open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sista

Ny **sista** dia vato metamôrfika, manana endrika manokana noho izy fitambarana takelaka madinika maro be mifanakaiky sy mirazotra, azo saratsarahana ho takelaka manify, izay ahitana ny kristalin' ny mineraly fototra. Ny vato misy sista isan-karazany dia nomena anarana sy voafaritra araka ny mineraly lehibe indrindra izay niandohan' ny fiforonan' ny takelaka madinika.

Ny sista manan-danja dia ny mikasista, ny klôritôsista ary ny talksista. Amin' ny ankapobeny, ny vatokaranana (na koaritsa) no mineraly faharoa lehibe indrindra. Ny vato misy sista mahazatra indrindra sady metamôrfika mahazatra indrindra aorian' ny gnesy dia ny mikasista. Ity vato ity dia misy eladrano (na mikà), matetika amin' ny endrika biôtite na moskôvita, ary vatokaranana amin' ny fatra kely kokoa. Ny sista izay misy mineraly faharoa dia tondroina amin' ny anaran' ilay mineraly faharoa manan-danja indrindra: mikasista, kalsifera, sns.
Taniravo

Ny **taniravo** dia tanimanga fotsy, malefaka, madio, mora vaky ary mahatohitra ny hetraketraka ara-tsimia na ara-toetany, voaforon' ny kaôlinita, na silikata-na viraty, indrindraindrindra, izay mitazona ny lokony fotsy rehefa dorana. Io no fototry ny famokarana bakoly, nefa ampiasaina koa amin' ny fanamboarana taratasy, fitaratra, fikarakarana ny vatan' olombelona ary amin' ny fitsaboana.

Ny karazana misy loto dia ampiasaina amin' ny fanamboarana vilany amam-bilia tany, ny biriky; ampiasaina ho akora amin' ny fanamboarana fandoko ary anaovana fanentsenana ny hirika amin' ny taratasy. Ny singa fototra amin' ny taniravo dia ny kaôlinitaizay manana rikipohy Al2Si2O5(OH)4 na Al2O3·2SiO2·2H2O vokatry ny fahasimban' ny silikata-na viraty, indrindra fa ny feldspata.

Io vato io dia notrandrahana tany Sina tao amin' ny havoana iray antsoina amin' ny teny sinoa hoe 高岭 / *Gāolǐng* na *Kao-ling* ("Havoana avo") any amin' ny faritanin' i Jiangxi, ary nalefa tany Eorôpa voalohany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18. Tamin' ny taona 2004, ny firenena voalohany namokatra taniravo dia i Etazonia. Misy tahiry lehibe koa any Brezila, any Okraina, any Sina ary any Britaina Lehibe (indrindra any Cornwall), any Frantsa (ao Limoges), any Malezia. Ny taniravo koa dia trandrahana any Aostralia, any Brezila, any Bolgaria, any amin' ny Repoblika Tseky, any Alemaina, any India, any Iràna, atsy Afrika Atsimo, any Kôrea Atsimo, any Espaina, atsy Tanzania, any Tailandy ary any Vietnamy.

## Jereo koa

* Sokaidîtra
* Sokay
* Tanibetro
* Tanidilatra
* Tanimanga
* Taniravo
* Tany mainty
* Tany mena
* Vatosokay
Kaoka

Ny **kaoka** na **fikaoka** dia ny fikikisana miandalana ny nofon' ny tany ataon' ny rivotra, ny rano, ny hafanana, ary ny hatsiaka, ka manova enrika ny vohon-tany.
Eladrano

Ny **eladrano** na **ela-drano** na **mikà** dia fianakavia-mineraly, manana rafitra toy ny takelaka maro mitambatambatra, mpamorona ny vaton' afotroa sy ny vato metamôrfika, ao amin' ny vondrona silikata, ao amin' ny zana-bondrona filôsilikata, miforona indrindra avy amin' ny silikata-na viraty sy silikata-na pôtasiôma. 

Ankoatry ny vatokaranana (na koaritsa) sy ny feldspata dia anisan' ny singa mamorona ny vatorano (na granita) izy.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Kôlôida

Ny **kôlôida** dia fangaro ahitana akora misy poti-javatra mikrôskôpika tsy mety levona, miely sy mitsingevana ao amin' ny akora hafa. Ny manam-pahaizana sasany dia mamaritra fa tsy maintsy miparitaka anaty ranoka ny poti-javatra, fa ny hafa kosa manitatra ny famaritana mba hampidirana akora hafa.
Tany mainty

Ny **tany mainty** dia fifangaroan' ny tany sy zavatra ôrganika lo, indrindra ny ravina. Tokony havahana ny tany mainty be tanimanga sy ny tany mainty fasehana arakaraka ny fibahan-toeran' ny iray amin' ireo taharo ireo ao anatin' ilay fifangaroanan. Na izany aza, mora ny miasa amin' ny tany mainty satria ny toetrany vokatry ny fitambaran-tsinga dia misakana ny fisian' ny hirika betsaka loatra amin' ny tany fasehana, na ny hakitroka ambony loatry ny tanimanga. Ny sosona ambonin' ny nofon-tany dia matetika tany mainty, izay mety saika ho an' ny zavamaniry rehetra.

## Jereo koa

* Sokaidîtra
* Sokay
* Tanibetro
* Tanidilatra
* Tanimanga
* Taniravo
* Tany mainty
* Tany mena
* Vatosokay
Ambiabe

**Ambiabe** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'Ifanadiana, Faritra Vatovavy,Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 7914 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Rohy ivelany
Andranomavo (Mananjary)

**Andranomavo** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Mananajary, Faritra Vatovavy, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 11607 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.
Tany mena

Ny **tany mena** na **tanimena** tany menamena volo na manja, tsy mamokatra, noho ny fisian' ny hidrôksida-na viraty sy hidrôksida-na vy, izay fahita any amin' ny faritra trôpikaly. Ny tanimena dia hita indrindra amin' ny tontolo anelanelan' ny zana-pehintany. Mandrakotra ny 33 % amin' ny kôntinenta rehetra izany. Ny tany mena dia akora mafy ampiasaina amin' ny fanorenana trano any amin' ny faritra mafana.

Ny tany mena dia nofon-tany maina, nentin-drano ny tsiro tokony ho ao aminy, tsy ampy silisy sy singa tokony hahalonaka ny tany (kalsiôma, maneziôma, pôtasiôma, sôdiôma). Ny zavamaniry toy ny alam-pehibe dia fahita be dia be amin' o karazan-tany io.

Ny vy herefesina dia manome loko ny tany mena. Ny fisian' ny alominina Al2O3 dia mahatonga ny tany mena sasany antsoina hoe baoksita ho akoram-biraty lehibe.

Toerana misy tahirin-drano ambanin' ny tany lehibe ihany koa ny tany mena, izy mitroka ny 50 % amin' ny korian-drano amin' ny ankapobeny.

## Jereo koa

* Sokaidîtra
* Sokay
* Tanibetro
* Tanidilatra
* Tanimanga
* Taniravo
* Tany mainty
* Tany mena
* Vatosokay
Kalsiôma

Ny **kalsiôma** dia singa simika, singa metaly fahadimy betsaka indrindra eto ambonin' ny tany (mihoatra ny 3 %). Ny kalsiôma dia manana anjara asa manan-danja amin' ny fahaveloman' ny olombelona sy ny biby hafa misy hazon-damosina: tena ilaina amin' ny fitomboan' ny taolana io singa io. Ny kalsiôma dia singa simika mitondra ny laharana atômika 20, sy aseho amin' ny alalan' ny eva ***Ca***. Metaly alkalinina fotsifotsy miloko volondavenona ary somary mafy ny kalsiôma.

Tsy fahita amin' ny endrika zaka madio izy eo amin' ny natiora. Mifangaro amin' ny singa hafa no ahitana ny kalsiôma voajanahary. Ny mahazatra indrindra dia karibônetra-na kalsiôma (CaCO3) izay hita any amin' ny toetram-pitrandrahana vatovandana (na marbra), ao amin' ny tsaoka, ao amin' ny akorandriaka ary ao amin' ny lava-bato sasany amin' ny endrika stalagmita sy stalaktita.

Ao amin' ny olombelona sy ao amin' ny biby rehetra misy taolan-damosina, ny kalsiôma dia singa tena ilaina amin' ny fitomboana (1 ka hatramin' ny 2 % amin' ny lanjan' ny vatan' olon-dehibe). Hita ao amin' ny firafitry ny nify, ny an' ny taolana, taolan-trondro na akorandriaka sy ny akoran' atody izy. Loharanon' ny kalsiôma ny vokatra vita amin' ny ronono. Ny tsy fahampian' ny kalsiôma dia mety hisy fiantraikany amin' ny fiforonana sy ny fitomboan' ny taolana sy ny nify. Ny otrikaina D dia ilaina mba hitazomana ny kalsiôma amin' ny taolana. Ny kalsiôma koa dia mitana anjara toerana lehibe amin' ny fiainan' ny sela, nefa poizina ho an' ny sela ihany koa raha mihoatra ny fatra ilaina.

## Jereo koa

* Sokay
* Vatosokay
Tsaoka

Ny **tsaoka** dia karazana vatosokay maivana, fotsy na fotsifotsy, malemy, misy hirika maro sy tantera-drano, ary madio saika tsy ahitana afa-tsy karibônetra-na kalsiôma CaCO3 (90 % na mihoatra) sy tanimanga kely na mineraly hafa. Miforona avy amin' ny sisa tavela amin' ny zavamananaina an-dranomasina mafana sy marivo toy ny lomotra planktôna, miampy sombiny miovaova avy amin' ny fôraminifera sy kôkôlita. Miovaova ny hamafiny sy ny firafiny. Matetika dia ahitana tsaoka ny sosona kretasea (avy amin' ny teny latina hoe *creta*, "tsaoka").

## Jereo koa

* Kalsita
* Vatosokay
Vatovary

Ny **vatovary** na **vatosanga** dia vaton-dilatra, vokatry ny fitambarana potik' akoram-bato anjakan' ny voam-pasika (0,063 mm hatramin' ny 2 mm) izay nihamafy rehefa ela ny ela. Ny poti-bato sy ny voam-pasika mamorona ny vatovary amin' ny ankapobeny dia avy amin' ny fikaoky ny vato efa nisy taloha izay mamaritra ny firafiny, ahitana indrindra ny vatokaranana sy ny feldspata.

Miankina amin' ny fitambaran' ny singa mamorona azy sy ny firafiny no mety hahatonga azy ho vato tena mora potika na mafy. Maro karazana ny vatovary any amin' ny tontolo isan-karazany, manomboka amin' ny toerana an-tanibe (renirano, tora-pasika) hatrany amin' ny toerana an-dranomasina. Raha tsy mitambatra ny singa tokony hamorona azy dia mijanona ho fasika izany.

## Jereo koa

* Vatosokay
* Fasika
* Fotaka
* Vovoka
Vatosanga

Ny **vatosanga** na **zipsa** dia karazana mineraly misy solfata-na kalsiôma, izay manana raikipohy **CaSO<sub>4</sub>·2H<sub>2</sub>O**. Trandrahana betsaka ny vatosanga ary atao zezika sy ampiasaina ho singa fototra amin' ny endrika maron' ny platira sy tsaoka fanoratana. Karazana vatosanga ny albatra sy ny selenita.

Mety hanana endrika kristaly selenita mangirakiraka koa ny vatosanga. Ny mari-drefin' i Mohs momba ny hamafin' ny mineraly dia mamaritra ny vatosanga ho manana sandan-kamafy 2 mifototra amin' ny fampitahana ny hamafin' ny fifampikikisana. Ny vatosanga dia manjary kristaly ka ahitana kristaly fotsy na tsy misy loko, izay miseho amin' ny endrika tambongana mitambatra na amin' ny endrika takelaka. Misy ny miloko maitso, mavo na mainty noho ny fisian' ny loto. Raha 1,5 hatramin' ny 2 ny hamafiny dia malefaka tsara izy ka azon' ny hoho kikisana ary ny lanja isam-belerany dia 2,3.

Ny vatosanga dia miforona any amin' ny faritra be afotroa amin' ny alalan' ny asan' ny asidra solifiorika amin' ny mineraly misy kalsiôma. Hita amin' ny ankamaroan' ny karazana tanimanga koa ny vatosanga amin' ny maha vokatry ny asan' ny asidra solifiorika amin' ny vatosokay azy. Mineraly avy amin' ny dilatra miely patrana ny vatosanga, miforona avy amin' ny sikin' ny solfata-na kalsiôma ao anaty ranomasina. Matetika ny vatosanga no mifandray amin' ny halita, ny anidrita, ny vatosokay ary ny sista.

Trandrahina maneran-tany ny vatosanga. Betsaka ny tahiry any Frantsa, any Soisa, any Etazonia ary any Meksika. Ny vatosanga madini-benty fotsy na somary misy loko kely, fantatra amin' ny anarana hoe albatra  dia nampiasaina tao amin' ny kolontsaina maro hanaovana sarisokitra, anisan' izany ny tany Ejipta tamin' ny Andro Taloha, tany Mesôpôtamia, tany Rôma fahiny, tao amin' ny Empira Bizantina, ary ny alabatiran' i Nottingham tany Angletera tamin' ny Andro Antenatenany.

Afatratra ho tonga vongana mafy ny vatosanga ary ampiasaina amin' ny fanamboarana takelaka matevina ho an' ny fanorenana trano. Amin' ny fanaraha-maso tsara ny harihitra sy ny mari-panan' ny asidra solifiorika afangaro amin' ny fôsfaty dia azo atao ny mahazo fifangaroana mônôkalsiôma-na  fôsfaty sy dikalsiôma-na fôsfaty ary vatosanga, ka ahazoana zezika sarobidy. Raha hafanaina amin' ny mari-pana 130&nbsp;°C eo ho eo ny vatosanga dia very ny ampahan-drano mampanjary kristaly azy ka miova ho platira izy. Ny platira avadika ho vovoka manify sy afangaro amin' ny rano dia manjary vatosanga mafy, izay manana kristaly mitroka rano indray ka mifampiditra sy mitombo hadiry. Noho izy miitatra sy manentsina ny banga rehetra rehefa maina no mahatonga ny platira hampiasaina ho lasitra amin' ny fanamboarana sarivongana, bakoly, solonify ary kojakoja madinika vita amin' ny metaly ilaina amin' ny fandidiana ny marary. Akora fototra amin' ny loko ampiasaina amin' ny hosodoko ny vatosanga. Ampiasaina koa ny vatosanga hahatara ny fahamainan' ny simenitra.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Siky

Amin' ny simia, ny **siky** dia vokatry ny fiovan' ny zavatra nolevonina ho vainga tsy mety levona avy amin' ny tsora marihitra loatra, ka mitsingevana ao anatin' ilay tsora na mandry any ambany. Ny hevitra momba ny siky dia azo itarina amin' ny sehatra hafa momba ny simia (simia ôrganika sy biôsimia) ary azo ampiharina koa amin' ny dingana mivainga (ohatra: amin' ny fandrendrehana metaly sy ny tsama) rehefa misaraka amin' ny dingana mivainga ny loto mivaingana.
Ambodirian I Sahafary

**Ambodirian'i Sahafary** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Nosy Varika, Faritra Vatovavy, Faritanin'i Fianarantsoa. Ny isam-poniny dia 20320 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2011.
Basesa

Ny **basesa** dia karazan-dihy malagasy toy ny salegy, dihy tranainy, nentim-paharazana, mbola fanao any amin' ny faritra misy Betsimisaraka ny basesa. Dihy an-danonana ny basesa, izay tsy resin' ny fanatontoloana sy ny fivoarana avy any ivelany fa mitazona ny toerany. Toy ny tsy lanonana ny lanonana tsy misy basea eo amin' ny Betsimisaraka, toy ny afindrafindrao izay dihy malaza be manerana ny Nosy.

Maro ny fihetsika asehon' ny basesa fa ny tena misongadina dia ny fampiahodinkodinana ny andilana. Ny lehilahy no mitarika ny hetsiky ny vehivavy mandritra ny fandihizana. Somary miadana ny gadona na dia natao handihizana aza ny mozikany. Ny mozikan' ny basesa dia somary nentim-paharazana. Ny lohahevitry ny tonon-kira kosa dia tena midadasika, saika tsy mifidy zavatra holazaina, izany hoe tsy mifantoka amina lohahevitra tokana ny mpihira. Ny zavamaneno ampiasain' ny mpitendry dia angorodao sy ny pianô, indraindray misy amponga.

## Jereo koa

* Antsa
* Banaiky
* Batrelaky
* Beko
* Hiragasy
* Jihé
* Kilalaky
* Kolondoy
* Mangaliba
* Salegy
* Vakodrazana
* Zafindraony

* Mozika malagasy
* Lisitry ny zavamaneno malagasy
* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
Ninie Doniah

**Ninie Doniah** dia vehivavy mpihira malagasy sady mpamoron-kira amin' ny mozika salegy izay avy any amin' ny morontsiraka avaratr' i Madagasikara, anisan' izany i Nosy Be izay toerana nahaterahany. Avy amin’ ny fianakaviana mpiangaly mozika izy: mpihira malaza amin’ ny vako-drazana jijy antankarana ny renibeny. Teraka tamin' ny taona 1966/1967 izy ary maty tamin' ny 19 Nôvambra 2023.

Nantsoina matetika hoe "Mpanjakavavin' ny Salegy" i Doniah, raha "Mpanjakan' ny Salegy" i Jaojoby. Izy no heverina ho anisan’ ny vehivavy mpanao salegy tsara indrindra amin’ ny gadona izay anjakan’ ny lehilahy, ary izy no ambasadaoron’ ny vehivavy fanta-daza sy mahomby indrindra amin’ io gadona io any ivelan’ i Madagasikara.

Efa maherin' ny enina ny raki-kiran' Doniah nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1990 ary nanohy nitety an' i Madagasikara sy ny nosin’ ny Ranomasimbe Indiana izy.

Ankoatry ny maha mpihira azy dia Donia mpikatroka mafana fo amin' ny fiarovana ny zon' ny vehivavy izy ary nanohana tolona ara-pôlitika iadiana amin' ny fakana tsy ara-drariny tanin' olona tao Nosy Be. Nahazoany sazy higadra mandritra ny iraika ambin' ny folo volana izany amin' ny fiampangana azy ho manohintohina ny filaminam-bahoaka sy ny fiarovam-pirenena. Araka ny filazan' ny talen' ny fonja dia voan' ny homamiadan' ny sarakaty izy i Doniah ary maty teny an-dalana avy ao am-ponja raha ho any amin' ny hôpitaly izay tokony hitsaboana azy any Antsiranana. Nodimandry tamin' ny 19 Nôvambra 2023 teo amin' ny faha-56 taonany i Doniah.

## Jereo koa

* Mozika malagasy
* Kolontsaina malagasy
* Antankarana
* Zon' olombelona
* Pôlitika eto Madagasikara
Vohilava Manapatrana

I **Vohilava Manapatrana** dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' i Farafangana, Faritra Atsimo-Atsinanana, Faritanin' i Fianarantsoa. Ny isan' ny mponiny dia 8&nbsp;399 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018. Ny kaodin-distrika dia 213.

## Jereo koa

* Vohilava (Mananjary)

* Vohilava (Manakara)
* Vohilava (Nosy Varika)

## Rohy ivelany

﻿
Berano Ville

I **Berano Ville** dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' Amboasary-Atsimo, Faritra Anosy, Faritanin' i Toliara. Ny isan' ny mponiny dia 7 885 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018.

## Rohy ivelany
Analamary (Tolangaro)

**Analamary (Tolagnaro)** dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i Tolagnaro, Faritra Anosy, Faritanin'i Toliara. Ny isam-poniny dia 4 168 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018.

## Rohy ivelany
Ranomafana (Tolagnaro)

I **Ranomafana** dia kaominina ambanivohitra eto Madagasikara ao amin’ ny distrikan’ i Tolagnaro, izay ao anatin’ ny faritra Anosy, Faritanin' i Toliara. Ny isan' ny mponina ao aminy dia 11&nbsp;000 eo ho eo tamin' ny fanisam-bahoaka natao tamin' ny taona 2001 fa 15&nbsp;682 izany araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018..

Misy ny fampianarana ambaratonga voalohany sy ambaratonga faharoa ao an-tanàna. Mpamboly ny 75&nbsp;% amin' ny ankamaroan’ ny mponina ao amin’ ny kaominina, raha ny 20&nbsp;% fanampiny kosa no mivelona amin’ ny fiompiana. Ny kafe sy ny vary no zava-bolena lehibe indrindra, ary ny vokatra ara-pambolena hafa dia ny letisia sy ny mangahazo. Manome asa ho an' ny 3&nbsp;% amin' ny mponina ny serivisy. Ankoatra izany dia mampiasa ny 2&nbsp;% amin' ny mponina ny jono. Andalovan’ ny lalam-paritany RIP 118 avy any Soanierana mankany Bevoay ity kaominina ity.

## Rohy ivelany
Karkemisy

I **Karkemisy** (***Karkemish***) dia renivohitra fahiny tany amin' ny tapany avaratra amin' ny faritr' i Siria. Nahaleo tena ity tanàna ity indraindray nandritra ny tantarany, nefa anisan' ny fanjakana Fanjakan' i Mitany sy ny  Fanjakana Hitita ary ny Empira Neô-Asiriana koa izy io. Ankehitriny dia eo amin' ny sisin-tanin' i Torkia sy i Siria izy. Ankehitriny dia atao hoe *Karkamış* izy amin' ny teny tiorka. Amin' ny literatiora eorôpeana izy dia atao hoe **Carchemish** na **Karkemish** 

Toerana nisy ady lehibe iray, tokony ho tamin' ny taona 605 tal. J.K, teo amin' ny Babilôniana sy ny Ejipsiana, voalaza ao amin' ny Baiboly (Jer. 46:2). Tanàna mifanolo-bodirindrina amin' ny toerana nisy azy dia i Karkamış any Torkia sy i Jarabulus (izay atao hoe koa Djerablus, Jerablus, Jarablos, Jarâblos) any Siria.
Nebokadnetsara IV

I **Nebokadnesara IV** na **Nebokadnezara IV** na **Nabokôdônôzôra IV**, izay fantatra ihany koa amin' ny anarany tany am-boalohany **Arakha** dia olo-manan-kaja avy amin' ny taranaka orartiana (armeniana) izay naka ny fahefana tany Babilôna tamin' ny taona 521 tal. J.K., lasa mpanjakan' ny tanàna izy ary nitarika fikomiana tamin' ny Empira Akemenida persiana. Nanomboka ny fikomiany, herintaona latsaka taorian' ny fikomiana tsy nahomby nataon' i Nebokadnetsara III, ary toy ny mpanjaka teo alohany, i Arakha dia nandray ny anarana hoe *Nebokadnetsara* ary nilaza ho zanakalahin' i Nabônida, ilay mpanjakan' i Babilôna nahaleo tena farany.

Ny ankamaroan' ny takela-bato misy soratra miendri-pantsika izay manaiky ny naha mpanjaka an' i Nebokadnezara IV dia avy any Babilôna mihitsy, nefa misy tahiarin-kevitra hafa milaza azy fa avy any amin' ny tanàna hafa toa an' i Uruk sy i Borsippa ary nety ho nekena ho mpanjaka tany amin' ny ampahany be amin' i Babilônia afovoany sy atsimo. Ny tanàna tany avaratra, toa an' i Sippar, dia mbola nanaiky ny fitondran' ny persanina nandritra ny fotoana nanjakan' i Nebokadnetsara IV. Taorian' ny fahirano nataon' ny jeneraly persianina Intaphrenes dia azon' ny Persiana indray i Babilôna tamin' ny 27 Nôvambra 521 tal. J.K. ary novonoina ireo mpanohana azy.

## Ny anarany
Amin' ny fiteny babilôniana dia *Nabûkudurrîutsur* no fiantsoana an' i Nebokadnetsara. Avy amin' ny fehezanteny akadiana hoe *Nabou-kudurri-usur* ny anaran' i Nebokadnetsara. Io dia midika hoe "Ry Nabu, arovy ny lahimatoako!". I Nabu dia andriamanitry ny fahendrena babilôniana sady zanaky ny andriamanitra Mardoka (*Marduk*).   

## Jereo koa

* Nebokadnetsara I
* Nebokadnetsara II
* Nebokadnetsara III
* Nebokadnetsara IV
Nebokadnetsara III

I **Nebokadnetsara III** na **Nebokadnezara III** na **Nabokôdônôzôra III** dia andrianan' i Babilôna (teo amin' ny taona 522 tal. J.K.). Nilaza izy fa zanakalahy faharoan' i Nabônida faharoa izy. Nitarika fikomiana fohy tamin' i Dariôsy I izy, izay nandefa ny tafiny hiady tao Tigra, tamin' ny 13 Desambra 522 tal. J.K., avy eo nankany Eofrata akaikin' i Zazannu. Nandositra nankany an-drenivohitra i Nebokadnetsara III niaraka tamin' ny mpitaingin-tsoavaly sisa.

Avy eo i Dariôsy dia nanao fahirano ny tanànan' i Babilôna ambony voaro manda, ka azony tsara ny renivohitra, ary novonoina ho faty i Nebokadnetsara III. Tsy fantatra mazava ny tena momba an' i Nebokadnetsara III. Araka ny soratsokitra tao Behistun, i Dariôsy dia nilaza fa mpisandoka antsoina hoe Nidinta-Bel izy, saingy misy mpahay tantara mihevitra azy ho nanana fifandraisana amin' ny fianakavian' ny mpanjaka babilôniana teo aloha.

Tsy tokony hafangaro amin' i Nebokadnetsara IV izy, izay nitarika fikomiana mitovy amin' izany tamin' ny Persiana, herintaona teo ho eo tatỳ aoriana.

## Ny anarany
Amin' ny fiteny babilôniana dia *Nabûkudurrîutsur* no fiantsoana an' i Nebokadnetsara. Avy amin' ny fehezanteny akadiana hoe *Nabou-kudurri-usur* ny anaran' i Nebokadnetsara. Io dia midika hoe "Ry Nabu, arovy ny lahimatoako!". I Nabu dia andriamanitry ny fahendrena babilôniana sady zanaky ny andriamanitra Mardoka (*Marduk*).   

## Jereo koa

* Nebokadnetsara I
* Nebokadnetsara II
* Nebokadnetsara III
* Nebokadnetsara IV
Nebokadnetsara I

I **Nebokadnetsara I** na **Nebokadnezara III** na **Nabokôdônôzôra III** dia mpanjakan' i Babilôna nanomboka tamin' ny taona 1125 ka hatramin' ny 1104 tal. J.K. Tsy tokony hafangaro amin' ilay Nebokadnetsara II izay resahin' ny Baiboly hebreo sady fantatra kokoa izy.

Izy no heverina ho mpanjaka lehibe indrindra tamin' ny tarana-mpanjaka Pashe ("Dinastia faharoan' i Isin"), mpitondra nifandimby teo amin' ny seza fiandrianan' i Babilôna nanomboka tamin' ny 1154 tal. J.K. Mpanjaka mpiady i Nebokadnezara. Nanao diabe fanafihana mifanesy tany Zagros sy tany Asiria afovoany izy, ary nanao fahirano ny renivohitra mihitsy aza. Ny fahombiazany lehibe indrindra dia ny naharesy ny Elamita tamin' ny taona 1129, izay nanafika an' i Babilôna teo antenatenan' ny taonjato faha-12 talohan' ny nandroahan' ny mpanjaka nodimbiasan' i Nebokadnetsara azy. Nanapa-kevitra ny hanafika an' i Hutelutush-Inshushinak mpanjakan' izy ireo tao amin' ny fari-taniny i Nebokadnezara. Voatosika izy tamin' ny voalohany nefa nahomby tamin' ny ady fanindroany, noho ny fialan' ny mpitarika elamita iray atao hoe Shitti-Marduk tsy hiady intsony, izay nampindrana azy ny miaramilany ary nanery ny fahavalony hiala tany amin' ny tanin' i Anshan. Izany fandresena izany dia voalaza ao amin' ny sora-tsokitra amin' ny *kudurru*. Io fandresena io dia nahatonga ny mpandresy halaza amin' ny maha mahery fo azy.

Nanitatra sy nanamafy ny sisin-tany i Nebokadnetsara avy eo, ka niady tamin' ny Asirianina i Babilôna.

## Ny anarany
Amin' ny fiteny babilôniana dia *Nabûkudurrîutsur* no fiantsoana an' i Nebokadnetsara. Avy amin' ny fehezanteny akadiana hoe *Nabou-kudurri-usur* ny anaran' i Nebokadnetsara. Io dia midika hoe "Ry Nabu, arovy ny lahimatoako!". I Nabu dia andriamanitry ny fahendrena babilôniana sady zanaky ny andriamanitra Mardoka (*Marduk*).

## Jereo koa

* Nebokadnetsara I
* Nebokadnetsara II
* Nebokadnetsara III
* Nebokadnetsara IV
Dariôsy Mediana

I **Dariôsy Mediana** na **Dariôsa Meda** dia olona iray resahina ao amin' ny Bokin' i Daniela, izay lazaina fa mpanjakan' i Babilôna, nandova ny fanjakan' i Babilôna, nitondra teo anelanelan' i Belsazara sy Kirôsy Lehibe (Kirôsy II), taorian' ny nakan' ny tafik' i Kirôsy II ny renivohiny tamin' ny taona 539 tal. J.K., nefa tsy fantatry ny Tantara izy, ary tsy misy mpanjaka fanampiny azo apetraka eo anelanelan' i Beltazara sy i Kirôsy izay fantatra. 

Ny ankamaroan' ny manam-pahaizana amin' izao fotoana izao dia mihevitra ny fitantarana an' i Dariôsy Mediana ho tantara noforonina, izay mety ho vokatry ny lazan' i Dariôsy I, mpanjakan' i Persia, izay nanjaka tatỳ aoriana.

Ny manam-pahaizana sasany dia nanandrana nampifanaraka ny Bokin' i Daniela tamin' ny tantara tamin' ny fampitoviana azy amin' ireo olo-malaza isan-karazany, indrindra fa i Kirôsy, i Kiaksaresy II (zanak' i Astiagesy, noresahin' i Ksenôfôna ao amin' ny Kirôpedia izay nosoratany saingy tsy hita avy amin' ny loharano hafa, ary heverin' ny ankamaroan' ny mpahay tantara ankehitriny ho noforonina), na i Gôbriasy, ilay jeneraly niditra voalohany tany Babilôna fony ity tanàna ity nianjera ka lasan' ny Persiana tamin’ ny taona 539 tal. J.K.
Nekô II

I **Nekô II** na **Nekao II** dia mpanjaka tao amin' ny tarana-mpanjaka faha-26 (610–595 tal. i J.K.), izay nanjaka tao Sais, tany Ejipta. Nanao asa fanorenana maromaro nanerana ny fanjakany i Nekô. Tamin' ny fotoana nanjakany, araka ny voalazan' i Herôdôtôsy, mpahay tantara grika, dia nandefa iraka Fenisianina i Nekô II, izay nandeha sambo avy any amin' ny Ranomasina Mena nanodidina an' i Afrika, tao anatin' ny telo taona, ka nankany amin' ny Andilan-dranomasin' i Gibraltar ary niverina tany Ejipta. Ny zanany lahy, Psamtika II, dia nety ho nanaisotra ny anaran' i Nekô tamin' ny tsangambato sy ny zavatra naorina rehetra, rehefa niandimby azy.

Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Νεκώς Β' / *Nekôs II* fa amin' ny teny hebreo dia נְכוֹ‎ / *Neḵō*.

Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny tantaran' ny Empira Asiriana Vaovao sy ny Empira Babilôniana Vaovao ary ny Fanjakan' i Jodà i Nekô. I Nekao II dia azo inoana fa ilay farao Nekô izay voatonona ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka sy ny Boky faharoan' ny Tantara ary Bokin' i Jeremia ao amin' ny Baiboly. Ny fandresena tany Azia no zava-kendren' ny diabe fanafihana nataon' i Nekô faharoa, mba hanakanana ny fandrosoan' ny Empira Babilônianina Vaovao miankandrefana, ary hanapaka ny lalan' ny varotra namakivaky an' i Eofrata. Resy anefa ny Ejipsiana noho ny fanafihana tsy nampoizina nataon' ny Babilôniana, ka noroahina avy tany Siria tamin' ny farany izy ireo.

## Jereo koa

* Nekao I
* Megidô
* Karkemisy
* Ejipta (Andro Taloha)
Madagascar Tribune

Ny **Madagascar Tribune** dia orinasa mpamokatra gazety.

## Jereo koa
* Gazety
* Lisitry ny gazety ao Madagasikara

### Rohy ivelany
Saikinosy Ambato

Ny **Saikinosy Ambato** dia saikinosy eto Madagasikara, any amin' ny faritra atsimo-andrefan' ny Ranomasimbe Indianina. Anisan' ny Faritanin' Antsiranana (Diego-Suarez) izy io, izay mitodika mankany avaratra-andrefana amin' ny Lakandranon' i Môzambika any atsinanan' i Nosy Be.

## Jereo koa

* Saikinosy Ambato
* Saikinosy Ankify
* Saikinosy Masoala
* Cap Diego

* Lisitry ny nosy eto Madagasikara
Apriesy

I **Apriesy** no anarana anondroan' i Herôdôtôsy sy i Diôdôrôsy an' i Oahibre Haaibre, faraon' i Ejipta (589 tal. J.K. - 570 tal. J.K.), mpanjaka fahefatra (isaina avy amin' i Psamtika I) tamin' ny tarana-mpanjaka faha-26 tany Ejipta. Izy dia mpitovina amin' i Oafresy araka an' i Manetôna, izay nanoratra marina fa nanjaka nandritra ny 19 taona izy. Antsoina hoe Hôfra koa i Apriesy ao amin' ny Bokin' i Jeremia (Jer. 44:30) . Atao hoe  Ἁπρίης / Apriês na Ουαφρη / Ouafrê na Ουαφρης / Ouafrês izy amin' ny teny grika, fa חָפְרַע‎ / Ḥofra kosa amin' ny teny hebreo.

Tamin' ny taona 588 tal. J.K. i Apriesy dia nanohy ny ady tamin' i Nebokadnetsara II izay efa namabo an' i Jerosalema (fanaovana sesitany fahatelo ny Jiosy tany Babilôna). Nobaboiny i Gaza ary nanohana an' i Tirôsy (na Tiro) sy i Sidôna tamin' ny fanoherany ny Babilônianina.

Tsy afaka nanohitra ny fakana an' i Jerosalema sy ny fandravan' ny Babilônina ny Fanjakan' i Jodà izy. Niantso vonjy tamin' ny mpanjaka libiana Adikràna izy, ka nampanalavitra ireo mpikarama an' ady grika nokaramainy ary nandefa tafika izay tsy nahitana afa-tsy miaramila egiptiana. Novonoin' ny Grika avy any Kirena izy ireo. Niteraka hetsika nasiônalista sy fanonganam-panjakana ara-miaramila izany zava-nitranga izany ka nahatonga azy babo sy namarana ny androny tao Sais, talohan' ny nandaozan' i Ahmôsisy II, mpandresy azy, tamin' ny Egiptiana izay nanakenda azy (Herôdôtôsy, Boky I, CLXIX).

Mpanjaka tia fanorenana lehibe i Apriesy, ankoatra ireo ôbeliska naorina tao Sais ho an' ny tempolin' ny andriamanibavy Nita (*Nit*), dia nanana trano tao amin' ny fefy lehibe avaratr' i Memfisy koa izy. Ny andry misongadina eo ambonin' ilay toerana dia mbola mitondra ny anarany. Niditra an-tsehatra tao Heliôpôlisy ihany koa izy ary fantatra ny sary sy sarivongana maro fanehoana azy amin' ny habe isan-karazany, anisan' izany ny sfinksa goavambe izay nojonoina teo anaty ranomasina manandrify ny morontsiraka eo amin' ny fiarovan' i Qait Bay ao Aleksandria.

## Jereo koa

## Loharano sy fanamarihana
Gedalia

I **Gedalia** dia olona resahina ao amin' ny Baiboly izay voalaza fa governoran' ny Faritanin' i Iehoda. Izy, araka ny Baiboly ihany, dia zanak' i Ahikama, izay namonjy an' i Jeremia mpaminany. Atao hoe גְּדַלְיָּה / *Gəḏalyyā* na גְּדַלְיָהוּ‎ / *Gəḏalyyāhū*; izy amin' ny teny hebreo, izay midika hoe "Tonga lehibe i Yah".

## Fiaviany
I Gedalia dia zanak' i Ahikama (izay namonjy ny ain' i Jeremia mpaminany) ary zafikelin' i Safana (izay voatonona momba ny nahitana ny horonam-bokin' ny Fampianarana, izay lazain' ny manam-pahaizana sasany fa ivon' ny Bokin' ny Deoterônômia).

## Fitondrana
I Gedalia, araka ny fitantarana ao amin' ny Bokin' i Jeremia sy ny Boky faharoan' ny Mpanjaka ao amin' ny Baiboly hebreo, dia notendren' i Nebokadnetsara II mpanjakan' i Babilôna ho governoran' ny Faritanin' i Iehoda, izay niforona taorian' ny faharesen' ny Fanjakan' i Jodà sy ny fandravana an' i Jerosalema, tamin' ny ampahany amin' ny fari-tany nahaforona ilay fanjakana teo aloha. Nanampy azy ny mpiambina kaldeana iray nipetraka tany Mizpa. Rehefa nandre ilay fanendrena ny Jiosy nialokaloka tany amin' ny firenena manodidina dia niverina tany Jodà.

Nazoto namporisika ny olona hikarakara tanimboly sy tanimboaloboka izy, ka nametraka ny fototry ny filaminana. Maro tamin' ireo nandositra tany amin' ny tany manodidina nandritra ny adin' ny fandringanana no voasariky ny vaovao momba ny fahaveloman' ny fiarahamonina indray. Tonga tany amin' i Gedalia tany Mizpa izy ireo ary noraisiny tsara.

## Famonoana sy fisaonana azy
I Ismaela zanak' i Netanià, sy ireo folo lahy niaraka taminy, dia namono an' i Gedalia, mbamin' ny ankamaroan' ny Jiosy izay niaraka taminy sy ny Babilôniana maro izay navelan' i Nebokadnetsara niaraka tamin' i Gedalia (Jeremia 41:2–3). Natahotra ny famalian' i Nebokadnetsara ny Jiosy sisa tavela ka nandositra nankany Ejipta. Na dia tsy mazava aza ny daty ao amin' ny Baiboly dia azo inoana fa nitranga izany tamin' ny taona 582/581 tal. J.K. (Jeremia 52:30), izany hoe efa-taona ka hatramin' ny dimy taona sy telo volana teo ho eo taorian' ny nandravana an' i Jerosalema sy ny Tempoly Voalohany tamin' ny taona 586 tal. J.K.

Mba hitomaniana ny namonoana an' i Gedalia, izay namela an' i Jodà ho tsy nisy Jiosy sy fanapahana jiosy ary nahavita ny fandravana ny Tempoly Voalohany, ny olon-kendry jiosy dia nametraka ny andro fahatelon' ny volana Tishri ho fifadian-kanina ho an' i Gedalia. Na dia tamin' ny andro voalohan' ny Tishri aza angamba no nitrangan' ny famonoana an' i Gedalia, dia natao tamin' ny andro fahatelo ny fifadian-kanina mba tsy hifanojo amin' ny Rosh Ha-Shanah.

## Jereo koa

## Loharano sy fanamarihana
Hipôna

I **Hipôna** na **Hipô** dia tanàna taloha any avaratra-atsinanana amin' i Alzeria. Ankehitriny izy dia ata hoe *Annaba*. Anisan’ ny tanàna lehibe indrindra tany amin' ny Faritanin' i Afrika rômanina izy io. I Md Aogostino dia evekan' ilay tanàna nanomboka tamin' ny taona 395 ka hatramin' ny nahafatesany tamin' ny taona 430 rehefa nanao fahirano an' ilay tanàna ny Vandala. Atao hoe *Hippo Regius* na *Hippo* izy amin' ny teny latina. Amin' ny teny frantsay izy dia atao hoe *Hippone* fa amin' ny teny anglisy kosa dia *Hippo* na *Hippone*.
Pelagianisma

Ny **pelagianisma** na **pelazianisma** dia teôlôjia na foto-pampianarana kristiana izay milaza fa ny fahotana tamin' ny fototra dia tsy nandoto ny natioran' ny olombelona ary ny olombelona, noho ny fahasoavan' Andriamanitra, dia manana safidy malalaka hanatratra ny fahatanterahana. I Pelagio (taona 355 – 420), filôzôfa bretôna, izay manao fomba fiainana araka ny asketisma, avy any amin' ireo Nosy Britanika, dia nampianatra fa Andriamanitra dia tsy afaka mandidy ny mpino hanao izay tsy azo atao, ka noho izany dia tsy maintsy ho azo atao ny manatanteraka ny didin' Andriamanitra rehetra. Nampianatra koa izy fa tsy rariny ny manasazy olona iray noho ny fahotan' ny hafa; koa noho izany dia tsy manan-tsiny ny zaza vao teraka. Nampianatra izy fa ny Kristiana rehetra, na inona na inona toerana misy azy eo amin' ny fiainana, dia tokony hanana fiainana tsy misy tsiny sy tsy misy ota. Nanohana io foto-pianarana io koa i Kelestio sy i Joliano avy ao Eklanoma ary ny mpianatr' i Pelagio maro. Amin' izy ireo dia ny fahalalahana no mamaritra ny fifandraisan' ny olombelona amin' Andriamanitra.

Amin' ny heviny mivelatra no namaritan' i Aogostino mpanohitra azy ny pelagianisma, ary mbola sarotra ny hahazo ny famaritana marina. Na dia nanana fanohanana be aza ny pelagianisma teo amin’ ny tontolo kristiana, indrindra fa teo amin' ireo sangany sy moanina rômanina, dia notsipahin' i Aogostino sy ny mpanohana azy, izay nanana fomba fijery manohitra izany momba ny fahasoavana sy ny fanendrena mialoha (na predestinasiôna) ary ny safidy malalaka. I Aogostino dia nandresy tamin' ny fifandirana momba ny pelagianisma; nohelohin' ny emperora Hônôrio ny pelagianisma ary nomelohina mafy koa tao amin' ny Kônsily faha-16 natao tao Kartago tamin' ny taona 418, izay nahazo fankatoavana tamin' ny papa Zôsimo, ary mbola heverin' ny Fiangonana Katôlika sy ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana taty aoriana ho mpanao fampianaran-diso. Foto-pampianarana kristiana faharoa notoherin' i Aogostino taorian' ny dônatisma nypelagianisma. Nandritra ny taonjato maro taorian' izay dia nampiasaina tamin' ny endriny isan-karazany ny "pelagianisma" mba ho fiampangana ny Kristiana manana finoana tsy araka ny tokony ho izy.
Pelagio (teôlôjiana)

I **Pelagio** dia moanina asketika bretôna izay noheverin' ny Eglizy Katôlika fa manana hevitra hafahafa momba ny toetran' ny fahasoavan' Andriamanitra ka natao hoe mpampianatra finoan-diso tamin' ny taona 418. Nomena ny anarana hoe pelagianisma ny foto-pampianarany.
Tômisma

Ny **tômisma** dia sekolim-pisainana filôzôfika sy teôlôjika avy amin' ny asa soratr' i Tômasy avy any Akoino izay ahitana ny realisma filôzôfika indrindra. Ny tômisma dia naka endrika maro arakaraky ny vanim-potoana sy ny toe-javatra, miala lavitra na akaiky amin' ny tena tsangan-kevitr' ilay dokoteran' ny Fiangonana sady dôminikana, araka ny karazan' endrika, ny sasany misy fandikana tena malalaka, ny hafa mionona amin' ny fiarovana henjana ara-bakitenin' ny *Summa Theologica*. Ny ankamaroan' ny filôzôfa amin' ny vanim-potoana môderina, toa an' i René Descartes, i John Locke, i Gottfried Wilhelm Leibniz ary taty aoriana toa an' i Immanuel Kant, dia mamaly mivantana na ankolaka ny endrika ùaron' ny tômisma tamin' ny andron' izy ireo.

Ny fanavaozana ny tômisma, antsoina hoe neôtômisma, dia nivoatra nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Amin' izao fotoana izao, ireo mpandinika izay mifandray amin' ny eritreritr' i Tômasy avy any Akoino dia manao ny tômisma ho hetsika ara-pilôzôfika sy ara-teôlôjia izay mbola matanjaka.
Geneva

I **Geneva** dia tanàna soisa any amin' ny farany atsimo-andrefan' ny farihin' i Geneva na farihy Leman. Izy no tanàna faharoa be mponina indrindra any Soisa aorian' i Zürich, ary renivohitr' ilay Repoblika sy kantôn' i Geneva. Tamin' ny 1 Janoary 2019 izy dia nisy mponina 201 818 tao amin' ny valaran-tany mirefy 16 km2, saingy tamin' io daty io ihany, ny faritry ny tangoron-tanànany nofaritan' ny Eurostat sy ny Ofice Fédéral de la Statistique (OFS) araka ny fomba fiasa amin' ny faritra an-tanàn-dehibe, izany hoe ny fivondronan' ny tanàna sy ny manodidina miampita sisin-tany, dia nisy mponina 1 032 750 tao amin' ny velarana mirefy 2 292 km2, mampitohy an' i Soisa sy Frantsa.

Tanàna ao Soisa:Zürich, Berna, *Geneva* , Lausanne
*farihy: Farihin'i Geneva
Aogostinisma

Ny **aogostinisma** na **aogostinianisma** dia lamin-kevitra filôzôfika sy teôlôjikan' i Aogostino avy any Hipôna ary ny fivoarany manaraka avy amin' ny mpandinika hafa. Anisan' ny asa lehibe indrindra nataon' i Aogostino ny *De civitate Dei contra paganos* ("*Tanànan' Andriamanitra*) sy ny *De doctrina Christiana*, ("*Ny Fotopampianarana Kristiana*") ary ny *Confessiones* ("*Fiekem-pinoana*"). Ny mpandinika izay nanohy ny hevitr' i Aogostino dia ahitana indrindra an' i Boethius (taona 480–524), i Anselm avy any Canterbury (taona 1033/4–1109) ary i Bonaventure (1221–1274).

Tany am-boalohany dia nivoatra tao anatin' ny fanoherana ny pelagianisma ny aogostinisma; niely patrana izany tao amin' ny filôzôfia tandrefana tamin' ny Andro Antenatenany mandra-pahatongan' ny tômisma sy ny aristôtelisma. Niantraika tamin' ny fiheveran' i Aogostino tamin' ny lafiny maro ny filôzôfian' i Platôna sy ny an' i Plôtinôsy, ary heverina ho filôzôfa neôplatônika izy. Ny teôdikea aogostiniana sy ny foto-pampianarana aogostiniana hafa toy ny "fahazavana avy amin' Andriamanitra" sy ny "fiangonana tsy hita maso" dia mampiseho ny tanjaky ny fitaoman' i Platôna.

Tamin' ny voalohany dia tsy niseho ho rafitra raniray ny eritreritr' i Aogostino izay niteraka andiana tsangan-kevitra filôzôfika sy teôlôjika natambatra tamin' ny anarana hoe "aogostinisma" taty aoriana. Tsy ny lahatsoratra loatra, fa ny hevitr' i Aogostino no tena nanjaka nandritra ny Andro Antenatenany sy, farafahakeliny, hatramin' ny taonjato faha-17. Nanjaka teo amin' ny teôlôjia tamin' ny alalan' i Aogostino ny idealisman' i Platôna.

Ny aogostinisma dia ahitana ny lohahevitra momba ny ilàna ny fahasoavana hahazoana famonjena, ny fampihavanana ny finoana sy ny saina, ny fahalalana voajanahary an' Andriamanitra, ny maha miiba ny ratsy. I Aogostino ihany no Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy) namokatra lamin-kevitra toy izany. Nandray anjara lehibe tamin' ny fiheverana môderina momba ny fahafahana sy ny maha-olombelona ny adihevitra nateraky ny fandikana sy ny fivoasana ny aogostinisma.

## Jereo koa

* Loteranisma
Mpampianatry ny Fiangonana

Ny **Mpampianatry ny Fiangonana** na **Dokoteran' ny Eglizy** (amin' ny teny latina: *doctor ecclesiae*) dia olona vita batemy na batisa, na lahy na vavy, izay manana fahefana miavaka eo amin' ny sehatry ny teôlôjia (*eminens doctrina*) izay eken' ny Eglizy Katôlika. Ny Mpampianatry ny Fiangonana dia teôlôjiana ekena fahefana manokana ho vavolombelon' ny foto-pampianarana, noho ny fahatokian' ny eritreriny, ny fahamasinan' ny fiainany ary ny halehiben' ny asany.

Ny Mpampianatry ny Eglizy rehetra dia nambara ho olo-masina amin' ny fomba ôfisialy, na heverina ho olo-masina ny zokiny indrindra amin' izy ireo. Hatramin' ny taona 1970, ny lehilahy ihany no nomena ilay anaram-boninahitra, saingy taorian' ny Kônsily Vatikana Faharoa dia azo ambara ho Dokoteran' ny Eglizy koa ny vehivavy.

Tamin' ny taona 2023, ny Eglizy Katôlika dia nanendry Dokoteran' ny Egizy miisa 37. Amin' izy ireo, ny 18 izay maty talohan' ny Fisarahana Lehibe tamin' ny taona 1054 dia hajain' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana ihany koa, na dia tsy mampiasa ny anaram-boninahitra ôfisialy hoe "Dokoteran' ny Fiangonana" aza izy ireo. Amin'  ny dokotera fito amby telopolo eken' ny Eglizy Katôlika, ny ankamaroany dia lehilahy. Vehivavy efatra ihany no nekena ho dokotera, taorian' ny taona 1970 sy ny Kônsily Vatikana Faharoa. Ireo dokotera ireo dia mitsinjara toy izao manaraka izao:

* ny 2 papa;
* ny 18 eveka ahitana patriarka 4 sy kardinaly 3;
* ny 14 relijiozy lahy sy vavy;
* ny 1 diakra;
* ny 1 laîka nahazo fanokanana;
* ny 1 martira.
Fifohazam-panahy prôtestanta miteny frantsay

Ny **Fifohazam-panahy prôtestanta miteny frantsay** tao amin' ny firenena miteny frantsay, dia hetsi-pifohazana ara-pivavahana izay nanakorontana ny prôtestantisma soisa sy frantsay ary belza tamin' ny tapany voalohany amin' ny taonjato faha-19, indrindra fa tamin' ny taona 1820 ka hatramin' ny 1850, tamin' ny alalan' ny asan' ny mpitoriteny metôdista sy batista avy any amin' ny Fanjakana Mitambatra sy avy any Soisa. Nialohavana sy nampian' ny Fifohazam-panahy lehibe britanika sy amerikana izany, ary nisy hetsika mitovy amin' izany nitranga tamin' io fotoana io ihany tany Alemaina, tany Nederlandy ary tany Skandinavia.

Ity hetsika fototra ity, izay tany Geneva ny foibe  miteny frantsay voalohany, dia heverina ho toy ny hetsi-pamaliana manohitra ny rasiônalisma izay niditra tao amin' ny Fiangonana prôtestanta nandritra ny taonjato faha-18. Ny mpifoha fanahy kosa dia nikatsaka ny hamerina indray ny foto-pampianarana fototra nataon' ireo mpanavao fiangonana, nefa koa, tetsy an-kilan' izany, dia nandray fanao tamin' ny pietisma tamin' ny taonjato teo aloha sy ny fihetseham-po rômantika.

Ny mpifoha nanamafy manokana fa ny kristianisma dia safidim-piainana alohan' ny haha foto-pampianarana azy ary ny fomba fiasany dia voamariky ny fironana manome lanja ny olona tsirairay. Taorian' ny revôlisiôna anatiny naharitra enimpolo taona teo ho eo, ity Fifohazana ity dia namokatra andiana rafitra sy fanao ary paroasy vaovao ho an' ny prôtestantisma frantsay. Toy izany koa ny prôtestantisma miteny frantsay any Soisa sy any Belzika.
Fitiavam-bavaka

Ny **fitiavam-bavaka** dia hatsaran-toetra izay mety ahitana fanoloran-tena ara-pivavahana na ara-panahy. Ny singa iray iraisan' ny ankamaroan' ny hevitra momba ny fitiavam-bavaka dia ny adidy fanajana. Amin' ny toe-javatra ara-pivavahana, ny fitiavam-bavaka dia azo aseho amin' ny alalan' ny asa na fanoloran-tena amin' ny fivavahana, izay mety tsy mitovy arakaraka ny firenena sy ny kolontsaina.

Ny andian-teny hoe "fitiavam-bavaka" dia nandikana ny teny latina hoe "*pietas*". Avy amin' io teny io ny hoe pietisma izay ilazana ny fanaovana ho zava-dehibe ny fanoloran-tena amin' ny fivavahana. Ao amin' ny fiteny grika taloha dia teny roa no andikana io hoe pietas io, dia ny hoe *eusebeia* (avy amin' ny hoe *eusebes*: "feno fanajana", "mahatoky") izay midika hoe "fanajana", amin' ny maha fitiavana an' Andriamanitra izany, ary ny teny hoe *hosiotes* (avy amin' ny hoe *hosios*: "masina", "madio") izay midika hoe "fanajana", amn' ny maha fahamasinana na hatsaran-toetra na fanajana fitsipi-pifehezana izany.
Arseveka

Ao amin' ny antokom-pivavahana kristiana, ny **arseveka** dia eveka manana toerana ambony kokoa noho ny eveka hafa. Amin' ny ankapobeny, toy ny ao amin' ny Eglizy Katôlika, dia misy arseveka maro izay manana fahefana amin' ny faritany iray ankoatry ny arsidiôsezin' izy ireo manokana (misy ny maningana), na omena arsevese. Ao amin' ny hafa, toy ny Fiangonana Loteranan' i Soeda, io anaram-boninahitra io dia tsy entin' olon-kafa afa-tsy ny mpitarika ilay antokom-pivavahana iray manontolo.

## Jereo koa

* Eveka
Lorraine

I **Lorraine** dia faritra ara-kolontsaina sy ara-tantara ao amin' ny tapany avaratra-atsinanana amin' i Frantsa, ao amin' ny Faritr' i Grand Est ankehitriny. Ny anarany dia avy amin' ny anaran' ny fanjakana tamin' ny Andro Antenatenany atao hoe *Lotharingia* (taona 855-959), izay nahazo anarana avy amin' ny an' ny emperora Lothair I na mpanjaka Lothair II. Taty aoriana dia nofehezina amin' ny anarana hoe Dokean' i Lorraine ilay faritra talohan' ny nampidiran' ny Fanjakan' i Frantsa azy ho anisan'ny taniny tamin' ny taona 1766.

Nanomboka tamin' ny taona 1982 ka hatramin' ny Janoary 2016, i Lorraine dia faritra ara-pitantanana any Frantsa. Tamin' ny taona 2016, tao anatin' ny fanavaozana ny fandaminana dia lasa ampahany amin' ny Faritra Grand Est vaovao i Lorraine. Amin' ny maha faritra ao Frantsa ankehitriny an' i Lorraine dia misy departemanta efatra izy, dia i Meurthe-et-Moselle, i Meuse, i Moselle ary i Vosges (araka ny fomba fijery ara-tantara momba ny Departemantan' i Haute-Marne izay ao amin' ilay faritra), ahitana kaominina miisa  2 337. I Metz dia prefektioram-paritra. Ny tangoron-tanàn' i Lorraine lehibe indrindra dia i Nancy, izay nivoatra nandritra ny taonjato maro amin' ny maha foiben' ny dokea azy.

I Lorraine dia manamorona an' i Alemaina, i Belzika ary i Loksemborga. Ny mponina ao dia antsoina hoe *Lorrains* sy *Lorraines* amin' ny teny frantsay ary 2 356 000 eo ho eo ny isan' izy ireo.

## Jereo koa
*Thionville
Skôlastika

Ny **skôlastika** na **skôlastisisma** dia ny filôzôfia novolavolaina sy nampianarina tamin' ny Andro Antenatenany tany amin' ny oniversite: mikendry ny hampifanaraka ny filôzôfia grika (indrindra fa ny fampianaran' i Aristôty sy ny an' ny Peripatetisiana) amin' ny teôlôjia kristiana nolovaina tamin' ny Rain' ny Fiangonana sy tamin' i Anselme avy any Cantorbéry. Noho izany dia azo lazaina fa io no filôzôfian' ny Andro Antenatenany.
Toriteny

Ny **toriteny** dia lahateny atao mandritra ny fankalazana ara-pivavahana. Ao amin' ny fivavahana abrahamika, ny mpitoriteny dia mandefa hafatra ara-pitondrantena na ara-teôlôjia amin’ ny fiangonana, miorina amin’ ny Soratra Masina, na Baiboly na Kor'any, sady manazava ny fampiharana azon' ny mpino tanterahina.

## Jereo koa
Fanelanelanana (finoana)

Ny **fanelanelanana** na **vavaka fanelanelanana** dia vavaka atao amin' ny fanahy, amin' ny andriamanitra na amn' Andriamanitra, amin' ny anaran' ny hafa, na fangatahana ny olo-masina any an-danitra hivavaka ho an' ny tena na ho an' ny hafa.

## Ao amin' ny kristianisma
Ao amin' ny katôlisisma, ny vavaka fanelanelanana dia ahitana fangatahana fankasitrahana, famelan-keloka na famahana olana. Tsy misy fetrany izany fa misokatra ho an' ny fiombonan' ny olo-masina, ary miitatra mankany amin' ny fahavalo, araka ny Katesizin' ny Fiangonana Katôlika. Araka ny voalazan' ny apôstôly Paoly avy any Tarsosy, dia ny Fanahy Masina mihitsy no mifona ho antsika ary ny fifonany ho an' ny olo-masina dia mifanaraka amin' ny hevitr' Andriamanitra,araka izao:

26 *Manaraka izany, ny Fanahy koa no manohana ny fahalementsika, satria na izay mety hangatahintsika aza tsy fantatsika, fa ny tenan' izy Fanahy ihany no mangataka amin' ny fitarainana tsy azo lazaina*; 27 *ary izy mikaroka ny fo no mahalala izay irin' ny Fanahy, sy ny fifonany araka an' Andriamanitra ho an' ny olo-masina*. (Rômana 8:26-27). 

Ny andian-teny hoe "olo-masina” midika hoe "Kristianina" ao amin' ny teny sy toe-javatra manodidina an' i Paoly.

Ny epiklesisy (grika: ἐπίκλησις / *épiklêsis*, "fitokavana") dia ny fanelanelanana iantsoan' ny pretra ny Ray mba handefa ny Fanahy Mpanamasina mba hahatonga ny fanatitra ho tonga Vatana sy Ran' i Kristy ary amin' ny fandraisana izany dia ho tonga fanatitra velona atao amin' Andriamanitra ny mpino ka izany dia hanampy amin' ny fitsangan-ko velona ' ny tenany.

Amin' ny sampana sasany amin' ny kristianisma toy ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa, ny mpino dia mangataka tsy tapaka ireo olo-masina neken' ny Fiangonana mba hivavaka amin' Andriamanitra ho azy ireo. Ny vavaky ny Virjiny amin' Andriamanitra, izay matetika aseho amin' ny sary masina ao amin' ny fomba bizantina, dia antsoina hoe *deisis* (grika: Δέησις / *Déêsis*, "fanelanelanana").

## Ao amin' ny silamo
Zava-dehibe ao amin' ny finoana silamo ihany koa ny fanelanelanana. Mianana heviny isan-karazany izany araka ny sekolim-pampianarana samihafa. Ao amin' ny siisma sy ny sifismea dia mivelatra kokoa io hevitra io sy ny fomba fanao mifandray amin' izany. Amin' ny teny arabo dia nadika hoe "fanelanelanana" ny teny roa hoe التوسّل / *Tawassul* sy شفاعة / *Shafâ'a*.

## Ao amin' ny fivavahan-drazana afrikana
Ny fanelanelanan' ny fanahin' ny razana, izay miasa eo amin' ny tontolon' ny velona, ​​dia singa iray lehibe amin' ny fivavahana afrikana nentim-paharazana.
Famelan-keloka

Ny **famelan-keloka** dia famelana ny fahadisoana. Izany dia midika fiheverana intsony ny ratsy natao, ny fandikan-dalàna, na ny fahadisoana, ho tsy misy ary tsy fieritreretana intsony ny hamaly faty (amin' ny olona tsirairay), na hanenjika sy hanasazy ny tompon' andraikitra (amin' ny fanjakana). Tsy tokony hafangaro amin' ny famotsoran-keloka anefa ny famelan-keloka izay famafana tsotra ny sazy.

Ny famelan-keloka dia azo takarina amin' ny fomba samihafa arakaraky ny toe-javatra sy sehatra heverina: fivavahana, filôzôfia, psikôlôjia, fiarahamonina na pôlitika.