Teratanin' i Amerika

Ny **teratanin' i Amerika** na **Amerindiana** na **Indianan' i Amerika** dia vahoaka nipetraka tao Amerika talohan' ny Eorôpeana. Amin' ny fiteny anglisy dia *Native Americans* ny anarana omena azy ireo matetika. Avy any Eorazia ny Amerindiana ary tonga tany Amerika tamin' i Beringia taloha (mbola tsy nisy rano teo amin' ny andilan' i Bering tamin' izany fotoana izany). 12&nbsp;000 taona lasa ny fifindra-monina farany. Ny Paleô-indianina dia niparitaka manerana an' i Amerika, niova ary nihabetsaka ny kolontsaina sy ny fiteny noho ny fiparitahany. Ny teny hoe *Indianina* dia avy amin' i Christophe Colomb, nihevitra hoe tonga tany Azia (India Atsinanana) izy nefa tany Amerika izy no nitotona, noho izany dia Indianina ny anarana nomeny ny teratany satria tamin' izany fotoana izany, mbola tsy fantatra ny fisian' ny kontinenta amerikana (izy irery ny anisan' ny voalohany niampita ny Ranomasimbe Atlantika tamin' izany fotoana izany).

Betsaka ny vondrom-poko indianina mihaza sy mioty, misy maromaro ihany koa mamboly. Misy fiaraha-monina miaina amin' ny fambolena ary misy sasany hafa mamboly, mihaza ary mioty. Misy faritra any Amerika mbola ipetrahan' ny terataniny; any Meksika sy any Bôlivia izao no tena betsaka teratany indrindra any Amerika raha miresaka ara-kevitra (proportion). Ary misy fiteny teratany maro mbola be mpiteny, toy ny fiteny nahoatla, ny fiteny maia sy ny fiteny goarany. Olona amana tapitrisa no miteny ireo fiteny ireo. Misy koa teratany mbola tsy fantatra ary mbola tsy ary nahita Eorôpeanina. Misy izao ohatra teratany any Brezily (ao amin' ny faritr' i Amazônia) mbola tsy hita mihintsy.
= Jeografia =

## Amerika avaratra

* Foko teratanin' i Amerika Arktika
* Foko teratanin' ny tany lemaka
* Foko teratanin' i Amerika Sobarktika
* Foko teratanin' ny faritany atsimo-andrefana
* Foko teratanin' ny faritany atsimo-atsinanana
* Foko teratanin' ny morontsiraka avaratra-andrefana
* Foko teratanin' ny kamory
* Foko teratanin' i Kalifornia
* Foko teratanin' ny tany lemaka an-tendrombohitra

= Mponina =

I Amerika dia voazarazara ho faritany 9 araka izay voalaza teo ambony. Ny faritany iray dia manana toe-tany maha-izy azy ka miova arakaraka izany ny fomba fiainan' ny mponina teratany

### Vondrom-piteny amerindianina

#### [[Teny Aljika|Vondrom-piteny aljika]]

Ny fiteny wiyot, miami, illinois, etchemin, loup A, loup B, mahican, massachusett, mohegan, pequot, nanticoke, narragansett, pamlico, powhatan, kiripì, naugatuck, unami, unquachog sy shinnecock dia lazaina fa maty avokoa; ny mpiteny wiyot farany (Della Prince) dia matin' ny fahanterana taminy taona 1962. Ny teny sasany rehetra dia atahorana ho faty ihany koa. 12 sisa ny mpiteny yurok.

##### [[Teny Algônkiana|Vondrom-piteny algônkiana]]

Azontsika sokajiana ho anaty vondrona roa lehibe ny fiteny algonkianina:  

* ny fiteny algonkianin' ny tany lemaka; 
* ary ny fiteny algonkianin' ny ala lehibe sobarktika. 

#### Vondrom-piteny sioanina-kataobanina

Amin' ny vondrom-piteny sioanina-kataobanina dia ahitana fiteny fito ambin' ny folo

#### Moskôgeanina

I. Mosokôgeana tandrefana

: 1. **[[teny Chickasaw|Tsikasao]]**
: 2. **[[teny Choctaw|Tsôkotao]]**

II. Mosokôgeana tatsinanana
: A. Mosokôgeana tafovoany
:: i. Renivondrona apalatsia-alabama-koasaty
::: a. *alabama-koasati*
:::: 3. Alabama
:::: 4. Koasati
::: b. *apalatsia*
:::: 5. apalatsia
:: ii. hitsiti-mikasokỳ
::: 6. hitsiti-mikasokỳ
: B. Kiriky
:: 7. **[[teny Creek|Kiriky]]**

#### Atabaskanina

Ny vondrom-piteny atabaskanina dia anisan' ny vondrom-piteny mivelatra indrindra ao Amerika avaratra. Izy io dia hita amin' ny faritany sobarktika .(avaratr' i Kanada, Alaska), amin' ny faritra atsimon' i Etazonia ankehitriny (Texas, New Mexico) ary ao Meksika. Ny teny atabaskanina ihany koa amin' izao fotoana izao no vondrom-piteny teratany be mpiteny indrindra ao Amerika Avaratra sy Afovoany. 

#### [[Irôkoay|Irôkoaianina]]

Ny teny dia avy amin' ny teny frantsay *Iroquois*. Tsy dia mazava loatra ny fiavian' ny teny hoe "Iroquois". Misy milaza hoe avy amin' ny filazana *hiro kone* ("voalazako") ilay teny; na avy amin' ny teny algonkianina *Irinakhoi* (bibilava misioka). Manonona ny tenany ho *Haudenosaunee* ny foko irôkoà.

## Amerika Afovoany

## Karaiba

# Ciboney
# Arawak
## Taino
## Lucayan
# Mponina Karaiba
# Garifuna
# Kuna

## Amerika Atsimo

## Atsimo ny Amerika Atsimo

# Mapuches (Araucans)
# Puelche
# Tehuelche
# Yamana
# Kaweshkar
# Selknam
# Charrúas
# Gauchos

## Jereo koa

* Vahoaka semitika
* Vahoaka iraniana
* Vahoaka indô-iraniana
* Vahoaka nilôtika
* Vahoaka banto
* Vahoaka aostrôneziana
* Vahoaka hamita
* Vahoaka indô-ariana