open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Friedrich III (Saksônia)

I **Friedrick III**, izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe **Friedrich der Weise** ("Friedrich ilay Hendry"), dia elektora tao Saksônia tamin' ny taona 1486 ka hatramin' ny 1525, izay tsaroana indrindra noho ny fiarovany an' i Martin Lotera olom-peheziny. Teraka tamin' ny 17 Janoary 1463 tao Torgau, ary maty tamin' ny 5 Mey 1525 tao Lochaude akaikin" ny tanànan' i Annaburg izy.

I Friedrich dia zanak' i Ernest, elektoran' i Saksônia (alemana: *([[Sachsen]]*) sy i Elisabeth, zanakavavin' i Albert III, diokan' i Bavaria (alemana: *Bayern*). Malaza ho iray amin' ireo mpiaro voalohany an' i Martin Lotera natanjaka indrindra izy. Niaro soa aman-tsara an’ i Lotera tamin’ ny emperoran' ny Empira Masina Rômana Jermanika sy ny papa ary ireo olo-malaza hafa fahavalony izy. Tsy noho ny faharesen-dahatra ara-pivavahana no nitarika azy fa noho ny finoany manokana momba ny fitsarana ara-drariny ho an' ny olom-peheziny rehetra (tombontsoa omen' ny lalàna mifehy ny empira) sy ny fanjakana tan-dalàna. Tsy dia nifandray manokana tamin’ i Lotera mihitsy ilay elektora. I Degenhart Pfaffinger, mpitam-bolan' i Friedrich no nisolo tena azy tamin' i Lotera. Nanohana an' i Friedrich hatramin' ny nanaovan' izy ireo fivahiniana masina tany amin' ny Tany Masina i Pfaffinger. Heverina fa nijanona ho katôlika i Friedrich nandritra ny androm-piainany, saingy nirona tsikelikely tamin' ny foto-pampianaran' ny Refôrmasiôna ary heverina fa niova fo ho amin' izany izy teo am-pandriana nahafatesany.

Ankalazaina amin' ny maha mpanapaka kristiana azy i Friedrick III ao amin' ny Alimanakan' ny Olo-masina an' ny fiangonana Lotheran Church–Missouri Synod any Etazonia isaky ny 5 May.
Departamentan'i Quindío

**Quindío** dia iray amin'ireo departemanta 32 ao Kolombia, ao amin'ny afovoan'i Avaratra-andrefan'i Kolombia.
Departamentan'i Cundinamarca

**Cundinamarca** dia iray amin'ireo departemanta 32 ao Kolombia, ao amin'ny afovoan'i Avaratra-andrefan'i Kolombia.
Masoivohon' i India eto Madagasikara

Ny **Masoivohon' i India eto Madagasikara**, izay miorina ao Antananarivo no iraka diplômatika eto Madagasikara. Io no masoivoho indiana voalohany nampiasa ny angovo azo avy amin'ny masoandro tamin'ny 2 Oktobra 2020.

## Fiainany taloha
Ny taona 1960 no nisokatra ny masoivoho  indiana eto Madagasikara.

## Ambasadaoro
I Abhay Kumar no ambasadaoron' i India eto Madaskar amin'izao fotoana izao. Ny masoivoho dia mampita vaovao any amin'ny Minisiteran'ny Raharaham-bahiny any India.

### Ambasadaoro taloha

#### Lisitry ny masoivoho indianina eto Madagasikara

## Fahefana
Ny masoivoho dia miasa aty amin' ny faritra Madagasikara.

## Tranomboky an-dalambe
Nanokatra voalohany ny Tranomboky an-dalambe ny Masoivoho tamin'ny Janoary 2021.

## Jereo ihany koa
* Relation India-Madagascar

## Reference

## Rohy ivelany

* Official website
Aviavy

Ny **aviavy** dia hazo isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana *[[Ficus]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Moraceae]]*. Anisan' ny antsoina amin' io anarana io:

* ny *[[Ficus trichopoda]]*,
* ny *[[Ficus polita]]* (na *[[Ficus polita|Ficus megapoda]]* teo aloha) 

* ary ny ''Ficus carica'' (ao amin' ny Baiboly, jereo ny Jôela 1:7).

Tsy ny karazana rehetra ao amin' ny *Ficus* koa no atao hoe "aviavy".

## Jereo koa

* Amontana
* Adabo
* Fihamy
* Ampalibe

## Loharano sy fanamarihana
Morus

Ny ***Morus*** dia vondron-karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana *[[Moraceae]]*, teratany any amin' ny faritra manana toetany antonony sy sobtrôpikaly any Azia, any Eorôpa, aty Afrika ary any Amerika, izay ahitana karazana 17 nekena. Izy ireo dia hazo na hazobotry mihintsan-dravina, izay mônôika na diôika. Ny karazana sasany dia ambolena hahazoana  voany na ny raviny, izay atao sakafo ho an' ny bibin-dandy, na hatao haingon-trano.

Ny *Morus* dia tsy tokony hafangaro amin' ny *[[Rubus]]*, izay zavamaniry mianika ao amin' ny fianakaviana *[[Rosaceae]]*, izay mitovitovy endrika sy tsiro ny voany, ary matetika antsoina amin' ny anarana hoe "roy" na "voaroy" na anarana manomboka amin' ireo teny ireo noho izy ireo mitovitovy.

## Karazana
Intyny lisitry ny karazana ao amin' ny *Morus* araka ny *[[The Plant List]]* (25 Jona 2019):

* *[[Morus alba]]* L. -  hazondandy, voankazondandy, voaroihazo, vorihazo
** *[[Morus alba var. indica]]* - voaroihazo
** *[[Morus alba var. latifolia]]* na *Morus multicaulis* Perrottet na *Morus alba var. multicaulis* (Perr.) Loudon - voaroihazo
* *Morus australis* Poir.
* *Morus cathayana* Hemsl.
* *Morus celtidifolia* Kunth
* *[[Morus indica]]* L. na *[[Morus alba var. indica]]* (L.) Bureau -  voaroihazo
* *Morus insignis* Bureau
* *Morus japonica* Audib.
* *Morus liboensis* S.S. Chang
* *Morus macroura* Miq.

* *Morus mesozygia* Stapf
* *Morus mongolica* (Bureau) C.K. Schneid.
* *[[Morus nigra]]* L. - divaina
* *Morus notabilis* C.K. Schneid.
* *Morus rubra* L.
* *Morus serrata* Roxb.
* *Morus trilobata* (S.S. Chang) Z.Y. Cao
* *Morus wittiorum* Hand.-Mazz.

### Fanamarihana

**[[Morus alba]]* L. -  hazondandy, voankazondandy, voaroihazo, vorihazo
** *[[Morus alba var. indica]]* - voaroihazo
** *[[Morus alba var. latifolia]]* na *Morus multicaulis* Perrottet na *Morus alba var. multicaulis* (Perr.) Loudon - voaroihazo
* *[[Morus indica]]* L. na *[[Morus alba var. indica]]* (L.) Bureau -  voaroihazo

## Jereo koa

* *[[Rubus]]*
* Roy (zavamaniry)
* Voaroy
* Divaina (*[[Hibiscus sabdariffa]]* L.,  *[[Morus nigra]]* L.)
Sicilia

**Sicilia** (*Nosy Sisila*) no nosy lehibe indrindra any amin'ny Ranomasina Mediteranea ary iray amin'ireo faritra 20 any Italia. Ny andilan'i Messina dia manasaraka azy amin'ny faritr'i Kalabria any atsimon'i Italia. Iray amin'ireo faritra mizaka tena italiana dimy izy io ary antsoina amin'ny fomba ofisialy hoe *Regione Siciliana*. Ny faritra dia manana mponina 5 tapitrisa. Ny renivohiny dia Palermo.
Rabemananjara

Ny teny **Rabemananjara** mety midika :
*Charles Rabemananjara, praiminisitry ny Repoblikan'i Madagasikara
*Rabemananjara Jacques, mpanoratra malagasy
Mandinga (vahoaka)

Ny **Mandinga** na **Mandingo** na **Mande** na **Malinke** na **Mandinka** na **Maninka**, dia vondrom-poko monina any Afrika Andrefana  (any Maly, Ginea, Senegaly, Gambia  ary Ginea-Bisao). Ny Malinke koa dia hita any Kôtidivoara (manodidina an' i Odienné), any Siera Leôna ary ny amin' ny tendro avaratra amin' i Liberià, izay ahitana azy ireo nefa vitsy anisa. Miteny ny fiteny mande izay nandroso niaraka tamin' ny Empiran' i Ganà ary avy eo tamin’ ny Empiran' i Maly ny Mandingô. 

## Fiforonan-teny sy anarana
Ny teny hoe *mandingo* dia fiovan' ny teny hoe *mandenka*, izany hoe "mponin' i Manden" (ny tovana -*ka* dia midika hoe "mponina"), dia i Mande izay foibe ara-tantaran' ny Empiran' i Maly. Ny teny hoe *Malinke* avy amin' ny fiteny  folany (na peola) izay manondro ny mponina ao Manden.

Izao avy no anarana iantsoana io vahoaka io: Malinke, Mandena, Mandenga, Mandenka, Mandika, Mandinga, Mandingô, Mandinka, Mandinkô, Mandinô, Maninka, Maninkaalo na Sôse.

## Faritra misy ny Malinke
Ny Malinke, izay hita kokoa any Maly sy any Ginea (ao atsimo-atsinanan' i Fouta-Djalon), no vondrom-poko lehibe indrindra; ny Diolà, izay nampiely ny fiteny mande manerana ilay faritra, dia hita any amin' ny tanàn-dehibe. Any Maly ihany koa, ny Bambara sy ny Mandingô mihitsy no mamorona ny Mande tatsinanana. Ny Dàna sy ny Gorô (any Kôtidivoara), ny Kisy (any Ginea), ny Mende (any Liberià sy any Siera Leôna) ary ny Sôninke dia anisan' ny vondrom-poko mande ihany koa.

Miisa any amin' ny 10&nbsp;500&nbsp;000 any ho any ny Mandinga ao Afrika, ka ny any Ginea misy 3&nbsp;683v000 (29,4 %), ny any Maly 1&nbsp;720&nbsp;000 (8,8 %), ny any Senegaly 1&nbsp;710&nbsp;000 (5,6%), ny any Kôtidivoara 1&nbsp;563&nbsp;000 (6%), ny any Gambia 1&nbsp;040&nbsp;00 (34%), ny any Ginea Bisao 290&nbsp;500 (14,7%) ary ny any Siera Leôna 160&nbsp;000 (2,4 %).

## Fiteny
Ny vondrom-piteny mandinga, izay vondrona lehibe indrindra ao amin' ny faritra misy ny Mandinka, dia asehon’ ny fiteny ao amin' ny firenen’ i Afrika Andrefana rehetra: any Maoritania, any Senegaly, any Gambia, any Ginea, any Liberià, any Siera Leôna, any Kôtidivoara any any Nizera. Isan' ny fianakaviam-piteny mande ireo fiteny mandinga ireo.

Ny fiteny mande (tsy tokana), izay ampiasain’ ny mpiteny efa ho 12 tapitrisa, dia anisan' ny vondrom-piteny nizera-kôngô. 

Ireto ny endrika isam-paritr' ireo fiteny mandinga ireo:

* ny fiteny maninka any Kita,
* ny fiteny maninka andrefana,
* ny fiteny mandinka,
* ny fiteny maninka atsinanana

Anisan' ny fiteny mande ny fiteny bambara, ny fiteny maninka, ny fiteny sôninke ary ny fiteny diola.
Fiteny maninka any Kita

Ny **fiteny maninka any Kita** na **fiteny malinke any Kita** na **fiteny maninkakàna any Kita** na fiteny **maninka afovoany** dia fiteny mandinga ao Afrika Andrefana ampiasaina ao Maly sy any Ginea. Niisa 434 000 any ho any ny olona mampiasa io fiteny io tamin' ny taona 2014 tao Maly, izay manao azy ho tenim-pirenena. Ny 10 % eo ho eo amin' izy ireo dia Folany ara-poko.

Ny 86 % amin' ny voabolana ao amin' ny fiteny kagôrô, izay karazan' io fiteny io, dia itoviany amin' ny fiteny maninkankàna, araka ny *[[Ethnologue]]*, ary nosoloan' ny fiteny bambara.
Fiteny maninka andrefana

Ny **fiteny maninka andrefana** na **fiteny malinke andrefana** dia fiteny mandinga tenenina ao Maly (misy mpiteny miisa 433 000 tamin' ny taona 2009) sy any Senegaly (misy mpiteny miisa 1 300 000 tamin' ny taona 2015) ary any Gambia. Mifanakaiky amin' ny fiteny maninka andrefana ny fiteny maninka any Kita sy ny fiteny maninka atsinanana. Mifanakaiky aminy koa ny fiteny kasônke any Maly sy ny fiteny mandinka any Gambia.
Fiteny mandinka

Ny **fiteny mandinka** dia fiteny mandinga tenenina any Senegaly sy any Gambia ary any Ginea Bisao. Miisa 606 645 ny mpiteny mandinka any Senegaly, 453 500 any Gambia, ary 154 200 any Ginea Bisao tamin' ny taona 2002.
Fiteny maninka atsinanana

Ny **fiteny maninka atsinanana** na **fiteny malinke** dia fiteny mandinga tenenin' ny olona miisa 3 tapitrisa ao Ginea tamin' ny taona 2012, sy 390 000 ao Maly tamin' ny taona 2009 ary 108 000 ao Siera Leôna tamin' ny taona 2006. Mifanakaiky amin' io fiteny io ny fiteny maninka any Kita sy ny fiteny maninka andrefana ary ny fiteny bambara.
Arsenika

Ny **arsenika** dia singa simika nomena ny marika **As** sy isa atômika 33. Ny arsenika dia miseho amin' ny mineraly maro, matetika miaraka amin' ny solifara sy amin' ny metaly, nefa koa amin' ny kristaly madio.
Fiteny mandinga

Ny **fiteny mandinga** dia vondrom-piteny any Afrika Andrefana izay vondrona lehibe indrindra amin' ny isan' ny mpiteny, ao amin' ny fianakaviam-piteny mande. Fitohizam-piteny izy io, izany hoe, na dia ireo karazana mifanalavitra indrindra aza dia mbola ahafahan' ny mpiteny mifankahazo hevitra ary tsy misy fetra ara-jeôgrafia mazava eo amin' ny fitenim-paritra tsirairay.

Ny fiteny tena ahafantarana azy dia ny fiteny bambara sy ny fiteny maninka any Kita, ny fiteny maninka atsinanana ary fiteny maninka andrefana any Maly, ny fiteny diola, ny fiteny kôiaka, ny fiteny mahoka, ny fiteny kpônga, ny fiteny mangôrô, ny fitey kôrôka, ny fiteny jamala, ny fiteny gbôtôgôka any Kôtiodivoara sy any Borkina Fasô, ny fiteny mandinka any Senegaly sy any Gambia ary any Ginea Bisao ary ny fiteny maninka atsinanana any Ginea.
Mile

Ny **mile** dia karazana zavamaniry maromaro amin' ny fianakaviana *[[Poaceae]]*. Ireo dia voamadinika, misy voa kely dia kely, volena hatao sakafo, maniry indrindra any amin' ny faritra manana toetrandro maina, indrindra any Afrika sy any Azia.
Tsy mitaky fikarakarana be sy mahatanty ny toetry ny tany kokoa noho ny ampemba mahazatra, ireo karazana ampemba ireo dia mety tsara amin' ny faritra manana toetany antonony na mafana sy maina izay tsy misy orana afa-tsy amin' ny fotoana fohy.
## Kazazana fantatra indrindra
Ny mile fanatra indrindra, izay ao amin' ny foko sy vondron-karazana samihafa, dia ireto:

* *Coix* spp. (ny *Coix lacryma-jobi* dia atao amin' ny teny malagasy hoe: *pikopiko*, *tsilaimbery*, *tsimaromana*, *vakamaniry*)

* *Eleusine coracana* (izay atao amin' ny teny malagasy hoe *tsimpimpina*, toy ny *Eleusine* rehetra)
* *Eragrostis tef* (atao amin' ny teny malagasy hoe *tefy*) 

* *Brachiaria deflexa* (anisan' ny atao amin' ny teny malagasy hoe *ahipody* na *ahipotsy*)
* *Digitaria* spp (ny sasany atao amin' ny teny malagasy hoe: *ahipalana*, *fandropalana*, *volonondry*, sns)
* *Echinochloa* spp. (ny sasany atao amin' ny teny malagasy hoe: *ahibary, karanga, farimanga*, sns)
* *Panicum miliaceum* 
* *Paspalum scrobiculatum*
* *Pennisetum glaucum*
* *Setaria italica*
* *Urochloa ramosa*

## Jereo koa

* *[[Poaceae]]*

* Vary

* Varimbazaha

* Ampemby

* Ampembimbazaha
Sénégal (ony)

I **Sénégal** dia ony ao Afrika Andrefana manana halava 1 750 km, mipoitra any Ginea amin' ny haavo 750 m. Manondraka an' i Maly izy, avy eo mamakivaky an' i Maoritania sy i Senegaly, sady manasaraka ireo firenena roa ireo, alohan' ny hidirana ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika ao Saint-Louis.

## Jeôgrafia
Ny ony Sénégal dia miforona ao Bafoulabé, any Maly raha ny marina, avy amin' ny fihaonan' ny renirano roa izay midina avy any amin' ny tagorom-bohitra  Fouta-Djalon, dia ny renirano Bafing sy Bakoye (mihalehibe noho ny fanampian ny renirano Baoulé). I Bafing, izay mitondra ny antsasaky ny ranon' ilay ony, dia heverina ho sampana lehibe indrindra.

### Sahan-drano

Manodidina ny 337 000 km2 ny velaran' ny sahan-dranony ary mahazo firenena efatra. Faritra telo miavaka tsara no azo avahana: ny sahan-drano ambony ka hatrany Bakel (tanàna any Senegaly, tsy lavitra ny sisin-tanin' i Maly), ny lohasaha manomboka any Bakel ka hatrany Saint-Louis (816 km) ary ny faritry ny hefaka.

### Sakelidrano
Mirotsaka aminy eo amin' ny morony havia ny renirano Falémé, izay sakeliny lehibe sy farany manan-danja ary mandrafitra ny sisintany manasaraka an' i Maly sy i Senegaly, ary eo amin' ny morony havanana i Colimbiné, i Karakoro, i Ghorfa ary i Gorgol, izay samy renirano tsy dia manan-danja loatra.

### Habetsahan-dranony
Miovaova ny hebetsahan-drano entiny ary miankina tanteraka amin’ ny rotsak' orana. Ny sahan-dranon' ilay ony dia ampahany amin' ny faritr' i Sahel ka noho izany dia mahazo tombony amin' ny toetany tsy dia karankaina loatra miaraka amin' ny rotsak' orana miovaova eo anelanelan' ny 300 sy 1 000 mm isan-taona. Ny faritra atsimon' ny sahany mifanitsy amin' ny fikorianany amin' ny faritra ambony ihany no mahazo tombony amin' ny toetany trôpikaly mando ka noho izany dia mahazo rotsak' orana betsaka kokoa eo anelanelan' ny 1 000 sy 2 000 mm isan-taona sady voatsinjara tsara kokoa mandritra ny taona.

### Ny ony Sénégal ao Dagana
Ny salanisan' ny fikorianan' ny renirano isan-taona dia 640 m3/s eo am-pivarinany any an-dranomasina saingy mety miovaova amin' ny 3 m3/s mandritra ny vanim-potoanan' ny rano iva ka hatramin' ny 5 000 m3/s mandritra ny tondra-drano be. Ny vanim-potoanan' ny rano avo dia ny volana Jolay ka hatramin' ny Nôvambra ary ny vanim-potoana maha ambany indrindra ny rano dia ny Marsa ka hatramin' ny Jona. Amin' ny vanim-potoanan' ny hain-tany lehibe, ny fikorianan' ny rano dia mahatonga azy ho azo itsahana.
Lehibe Zimbaboe

**Lehibe Zimbaboe** (Anglisy: ***Great Zimbabwe***) dia tanàna any amin'ny havoana atsimo atsinanan'i Zimbaboe akaikin'ny Farihy Mutirikwi sy ny tanànan'i Masvingo. Heverina ho renivohitry ny fanjakana lehibe iray izy io nandritra ny vanim-potoanan’ny vy farany teo, izay tsy dia fantatra loatra momba izany.
Ny fanorenana ny tanàna dia nanomboka tamin'ny taonjato faha-9 ary nitohy mandra-pahafoiny tamin'ny taonjato faha-15.
Fouta-Djalon

I **Fouta-Djalon** dia tangoron-tendrombohitra any Ginea, any Afrika Andrefana, onenan' ny Folany na Peola indrindra. Nisy fanjakana teôkratika miozolmana matanjaka niorina tao tamin’ ny taonjato faha-18, dia ny Imamatan’ i Fouta-Djalon.

## Ny anarany
Ny Folany dia miantso io tangorom-bohitra io amin' ny fiteny polara (kraza'n' ny fiteny folany) hoe *Fuuta-Jaloo*. Ny niavian' ilay anarana dia ny teny fola ilazana ny faritra onenan' ny Folbe na Jalônke na Fola na Folany.

## Jeôgrafia

Ny faritra rakofan' i Fouta-Djalon dia ahitana hivoka misy ala sy ala mivelatra, ala galeria ary lemaka midadasika, iampitan' ny renirano maro izay niandohan' ny hantsana lehibe sy riandrano maro noho ny asan' izy ireo nandritra ny arivo taona.

Antsoina hoe "siniben-dranon' i Afrika Andrefana" i Fouta-Djalon, satria mipoitra avy ao ny loharanon' ny renirano lehibe any Afrika Andrefana. Ireto ireo loharano ireo; i Tinkisso (sakelidranon' ny ony Niger), ny ony Sénégal, ny ony Gambia, i Koliba, ary i Kogon.

Manana velarana 81 952 km2 sy haavo 1 000 m eo ho eo i Fouta-Djalon. Ity faritry ny lemaka sy ny havoana ity dia miakatra ka miafara amin' ny tendrombohitra Loura (1 515 m). Nihady hantsana lalina sy lohasaha ao anatin' ny sosona vato fasika matevina manarona ny vatolampy granita ny fikaohan-tany.

Miovaova be ny maripana arakaraka ny toerana sy ny fotoana:

* Desambra -- Janoary (vanim-potoana maina):  05°C -- 30°C. 05°C;
* Febroary -- Mey (vanim-potoana maina): 36°C -- 20°C;
* Jona -- Ôktôbra (vanim-potoanan' ny orana): 16°C -- max. 32°C;
* Ôktôbra -- Nôvambra (faran' ny orana): 18°C -- max. 32°C.

Ity faritra ity dia tena tsara ho an' ny famokarana voankazo (manga, voasary, papay, zavôkà, akondro, goavy) sy ho an' ny famokarana anana maro hafa. Amin’ ny tany azo volena rehetra dia volena ny fôniô, ny vary, ny ovy, ny tongolo ary ny voanjo.

I Labé no tanàna lehibe indrindra ao amin' ilay faritra, ny tanàna hafa dia i Pita, i Mamou, i Dalaba, i Tougué, i Koubia, i Lélouma, i Mali, i Télimélé, i Koundara ary i Gaoual.
Sorikata

Ny **sorikata** (*Suricata suricatta*) na biby mampinono dia kely hita any amin'ny faritra atsimon'i Afrika. Ny lohany midadasika, ny maso lehibe, ny orona maranitra, ny tongony lava, ny rambony manify, ary ny palitao mivolombola no mampiavaka azy. Ny halavan'ny loha sy ny vatana dia manodidina ny 24–35 sm (9.4–13.8 in), ary ny lanjany dia eo anelanelan'ny 0.62 sy 0.97 kg (1.4 sy 2.1 lb). Ny palitao dia volondavenona mavo hatramin'ny mavo-volontsôkôlà miaraka amin'ny tady mazava sy maizina mifandimby amin'ny lamosina.
Ny palitao dia volondavenona mavo hatramin'ny mavo-volontsôkôlà miaraka amin'ny tady mazava sy maizina mifandimby amin'ny lamosina. Ny sorikata dia manana famandrihana azo amboarina amin'ny fandavahana ary manana fahafahana mifehy ny hafanana mba ho velona ao amin'ny toeram-ponenany henjana sy maina.
Phacochoerus

Ny ***Phacochoerus*** dia vondron-karazam-biby mapinono, ao amin' ny fianakaviana *[[Suidae]]*, manana kitro roa miaraka isaky ny tongony, misy vangy lava roa (mety mahatratra 60 sm ny an' ny efa antitra), misy vombony ny tampon-damosiny, misy mivohitra  tsiroaroa ankavia sy ankavanana amin' ny lohany somary mivelatra.

## Toetoetrany

Ny fakôsera dia manana vatana be, manana tongotra mahia sy rambo be volo. Mety mahatratra 1,6 m ny halavan' ny fakôsera ary mety milanja 100 kg ny lahy fa ny vavy kosa 50 hatramin' ny 75 kg. Miely patrana any amin’ ny lemaka sy ny ala tsy mikitroka aty Afrika izy ireo.

Ny sakafon' izy ireo dia ahitra, voankazo, hodi-kazo, faka ary fatim-biby. Amin' ny ankapobeny izy ireo dia mandeha amin' ny andro ary mandany ny alina ao amin' ny fialofana, nefa mety ho lasa mpandeha alina izy ireo any amin' ny faritra be mponina.

Amin' ny vanim-potoanan' ny fananahana, ny vavy miaraka amin' ny zanany dia mamorona vondrona kely, indraindray ahitana lahy lehibe. Ny lahy tanora dia mamorona vondrona mpitovo, fa ny lahy lehibe dia mandeha manirery. Ny lahy kely dia mandao ny reniny rehefa afaka herintaona mahery kely. Ny vavy kely kosa dia afaka mijanona ao amin' ny andiana tarihin-dreniny mandritra ny androm-piainany.

Rehefa teraka ny zanany vaovao dia voaroaka ny zanany efa lehibe na lahy na vavy, saingy afaka miverina amin’ ny reniny izy ireo any aoriana any. Ny vangy lavane' ny fakôsera dia fitaovam-piadiana maranitra izay ampiasaina amin' ny biby mpiremby toy ny liona fa zara raha entiny miady amin' ny fakôsera hafa.

## Karazana sy zana-karazana

Indreto ny karazana ao aminy:

* *[[Phacochoerus africanus]]*
** *Phacochoerus africanus aeliani*
** *Phacochoerus africanus africanus*
** *Phacochoerus africanus massaicus*
** *Phacochoerus africanus sundevallii*

* *[[Phacochoerus aethiopicus]]*
** *Phacochoerus aethiopicus aethiopicus*
** *Phacochoerus aethiopicus delamerei*

## Jereo koa

* *[[Hylochoerus meinertzhageni|Hylochoerus]]*
* *[[Babyrousa]]*
* *[[Sus (vondron-karazana)|Sus]]*
* *[[Porcula salvania|Porcula]]*

* *[[Potamochoerus]]*
*

* Lambo

* Kisoa
Ôriksa

Ny **ôriksa** (karazana ***Oryx***) dia antilôpan' i Afrika (indrindra eny amin' ny hivoka) sy an' i Atsinanana Afovoany (ao amin' ny Saikanosin' i Arabia izay efa tsy nahitana azy intsony), manana tandroka manify lava mitodika any aoriana. Misy karazany efatra ny ôrinksa: 

* *[[Gemsbôka|Oryx gazella]]* (ao amin' ny taniefitr' i Kalahari any Namibia);
* *Oryx leucoryx* (ao amin' ny Saikanosin' i Arabia, ao avaratra amin' i Kôety sy amin' i Iràka);
* *Oryx dammah* (ao amin' nv fatrana sy ny saika tany efitra any afovoan' i Nizera, any Tsady, any atsimo amin' i Libia sy amin' i Sahara);
* *Oryx beisa* (any Afrika Atsinanana: ao amin' ny fatrana sy saika tany efitra ao amin' ny Tandrok' i Afrika sy any Tanzania)..

## Jereo koa
* Antilôpa sable
* Bôngô
* Gazela
* Gno
* Impala
Karite

Ny **karite**, izay antsoina koa hoe **hazo dibera** dia hazo ao amin' ny  karazan-javamaniry *Vitellaria*, izay an' ny fianakavian-javaaniry *Sapotaceae*. Ny voany no ampiasaina hanaovana dibera karite. Atao hoe ***Vitellaria paradoxa*** na ***Butyrospermum parkii*** ny anarany ara-tsiansa. Maniry any amin' ny hivoka any Afrika Andrefana sy Afrika Afovoany izy io ary karazan-javamniry atahorana ho lany tamingana. 

## Faritra ao Afrika anirian' ny karite
Maniry any amin' ny firenena afrikana roapolo eo ho eo ny karite, any Afrika Andrefana (Maly, Borkina Fasô, Kôtidivoara, Ganà, Ginea, Nizerià, Benîno, Tôgô, Senegaly) ary koa any Kamerona, any amn' ny Repoblikan' i Kôngô, any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, any Sodàna, any Oganda, tany mivelatra mihoatra ny 5 000 km.

## Dibera karite
Ny dibera karite dia menaka zavamaniry azo hanina nalaina avy amin' ny voan' ny hazo karite. Ny dibera karite dia ampiasaina indrindra amin' ny fandrahoan-tsakafo aty Afrika sy amin' ny indostrian' ny sôkôla any Eorôpa (ho solon' ny dibera kakaô). 

Fantatra ihany koa aty Afrika, sy any Eorôpa ary any Etazonia izy noho ny fampiazana azy halefahana sy hamelona ny hoditra, izay mahatonga azy io ho anisan' ny singa mirafitra ao amin' ny vokatra kôsmetika sy fanafody maro.
Sakaly (amboadia)

Ny **sakaly** na **jakala** dia biby misy nono isan-karazanay mitovitovy amin' ny alika, ao amin' ny fianakaviana *[[Canidae]]* izay hita ao Afrika sy any Azia sy any Eorôpa (faritra Mediteranea) ary indrindra any amin' ny faritra Balkana. 

Ireto avy ny karazana atsoina amin' io anarana io: ny *Canis aureus* sy ny *Lupulella adusta* ary ny *Lupulella mesomelas*.

Na dia tsy mamorona klady moônôfiletika aza, dia biby tsy mifidy zavatra hohanina sady mpiremby sy mpihinana fatim-biby ny jakala rehetra. Natao hihazana biby mampinono madinika sy vorona ary biby mandady ny ranjony lava sy ny vanginy mifaingoka, ary ahafahany nanao hazakazaka lavitr' ezaka sy ahafahany mitazona hafainganam-pandeha 16 km/ora mandritra ny fotoana maharitra ny tongony lehibe sy ny taolan-tongony mitambatra. Mpivoaka amin' ny maizimaizina ny jakala, ary mavitrika indrindra amin' ny maraina sy amin' ny takariva.

## Jereo koa

* *[[Canis]]*

* *[[Lupulella]]*
Ségou

I **Ségou** dia tanàna sady kaominina any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Malỳ, any amin' ny ony Niger, 240 km miala an' i Bamako. I Ségou no toeram-pivarotana amin' ny faritra fambolena be rano, mamokatra landihazo, vary, ampemba ary voanjo. Ny orinasa fanodinana landihazo sy ny indostrian' ny sakafo no betsaka. I Ségou no renivohitry ny Fanjakana Bambara taloha tamin’ ny taonjato fahéa-17 sy faha-18, avy eo dia teo ambany fahefan’ i el-Hadj Omar lehiben’ ny foko Tokolera tamin’ ny taona 1861, talohan’ ny nahatongavan' ny Frantsay tamin’ ny taona 1890.

## Jereo koa
Bamako - Gao - Kayes - Kidal - Koulikoro - Mopti - Ségou - Sikasso - Tombouctou
Kayes

I **Kayes** dia tanàna sy kaominina lehibe any amin' ny faritra andrefana amin' i Malỳ, 495 km avaratra-andrefan' i Bamako, eo amoron' ny ony Sénégal. Renivohitry ny Faritra Kayes izy. Mitombo ny isan' ny mponina ao aminy ka tamin' ny taona 2005 izany dia 80 146, fa 127 368 kosa tamin' ny taona 2009.

## Jereo koa
Bamako - Gao - Kayes - Kidal - Koulikoro - Mopti - Ségou - Sikasso - Tombouctou
Mopti

I **Mopti** dia tanàna sady kaominina ao amin' ny faritra afovony any Malỳ, renivohitry ny Faritr' i Mopti.

Eo amin' ny fihaonan' ny ony Niger sy ny renirano Bani no misy an' i Mopti. Noho izany dia seranan-tsambo mavitrika izy amin' ny fitaterana olona sy ny entana. Toeram-panamborana sambo lehibe eny amoron’ ny ony koa izy, izay ahitana mpanao asa tanana maro mpanamboatra lakana.

Tamin' ny taona 2021 dia nisy mponina efa ho 265 000 eo ho eo izy, avy amin' ny foko samihafa: Bôzô, Folany, Sôngay, Bambara, Dôgôna, Maraka, Toarega ary Môsy vitsy, izay miara-miaina am-pilaminana.

## Jereo koa
Bamako - Gao - Kayes - Kidal - Koulikoro - Mopti - Ségou - Sikasso - Tombouctou
Sikasso

I **Sikasso** no tanàna faharoa lehibe indrindra ao Malỳ izay misy mponina 425 000 eo ho eo. Any amin' ny tapany atsimon' ilay firenena no misy azy io, akaikin' ny sisin-tany manefitra an' i Malỳ amin' i Borkina Fasô sy amin' i Kôtidivoara. Ity tanàna ity no renivohitry ny Faritra Sikasso. Nanjary tanàn-dehibe izy tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 rehefa tonga tamin' ny fara tampony ny Fanjakan' i Kénédougou (fanjakana senofô) notarihan' ny tarana-mpanjaka Traoré ary lasa renivohitry ny fanjakana. I Sikasso dia mahazo tombony amin' ny toetrandro amin' ny tanin' ny hivoka trôpikaly mahasoa ny fambolena izay mahatonga azy io ho tsenam-pambolena lehibe.

## Jereo koa
Bamako - Gao - Kayes - Kidal - Koulikoro - Mopti - Ségou - Sikasso - Tombouctou
Empira Kimera

Ny **Empira Kimera** (Kimera: ចក្រភពខ្មែរ ), na ny **Empira Angkorianina** (Kimera: ចក្រភពអង្គរ), dia teny ampiasain'ny Kambodziana amin'ny fiteny faha-9 na faha-15 na Bodisma. Ny empira dia nipoitra avy amin'ny sivilizasiona taloha tao Azia, izay nifehy sy/na nanjaka tamin'ny ankamaroan'ny tanibe Azia Atsimoatsinanana sy ny faritra atsimon'i Sina, manomboka eo amin'ny tendron'ny Saikinosy Indôsina mianavaratra ka hatrany amin'ny faritanin'i Yunnan ankehitriny any Shina, ary avy any Vietnam miankandrefana mankany Mianmara.
Amboahaolo feneka

Ny **amboahaolo feneka** (***Vulpes zerda***) dia amboahaolo kely teratany any amin' ny efitr' i Afrika Avaratra, manomboka any Sahara Andrefana ka hatrany amin' ny Saikinosin' i Sinay. Ny tena mampiavaka azy dia ny sofiny lehibe tsy mahazatra, izay manalefaka ny hafanana sy mihaino remby any ambanin' ny tany. Ny feneka no karazana amboahaolo kely indrindra. Ny akanjony, ny sofiny ary ny voany dia nifanaraka tamin' ny tontolo tany efitra izay misy mari-pana ambony sy kely rano. Mihinana bibikely sy biby mampinono ary vorona indrindra izy io. Ny feneka dia manana androm-piainana hatramin' ny 14 taona any amin' ny fahababoana ary eo amin' ny 10 taona any an' ala. Ny vorondolo, ny amboadia ary ny biby mampinono lehibe hafa no tena mpiremby azy.
Koulikoro

I **Koulikoro** dia tanàna sy kaominina ao Malỳ, renivohitry ny Faritr' i Koulikoro. Eo amin’ ny morony havia amin’ ny ony Niger no misy ilay tanàna, 60 km avaratra-atsinanan’ i Bamako, amin’ ny lalam-pirenena RN 27. Ity tanàna ity dia mipaka hatrany amin’ ny lemaka manamorona ilay ony izay tazana avy eny amin’ ny lembalemba izay tohin' ny tendrombohitra Manding maro antsoina hoe Niana Koulou.

## Jereo koa
Bamako - Gao - Kayes - Kidal - Koulikoro - Mopti - Ségou - Sikasso - Tombouctou
Kidal

I **Kidal** dia tanàna sy kaominina any Malỳ, ao amin' ny Faritr' i Kidal. Any amin' ny 350 km avaratr' i Gao no misy azy. I Kidal dia mifandray amin' ny sisintany alzeriana-maliana amin' ny alalan' ny lalana iray izay tena ilaina amin' ny fifandraisan' ny faritra avaratra amin' i Malỳ sy i Alzeria.

## Jereo koa
Bamako - Gao - Kayes - Kidal - Koulikoro - Mopti - Ségou - Sikasso - Tombouctou
Bambara (vahoaka)

Ny **Bambara** dia vahoaka ao Afrika Andrefana, anisan' ny vondrona mandinga, monina indrindra any amin' ny tapany atsimon' i Maly ankehitriny, ao amin' ny faritr' i Segou sy Koulikoro (miisa 6&nbsp;206&nbsp;000). Misy azy ireo koa any amin' ny firenena hafa toa an' i Borkina Fasô (any atsimo) sy i Kôtidivoara (any avaratra), any Senegaly (miisa 122&nbsp;000) ary any Gambia (miisa 5&nbsp;000).  Mitotaly any amin' ny 8&nbsp;656&nbsp;000 izy ireo. Nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-17 ka hatramin' ny tapaky ny taonjato faha-19 dia nisy ny Fanjakan' i Ségou (fanjakana bambara). Ny Bambara dia miteny bambara, izay isan' ny fiteny mandinga. Atao hoe Bamanàna na Bamanano na Bamàna na Banamàna koa izy ireo.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Malỳ
* Vahoaka ao Borkina Fasô
* Vahoaka ao Kôtidivoara
* Vahoaka ao Senegaly
* Vahoaka ao Gambia
Sôngay (vahoaka)

Ny **Sôngay** dia vahoaka amin' ny sahan' ny ony Niger mivelona indrindra amin' ny asa tany sy ny asa tanana. Izy ireo dia vondrom-poko lehibe ao Maly sy ao Nizera ary any amin' ny tapany avaratr' i Benîno. Ahitana azy ireo ihany koa ny ao Nizerià sy ao Borkina Fasô. Vahoaka vokatry ny fifangaroam-poko ny Sôngay: Malinke, Folany, Toarega ary Gormantse, fifangaroana nitranga nandritra ny taonjato maro. Ara-kolontsaina dia tena akaiky ny Toarega izy ireo fa indrindra ny Zarma sy Dendy izay mitovy fiteny aminy. Ny fiteny sôngay (ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana) no fiteniny.

Miisa any amin' ny 9&nbsp;452&nbsp;000 izy ireo ka toy izao ny fitsinjarany isam-pirenena: any Maly misy 1&nbsp;940&nbsp;000, any Benîno misy 406 000, any Nizera misy 5&nbsp;106&nbsp;000, any Nizerià misy 1&nbsp;200&nbsp;000, any Borkina Fasô misy 300&nbsp;000, ary any Ganà misy 8&nbsp;500.

Atao hoe Sôngay, Songôy, Sôngôy, Sôngray, na Sônray koa izy ireo. 

Ny Sôngay dia mponina tranainy tany Afrika Andrefana. Nanana ny lazany tamin' ny faran' ny taonjato faha-15 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-16 ny Empira Sôngay.

## Jereo koa

* Fiteny sôngay
Sôninke (vahoaka)

Ny **Sôninke**, antsoina koa hoe **Maraka**, dia mponina any Sahel ao Afrika Andrefana, hita indrindra any Maly, manamorona ny sisin-tany maoritaniana (eo anelanelan' i Nara, ny faritr' i Koulikoro, Kayes sy Nioro an' i Sahel), ary koa any Senegaly, any Maoritania, any Gambia, any Ginea ary any Ginea-Bisao. Anisan' ny vondrom-poko miteny mande izy ireo amin' ny alalan' ny fiteny sôninke, saingy mandrafitra foko iray manokana.

Miisa 2&nbsp;420&nbsp;000 any ho any izy ireo ka toy izao ny fisinjarany isam-pirenena: Maly misy 1&nbsp;787&nbsp;000, Senegaly misy 1&nbsp;200&nbsp;000, Maoritania misy 237&nbsp;000, Gambia misy 138&nbsp;000, Borkina Fasô misy 25&nbsp;000, Frantsa misy 19&nbsp;132.
Senofô (vahoaka)

Ny **Senofô** na **Sienà**, araka ny iantsoan' izy ireo ny tenany, na **Senefô**, **Sene**, **Sienambele** na **Bamana**, dia vahoaka ao Afrika Andrefana izay ahitana zana-bondrom-poko telopolo eo ho eo, mitsinjara ao Maly (ao atsimo, indrindra ao amin' ny faritr' i Sikasso), ao Borkina Fasô sy Kôtidivoara (any avaratra) izay misy an' i Korhogo foiben' izy ireo. Miisa 2&nbsp;200&nbsp;000 ny Senofô ao Maly, 305&nbsp;800 ny ao Borkina Fasô ary 2&nbsp;400&nbsp;000 ny ao Kôtidivoara. Miteny amin' ny fiteny senofô izy ireo.

Ny fiaraha-monina senofô dia mbola anjakan' ny tantsaha, izay samy misahana fambolena voly fihinana (ampembambazaha, katsaka, vary, tapetaka) sy ny voly fivarotra (voanjo, landihazo).
Servaly

Ny **servaly** (*Leptailurus serval*) dia sakadia avy any Afrika. Tsy fahita firy any Afrika Avaratra sy Sahely izany, saingy miparitaka any amin'ny firenena atsimon'i Sahara, afa-tsy any amin'ny faritra ala mando. Eo amin'ny faritra misy azy, dia any amin'ny faritra arovana izy io, ary voarara na voafehy ny fihazana azy any amin'ny firenena maro.
Ny servaly dia saka manify sy salantsalany izay mirefy 54–62 sm (21–24 in) eo amin'ny soroka ary milanja 9–18 kg (20–40 lb). Izy io dia miavaka amin'ny loha kely, sofina lehibe, akanjo volom-bolamena-mavo ka hatramin'ny volom-borona miloko mainty, ary ny rambony fohy sy mainty. Ny servaly dia manana tongotra lava indrindra amin'ny saka rehetra mifandraika amin'ny haben'ny vatany.
Karakaly

Ny **karakaly** (*Caracal caracal*), dia sakadia salantsalany lehibe teratany any Afrika, Afovoany Atsinanana, Azia Afovoany, ary faritra maina any Pakistàna sy avaratrandrefan'i India. Izy io dia miavaka amin'ny endrika matanjaka, lava tongotra, fohy tarehy, lava sofina, ary lava nifin'ny alika. Ny akanjony dia miloko mena na fasika mitovitovy, fa ny ampahany amin'ny ventral dia maivana kokoa misy marika mena kely. Mahatratra 40–50 sm (16–20 in) eo amin'ny soroka izy ary milanja 8–19 kg (18–42 lb).
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** dia mpamoron-kira tany Kolombia teraka ny 24 Martsa 1954 ary maty ny 11 Jona 1992

## Jereo koa

* Biôgrafia
Simpansy

Ny **simpansy** fantatra ihany koa amin'ny hoe simpansy tsotra, dia karazana rajako lehibe any an'ala sy hivoka any Afrika tropikaly. Izy io dia manana efatra voamarina ary atolotra fahadimy. Raha ny havany akaiky ny bônobô dia fantatra kokoa amin'ny anarana hoe simpansy, io karazana io dia matetika antsoina hoe simpansy mahazatra na simpansy matanjaka. Ny simpansy sy ny bônobô no hany karazana ao amin'ny karazana *Pan*.

## Jereo koa
* Gôrila tandrefana
* Gôrilin-tendrombohitra
* Bônobô
Bônobô

ny **bônobô** (*Pan paniscus*) dia rajako lehibe atahorana ho lany tamingana ary iray amin'ireo karazana roa mandrafitra ny karazana *Pan*.
Ny bônobô dia miavaka amin'ny tongotra somary lava, ny molotra mavokely, ny tarehy mainty, ny rambony amin'ny maha-olon-dehibe azy, ary ny volo lava misaraka amin'ny lohany. Ny bônobô dia hita ao amin'ny faritra 500,000 km2 (190,000 sq mi) ao amin'ny Kôngô ao amin'ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô, Afrika Afovoany.

## Jereo koa
* Gôrilin-tendrombohitra
* Gôrila tandrefana
* Simpansy
Fambolena bozaka

Zaridaina anglisy Article Discussion vakio ny Ovay Ahitsio kaody Jereo ny tantara Ny zaridaina anglisy, izay antsoina koa hoe zaridaina anglisy na zaridaina zaridaina, miaraka amin'ny endriny tsy ara-dalàna, dia matetika mifanohitra amin'ny "zaridaina frantsay" na "zaridaina italiana", izay mifanohitra amin'izany amin'ny lafiny ara-jeografika sy ara-panoharana. Fijerena ny Stourhead Park, Wiltshire, Angletera. Hevitry ny mpanao hosodoko Wilton House Gardens. Nipoitra tany am-piandohan'ny taonjato faha-18, ny zaridaina anglisy dia voalamina amin'ny lalana miolikolika misokatra amin'ny fomba fijery "mahafinaritra" (izay mifandray amin'ny sary hosodoko): ireo fomba fijery ireo dia toerana tian'ny mpanao hosodoko hametraka ny easel. Ara-dalàna àry raha mpanao hosodoko matetika ny mpamorona azy. , dobo, kijana na koa scre sy hantsana. Ny mpanao hosodoko William Kent (1685-1748) no namorona ny zaridaina voalohany. Ny firafitry ny fomba fijery dia mamaly ny fitsipiky ny famoronana ny sary hosodoko. Mikaroka ny fifandanjana amin'ny volume izahay amin'ity indray mitoraka ity raha tsy misy ny tsipika mahitsy napetraka, mitady ny karazany sy ny firindran'ny loko sy ny fitaovana fambolena. Ho an'ny fomba fijery optika, trandrahana amin'ny maodely klasika, dia soloinay ny fomba fijery atmosfera, aingam-panahy avy amin'ny sary hosodoko amin'ny teny anglisy, izay ny fiantraikan'ny halalin'ny halalin'ny zavona izay mandentika ny halavirana na amin'ny fiovaovan'ny ravin'ny ala isan-karazany. zaridaina.. Ny fandaminana ny zaridaina anglisy amin'ny fomba fijery mifandimby dia manosika ny mpamorona hanararaotra na hanasongadina fa tsy hanitsy ny lozam-pifamoivoizana. Lasa belvederes àry ireo fanampim-panazavana. separation gravier gazon  Ny scopes dia miasa amin'ny miniaturization. Izy ireo dia lasa tandindona tanteraka amin'ny habaka voajanahary midadasika izay manome ny toeram-ponenana sy ny sakafo tena ilaina omen'ny zavamaniry sy biby. Lasa ala mikitroka ny kitay hazo sy ny hazo fanorenana. Lasa bozaka voatetika ny kijana ahitra. Lasa farihy mahafinaritra ny dobo fanjonoana. Ny zaridaina dia toerana ho an'ny trano (na gazebo na orinasa zaridaina).
Boà (vahoaka)

Ny **Boà** dia foko any Borkina Fasô sy any Maly izay misy mponina miisa eo amin' ny 300.000, ka ny 175 000 ao Borkina Fasô fa ny 125 000 any Maly. Miaina anaty vondrom-piarahamonina maromaro ny Boà. Tsy manana foibem-pitondrana iraisaa izy ireo fa miantehitra amin' ny fenitry ny fiarahamonina misy azy. Malaza indrindra amin' ny fametrahana olatra amin' ny tava sy amin' ny fananana saron-tava amin' ny ravina sy hazo fisaka izy ireo. Atao hoe *Baboa*, *Bôbô Ôle*, *Boamo* na *Boaoa* koa izy ireo.

## Fivavahana
Ny ankamaroan' ny Boà (85 %) dia manaraka ny fivavahan-drazana afrikana, ka ny andriamanitra Do no ivavahany, izay aseho manokana amin' ny alalan' ny saron-tava ampiasaina mandritra ny lanonana.  Ny Kristiana dia zara raha 10 % ary ny Miozolmana dia 5 %.
Bôzô (vahoaka)

Ny **Bôzô** dia foko any Afrika Andrefana, monina indrindra any Maly, manamorona ny ony Niger sy Bani sakeli-dranony, indrindra fa any amin' ny hefaka afovoan' i Niger. Mpanjono izy ireo sady heverina ho "tompon' ny ony". Amin' ny ankapobeny dia manaraka ny fivavahana silamo ny Bôzô, saingy mitazona fomban-drazana animista matanjaka. Ny biby tôteman' ny Bôzô dia ny ombilahy, ka ny vatany dia maneho ny ony fa ny tandrony kosa dia maneho ny lakana.
Niamey

I **Niamey** no renivohitr' i Nizera, eo amin' ny ony Niger any amin' ny farany andrefan' ilay firenena. Nisy mponina 1 802 910 ity tanàna ity tamin' ny taona 2018, ka izy no tanàna be mponina indrindra ao amin' ity firenen' i Afrika Andrefana ity. Manana kaominina dimy ilay tanàna izay mikambana ho vondron-tanàn-dehibe antsoina hoe Communauté Urbaine de Niamey (CUN) izay tafiditra ao amin' ny faritr' i Tillabéri.
Kasônke (vahoaka)

Ny **Kasônke** dia vahoaka mandinga any Afrika Andrefana, monina indrindra ao Maly, ao amin' ny faritr' i Kayes, ao amin' ny faribolan' i Bafoulabé sy ny faribolan' i Kayes (tanin' ny Fanjakan' i Khasso taloha) ary koa any Maoritania sy Senegaly ary Gambia. I Khasso (tanin' ny Kasônke) dia voahodidin' ny an' ny Sôninke any avaratra-andrefana, sy ny an' ny Bambara any avaratra-atsinanana ary ny Malinke any atsimo-andrefana sy atsimo-atsinanana. Miisa 906 500 izy ireo ka 891 000 ny any Maly, 13 000 ny any Senegaly ary 2 500 ny any Gambia.

Ny lehilahy sy ny vehivavy kasônke dia manao olatra amin' ny tarehiny: io atao hoe *Tama Fara Woro*, ratra mitsangana enina eo amin' ny lafiny tsirairay amin' ny tarehy na amin' ny fomba hafa. Ny vehivavy, ankoatry ny olatra, dia manisy tombokavatsa amin' ny molony sy ny hihy, ka misy karazany maro izany, toy ny *Foda soko*, izay tombokavatsa manomboka eo amin' ny handrina ka hatrany amin' ny tendron' ny orona.

Ny fitenin' izy ireo dia ny fiteny kasônke, izay anisan' ny fiteny mandinga sady tena akaiky ny fiteny maninka andrefana.
Guns N' Roses

**Guns N' Roses** dia tarika mafy amerikana avy any Los Angeles, Kalifornia, niforona tamin'ny 1985.

## Jereo koa
* Mozika
Maora (vahoaka)

Ny **Maora** dia vahoaka mozilmana sy arabo-berbera tamin' ny Andro Antenatenany nonina tany Iberia, Sisilia, Malta ary Maghreb, ary tany am-boalohany, nandritra ny Andro Taloha, dia ny Berbera tany Afrika Avaratra, indrindra fa any Maghreb. Tsy niavaka tsara tamin’ ny Nomidiana ny Maora raha tsy efa fantatry ny Rômana ny fisian’ ny fanjakana berbera maro tany amin’ ny farany andrefana.

Ankehitriny ny Maora dia vahoaka mpifindrafindra monina, vokatry ny fifangaroan' ny Berbera sy ny Arabo ary ny Afrikana mainty hoditra, monina indrindra any Maoritania, sy any amin' ny tapany andrefana amin' i Sahara, ary any amin' ny tapany atsimo amin' i Marôka. Misy Maora koa ny any Maly sy Senegaly. Atao hoe ⵎⵓⵔⵉⵢⵏ - *Imuriyen* izy ireo amin' ny teny berbera.
Konta (vahoaka)

Ny **Konta** dia voalaza fa Arabo tany am-boalohany, taranak' i Oqba ibn Nafi na Berbera avy amin' ny fiaviana zenata. Miorim-ponenana ao Maly sy Maoritania sy Marôka ary Sahara Andrefana izy ireo.

Tamin' ny taonjato faha-11 dia izy ireo no nampiely indray ny fivavahana silamo avy any Maoritania, izay naharitra hatramin' ny taonjato faha-15.

Ny ankamaroan' ny Konta dia mikambana ao amin' ny *Mokhtaryya*, sampana tany am-boalohan' ny *Qadiriyya*, iray amin' ny fikambanam-pirahalahiana sofy lehibe (atao hoe *Tariqa*) ao amin' ny silamo any Afrika Andrefana. Fantatra manerana ny afovoany sy ny andrefana amin' i Sahara, ary koa any amin' ny manodidina, izy ireo amin' ny maha mpihazona fahalalana ara-tsaina sy ara-pivavahana azy ireo.

Mbola mipetraka any Maoritania, any tsimo amin' i Marôka, any atsimo amin' i Alzeria (kaominin' i Zaouiet Kounta) ary any avaratra amin' i Maly ny foko konta maro ankehitriny.
Fianakaviam-piteny dôgôna

Ny **fianakavikam-piteny dôgôna** dia sampana amin' ny fianakaviamben' ny fiteny nizera-kôngô. Mpiteny miisa 600 000 eo no mapiasa azy ireo any Borkina Fasô sy Maly. Raha ny marina dia fitambarana fitenim-paritra mihoatra ny roapolo izy io indraindray azo takarina, miaraka amin' ny fitenim-paritra maro isaky ny tanàna. Ireto avy ireo fiteny ireo: fiteny ampary, fiteny ana tinga, fiteny bankana tey, fiteny bena tey, fiteny bôndoma dôma, fiteny bonôza, fiteny dôgola dôma, fiteny dônô sô, fiteny jamsay, fiteny mômbô, fiteny nanga dama, fiteny tebola ora, fiteny tene kana, fiteny tiraniza diga, fiteny tômô sô, fiteny tômô kana, fiteny tôrô sô, fiteny tôrô tego, ary fiteny ianda dôma.
Fiteny vôltaika-kôngôley

Ny **fiteny vôltaika-kôngôley** na **fiteny vôlta-kôngô** dia sampana lehibe amin' ny fianakaviambem-piteny nizera-kôngôley, ahitana fiteny miisa 1 250 ampiasain' ny mpiteny miisa 320 tapitrisa (anisan' izany ireo miteny banto, miisa 200 tapitrisa).

Ny fanadihadiana momba ny haifiteny fampitahana nataon' i John M. Stewart tamin' ny taona 1960 sy 1970 dia nahafahana nametraka ny maha iray fototra ny sampana vôltaika-kôngôley sy nampiharihariana ny rafitra anatin' io sampana io, saingy mbola tsy azo antoka ireo vokatra ireo.

Tamin' ny taona 2000, nanamarika i Williamson sy Blench fa amin' ny toe-javatra maro dia sarotra ny mamaritra mazava tsara ny sampana vôltaika-kôngôley maro, sy manatsoaka hevitra fa mety ho avy amin' ny fiovaovan' ny fitohizan' ny fiteny izany fa tsy fisarahana mazava ho fianakaviana. Efa naroson' i Bennet tamin' ny taona 1983 izany, momba ny fiteny gora sy ny fiteny adamaoa-obangiana, izay indraindray mivondrona ao anatin' ny fianakaviamben' ny fiteny savana. Ny sampana hafa dia ny fiteny kro, ny fiteny senofô, ny fiteny koà ary ny fiteny benoe-kôngôley, izay ahitana ny vondrom-piteny banto. Ny fifandraisana misy eo amin' ny fiteny koà sy ny fiteny benoe-kôngôley, ary ny eo amin' ny sampana atsinanana sy ny sampana andrefana amin' ity farany dia tsy voafaritra mazava.

Ny rafitry ny zanapeo amin' ny fiteny vôltaika-kôngôley dia niadian-kevitra be tamin' ny haifiteny fampitahana. I Casali, tamin' ny taona 1995, dia manohana ny fiheverana fa ny fiteny prôtô-vôltaika-kôngôley tamin' ny voalohany dia nanana rafitra misy zanapeo sivy na folo mifototra amin' ny firindran-janapeo, ary io vondrona io dia nihena ho rafitra misy zanapeo fito amin' ny fiteny vôltaika-kôngôley maro.

## Sampana ao amin' ny fianakaviam-piteny vôltaika-kôngôley

* sampam-piteny kro
* sampam-piteny senofô
* sampam-piteny savana (nolazaina taloha hoe sampam-piteny gora sy sampam-piteny adamaoa-obangiana)
* sampam-piteny koà
* sampam-piteny vôltaika-nizeriana
* sampam-piteny benoe-kôngôley
Sampam-piteny senofô

Ny **sampam-piteny senofô** dia sampana amin' ny fianakaviamben' ny fiteny nizera-kôngô, fitenin' ny Senofô. Mpiteny miisa 1,5 tapitrisa no mampiasa azy ireo any Borkina Fasô sy any Kôtidivoara sy any Ganà ary any Maly.

## Sampany

* Sampam-piteny senofô avaratra na ampam-piteny sopira-mamara (fiteny mamara, fiteny nanerige, fiteny sosite, fiteny sopire, sempire);
* Sampam-piteny senofô afovoany (fiteny karabôrô, fiteny senary, fiteny kpalaga);
* Sampam-piteny senofô atsimo (fiteny tagoana-jiminy, fiteny nafanra).
Fiteny hasanià

Ny **fiteny hasanià** na **fiteny hasany** na **fiteny arabo maoritaniana**, na **fiteny hasaniana** dia fitenim-paritra arabo ampiasaina any Maoritania, any amin' ny tapany atsimon' i Marôka, ao amin' ny tanin' i Sahara Andrefana, ao amin' ny ampahany amin' i Sahara Alzeriana, any amin' ny faritra sasany any Senegaly, any amin' ny tapany avaratr' i Maly sy amin' ny tapany andrefan' i Nizera. Amin' io faritra ara-jeôgrafia miitatra io, io no fitenin' ny vahoaka maora, avy amin' ny Arabo na avy amin' ny Berbera nandray kolontsaina arabo. Fitenim-paritry ny Bedoina tao amin' ny foko arabon' ny Banu Hassan tany am-boalohany, dia niharan' ny fiteny arabo an-tsoratra izy io ary, amin' ny lafiny kely kokoa, ny fiteny zenaga (fiteny berbera tranainy ampiasaina any Maoritania).
Fiteny sôngay

Ny **fiteny sôngay** na **fiteny sônray** dia fiteny nilô-sahariana ampiasain' ny mpiteny miisa 9 tapitrisa any amin' ny firenen' i Afrika Andrefana. Mampiavaka ny fiteny sôngay ny fisian' ny vondrom-pitenim-paritra maro, ary ny ankamaroan' ny mpapiasa azy dia any amin' ny ony Niger. Any andrefana any amin' ny hefaka anatiny any Maly, any avaratra amin' i Borkina Fasô (Falagountou), any amin' ny ilany andrefan' i Nizera, any avaratra-andrefana amin' i Nizeria ary any avaratra amin' i Benîno. Tany amin' ny faran' ny taonjato faha-19 dia nisy fitenim-paritra sôngay antsoina hoe fiteny emgadesy no nampiasaina tao an-tanànan' i Agadez (tanàna lehibe indrindra any amin' ny tapany avaratra amin’ i Nizera, eo anelanelan’ i Sahara sy Sahel). Farany, any avaratra kokoa any amin' ireo ôazisy ao Tabelbala (any Alzeria), dia misy fiteny ampiasaina izay manana firafitra sôngay nefa mampiasa voambolana arabo sy berbera betsaka.

## Fanasokajiana
Ny fiteny sôngay dia sokajiana ao amin' ny fianakaviam-piteny nilô-sahariana. Ny fifandraisan' ny fiteny sôngay amin' ny fiteny hafa ao amin' ity fianakaviana ity dia iadian-kevitra, na izany aza, ny mpikaroka sasany dia mampanakaiky azy io amin' ny fiteny mande (an' ny fianakaviamben' ny fiteny nizera-kôngô) izay misy fitoviana lehibe amin' ny rafitra, nefa ny mpahay teny hafa mampifandray izany amin' ny fiteny hamitô-semitika indrindra fa ny fiteny berbera sy ny fiteny semitika izay misy fitoviana lehibe momba ny voambolana, izany dia tsy mikasika fotsiny ny indran-teny mahazatra amin' ny fiteny semitika, indrindra fa ny fiteny arabo, fa koa ny saham-boambolana manontolo amin' ny voambolana fototra. Ny fitoviana dia mahakasika ny fiteny semitika taloha sy taoriana ary ny fiteny berbera sy ny fiteny etiôsemitika, ny fiteny kositika, ny fiteny ejipsiana taloha. Mihoatra ny 1 400 ny teny iditra hamitô-semitika, ka ny 600 amin' ireo dia voamarika amin' ny fitenim-paritra sôngay samihafa.

Ny fiheverana fa ny fiteny sôngay dia teraka avy amin' ny fanatsorana ny fiteny hamitô-semitika taloha izay manondro indrindra ny fiteny berbera sy ny fiteny semitika amin' ny rafitra an' ny fiteny nilô-sahariana dia mandroso ankehitriny.

## Sampany
Sampam-piteny sôngay avaratra: 

* fiteny kôrandje
* fiteny kôira siiny
* fiteny tadaksahaka
* fiteny tasaoaka
* fiteny tagdala

Sampam-piteny sôngay atsinanana: 

* fiteny tôndy sôngoay kiiny
* fiteny hombory seny
* fiteny kôirabôrô seny
* fiteny zarma
* fiteny sôngôibôro siina
* fiteny dendy

## Jereo koa

* Sôngay (vahoaka)
Gao (any Malỳ)

I **Gao** dia tanàna sy kaominina ao Malỳ, renivohitry ny Faritr' i Gao, eo amoron' ny ony Niger. Tamin' ny taona 2012 hatramin' ny 25 Janoary 2013, dia izy no renivohitry ny faritra mpisara-bazan' i Azawad.

## Jereo koa
Bamako - Gao - Kayes - Kidal - Koulikoro - Mopti - Ségou - Sikasso - Tombouctou
Fiteny tamaseka

Ny **fiteny tamaseka** dia fiteny toarega ampiasain' ny Toaraga any Maly indrindra, izay antsoina koa hoe **fiteny tamasena**, **tamasekina**, **tômaseka**, **tamasagta** na **toarega**. Olona miisa 500 000 any ho any no miteny tamaseka, anisan' izany ny olona 378 000 ao Maly (2014). Ampianarina any amin' ny sekoly ambaratonga fototra maliana izy io, ary amporisihin' ny governemanta amin' ny alalan' ny fampianarana ny olon-dehibe. Izy io dia ampiasaina ho fiteny faharoa ho an' ny mpampiasa ny fiteny sôngay kôira siiny, kôirabôrô seny, ary tadaksahaka