Raketa

Ny **raketa** na **raiketa** na **reketa** na **rakaita** dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana *[[Cactaceae]]*, izay nampidirina teto Madagasikara, indrindra ireo ao amin' ny vondron-karazana *[[Opuntia]]*. Ny karazana *Cactaceae* hafa mifandraika (toy ny *[[Brasiliopuntia]]* na ny *[[Cylindropuntia]]*) dia mety hahazo an' io anarana io ihany koa arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny faritra.

## Ny karazana raketa misy

### Vondron-karazana ''Opuntia''

#### ''Opuntia ficus-indica''

Ity karazana raketa ity (*[[Opuntia ficus-indica]]*) dia nampidirina avy any Amerika Afovoany. Amin' ny teny malagasy any amin' ny faritra aniriany dia ntsoina hoe *raketa gasy* ity karazana ity. Misy koa ny endriny atao hoe *raketa vazaha* na *raketa sonjo*. Zavamaniry mahazaka toetany maina ity karazana ity, izay ambolena betsaka any amin'  ny faritra atsimo amin' i Madagasikara. Azo hanina ny voany izay vitsy tsilo. Fisaka sady be nofony ny tahony izay antsoin' ny olona hoe "raviny". Mavo na maitso na volomboasary ny voany miendrika atody sady msy vihiny maro. Ampiasaina hohanin' ny biby fiompy (indrindra ny omby) ihany koa ity karazana raketa ity.

#### ''Opuntia stricta''

Ny *[[Opuntia stricta]]* dia karazan-javamaniry tena manafika any Androy. Misy tsilo sy volovolo manindrona maro izy. Tsy dia ampiasaina ho sakafon' olona izy io. Nosokajian' ny Global Invasive Species Programme (GISP) ho karazana manafika laharam-pahamehana ny *Opuntia stricta*. Nisy ny prôgrama momba ny ady biôlôjika hifehezana an' ity zavamaniry ity amin' ny alalan' ny fampidirana ny *[[Cactoblastis cactorum]]*.

#### ''Opuntia monacantha''
Nampidirina ihany koa ity karazana atao hoe *[[Opuntia monacantha]]* ity nefa tsy dia fahita firy. Ny tahony ("raviny") dia manify sady misy tsilo betsaka. Afaka atao safiotra amin' ny karazana raketa hafa izy io.

#### ''Opuntia cochenillifera''

Ny *[[Opuntia cochenillifera]]* dia manana tahony ("raviny") fisaka ary borobory mena ny voniny. Any amin' ny faritra sasany, ny *Opuntia cochenillifera* (izay antsoina koa hoe *[[Nopalea cochenillifera]]*) dia nambolena ho an' ny lolo *Coccoidea*.

#### Karazana hafa

* ''Opuntia tomentosa'' (***[[:en:Opuntia_tomentosa|en]]***)(***[[:es:Opuntia_tomentosa|es]]***)

* ''Opuntia robusta'' (***[[:en:Opuntia_robusta|en]]***)

* *Opuntia vulgaris* (***[[:fr:Opuntia_vulgaris|fr]]***) (anarana hafan' ny *[[Opuntia ficus-indica]] sa [[Opuntia monacantha]]?*)
* *[[Opuntia streptacantha]]* (***[[:es:Opuntia_streptacantha|es]]***)
* *[[Opuntia dillenii]]* (***[[:es:Opuntia_dillenii|es]]***)
* *[[Opuntia phaeacantha]]* (***[[:en:Opuntia_phaeacantha|en]]***)

### Vondron-karazana hafa
Ireto vondron-karazana manaraka ireto dia tsy miely patrana fa amin' ny faritra iray, tsy toy ny *[[Opuntia]]* izay betsaka any amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara, fa matetika ambolen' olona anaty zaridaina.

#### ''Cylindropuntia''
Ny *[[Cylindropuntia]]* (izay nantsoina teo aloha hoe *Opuntia* subgen. *Cylindropuntia*) dia fantatra amin' ny rantsany mizarazara sady miendrika varingarina ary be tsilony. Mahalana no ambolena eto Madagasikara izy io, saingy misy ny tahirin-kevitra vitsy miresaka ny fampidirana azy teto Madagasikara. Mety nahatonga fampifangaroana azy amin' ny *Opuntia* ny endriny.

#### ''Brasiliopuntia''
Ny *[[Brasiliopuntia]]* dia vondron-karazana manana sampana ("raviny") manify. Ny karazana iray (*Brasiliopuntia brasiliensis*) dia voalaza fa nampidirana tsindraindray amin' ny zaridaina bôtanika na ho fahalianana amin' ny fambolena voninkazo any atsinanana (any Toamasina ohatra).

#### Fanampiny

* *[[Cereus hexagonus]]*

## Tantara

### Fiaviana sy fampidirana ary fiitarana

Ny *[[Opuntia monacantha]]* na *[[Opuntia ficus-indica|O. ficus-indica]]* dia nampidirin' ny manam-pahefana mpanjanaka frantsay, izay nampiasa azy io hatao sakana manodidina ny tobiny teto Madagasikara tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 (tamin' ny taona 1768-1770), indrindra fa tao Fort Dauphin (na Taolanaro). Nitombo haingana ity zavamaniry ity tany amin’ ny faritra somary maina any atsimon’ ny Nosy, indrindra any amin’ ny faritra Mahafaly sy Androy. Lasa tena ilaina ny raketa. Natao fefy miaro tanàna sy tanim-boly ny raketa, sady loharanon-tsakafo ho an' ny biby fiompy amin' ny fotoan' ny main-tany, indraindray misolo ny kijana mahazatra. Fanampian-tsakafo ho an' ny olombelona amin' ny fotoan' ny mosary koa ny raketa: ny voany dia hanin' ny mponina. Nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny fampivoarana ny fiompiana tany atsimo izy io, ka nahatonga ny fiompiana omby hiitatra tany amin' ny faritra tsy ampy loharanon-karena.

### Lasa olana ara-tontolo iainana sy ara-pahasalamana
Niteraka voka-dratsy ny fanafihana haingana nataon' ny raketa: nilaozan' ny mponina ny saha nanirian' ny raketa be loatra. Naratra matetika ny omby (tsilo amin' ny lela, loaka amin' ny tsinay), niteraka olana eo amin' ny taovam-pisefoan' ny olona koa ny volon-draketa, sady nahatonga toberkolôzin' ny omby.

### Famongorana biôlôjika sy faharavana nitera-doza

Tamin' ny taona 1923–1924 dia nampidirin' ny manam-pahefana ny bibikely *[[Dactylopius coccus]]* na ny *[[Dactylopius opuntiae]]* avy ao La Réunion ho any amin' ny faritr' i Toliara mba hamongorana ireo zavamaniry, izay heverina ho manafika ireo. Niparitaka tamin' ny hafainganam-pandeha 100 km isan-taona teo ho eo ireo lolo ireo, ka nandrava tanteraka ny raketa manerana ny faritra atsimon' ny Nosy.

Ny faharavan' ny raketa tampoka dia niteraka voka-dratsy: tsy ampy rano sy sakafo ny mponina sy ny biby fiompiny, ka niharan' ny mosary niely patrana izay fantatra amin' ny anarana hoe kere (1930–1934). Tombanana fa olona sy omby an-ketsiny maro no maty na voatery nifindra fonenana. Nipoitra ny adihevitra mafana teo amin' ny olo-malaza mpanjanaka roa: nilaza i Raymond Decary fa ny fanjavonan' ny raketa dia nahatonga ny faritra sasany tsy hisy mponina sady niteraka mosary sy fifindra-monina. Mifanohitra amin' izany ny hevitr' i Henri Perrier de La Bâthie izay nihevitra fa, na dia mahasoa aza ny raketa dia tsy ny famongorana azy ireo no tena fototry ny mosary izay efa nisy hatramin' izay.

### Famerenana ny raketa sy zava-misy ankehitriny

Taorian' ilay mosary dia naverina novolena tany atsimo ny karazana raketa vaovao mahatohitra ny lolo, ka nahatonga ny raketa haka ny toerany tsikelikely ao amin' ny toekarena any an-toerana. Ankehitriny dia misy karazana raketa maromaro (indrindra fa ny *[[Opuntia stricta]]* sy ny *[[Opuntia monacantha]]* ary ny *[[Opuntia ficus-indica]]*), izay mbola manafika faritra sasany misy mponina na tany kotra.
## Fanovozan-kevitra

* Andriamparany J. et al. (2015) – *Ethnobotanical uses of Opuntia in southern Madagascar.*

* Bosser, J. (1971). *Flore de Madagascar et des Comores – Cactaceae.*
* Decary, Raymond, "Le cactus à Madagascar" *Journal d’agriculture tropicale*, 1925, 25(137), p. 56–60., Ethnobotanical surveys du CNRE ou de l’Université d’Antananarivo.
* FAO Madagascar : rapport sur la sécurité alimentaire et les plantes de survie dans le Sud.
* FAO Madagascar (2019), *Rôle des raketa dans la résilience alimentaire du Sud.*
* GISP / PACE Madagascar (2001), *Études d’impact écologique d’Opuntia stricta.*
* Griffiths, D., & Hare, R. C., "The prickly pear problem in Madagascar", *Cactus and Succulent Journal of America*, 1931.
* Kottak, Conrad P., "Madagascar: Society and History", *Anthropology: The Exploration of Human Diversity*, 1982.
* Laborde, Jean, *Rapports sur l’introduction des plantes utiles à Madagascar (XIXe siècle).*
* Moat & Smith (2007). *Atlas of the Vegetation of Madagascar.*
* Perrier de la Bâthie, Henri, "Notes sur les Cactées de Madagascar", *Bulletin du Muséum national d’Histoire naturelle*, 1928.
* Projet PACE (2001) et ONG locales sur la gestion des espèces envahissantes (*Opuntia stricta*).
* Raison, Jean-Pierre., "Crise pastorale et économie vivrière dans le Sud malgache", *Cahiers ORSTOM. Série Sciences humaines*, 1972, vol. 9(4), p. 285–308.
* Witt, A. B. R., et al., "*Opuntia spp. (prickly pear, raketa, rakaita, raketa) – Madagascar", i*n: *Biological Control and Management of Invasive Plants in Africa*. CABI, 2018. ISBN: 9781780647086.
* Zimmermann, H. G., Moran, V. C., & Hoffmann, J. H., "Biological control of invasive cactus species (*Opuntia* spp.) in South Africa", *African Entomology Memoir*, 2000.
* Zimmermann et al. (2004), *Biological control of invasive Opuntia spp.*

## Jereo koa

* Androy

* *[[Cactaceae]]*
* *[[Opuntia]]*
* *[[Opuntia ficus-indica]]*
* *[[Opuntia stricta]]*
* *[[Opuntia monacantha]]*
* *[[Opuntia cochenillifera]]*
* ''Opuntia tomentosa''

* ''Opuntia robusta''

* *[[Opuntia vulgaris]]*
* *[[Cereus]]*

## Loharano sy fanamarihana