open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trimôrfika Prôtenôia

Ny **Prôtenôia Trimôrfika** na **Endrika Telon' ny Eritreritra Voalohany** dia lahatsoratra gnôstika setiana anisan' ny apôkrifan' ny Testamenta Vaovao. Ny hany kôpia sisa tavela dia avy amin' ny Vondrom-bokin' i Nag Hammadi (Codex XIII). Ny lahatsoratra dia manoritsoritra fidinana telo mampiasa ny feon' i Barbelô. Ny feo no loharanon' aina sy fahalalana ary eritreritra voalohany. Voalaza fa manana anarana telo sy maha lehilahy telo ary hery telo ilay feo, ary voalaza fa sady lahy no vavy. Manazava izany fa nidina i Sôfia mba hanampy amin' ny fanoherana ny drafitry ny demony Ialdabaôta sy ny arkôna na arkônta. Ny mpiteny dia manasa ny mpamaky mba hiditra ao amin' ny fahazavana lavorary sy handray ny voninahitra sy ny fametrahana amin' ny fiandrianana ary ny batisa.
Ialdabaôta

I **Ialdabaôta**, izay fantatra amin' ny anarana hoe **Jaldabaôta** koa, dia andriamanitra ratsy fanahy sy demiorga (mpamorona izao tontolo izao ara-materialy) araka ny fampianaran' ny sekta sy hetsika gnôstika isan-karazany (toy ny Nikôlaita sy ny Setiana), izay indraindray aseho ho toy ny bibilava  milohan-diona. Antsoina amin' ny teny kôpta hoe ⲒⲀⲖⲦⲀⲂⲀⲰⲐ / *Ialtabaôth*, na amin' ny teny latina hoe *Ialdabaoth*, na amin' ny teny grika kôine hoe Ιαλδαβαώθ / *Ialdabaóth* izy. Voalaza fa izy no andriamani-tsy izy izay mitazona ny fanahy ho voafandrika ao amin' ny vatana ara-nofo, migadra ao amin' izao rehetra izao materialy. Noheverina fa mitovy amin' i Iahveh na Jehovah hebreo sy amin' i Krônôsy grika izy ary ny amin' ny andriaantry ny kôsmôgônia hafa izy.
Arkônta (gnôstisisma)

Ny **arkônta** na **arkôna**, ao amin' ny gnôstisisma sy ny fivavahana mifandray akaiky aminy, no mpanorina an' izao rehetra izao materialy. Amin' ny teny grika izy ireo dia atao hoe ἄρχων / *árchōn* (raha tokana) na ἄρχοντες, *árchontes* (raha maro). Ao amin' ny Arkôntika, ny Ôfita, ny Setiana ary ao amin' ny asasoratry ao amin' ny tranombokin' i Nag Hammadi, ny arkôna na arkônta dia mpitondra, izay samy mifandray amin' ny planeta fito (Masoandro, Volana, Venosy, Jopitera, Marsa, Merciora  ary Satiorna); manakana ny fanahy tsy hiala amin' ny tontolo ara-materialy izy ireo. Ny hevitra ara-pôlitikan' ny anaran' izy ireo dia maneho ny fandavana ny rafi-pitondrana, izay heverina ho tsy tonga lafatra sy manana fahafahana hahazo ny tena famonjena. Ao amin' ny manikeisma, ny arkônta dia mpitondra fanjakana ao anatin' ny "Fanjakan' ny Haizina", izay miaraka mandrafitra ny "Andrianan' ny Haizina". Ao amin' ny *Hipôstasin' ny Arkônta* (amin' ny teny kôpta: ⲧⲑⲩⲡⲟⲥⲧⲁⲥⲓⲥ ⲛ̄ⲛ̄ⲁⲣⲭⲱⲛ), ny fisehoana ara-batan' ny arkônta dia lazaina ho hermafrôdita (sady lahy no vavy), ary ny tarehiny dia tarehim-biby.
Sôfia (gnôstisisma)

I **Sôfia**, miaraka amin' ny Fahalalana, dia lohahevitra lehbe ao amin' ny teôlôjia isan-karazany  momba ny fahalalana teo amin' ny Kristiana voalohany navondronan' ilay heresiôlôga Ireneo amin' ny teny grika hoe γνωστικοί / *gnôstikoi*, izay midika hoe "fahalalana" na "olona nihambo ho manana fahendrena lalina".

Atao amin' ny teny grika hoe Σοφíα / *Sophia* sy amin' ny teny kôpta hoe ⲧⲥⲟⲫⲓⲁ / *tsophia*, izay midika hoe "fahendrena" ny hoe *Sôfia*. Ny Fahalalana kosa dia atao amin' ny teny grika hoe γνῶσις / *gnôsis*, sy amin'ny teny kôpta hoe ⲧⲥⲱⲟⲩⲛ / *tsōwn*.

Ny gnôstisisma dia teny niseho tamin' ny taonjato faha-17 izay nanitatra ny famaritana nomen' i Ireneo mba hampidirana ny finoana mifangaroharo hafa sy ny mistery grika-rômana.

Ao amin' ny gnôstisisma, i Sôfia dia fanahy vavy, mitovy amin' ny fanahin' olombelona nefa koa maneho ny iray amin' ny lafiny maha vavy an' Andriamanitra. Ny Gnôstika dia nihevitra fa izy no vavy kambana (grika: συζυγία / *suzugía*) amin' i Jesoa na Jesosy, izany hoe ny Ampakarin' i Kristy, ary ny Fanahy Masin' ny Trinite. Antsoina hoe Ἀχαμώθ / *Akhamôth* (grika) na חכמה / *chokhmah* (hebreo) sy Προύνικος / *Prounikos* (grika) izy indraindray. Ao amin' ny lahatsoratr' i Nag Hammadi, i Sôfia no eôna na fisehoana ambany indrindra amin' ny maha Andriamanitra.

Ny fedrà gnôstika momba an' i Sôfia dia ny tantaran' ny avonavona sy ny fahalavoan' ny andriamanitra kely Sôfia avy amin' ny lamina ambony ao amin' ny tontolon' ny andriamanitra, ka nahatonga ny fipoiran' ny tontolo materialy.
Arkôntika

Ny **Arkôntika** dia hetsika gnôstika tany Palestina sy Siria ary Armenia, izay nipoitra tamin' ny tapaky ny taonjato faha-4 taor. J.K. Avy amin' ny teny grika hoe ἄρχοντες / *arkhontes*, "fiandrianana", na "mpanapaka" ny anarfan' izy ireo, noho izy ireo nihevitra an' izao tontolo izao ho noforonina sy nofehezin' ny Arkônta ratsy fanahy.
Voninahitra (fivavahana)

Ny **voninahitra** dia ampiasaina hilazana ny fisehoan' ny fanatrehan' Andriamanitra araka ny fiheveran' ny olombelona azy ao amin' ny fivavahana abrahamika.

Ny voninahitr' Andriamanitra dia lohahevitra manan-danja ao amin' ny teôlojia kristiana manontolo, izay iheverana an' Andriamanitra ho ny be voninahitra indrindra miohatra amin' ny zavatra rehetra, ary heverina fa ny olombelona dia noforonina araka ny endrik' Andriamanitra (en) ary afaka mizara ny voninahitr' Andriamanitra na mandray anjara amin' izany, na dia tsy amin' ny fomba tsy lavorary aza,  amin' ny maha mpitondra ny sariny azy. Araka izany no nandidiana ny Kristiana hoe: "Aoka hazava eo imason' ny olona toy izany koa ny fahazavanareo, mba hahitany ny asa soa ataonareo ka hankalazany ny Rainareo Izay any an-danitra." (Matio 5:16)
Esôterisma

Ny **esôterisma** na **ezôterisma** dia manondro ny fampianarana miafina rehetra natokana ho an' ny mpikambana. Io teny io, izay miova hevitra, arakaraka ny vanim-potoana sy ny mpanoratra, ka ampiasaina indraindray amin' ny kolontsaim-bahoaka mba hiresahana momba ny firehan' eritreritra tsy mitovy amin' ny an' ny besinimaro izay misy zavatra miafina na hafahafa (fikambanana miafina, ôkoltisma, paranôrmaly, mazia, sns).

Teo amin' ny Grika fahiny, ny mistery, toy ny an' i Eleosisy, dia nampita fampianarana esôterika. Ny teny hoe "esôterisma" koa dia nampiasaina tany amin' ny Tontolo Andrefana mba hanondroana ny fampianarana sy ny firehana, izay ao anatin' ny kristianisma, an' ny fikambanana mihidy, mivondrona eo ambanin' ny anarana ankapobeny hoe *esôterisma kristiana* izay an' ny hermetisma kristiana  manokana. Ampiasainay koa io anarana io amin' ity toe-javatra ity, mifandraika amin' ny asasoratr' i Jacob Boehme sy Jean de Ruisbroek, izay nomena ny anarana hoe asasoratra teôzôfika. Ity teny farany ity dia tsy tokony havahana amin' ny Fikambanana Teôsôfika, noforonin' i Helena Blavatsky tamin' ny 1875, izay notoherin' i René Guénon ny maha esôterika azy tamin' ny taona 1921, saingy neken' i Pierre A. Riffard tamin' ny taona 1990. Ny antrôpôzôfian' i Rudolf Steiner dia esôterisma kristiana, izay nofaritan' i Robert Sumser ho "ôkoltisma rasiônalista".

Ny teny hoe "esôterisma" dia ampiasaina momba ny finoana silamo mba hanondroana ny sofisma (*tasawwuf* amin' ny teny arabo). Ao amin' ny jodaisma, ny fampianarana amin' ny endrika esôterika dia mivondrona amin' ny anarana hoe kabala (*Qabbala*). Ny taôisma, ohatra amin' ny lafiny mifandraika amin' ny fikatsahana ny tsy fahafatesana, dia heverina ho esôterika ihany koa. Ny bodisma dia misy sampana esôterika (ny bodisma vajraiana tibetana, ny *shingon* japôney ) manoro ny fanombohana mba hahatratrarana ny nirvana.

Amin' izao fotoana izao any amin' ny Tandrefana, ny teny hoe "esôterisma" dia niitatra tamin' ny  firehana marobe, anisan' izany ny mazia, saingy ny fampiharana an' io teny io amin' ireo sehatra ireo dia misy manohitra, indrindra an' i René Guénon. Ankoatra izay, ny hetsika miendrika sekta sasany dia mifototra amin' ny lahatsoratra sy foto-kevitra misy vontoatiny esôterika.
Ôfita

Ny **Ôfita**, izay antsoina koa hoe **Ôfiana**, dia hetsika gnôstika kristiana noresahin' i Hipôlito avy any Rôma (170–235) tamin' ny asasoratra very, atao hoe *Syntagma* ("fandaminana"). Amin' ny teny grika izy ireo dia atao hoe Ὀφιανοί / *Ophianoi*, avy amin' ny hoe ὄφις / *ophis*, izay midika hoe "bibilava".

Ankehitriny dia heverina fa ny fitantarana taty aoriana momba ny "Ôfita" nataon' i Pseodô-Tertoliano sy Filastrio ary i Epifaniôsy avy any Salamisy dia miankina amin' ny *Syntagma* nosoratan' i Hipôlito izay very. Azo inoana tsy tena anarana sekta voatondro mazava io anarana io fa noforonin' i Hipôlito mba hanondroana amin' ny ankapobeny ireo noheveriny ho fiheverana manodidina ny bibilava na menerana ao amin' ny Genesisy na ny an' i Mosesy. Ny hoe "*Ôfita"* no anarana nanondroan' ny heresiôlôga kristiana hatramin' i Ôrigenesy izany hetsika izany izay manankina ny finoany amin' ny tantaran' ny famoronana sy i Edena voalaza ao amin' ny Bokin' ny Genesisy, miaraka amin' ny anjara asan-demony nomena ny Demiorga, nefa koa amin' ny anjara asa manokana sy tsara nomena ny menarana ao amin' ny Bokin' ny Genesisy, amin' ny maha fitaovana tsy fidiny ho an' ny fanambaràna.

Ankoatra ny loharano miankina mivantana amin' i Hipôlito (Pseodô-Tertoliano sy Filastrio ary Epifaniôsy), dia i Ôrigenesy sy i Klemento avy any Aleksandria koa dia niresaka momba io vondrona io. Resahin' i Ireneo ao amin' ny *Adversus Haereses* (1:30) koa ilay vondrona.

## Jereo koa

* Gnôstisisma

* Naasena
Kelsôsy

I **Kelsôsy** na **Kelsosy** na  **Kelso** dia filôzôfa grika tamin' ny taonjato faha-2 izay nanoratra tamin' ny teny grika fahiny. Izy no nanao ny asasoratra misy famakafakana sy mirindra, mitondra ny lohateny hoe Λόγος Ἀληθής / *Logos Alêtês* ("Lahateny Marina"), nosoratana manodidina ny taona 178. Izany dia asasotratra izay nanoherany ny kristianisma vao misandratra, amin' ny alalan' ny fanjohian-kevitra sy fampihomehezana. Very ny lahatsoratra tany am-boalohany, fa ny ankamaroany dia tonga amintsika tamin' ny alalan' ny tsongan-tsoratra lehibe nampahatsiahivin' Ôrigenesy, ilay mpanohitra azy, ao amin' ny bokiny mitondra ny lohateny hoe Κατὰ Κέλσου / *Kata Kelsou* ("Manohitra an' i Kelsôsy"), izay noforonina tany amin' ny taona 248 tany ho any, hanoherana ny *Logos Alêtês*.
Sariela

I **Sariela** na **Sarakiela** dia anjely avy amin' ny lovantsofina jiosy indrindra sy ao amin'ny esôterisma. Anjely mifandray amin' ny rariny sy ny fahamarinana' Andriamanitra sy amin' ny fitarihana ara-panahy ary amin' ny fanaraha-maso ny fanahin' olombelona izy.

## Ny anarany
Maro ny anarana iantsoana azy, ankoatry ny hoe *Sariela* sy *Sarakiela*, ka anisan' izany ny hoe *Sarakaela*, *Saoriela*, *Soroela*, *Sorofela*, *Sôoriela*. Amin' ny teny hebreo sy arameana izy dia atao hoe שָׂרִיאֵל / *Śārīʾēl* ("Andriamanitra no mpitondra ahy") sy שרחיאל / *Sarakhiel*; amin' ny teny grika dia Σαριηλ / *Sariēl*; ary amin' ny teny kôpta dia ⲥⲟⲩⲣⲓⲏⲗ / *Souriēl*; amin' ny teny amharika: ሰራቁያል / *Säraquyael* na ሰረቃኤል / *Säräqael*. Amin' ny lovantsofina hafa dia anarany koa ny hoe Soriela (*Suriel* na *Suriyel*, ao amin' ny lahatsoratra sasany ao amin' ny Horonam-bokin' ny Ranomasina Maty), Seriela (*Seriel*), Saoriela (*Sauriel*), Sarakaela (*Saraqael*), Sarakiela (*Sarakiel*), Soroela (*Suruel*), Sorofela (*Surufel*), ary Sôoriela (*Souriel*).

## Firesahana azy
Matetika i Sariela no resahina ao amin' ny lahatsoratra jiosy sy kristiana ho anjely manan-danja, indraindray mifandray amin' ny fahafatesana na ny fanasitranana.

Voalaza ao amin' ny 1Henôka (20:6) fa "iray amin' ny anjely masina izay voatendry ho mpanapaka ny zanak' olombalona manota" izy. Nolazain' i Ôrigenesy fa i Soriela dia iray amin' ny anjely fito izay heverin' ny Ôfita ho hery voalohany. Ao amin' ny gnôstisisma, i Sariela dia voantso noho ny heriny miaro. Tsarovana izy ao amin' ny tetiandron' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Kôpta amin' ny 27 Tobi ao amin' ny tetiandro kôpta.

Tsy tokony hafangaro izy amin' ilay anjely mpitily lavo atao hoe Sahariela (hebreo sy arameana: שַׂהֲרִיאֵל / *Śahărīʾēl*, "Volana ho ahy Andriamanitra") izay mitondra anarana mitovy aminy. Ao amin' ny 1Henôka (8:8) dia voalaza fa nampianatra ny olona ny lalan' ny Volana izy.

## Jereo koa

* Zerakiela

* Arkanjely ao amin' ny Baiboly: Gabriela - Mikaela - Rafaela -
* Anjely - Devoly

* Kabala
* fanahy (ao amin' ny fanandroana sy ny sikidy): Adnakiela - Agiela - Ambriela - Anaela - Apôlôna - Asmôdela - Atena - Barbiela - Barkiela - Bartsabela - Diana - Gabriela - Grafiela - Hagiela - Hamaliela - Hanaela - Hasmôday (*na [[Asmôdeo]]*) - Hismaela - Jôfiela - Jonô - Jopitera - Kasiela - Kedemela - Keresy - Malkidaela - Marsa - Merkiora - Mikaela - Moriela - Nakiela (*Nakhiel*) - Neptiona - Rafaela - Sakiela - Samaela - Sarakiela (*Sarachiel*) - Satiorna - Sôrata (*Sorath*) - Taftartarata - Tiriela (*Tiriel*) - Venosy - Verkiela - Vesta - Volkano - Zazela - Zoriela

## Loharano sy fanamarihana
Tohu wa-Bohu

Ny hoe ***Tohu wa-Bohu*** na ***Tohu va-Vohu*** dia andian-teny hebreo ao amin' ny Baiboly hita ao amin' ny fitantarana momba ny famoronana ao amin' ny Genesisy (Genesisy 1:2 ) izay milazalaza ny toetry ny tany (*<nowiki/>'aretz*) talohan' ny namoronana ny mazava araka ny Genesisy 1:3 . Amin' ny teny hebreon' ny Baiboly izy dia atao hoe תֹהוּ וָבֹהוּ / *ṯōhū wāḇōhū*.

Maro ny fandikan' ny loharano ara-teôlôjia isan-karazany an' io fehezanteny io. Ny fandikana amin' ny teny malagasy an' ilay andian-teny ao amin' ny Baiboly amin' ny teny malagasy (na prôtestanta na katôlika) dia ny hoe "tsy misy endrika sady foana", izay mifanitsy amin' ny fandikana azy amin' ny teny grika ao amin' ny Septanta hoe ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος / *aoratos kai akatasteuastos* "tsy hita sy tsy misy endrika".
Mistery masina

Ny **mistery masina** dia sehatra misy trangan-javatra mihoatra ny ara-boajanahary mifandray amin' ny andriamanitra na amin' ny finoana sy fanao ara-pivavahana. Ny mistery masina dia mety ho:

# finoana ara-pivavahana, fombafomba na fomba fanao izay afenina amin' ireo izay tsy nahazo     fampianarana manokana momba izany.
# finoana ao amin' ny fivavahana izay fantatry ny besinimaro nefa tsy azo hazavaina amin' ny fomba voasaina na ara-tsiansa.

Ny mistagôga na hierôfanta dia mpihazona sy mpampianatra fahalalana miafina araka io heviny voalohany, fa ny mistisisma dia azo faritana ho fandinihana ao amin' ny sehatra ara-pilôzôfia na ara-pivavahana mifantoka amin' ny mistery araka io heviny farany io.

## Jereo koa

* Mistery grika-rômana
* Misterin' i Eleosisy
* Mistery (kristianisma)
Misterin' ny Paska

Ny **misterin' ny Paska** dia dôgma kristiana avy amin' ny fahafatesan' i Jesoa Kristy ny fitsanganany tamin' ny maty tamin' ny alin' ny Paska. Ny teny hoe *mistery* na *mistera* dia manondro fa fahalalana mihoatra noho ny fahalalan' olombelona izy io nefa ny fahatakarana ampahany sy mivoatra no atolotr' Andriamanitra. Io dôgma io no ivon' ny finoana kristiana satria manamafy ny maha olombelona sy ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy.
Bokin' i Jeo

Ny **Bokin' ny Jeo** dia lahatsoratra gnôstika roa. Na dia asa samy mahaleo tena aza izy roa ireo dia samy hita amin' ny teny kôpta sahidika, ao amin' ny *Codex Brucianus*, ny **Boky voalohan' i Jeo** sy ny **Boky faharoan' i Jeo**. Izy ireo dia fitambarana filazantsara (na evanjely) sy fanambarana esôterika; ny asasoratra dia milaza fa mirakitra an-tsoratra ny resadresaka nifanaovan' i Jesoa na Jesosy tamin' ny apôstôly lahy sy ny mpianany vavy, ary ny fahalalana miafina (''gnosis'') naharihary nandritra ireo resaka ireo.
Fiteny kôpta sahidika

Ny **fiteny sahidika** na **fiteny kôpta sahidika** na **fiteny tebaika** dia fitenim-paritra kôpta nanoratana ny lahatsoratra kôpta malaza, ary io no fitenim-paritra nanjaka tamin' ny vanim-potoana talohan' ny silamo. Heverina fa fitenim-paritra avy amin' ny faritra manodidina an' i Hermôpôlisy izy io tany am-boalohany. Atao hoe **Ϣⲙⲟⲩⲛⲉⲓⲛ** / *Shmounein* io fiteny io amin' ny fiteny kôpta.

Teo amin' ny taona 300 teo ho eo no nanomboka nosoratana tamin' ny endrika literatiora ny fiteny sahidka, anisan' izany ny fandikana ampahany lehibe amin' ny Baiboly. Tamin' ny taonjato faha-6 dia efa nisy tsipelina manara-penitra nanerana an' i Ejipta. Saika ny mpanoratra teratany rehetra dia nanoratra tamin' ity fitenim-paritra kôpta ity. Ny fiteny sahidka, nanomboka tamin' ny taonjato faha-9, dia nifaninanan' ny fiteny kôpta bôhairika, nefa voamarim-pisiana hatramin' ny taonjato faha-14.

Raha ny lahatsoratra amin' ny fitenim-paritra kôpta hafa dia fandikana ny literatiora grika sy ny soratra ara-pivavahana, ny fiteny sahidika no hany fitenim-paritra manana fitambarana literatiora tany am-boalohany sy lahatsoratra tsy literera.

Satria ny fiteny sahidika dia mizara ny ankamaroan' ny endri-javatra misy azy amin' ny fitenim-paritra kôpta hafa miaraka amin' ny mampiavaka azy manokana, ary manana andian-dahatsoratra marobe fantatra, amin' ny ankapobeny dia io no fitenim-paritra nianaran' ny mpianatra ny fiteny kôpta, indrindra fa ny manam-pahaizana ivelan' ny Fiangonana Kôpta.
Team Fortress 2

***Team Fortress 2*** (***TF2***) dia lalao mpitifitra olona voalohany amin'ny taona 2007 novolavolaina sy navoakan'ny Valve Corporation. Io no tohin'ny mod Team Fortress 1996 ho an'ny Quake sy ny fanavaozana 1999, Team Fortress Classic. Ny lalao dia navoaka tamin'ny Oktobra 2007 ho ampahany amin'ny The Orange Box ho an'ny Windows sy ny Xbox 360, ary nafindra tany amin'ny PlayStation 3 tamin'ny Desambra 2007. Navoaka ho lalao tokana ho an'ny Windows izy io tamin'ny Aprily 2008, ary nohavaozina hanohanana Mac OS X. tamin'ny Jona 2010 sy Linux tamin'ny Febroary 2013. Nozaraina an-tserasera amin'ny alàlan'ny Steam mpivarotra nomerika an'i Valve izy io, miaraka amin'ny Electronic Arts mitantana ny fanontana fivarotana sy fampiononana.
Kristianisma kalkedôniana

Ny **kristianisma kalkedôniana** na **kalkedônisma** dia foto-pampianarana momba ny kristôlôjia mahafaoka ny fiangonana sy ny teôlôjia kristiana izay manaiky ny famaritana nomena tao amin' ny Kônsily tao Kalkedôna (taona 451) momba ny fifandraisan' ny maha Andriamanitra sy ny maha olombelona an' i Jesoa Kristy.

Na dia kalkedôniana aza ny ankamaroan' ny fiangonana kristianina môderna, teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-8, dia tsy mbola azo antoka ny fanjakan' ny kristianisma kalkedôniana tamin' izany fotoana izany. Ny ady hevitra momba ny tenim-pinoana nipoitra tao amin' io sinôda io dia nitarika ho amin' ny "fisarahana kalkedôniana" sy ny fitsananganan' ny vondron' ny Fiangonana tsy kalkedôniana, fantatra amin' ny anarana hoe Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana na Fiangonan' ny Kônsily Telo. Ny Fiangonana kalkedôniana dimy: Rôma, Kônstantinôpôlisy, Aleksandria, Antiôkia (fr) ary Jerosalema (fr), dia nokarakaraina teo ambany fitarihan' i Jostiniano II tao amin' ny Kônsily ''in Trullo'' tamin' ny anaran' ny Pentarkia.

Ny ankamaroan' ny Kristiana armeniana, siriana (na), kôpta ary etiôpiana dia nandà ny famaritana kalkedôniana, ka namorona ny Fiangonan' ny Kônsily Telo. Na izany aza, ny Armeniana sasany (indrindra fa any Kapadôkia sy ny faritra pôntika ao tamin' ny Empira Bizantina), dia nanaiky ny fanapahan-kevitry ny Kônsily tao Kalkedôna ary nandray anjara tamin' ny adihevitra nanohitra ny Fiangonana Apôstôlika Armeniana. Ny Fiangonana manaraka fomba siriaka, ôrtôdôksa (fr) na katôlika manaraka fomba grika, dia kalkedôniana ihany koa.

Ny Fiangonana izay manaiky ny Kônsilin' i Kalkedôna ka azo antsoina hoe kalkedôniana noho izany dia:

* ny Eglizy Katôlika;
* ny Eglizy Katôlika Tranainy;
* ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana;
* ny Fiangonana ôrtôdôksa tranainy (fr);
* ny Fiombonambe Anglikana;
* ny Fiangonana Loterana.

## Jereo koa

* Kalkedôna
* Kônsily tao Kalkedôna
* Fiekem-pinoan' i Kalkedôna
Apôlinariôsy avy any Laôdikea

I **Apôlinariôsy avy any Laôdikea**, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe **Apôlinariôsy Zanany**, satria zanak' i Apôlinariôsy Rainy (anarana grika: Άπολλινάριος / *Apollinarios*; anarana latina: *Apollinaris*), dia evekan' i Laôdikea any Siria (Latakia), voafidy tamin' ny taona 361, ary mpanorina ny apôlinarisma na apôlinarianisma. Teraka tokony tamin' ny taona 310 izy ary maty tokony tamin' ny taona 390)
Latakia

I **Latakia** dia tanàna ao Siria, renivohitry ny governôrata mitovy anarana aminy. Ilay tanàna, tamin' ny taona 2004, no tanàna fahefatra be mponina indrindra ao amin' ilay firenena, misy mponina 383 786, antsoina amin' ny anarana hoe Latakiôta. Amin' ny teny arabo io tanàna io dia atao hoe : اللاذقية / *Al-Lādhiqiyya*.

Io tanàna io dia miorina eo amin' ny toerana nisy mponina fahiny, akaikin' ny nisy an' i Ogarita fahiny. Renivohitry ny satrapia teo ambany fanapahan' ny Seleokida io tanàna io, izay nitondra ny anarana hoe **Laôdikean' i Siria** na **Laodikia an-dRanomasina** (amin' ny teny grika taloha: Λαοδίκεια ἡ Πάραλος / *Laodíkeia hê Páralos*; amin' ny teny latina: *Laodicea ad Mareodice*). Nanorina azy io indray i Seleokôsy I, izay nanome ny anaran' ilay tanàna hoe Laôdike reniny sy ny zanany vavy.

Taorian' ny fanjakazakan' ny Rômana sy ny Bizantina, dia anisan' ny fanjakan' i Antiôkia tamin’ ny fotoan' ny Kroazada izy io, talohan' ny nianjerany indray teo an-tanan' ny Mamelàka ary avy eo teo an-tanan' ny Tiorka (Empira Ôtômana). Nandritra ny vanim-potoan' ny ady dia renivohitry ny Fanjakan' ny Alaoita tsy naharitra ela teo ambany fiahian' ny Frantsay.

Ny maha zava-dehibe azy taloha sy ankehitriny, etsy ankilany, dia noho izy manana ny hany seranan-tsambo voaaro tsara eo amin' ny morontsirak' i Siria ary, etsy ankilany, noho izy akaiky ny lohasaha lonaka ao Ôrônta, izay nahatonga ny fananganana indostrian' ny sakafo sy lamba.
Joany Filôpôno

I **Joany Filôpôno** dia mpahay fitsipi-pitenenana sy filôzôfa ary teôlôjiana kristiana miteny grika, mety teraka tany Aleksandria tamin' ny taona 490/495 tany ho any ary maty taorian' ny taona 568. Maro amin' ny sanganasany no voatahiry, na amin' ny teny grika na amin' ny fandikana amin' ny teny siriàka na amin' ny teny arabo. Amin' ny teny grika dia Ἰωάννης ὁ Φιλόπονος / *Iôannês o Philoponos*, fa amin' ny teny arabo kosa dia *Yaḥyā al-Naḥwī* izany hoe  Joany mpahay fitsipiteny.
Sabelio

I **Sabelio** na **Sabeliosy**  dia teôlôjiana kristiana ary pretra avy any Libia izay nanorim-ponenana tany Rôma tamin' ny taonjato faha-3. Nitory endrika onitarisma na onitarianisma faran' izay henjana antsoina hoe "môdalisma", izay milaza fa ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina dia fomba ("*mode*") samy hafa na fisehon' Andriamanitra, fa tsy "hipôstazy" telo na persôna miavaka. Noho izany, ho an' ny môdalisma, ny *Telo* dia tsy *ao aminy* fa *ho antsika*.
Eonômio

I **Eonômio** na **Eonômiosy** dia olona nanana ny maha izy azy tao amin' ny kristianisma tamin' ny Andro Taloha tamin' ny taonjato faha-4, avy any Kapadôkia izay evekan' i Kizikôsy. Mpanohana ny firehana anômeanan' ny arianisma izy. Antsoina hoe "Eonômiana" ny mpianany. Amin' ny teny latina ny anarany dia *Eunomius Cyzicenus.* Maty tamin' ny taona 395 izy. Ny adihevitra sy ny fifandirana nanodidina ny fanambaràm-pinoany sy ny fampianarany - ny "ady hevitra eonômiana" - no dingana farany tamin' ny krizy ariàna izay nampizarazara ny kristianisma nandritra ny taonjato faha-4.
Fôtinôsy

I **Fôtinôsy** na **Fôteinôsy** dia eveka kristiana tao amin' ny tanàna atao hoe Sirmio tany Panônia Faharoa (atao ankehitriny amin' ny anarana hoe Sremska Mitrovica any Serbia), izay nalaza indrindra tamin' ny fandavana ny fahatongavan' i Kristy ho nofo, ka noheverin' ny Fiangonana Katôlika sy Ôrtôdôksa ho mpivadi-pinoana. Amin' ny teny grika ny anarany dia Φωτεινός / *Phôteinôs*. Maty tamin' ny taona 376 izy. Ao amin' ny literatiora taty aoriana ny anarany dia nanjary nitovy hevitraho amin' ny olona izay milaza fa tsy Andriamanitra i Kristy.
Salamo faha-42

Ny **Salamo faha-42** dia salamo ao amin' ny Baiboly, ao amin' ny Bokin' ny Salamo.

## Dikan-teny malagasy

### Dikan-teny katôlika
1 Ho an' ny mpampianatra hira. Fihirana nataon' ny taranak' i Kore. 2 Toy ny anirian' ny serfa ny loharano no anirian' ny fanahiko anao, Andriamanitra ô! 3 Mangetaheta an' Andriamanitra ny fanahiko, dia Andriamanitra velona: rahoviana aho no handeha ka hiseho tsy an-kijanona eo anatrehan' ny tavan' Andriamanitra? 4 Ny ranomasoko no haniko andro aman' alina, dia ny ilazan' ny olona amiko tsy an-kijanona hoe: Aiza izay Andriamanitrao? 5 Mahatsiaro aho - ary amin' izany fahatsiarovako izany mangitaka ny foko ao anatiko, - nony namindra notronim-bahoaka aho, nony nandroso ho ao an-tranon' Andriamanitra, eo afovoan' ny hobim-pifaliana amam-pisaorana, eo afovoan' ny vahoaka be manao fety! 6 Nahoana no ketraka hianao, ry fanahiko, ka mihavatravatra ato anatiko? Manantenà an' Andriamanitra fa izaho mbola hidera azy, izay famonjena ny tavako sy Andriamanitro! 7 Ketraka ny fanahiko ato anatiko, ka izany no ahatsiarovako anao, eo amin' ny tanin' i Jordany, mbamin' i Hermona, sy ny tendrombohitr' i Misara. 8 Mifampitaona ny onjan-drano nony mirohondrohona ny riananao, ka ny onjan-drano aman-driakanao dia mandalo manafotra ahy avokoa. 9 Nandidy ny fahasoavany hitsidika ahy Iaveh, ny antoandro; teo amin' ny molotro ny hirany, nony alina; 10 nanao fivavahana tamin' Andriamanitry ny aiko. Ary izaho kosa, dia hoy aho amin' Andriamanitra vatolampiko: Nahoana no manadino ahy hianao? 11 Nahoana ity izaho no tsy maintsy mandeha difotr' alahelo, ampahorian' ny fahavalo? Tsaroako vaky ny taolako nony latsain' ny fahavaloko aho, 12 ilazany tsy an-kijanona hoe: Aiza izay Andriamanitrao? Nahoana no ketraka hianao, ry fanahiko, ka mihavatravatra ato anatiko? Manantenà an' Andriamanitra, fa izaho mbola hidera azy, izay famonjena ny tavako sady Andriamanitro. 

## Jereo koa

* **Boky voalohany**: Sal. 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31 - 32 - 33 - 34 - 35 - 36 - 37 - 38 - 39 - 40 - 41.

* **Boky faharoa**: Sal. 42 - 43 - 44 - 45 - 46 - 47 - 48 - 49 - 50 - 51 - 52 - 53 - 54 - 55 - 56 - 57 - 58 - 59 - 60 - 61 - 62 - 63 - 64 - 65 - 66 - 67 - 68 - 69 - 70 - 71 - 72.
* **Boky fahatelo**: Sal. 73 - 74 - 75 - 76 - 77 - 78 - 79 - 80 - 81 - 82 - 83 - 84 - 85 - 86 - 87 - 89.
* **Boky fahefatra**: Sal. 90 - 91 - 92 - 93 - 94 - 95 - 96 - 97 - 98 - 99 - 100 - 101 - 102 - 103 - 104 - 105 - 106.
* **Boky fahadimy**: Sal. 107 108 - 109 - 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115 - 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - 121 - 122 - 123 - 124 - 125 - 126 - 127 - 128 - 129 - 130 - 131 - 132 - 133 - 134 - 135 - 136 - 137 - 138 - 139 - 140 - 141 - 142 - 143 - 144 - 145 - 146 - 149 - 150.

* **Salamo apôkrifa**: Salamo faha-151 - Salamo faha-152 hatramin' ny faha-155.
Stridôna

I **Stridôna** dia tanàna tamin' ny Andro Taloha teo amin' ny sisin' ny Faritany rôman' i Dalmatia sy Panônia", nefa tsy fantatra sady iadian-kevitra ny tena toerana nisy azy. Noravan' ny Gôty tamin' ny ampahefatra faran' ny taonjato faha-4 izy, ny anarany dia fantatra aty aoriana noho ny maha toerana nahaterahan' ny fianakavian' i Hierônimôsy na Jerôma izay teraka tao tamin' ny taona 347 tany ho any ary nandany ny fahazazany tao. Amin' ny teny latina izy dia atapo hoe *Strido Dalmatiae* ("Stridônan' i Dalmatia").
Nikôlà III

I **Nikôlà III**, izay atao hoe **Giovanni Gaetano Orsini** tamin' ny nahaterahany, dia papa sy mpitondra ireo "fanjakan' ny Eglizy" tamin' ny 25 Nôvambra 1277 ka hatramin' ny nahafatesany. Teraka manodidina ny taona 1225 izy ary maty tamin' ny 22 Aogositra 1280. Amin' ny teny latina izy dia atao hoe *Nicolaus III* , fa amin' ny teny frantsay kosa dia *Nicolas III*.

Olo-manan-kaja rômana izay nanompo teo ambaniny fanapahan' ny papa valo izy, nataon' ny papa Inôkentio IV (1243–54) kardinaly-diakran' i *San Nicola in Carcere Tulliano*, nataon' ny nataon' ny papa Aleksandra IV (1254–61) mpiaro ny Fransiskana, nataon' ny papa Orbano IV (1261–64) inkizitôra jeneraly, ary nandimby ny papa Joany XXI (1276–77) taorian' ny fahabangan-toerana naharitra enim-bolana tao amin' ny Fiketrahana Masina, izay nitsahatra tamin' ny fifidianana azy ho papa tamin' ny taona 1277, indrindra tamin' ny alalan' ny herin' ny fianakaviana.
Pio V

I **Pio V** dia evekan' i Rôma faha-225 sady papa tao amin' ny Eglizy Katôlika nanomboka tamin' ny taona 1566 ka hatramin' ny 1572. Amin' ny teny latina izy dia atao hoe *Pius V*, fa amin' ny teny italiana kosa dia *Pio V*. I **Antonio Gislieri**, na **Michele Ghislieri** (ao amin'ny fivavahana) no anarany taloha' ny naha papa azy.  Teraka tamin' ny 17 Janoary 1504 tao Bosco Marengo any Piémont izy ary maty tamin' ny 1 Mey 1572 tany Rôma, 

Pretra dôminikana tamin' ny fanompoana ny Koria rômana izy ary natao kardinaly tamin' ny taona 1557, izy no malaza indrindra tamin' ny nitondrany teo amin' ny fiainan' ny Eglizy Katôlika ny fanavaozana notapahin' ny Kônsily tao Tridentio. Nasandratra ho olo-masina tamin' ny taona 1712 izy ary ankalazaina amin' ny fomba litorjika isaky ny 30 Avrily.

## Papa faha-225
Pio IV

I **Pio IV** dia papa tao amin' ny Eglizy Katôlika sady mpitondra ireo "fanjakan' ny Papa" nanomboka tamin' ny 25 Desambra 1559 ka hatramin' ny nahafatesany, tamin' ny Desambra 1565. Teraka tany Milano izy, ny fianakaviany dia nihevi-tena ho sampana tao amin' ny Tranon' ny Medici (italiana: *casata dei Medici*). Na dia tsy nahita porofo momba izany fifandraisana izany aza ny mpahay tantara, ny Medici ao Flôrentia (Florence) dia nanaiky ny filazan' ny Medici ao Milano tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-16.

Amin' ny teny italiana izy dia atao hoe *Pio IV*. Teraka tamin' ny 31 Marsa 1499 izy ary maty tamin'  ny 9 Desambra 1565. I **Giovanni Angelo Medici** no anarany talohan' ny naha papa azy.

Ny papa Paoly III no nanendry azy ho arsevekan' i Ragusa, ary nandefa azy hamita iraka diplaômatika tany amin' ny Empira Rômana Masina sy tany amin' ny Fanjakan' i Hôngria. Izy no nitarika ny fivoriana farany tamin' ny Kônsily tao Tridentio. Mpanolo-tsaina azy akaiky ny kardinaly Carlo Borromeo, izay zanaky ny mpiray tampo aminy. Tamin' ny naha papa azy, i Pio IV dia nanao tetikasa fanorenana maromaro tany Rôma, anisan' izany ny fanatsarana ny famatsian-drano.

## Papa faha-225
Karl Heinrich Graf

I **Karl Heinrich Graf** dia manam-pahaizana alemàna momba ny Testamenta Taloha sady mpahay ny sivilizasiônan' ny Tatsinanana. Teraka tao Mülhausen (Mulhouse ankehitriny) any Alsace tamin' ny 28 Febroary 1815 ary maty tamin' ny 16 Jolay 1869 tany Meissen any Saksônia (*Sachsen*).

Nandalina ny famakafakana ny Baiboly sy ny fiteny tatsinanana tao amin' ny Oniversiten' i Strassburg teo ambany fitarihan' i Édouard Reuss izy, ary, rehefa avy nitazona toerana fampianarana isan-karazany, dia natao mpampianatra tamin' ny teny frantsay sy hebreo tao Landesschule any Meissen, ary nahazo ny anaram-boninahitra profesora tamin' ny taona 1852.

I Graf dia anisan' ny mpanorina ny fitsikerana ny Testamenta Taloha. Tao amin' ny asasoratra lehibe nataony, *Die geschichtlichen Bücher des Alten Testaments* (1866), dia niezaka nampiseho izy fa ny lalànan' ny mpisorona ao amin' ny Eksôdôsy sy ny Levitikosy ary ny Nomery dia nosoratana aorian' ny bokin' ny Deoterônômia. Na izany aza dia mbola nitazona ny fiheverana neken' ny olona tamin' izany fotoana izany izy, fa ny fitantarana elôhistika dia anisan' ny *Grundschrift* ka noho izany dia anisan' ny ampahany tranainy indrindra amin' ny Pentateoka.

Ny antony naroso hanoherana ny filazana fa ny lalànan' ny mpisorona sy ny fitantarana elôhistika dia nosarahan' ny 500 taona dia mafy loatra ka nahatonga an' i Graf, tao amin' ny lahatsoratra iray, *Die sogenannte Grundschrift des Pentateuchs*, navoaka taloha kelin' ny nahafatesany, mba hihevitra ny *Grundschrift* iray manontolo. ho taorian' ny sesitany sy ho ampahany farany amin' ny Pentateoka. Efa nasehon' i Reuss io hevitra io, nefa satria i Graf no voalohany nampiditra azy io tany Alemaina, dia nantsoina hoe petra-kevitra Graf-Wellhausen ilay rijan-kevitra, araka ny novolavolain' i Julius Wellhausen.

Nanoratra fandalinana an' i Jacques Lefèvre d'Étaples koa i Graf (Strassburg, 1842), *Der Segen Moses Deut. 33* (1857) sy ny *Der Prophet Jeremia erklärt*  (1862). Jereo ny T. K. Cheyne, *Founders of Old Testament Criticism* (1893); ary ny bokin' i Otto Pfleiderer nadikan' i J. F. Smith ho amin' ny teny anglisy ho *Development of Theology* (1890).
Pio X

I **Pio X** dia papa faha-257 ao amin' ny Eglizy Katôlika nanomboka tamin' ny 4 Aogositra 1903 mandra-pahafatiny. Atao hoe *Pius <abbr>X</abbr>*, izy amin' ny teny latina ary *Pio <abbr>X</abbr>* amin' ny teny italiana. I **Giuseppe Melchiorre Sarto** no anarany talohan' ny naha papa azy. Injeniera italiana, teraka tamin' ny 2 Jona 1835 tao Riese tao Veneto izy ary maty tamin' ny 20 Aogositra 1914 tao Rôma. I Veneto tamin' izay, izay atao amin' ny teny frantsay hoe *Venetie*, dia tao amin' ny Fanjakan' i Lômbardia-Venetia, izay atao hoe Riese Pio X, ao amin ' ny Faritanin' i Treviso  ankehitriny.

Nisongadina tamin' ny fitondrany ny fanoherany tanteraka ny môdernisma, ary nisongadina koa ny fanavaozana ara-pivavahana, indrindra ny amin' ny fandraisana ny Eokaristia isan' andro na ny fampihenana ny taona fara-fahakeliny amin' ny fandraisana ny kômonio voalohany.

Nasandratra ho olon-tsambatra izy tamin' ny 3 jona 1951, ary ho olo-masina tamin' ny 29 mey 1954, ka lasa "Md Pio X" ho an' ny Katôlika. Ny fetiny litorjika dia noraiketina tamin' ny taona 1955 ka atao isaky ny 3 Septambra, avy eo isaky ny 21 Aogositra nanpomboka tamin' ny taona 1969.

## Papa faha-257
Benoà XV

I **Benoà XV** na **Benedikto XV** dia evekan' i Rôma faha-258 sy papan' ny Eglizy Katôlika, nanomboka tamin' ny 3 Septambra 1914 ka hatramin' ny nahafatesany. Atao hoe ***Benedictus <abbr>XV</abbr>***, izy amin' ny teny latina fa amin' ny teny italiana kosa dia ***Benedetto <abbr>XV</abbr>***. Teraka tao Genoa (fanjakan' i Sardinia) tamin' ny 21 Nôvambra 1854 izy ary maty tany Rôma tamin' ny 22 Janoary 1922. I **Giacomo della Chiesa** no anarany talohan' ny haha papa azy. Nanamarika ny fitondrany ny famoahana ny Fehezan-dalàna kanônika vaovao tamin' ny taona 1917, dingana iray lehibe amin' ny fametrahana ny fahefan' ny papa, ary koa noho ny hetsika ara-diplômasia mahery vaika nandritra ny Ady Lehibe Voalohany.

## Papa faha-258
Kerintôsy

I **Kerintôsy** na **Kerinto** dia anisan' ny Gnôstika voalohany, izay nalaza ho mpampianatra finoan-diso, raha ny fahitan' ny Rain' ny Fiangonana na Aban' ny Eglizy voalohany azy. Amin' ny teny grika dia atao hoe Κήρινθος / *Kērinthos* izy. Niana teo anelanelan' ny taona 50 sy 100 taor. J.K. izy. Nifanohitra tamin' ny Rain' ny Fiangonana izy satria  nampiasa ny filazantsara na evanjely amin' ny narany (Filazantsaran' i Kerintôsy) izy, ary nandà  ny filazana fa ilay Andriamanitra Fara Tampony no nanao izao tontolo azo tsapain-tananana izao. Ao amin' ny fivoasana nataon' i Kerintôsy dia nidina teo amin' i Jesosy na Jesoa tamin' ny fanaovam-batisa azy i Kristy ary nitarika ny asa fanompoana nataony sy ny fanaovana fahagagana, fa nandao azy teo amin' ny fanomboana azy. Toy izany koa dia nilaza tamin' ny Ebiônita izy fa tsy natera-birjiny i Jesoa, fa olona fotsiny ihany, naterak' i Maria sady zanak' i Jôsefa ara-batana koa.

Ny lovantsofina kristiana tany am-boalohany dia mamaritra an' i Kerintôsy ho mpiara-belona sy mpanohitra an' i Joany Evanjelista, (na Jaona Evanjelista) izay heverina fa nanoratra ny Taratasy voalohan' i Joany sy ny Taratasy faharoan' i Joany mba hampitandrina ireo izay tsy dia matotra amin' ny finoana sy amin' ny foto-pampianarana momba ny fanovana nataon' i Kerintôsy tamin' ny filazantsara tam-boalohany. Araka ny loharanom-baovao kristiana tany am-boalohany dia nanoratra manokana ny filazantsarany ny Apôstôly Joany na Jaona mba hanoherana ny fampianaran' i Kerintôsy.

Ny zavatra rehetra fantatra momba an' i Kerintôsy dia avy amin' ny asasoratr' ireo mpanohitra ara-teôlôjia azy.
Karpôkratesy

I **Karpôkratesy avy any Aleksandria** na **Karpôkraty avy any Aleksandria** dia mpanorina ny sekta gnôstika tany am-boalohany tamin' ny tapany voalohan' ny taonjato faha-2, fantatra amin' ny anarana hoe Karpôkratiana. Atao hoe Καρποκράτης ήταν αλεξανδρινός / *Karpokratêsy êtan aleksandrinos* izy amin' ny teny grika. Toy ny tamin' ny sekta gnôstika maro, ny Karpôkratiana dia tsy fantatra afa-tsy amin' ny alalan' ny asasoratry ny Rain' ny Fiangonana, indrindra i Ireneo avy any Logdonoma sy i Klemento avy any Aleksandria. Satria nanohitra mafy ny fampianaran' ny Gnôstika ireo mpanoratra ireo, dia misy ny fanontaniana momba ny fitongilanana manaratsy rehefa mampiasa io loharano io. Na dia tsy mitovy amin' ny antsipiriany sasany aza ny loharano isan-karazany momba ny Karpôkratiana, dia mitovy hevitra ny amin' ny libertinisman' ilay sekta izy ireo, izany dia fiampangana mazàna ataon' ny mpanompo sampy amin' ny Kristiana ary ataon' ny Kristiana amin' ny mpanompo sampy sy ny heretika.
Logos

Ny teny hoe ***logos*** dia teny ampiasaina ao amin' ny filôzôfia tandrefana, ao amin' ny psikôlôjia sy ao amin' ny fahaiza-mandaha-teny, ary koa ao amin' ny fivavahana (indrindra ao amin' ny kristianisma); anisan' ny hevitra fonosiny ny endrika lahateny voasaina mirindra izay mifandray amin' ny fanjohian-kevitra mamaoka sy manatsoaka.

Amin' ny teny grika izany dia atao hoe λόγος / *lógos*, izay midika ara-bakiteny hoe "teny", "lahateny", "saina", "fifandraisana". Niita-kevitra io teny io ka lasa nanondro ny saina, izay endriky ny fandinihana izay heverina fa avy amin' ny fahaizana mampiasa fiteny (grika: γλῶσσα / *glossa* na γλῶττα / *glotta*, izay samy midika hoe "fiteny") na teny (λόγια / *lógia*, "teny"). Teo amin' ny fandinihana grika tamin' ny Andro Taloha, tamin' ny voalohany, dia lahateny atao ambava na an-tsoratra.

I Aristôty no nandamina voalohany ny fampiasana io teny io, ka nahatonga azy ho anisan' ny foto-pitsipika telo momba ny fahaiza-mandaha-teny, miaraka amin' ny *ethos* sy ny *pathos*. Ity fampiasana miavaka io teny io ity dia mamaritra ilay teny akaiky ny rafitra sy ny vontoatin' ny fiteny na ny an' ny lahatsoratra. Na i Platôna sy i Aristôty dia samy nampiasa ny teny hoe *logos* (miaraka amin' ny hoe *rhema*) mba hilazana ny fehezanteny sy ny fehezankevitra.

## Fiforonan-teny
Tsy misy teny malagasy izay mahafaoka ny hevitra rehetra raketin' ny teny grika hoe *lógos* sy ny fampiasana azy isan-karazany: raha ny marina dia afaka manondro ny fitenenana, ny lahateny, ary ny fifandraisana izy io, nefa mety hidika koa hoe "saina", "famaritana", "fanjohian-kevitra" na "fanohanan-kevitra" koa aza. Ny teny hoe *logos* dia ahazoana ny tovana hoe -*lôga*, -*lôjia*, -lôjika ary -lôjista, izay manondro ny taranjam-pahalalana (siansa); amin' ny ankapobeny, ny anaran-taranja no misy ny tovana -*lôjia*, ny anarana anondroana ilay olona mandalina an' io taranja io no ahitana ny tovana -*lôga*, ary ny mpamari-toetra dia miafara amin' ny tovana -*lôjika*. Ohatra: arkeôlôjia, teôlôjia, mozikôlôjia, entômôlôjia, sôsiôlôjia, etnôlôjia, sns.

## Jereo koa

* ''Logos'' (kristianisma)
Fandrefiala

Ny **fandrefiala** (latina: *Ithycyphus miniatus*) dia karazana bibilava misy poizina kely ao amin' ny fianakavian' ny *Lamprophiidae* (na *Pseudoxyrhophiidae* taty aoriana). Ity karazana ity dia tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara.  Atao hoe ***Ithycyphus miniatus*** ny anarany ara-tsiansa. Tsy azo antoka ny fisiany ao amin' ny Vondronosy Kômôro.  Any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Madagasikara no tena ahitana azy. Ny ala sy ny kirihitra any amin' ny tany iva no ny toeram-ponenany. Tsy taitra sy tsy tia manaikitra ny fandrefiala, nefa misy poizina afaka mampanaintaina mafy sy mety hiteraka fandehanan-dra be ho an' ny olona voakaikitra. Bibilava kely mpatory amin' ny alina ary mihaza titilivaha (*Microcebus murinus*) sy biby madinika hafa izy. Atahoran' ny mponina ambanivohitra eto Madagasikara ny fandrefiala, sady inoan' izy ireo fa afaka mampatory mitsangana ny olona amin' ny alalan' ny fijeriny.

Ny fandrefiala dia nofariparitan' i  Hermann Schlegel voalohany tamin' ny 1837 sady nomeny io anarana ara-tsiasany io.
Logia

Ny ***logia*** (grika: λόγια raha maro) na ***logion*** (grika: λόγιον, raha tokana), tany Grisia tamin' ny Andro Taloha, dia teny vokatry ny tsindrimandry avy amin' ny andriamanitra na avy amin' Andriamanitra na masina. Ao amin' ny lovantsofin' ny jodaisma helenistika sy ao amin' ny kristianisma, io teny io dia mitovy amin' ny hoe "Tenin' ny Tompo".

Nanomboka tamin' ny taonjato faha-19, ny mpamakafaka ny Testamenta Vaovao dia saika nampiasa an' io teny io hanonadroana ny "teny" nataon' i Jesoa (na Jesosy) manokana. Mitana toerana ivo eo amin' ny fikatsahana an' i Jesoa ara-tantara ireo *logia* ireo satria mifandray amin' ny fiandohan' ny Filazantsara kanônika, indrindra ny sinôptika. Ny Loharano Q izay nofaritan' ny petra-kevitry ny loharano roa, raha ny marina, dia fitambaran' ny *logia* (teny) nataon' i Jesoa izay nampiasain' i Matio sy i Lioka.

Ny teny hoe *logia* na *logion* dia nampiasaina amin' ny fomba samihafa ao amin' ny asasoratra tamin' ny Andro Taloha sy teo amin' ny manam-pahaizana môderina momba ny fifandraisana avy amin' Andriamanitra. Raha ny vanim-potoana nampanjaka ny paganisma dia "filazana" no tena hevitr' io teny io, fa ny asasoratra jiosy sy kristiana kosa dia nampiasa ny teny hoe *logia* hiresahana indrindra "ny Soratra Masina avy amin' ny tsindrimandrin' Andriamanitra".

Ny fisehoan' io teny io malaza sy niteraka adihevitra be dia ao amin' ny fitantaran' i Papiasy avy any Hierapôlisy momba ny niandohan' ny Filazantsara kanônika. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-19, ny manam-pahaizana momba ny Testamenta Vaovao dia nirona tamin' ny fanokanana ny teny hoe *logion* hanondroana ny tenin' Andriamanitra, indrindra fa ny tenin' i Jesoa, mifanohitra amin' ny fitantarana, ary niantso ny fitambaran' ireo teny ireo, araka ny nasehon' ny Filazantsaran' i Tômasy hoe *logia*.

Ny toetoetran' ireo *logia* ireo dia niadian-kevitra hatramin' i Papiasy avy any Hierapôlisy, ary hatramin' ny nahitana ny Filazantsaran' i Tômasy izay apôkrifa.
Filazantsaran' i Kerintôsy

Ny **Filazantsaran' i Kerintôsy** na **Evanjelin' i Serinto** dia filazantsara very nampiasain' i Kerintôsy (na Kerinto na Serinto) sy i Karpôkratesy (na Karpôkraty). Araka ny voalazan' i Epifaniôsy dia filazantsara jiosy na filazantsara gnôstika mitovy amin' ny Filazantsaran' ny Ebiônita izy io ary toa endriky ny Filazantsaran' i Matio misy nanesorana.
Julius Wellhausen

I **Julius Wellhausen** dia teôlôjianina prôtestanta izay niantraina be teo amin' ny fandalinana filôlôjika momba ny Testamenta Taloha. Teraka tamin' ny 17 Mey 1844 tao Hamelin ary maty tamin' ny 7 Janoary 1918 tao Göttingen.

Anisan' ny mpanorina ny fitsikerana mahery vaika ny Baiboly izy. I Wellhausen dia miampanga ny filazana ny maha ara-tantara ny ampahany betsaka amin' ny Baiboly ary tsy mahita ao afa-tsy fahatsiarovana tamin' ny vanim-potoana taty aoriana, indrindra fa ny momba ny "vanim-potoan' ny  Mpanjaka". Ny asany dia mifototra amin' ny fomba fitsikerana lahatsoratra ny lahatsoratra avy amin' ny Andro Taloha. I Wellhausen no mpanoratra rijan-kevitra maromaro, anisan' izany ny petra-kevitra ara-tahirin-kevitra, izay naitatry ny mpianany Albrecht Alt sy Martin Noth manokana.
Epiktetôsy

i **Epiktetôsy** dia filôzôfa stôikiana grika. Teraka tao amin’ ny fanandevozana tany Hierapôlisy, any Frigia (Pamukkale ankehitriny, any Torkia andrefana) izy ary nipetraka tany Rôma mandra-pandroahana azy, rehefa nankany Nikôpôlisy any Grisia avaratra-andrefana, izay nandaniany ny androm-piainany. Teraka tamin' ny taona 50 izy ary maty tamin' ny taona 135. Amin' ny teny grika dia atao hoe Ἐπίκτητος / *Epíktētos*; izy. Ny fampianarany dia nosoratana ary navoakan' ny mpianany Arianôsy tao amin' ny Ἐπικτήτου διατριβαί / *Epiktētou diatribai* sy ny Ἐγχειρίδιον Ἐπικτήτου / *Enkheirídion Epiktḗtou*.

I Epiktetôsy dia nampianatra fa ny filôzôfia dia fomba fiaina fa tsy fitsipi-pifehezana teôrika fotsiny. Ho an' i Epilktetôsy, ny fisehoan-javatra ivelany rehetra dia tsy voafehintsika; milaza izy fa tokony hanaiky izay mitranga amim-pahatoniana sy tsy misy firehetam-po isika. Na izany aza, ny olona tsirairay dia tompon' andraikitra amin' ny zavatra ataony, izay azony dinihina sy fehezina amin' ny alalan' ny fifehezan-tena henjana.
Kleantesy

I **Kleantesy** dia filôzôfa grika stôikiana, mpandimby an' i Zenôna avy any Kitiôna amin' ny maha  skôlarka voalohany tao amin' ny sekoly stôikiana, nanomboka tamin' ny taona 262 ka hatramin' ny nahafatesany noho ny hanoanana an-tsitrapo tamin' ny faha-99 taonany, tamin' ny taona 232. Amin' ny teny grika ny anarany dia Κλεάνθης / *Kleánthês*. Teraka tao Assos, any Troade izy tamin' ny taona 330 ary maty tamin' ny taona 232 tal. J.K,
Krisipôsy avy any Sôlôy

I **Krisipôsy avy any Sôlôy** dia filôzôfa stôikiana grika. Teratany avy any Sôlôy, any Kilikia, izy, nefa nifindra tany Atena fony izy tanora, ary lasa mpianatry ny filôzôfa stôikiana Kleantesy. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Χρύσιππος ὁ Σολεύς / *Chrysippos ho Soleus*. Teraka tamin' ny  taona 279 izy ary maty tamin' ny  taona 206 tal. J.K. Rehefa maty i Kleantesy, manodidina ny taona 230 tal JK, dia i Krisipôsy no lehibe fahatelon' ny sekoly stôikiana. Mpanoratra mazoto i Krisipôsy izay nanitatra ny foto-pampianaran' i Zenôna avy any Kitiôna, mpanorina sy lehiben' ilay sekoly voalohany, izay nahazoany ny anaram-boninahitra hoe "mpanorina faharoa ny stôilisma".
Pôsidôniôsy

I **Pôsidôniôsy** **avy any Apamea** dia filôzôfa grika stôikiana, nomena anaram-bositra hoe "ilay atleta", dia manam-pahaizana sy jeôgrafa ary mpahay tantara koa. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Ὁ Ποσειδώνιος ὀ Ἀπαμεύς / *O Poseidốnios o Apameús*. Teraka tany Apamea amoron' i Orontes (any Siria avaratra ankehitriny) tany amin' ny taona 135 tany ho any izy, ary maty tany Rôma tamin' ny taona 51 tal JK. taor J.K. Izy no solontena mamiratry ny fisainana helenistika, izay sady empirika no mpanao tombantombana, liana amin' ny zava-drehetra. Lasa skôlarka fahenina tao amin’ ny sekolin' ny stôikiana izy, rehefa maty ny mpampianatra azy, Panetiôsy avy any Rôdôsy, tamin’ ny taona 112 tal J.K.
Sekoly pitagôrisiana

Ny **sekoly pitagôrisiana** na **pitagôrisma** dia naorin' i Pitagôra (580-495 tal. J.K.) ao Grisia Lehibe ka nahaforona fikambanam-pirahalahiana izay sady ara-tsiansa sy ara-pivavahana: ny pitagôrisma dia mifototra amin' ny fanombohan' ny zazavao sady manolotra ny mpanaraka azy ny fomba fiaina araka etika sy ny ara-tsakafo, ary koa fikarohana siantifika momba ny izao rehetra izao (*kosmos*). Na dia misy mitsipaka aza ny teny hoe "sekoly ara-pilôzôfia" ka aleon' ny olona miantso ny pitagôrisma hoe sekta, ity fikambanana ity, izay ara-pivavahana sy ara-pôlitika ary ara-pilôzôfia, dia naharitra taranaka sivy na folo, ary nalaza be tamin' ny Andro Taloha grika sy rômana. Nandray ny teny grika hoe μαθήματα / *mathếmata*, izany hoe "*fandalinana*", ny mpikambana ao aminy mba hanondroana ny sampam-pahalalana maro izay namorona ny siansa manokana avy: nandinika ny siansa momba ny isa, ny fototry ny akostika sy ny teôrian' ny mozika, ny fotopototry ny jeômetria, ny hetsiky ny kintana sy ny kôsmôlôjia, sady nifikitra amin' ny foto-pampianaran' ny fivavahana ôrfika momba ny fifindran' ny fanahy avy amin' ny vatana iray mankamin' ny vatana hafa.

Ny pitagôrisma sy ny angano niforona nanodidina azy dia betsaka tsy mazava ary ny lohahevitra ao aminy dia mampiady hevitra. Amin' ny fanavahana "ireo izay antsoina hoe Pitagôrisiana" sy i Pitagôra tenany, i Aristôty dia nanalavitra ny fanehoan-kevitra momba ny tena fifandraisan' ny eritreritr' izy ireo sy ny an' ilay filôzôfa; ny lovantsofina taty aoriana, izay tsy niraharaha an' io fanavahana io, dia tsy isalasalana fa nankasitraka ny famoronana lahatsoratra pseodepigrafa marobe izay lazaina fa nosoratan' i Pitagôra na ny Pitagôrisiana fahiny. Vao tamin' ny taonjato faha-3 taor. J.K. no nisehoan' ny fanehoana voalohany momba ny fomba fiainana pitagôrisiana. Taorian' ny nahafatesan' i Pitagôra dia ny vadiny, ilay mpahay matematika Teanô, no nitarika ilay sekoly.