Fanehoan-javatra efa sy tsy efa

Ny **fanehoan-javatra efa** sy ny **fanehoan-javatra tsy** **efa** dia fanehoan-javatra mampifanohitra asa na toetra nitsahatra amin' ny asa na toetra tsy mitsahatra fa mitohy raha jerena avy eo amin' ny fangitra  ara-potoana voafaritra, ka ny vokatr' ilay asa no ifantohana fa tsy ilay asa loatra.

## Fanehoan-javatra efa
Ny fanehoan-javatra efa dia milaza fa tapitra tanteraka ilay asa na toetra lazain' ny matoanteny ka efa mihoatra ny fangitra  ara-potoana voafaritra ka noho izany dia tsy misy intsony, nefa ny vokany no mety mbola ho eo. Matetika mifangaro amin' ny fanehoan-javatra mifintina ny fanehoan-javatra efa ao amin' ny fiteny tsy manana marika hanavahana izany. Amin' ny fiteny frantsay dia ireo mari-potoana misy matoanteny mpanampy (*avoir* na ê*tre*) no maneho izany.

### Ao amin' ny fiteny indô-eorôpeana

#### Ao amin' ny fiteny grika kôine
Amin' ny fiteny grika taloha, ny *perfectum* dia maneho asa na hetsika izay nitranga tamin' ny fotoana lasa nefa misy fiantraikany maharitra hatramin' izao fotoana izao.

Ohatra. κέκτημαι / *kéktēmai* "nahazo aho (ary manana)”, ἀναβέβηκα / *anabébēka* "tonga aho (ary eto)". 

Ny fiteny grika koa dia manana *pluperfectum* (ho an' ny fotoana lasa) sy *futur perfectum*, (ho an' ny fotoana hoavy) na dia tsy fahita firy aza ny fampiasana azy ireo.

#### Ao amin' ny fiteny latina
Amin' ny fiteny latina, ny *perfectum* dia maneho asa na hetsika efa lasa izay mety hanana izao toetra roa izao: manana fifandraisana amin' ny ankehitriny (*perfectum presens*) na tsy misy ifandraisany aminy (*perfectum historicum*), noho izany dia nandray ny hevitry ny *aorist*.

Ohatra, ny fehezanteny hoe *tibi nōs <u>dedimus</u> <u>dābimus</u>que etiam* ("nefa nanome anareo izahay ka hanome anareo indray") dia midika hoe "manana ianareo ankehitriny". Ohatra, ho an' ny fampiasana ny perfectum faharoa dia *<u>vēnī, vīdī, vīcī</u>* ("tonga, nahita, naharesy aho").

#### Ao amin' ny fiteny alemàna
Ny fiteny alemàna dia mampiasa ny matoanteny *haben* ("manana") ho mpanampy amin' ny ankamaroan' ny matoanteny, ary *sein* ("misy") miaraka amin' ny matoanteny tsy mihatra sasany, anisan' izany ny matoanteny andry *sein*. Antsoina hoe *Perfekt* ny filazam-potoana efa alemàna manam-pifandraisana amin' ny fotoana ankehitriny (toy ny *present perfect* anglisy sy ny *passé composé* frantsay), ary ho an' ny ankamaroan' ny matoanteny dia io no filazam-potoana lasa mahazatra amin' ny fifampiresahan' ny olona mifankahazatra sy amin' ny fitenim-paritra alemàna maro.

Ohatra: 

* *er <u>hat</u> das <u>getan</u>* ("nanao izany izy")
* *er <u>ist gekommen</u>* ("tonga izy")

Tsy ampiasaina amin' ny fitantarana io filazam-potoana io satria mifandray amin' ny ankehitriny,  ka mifanohitra amin' ny endrika antsoina hoe *Präteritum*, izay ampiasa indrindra amin' ny fitantarana zavatra niseho tamin' ny fotoana lasa.

#### Ao amin' ny fiteny anglisy
Amin' ny fiteny anglisy dia misy ny *present perfect*, izay  miforona amin' ny alalan' ny matoanteny mpanampy *have* ("manana") amin' ny filazam-potoana ankehitriny, miampy ny *past participle*, ary maneho fotsiny asa na hetsika mananam-pifandraisana amin' izao fotoana izao.

Ohatra:

*I <u>have lived</u> here all my life*. ("Nipetraka teto aho nandritra ny androm-piainako [...ary mbola mipetraka eto aho ankehitriny]").

Ity toetrany ity dia mampifanohitra azy amin' ny *past simple*, rehefa ampiasaina ho toy ny *pasé simple* amin' ny fiteny rômana (fiteny frantsay, italiana, espaniôla, sns). Mifanohitra ihany koa amin' ny fisehoan-javatra tsy efa ananan' ny *past simple* izay mifanitsy amin'  ny sandan' ny *impafrait* ao amin' ny fiteny rômana ireo koa ny *present perfect.* Ny fiteny anglisy koa dia mampiasa ny *past perfect* (na *pluperfect*) sy ny *future perfect*, izay mifandray amin' ny fotoana lasa sy amin' ny fotoana hoavy. 

#### Ao amin' ny fiteny frantsay
Ny fiteny frantsay dia mampiasa ny matoenteny *avoir* (ara-bakiteny "manana") ho mpanampy amin' ny ankamaroan' ny matoanteny, fa mampiasa *être* (ara-bakiteny "misy") kosa miaraka amin' ny matoanteny mitampody sy miaraka amin' ny matoanteny tsy mihatra maromaro. Ny *[[passé composé]]* no filazam-potoana lasa mahazatra ho an' ny fanehoan-javatra efa.

Ohatra:

* *Cécile <u>a visité</u>, maintenant, toutes les nations de la Terre.* ("Efa nitsidika ny firenena rehetra eto an-tany i Cécile")
* *Je <u>suis rentrée</u> plus tôt et j'ai terminé mon devoir*. ("Tonga aloha aho ary nahavita ny entimodiko.")
* *Ils <u>se sont lavé</u> les mains*. ("Nanasa tanana izy ireo.")

Amin' ny fiteny frantsay dia miaty fanehoan-javatra efa koa ny *[[Plus-que-parfait de l'indicatif|plus-que-parfait]]*, ny *[[passé simple]]*, ny *[[conditionnel passé]]*, ny *[[subjonctif passé]]* sns.

### Fiteny hafa
Ny fiteny hebreo dia tsy manana endri-matoanteny mifandray amin' ny fotoana afa-tsy ny endriky ny efa sy ny endriky ny tsy efa, ka ataon' ny fitsipiteny mahazatra ho filazam-potoan' ny fiteny hebreo izany. Tsy amin' ny alalan' ny filazam-potoana no anehoan' ny fiteny malagasy ny fisehon-javatra fa amin' ny fomba hafa.

## Fanehoan-javatra tsy efa
Ny fanehoan-javatra tsy efa dia milaza fa tsy tapitra ilay asa na toetra lazain' ny matoanteny ka mbola tsy mihoatra ilay fangitra  ara-potoana voafaritra. Matetika mifangaro amin' ny fanehoan-javatra mivelatra ny fanehoan-javatra tsy efa ao amin' ny fiteny tsy manana marika hanavahana izany. Amin' ny fiteny frantsay dia ireo mari-potoana tsotra (tsy misy matoanteny mpanampy) no maneho izany.

## Jereo koa

* Fanehoan-javatra
* Fanehoan-javatra mifintina sy mivelatra
* Fanehoan-javatra mitohy sy tsy mitohy
* Fanehoan-javatra mifetra sy tsy mifetra
* Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny