisma jentilisa** na **kristianisma jentily**, dia ny teôlôjia sy ny endriky ny kristianisma izay nipoitra avy amin' ny finoana sy ny foto-pampianarana notohanan' i Paoly, ilay apôstôly nanaraka ny jodaisma helenistika, tamin' ny alalan' ny asasorany sy ny epistily ao amin' ny Testamenta Vaovao izay heverina fa nosoratany. Ny finoan’ i Paoly dia niorim-paka avy ao amin’ ny kristianisma jiosy tany am-boalohany, saingy nivily niala tamin’ io kristianisma jiosy io izany tamin’ ny fanantitranterana ny fampidirana ny Jentilisa na Jentily ho ao amin’ ny Fanekena Vaovaon' Andriamanitra sy ny fandavany ny famorana izay ataony hoe famantarana tsy ilaina avy amin' ny fankatoavana ny Lalàn' i Mosesy.

Ny kristianisma prôtô-ôrtôdôksa, izay nifototra tamin’ ireo taonjato voalohandohany teo amin’ ny tantaran’ ny kristianisma, dia niantehitra fatratra amin’ ny teôlôjia sy ny finoan’ i Paoly ary nihevitra azy ireo ho fanamafisana sy fanazavana ny fampianaran’ i Jesoa na Jesosy. Nanomboka tamin’ ny taonjato faha-18 dia manam-pahaizana maro no nanolotra fa ny asasoratr’ i Paoly dia mirakitra fampianarana tsy mitovy amin’ ny fampianaran’ i Jesoa tany am-boalohany sy ny an’ ny Kristiana jiosy voalohany indrindra, araka ny voarakitra ao amin’ ny filazantsara kanônika sy ny Asan' ny Apôstôly voalohany ary ny sisa amin' ny Testamenta Vaovao, toy ny Epistilin’ i Jakôba.

## Jereo koa

* Paoly
* Epistilin' i Paoly
* Jodeô-kristianisma (na kristianisma jiosy)
Kaisarôpapisma

Ny **kaisarôpapisma** na **sezarôpapisma** dia rafi-pitondrana ara-pôlitika sy ara-piarahamonina (ny kaisara na sezara) izay mikatsaka ny hampiasa ny fahefany amin' ny raharaha ara-pivavahana (fahefana ara-panahin' ny papa), amin' ny faniriana ny hanjaka amin' izao rehetra izao. Ny emperora àry dia mitsabaka amin' ny raharahan’ ny Fiangonana. Noho izany dia nitana toerana ambony teo amin’ ny sehatry ny lalàna sy ny teôlôjian’ ny Fiangonana ny emperora.

Momba ny fitondrà-mpanjaka dia azo atao koa ny miresaka momba ny teôkrasian' ny mpanjaka. Ny olana ateraky ny fifandraisana misy eo amin' ny fahefana ara-pôlitika sy ny fahefana ara-panahy dia izao: ilaina ny mahafantatra izay manapaka amin' ny anaran' Andriamanitra; noho izany dia ilaina ny mamaritra raha ny papa no eo ambany fahefan' ny emperora amin' ny maha olom-pirenena rômana azy, na ny emperora no eo ambany fahefan' ny papa amin' ny maha kristiana azy. Ny fahaterahan' ny kaisarô-papisma dia nifanandrify amin' ny fandrosoan' ny kristianisma notarihin' ny emperora Kônstantino I tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-4. Io fomba fitondrana io dia mifandray amin' ny tapany farany amin' ny Andro Taloha sy ny Empira Bizantina. Tany Andrefana dia  momba ny vanim-potoana nanapahan' i Ôtôna I, izay emperoran' ny Empira Masina, izany.

Amin' ny endriny faran' izay henjana, ny kaisarôpapisma dia ahitana ny lohan' ny fanjakana, indrindra fa ny emperora, izay lohan' ny fiangonana koa. Ny kaisarôpapisma sy ny teôkrasia dia saly rafitra tsy misy fisarahan' ny fiangonana sy ny fanjakana.

## Jereo koa

* Tantaran' ny kristianisma
* Kônsily voalohany tao Nikea
Paulo Venoy

**Paulo Venoy** (Niterói, 03 de abril de 2009) é um cantor, compositor e produtor musical brasileiro. O artista é conhecido por ser um expoente do trap (subgênero do rap/hip-hop) no Brasil, tendo sido indicado para o prêmio MTV Millenial Awards 2022 (Brasil) na categoria "Trap na cena".  

## Infância e Juventude
Venoy, nasceu em 03 de abril de 2009 no município de Niterói, no estado do Rio de Janeiro.

Desde pequeno, mas exatamente aos oito anos de idades ele foi introduzido no mundo da música por sua família que sempre lhe incentivou a cantar e tocar instrumentos.

Venoy começou a compor aos onze anos e até hoje grava tudo em seu studio, onde várias dessas músicas gravadas de maneira independente alcançaram milhares de ouvintes.

Mas ainda sim, Venoy, sentia que não estava completo e entrou para o mundo do cinema e de produções audiovisuais se tornando aos seus quatorze anos produtor e engenheiro de som de diversos filmes e séries para ganhar experiência na área, fazendo isso totalmente de forma voluntária. 

## Carreira musical
Venoy iniciou sua carreira produzindo sua primeira música em 2018, chamada “Perigo Demais" que hoje já não se encontra mais nas plataformas digitais por ele querer deixar no passado esse "Paulo" que fez essas músicas adotando novos estilos e gêneros musicais.

Após 4 anos de muito aprendizado, estudos e evoluções, Venoy em 2023 decidiu dar o seu pontapé inicial já sabendo do seu grande potencial conseguiu emplacar diversas produções e músicas como, Time , Beira Mar e Problemática que juntas somam mais de 500 mil streamings nas plataformas.

Com esse grande sucesso, ele decidiu abrir seu próprio estúdio independente não só de música mas como de outros serviços que ele presta para diversas empresas. Após um tempo, ele lançou o álbum World Talk, aonde ele quis se aprofundar em músicas já lançadas trazendo a Parte 2, uma "continuação" se podemos dizer. Algo que ele queria falar naquelas músicas mas, não deu, trazendo isso nesse álbum. Já no World Talk Deluxe - O Fim, ele quis dar um ponto final em algumas músicas com prévias que seus fãs pediam a muito tempo, realmente trazendo "O FIM" dessas músicas antigas e deixando pra trás aquele Paulo.

## Filmografia

## Referências
Spiridôna avy any Trimitônta

I **Spiridôna avy any Trimitonta** na **Masindahy Spiridôna** dia evekan' i Trimitontôsy (ao avaratr' i Larnaka), tao amin' ny nosy Kiprôsy (na Sipra), tamin' ny taonjato faha-4. Ny daty nahaterahany dia manodidina ny taona 270, ary ny nahafatesany manodidina ny 348. Atao hoe Ο Άγιος Σπυρίδων, Επίσκοπος Τριμυθούντος / *O Hagiôs Spiridôn, Episkopos Trimythountos* izy amin' ny teny grika.

Milaza ny fitantarana fa mpiandry ondry izy aloha, na fara faharatsiny, tompon' ondry maro be. Amin’ ny maha eveka azy, na angamba kôreveka ("eveka mpanampy any ambanivohitra"), dia tsy maintsy niharan' ny fanenjehan' i Galerio izy, indrindra fa noterena hiasa any amin' ny toeram-pitrandrahana. Noheverina ho nandray anjara tamin' ny Kônsily voalohany tao Nikea izy. Tena omem-boninahitra izy any Kiprôsy, izay misy fahagagana lazaina fa nataony ka nahatonga azy hahazo anaram-bositra hoe "Masindahy Spiridôna Mpanao Fahagagana" (Ο Άγιος Σπυρίδων, ο Θαυματουργός / *O Hagios Spyridôn, o Thaumatourgos*).

Tena omem-boninahitra koa izy any amin' ny nosy Corfu (Kerkyra), izay misy ny sisa tamin' ny vatany. Ilay Kôrfiôta atao hoe Nikôlaà Volgarisy dia namorona birao ho fanomezam-boninahitra azy, ary koa ny fitantarana ny famindrana ny relikany ho any Kônstantinôpla. Ao amin' ny sarimasina ôrtôdôksa izy dia aseho mitafy satroka mpiandry ondry, noho ny fanetren-tenany. Amin' ny 12 Desambra no fankalazana ny fetiny.
Miarinarivo (Vavatenina)

I **Miarinarivo**  dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan'i Vavatenina, Faritra Analanjirofo, Faritanin' i Toamasina. Ny isam-poniny dia 24000 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000.

## Rohy ivelany
Aleksandra avy any Aleksandria

I **Aleksandra avy any Aleksandria** na **Masindahy Aleksandra**, izay patriarkan' i Aleksandria teo anelanelan' ny taona 313 sy 326 (na 328), dia teraka tamin' ny taona 250 izy ary maty tamin' ny 17 Avrily 326 (na 328). Izy no nandimby an' i Akilasy avy any Aleksandria tamin' ny taona 313. I Aleksandra I avy any Aleksandria no papa faha-19. Nandritra ny naha patriarika azy dia niatrika olana maromaro ny Fiangonana. Anisan' izany ny datin' ny Paska sy ny fihetsik' i Meletiôsy avy any Likôpôlisy ary ny olana lehibe indrindra, dia ny arianisma. Izy no mpitarika ny fanoherana ny arianisma tao amin' ny Kônsily Voalohany tao Nikea. Izy koa no nanoro an' i Atanasiôsy avy any Aleksandria, mpandimby azy, izay ho lasa iray amin' ny Rain' ny Fiangonana. Ankalazaina isaky ny 29 Mey any Atsinanana ary isaky ny 26 Febroary any Andrefana ny fetiny.
Dônatisma

Ny **dônatisma** dia foto-pampianarana kristiana notsarain' ny Fiangonana, efa taty aoriana, ho mpisara-bazana, avy eo mpampianatra finoan-diso, foto-pampianarana nipoitra tao amin' ny diôsezin' i Afrika rômana tamin' ny taonjato faha-4 sy faha-5. Avy amin' ny anaran' ilay eveka berbera  Dônatio Lehibe (*Donatus Magnus*), evekan' i *Casae Nigrae* (i Negrine ankehitriny ao Alzeria) tany Nomidia ny anarany. Ny tena fototry ny tsy fitovian-kevitra teo amin' ny Dônatista sy ny Fiangonana dia ny fandavana ny maha manan-kery ny sakramenta nataon' ny eveka tsy naharitra nandritra ny fanenjehan' i Diôkletiano (taina 303-305). Io fihevarana io dia nomelohina tao amin' ny Kônsily natao tao Rôma tamin’ ny taona 313.
Nôvatianisma

Ny **nôvatianisma** na **nôvatiônisma** dia sekta kristiana tamin' ny fiandohan' ny kristianisma nanaraka ny fampianaran' ilay teôlôjiana atao hoe Nôvatiano (taona 200–258) izay nanohana fomba fijery hentitra tsy nety nandray intsony ny Kristiana vita batisa izay nandà ny finoany na nanao fombafomba fanaovana sorona ho an' ny andriamanitry ny Pagàna teo ambany faneren’ ny fanenjehan' ny emperora Dekio tamin’ ny taona 250. Nambaran' ny Fiangonan’ i Rôma fa mpanao fampianaran-diso ny Nôvatianista taorian’ ny taratasin’ i Kipriano avy any Kartago sy Ambrôsio nanohitra azy ireo. Nahatitra hatramin' ny taonjato faha-8 ny nôvatianisma. Tena nandray ny fiheveran' i Tertoliano ny teôlôjia nôvatiana, ka nampiasa mafy ny asa sorany.
Mato Grosso do Sul

I **Mato Grosso do Sul** dia faritany mizaka-tena ao Brazila. Ny renivohiny dia Campo Grande. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

## Tanàna lehibe

* Campo Grande (796.252 mponina)
* Dourados ()
* Corumbá ()
*Três Lagoas (103.536
*Ponta Porã (79.173)
Espirito Santo

I **Espirito Santo** dia Fanjakana federaly ao Brazila. Ny renivohiny dia Vitória. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia 4.108.508

## Jereo Koa
*Lisitry ny faritany ao Brazile
São Paulo (Faritany)

I **São Paulo** dia fanjakana federaly ao Brazila. Ny renivohiny dia São Paulo. Ny velarantanin'ilay faritany dia  kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia .

## Lalana
Ao amin'ny fanjakana dia misy lalambe monisipaly 15.000 kilometatra, làlam-panjakana 22.000 kilometatra ary lalambe federaly 900 kilometatra.

## Tanàna lehibe
Ny São Paulo dia 645 kaominina. Jereo koa: Lisitry ny kaominina ao amin'ny fanjakan'i São Paulo

* São Paulo – 12.325.232 mpoina
* Guarulhos – 1.392.121
* Campinas – 1.213.792
* São Bernardo do Campo – 844.483
* São José dos Campos – 729.737
* Santo André – 721.368
* Ribeirão Preto – 711.825
* Osasco – 699.944
* Sorocaba – 687.357

## Fanjakana federaly ao Brazile
Fiteny arabo klasika

Ny **fiteny arabo klasika** na **fiteny arabo koranika** no endriky ny fiteny arabo nampiasaina ho an' ny lahatsoratra tamin' ny taonjato faha-7 sy nandritra ny Andro Antenatenany, indrindra fa tao amin' ny lahatsoratra tamin' ny andron' ny Omeiada sy ny Abasida toy ny tononkalo sy ny prôzy avo lenta ary ny kabary, ary io koa no fiteny litorjika ao amin' ny fivavahana silamo. Ny fiteny arabo klasika dia ny karazan' ny  ny fiteny arabo izay iorenan' ny fiteny arabo môderina mahazatra. Amin' ny fiteny arabo izany dia atao hoe العربية الفصحى التراثية */ al-ʻArabīyah al-Fuṣḥā at-Turāthīyah* ("ny fiteny arabo klasika mahay mandaha-teny indrindra").

Ny fitsipi-pitenenana feno amin' ny fiteny arabo klasika dia *al-Kitāb* nataon' ilay Persàna mozilmana Sibawayh; izany dia famakafakaba ny fitsipi-pitenenana arabo izay nifototra indrindra tamin' ireo lahatsoratra tononkalo efa nisy sy ny asan' ireo mpahay fitsipi-pitenenana teo aloha, ankoatry ny Kor'any sy ny Bedoina mpanome vaovao izay noheveriny ho mpiteny arabo azo itokisana. Ny tena nifantohan' ity asasoratra ity dia ny fanamorana ny *tafsir* an' ny Kor'any sy ny tatitra ara-paminaniana.

Ny fiteny arabo mahazatra ankehitriny no taranaka mivantana ampiasaina amin' izao fotoana izao manerana ny Tontolo Arabo amin' ny fanoratana sy amin' ny lahateny ôfisialy, ohatra kabary voaomana, fampielezam-peo sy fahitalavitra sasany ary votoaty tsy natao ho fialamboly. Tsy mitovy amin' ny an' ny fiteny arabo klasika ny voambolana sy ny stilistika amin' ny fiteny arabo mahazatra ankehitriny, ary ny fiteny arabo mahazatra ankehitriny dia mampiasa ampahany amin' ny fandrafetana fehezanteny misy amin' ny fiteny arabo klasika, saingy tsy niova ny fandrafetan-teny sy ny fandrafetana fehezanteny. Ao amin' ny Tontolo Arabo dia misy fanavahana kely eo amin' ny fiteny arabo klasika sy ny fiteny arabo mahazatra ankehitriny ary izy roa ireo dia antsoina amin' ny ankapobeny hoe الفصحى / *al-fuṣḥā* amin' ny teny arabo, midika hoe "ilay mahay mandaha-teny".
BMW

**BMW** (Bayrische Motoren Werke) dia mpanamboatra fiara alemàna any München (Munich), Alemaina. 

## Jereo koa
Opel

**Opel**  dia mpanamboatra fiara alemàna any Rüsselsheim am Main, . 

## Jereo koa
*Adam Opel
* Sophie Opel
* Carl von Opel
* Fritz von Opel
* Rikky von Opel
Hannover

**Hannover** ((frantsay: *Hanôvre*) dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana Niedersachsen, Alemaina.
Ny isan' ny 545 045 mponina ao aminy dia  araka.

## Renirano
*Leine

## Baolina kitra
*Hannover 96
*Arminia Hannover

## Mozika
Avy any Hanover ny tarika rock Scorpions.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Kiel

**Kiel** dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana Schleswig-Holstein, Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 247.717 araka, ary ny ranomasina Baltika.

## Baolina kitra
*Holstein Kiel (ligy faha-2)

## Tanàna rahavavy
*  - Coventry (Fanjakana Mitambatra), (1967)
*  - Vaasa (Finlandy), (1967)
*  - Gdingen (Polonia), (1985)
*  - Tallinn (Estonia), (1986)
*  - Stralsund (Alemaina), seit 1987)
*  - Königsberg  (Rosia), (1992)
*  - Tilsit (Rosia), (1953/1992)
*  - Samsun (Torkia), (2012)
*  -Antakya (Torkia), (2012)
*  -Moshi Rural (Tanzania), (2013)
*  -San Francisco (USA)

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Stuttgart

**Stuttgart** dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana  (fransay:Bade-Wurtemberg) , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 632865 araka.

## Renirano
*Neckar

## Klioban'ny fanatanjahantena
* VfB Stuttgart (ligy faha-1) sy Stuttgarter Kickers.

## Toekarena
Mercedes-Benz, Porsche sy Bosch

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Porsche

**Porsche**  (Dr. Ing. h.c. F. Porsche Aktiengesellschaft (Porsche AG)) dia mpanamboatra fiara alemàna any Stuttgart, Alemaina ()

## Jereo koa
*Ferdinand Porsche
*Ferry Porsche
Hamburg

**Hamburg** (frantsay: *Hambourg*) dia kaominina alemana, renivohitry ny tanàna-fanjakana , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 1.892.122 araka.

## Toekarena
*Seranan-tsambon' Hamburg

## Baolina kitra
Hamburger SV (ligy faha-2) sy FC St.Pauli (ligy faha-1)

## Ony
*Elbe 

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Fiteny arabo manara-penitra vaovao

Ny **fiteny arabo manara-penitra vaovao** dia ny karazana fiteny arabo nampanarahim-penitra, fiteny arabon' ny literatiora izay nivoatra tany amin' ny Tontolo Arabo tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy fiandohan' ny taonjato faha-20, ary amin' ny fampiasana sasany koa ny karazana fiteny arabo tenenina izay mifanandrify amin' io endrika soratana io. Ny fiteny arabo manara-penitra vaovao no fiteny ampiasaina amin' ny literatiora, ao amin' ny akademia, amin' ny fanaovana printy, amin' ny fampahalalam-baovao, amin' ny fanaovan-didy aman-dalàna, na dia tsy ampiasaina ho fiteny tetenina voalohany aza izy, mitovy amin' ny "fiteny latina vaovao". Fiteny manara-penitra ampianarina manerana ny Tontolo Arabo amin' ny fampianarana ara-dalàna ny fiteny arabo manara-penitra vaovao, tsy mitovy amin' ny karazany maro amin' ny fiteny arabo izay ampiasaina matetika ho fitenin-dreny ao amin' ny faritra; ireo fiteny ireo dia ifankahazoana ampahany ihany amin' ny fiteny arabo manara-penitra vaovao sy amin' izy samy izy arakaraka ny fifanakaikezany ao amin' ny fitohizam-pitenim-paritra arabo.

Mpahay teny maro no mihevitra fa ny fiteny arabo manara-penitra vaovao dia miavaka amin' ny fiteny arabo klasika (arabo: اللغة العربية الفصحى التراثية / *al-Lughah al-ʻArabīyah al-Fuṣḥā at-Turāthīyah*) – fiteny voasoratra talohan' ny tapaky ny taonjato faha-19 – na dia tsy misy tena fotoana ifanarahana aza nahatonga ny fiteny arabo klasika hiova ho fiteny arabo manara-penitra vaovao. Tsy misy ihany koa ny fepetra momba ny fiteny izay ifanarahana mba hanavahana ny fiteny arabo klasika amin' ny fiteny arabo manara-penitra vaovao, saingy ity fiteny ity dia tena miavaka amin' ny famorona voanteny vavao avy amin' ny fototeny arabo klasika (toy ny hoe سيارة / *sayyārah* "fiara" na باخرة / *bākhirah* "sambo mandeha etona") na mampifanaraka ny voanteny avy amin' ny fiteny vahiny (toy ny hoe ورشة  / *warshah* "atrikasa" na ny hoe إنترنت / *ʾintarnet* "Internet").

Ny mpiteny arabo teratany amin' ny ankapobeny dia tsy manavaka ny "fiteny arabo manara-penitra vaovao" sy ny "fiteny arabo klasika" ho fiteny samy hafa; samy antsoina hoe العربية الفصحى / *al-ʻArabīyah al-Fuṣḥā*, izay midika hoe "ny fiteny arabo mahay mandaha-teny", izy ireo. Heverin' izy ireo ho endrika ara-tantara roa amin' ny fiteny iray ireo endrika roa ireo. Rehefa atao ny fanavahana dia antsoina hoe فصحى العصر / *Fuṣḥā al-ʻAṣr* sy فصحى التراث / *Fuṣḥā at-Turāth* ireo endrika roa ireo.

Miisa 27 ny firenena mampiasa ity fiteny ity ho fiteny ôfisialy: Alzeria, Arabia Saodita, Bareina, Ejipta, Emirata Arabo Mitambatra, Iemena, Iràka, Jiboty, Jôrdania, Katara, Kôety, Kômôro, Libàna, Libia, Maly, Maoritania, Marôka, Ômàna, Palestina, Sahara Andrefana, Siria, Sodàna, Sômalia, Sômalilandy, Tonizia, Tsady, ary Zanzibar (Tanzania). Nisa 270 tapitrisa olona ny manao azy ho fiteny faharoa tamin' ny taona 2022 ary tsy misy ny olona manao azy ho fitenin-dreny. Ampiasaina ao amin' ny fikambanana iraisam-pirenena efatra izy: ny Fikambanam-Piaraha-Miasa Islamika, ny Firenena Mikambana, ny Ligy Arabo ary ny Vondrona Afrikana. Misy mampisa azy koa ny ao Israely.
Koblenz

**Koblenz** ((frantsay: *Coblence*) dia kaominina alemana, Ny tanàna no misy ao amin'ny , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 115.268 araka.

## Renirano
*Rhin sy Mosel

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Weimar

I **Weimar** dia tanàna any Alemaina,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Thuringe*). Misy, 65.620 ny olona velona.

Miaraka amin'ny mponina 66.000 eo ho eo (2022), io tanàna io no kaominina fahefatra lehibe indrindra any Thüringen taorian'ny Erfurt, Jena ary Gera.

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Dylan Minnette

**Dylan Christopher Minnette** (teraka ny 29 Desambra 1996) dia mpilalao sy mpihira amerikana. Izy dia fantatra amin'ny anjara asany amin'ny maha Clay Jensen ao amin'ny *[[13 Reasons Why]]*.

## Reference

## Rohy ivelany

*
Nienburg/Weser

I **Nienburg/Weser** dia tanàna any Alemaina,  Ny tanàna no misy ao amin'ny Niedersachsen (frantsay: *Basse-Saxe*). Misy, 32126 ny olona velona.

## Ony
* Weser
Dresden

**Dresden** dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 563.311 araka.

## Renirano
*Elbe

## Klioba baolina kitra
* Dynamo Dresden (ligy faha-3)

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Mainz

**Mainz** ((frantsay: *Mayence*, lat.: *Mogontiacum*) dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana , Alemaina.
Ny isan' ny mponina ao aminy dia 220.552 araka.

## Baolina Kitra
*1.FSV Mainz 05 (ligy faha-1)

## Renirano
*Rhin

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Osnabrück

I **Osnabrück** dia tanàna any ,  Ny tanàna no misy ao amin'ny  (frantsay: *Basse-Saxe*). Misy, 167.366 ny olona velona.

## Renirano
* Hase (renirano)

## Baolina kitra
*Vfl Osnabrück

## Jereo Koa
*Lisitra ny tanàna ny Alemaina
Niedersachsen

Ny ***Niedersachsen*** (frantsay: *Basse-Saxe*) dia fanjakana federaly any Alemaina, ny renivohiny dia Hannover.. Misy mponina 8.140.242 any.

## Ony
* Elbe sy Weser
* Renirano: Weser, Elbe, Ems, Aller, Leine
* Farihy: Steinhuder Meer