QIT Madagascar Minerals

Ny **QIT** **Madagascar** **Minerals**, izay hafohezina amin' ny hoe **QMM**, dia orinasa kanadiana mpitrandraka fasimainty ao Tôlagnaro, ao amin' ny Faritra Anôsy, any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara. 

Io fasimainty trandrahiny io dia ahitana ilmenita, izay akora be diôksida-na titanina ampiasaina indrindra ho fandoko fotsy ao amin' ny vokatra toy ny loko sy ny taratasy. Ankoatra famokarana ilmenita, ity orinasa ity dia mamokatra zirsily (fifangaroan' ny zirkôna sy silimanita), izay ampiasaina amin' ny fanamboarana taila seramika sy fitaovana elektrônika, ary koa ny mônazita, mineraly tsy fahita firy ampiasaina amin' ny teknôlôjian' ny angovo azo havaozina, anisan' izany ny andriamby maharitra ho an' ny torbinin' angovon-drivotra sy ny fiara elektrika. 

Fanafohezana ny hoe "*Quebec Iron and Titanium*" ny hoe *QIT*. Efa ho 20 taona taty aorian' ny nanaovana fanadihadiana sy fifampiraharahana ary fanaovana asa fanomanana ny QMM vao nanomboka namokatra. Efa niasa nanomboka tamin' ny taona 2009 ny QMM, izay fiaraha-miasan' ny ny vondrona mpitrandraka harena an-kibon’ ny tany iraisam-pirenena Rio Tinto sy ny fanjakana malagasy. An' ny Rio Tinto ny 80 % amin' ny vola ampiasainy ary 20 % an' ny fanjakana malagasy. Mifototra any Québec (Kanada) ny Rio Tinto. 

Mba hanohanana ny asany sy hampihenana ny famoahana karbônina, dia niara-niasa tamin' ny CrossBoundary Energy (CBE) ny QMM tamin' ny fananganana tobim-pamokarana angovon' aratra avy amin' ny masoandro mahatratra 8 MWp. Ity tetikasa ity dia mikendry ny hamelona ilay fitrandrahana harena an-kibon' ny tany. 

## Tantara

### Taomplo 1980-2000

#### Fahitana ilmnita voalohany
Tamin' ny taona 1986 no nahitana voalohany ilay toeram-pitrandrahana tany amin' ny faritra marefo sy manan-danja ara-tontolo iainana. Nahita ilmenite 70 tapitrisa taonina teo ho eo ny Rio Tinto tao amin' ilay nantsoin' ny gazetiboky *[[Scientific American]]* hoe "iray amin' ny tontolo iainana tandindomin-doza indrindra eto an-tany" tamin' ny taona 1986.

#### Fampanantenana momba ny tontolo iainana
Tamin' ny fihaonambe iraisam-pirenena momba ny fitahirizana ny zavaboary maneran-tany nokarakarain' ny International Union for Conservation of Nature tany Bangkok tamin' ny 2004 dia nampanantena ny Rio Tinto fa hanatsara ny ezaka ataony amin' ny fiarovana ny tontolo iainana, ary hanomboka ilay paikady antsoina hoe *net positive impact* (na *NPI*, "fiatraikany tsara madiodio"), ka ny toeram-pitrandrahana ao Mandena no laharam-pahamehana voalohany ho an' ilay orinasa. Tamin' ny taona 2016 vao tanteraka ny fampanantenany.

Niteraka asa sy lalana ary nampitombo ny fandripahana ala ny fandrosoan' ilay toeram-pitrandrahana.

### Taomplo 2010

#### Fanoheran' ny vahoka
Tamin' ny taona 2011, nanao sonia fifanarahana fividianana herinaratra niaraka tamin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina i Rio Tinto. Ny fotodrafitrasa dia hanambatra ny 8&nbsp;MW amin' ny herin' ny masoandro, 12&nbsp;MW amin' ny rivotra eny amoron-dranomasina ary ny rafitra fitahirizana angovo amin' ny bateria mba hanomezana herinaratra azo havaozina ny toeram-pitrandrahana ilmenita ao Fort Dauphin.

Tamin' ny Janoary 2013, ny hetsi-panoheran' ny fokonolona momba ny fitrandrahana dia niharan' ny famoretana nataon' ny mpitandro filaminana izay nampiasa baomba mandatsa-dranomaso hanaparitahana ny vahoaka. Nanambara ny Rio Tinto fa efa nanome fanonerana tany aloha avy amin' ny tompon' ny tany anaovana fitrandrahana, ary nilaza fa mangataka onitra fanampiny ny fokonolona.

Nitaraina ny mpikatroka amin' ny fihetsiketsehana fa 90 % amin' ny mpiasan' ilay fitrandrahana dia tsy avy ao an-toerana, izany fanambaràna izany dia notsipahin' ny Rio Tinto. Nametra-pialana tamin' io taona io ihany koa ny Independent Advisory Panel ("kômity filankevitra mahaleotena") momba ilay toeram-pitrandrahana.

#### Fandinganan' ny QMM ny faritra mpanefitra
Teo anelanelan' ny volana Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia nandingana ny faritra mpanefitra eo anelanelany sy ny farihy Besaroy ny asa fitrandrahana. Tonga hatrany amin' ny farihy Besaroy eo akaiky eo ny loto avy amin' ilay toeram-pitrandrahana tamin' ireo taona ireo, talohan' ny nampiaiky ny tompon' ilay toeram-pitrandrahana fa tsy nisy fefiloha fisakanana ny faikam-pitrandrahana ny ao amin' ilay toerana. Nilaza ny Office National pour l'Environnement na ONE ("Birao Nasiônaly misahana ny Tontolo Iainana") eto Madagasikara fa "azo tsinontsinoavina" ny vokatr' izany. Nitaraina ny fikambanana maro any an-toerana noho ny tsy fahafahan' izy ireo mijery ny tombana izay nitarika ny fehin-kevitry ny ONE. Nametra-panontaniana ny amin' ny fahafahan' ilay birao hifehy ny Rio Tinto ny tranokalam-baovao *[[Mongabay]]*.

#### Fisoroka ny zavatra ratsy kokoa ny QMM
Tamin' ny taona 2016, taorian' ny nanehoan' ny mpikambana ao amin' ny Biodiversity Committee (komitin' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina") ao amin' ilay orinasa fa misy ny elanelana nampanantenaina sy hatao, dia tsy nitana intsony izany fampanantenana izany ny Rio Tinto, ka nanova paikady ho amin' ilay nofaritan' ny *Scientific American* hoe "misoroka ny zavatra ratsy kokoa" ary nanombana fa ity orinasa ity dia "vonona hamono an' io teboka mafanan' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina io". Nametra-pialana ilay kômity tamin' ny Ôktôbra 2016, rehefa namoaka taratasy misokatra manakiana ny Rio Tinto, izay milaza fa "tsy hita mihitsy ny resaka momba ny tontolo iainana ao anatin' ny laharam-pahamehana dimy voalazan' ny Rio Tinto", sady maneho ny "tsy fahampian' ny fahatokisana fa hisy ny famatsiam-bola sy ny fahafaha-manao maharitra ho an' ny fandaharan' asa momba ny fahasaminhafan' ny karazan-javamananaina ao amin' ny QMM.

#### Fahitana oraniôma ao anany renirano
Tamin' ny taona 2019, ny famakafakana nataon' ny Andrew Lees Trust dia nahitana fa 0,049 mg/L ny fatran' ny oraniôma ao amin' ny renirano eny ambanin' ilay toeram-pitrandrahana, ka 63 % ambony noho ny torolalan' ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana (na OMS) ho an' ny rano fisotro izany, fa 0,0256 mg/L kosa ny tahan' ny firaka mainty, izay 256 % ambony noho izay atolotry ny OMS ho an' ny rano fisotro. Tamin' io taona io ihany, dia niaiky ny Rio Tinto fa tsy nisy fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana teo amin' io toerana io.

### Taompolo 2020

#### Fividianan' ny Rio Tinto herinaratra
Tamin' ny taona 2021 dia nanao sonia fifanarahana hividianana herinaratra amin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina ny Rio Tinto. Ny fitaovana dia hanambatra ny tanjaka 8 MW avy amin' ny masoandro, amin' ny 12 MW avy amin' ny rivotra an-dranomasina miampy rafitra fitahirizana angovo amin' ny bateria mba hanomezana herinaratra azo havaozina ho an' ilay toeram-pitrandrahana.

#### Fisian' ny oraniôma sy firamainty anaty rano
Tamin' ny taona 2021, ny fanadihadiana nataon' ny mpikatroka dia nahita fa ny toerana sasany any ambanin' ny toeram-pitrandrahana dia manana oraniôma mihoatra ny 52 heny noho ny fenitry ny rano fisotro natolotry ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana (OMS), ary 42 heny ny fandotoana amin' ny firaka maity.

#### Fanoherana noho ny rano maloto sy fahafatesana trondro
Tamin' ny taona 2022 dia nijanona dimy andro ny toeram-pitrandrahana noho ny fihetsiketsehana nataon' ny mponina. Nampifandraisin' ny mpanao fihetsiketsehana amin' ny famoahana rano maloto avy ao amin' ilay toeram-pitrandrahana ny fahafatesan' ny trondro, nefa nolavin' ny Rio Tinto izany. Fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana roa ao amin' ny toeram-pitrandrahana no namoaka rano 1&nbsp;000&nbsp;000 m3 ho any amin' ny renirano any an-toerana. Tsy nijanona izany fanogerana izany na tamin' ny taona 2023 aza.

#### Ahiahy momba ny toeram-panjonoana
Nisy tatitra nanasongadina ny fiantraikany ratsy eo amin' ny vondrom-piarahamonina ao an-toerana, anisan' izany ny fandotoana ny lalan-drano amin' ny oraniôma sy firaka amin' ny fatra ambony, izay nitarika ho amin' ny hetsika any amin' ny fitsarana izay nataon' ny mponina ao amin' ny tanàna voakasika. Fanampin' izany, nipoitra ny ahiahy momba ny mety ho fahapotehan' ny toeram-panjonoana sy ny tany fambolena, izay tena ilaina amin' ny fiveloman' ny mponina. 

## Ny QMM sy ny famokarana ataony

### Toerana voakasika
Ny toeram-pitrandrahana ao Mandena dia ahitana akora diôksidana titanina, ary fitrandrahana ilmenita, 5 km avaratra-atsinanan' i Tolagnaro. Any amin' ny ala amoron-tsiraka no misy azy, akaikin' ny Valan-javaboarin' Andohahela sy ny Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena.

Miantraika indrindra amin' ireto kaominina ireto ny hetsiky ny QIT Madagascar Minerals: Ampasy Nahampoana sy Mandromondromotra ary Tolagnaro (Andrakaraka). Ankoatra izay, manodidina ny 15 000 eo ho eo ny mponina mipetraka akaikin' ny toeram-pitrandrahana amin' ireo kaominina sy tanàna manodidina azy, izay ahitana an' Ampasy Nahampoana, Andrakaraka ary Mandromondromotra. Anisan' ny voakasiky ny vokatry ny fitrandrahana koa ny Kaominin' i Mahatalaky izay ahitana ny tanàna kalin' i Sainte Luce,

### Ny akora trandrahina
Ny fasimainty dia ahitana ilmenita karazana mineraly vokatry ny fitambaran' ny ôksida mineralin' ny vy sy titàna manana raikipohy simika FeTiO3 izay ahitana maneziôma sy manganezy ary vanadiôma kely dia kely. Tsy tantera-pahazavana sady miloko mainty, izay mety hiova mankany amin' ny volontany mena somary manjelatra toy ny metaly izy ary mety hiendrika kristaly. Mety mahatratra 25 sm3 ny halehibeny. 

Tamin' ny voalohany, ny habetsahan' ny vokatra ilmenita novinavinaina ho azo dia 750&nbsp;000 taonina isan-taona, amin' ny fivoaran' ny fitrandrahana aty aoriana dia hitombo any amin' ny 2&nbsp;000&nbsp;000 taonina isan-taona izany. An' ny QIT-Fer et Titane, orinasa kanadiana izay rantsan' ny orinasa goavana atao hoe Rio Tinto ny 80&nbsp;% amin' ny vokatra; ny 20&nbsp;% sisa no an' ny fanjakana malagasy.

Mba hahazoany mampiasa sambo lehibe hanondranana ny ilmenita any ivelany dia namatsy vola ny fanjakana malagasy ny Rio Tinto tamin' ny fanamboarana ny seranan-tsambon' i Ehoala ao Tôlagnaro.

Ny orinasa dia mitrandraka tahiry ilmenita, izay mineraly be diôksida-na titanina ampiasaina indrindra amin' ny fanamboarana fandoko ho an' ny loko sy ny kôsmetika ary vokatra hafa. Any Mandena sy ao Sainte-Luce ary ao Petriky no misy ny toeram-pitrandrahana tena lehibe, izaty mirefy 6.000 hektara eo ho eo. Hatramin' ny nanombohan' ilay tetikasa dia efa ho iray lavitrisa dôlara no nampiasain' ny QMM, ka anisan' ny mpamatsy vola be indrindra eto Madagasikara ny QMM. Ny ilmenita azo dia alefa ao amin' ny seranan-tsambon' i Ehoala, mankany amin' ny toeram-panodinana, anisan' izany ny any Kanada..

## Ny tombontsoa azo

### Tombontsoan' ny faritra

#### Ny seranan-tsambo

Ny seranan-tsambon' Ehoala, any Tolagnaro, dia natao voalohany mba hanamorana ny fanondranana ny ilmenita alain' ny QMM, nefa koa ampiasaina amin' ny fanafarana (vokatra fototra, kojakojam-panorenana, solika, fiara) sy ny fanondranana (taretra, makamba, menaka zavamaniry, voamadinika), ka manohana ny mpamokatra ao an-toerana. Noho ny fitaovana môderina sy ny fanarahana ny fenitra iraisam-pirenena momba ny fiarovana ny seranan-tsambo (anglisy: *International Ship and Port Facility Security* - ISPS) dia lasa fiantsonan' ny sambo mpitatitra mpandeha ilay seranan-tsambo ka mampiroborobo ny fizahantany. Mifanila amin' ny seranan-tsambo ny Ehoala Park izay faritra indostrialy mirefy 400 ha mahery, natao handraisana ny mpampiasa vola eto amin' ny firenena sy iraisam-pirenena sady vatsian' ny Rio Tinto herinaratra sy rano.​

#### Fanomezana asa
Araka ny nambaran' ny Rio Tinto dia mampiasa olona manodidina ny 2&nbsp;000 ny QMM, ka Malagasy ny 97 % amin' izany, izany hoe 1&nbsp;940. Ankoatra izay dia manohana orinasa eo anelanelan' ny 150 sy 200 ao an-toerana ilay orinasa, ka manampy amin' ny toekarenan' ny  faritra.

#### Fampaandrosoana ny fiainan' ny mponina eny ifotony
Misy koa ny asa fanohanana ny fiainan' ny mponina eny an-toerana. Na izany aza dia tsy mahafa-pahasaahiranana ny mponina izany fa mbola miaina ao anaty fahantrana toy ny Malagasy maro rehetra sy ny voka-dratsin' ny fitrandrahana ireo mponina ireo.

### Fidiram-bolan' ny fanjakana
Tompon' ny 20 % amin' ny vola miasa ao amin' ny QMM ny fanjakana malagasy, ka ahafahany misitraka mivantana ny vola miditra amin' ny fitrandrahana. Ankoatra izany, tamin' ny volana Febroary 2025, ny Rio Tinto dia nanao sonia fifanarahana famatsiam-bola mitentina 20 tapitrisa dôlara tamin' ny fanjakana malagasy fanarenana ny lalam-pirenena faha-13, izay manatsara ny fotodrafitrasa nasionaly.

### Fampandrosoana ny tanàna
Nandray anjara lehibe tamin' ny fampandrosoana an' i Tolagnaro ny QMM tamin' ny alalan' ny fampiasam-bola amin' ny fotodrafitrasa ao an-toerana, anisan' izany ny fanamboarana ny seranan-tsambon' Ehoala, izay notokanana tamin' ny taona 2009, izay manamora ny fanondranana sy mampisondroso ny toekarena ao an-toerana.

### Famatsiana angovo
Ankoatra izay dia manome herinaratra ho an' ny mponina efa ho 80&nbsp;000 eo ho eo ao Tolagnaro ilay orinasa miaraka amin' ny orinasam-pirenena JIRAMA. Misy kaominina maromaro ao an-toerana voakasiky ny fitrandrahana sy ny hetsika fampandrosoana ara-tsôsialy ataon' ny QMM.

Tamin' ny taona 2021 dia nanao sonia fifanarahana hividianana herinaratra amin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina ny Rio Tinto. Ny fitaovana ampiasaina dia voalaza fa hanambatra ny 8 MW avy amin' ny masoandro sy 12 MW avy amin' ny rivotra an-dranomasina ary tambatra bateria fitahirizana angovo mba hanomezana angovo azo havaozina ho an' ny toeram-pitrandrahana.

## Olana eo amin' ny fiainan' ny mponina

### Olan' ny fananan-tany
Maro ny olona ao Tolagnaro nitaraina fa nalaina hanatontosana ny asan' ny QMM ny taniny sady nampanantenaina fa hahazoany tambiny na onitra ara-bola izany nefa tsy nahafa-po ny tompon-tany na tsy azony mihitsy izany tambiny na onitra izany.

### Fahalotoan' ny rano fisotro
Atahorana ny mety handotoan' ny QMM ny rano fisotro (izay sintonina avy amin' ny reniranon' Ambavarano) sy ny ranomasina ao Tolagnaro ary ny fiantraikan' izany amin' ny fahasalamam-bahoaka ao amin' io tanàna io. Ny QMM anefa mitsipaka ny fiampangana azy ho tompon' antoka amin' ny fandotoana ny rano. 

Ny solombavambahoaka voafidy tao Toliara, Siteny Randrianasoloniaiko, dia nanainga ny fitondram-panjakana malagasy mba hidina any Tolagnaro hanao fanadihadiana momba io fitrandrahana io, fitrandrahana izay heverina fa miteraka fahasembanan' ny zaza sahala amin' ny vokatry ny baomba atômika.

### Fahafatesana biby an-drano
Tamin' ny volana Desambra 2018, taorian' ny firotsahan' ny orana dia nikoriana nankany amin' ny farihy ka nitarika fahafatesana trondro maro ny rano maloto. Tamin' ny volana Janoary 2019 dia nisy trondro maro maty tao amin' ny sisin-dranomasin' i Tolagnaro ka niteraka tsy fahalafosan' ny hazandrano teny an-tsena izany sady nisy fiantraikany amin' ny asa fiveloman' ny mpanjono. Ahiahina ho akora simika tsy voatandrina avy tao amin' ny QMM izay niparitaka tao an-dranomasina no niteraka izany.

Nitranga indray ny fahafatesana trondro maro tamin' ny volana Marsa 2022 teo akaikin' ny toerana anaovan' ny Rio Tinto fitrandrahana. Izany toe-javatra izany dia niteraka hetsi-panoherana avy amin' ny vahoaka, indrindra ireo izay mivelona amin' ny fanjonoana sy ny fikambanana amin' ny firaisa-monim-pirenena. Nanda ny fiampangana azy toy ny ahazatra ny Rio Tinto. Manoloana izany rehetra izany dia andrasana foana ny valin' ny fanadihadiana ampanaovin' ny fitondram-panjakana malagasy, izay matetika tsy mivoaka na manala ny maha tompon' andrakitra ny QMM. Ny fitondram-panjakana malagasy, amin' ny alalan' ny Autorité nationale de l'eau et de l’assainissement (ANDEA), mihitsy no voalaza fa nanome alalana ny QMM hanary ny rano avy nampiasainy any amin' ireo renirano eo akaikiny.  

### Fandotoana
Tamin' ny taona 2019, ny famakafakana nataon' ny *[[Andrew John Lees#Ny Andrew Lees Trust|Andrew Lees Trust]]* dia nahita fa 0,049 mg/l ny fatran' ny oraniôma ao amin' ny renirano, ka 63 % ambony noho ny torolalan' ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana (frantsay: *Organisation mondiale de la Santé* - OMS, na *World Health Organization* - WHO) momba ny rano fisotro izany, raha 0,0256 mg/l kosa ny tahan' ny firaka, ka 256 % ambony noho ny soso-kevitry ny OMS ho an' ny rano fisotro izany. Tamin' io taona io ihany dia niaiky ny Rio Tinto fa tsy misy ny fefiloha fisakanana ny faikam-pitrandrahana eo an-toerana.

Tamin' ny taona 2021, ny famakafakana nataon' ny mpikatroka dia nahatsikaritra fa ny toerana sasany eny ambanin' ny toeram-pitrandrahana dia misy oraniôma in-52 heny noho ny fenitry ny rano fisotro araka ny lazain' ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana, ary fandotoana amin' ny alalan' ny firaka in-42 heny noho ny fenitra.

### Fifanolanana amin' ny mponina
Tamin' ny Janoary 2013, ny hetsi-panoheran' ny fokonolona momba ilay fitrandrahana dia ravan' ny mpitandro filaminana malagasy izay nampiasa baomba mandatsa-dranomaso hanaparitahana ny vahoaka. Nihevitra ny Rio Tinto fa io hetsi-panoherana io dia avy amin' ny fitakiana onitra vola fanampin' ny teo aloha ataon' ny tompon' ny tany misy ny toeram-pitrandrahana. Nilaza ny mpikatroka ao an-toerana fa 90 % amin' ny mpiasan' ilay orinasa dia tsy mponina avy ao an-toerana. Izany fanambaràna izany dia nolavin' ny Rio Tinto.  

### Tsy fanajana ny fepetra sasany
Nametra-pialana tamin' io taona io ihany koa ny komity filan-kevitra mahaleotena tao amin' ilay orinasa noho ny fanjavonan' ny firesahana rehetra momba ny tontolo iainana ao anatin' ny laharam-pahamehana dimin' ny Rio Tinto. Teo anelanelan' ny volana Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia tafiditra ao amin' ny faritra manelanelana ny toerana misy ny fitrandrahana sy ny farihin' i Besaroy ny asa ataon' ilay orinasa. Nilaza ny Office National pour l'Environnement (ONE) fa azo tsinontsinoavina ny fiatraikan' izany. Nitaraina ny fikambanana any ifotony noho ny tsy fahafahany mahita ny tombana nataon' ny ONE ka nahafahan' ity farany ity namoaka izany fehin-kevitra izany, izany hoe ny tsy fisian' ny mangarahara. Ny tranokalam-baovao *[[Mongabay]]* dia nanontany tena ny amin' ny fahafahan' ilay birao hifehy ny Rio Tinto, satria mampiahiahy ny fisian' ny fahaleovantena marina ananan' ny ONE izay vatsian' ny Rio Tinto vola.  

### Fahafatesana trondro
Tamin' ny taona 2022 dia nijanona dimy andro ny fitrandrahana noho ny fihetsiketsehana nataon' ny mponina noho ny fahafatesan' ny trondro anarivony tao amin' ny farihin' Ambavarano vokatry ny fanariana rano maloto avy ao amin' ny toeram-pitrandrahana, izany dia nolavin' ny Rio Tinto. Fefiloha fihazonana faikam-pitrandrahana roa ao amin' ilay toeram-pitrandrahana no nanary rano iray tapitrisa metatra toratelo any amin' ny renirano ao an-toerana. Tao amin' ny renirao Mandromondromotra, no nanatantedrahana izany izay nahazoany alalana tamin' ny Autorité Nationale de l'Eau et de l'Assainissement (ANDEA) izany.

## Jereo koa

* Fitrandrahana
** Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
** Rio Tinto
** QIT-Fer et Titane
** Toliara Sands
** Base Toliara

* Akora
** fasimainty - ilmenita - maneziôma - manganezy - vanadiôma - oraniôma - titanina - diôksida-na titanina - firaka - zirkôna - mônazita - karbônina - tany hamatra - metaly mavesatra - 

* Fotodrafitrasa
** Seranan-tsambon' Ehoala
** Lalam-pirenena faha-13
** Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro

* Toerana
** Ambavarano (farihy)
** Besaroy (farihy)
** Lanirano (farihy)
** Mandromodromotra (ony)
** Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena

## Rohy ivelany
**Lalàna**

* "Loi-n°-99-022-portant-Code-minier", *www.assemblee-nationale.mg*
* "Loi-n°-2023-007-Code-minier ", *www.assemblee-nationale.mg*
**Vidéo**

* "Madagascar, les espoirs déçus autour d'une entreprise minière", *www.youtube.com*
* "Madagascar : la communauté de Sainte Luce dit NON à l'exploitation minière", *www.youtube.com*
* "RIO TINTO QMM - Billiongate "Miliara afa-drakotra", *www.youtube.com*
* "Rio Tinto, une multinationale dans un coin perdu de Madagascar - Documentaire Investigation", *www.youtube.com*
* "Madagascar : Rio Tinto QMM Fort Dauphin", *www.youtube.com*
* "The solar and wind hybrid at Rio Tinto’s mine in Madagascar enabling responsible mining", *www.youtube.com*
* "Info K Mada: ONE QMM du 19 Septembre 2018 by Kolo TV", *www.youtube.com*
* "Les effets négatifs de l'arrivée de Rio Tinto", *www.youtube.com*
* "Rio Tinto, Fer et Titane: Madagascar QMM 2011", *www.youtube.com*
* "QMM", *www.youtube.com*

**Samihafa**
* "Madagascar: accord de sortie de crise trouvé entre le minier QMM, l'État et les manifestants", *rfi.fr* (20/12/2022)

* "Madagascar: Nouvelles tensions autour des activités de l’entreprise minière QMM", *africanmanager.com* (5 juillet 2023)
* "Taolagnaro - l'étau se resserre autour de QMM", *lexpress.mg* (4 juillet 2023)
* "Taolagnaro - Les employés de QMM rentre chez eux", *lexpress.mg* (5 juillet 2023)
* "Madagascar: nouvelles tensions autour des activités de l'entreprise minière QMM à Fort-Dauphin", *rfi.fr* (04/07/2023)
* "Rio Tinto QMM Madagascar Titanium Dioxide Mining Project". ''QMM web site''. Rio Tinto Group..
* "Les deux manifestants de Tolagnaro Fort-Dauphin ont obtenu une liberté provisoire mais ont subi des violations de leurs droits", *business-humanrights.org*
* "Madagascar: les enfants victimes des mines d'ilménite" in *la1ere.francetvinfo.fr* (14/08/2018). Notsidihina tamin' ny 25/01/2019.
* "Mission d'expertise sur l'incidence des eaux de débordements de QMM dans le système lagunaire Lanirano-Evatraha à Fort-Dauphin (05 au 09 Février 2019)", *Office National pour l'Environnement*, 2019.
* "Rio Tinto’s Madagascar mine may face lawsuit over pollution claims", *www.theguardian.com*
* "EXPLOITATION MINIERE – 60% des ristournes de QMM versées à trois communes de la région Anosy", *2424.mg*

## Loharano sy fanamarihana