open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fôrba

Ny **fôrba** dia zavamaniry ahitra misy raviny mivelatra sy tsy mirazotra sisina. Izy ireo dia zavamaniry mamony izay tsy graminôida. Ampiasaina amin' ny bôtanika sy amin' ny ekôlôjian' ny zavamaniry io teny io indrindra amin' ny fifandraisana amin' ny sahalava sy ambanin' ny ala. Amin' ny ankapobeny, ireo zavamaniry ireo dia *Eudicotyledoneae* tsy misy rantsany manana tambatsela mafy toy ny an' ny hazo.

Ny ankamaroan' izy ireo dia zavamaniry roa ravin-tsimoka. Mety haniry isan-taona, na maharitra roa taona na an-taonany maro izy ireo. Ny fôrba dia mifanohitra amin' ny graminôida, izay zavamaniry ahitra misy raviny lava sy tery, manana sisina mirazotra, toy ny bozaka sy ny harefo ary ny herana.

Indreto ny fianakavian-javamaniry anisan' ny fôrba araka ny fanasokajiana klasika:

* *[[Acanthaceae]], Aizoaceae, Amaranthaceae, Apiaceae, Apocynaceae, Asclepiadaceae, [[Asteraceae]],* 
* *Balsaminaceae, Begoniaceae, Boraginaceae, [[Brassicaceae]], Buxaceae,* 
* *Campanulaceae, Cannabaceae, Caryophyllaceae, Chenopodiaceae, Clusiaceae, Convolvulaceae, Crassulaceae, Cucurbitaceae, Cuscutaceae,* 
* *Dipsacaceae,* 
* *Ericaceae, [[Euphorbiaceae]],* 
* *[[Fabaceae]],* 
* *Gentianaceae, Geraniaceae, Gunneraceae,* 
* *Haloragaceae, Hydrophyllaceae,* 
* *Lamiaceae, Lentibulariaceae, Limnanthaceae, Linaceae, Lythraceae,* 
* *[[Malvaceae]], [[Moraceae]],* 
* *Nyctaginaceae,* 
* *Onagraceae, Orobanchaceae, Oxalidaceae,* 
* *Papaveraceae, Phytolaccaceae, Plantaginaceae, Plumbaginaceae, Polemoniaceae, Polygonaceae, Portulacaceae, Primulaceae,* 
* *Ranunculaceae, Resedaceae, [[Rosaceae]], Rubiaceae,* 
* *Scrophulariaceae, [[Solanaceae]],* 
* *Thymelaeaceae,* 
* *Urticaceae,* 
* *Valerianaceae, Verbenaceae, Violaceae,* 
* *Zygophyllaceae*

## Jereo koa

* Graminôida
* Ampanga (*[[Filicophyta]]*)
Nosy Tinharé

Ny **nosy Tinharé** (portogey: **Ilha de Tinharé**) dia ao amin'ny kaominina Cairu, ao amin'ny morontsirak'i  any , izay misy 400 km2 eo ho eo ary tanàna efatra: Morro de São Paulo, Garapuá, Gamboa ary Galeão.
Buriticupu

**Buriticupu** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 55.499 mponina.

## Jereo koa
* Brazila
** Maranhão

## Tsiahy
Guarantã do Norte

**Guarantã do Norte** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny .

Ny isam-poniny dia 35.816. Io no tanàna akaiky indrindra amin'ny tobin'ny Air Cachimbo  ao Novo Progresso ao Pará.

Kaominina mifanila:  Matupá, Novo Mundo, Altamira (PA) sy Novo Progresso (PA)

## Toe-karena
Omby, fambolen-bary, Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany
## Lalana
*BR-163

## Jereo koa
* Brazila
** Mato Grosso

## Tsiahy
Rio Taraíra

Ny Reniranon'i **Rio Traíra** no manamorona ny sisintany manasaraka an'i Kolombia sy .

Ny Reniranon'i Rio Traíra no nisongadina tamin'ny fifandonana teo amin'ireo Kolombiana mpiady anaty akata sy ny Tafika Breziliana, indrindra fa ireo mpiady anaty akata FARC, araka ny nitranga tamin'ny Operation Taraíra.
Alexandre Skobov

**Alexandre Skobov**, dia mpahay tantara rosiana, mpikatroka mizaka ny zom-pirenen'i Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika sy  teraka ny 4 Novambra 1957 tao Leningrad.

Voaheloka sy niharan'ny fitsaboana ara-tsaina manasazy noho ny “propagandin'ny Sovietika” tamin'ny 1976 sy 1982, nosamborina izy tamin'ny Aprily 2024 ary nampidirina am-ponja vonjimaika teo ambany fitondran'i Vladimir Putin.

## Fanoherana ny fananiham-bohitra Rosiana an'i Okraina
Nandritra ny fanakambanan'i Rosia an'i Krimea tamin'ny taona 2014, nanohana an-karihary an'i  i Skobov ary nanameloka ny hetsika miaramila Rosiana tao amin'ny media sosialy. Tamin’io taona io ihany dia lehilahy roa tsy fantatra no nirongo antsy teo ivelan’ny tranony no notafihan’ny havany, izay noheverin’ny havany ho valifaty noho ny fanakianana ny fitondrana.

Tamin'ny fiandohan'ny Aprily 2024, nosamborina izy. Roa andro talohan'ny nisamborana azy, nanao antsafa izay niantsoany fanohanana ireo vondrona mpirotsaka an-tsitrapo Rosiana miady amin'ny tafika Okrainiana amin'ny tafika Rosiana izay nanafika ny firenena.

Ilay mpanao politika mpanohitra Leonid Gozman dia nilazalaza azy ho “tsy mahery fo fotsiny, fa olo-masina araka ny hevitry ny teny ara-baiboly”.
Leonid Gozman

**Leonid Yakovlevich Gozman** dia mpanao politika rosiana, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Rosia teraka ny 13 Jolay 1950 tao Leningrad.

Lehibe tao amin’ny fianakaviana jiosy i Gosman. Tamin'ny 1976 dia nahazo diplaoma avy amin'ny Lomonosov Moscow State University, izay nianatra tao amin'ny Faculty of Psychology. Niasa tao amin'ny departemantan'ny psikolojia ara-tsosialy izy avy eo, izay nahazoany ny mari-pahaizana momba ny psikolojia politika.

Tamin'ny Jolay 2022, nanambara izy fa tsy mifototra amin'ny fifidianana ny maha ara-dalàna an'i Vladimir Poutine. "Tsy filoham-pirenena izy satria voafidy - voafidy izy satria filoha." Io safidy io, indray, dia nifototra tamin’ny fifanarahana ara-tsosialy efa lany hatramin’ny ela izay niantoka ny fari-piainan’ny olom-pirenena ambony, nefa “ho takalon’ny fandavana ny fahafahana”. Miaraka amin'ny fananiham-bohitra Rosiana an'i Okraina tamin'ny taona 2022, nanomboka izao ny fananiham-bohitra faharoa, dia ny fanafihan'ny fahamarinana ao amin'ny tranonkalan'ny fampielezan-kevitry ny lainga.
Les Andelys

I **Les Andelys** dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Évreux, ao amin'ny departemantan'i Eure, ao amin'ny faritr'i Normandie, ao .
Farihy Rano-Maimbo

Ny **Farihy Rano-Maimbo**, dia farihy eto Antsirabe.  Ao amin' ny faritra Vakinankaratra, faritanin' i Antananarivo eto Madagascar.

## Jereo koa
*Listrin'ny Farihy eto Madagasikara

* Farihin' Alaotra
* Farihin' Anosy
* Farihy Besaroy
* Farihin' Ihotry
* Farihin' Itasy
* Farihy Kinkony
* Farihy Mandraka
* Farihy Mantasoa
* Farihy Tritriva
* Farihiny Tsimanampetsotsa
Andrianiveniarivo

**Andrianiveniarivo** dia mpanjaka sakalava tao amin' ny Fanjakan' i Boina tamin' ny taona 1767-1770. Nandimby an' Andrianahilitsy (1760-1767) izy ary nodimbiasan' Andrianihoatra (1770-1771).
Andrianihoatra

**Andrianihoatra** dia mpanjaka sakalava tao amin' ny Fanjakan' i Boina tamin' ny taona 1770-1771. Nandimby an' Andrianiveniarivo (1767-1770) izy ary nodimbiasan' Andrianikeniarivo (1771-1777).
Andrianahilitsy

**Andrianahilitsy** dia mpanjaka sakalava tao amin' ny Fanjakan' i Boina tamin' ny taona1760-1767. Nandimby an' Andriamahatindriarivo (1730-1760) izy ary nodimbiasan' Andrianiveniarivo (1767-1770).
Andrianaginarivo

**Andrianaginarivo** dia mpanjakavavy sakalava tao amin' ny Fanjakan' i Boina tamin' ny taona 1777-1778. Nandimby an' Andrianikeniarivo (1771-1777) izy ary nodimbiasan' ny mpanjakavavy Tombola (1778).

.
Andrianikeniarivo

**Andrianikeniarivo** dia mpanjaka sakalava tao amin' ny Fanjakan' i Boina tamin' ny taona 1771-1777. Nandimby an' Andrianihoatra (1770-1771) izy ary nodimbiasan' ny mpanjakavavy Andrianaginarivo (1777-1778).

.
Tsimalomo

I **Tsimalomo** dia mpanjaka sakalava tao amin' ny Fanjakan' i Boina nanomboka tamin' ny taona 1808 ka mety hatramin' ny taona 1822. Nandimby ny mpanjakavavy Ravahiny (1778-1808) izy ary nodimbiasan' ny mpanjaka Maka Andrianaresy (1808)

.
Maka Andrianaresy

I **Maka Andrianaresy** dia mpanjaka sakalava tao amin' ny Fanjakan' i Boina tamin' ny taona 1808. Nandimby ny mpanjaka Tsimalomo (1808-1822?) izy ary nodimbiasan' ny mpanjaka Andriantsoly (1822-1832).
Huế

**Huê** (hatramin'ny 2024 koa *Thua Thiên Huế)* dia tanàna eo ambanin'ny governemanta mivantana any afovoan'i Vietnam. Ny tanàna dia manamorona an'i Quang Tri any avaratra, Da Nang sy Quang Nam any atsimo, ary Laos any andrefana.
Rio Jequitinhonha

Ny Reniranon'i **Rio Jequitinhonha** dia riandrano mamakivaky ny fanjakan'i  sy , any .
Mikoriana any amin'ny Ranomasimbe Atlantika ao Belmonte izy io
Tantsaha

Ny **tantsaha** dia olona manao asa fambolena na fiompiana any ambanivohitra ary manana fahaizana manokana amin'ny tany iray. Mivoatra mankany amin'ny asa fivelomana ny tantsaha: mpiompy, mpamboly na mpandraharaha ara-pambolena. Mpiasa amin'ny fambolena na fiompiana tsy indostrialy na mpamboly manana tany voafetra, ny tantsaha, indrindra fa izay niaina tamin'ny Andro Antenatenany, tany Eorôpa, tamin'ny vanim-potoana feôdaly ary mandoa hofany, hetra, sarany, na fanompoana amin'ny tompon-tany.
Michel Randria

I **Michel Randria** dia mpampianatra sy mpanao pôlitika ary mpanoratra malagasy nizaka ny zom-pirenena frantsay, teraka tamin' ny 1 Jona 1903 tao Fianarantsoa, ary maty tamin' ny 1 Desambra 1977 tao Fianarantsoa ihany. Anisan' ny olom-boafidy telo hisolo tena an' i Madagasikara ao amin' ny Filankevitry ny Repoblika na Antenimieran-doholona frantsay ankehitriny (*Conseil de la République* taloha na *Sénat* ankehitriny) tamin' ny Repoblika frantsay fahefatra, tamin' ny 1948 ka hatramin' ny 1952. Nandray anjara tao amin' ny vaomieran' ny fianakaviana, nitaky fanampiana famaivanana ho an' i Madagasikara, nitaky pôlitikam-piompiana tsaratsara kokoa, ary niditra an-tsehatra momba ny fanabeazana sy ny fifidianana koa izy tamin' ny fivoriamben' ny Antenimiera ambony frantsay. Izy no nanorina ny *Mouvement travailliste chrétien* avy eo niara-nanorina sy nitarika ny *Rassemblement chrétien malgache*. Izy no ben' ny tanànan' i Fianarantsoa  mandritry ny taona 1957–1969.

## Boky navoakany

* Randria, Dr. Michel (1962), *Tantaran' i Madagasikara sy ny Malagasy*, Imprimerie Ny Nosy

* Randria, Michel (1968), *Foto-teny malagasy*, Hery
Ombivavy be ronono

Ny **ombivavy be ronono** dia omby ompiana mba hamokatra ronono hohanin' ny olona. Ny ombivavy be ronono dia miteraka zanak' omby sy ombivavy tanora ho fanavaozana ny andian' omby sy hahazoana hena.

## Jereo koa

* Fiompiana
* Omby
* Ronono
Gliokôzy

Ny **gliokôzy** dia karazana siramamy, aseho amin' ny raikipohy simika **C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>**. Ny teny hoe "gliokôzy" dia avy amin' ny teny grika fahiny τὸ γλεῦκος / *to gleukos* izay manondro ny divay mamy.

Tena miparitaka amin' ny tontolo voajanahary ny izômera D, antsoina koa hoe "dekstrôzy", fa ny  izômera L dia tena tsy fahita firy. Roa amin' ny stereôizômera aldôheksôzy enina ambin' ny folo ny L-gliokôzy sy ny D-gliokôzy. Voaforon' ny zavamananaina maro avy amin' ny rano sy diôksidana karbônina misy angovon-kazavana amin' ny alalan' ny fôtôsentezy ny D-gliokôzy. Ny fahapotehan' ny D-gliokôzy kosa, izay mamoaka  diôksidana karbônina sy rano mandritra ny fiosefoan' ny sela, dia loharanon' angovo lehibe ho an' ny selan' ny zavamananaina. Voatahiry ao amin' ny zavamaniry sy ny ahidrano amin' ny endrika hidrôetilamidôna (tavolo) ny D-gliokôzy, ary ao amin' ny biby amin' ny endrika glikôzenina, izay azo atao hidrôlizy amin' ny fotoana rehetra mba hamerenana ny môlekiola D-gliokôzy vonona hopotehina hanome angovo isaky ny mila izany ny sela. Mitana anjara toerana amin' ny endrika selilôzy ao amin' ny zavamaniry koa izy io. Mivezivezy manerana ny zavamananaina ao amin' ny ra ny D-gliokôzy, ary ny farihitry ny D-gliokôzy ao amin' ny plasman' ny ra no antsoina hoe glisemia (siramamy anaty ra).

## Jereo koa

* Gliosida
* Siramamy
Pôtasiôma

Ny **pôtasiôma** na **kaliôma** dia singa simika manana ny laharana atômika 19, aseho amin' ny alalan' ny litera ***K*** (avy amin' ny teny latina hoe *kalium*). 

Anisan' ny vondrona voalohany ao amin' ny tabilaon-tsingerina izy io ary indrindraindrindra ao amin' ny metaly alkalinina. Manakaiky ny an' ny sôdiôma ny toetra simika ao aminy. Eto amin' ny Tany sy amin' ny planeta vato hafa dia matetika izy io no mifamatotra amin' ny singa hafa ao anatin' ny mineraly maro. Izy io dia misy ao anaty rano an-dranomasina amin' ny fatra 0,4 g/kg eo ho eo, amin' ny endrika iôna botsoaka. Amin' ny hafanana sy tsindry manara-penitra, ny singa tsotra dia metaly malemy, fotsy manjelatra somary manga. Lasa harafesina haingana izy rehefa mifampikasoka amin' ny rivotra ary miota mahery vaika amin' ny rano.

## Jereo koa

* Zezika
* Azôta (N)
* Fôsfaty (P)
Metaly alkalinina

Ny **metaly alkalinina** dia singa simika ao amin' ny tsanganana voalohany (vondrona voalohany) ao amin' ny tabilaon-tsingerina, afa-tsy ny hidrôzenina. Ireto izy ireo: ny litiôma 3Li, ny sôdiôma 11Na, ny pôtasiôma 19K, ny robidiôma 37Rb, ny seziôma 55Cs ary ny fransiôma 87Fr. Mamorona fianakaviana tena ranoray izy ireo ka ohatra tsara indrindra amin' ny fiovaovan' ny toetra simika sy fizika eo amin' ny samy singa anaty vondrona ao amin' ny tabilaon-tsingerina.

Avy amin' ny teny arabo hoe *al-qily*, izay manondro ny lavenon' ny zavamaniry, izay betsaka pôtasiôma, ny teny hoe *alkalinina*.

Amin' ny toe-javatra manara-penitra, ny zaka tsotra dia metaly mamiratra sy malefaka ary tena miota amin' ny rivotra. Azo tapahina amin’ ny antsy izy ireo noho ny hakelin' ny hamafiny, ka mamela silaka mamiratra. Amin' io endrika metaly io dia manary mora foana elektrônam-pifandraisana ny atômany ka mamoronana katiôna misy fahan' aratra +1. Izany dia manazava ny fahamoran' ny fiotan' izy ireo eny amin' ny rivotra. Raha ny marina dia malaky matroka izy ireo amin' ny alalan' ny fiharafesenina raha iharan' ny  diôksizenina (O2) sy ny hamandoan' ny rivotra; ny litiôma koa dia miota amin' ny diazôta (na dinitrôzenina N2). Noho izany dia tsy hita amin' ny endrika singa teratany velively izy ireo; tsy maintsy tehirizina ao anaty menaka mineraly izy ireo mba tsy ho azon' ny rivotra, ohatra, menaka parafinina. Mihabe io fahamora miota io arakaraka ny isa atômika, izany hoe midina manaraka ny tsanganana: metaly alkalinina faha-5 ny seziôma ka izy no manana fiota mahery indrindra amin' ny metaly rehetra.

Ny sôdiôma no metaly alkalinina betsaka indrindra ao amin' ny tontolo voajanahary, arahin' ny pôtasiôma, ny litiôma, ny robidiôma, ny seziôma ary ny fransiôma, izay tena tsy fahita firy (tsy mihoatra ny telopolo grama eto amion' ny vohon' ny Tany manontolo) noho ny taratra radiôaktifany avo dia avo (antsasak' androm-piainana 22 minitra). Ampiasaina amin' ny teknôlôjia sy indostria isan-karazany ireo singa ireo. Ampiasaina amin' ny famantaranandro atômika sy ny fomba famantarana daty ny robidiôma ary indrindra ny seziôma 133, satria manome ny fandrefesam-potoana marina indrindra ny 133Cs. Manana fampiasana indostrialy maro ny sôdiôma, ohatra ranoka mpamindra hafanana, na amin' ny jiro mandeha etona sôdiôma. Hita betsaka eo amin' ny fiainana andavanandro ny taharo amin' ny sôdiôma, toy ny sira fanao sakafo, izay voaforonn' ny klôriora-na sôdiôma (NaCl), soda (hidrôksida-na sôdiôma NaOH), na ny ranon' i Javel koa aza. Singa manan-danja izay mitana anjara toerana eo amin' ny tenan' ny zavamananaina ny sôdiôma sy ny pôtasiôma.
Iôna

Ny **iôna** na **rio** dia zavatra simika mitondra fahan' aratra tsy aotra, izany hoe atôma na vondrona atôma izay manana elektrôna tsy mitovy isa amin' ny prôtôna. Ny atôma na môlekiola dia manana isa manontolon' ny voanaratra tsy mitovy amin' ny isa manontolon' ny protôna, izay manome azy lanjam-boanaratra miabo na miiba. Misy sokajy roa lehibe araka izany ny iôna: ny katiôna, izay manana fahana miabo, sy ny aniôna, izay manana fahana miiba.
Prôtida

Ny **prôtida**, ao amin' ny biôsimia, fa indrindra amin' ny sakafo, dia ny asidra amine rehetra sy ny ôligômera ary ny pôlimera rehetra izay otrikaina tena ilaina ho an' ny vatan' olombelona: ôligôpeptida (dipeptida, tripeptida, tetrapeptida, pentapeptida, ôktapeptida, nônapeptida, dekapeptida), pôlipeptida ary prôteinina.

Izy ireo dia iray amin' ny singa fototra amin' ny tambatselan' ny vatana ary mety ho loharanon' angovo ihany koa. Amin' ny maha fandoro azy, ny prôtida dia manome hakitrok' angovo mitovy habetsaka amin' ny gliosida: 17 kJ (4 kcal) isaky ny grama; mifanohitra amin' izany kosa, ny lipida izay manome 37 kJ (9 kcal) isaky ny grama. Ny firafitry ny asidra amine no lafiny manan-danja indrindra sy mamaritra ny toetran' ny prôtida amin' ny fomba fijery ara-tsakafo.

Rojo pôlimera vita amin' ny asidra amine mifandrohy amin' ny alalan' ny fatorana peptidika ny prôtida. Mandritra ny fandevonan-kanina dia rava ao amin' ny vavony ny prôtida ka lasa rojo pôlipeptidika kely kokoa vokatry ny asan' ny asidra klôridrika sy ny prôteazy. Zava-dehibe tokoa izany amin' ny fandevonana ny asidra amine tena ilaina izay tsy azon' ny vatana foronina.

Misy asidra amine tena ilaina sivy izay tsy maintsy alain' ny olombelona amin' ny sakafony mba hisorohana ny faharatsian-tsakafo momba ny angovo prôtidika izay mety hiteraka  fahafatesana. Ireto izy ireo: ny fenilalaninina, ny valinina, ny treôninina, ny triptôfanina, ny metiôninina, ny leosinina, ny izôleosinina, ny lizionina, ary ny histidinina. Nisy ny adihevitra momba ny hoe misy asidra amine tena ilaina 8 na 9. Ny marimaritra iraisana dia toa mirona amin' ny 9 satria ny histidinina dia tsy voaforon' ny olon-dehibe. Misy asidra amine dimy azon' ny olombelona foronina ao amin' ny vatana. Ireo dimy ireo dia ny alaninina, ny asidra aspartika, ny asparazinnina, ny asidra gliotamika ary ny serinina. Misy asidra amine tena ilaina enina misy fepetra izay mety ho voafetra ny famoronana azy amin' ny toe-javatra isy tsy fahasalamana manokana, toy ny fahaterahan' ny zaza aloha loatra na ny olona voan' ny fahasahiranana katabôlika mahery vaika. Ny enina dia ny arzininina, ny sisteinina, ny glisinina, ny gliotaminina, ny prôlinina ary ny tirôzinina. Ahitana ireo prôtida ireo ny voamadinika, ny voamaina, ny voanjo, ny vihim-boa, ny hena, ny vokatra vita amin' ny ronono, ny trondro, ny atody, ny bibikely azo hanina, ary ny ahidrano.

## Jereo koa

* Prôteinina
Zaka matavy

Ny **zaka matavy** na **akora matavy** dia akora foronina môlekiola manana toetra hidrôfôba. Ahitana trigliserida indrindraindrindra, izay estera avy amin' ny môlekiola gliserôla iray sy asidra matavy telo, ny zaka matavy. Ny taharo hafa dia ireo tsy azo atao savony.

Ny zaka matavy lehibe indrindra dia:

* ny menaka izay miseho amin' ny endrika ranoka amin' ny mari-panan' efitrano satria ahitana asidra matavy tsy ampoka izay manana tebo-piempoana ambany;
* ny tavy izay iseho amin' ny endrika feta na mivaingana amin' ny mari-panan' efitrano satria misy asidra matavy ampoka izay manana tebo-piempoana ambony kokoa.

Ao amin' ny zavamananaina dia misahana anjara asa telo lehibe ny zaka matavy:

* fitahirizana angovo;
* fitahirizana otrikaina mety levona anaty matavy;
* mpanefitra hafanana (tavy).

Ny zaka matavy voajanahary dia alaina amin' ny alalan' ny:

* tsindry: izany no mitranga amin' ny fisintomana menaka ôliva ohatra;
* fandravana: ampifandraisina amin' ny mpandevona ôrganika, toy ny heksanina, ny vihim-boa misy menaka nopotehina. Mamerina indray ny heksanina ny fanasitiliana aorian' ny fisintonana ary mamela sisa tavela izay mandrafitra ny menaka tsy voadio;
* fanafanana: hafanaina hatramin' ny 70 °C eo ho eo ny tambatselam-biby nopotehina ka mahatonga ny fiempo sy ny fisarahan' ny tavy.

Ampiasaina indrindra hatao fihinana ny zaka matavy: tavy fihinana sy menaka fihinana. Ao amin' ny sehatra indostrialy dia ampiasaina koa ny akora matavy, ohatra, amin' ny fanamboarana savony sy ranoka fanolehana. Ampiasaina amin' ny fanamboarana fanafody sy kôsmetika maro koa izy ireo.
Asidra matavy

Ny **asidra matavy** dia asidra karbôksilika misy rojo alifatika. Ny asidra matavy voajanahary dia manana rojo karbônina 4 ka hatramin' ny 36 atôma-na karbônina (mahalana raha mihoatra ny 28) ary matetika amin' ny isa ankasa. Amin' ny heviny miitatra, ny andian-teny hoe *asidra matavy* dia ampiasaina indraindray hanondroana ny asidra karbôksilika rehetra manana rojo hidrôkarbônina tsy mitsingeringerina. Lazaina fa "asidra matavy lava rojo" izany noho ny halavana ahitana atôma karbônina 14 ka hatramin' ny 24, sy "asidra matavy tena lava rojo" izay manana atôma karbônina mihoatra ny 24. Ny asidra matavy dia misy amin' ny tavim-biby sy ny tavin-javamaniry, ny menaka zavamaniry na ny savoka, amin' ny endriky ny estera.

Loharanom-pamokarana angovo metabôlika manan-danja ihany koa ny asidra matavy: ahafahan' ny zavamananaina mitahiry angovo manodidina ny 37 kJ (9 kcal) isaky ny lipida iray grama ny asidra matavy, raha ampitahaina amin' ny 17 kJ eo ho eo ao amin' ny gliosida (4 kcal). Tahirizin' ny vatana amin' ny endrika trigliseeida izy ireo, izay misy môlekiolan' asidra matavy telo mamorona estera miaraka amin' ny faika gliserôla. Raha tsy mifamatotra amina môlekiola hafa izy ireo dia antsoina hoe "afaka" ny asidra matavy.

## Jereo koa

* Lipida
* Tavy
* Menaka
* Zaka matavy
Tavy (akora)

Ny **tavy** dia zaka matavy izay miseho amin' ny endrika mivaingana amin' ny hafanana mahazatra. Io teny io dia mifanohitra amin' ny menaka izay tonga amin' ny endrika ranoka. Ny tavy dia miavaka amin' ny savoka, izay mitovitovy amin' ny firafitry ny tavy, saingy manana tebo-piempoana mihoatra ny 45 °C. Ny fanamboarana savony dia matetika atao amin' ny tavy.

Ny tavy matetika dia midika hoe estera amin' ny asidra matavy, na fifangaroan' ny zavatra toy izany, izay matetika hita ao amin' ny zavamananaina na amin' ny sakafo.

## Jereo koa

* Lipida
* Savony
* Asidra matavy
* Zaka matavy
* Menaka
* Savoka
Savony

Ny **savony** dia siran' ny asidra matavy (na indraindray asidra karbôksilika hafa), mitsiranoka na mivaingana, ampiasaina amin' ny fanadiovana sy fandamana ary koa amin' ny fampiharana hafa. Ao an-trano dia matetika ampiasaina amin' ny fanasana sy amin' ny fandroana ary amin' ny karazana fikarakarana trano hafa ny savony, indrindra ny "savony fidiovana". Amin' ny indostria dia ampiasaina ho famparihitana, singa ao amin' ny fanasolehana sasany ary mpandrisi-piota, ny savony.

Ny savony dia matetika vokarina amin' ny fampifangaroana tavy sy menaka miaraka amin' ny bazy. Nampiasa savony nandritra ny arivo taona ny olombelona; misy porofo momba ny famokarana fitaovana toy ny savony tany Babilôna fahiny tany amin' ny taona 2800 tal JK.

Ny savony dia voaforona môlekiola amfifilia azo avy amin' ny fiota simika eo amin' ny akora matavy sy bazy matanjaka, indrindra ny hidrôksida-na sôdiôma ho an' ny savony na hidrôksida-na pôtasiôma ho an' ny savony mainty, io no siran' ny akora matavy sy ny pôtasiôma na sôdiôma. Atao mafana na mangatsiaka ity fiota ity.

## Jereo koa

* Savoka
* Labozia
Taksiborosy

Ny **taksiborosy**, aty Afrika, dia taksy ikambanan' ny mpandeha sady mampitohy tanàna maro. Arakaraka ny fiara, dia mpandeha enina ka hatramin' ny dimy ambin' ny folo, na mihoatra aza, no afaka mipetraka ao ary rehefa feno avokoa ny seza rehetra vao izay manainga. Ity fomba fitaterana ity dia misy any amin' ny firenena rehetra any amin' ny faritra atsimon' i Sahara sy any Maghreb. Any Kôtidivoara, matetika ny taksborosy dia matetika *Peugeot 504 break*, ary miasa, ankoatra ny hafa, mampitohy an' i Abidjan sy Bassam.
Brasil Foods

Ny **Brasil Foods**  (**BRF S.A.**) dia orinasam-pisakafoanana transnational Breziliana, vokatry ny fampivondronana eo amin'i *Sadia* sy *Perdigão*, ireo orinasa roa lehibe ao . Ny hetsika dia nambara tamin'ny 2009 ary nifarana tamin'ny 12 Jona 2013 **Brasil Foods** (BRF) dia fitambaran'ny Perdigão 68% sy Sadia 32%.

Vokatra: Saosisy & akoho.
Beirota

I **Beirota** dia tanàna renivohitr'i Libana.

## Jereo koa
* Tripoli (Libana)
* Sidôna
* Tirosy

* Libana
Tripoli (Libana)

I **Tripoli**dia tanàna sy seranan-tsambo faharoa lehibe indrindra any Libanona, ary koa renivohitry ny Governorà Avaratra Libanona. Any amin'ny 85 km avaratr'i Beirota no misy an'i Tripoli eo amin'ny morontsirak'i Mediterane. Ny isan'ny mponiny dia 500.000 eo ho eo, ahitàna mponina 195.932 eo afovoany. Miozolomana Sunni ny ankamaroan'ny mponina. Miaraka amin'ny 50.000, ny Alawites no vitsy an'isa indrindra ao Tripoli.

## Jereo koa
* Beirota
* Sidôna
* Tirosy
* Libanona
Tver

**Tver** (rosiana: *Тверь*) dia tanàna rosiana ao amin'ny Distrika Federaly Afovoany, miorina eo amin'ny lalamby Saint Petersburg–Moscow.

Renivohitry ny Tver Oblast izy io ary misy mponina 403 606 (hatramin'ny 14 Oktobra 2010). Nanomboka tamin'ny 1931 ka hatramin'ny 1990 dia nantsoina hoe *Kalinin* (rosiana: *Кали́нин*) ilay tanàna.
Gopy

Ny **gopy** (*Poecilia reticulata*), dia iray amin'ireo trondro tropikaly miparitaka be indrindra eran-tany ary iray amin'ireo karazana trondro an-dranomamy malaza indrindra. Mpikambana ao amin'ny fianakaviana Poeciliidae izy io ary, toy ny ankamaroan'ny mpikambana ao amin'ny fianakaviana amerikana, dia mivelona. Avy any avaratratsinanan'i Amerika Atsimo ny gopy, saingy nampidirina tamin'ny tontolo maro ary hita manerana izao tontolo izao. Izy ireo dia tena azo ampifanarahana ary miroborobo amin'ny toe-piainana ara-tontolo iainana sy ekolojika maro samihafa. Ny gopy lahy, izay kely noho ny vavy, dia manana vombony sy vombony haingo. Ny haben'ny guppies dia miovaova, ny lahy dia 4 sm, raha ny vavy dia 7 sm
Kalinin

**'Kalinin** dia manana dikany maromaro:

*Konstantin Kalinin
*Kaliningrad - anarana Rosiana ny tanànan'i Königsberg
* Tver - ny tanànan’i **Kalinin**' teo aloha.
Menaka palma

Ny **menaka palma** dia menaka zavamaniry nalaina avy amin' ny nofom-boan' ny palmie fanaova-menaka (*Elaies guineensis*), hazo any Afrika trôpikaly izay ahazoana menaka palmista ihany koa izay azo avy amin' ny vihim-boany.

Noho ny vokatra mihoatra ny 50 tapitrisa taonina isan-taona dia io no menaka zavamaniry be mpampiasa indrindra eran-tany. I Indônezia sy i Malezia amin' izao fotoana izao no firenena mamokatra an' io voankazo io izay miantoka ny 85&nbsp;% amin' ny famokarana. Kanonkanona nentim-paharazana amin' ny sakafo any amin' ny faritra sasany any Afrika Andrefana ny menaka palma, nefa tamin' ny taonjato faha-20 vao nanomboka ny famokarana azy any amin' ny faritra mafana any Amerika Atsimo sy any Azia. Amin' izao fotoana izao dia ampiasaina any amin' ny firenena tsy mamokatra izy io amin' ny fanamboarana sakafo voaova, manolo ny tavy avy amin' ny biby (dibera, sns.) sy ny menaka zavamaniry nasiana hidirôzenina io karazana menaka io.

Ny fisian' ny asidra matavy be dia be ao anatiny dia iharan' ny fanakianana momba ny fiantraikany amin' ny fahasalaman' ny olombelona noho ny antony maro. Ny voalohany dia momba ny asidra matavy ampoka izay tsy anisan' ny asidra matavy tena ilaina. Noho izany dia tsy tena ilaina amin' ny sakafon' olombelona izy ireo fa mahatonga hatavezana be loatra. Ny faharoa dia mahakasika ny fiantraikany mivantana amin' ny fahasalaman' ny olombelona. Ohatra, nanatsoaka hevitra tamin' ny taona 2015 ny fandravonana ny fanadihadiana ara-tsiansa rehetra navoaka momba io lohahevitra io fa misy fiantraikany ratsy amin' ny haavon' ny kôlesterôla, mitovy amin' ny an' ny tavin' ny biby, ny menaka palma, manakaiky ny an' ny tavy nasiana hidrôzenina, ary matanjaka kokoa noho ny an' ny menaka zavamaniry be asidra matavy tsy ampoka (ôliva, voanjo, sns.).

Ny fikambanana tsy miankina amin' ny fanjakana, amin' ny lafiny iray, dia manameloka ny fampandrosoana ny fambolena palmie fanaova-menaka, satria mitarika amin' ny fandripahana ala lehibe any Malezia sy any Indônezia ary any Papoazia-Ginea-Vaovao izany, ary tena loza mitatao ho an' ny karazam-biby maro miaina ao anatin' ireo ala ireo izay efa atahorana ho lany tamingana (tigra, rajako, sns). Na izany aza, mamokatra be dia be isaky ny hektara ny palmie fanaova-menaka raha mitaha amin' ny voly mpifaninana aminy (kôlza, tanamasoandro, sôzà), na dia betsaka aza ny asidra matavy tena ilaina ao amin' izy ireo. Raha soloina an' iretsy farany iretsy ny palmie fanaova-menaka, sady tsy ahena ny famokarana, dia hiteraka fandripahana ala bebe kokoa izany. Io habetsahan' ny vokatra io ihany koa no mahatonga azy ho menaka mora vidy indrindra.

Tamin' ny taona 2016 dia tatitra manameloka ny fampiasana zaza tsy ampy taona sy ny asa an-terivozona any amin' ny toeram-pambolena indôneziana ny Amnesty International.
Zavamananaina mpanimba

Ny **zavamananaina mpanimba** dia zavamananaina izay misy fiantraikany ny hetsika rehetra na ampahany ataon' izy ireo, izay heverin' ny olona fa manimba ny fahasalamam-bahoaka sy/na ny fampandehanana tsara ny asa sasany ataon' ny olombelona (fambolena, fiompiana,  fikarakarana ny biby fihaza, sns).

Ny zavamananaina mpanimba dia mety ho zavamaniry, biby (fantatra amin' ny anarana hoe mpiremby), holatra, bakteria, viriosy, na indrindraindrindra raha katsentsitra, na ny zavamananaina rehetra miteraka aretina ho an' ny biby na ho an' ny zavamaniry (holatra, viriosy, bakteria, priôna, kankana, sns) no resahina. Lasa manjavozavo ny hevitry ny hoe "zavamananaina mpanimba" (ohatra, ny katsentsitra iray dia mety hoheverina ho mpanimba raha mamely karazan-javamananaina fiompy na famboly, fa tsy izany kosa raha mamely karazana tsy ahazoaba tombontsoa ara-barotra na araka endri-paritra). Ohatra, efa ela ny amboahaolo no noheverina ho anisan' ny "mpanimba" satria mihinana ny akoho tsy mihidy anaty tranony, nefa izy koa dia anisan' ny mpiremby voalohany ny totozy sy ny biby mpikiky hafa, izay mety ho ratsy kokoa ny fahasimbana ataony amin' ny voly sy ny hazo volena (ary raha ireo karazana biby firemby roa ireo dia heverina ho samy mpanimba).

Toa lasa loharanon' ny fifandirana nandritra ny 50 taona fara-fahakeliny ny hoe "zavamananaina mpanimba". Tsy misy biby azo sokajiana amin' ny fomba tsy azo iverenana ho mpanimba, ho remby na ho mpiremby lehibe, fa tsy maintsy miteraka adihevitra mifanohitra ny famaritana azy. Ny fipoiran' ny famaritana toy ny hoe "mpanimba mahasoa" na "mpiremby arovana" dia vokatr' izany dingana izany izay mety hitarika ho amin' ny fanakambanana sokajy mifanilika teo amin' ny tantara. Manondro zavatra tena samihafa ny fiheverana ny maha mpanimba (manimba ny aina, ny toekarena, ny tontolo iainana, ny hakanto, sns.) ary, ho an' ny zavamananaina mpanimba, ny ekôlôga dia tsy afaka mihevitra ny hamaroana sy ny faha be pitsin' ny fifandraisana trôfika sy tsy trôfika na mamaritana amin' ny fomba azo antoka ny tokonan' ny toetra maha mpanimba.

## Jereo koa

* zavamananaina
* fambolena
* fiompiana
* zavamaniry
* holatra
* bakteria
* viriosy
* katsentsitra
* tontolo iainana
* ekôlôjia
Revôlisiôna Maitso

Ny **Revôlisiona Maitso**, izay antsoina indraindray hoe **Revolisiona Fahatelon' ny Fambolena**, dia pôlitikan' ny fanovana ny fambolena mifototra indrindra amin' ny fanamafisana sy ny fampiasana karazana voamadinika manana vokatra avo lenta.

Ity pôlitika ity dia manambatra singa telo:

* karazana voafantina ahazoana vokatra avo lenta;
* iditra, izay zezika na vokatra momba ny fahasalaman' ny zavamaniry;
* ny maha zava-dehibe ny fanondrahana.

Ny teny hoe "Revôlisiôna Maitso" dia manondro ny fiakaran' ny teknôlôjia niainan' ny fambolena nandritra ny vanim-potoana 1960-1990, taorian' ny finiavana pôlitika sy indostrialy, mifototra amin' ny fandrosoana ara-tsiansa sy ara-teknika natao teo amin' ny sehatry ny simia sy ny milina fambolena nandritra ny Ady Lehibe Voalohany ary nitohy nandritra ny vanim-potoana teo anelanelan' ny  ady lehibe roa. Lasa azo natao ihany koa izany tamin' ny alalan' ny fampivoarana ireo orinasa mpamokatra masombolin' ny karazana vaovao mamokatra be (matetika safiotra), indrindra fa ny voamadinika (varimbazaha sy vary), noho ny fifantenana karazana. Ny fampiasana zezika mineraly sy ny momba ny fahasalaman' ny zavamaniry, ny fampiasana mekanika ary ny fanondrahana dia nandray anjara tamin' ny Revôlisiôna Maitso.

Niteraka fisondrotan' ny vokatra ara-pambolena izany, na dia sarotra aza ny manombatombana izany fitomboana izany. Voalaza fa nahavita nisoroka ny mosary izy io, ka niteraka fitomboana tsy nisy toy izany teo amin' ny mponina eran-tany nanomboka tamin' ny taompolo 1960.

Izany ihany koa no anton' ny fandotoana miely patrana amin' ny alalan' ny poizina famonoana bibikely, miely patrana toy izany koa ny fampivangongoana otrikaina, ary koa ny fahaverezana  karazan-javamananaina be dia be miaraka amin' ny fahapotehan' ny tany sy ny fikao-tany, ny fihamasira ary ny fahaverezan' ny tahirin-drano ambanin' ny tany. Vokany ihany koa ny fifindra-monina avy any ambanivohitra sy ny fisehon' ny tanàna tsy zarizary an-drenivohitra.

Ny fitohizana, ny fivoarana mankany amin' ny fambolena maharitra kokoa na hafa, dia hita ao amin' ny agrôekôlôjia, izay ahafahana manambatra ny fahalalana sy ny fanao momba ny ekôlôjia amin' ny teknika agrônômika, miaraka amin' ny tanjona hamorona rafitra famokarana maharitra kokoa.
Koba Ravina Malagasy

Anisan’ny sakafo mampiavaka azy eto Madagasikara ny Koba. Nahandro Malagasy vita amin'ny kobam-bary malagasy sy , voanjo, tantely sy siramamy ary fonosina  ravin'akondro ny koba. Manana ny lazany sy misy karazany maromaro any amin'ny faritra samihafa ny Koba, fa ny Koba ravina no tena manana ny lazany.  

Tena mamy ity mofomamy Malagasy ity ary miempo tsikelikely ao am-bava. Ankafizina amin'ny sakafo maraina izy io, azo atao tsindrin-tsakafo na ody ambavafo, matetika miaraka amin'ny dite na kafe. Ity tsindrin-tsakafo nentim-paharazana ity dia nasongadin'ireo mpahandro malaza amin'ny trano fisakafoanana voadio. Mba hanomezana endrika maoderina azy, indraindray dia aroso miaraka amin'ny gilasy na saosy isan-karazany izy io mba hanatsarana ny tsiro.

## Fomba fanamboarana azy

Sakafo somary sarotra amboarina na andrahoana ny koba ravina. Misy ireo manam-pahaizana malaza amin'ny fifehezana ity nahandro ity. Mila roa andro ny fanomananazy, izay mandalo dingana maromaro alohan'ny handrahoana azy. Mitaky fotoana ny fanomanana mba hampahomby ny vokatra. Andrahoina atao masak’evoka ny koba ravina 

## Ny Koban'i Talata Volonondry tena tsara, manana tsiro samihafa araka ny  fanampin'akora atao aminy toy ny voanio, n'y tantely, ..

Anisan'ny mampalaza ny tanànan’i Talata-Volonondry ity mofomamy vita amin’ny vary sy voanjo ity. Ankafizina tokoa ny tsirony tena izy. Eo amin’ny 27 km, RN3 any avaratra miala ny afovoan-tanànan’Antananarivo no misy ny kaominina Talata-Volonondry. Mirefy 55 km2 ity kaominina ambanivohitra eto amin’ny faritra Analamanga ity, izay misy fokontany 28. Ahitana koba ravina eny an-tsena vao maraimbe. Ary isaky ny talata ny tsena lehibe araka ny anarany hoe Talata Volonondry. Ny toerana ahitana koba raha ny eto Antananarivo renivohitra no jerena dia toerana roa (2) no tena malaza misy azy dia n'y koba faravohitra sy koba Talata volonondry

## Loharano
Christopher Luxon

**Christopher Mark Luxon** dia mpanao politika neozelandey mizaka ny zom-pirenen'i Zelandy Vaovao  teraka ny 19 Jolay 1970 tao Christchurch. Praiminisitra tany Zelandy Vaovao izy hatramin'ny faran'ny Novambra 2023.  Mpitarika ny mpanohitra tao amin'ny Antenimieran'ny Zelandy Vaovao izy teo aloha.

Christopher Luxon dia teraka tao Christchurch any amin'ny faritr'i Canterbury any amin'ny Nosy Atsimon'i Zelandy Vaovao ary izy no lahimatoa tamin'ny zanakalahy telo tao amin'ny fianakaviana.
Real breziliana

Ny **Real Breziliana** Ny Real (amin'ny teny Fiteny pôrtogey: Reais) no volan'i  nanomboka tamin'ny taona 1994. Nanomboka tamin'ny taona 1690 ka hatramin'ny 1942, ny vola breziliana dia nantsoina koa hoe Real, ny pluralia tamin'izany fotoana izany dia Réis.
Rabemananjara Jean Paul Nicolas

**Jean Paul Nicolas Rabemananjara** dia mpandraharaha malagasy, tompon'ny TV Plus Madagascar ary Senatera eto . 64 taona eo ho eo izy.

Antoko: IRMAR
Melgaço (Pará)

**Melgaço** dia tanàna ao amin'ny Fanjakana federaly tenan'i , ao amin'ny , ao amin'ny nosy Marajó no misy azy io

Io no kaominina ao Brezila manana ambaratonga ambany indrindra amin'ny fampandrosoana.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 28.121 mponina. Ny kaominina manodidina an'i Breves, Portel, Bagre, Gurupá ary Porto de Moz. Lavitra ny renivohitra (Belém) 250 km

## Jereo koa
* Brazila
** Pará

## Tsiahy
Fambolem-bary

Ny **fambolem-bary** dia fitambaran' ny teknika sy fanao ampiasaina amin' ny famokarana vary (indrindra ny *[[Oryza sativa]]* sy ny *[[Oryza glaberrima]]*). Asa tena ilaina any amin' ny firenena maro, indrindra any Azia sy Afrika, izay manao ny voan' io zavamaniry io ho foto-tsakafo.

Niseho tamin' ny vanim-potoana Neôlitika ny fambolem-bary. Ny fambolem-bary amin' ny tany tsy tondraka rano no tranainy indrindra; izany dia mbola ataon' ny mponina manao fambolena nentim-paharazana, toy ny vahoaka teratany sasany ao Filipina. Tsy ahazoana ilay vokatra goavana omen' ny tanimbary anaty rano, izay nanjaka na aiza na aiza raha ahafahana manao izany ny toetany. Ny fitomboan' ny vary dia mitaky hafanana be sy rano be fa tsy toy ny varimbazaha, noho izany ny famokarana azy dia voafetra amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly ary amin' ny sisin' ny faritra manana toetany antonony.

Ny fambolen-bary dia anisan' ny fototry ny Revôlisiôna Maitso nanomboka tamin' ny taompolo 1960 ka hatramin' izao fotoana izao, nefa tsy nisy fiantraikany ara-tsôsialy sy ara-toekarena amin' ny tantsaha, sady niterala fifindra-monina avy any an-tanàn-dehibe vokatry ny fampiasana ny mekanika; ny fampiasana betsaka ny agrôsimia (zezika, poizina famonoana zavamananaina mpanimba), avy eo ny zavamaniry basiam-panovana ara-pototarazo, dia nisy fiantraikany ratsy lehibe teo amin' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina, ho an' ny zavamananaina manatsara ny fambolena ary ho an' ny fahasalaman' ny mpamboly vary.

## Jereo koa
Fanaovana tsatoboly

Ny **fanaovana tsatoboly** na **tsatoboly** dia fomba fampitomboana taranaka ny zavamaniry, izay miteraka foto-javamaniry vaovao avy amin' ny taova na ampahan-taova natokana (tapa-drantsana, ravina, faka, taho, sns).

Amin' ny fampiasana ny tsatoboly dia sarahina aloha ny taovam-pitomboana, avy eo ny fanirian' ny faka; tsy toy ny markôtazy izay misy famakana avy eo fanasarahana ny taovam-pitomboana. Amin' ny fanaovana tsatoboly dia ​​mitovy fototarazo amin' ny zavamaniry reny ny zanany (ny tsatoboly), satria ampahan' io zavamaniry io fotsiny ity farany ity.

Ny fanaovana tsatoboly dia mety ho voajanahary (fizaràna ara-mekanika ny tala) na artifisialy (ataon' ny mpamboly tsy matianina na any amin' ny tanin-janakazo). Amin' ity tranga farany ity, dia ampiasaina ny teknikan' ny fanaovana tsatoboly mba hamokarana foto-javamaniry vaovao, satria io no fomba tsotra sy azo ampiharina ho an' ny zavamaniry izay ezahina hampitomboina isa, na satria tanjona manokana ny hananana foto-javamaniry mitovy tanteraka (mba hiantohana ny fahamarinan-toeran' ny toetran' ilay karazana tiana hampitombina isa).
Spermatophyta

Ny ***Spermatophyta***, izay antsoina taloha hoe *Phanerogame*, dia vondron-javamaniry misy lalan-dranon-kazo (*[[Tracheophyta]]*) mamokatra vihy, ka izany no mahatonga azy ireo hantsoina hoe zavamaniry misy vihy.

Dingana lehibe amin'ny tantaran' ny fivoaran' ny zavamaniry ny fisehoan' ny vihy. Ao amin' ny vihy no ahitana ny singa rehetra izay ahafahan' ny briôfita (*Bryobiotina*) sy pteridôfita (*Pteridophyta*) mitaranaka. Ny singa amin' ny fanaparitahana dia tsy ny spôra avy amin' ny spôrôfita intsony, fa ny gametôfita mivantana:

* gametôfita lahy tsy matoy amin' ny endrika vovobony;
* gametôfita vavy mitondra tsaika aorian' ny fitsaihana, ny gametôfita mihitsy no voarakitra ao amin' ny fonom-bihin' ny megaspôranjy, ny fitambarany dia vihy.

Amin' ny spermafita dia misy vihy miboridana (tsaika voahodidin' ny tahirim-bihy (fr: *albumen*) sy tambatsela mpiaro): ireo no Gymnospermae izay misy fisampanana 4 ankehitriny (*[[Pinophyta]], [[Cycadales]], [[Ginkgo]]*, ary *[[Gnetophyta]]*).

Ny hafa koa, izay namolavola fitsaihana indroa mamokatra tamba-tsela fanampiny mpanome sakafo, miaro ny vihiny ao anatin' ny fihary atodinaina izay hanome ny voany: ireo no atao hoe *[[Angiospermae]]* misy fisampananana *Magnoliophyta*.

Ireo fanavaozana ireo dia manazava ny fahombiazan' ny fivoarana mianfalan' ny zavamaniry misy vihy, anisan' izany ny *Angiospermae* (izay ahitana karazana 370&nbsp;000) sy ny *Gymnospermae* (ahitana karazana 800) izay nivoatra mba hanome ny tarihan-taranaka maro isan-karazany indrindra eo amin' ireo zavamaniry misy lalan-dranon-kazo (*[[Tracheophyta]]*).
Vihim-boa

Ny **vihim-boa,** **vihy**, **voa**, **voakely** na **voananatiny**, ao amin' ny tsingerim-piainan' ny zavamaniry *[[Spermatophyta]]*, dia rafitra mitahiry sy miaro ny tsimoky ny zavamaniry. Matetika izy io no voarakitra ao anaty voan-javamaniry izay ahafahany  miparitaka.

Ny vihy àry dia ahafahan' ny zavamaniry miala amin' ny toe-javatra ao amin' ny tontolo izay lasa tsy azo ianana, amin' ny fanalavirana na amin' ny fiandrasana ny fiverenan' ny toe-javatra tsara.

Avy amin' ny fiovan' ny tsirivavy voatsaika ny vihim-boa. Vokatr' izany dia misy ampahany avy amin' ny spôrôfitan' ny reny (fonon' ilay vihy), ny gametôfita (ny tambaselan-tahirin' ny vihy) ary ny spôrôfitan' ny taranaka manaraka, dia ny tsimoka izany.

Manana andraikitra amin' ny fiarovana ny zavamaniry vaovao izy noho ny fonony mihamafy, ary miantoka ny sakafo noho ny tahirin-javatra mahavelona ao aminy. Raha ny marina dia manana toetra manangona tahiry natao ho an' ny fivoarana ho avin' ny tsimoka ny vihy. Izy ireo àry no loharanon-tsakafo tadiavin' ny biby mpihinana vihin-javamaniry (vorona, biby mpikiky, sns).

Lasa anisan' ny sakafon' ny olombelona ny vihim-boa, ​​ary sakafo fototra ao amin' ny kolontsaina maro, hatramin' ny namoronana ny fambolena: voamadinika, voamaina, sns. Anisan' ny atao hoe ambioka na masomboly ny vihy voafantina.

## Jereo koa

* Lisitry ny taovan-javamaniry
Taho

Ny **taho**, ao amin' ny zavamaniry, no teza, amin' ny ankapobeny miseho ety ivelan' ny tany na ao ambanin' ny tany (ny vodin' ny zavamaniry sasany, ny taranja na rizôma), izay mitohy amin' ny faka sy mitondra ny vony sy ny ravina ary ny voa. Atao hoe **ladina** ny tahon' ny zavamaniry mianika. Ny taho dia ipoirana rantsana sy zanataho. Ao amin' ny hazo sy ny zavamaniry madinika kokoa misy nofon-kazo, ny bôtanista dia manavaka ny vatan-kazo, izay ampahany lehibe amin' ny ankapobeny tsy misy ravina eny amin' ny fotony sy ny laha-kazo aman-dravina, voaforon' ny sampana lehibe sy ny rantsana.

Ny taho dia tsy mitovy amin' ny faka noho ny fisian' ny tonony izay ivoahan' ny vontsina sy ny ravina. Ny fiampitana avy eo amin' ny faka sy ny taho dia eo amin' ny foto-taho. Misy ny taho ambanin' ny tany sy ny faka ambonin' ny tany (an-drivotra) amin' ny zavamaniry sasany.

Amin' ny fomba fitomboany sy fisampanany, ny taho no mamaritra ny endriky ny zavamaniry; izy no miantoka ny fanohanana sy ny fitaterana otrikaina eo anelanelan' ny faka sy ny ravina. Fonenan' ny karazam-biby maro matory na manatody ny taho poakaty.

Ao amin' ny *[[Spermatophyta]]*, taho kely ny tahon-tsimoka mitondra ny ravin-tsimoka sady mifarana amin' ny vontsina atao hoe vololon-tsiry.

## Jereo koa

* Lisitry ny taovan-javamaniry
Sianida

Ny **sianida** na **sianiora** dia teny mahafaobe anondroana ny haro simika misy ny iôna-na sianiora (**CN⁻**), ahitana atôman-karbônina iray sy atôman' azôta iray. Misy amin' ny endrika samihafa izy io:

* ny sidra sianidrika (HCN): etona tena misy poizina ampiasaina amin' ny indostria ary azo mivoaka avy plastika sasany nodorana;
* ny sira sianida na sira sianiora: ohatra, ny sianiora-na pôtasiôma (KCN) sy ny sianiora-na sôdiôma (NaCN), izay tena misy poizina ary ampiasaina amin' ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany, amin' ny fandrendrehana metaly ary amin' ny indostrian' ny simia.
* ny sianida voajanahary: misy ao amin' ny zavamaniry sasany toy ny amandy mangidy, ny mangahazo,  ny voan' ny abrikôn, ny ovy, izay misy glikôsida sianôzenina afaka mamoaka sianida mandritra ny fandevonan-kanina.

Ny sianida dia manakana ny selan-javamananaina tsy hampiasa ôksizenina, izay miteraka fahasemporana haingana mety hitarika fahafatesana ao anatin' ny minitra vitsy raha amin' ny fatra ambony.

Na dia eo aza ny maha poizina azy dia ampiasaina ny sianida:

* amin' ny fitrandrahana volamena sy volafotsy;
* amin' ny fanamboarana plastika, sy poizina famonoana zavamananaina ary loko.
* amin' ny fampiharana ara-pitsaboana sasany (ohatra ny nitrôprosiata-na sôdiôma hitsaboana vonjy maika ny fiakaran' ny tosi-dra vonjy maika).

Noho ny loza aterany dia mila fitandremana fatratra ny fikirakirana ny sianida.
Vato ao amin' ny voa

Ny **vato ao amin' ny voa** dia aretina vokatry ny fiforonan' ny vato, izany hoe ny fivainganana mamorona kristaly, avy amin' ny mineraly levona ao amin' ny amany ao amin' ny lalan' amany: ao amin' ny lavaky ny voa sy ao amin' ny fantson' amany ambony ary ao amin' ny tatavia.

Mitovy amin' ny voam-pasika ka hatramin' ny haben' ny baolina gôlfa (mety mihoatra ny 4 sm) ny haben' ny vato. Mamolavola ny ao anatin' ny voa ny lehibe indrindra izay miendrika sampana vatohara. Matetika ilay vato dia avoakan' ny amany.

Raha mitombo amin' ny habeny somary lehibe izy ireo (milimetatra vitsivitsy), dia miteraka fahatsentseman' ny fantson' amany ambony sy fanitaran' ny amany ny lavaky ny voa. Mety hiteraka fanaintainana mahery vaika izany, amin' ny ankapobeny eo amin' ny takiba (anelanelan' ny maoja sy ny taolan-tehezana) sy eo amin' ny tapany ambany amin' ny kibo.

Misy ny vato sasany izay tsy mbola fantatra tsara ny antony mahatonga azy.
Torovoke loha fisaka

Ny **torovoke loha fisaka** (*Mugil cephalus*) dia karazana trondro sakafo manan-danja ao amin'ny fianakaviana Mugilidae. Hita any amin'ny ranomasina mafana sy mafana ary mafana eran-tany izy io. Ny halavany dia matetika 30 hatramin'ny 75 santimetatra (12 hatramin'ny 30 in).
Tonelina mavo

Ny **tonelina mavo** (*Thunnus albacares*) dia karazana tonelina hita any amin'ny rano pelagika amin'ny ranomasimbe tropikaly sy subtropika maneran-tany.
Mahaloky

**Mahaloky** dia trondro avy amin'ny fianakaviana Caesionidae avy amin'ny karazana *Caesio* sp..
Eto Madagasikara, ny karazana *Caesio caerulaurea* sy *Caesio lunaris* no tena trondro.

Ao Nosy Be, ny **Mahaloky** dia antsoina koa hoe *Fitse ambohony*.
Mipetraka any amin’ny Ranomasimbe Indianina sy ny Oseana Pasifika izy ireo.

Indraindray dia antsoina koa hoe Mahaloky ny trondro amin'ny karazana *Rastrelliger kanagurta* (Sabonto, *Maquereau indianina*)

## Jereo Koa
*Trondro
*Sardinina
Fiau'akoho

Ny **Fiau'akoho** (Chaetodontidaé sy Pomacathidae) dia vondrona trondro an-dranomasina tropikaly avy amin'ny fianakaviana Chaetodontidae na Pomacathidae; Tafiditra ao anatin'ity vondrona ity koa ny trondro faneva sy ny haran-dranomasina. Ny karazana 129 eo ho eo amin'ny karazany 12 dia hita any amin'ny harambato any amin'ny Oseana Atlantika, Indiana ary Pasifika.

## Loharano
Coronel Sapucaia

**Coronel Sapucaia** dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i  ao amin'ny Brazila.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 14.160 mponina. Any amin'ny y 50 km miala an'i Amambai (manamorona an'i ) no misy azy.

## Jereo koa
* Brazila
** Mato Grosso do Sul

## Tsiahy
Chuuk

**Chuuk**, (**Truk**, **Ruk** na **Hogoleu** taloha), dia atoll any amin'ny Nosy Caroline any amin'ny Ranomasimbe Pasifika. Miaraka amin'ireo nosy kely sy atolls hafa, Chuuk no mandrafitra ny fanjakan'i Chuuk ao amin'ny Fanjakana Federasionan'i Mikrônezia.
Any amin’ny Oseana Pasifika any amin’ny 1 000 kilaometatra eo ho eo atsimoatsinanan’i Guam no misy azy io.

Satria eo amin’ny antsasa-dalana eo anelanelan’i Hawaii sy Filipina no misy an’i Chuuk, dia tena sarobidy tokoa ireo nosy ireo. Ny Japoney dia nanangana ny iray amin'ireo tobin'ny tafika an-dranomasina manan-danja indrindra ary nametraka ampahany betsaka tamin'ny sambo Pasifika tao.

Tamin'ny 17 sy 18 Febroary 1944, nodarohan'ny fiaramanidina tafika an-dranomasina amerikanina i Chuuk tamin'ny alalan'ny Operation Hailstone. Saika potika tanteraka ny toby japoney sy ny ampahany betsaka amin’ireo nosy. Sambo mpiady roa ambin'ny folo sy sambo mpitatitra 32 an'ny andian-tsambo japoney no rendrika.

Na izany aza, tsy nisy fanafihan'ny Amerikanina ireo nosy ireo. Taorian'ny fiafaran'ny ady, Chuuk dia lasa anisan'ny US Trust Territory of the Pacific Islands.

Tamin'ny 10 May 1979, nankatoavin'i Chuuk ny Lalàm-panorenan'ny Fanjakana Federasionan'i Mikronezia ary lasa ampahany manan-danja amin'ity firenena vaovao ity miaraka amin'ny fahaleovantena ofisialy tamin'ny 3 Novambra 1986.

## Shipwreck gallery

File:1849 aquaimages.jpg|Mitsubishi G4M "Betty" bomber
File:Bow gun of the Fujikawa Maru wreck, Truk Lagoon, Micronesia.jpg|Bow gun of the *Fujikawa Maru*
File:Toyota KB Sunken in Micronesia - 1856 aquaimages.jpg|1940's truck in the hold of the *Hoki Maru*
File:Japanese 2-man tankette on the deck of the Nippo Maru wreck, Truk Lagoon, Micronesia.jpg|2-man tank on the deck of the *Nippo Maru*
File:Light artillery piece on the deck of the Nippo Maru wreck, Truk Lagoon, Micronesia.jpg|Light artillery piece on the deck of the *Nippo Maru*
File:Divers next to the mast of the Unkai Maru wreck, Truk Lagoon, Micronesia.jpg|Divers next to the mast of the *Unkai Maru*
File:Diver photographing artillery shells in hold of the Yamagiri Maru wreck, Truk Lagoon, Micronesia.jpg|Diver photographing 14-inch artillery shells in the *Yamagiri Maru*
File:Diver and soft corals next to the mast of the Hoki Maru wreck, Truk Lagoon, Micronesia.jpg|Diver and soft corals next to the mast of the *Hoki Maru*
File:Weno island, Chuuk (1).jpg|Nosy Weno