open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Romazava

###### Tsy mitovy ny romazava sy ny ro matsatso.
Ny **romazava** dia matsiro ary anisan'ny singa amin'ny hanimpitoloha fandroso amin'ny fotoan-dehibe. Laoka nentim-paharazana ny romazava. Arakaraka ny maha-betsaka ny fangaro no mahatsara ny Romazava, izay manjary antsoina hoe Romazava Royale amin'izay fotoana izay. Any amin'ny kiringy tia sakay kosa izy dia atao hoe Romazava à la créole. Ireto no zavatra ilaina raha hikarakara romazava, ary toy ny nahandro rehetra dia tena ilaina tokoa ny saina tia karokaroka ho amin'ny fanatsarana sy fampiavahana azy hoe "ianao" no niketrika azy. 

## Fangarony
Ireo zavatra ilaina dia:

* anana, fara fahakeliny karazany telo (anantsonga gasy, anandrano, anamafana, ravim-bomanga)
* hena, fara fahakeliny koa karazany telo (omby, kisoa, patsabe, akoho)
* voatabia 2
* tongolo (lay, be), 
* sakamalaho, 
* sira

Ny fatrany, raha ho an'olona 4 dia:

* Rehefa voatetika ny anana rehetra dia mahafeno lovia tsatokaty iray litatra eo ho eo. 
* Tapatapahina amin'ny tanana no tena mety fa tsy amin'ny antsy
* Ny hena dia 100g isanisany ireo karazana, tetehina toy ny antsasaka ankihibe izay vaventy
* Rehefa voakiky sy voatetika madinika ny tongolo sy sakamalaho dia tokony ho tapaky ny vera eo (izy rehetra)

## Fikarakarana azy

# Ritina amin'ny ranon-tsasany ny hena rehetra, atao tsirairay satria tsy mitovy ny fahamasahany. Rehefa ritra dia asiana menaka kely ho mendimendy
# Afangaro daholo, tsy haroina intsony, asiana sira izay tokony ho ampy, somary endiendasina ao ny tongolo, sakamalaho, voatabia, tsy atao may
# Rehefa ridritra dia arotsaka ny anana rehetra. Haroina indray mihodina fotsiny dia avela hitokona
# Rehefa ritra dia tampotampohana rano tsikelikely man-dra-pahazo ny habetsaky ny ro ilaina, mandra-pahamasaka araka izay itiavana azy

Azo atao tsara ny manisy sakay tsilanindimilahy iray tsy mivaky, tandremana tsara tsy ho vaky, fa ho manimanitra tsara. Na ihany koa soloina anamalaho ny sakay raha tsy mazaka sakay.

Raha tsy ampy ny sira dia bouillon en cube no anitsiako azy (itony hoe Knorr na Jumbo, sns itony)

Mazotoa homana tompoko!

## Loharano
Andriamanitra Ray

'''Andriamanitra''' '''Ray''' no iantsoana an' Andriamanitra ao amin' ny fivavahana maro, indrindra ao amin' ny fivavahana kristiana. Ao amin' ny jodaisma dia nampianatra ny toetr' i Iahveh amin' ny maha Ray azy noho izy namorona izao rehetra izao, noho ny fitaizana nomeny ary noho ny maha Rain' ny vahoakan' i Israely azy.

I Jesoa Kristy, ao amin' ny fampianarany hita ao amin' ny Vaovao Mahafaly, dia mamaritra ny maha Ray an' Andriamanitra amin' ny maha Andriamanitra fitiavana azy. Izany maha Ray an' Andriamanitra izany dia asehon' ny fifandraisan' i Jesoa manokana aminy, nefa miseho koa izany amin' ny Kristiana izay antsoiny hanao azy ho Ray amin' ny maha zanaka natsangany azy ireo sady misokatra ho an' ny olombelona rehetra. Manamafy izany ny vavaka nampianarin' ny Tompo. 

Nihalalina izany fiheverana ny maha Ray an' Andriamanitra izany ao amin' ny fiangonana kristiana be mpanaraka ka inoan' izy ireo fa persôna voalohany ao amin' ny Trinite ny Andriamanitra Ray. Persôna faharoa sy fahatelo Andriamanitra Zanaka (Jesoa Kristy) sy Andriamanitra Fanahy Masina. Hatramin' ny taonjato faharoa no efa nisian' ny fanambaràna ny finoana an' Andriamanitra Ray (Tsitoha)" izay manindry ny maha Ray sy mpamorona an' izao tontolo izao an' Andriamanitra. Ao amin' ny kristianisma trinitariana dia lasa lavitra kokoa ny finoana an' Andriamanitra Ray araka ny hita ao amin' ny Fanekem-pinoana apôstôlika izay manambara ny finoana ny "Ray tsitoha, mpanao ny lanitra sy ny tany".

## Jereo koa

* Andriamanitra tokana
* Trinite
* Teôlôjia
*Andriamanitra Zanaka
*Fanahy Masina
Andriamanitra Zanaka

**Andriamanitra** **Zanaka** no iantsoan' ny Kristiana mino ny Trinite an' i Jesoa Kristy. Izany dia tsy afangaro amin' ny finoana ny maha Zanak' Andriamanitra an' i Jesoa Kristy izay eken' ny Kristiana rehetra na trinitariana na onitariana, na dia notsoahany avy tamin' ny hoe "Zanak' Andriamanitra" aza ny hoe "Andriamanitra Zanaka". Persôna na Olona faharoa ao amin' ny Andriamanitra Trinite ny Andriamanitra Zanaka (ka persôna voalohany sy fahatelo ny Andriamanitra Ray sy ny Andriamaitra Fanahy Masina).

## Jereo koa

* Fanekem-pinoana nikeana
* Fanekem-pinoana atanaziana
* Andriamanitra Ray
* Fanahy Masina (kristianisma)
*Kristôlôjia
* Trinite
* Lisitry ny teny ao amin' ny teôlôjia kristiana
Tenim-pinoana

Ny **tenim**-**pinoana** na **teny** **finoana** na **dôgma** (soratana koa hoe **dogma**) dia petra-kevitra tsy azo iverenana hamboarina indray momba ny foto-pampianaram-pinoana izay ambara fa fahamarinana tsy azo ovana momba ny finoana.

Ao amin'ny fivavahana kristiana, ny tenim-pinoana dia mety ho vokatry ny fanambaràn' Andriamanitra ao amin'ny Soratra Masina na avy amin'ny lovam-pampianarana (na lovantsofina) sady ambaranan'ny fahefam-piangonana tsy azo lavina. Amin'ny ankapobeny dia tamin'ireo fifandirana momba ny fampianaram-pinoana no nandraiketana ny ankamaroan'ny tenim-pinoana ka nenti-nanorina ny atao hoe "fampianarana marina" (na "ôrtôdôksia") sady nanoherana ireo atao hoe "fampianaran-diso" (na "herezia").

## Jereo koa:

* Fanekem-pinoana
* Teôlôjia dôgmatika
Sôtsinianisma

Ny **sôtsinianisma** dia fampianarana kristiana avy amin' ireo Italiana atao hoe Lelio Sozzini sy Fausto Sozzini izay mandà ny fampianarana ny amin' ny Trinite, sady anisan' ny fampianarana ao amin' ny firehena liberaly (mandala ny fahalalaham-pisainana). Nohelohin' i Vatikàna ny Sotsiniana izay nanda ny fahamaroan' ny persônan' Andriamanitra sady nihevitra fa mifanohitra amin' ny fisainana marina izany. Manakaiky ny hevitry ny Onitariana ny sotsinianisma izay mino fa tokana ny persônan' Andriamanitra. Tsy mino ny maha Andriamanitra an' i Jesoa izy ireo noho izany.

## Jereo koa

* Antitrinitarisma
Mônarkianisma

Ny **mônarkianisma** na **mônarsianisma** dia vondrom-pampianaram-pinoana kristiana niseho tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3 izay mifanohitra amin' ny fampianarana ny amin' ny Trinite. Ireo fampianarana ireo dia manantitra ny maha tokana an' Andriamanitra (mônôteisma) ao amin' ny fivavahana kristiana. Amin' ny mpanaraka ity fampianarana ity dia tsy zanak' Andriamanitra sady samy hafa amin' ny Ray i Kristy.

Nizara roa ny Mônarkiana, dia ny Adôptianista sy ny Môdalista: ny Adôptianista dia mihevitra fa tsy manam-piaviana araka an' Andriamanitra i Jesoa fa olona ihany nefa natsangan' Andriamanitra ho zanany tamin' ny nanaovana batisa (na batemy) azy. Ny Môdalista kosa dia mihevitra fa mety ho samy fomba fisehoan' ny Ray i Jesoa satria tsy misy persôna maro ao amin' Andriamanitra. Sampan' ny môdalisma ny patripasianisma sy ny sabelianisma.

## Jereo koa

* Antitrinitarianisma
Ranavalona

**[[Ranavalona]]** no anarana niantsoana ny telo amin'ireo mpanjakavavy tao amin'ny Fanjakana merina teto Madagasikara:

* Ranavalona Voalohany (Ranavalona I): nanjaka teo hatramin'ny taona 1828 ka hatramin'ny taona 1861. Niaro ny fomban-drazany izy ka nanohitra ny fomba avy any ivelany toy ny an'ny Eoropeana sy ny fivavahana kristiana ka niteraka fanenjehana mahery vaika ny Kristiana sy fandroahana Vazaha izany. 
* Ranavalona Faharoa (Ranavalona II): izy no nandray ny fivavahana kristiana ho fivavaham-panjakana tanteraka.
* Ranavalona Fahatelo (Ranavalona III): izy no mpanjaka merina farany izay naongan'ny Frantsay nandritra ny fakana an'i Madagasikara.
Zakaria mpaminany

I **Zakaria** dia mpaminany fahiraika ambin' ny folo amin' ny mpaminany madinika 12 ao amin' ny Baiboly. Atao hoe זְכַרְיָה / *Zekharyah* izy amin' ny teny hebreo, izay midika hoe "Nahatsiaro i Iah" ("Nahatsiaro i Iahveh").

Atao hoe זְכַרְיָה / *Zəḵaryāh,* izay midika hoe "Tsarovy i *Yah*" ("tsarovy i Iahveh"), ny anaran' i Zakaria amin' ny teny hebreo, ka ny *Yah* dia fanafohezana ny hoe *Yahweh*.

Ny fanamboarana ny Tempoly faharoa no tena nanahirana an’ i Zakaria sady nitoriany ny amin’ ny famerenana indray ny voninahitry ny firenena sy ny fanajana amin’ ny antsipiriany ny lalàm-pitondran-tena sy ny fahadiovan’ ny fombafombam-pivavahana. Ny ivon’ ny toriteny sy fahitan’ i Zakaria dia ny andro fiandrandrana ny fahatongavan' ny Mesia.

Ny Filazantsara araka an' i Matio (Mat. 23:35), i Jesoa dia nireska fa i Zakaria zanak' i Barakia dia novonoina teo anelanelan' ny alitara sy ny Tempoly:"mba hanody anareo ny rà marina rehetra, izay nalatsaka tambonin' ny tany, hatramin' ny ran' i Abela marina ka hatramin' ny ran' i Zakaria, zanak' i Barakia, izay novonoinareo teo anelanelan' ny tempoly sy ny alitara".I Zakaria no heverina araka ny lovantsofina fa nanoratra ilay boky mitondra ny anarany, dia ny Bokin' i Zakaria.

## Jereo koa

* **Mpaminany lehibe:** Isaia na Izaia - Jeremia - Ezekiela - Daniela na Daniely
* **Mpaminany madinika:** Hôsea na Ôsea - Jôela na Jôely - Amôsa na Amôsy - Ôbadia na Abdiasa - Jônà na Jônasa - Mika na Mikea - Nahoma - Habakoka - Zefania na Sôfônia - Hagay na Akjea - Zakaria - Malakia.

* Mpaminanin' ny jodaisma
* Mpaminanin' ny kristianisma
Fiavian' i Kristy fanindroany

Ny **Fiaviana** **fanindroany** na **Fiaviana** **faharoa** na **Advento** **faharoa** na **Parosia** dia finoana kristiana sy silamo momba ny fiverenan' i Jesoa Kristy amin' ny hoavy na efa tamin' ny lasa taorian' ny niakarany any an-danitra 2000 taona lasa eo ho eo izay. Izany finoana izany dia miorina amin' ny faminaniana momba ny Mesia sy ny ankamaroan' ny eskatôlôjia. 

Ao amin' ny fivavahana kristiana dia  miovaova arakaraka ny antokom-piangonana sy ny Kristiana tsirairay ny hevitry ny fiavian' i Jesoa fanindroany.

## Jereo koa:

* Fahaterahan'i Jesosy
* Advento
*Milenarisma
*Arivo taona
*Parosia
Kelimalaza

I Kelimalaza na Ikelimalaza na **Rakelimalaza** dia iray amin' ny sampy roa ambin' ny folon' ny mpanjaka merina izay notehirizina tao Ambohimanambola hatramin' ny andron-Ralambo (faramparan' ny taonjato faha-16) ary nodorana tamin'ny andron' ny mpanjakavavy Ranavalona II tamin' ny taonjato faha-19.

## Ny mombamomba azy
Nivavaka amin' andriamanitra iray fara tampony ny Malagasy fahiny, nefa tsy nanary ny fivavahana animista sy amin' ny razana ary ny fetisista, izay nandroso be nanomboka tamin' ny taonjato faha-17.

### Ny fiaviany
Araka ny fitantaran' ny boky *[[Tantara ny Andriana eto Madagasikara|Tantara ny Andriana]]* dia nisy vehivavy betsileo atao hoe Kalobe na Rakalobe tonga tao Imerina tamin' ny andron-dRalambo nitondra zavatra kely mifono ravin' ankondro sy ahitra. Avy nandao ny tanànany tao Isondra any amin' ny tanin' ny Betsileo, izay ravan' ny afo, izy ka nandeha lavitra sady tsy nandeha raha tsy amin' ny alina mba hanomezany ny mpanjaka an' i Kelimalaza. Noraisin-dRalambo ilay sampy ka nanamboarany trano teo amin' ny tanàna akaikin' ny lapany. Nifidy olona hianatra ny tsiambaratelo momba io sampy io amin' i Kalobe ny mpanjaka Ralambo. Nataon' ny mpanjaka izay hahafatesan' i Kalobe rehefa azo daholo ny momba an' i Kelimalaza, amin' izay tsy ho entiny mandositra ilay sampy.

### Ny fikarakarana sy fanajana azy
Ikelimalaza no sampy nohajaina indrindra miohatra amin' ny sampim-panjakana niisa roa ambin' ny folo tao Imerina. Tao Ambohimanambola (4 km atsinanan' Antananarivo) no nitahirizana azy.

Tapa-kazo roa natambatra hanana endrika V sady napetaka amin' ny tapa-dambamena sy nofonosina lambalandy ary nohidiana anaty vata i Kelimalaza. Izany rehetra izany dia napetraka eo ambony vola sy firavaka volafotsy. Niantso azy hoe "mpanjakan' ny sampy" i Andrianampoinimerina.

Novalàna ny toerana nisy ilay sampy ka maro ny fady momba azy sy ny toerana misy azy. Tsy azo nampidirana Vazaha na soavaly na basy na kisoa na osy ny ao Ambohimanambola. Raha tsy voatandrina izany dia natahorana ny hisian' ny aretina sy ny tsy fahavokaran' ny fambolena ary ny loza samihafa.

Anaovana sorona sy fanatitra i Kelimalaza mba hahasitranan' ny aretina sy hananana anaka ary hampahavokatra ny tany. Ny fodilahimena sy ny borona ary ny horondrano no zavamaniry natokana ho azy.

## Fampiasana azy
Heverina fa nanana hery sy hasina hanome fandresena amin' ny ady, hampitsahatra ny havandra, sns Ikelimalaza. Isan-taona ny mpitahiry azy dia nanambara ny fotoana tsara hambolena vary, ny loza hateraky ny varatra, ny hisian' ny voay mihinana olona, ​​sns. Nivarotra ody basy (fiarovana amin’ ny balam-basy) sy ody lefona (fiarovana amin' ny lefona) ary tandroka misy menaka masina (mohara) ary sakaitany voahasina sy zavatra maro hafa ny mpitahiry an' Ikelimalaza.

## Fiafarany
Nodoran-dRanavalona II niaraka amin' ny sampy hafa i Kelimalaza tamin' ny 9 Septambra 1869, tamin' ny nampidirany ny fivavahana kristiana ho fivavaham-panjakana tao amin' ny lapan' ny mpanjaka merina.

## Jereo koa

* Fanompoan-tsampy
*Sampy (malagasy)
*Manjakatsiroa, Fantaka, Mahavaly, Rehaza, Tsimahalahy, Vatamena, Manjaibola, Faroratra

## Loharano sy fanamarihana
Andrianjaka

**Andrianjaka** dia mpanjaka tao amin' ny Fanjakana Merina izay nanapaka tamin' ny taona 1610-1630. Zanaka lahin' ny mpanjaka Ralambo izy. Vitany ny fanitarana ny fanjakana natombok' ireo mpanjaka teo alohany ka tao Analamanga, izay novana anarana hoe Antananarivo, no nataony renivohitry ny fanjakany. Nandry fahalemanana kokoa ny tany tamin' ny fitondrany ka nahavitana asa lehibe toy ny fitarihan-drano hanajariana ny honahonan' i Betsimitatatra izay nanodidina an' Antananarivo, mba hanaovana tanimbary.

## Fandovana fanjakana

Ny lovantsofina dia mitàna fa nanaovan-dRalambo fitsapana Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka, ny amin' izay handimby azy. Nody nanao narary hono Ralambo ary mody nanao hoe tamy hanafika azy ny fahavalo. Ireo zana-dRalambo hafa rehetra anefa dia tsy mba nanaovana io fitsapana io. Misy nilaza moa fa Andriantompokoindrindra dia mbola niezaka nanao fanorona aloha vao hamonjy ny haikan-drainy, ka hoy izy mantsy ny irak' Andriana: "izaho mbola hamono ny telo noho ny dimy" satria fantany hono fa hevi-petsin-drainy izany. Ka noho io valinteny io dia Andrianjaka, izay tsy nahalany vary sy tsy naharay lamba fa avy hatrany dia tonga teo Ambohidrabiby, no nofidian-dRalambo handimby azy.

Misy kosa lovantsofina milaza fa tena nanjaka nandimby an-dRalambo mihitsy Andriantompokoindrindra fa tato aoriana vao nomeny an' Andrianjaka zandriny ny fanjakana noho ny fitiavany an' io zandriny io sy rehefa nanao fifanarahana izy roalahy.
## Jereo koa

* Sampy

* Imerina

* Lisitr' ireo mpanjaka merina
Tendrombohitra Ôliva

Ny **Tendrombohitra** **Ôliva** na **Tendrombohitra** **Analanôliva** dia havoana eo atsinanan' i Jerosalema izay mahatratra 823 m ka ny manasaraka azy amin' i Jerosalema dia ny lohasahan' i Kidrôna. Avy amin' ny fisian' ny voly ôliva ao amin' ny ilany andrefana ao Getsemane izany anarany izany. Toerana manana ny lanjany eo amin' ny fivavahana jiosy sy kristiana ary silamo io tendrombohitra io.

Toeram-pandevenana hatry ny ela ny Tendrombohitra Ôliva satria ny Jebosita dia nandevim-paty tao tamin' ny taonarivo faha-2 tal. J.K. Nanohy izany koa ny mponin' i Jodà ka manao lavabato hatao fandevanana. Amin' izao fotoana izao dia maro ireo trano fiangonana miorina eo amin' ny Tendrombohitra Ôliva.

## Ho an' ny Jiosy

Tamin' ny andron' i Davida dia toeram-panaovana sorona io tendrombohitra io. Mbola mijanona ho toeram-pandevenana izy mandraka ankehitriny ho an' ny Israelita. Toeram-pandevanana jiosy lehibe indrindra eran' izao tontolo izao ny Tendrombohitra Ôliva. Resahina ao amin' ny Testamenta Taloha ny Tendrombohitra Ôliva raha naminany ny amin' ny fitsanganan-ko velona sy ny Fitsarana farany ny mpaminany Zakaria (Zak. 14.1-4). Araka ny lovantsofina jiosy dia handalo eo amin' ny Tendrombohitra Ôliva ny Mesia izay hahatonga ny fitsanganan' ny maty ho velona alohan' ny hidirany ao Jerosalema (Zak. 14.4). Ireo olona milevina ao no hitsangana voalohany. Izany faminaniana izany dia resahin' i Flavio Jôsefa ao amin' ny *Antiquitates Judaicae*.

## Ho an' ny Kristiana

Voaresaka matetika izy ao amin' ny Testamenta Vaovao, indrindra ao amin' ny Filazantsara efatra sy ao amin' ny Asan' ny Apôstôly, amin' ny fitantarana ny fahorian' i Jesoa taorian' ny namadihan' i Jodasy azy. Toerana anaovan' i Jesoa toriteny matetika ny Tendrombohitra Ôliva araka ny Testamenta Vaovao. Ny Filazantsaran' i Lioka sy ny an' i Marka ary ny Asan' ny Apôstôly (Asa. 1.9-12) dia milaza fa tao amin' ny Tendrombohitra Ôliva no niakaran' i Jesoa tany an-danitra. Ahitana fanorenana kristiana maro koa ao amin' izao fotoana izao: bazilika, trano fiangonana, mônastera sns.

## Loharano sy fanamarihana
Ratovantany

Ratovantany, izay atao hoe koa Andriantompo, dia andriamanitra inoana, araka ny fedrà malagasy, fa nanamboatra ny tenany izay miray amin'ny Tany. Hita ao amin'ny fedrà malagasy momba ny famoronana izy. Araka io fedrà io dia nanao fanekena tamin'ny andriamanitry ny lanitra (dia i Zanahary) mba hamorona ny olombelona  izy. Nanamboatra ny olombelona avy tamin'ny tany izy ireo ka alain-dRatovontany ny vatana rehefa maty ny olona dia potepotehiny, fa ny fanahin'ny maty kosa, izay an'i Zanahary dia mankany an-danitra na any amin'ny Masoandro . Tsy mitovy amin'i Zanahary ny andriamanitra Ratovontany izay tsy andriamanitra lehibe eo amin'ny finoan'ny Malagasy na aiza na aiza nefa hita amin'ny kolontsaina manerana an'i Madagasikara io fedrà momba ny famoronana io.

## Jereo koa:

* Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)

## Loharano
Andrianerinerina

**Andrianerinerina**, araka ny fedràm-piaviana ao amin' ny foko merina ao afovoan-tany eto Madagasikara, dia mpanjaka voalohany tao Imerina. Lazain' ny fedrà fa fahatongavan-ko nofon' ny zanak' i Zanahary izy sady razamben' ny mpanjaka merina.

Araka ny fedrà ihany, dia nidina tety an-tany tamin' ny toerana atao hoe Anerinerina (ao avaratr' Angavokely) ny zanak' i Zanahary mba hilalao miaraka amin' ny Vazimba izay mponina voalohany teto Madagasikara. Ny anaran' io toerana io no niavian' ny anaran' ilay mpanjaka. Nampitandremin' i Zanahary ny Vazimba mba tsy hahandro ny ondrin' Andrianerinerina izay tsy mahazo mihinana izany. Namonoana iray anefa ny ondriny ka nahandroina miaraka amin' anana ary nomena azy. Tsy nahalala na inona na inona teo am-pihinana ny amin' ilay ondry fady Andrianerinerina ka tsy afaka niverina any an-danitra any amin-drainy intsony. Noho izany dia nomen' i Zanahary safidy ny Vazimba: na hovahana ny tadim-piainan' izy ireo na hekeny ho andriana sy tompo Andrianerinerina. Nekena ny hanompo an' Andrianerinerina mba tsy ho vonoin' i Zanahary ny Vazimba. Nalefan' i Zanahary ny iray amin' ny zanany vavy, dia Andriamanitra, ho vadin' Andrianerinerina, ka dia  nanomboka teo ny taranak' andriana. 

## Jereo koa

* Andriandravindravina 
*Lisitr' ireo mpanjaka merina 

## Loharano
Joseph Simon Gallieni

I **Joseph Simon Gallieni**, izay fantatra amin' ny hoe Jeneraly Gallieni, dia miaramila sady mpandraharam-panjakana mpanjanatany frantsay. Teraka tamin' ny 24 Avrily 1849 tao Saint-Béat ao Haute-Garonne sy maty tamin' ny 27 Mey 1916 tao Versailles. Nandray anjara be tamin' ny fanamafisana ny Empira Frantsay izy, indrindra taty Afrika, tamin' ny alalan' ny fomba feno habibiana izay tafapaka tamin' ny fara tampony tamin' ny fandringanana ny Menalamba teto Madagasikara. Vita ny asany nandritra ny Ady Lehibe Voalohany. Nakarina ho amin' ny laharam-boninahitra maresaly izy taorian' ny nahafatesany tamin' ny taona 1921.

## Jereo koa

* Tantaran' i Madagasikara
* Ranavalona III
* Menalamba
* Pôlitikan' ny firazanana teto Madagasikara
Andriambahomanana

**[[Andriambahomanana]]** no olona voalohany araka ny fedrà malagasy. Hitan' i Zanahary fa maro anaka Andriambahomanana sy ny vadiny Andriamahilala, ary ireo zanany ireo dia nanan-janaka maro koa. Nitady fahafatesana Andriambahomanana sy Andriamahilala. Nanontanian' i Zanahary ny karazam-pahafatesana tadiavin' izy ireo. Nisafidy ny ho faty tahaka ny ankondro Andriambahomanana ka tamin' ny nahafatesany dia nisy solofo naniry vaovao nisolo azy. Andriamahilala kosa te ho faty sahala amin' ny volana ka maty dia teraka indray isam-bolana.

## Loharano
Andriandravindravina

**Andriandravindravina**, araka ny tetiarana sasany momba ny foko merina ao afovoan-tany eto Madagasikara, no mpanjaka voalohany tao amin'io faritra io. Tsy Merina izy fa Vazimba, isan'ireo mponin'i Madagasikara voalohany. Ny boky *[[Tantara ny Andriana eto Madagasikara]]*, izay ahitana ny tetiaran'ny andriana merina, dia milaza fa Andriandravindravina (teny ampahatsiahivana an-kolaka ny ala atsinanana izay novakivakiny mba hahazoany ny ao afovoan-tany) dia nanjaka teo Ambohitsitakatra ao avaratr'Imerina nandevenana azy. Ireto avy ny zanany telo lahy:

* Andrianoranorana, lahimatoa, dia niorim-ponenana teo amoron'ny ranomasin'i Maroantsetra;
* Andriamanjavona nanorim-ponenana teo Angavo, nanambadiany ny andriamanibavy atao hoe Andriambavirano izay voalaza fa nidina avy tany an-danitra ka nankao amin'ny farihy ao an-tampo'Angavo sady niova endrika ho ravina manitra;
* Andriananjavona izay nanorim-ponenana tao Anandribe ao andrefan'Angavo.

Amin'ny maha mpanjaka voalohan'ny any afovoan-tany eto Madagasikara an'Andriandravindravina dia heverina ho razamben-Rangita sy Rafohy izay nitaranaka ny mpanjaka Andriamanelo, ilay heverina fa mpanorina ny fanjakana merina. Araka izany dia mety hifanohitra na hifameno amin'ny tetiarana maneho ny fiavian'ny andriana merina hatramin'ny mpanjaka Andrianerinerina ny fedràm-piaviana malagasy.

## Loharano
Rafohy

Rafohy dia mpajakavavy vazimba nanjaka hatrany Alasora ao afovoan-tany eto Madagasikara mandra-pahafatiny. Teo anelanelan' ny taona 1530 sy 1540 izany. Nandimby ny mpanjakavavy Rangita izy. Ny loharano sasany dia milaza fa reniny Rangita; ny hafa indray milaza fa rahavavy nantsangan-dRangita izy. Izany fifangaroana eo amin' ny lovantsofina izany dia mahazo koa ny mombamomba ireo vehivavy roa ireo, ka araka ny fitantarana sasany dia mety renin-dRangita Rafohy, ary Rangita dia mety reny niteraka an' Andriamanelo.

Ny renin' Andriamanelo (na Rafohy io na Rangita) dia nanambady indroa: ny fanambadiany voalohany nananany zanany lahy, fa ny faharoa tamin' ny lehilahy merina atao hoe Manelobe, dia niterahany zazavavy sy ny zananilahy izay notendreny handimby azy amin' ny fahafatesany. Rehefa voatendry ny mpandova, izay tsy iza fa Andriamanelo, dia nanjary mpanjaka voalohan' Imerina ka niady tamin' ny Vazimba sady nitari-tafika nandroaka azy ireo hiala any afovoan-tany.

Araka ny fanaon' ny Vazimba dia alentika anaty rano manan-kasina ny vatan' ny maty, indraindray rehefa avy napetraka anaty vatam-paty namboarina tamin’ ny hazo noloahina. Voalaza fa tamin’ ny nahafatesan-dRafohy (toy izany koa ny an-dRangita) dia nalentika tanaty honahona ny vatam-paty nisarin-dakana nisy azy. Misy fasana izay lazaina fa fasan-dRafohy anefa ny ao Alasora. 

## Jereo koa

* Lisitry ny mpanjaka merina

## Loharano
Rangita

**[[Rangita]]**, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe **Rangitamanjakatrimovavy**, dia mpanjakavavy vazimba izay nanjaka tao Merimanjaka (na Imerimanjaka) ao afovoan-tany eto Madagasikara taorian-drainy, dia ny mpanjaka Andriampandramanenitra (na Rafandramanenitra). Nitondra teo anelanelan' ny taona 1520 sy 1530 izy. Tamin' ny nahafatesany dia nandimby azy ny zanany vavy (na ny rahavaviny natsangany) Rafohy.

Ny lovantsofina dia tsy mamaritra mazava ny anjara asa sy ny fifandraisana nisy teo amin-dRangita sy Rafohy. Izany koa no tsy ahafantarana ny reniny sy ny zanany na ny nanjaka taloha sy ny mpandimby na ny renin' ny mpanjaka Andriamanelo amin' izy roa vavy. Araka ny lovantsofina iray dia nanan-janaka lahy roa Rangita ary mety nanan-janaka vavy iray (dia Rafohy). Milaza ireo fitantarana ireo fa Rangita dia nanana ny toe-batan' ny Vazimba izay fohy vatana sy mainty hoditra, ka ny anarany dia midika hoe "ngita volo".

Fomban' ny Vazimba ny mandentika faty anaty rano izay heverina ho masina. Tamin' ny nahafatesan-dRangita hono (toraka izany koa ny nahafatesan-dRafohy) dia nampidirina tanaty vatam-paty volamena miendrika lakana izy, avy eo nalentika tanaty honahona. Misy fasana izay lazaina fa fasan-dRangita anefa ny ao Imerimanjaka.

## Jereo koa

* Lisitry ny mpanjaka merina

## Loharano
Pew Research Center

Ny Pew Research Center dia ivontoeram-pikarohana amerikana manome antontanisa sy vaovao ara-tsosialy (fanisam-bahoaka, fakana ny hevitry ny olona,  fanadihadiana votoatiny). Ao Washington no misy ny foiben-toerany ary ny *Pew Charitable Trusts* no mamatsy vola ny asa ataony. Ny *Pew Research Center* dia fantatra noho ireo antontanisa omeny momba ny zava-misy ara-pivavahana maneran-tany.

## Fizaràn'ny fikarohana ataony
Ny Pew Research Center dia manatanteraka ny asany amin'ny alalan'ny fizaràm-pikarohana fito:

* U.S. Politics & Policy (Politika sy lalàna amerikana);
* Journalism & Media (Asa fanaovan-gazety sy haino aman-jery) ;
* Internet, Science & Tech (Internety sy siansa ary haitao);
* Religion & Public Life (Fivavahana sy fiainam-bahoaka);
* Hispanic Trends (Firehan'ny mponin'i Amerika miteny espaniola);
* Global Attitudes & Trends (Fihetsika sy firehana eran-tany);
* Social & Demographic Trends (Firehana ara-piarahamonina sy ara-panisam-bahoaka).

## Loharano sy fanamarihana
Jôiakima

I **Jôiakima** na **Jôakima** dia mpanjakan' i Jodà nanapaka teo anelanelan' ny taona 609 tal. J.K. sy 598 tal. J.K. Zanak' i Jôsia (na Jôsiasa) nandimby azy izy ary nodimbiasin' ny zanany atao hoe Jôiakina rehefa maty.

## Ny anarany
I Eliakima (*Elyakim*) no anaran' i Jôiakima talohan' ny naha mpanjaka azy. Amin' ny teny hebreo dia atao hoe יְהוֹיָקִים‬ / *Yehôyâqîm* izy (ao amin' ny Tanakh) izay midika hoe "nanangana ahy i Yah" ("nanangana ahy i Iahveh /Jehovah").

Amin' ny teny grika  dia *Ιωακιμ* / *Iôakim* (ao amin' ny Septoajinta), ary amin' ny teny latina dia *Ioakim* (ao amin' ny Volgata). Ny Baiboly prôtestanta malagasy dia manoratra hoe *Joiakima* fa ny Baiboly katôlika malagasy kosa manoratra hoe *Jôakima*.

## Fiainany sy fanapahany
Tamin' ny taona 609 tal. J.K. dia nananika an' i Siria sy Palestina ny Egiptiana tarihin' ny farao Nekao II mba hanampy ny mpanjaka faran' i Asiria atao hoe Asorobalita II izay nanohitra an' i Nabôpôlasara (mpanjakan' i Babilôna) sy ny Mediana (na Meda) mpomba azy tao Haràna. Nanohitra ny firosoan' ny tafik' i Nekao angamba i Jôsia izay mpanjakan' i Jodà tamin' izay ka izany no nahafaty azy tao Megidô tokony ho teo nelanelan' ny volana. Azon' ny Egiptiana tamin' izay ny tanànan' i Karkemisa ny Egiptiana.

Tamin' ny nahafatesan' i Jôsia dia ny zanany faralahy atao hoe Jôahaza no nasandratry ny vahoaka ho mpanjaka nefa telo volana taorian' izay dia nosamborin' i Nekao ka nogadrainy izy sy nasainy nandoa hetra ho azy. Ny rahalahiny, lahimatoan' i Jôsia, atao hoe Eliakima no voatendry ho mpanjakan' i Jodà. Niova anarana ho Jôiakima i Eliakima. Neken' i Jôiakima ny fanapahan' i Egipta ka nandoa hetra taminy izy. Taorian' ny fandresen' i Nebokadnetsara II (zanak' i Nabopôlasara) an' i Nekao tao Karkemisa (taona 605 tal J.K.) sy ny nahazoany an' i Askelôna (604 tal J.K.) dia nanaiky ho fehezin' ny Babilôna nandritra  ny telo taona i Jôiakima.

Niady tamin' i Egipta i Nebokadnetsara II nefa tsy nahomby (taona 601-600 tal. J.K.), dia nandà ny handoa hetra tamin' i Nebokadnetsara i Jôiakima na dia nampitandrina azy aza ny mpaminany Jeremia. Nandritra ny fandaminan' i Nebokadnetsara ny tafiny dia tsy nandefa afa-tsy ny Kaldeana sy ny Edômita sy ny Amônita hanafika an' i Jodà ny mpanjaka babilôniana. Tamin' ny taona 598 tal. J.K., raha nanafika an' i Jodà i Nebokadnetsara dia maty i Jôiakima, angamba nisy namono, ka ny zanany izay mbola kely, i Jôiakina, no nandimby azy nefa tsy nanjaka afa-tsy telo volana fotsiny.

## Jereo koa

* Fanjakan' i Jodà
*Mpanjakan' i Jodà
**Mpanjakan' i Jodà**

Saoly - Isbôseta - Davida - Sôlômôna (na Salômôna) - Rehôbôama (na Rôbôama) - Abiama (na Abia) - Asa - Jôsafata - Jehôrama (na Jôrama) - Ahazia (na Ôkôziasa) - Atalia - Jôasy (na Jôasa) - Amazia (na Amaziasa) - Ozia (na Oziasa na Azaria na Azariasa) - Jôtama - Ahaza (na Akaza) - Hezekia (na Ezekiasa) - Manase - Amôna - Jôsia (na Jôsiasa) - Jôahaza (na Jôakaza) - Jôiakima (na Jôakima) - Jôiakina (na Jôasina na Jekônia na Jekôniasa) - Zedekia (na Sedekiasa).

## Loharano sy fanamarihana
Zedekia

I **Zedekia** na **Sedekiasa** dia mpanjakan' i Jodà nanapaka teo anelanelan' ny taona 597 sy 587 tal J.K. Izy no mpanjaka farany tao amin' ny Fanjakan' i Jodà. Niara-belona taminy ny mpaminany Jeremia sy Zakaria. Tamin' ny androny no nandravàna an' i Jerosalema sy ny Tempoly ary nanaovana sesitany ny mponina tao Jodà. Zanaky ny mpanjaka Jôsia (na Jôsiasa) tamin' i Hamôtala (zanaka vavin' i Jeremia avy any Libna) i Zedekia sady zandrin' i Eliakima (ny mpanjaka Jôiakima na Jôakima) sy Jôahaza (2Mpaj. 23.31; Jer. 24.17-18). Resahina ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka sy ny Bokin' i Jeremia ny tantaran' ny fanjakan' i Zedekia.

## Ny anarany
I Matania (hebreo: *Mattanyahu*; grika: *Mathanias*) no anarany talohan'ny naha mpanjaka azy. Ao amin'ny Tanakh (Baiboly jiosy amin'ny teny hebreo) dia atao hoe צִדְקִיָּהוּ / *Şidhqiyyâhû* (raha tsorina: *Tsidkiyâhû*) izy. Ao amin'ny Septoajinta (Baiboly jiosy amin'ny teny grika) kosa izy dia atao hoe *ζεδεκιας* / *Zedekias* fa ao amin'ny Volgata (Baiboly amin'ny teny latina) izy dia atao hoe *Sedecias*. 

## Ny loza nahazo an' i Zedekia

Natoky ny fanampian' i Egipta i Zedekia ka nikomy tamin' ny mpanjakan' i Babilôna (i Nebokadnetsara). Nitondra tafika ka nanao fahirano an' i Jerosalema ny Babilôniana nandritra ny roa taona ka naharodana ny tanàna tamin' ny taona 587 tal .J.K. Voasambotra i Zedekia (2Mpaj. 25.6, Jer. 52.9) ary novonoina teo imasony ireo zanany lahy (2Mpaj. 25.7; Jer. 52.10) alohan' ny nanapotsirana ny masony (2Mpaj. 25.7; Jer. 52.11).

Tsy novonoina ireo zanany vavy fa nampitondraina ilay governora jodaita notendren' i Nebokadnetsara atao hoe Gedalia (Jer. 41.10) nefa novonoin' i Ismaela izay isan' ny fianakavian' ny mpanjaka i Gedalia (2Mpaj. 25.25; Jer. 41.1) tao Mizpa (na Mitspa) (2Mpaj. 25.25; Jer. 41.2) sady nosamboriny ireo zanaka vavin' i Zedekia ka nentiny tany amin' ny tanin' ny Amôna (Jer. 41.10). Nanenjika an' i Ismaela i Jôhanana ka nahatratra azy tao Gibeôna (Jer. 41.12) sady nanafaka ny zanaka vavin' i Zedekia, dia nitondra azy ireo tao amin' ny toeram-piafenana tao akaikin' i Betela (Jer. 41.17) avy eo nitondra azy ireo ho any amin' ireo Jiosy monina any Egipta (Jer. 43.7).

Nodorana ny Tempolin' i Jerosalema sy ny lapan' ny mpanjaka ary nobaboina ny fananana tao aminy sady narodana ny mandan' ny tanàna. Natao sesitany tany Babilôna i Zedekia niaraka amin' ny mponin' i Jerosalema izay tsy afa-nandositra. Maty am-ponja tany Babilôna i Zedekia (Jer. 52,11).

## Jereo koa

* Fanjakan' i Jodà
**Mpanjakan' i Jodà**

Saoly - Isbôseta - Davida - Sôlômôna (na Salômôna) - Rehôbôama (na Rôbôama) - Abiama (na Abia) - Asa - Jôsafata - Jehôrama (na Jôrama) - Ahazia (na Ôkôziasa) - Atalia - Jôasy (na Jôasa) - Amazia (na Amaziasa) - Ozia (na Oziasa na Azaria na Azariasa) - Jôtama - Ahaza (na Akaza) - Hezekia (na Ezekiasa) - Manase - Amôna - Jôsia (na Jôsiasa) - Jôahaza (na Jôakaza) - Jôiakima (na Jôakima) - Jôiakina (na Jôasina na Jekônia na Jekôniasa) - Zedekia (na Sedekiasa).

## Loharano sy fanamarihana
Jôsia (mpanjakan' i Jodà)

I **Jôsia** na **Jôsiasa** dia mpajaka faha-16 tao amin' ny Fanjakan' i Jodà nandimby an' i Amôna. Nanjaka tamin' ny taona 639 hatramin' ny 609 tal. J.K. nahafaty azy atao Megidô tamin' ny ady nifanaovany tamin' ny farao Nekô II. Izy no rain'ny mpajakan' i Jodà telolahy izay nandimby azy, dia i Jôahaza sy i Jôiakima (na Jôakima) ary i Zedekia. Niara-belona taminy ny mpaminany Zefania (na Sôfônia) ary natao hoe Davida vaovao.

## Tantarany
Araka ny Boky faharoan' ny Mpanjaka dia nandidy ny hanarenana ny fahasimban' ny Tempolin' i Sôlômôna i Jôsia tamin' ny  faha-18 taona nitondrany. Tamin' izany no nilazan'ny mpisoronabe Helkia (na Helkiasa) fa nahita ny *Bokin' ny Lalàna* tao an-tempoly (2Mpanj. 22.8). Rehefa avy novakina ilay boky dia nitomany i Jôsia ka naniraka haka hevitra amin' Andriamanitra satria heveriny fa tsy nanaraka ny lalàn' Andriamanitra hatry ny ela ny fanjakàny.

Niteny tamin' ny mpaminanivavy atao hoe Holda ireo mpanompon' i Jôsia. Nanambara io mpaminany io fa manameloka ny Fanjakan' i Jodà Andriamanitra nefa tsy hahita izay loza izany i Jôsia izay niverina nanaraka ny Lalàna. Nasain' i Jôsia novakina tamasom-bahoaka tao an-tempoly ilay boky ary nampamongoriny ireo fanompoam-pivavahana izay nifanohitra amin' ny Lalàn' i Iahveh teo amin'ny fanjakàny. Narodany ny sarin-tsampy sy ireo fitoerana fanompoam-pivavahana ary nofoanany ireo mpisoron' izany fivavahana izany. Izany no atao hoe "fanavaozam-pivavahan' i Jôsia". Nopotehiny ny ombilahy kely volamena naorin' i Jerôbôama I mpanjakan' i Israely tao Betela telonjato taona lasa izay. Nandidy ny vahoakany hankalaza ny firavoravoan' ny *[[Paska jiosy|Pesah]]* (Paska jiosy) ka tamin' ny fomba farany izay tsara izay tsy nisy hatramin' ny vanimpotoan' ny mpitsara no nanatanterahana izany.

Milaza ny Baiboly fa i Josia no mpanjaka faran' izay sarotiny tamin' ny fanarahana ny Lalàn' i Mosesy (na lalàn' i Moizy). Tsy ampy hifandanja amin' ny fanaovan' i Manase, mpanjakan' i Jodà sady raibeny, tsinontsinona an' i Iahveh Andriamanitr' i Israely anefa izany.

Tamin' ny ady nifanaovan' ny tafik' i Jodà tamin' ny farao Nekao II dia maty tao Megidô i Jôsia ka nentina tany Jerosalema ary nalevina ao.

## Jereo koa

* Fanjakan' i Jodà
**Mpanjakan' i Jodà**

Saoly - Isbôseta - Davida - Sôlômôna (na Salômôna) - Rehôbôama (na Rôbôama) - Abiama (na Abia) - Asa - Jôsafata - Jehôrama (na Jôrama) - Ahazia (na Ôkôziasa) - Atalia - Jôasy (na Jôasa) - Amazia (na Amaziasa) - Ozia (na Oziasa na Azaria na Azariasa) - Jôtama - Ahaza (na Akaza) - Hezekia (na Ezekiasa) - Manase - Amôna - Jôsia (na Jôsiasa) - Jôahaza (na Jôakaza) - Jôiakima (na Jôakima) - Jôiakina (na Jôasina na Jekônia na Jekôniasa) - Zedekia (na Sedekiasa).
Jôiakina

I **Jôiakina** na **Jôasina**, izay atao hoe **Jekônia** na **Jekôniasa** koa, dia mpanjakan' i Jodà nandimby ny mpanjaka Jôiakima rainy. Tsy naharitra ny fitondrany izay nanomboka tamin' ny Desambra 598 tal. J.K. ka nifarana tamin' ny Marsa 597 tal. J.K. izy. Natao sesitany tany Babilôna izy tamin' ny nandresen' i Nebokadnetsara II ny tafik' i Jodà. I Zedekia (na Sedekiasa) no nandimby azy sady mpanjaka farany tao amin' ny Fanjakan' i Jodà.

## Ny anarany
Roa ny anarana azo iantsoana an' i Jôiakina amin' ny teny hebreo (ao amin' ny Tanakh) dia ny hoe יהויכין / *Yehoyakhin* sy ny hoe יכניהו / *Yekhonyahu*. Ireo no adikan' ny Volgata hoe *Ioachin* sy *Iechonias*. Ny Baiboly prôtestanta malagasy dia manotratra hoe *Joiakina* sy *Jekonia* fa ny Baiboly katôlika malagasy kosa dia manao hoe *Jôasina* sy *Jekôniasa*.

## Fiainana sy fanjakàny
Tamin' ny taona 598 tal. J.K. tamin' ny nandrosoan' i Nebokadnetsara II hanafika ny Fanjakan' i Jodà dia maty i Jôiakima (na Jôakima), angamba nisy namono, ka nandimby azy i Jôiakina zanany tamin' ny faha-18 taonany. Telo volana sy folo andro fotsiny anefa no nanjakan' i Jôakina (Desambra 598 - Marsa 597 tal. J.K.).

Naka an' i Negeva ny Edômita fa i Nebokadnetsara kosa naka an' i Jerosalema izay nikomy taminy (taona 597 tal. J.K.). Natao sesitany tany Babilôna ny mpanjaka Jôiakina sy ny olona maro ao amin' ny saranga ambony ary ireo mahay taozavatra tao Jerosalema ka niisa 3&nbsp;000 izany araka ny Baiboly. Nobaboin' i Nebokadnetsara ny fananana tao amin' ny Tempoly sy ny tao amin' ny lapan' ny mpanjaka ka i Matania na Mataniasa (hebreo: *Mattanyahu*; grika: *Mathanias*) zanak' i Jôsia, izay niova anarana hoe Zedekia (na Sedekiasa), no notendreny handimby an' i Jôiakina.

Araka ny Boky faharoan' ny Mpanjaka (2Mpanj. 25.27-30) dia nafahan' i Amela-Mardoka (na Evila-Merodaka), izay nandimby an' i Nebokadnetsara, i Jôakina rehefa nigadra nandritra ny 37 taona, tamin' ny taona 562 tal. J.K.

## Jereo koa

* Fanjakan' i Jodà
**Mpanjakan' i Jodà**

Saoly - Isbôseta - Davida - Sôlômôna (na Salômôna) - Rehôbôama (na Rôbôama) - Abiama (na Abia) - Asa - Jôsafata - Jehôrama (na Jôrama) - Ahazia (na Ôkôziasa) - Atalia - Jôasy (na Jôasa) - Amazia (na Amaziasa) - Ozia (na Oziasa na Azaria na Azariasa) - Jôtama - Ahaza (na Akaza) - Hezekia (na Ezekiasa) - Manase - Amôna - Jôsia (na Jôsiasa) - Jôahaza (na Jôakaza) - Jôiakima (na Jôakima) - Jôiakina (na Jôasina na Jekônia na Jekôniasa) - Zedekia (na Sedekiasa).
Jôahaza (mpanjakan' i Jodà)

I **Jôahaza** na **Jôakaza** dia mpanjakan' i Jodà nandimy an' i Jôsia (na Jôsiasa) rainy tamin' ny taona 609 tal J.K. tamin' ny faha-23 taonany. Telo volana monja no nanjakany. Niara-belona taminy ny mpaminany Jeremia izy.

## Ny anarany
Ny Tanakh (Baiboly hebreo) dia miantso azy hoe *יְהוֹאָחָז* / *Yehoakhaz.* Ny Septoajinta (Baiboly amin' ny teny grika) dia manoratra hoe Ιωαχαζ / *Iôakhaz* ary ny Volgata manoratra hoe *Ioachaz.* Ny Baiboly prôtestanta malagasy no ahitana ny hoe *Joahaza* fa ny Baiboly katôlika malagasy kosa manoratra hoe *Jôakaza*.

## Ny tantarany
Tamin' ny nahafatesan' i Jôsia dia ny zanany faralahy, izay atao hoe Salôma ao amin' ny Bokin' i Jeremia (Jer. 22.11), dia nasandratry ny fivoriamben' ny vahoaka ho mpanjaka. Araka ny Boky faharoan' ny Mpanjaka (2Mpanj. 23.32) sy ny Bokin' i Jeremia (Jer. 22.15-16) dia tsy niraharaha ny fanavaozam-pivavahana nataon' i Jôsia rainy izy. Telo volana taorian' ny fanendrana azy dia nosamborin' ny farao Nekao II izy ka nogadrainy. Ny zokiny atao hoe Eliakima, lahimatoan' i Jôsia, no notendrena hisolo azy sady niova anarana hoe Jôiakima na Jôakima (hebreo: *Yehôyaqîm*) fa izy kosa nataon' i Nekao sesitany tany Egipta (2Mpanj. 23.31-34) ary maty tany (2Mpanj. 23.34). 

## Jereo koa

* Fanjakan' i Jodà
* Fanjakan' i Israely
**Mpanjakan' i Jodà**

Saoly - Isbôseta - Davida - Sôlômôna (na Salômôna) - Rehôbôama (na Rôbôama) - Abiama (na Abia) - Asa - Jôsafata - Jehôrama (na Jôrama) - Ahazia (na Ôkôziasa) - Atalia - Jôasy (na Jôasa) - Amazia (na Amaziasa) - Ozia (na Oziasa na Azaria na Azariasa) - Jôtama - Ahaza (na Akaza) - Hezekia (na Ezekiasa) - Manase - Amôna - Jôsia (na Jôsiasa) - Jôahaza (na Jôakaza) - Jôiakima (na Jôakima) - Jôiakina (na Jôasina na Jekônia na Jekôniasa) - Zedekia (na Sedekiasa).

## Loharano
Amôna (mpanjakan' i Jodà)

I **Amôna** dia mpanjakan' i Jodà nandimby an' i Manase rainy. Ny tena ahatsiarovana an' i Amôna dia ny fitiavany manompo sampy izay nahatonga fikomiana nitarika amin 'ny famonoana azy tamin' ny taona 641 tal. J.K. Ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka sy ny Boky faharoan' ny Tantara ao amin' ny Baiboly no ahitana ny tantarany. Nanjaka tanelanelan' ny taona 643 sy 641 tal. J.K. na 642 sy 640 tal. J.K. izy . 

## Ny anarany
Ny anaran' i Amôna amin' ny teny hebreo dia אָמוֹן‎ / *’Āmōn*; amin' ny teny grika dia Αμων / *Amôn* fa amin' ny teny latina dia *Amon.*

## Ny fiainany
Zanaky ny mpanjaka Manase sy i Mesolemeta zanaka vavin' i Harôza avy any Jôtba i Amôna. Na dia tsy fantatra aza ny daty dia milaza ny Baiboly fa nanambady an' i Jedida zanakavavin' i Adaia avy any Bôzkata i Amôna. Tamin' ny faha-22 taonany izy no nanomboka nanjaka nandritra ny enina taona (2Mpanj. 21.18-26). Tokony ho teo anelanelan' ny taona 642 sy 640 tal J.K. no nanjakany.

Araka ny Baiboly dia nanohy ny fanompoan-tsampin' i Manase rainy i Amôna ka nanangana sarin-tsampy sahala an-drainy. Ny Boky faharoan' ny Mpanjaka dia milaza toy izao:

* "20 *Ary nanao izay ratsy eo imason'i Jehovah koa izy tahaka ny nataon'i Manase rainy*. 21 *Fa nandeha tamin'ny lalana rehetra izay efa nalehan-drainy izy ka nanompo ny sampy izay notompoin-drainy sady niankohoka teo anatrehany*." (2Mpanj. 21.20-21). Toraka izany koa ny Boky faharoan'ny Tantara: "*Ary nanao izay ratsy eo imason'i Jehovah tahaka ny nataon'i Manase rainy ihany izy; fa ny sarin-javatra voasokitra rehetra nataon'i Manase rainy dia namonoan'i Amona zavatra hatao fanatitra ka notompoiny*"  (2Tant. 33.22).

Ny lovantsofina talmodika dia milaza fa "nandoro ny Tôrah i Amôna ary namela tranon-kala hadrakotra ny alitara [noho ny tsy firaharahany azy tanteraka] … Be fahotana i Amôna". Sahala amin' ireo loharano hafa dia mitsikera ny fitondran' i Amôna sahala amin' ny ataon' ny Baiboly i Flavio Jôsefa.

Taorian' ny nanjakany roa taona dia matin' ny mpanompony izay nioko hamono azy i Amôna, ka nasolo azy ny zanany lahy atao hoe Jôsia (na Jôsiasa) izay vao valo taona monja (2Mpanj.  22.1). Taorian' ny nahafatesan' i Amôna dia lasa tsy tiam-bahoaka ireo namono azy ka novonoin' ny olona koa. Ny manampahaizana sasany, toa an' i Abraham Malamat, dia milaza fa novonoin' ny olona i Amôna noho izy manaiky izay lazain' ny Asiriana fahavalon' i Jodà efa anjato taonany maro sady tompon' andraikitra tamin' ny faharavan' ny Fanjakan' i Israely avaratra.

## Jereo koa

* Fanjakan' i Jodà
* Fanjakan' i Israely avaratra
**Mpanjakan' i Jodà**

Saoly - Isbôseta - Davida - Sôlômôna (na Salômôna) - Rehôbôama (na Rôbôama) - Abiama (na Abia) - Asa - Jôsafata - Jehôrama (na Jôrama) - Ahazia (na Ôkôziasa) - Atalia - Jôasy (na Jôasa) - Amazia (na Amaziasa) - Ozia (na Oziasa na Azaria na Azariasa) - Jôtama - Ahaza (na Akaza) - Hezekia (na Ezekiasa) - Manase - Amôna - Jôsia (na Jôsiasa) - Jôahaza (na Jôakaza) - Jôiakima (na Jôakima) - Jôiakina (na Jôasina na Jekônia na Jekôniasa) - Zedekia (na Sedekiasa).

## Loharano
Nebokadnetsara II

I **Nebokadnetsara II** na **Nebokadnezara II** na **Nabokôdônôzôra II** dia mpanjakan' i Babilôna tanelanelan' ny taona 605 sy 562 tal. J.K. Nitarika ny tafika  babilôniana izy rehefa hifarana ny fitondran' i Nabopôlasara rainy ka tamin' ny taona 605 dia resiny tao Karkemisa ao Siria ny Egiptiana. Nanafika matetika niankandrefana tany Siria sy Palestina sy Egipta ary Arabia izy. Resiny ny tafik' i Jodà tamin' ny taona 597 tal. J.K. ka azony i Jerosalema ary nentiny ho babo any Babilôna ny mpanjaka Jôiakima sy ny vahoakany maro koa. Nisy ny fikomiana nanohitra azy tao amin' ny Fanjakan' i Jodà tamin' ny taona 599-587 tal. J.K. ka famaizana mahatsiravina no nasetrin' izany izay nanaovany sesitany Jiosy maro indray tany Babilôna. Nataony fahirano mandritra ny 13 taona ny tananan' i Tiro any Foinikia ary nanafika an' i Egipta koa izy tamin’ ny taona 568 tal J.K. Maty tamin' ny taona 562 tal J.K. i Nebokadnetsara ka i Avela-Mardoka (na Amela-Merodaka) no nandimby azy.  

## Ny anarany
Amin' ny fiteny babilôniana dia *Nabûkudurrîutsur* no fiantsoana an' i Nebokadnetsara. Avy amin' ny fehezanteny akadiana hoe *Nabou-kudurri-usur* ny anaran' i Nebokadnetsara. Io dia midika hoe "Ry Nabu, arovy ny lahimatoako!". I Nabu dia andriamanitry ny fahendrena babilôniana sady zanaky ny andriamanitra Mardoka (*Marduk*). Ny Baiboly hebreo dia manao azy hoe נבכדנאצר / *Nebukadné’tsar* fa amin' ny teny grika kosa dia *Ναβουχοδονόσωρ* / *Naboukhodonósôr*. Ny Arabo dia manoratra hoe نبوخذنصر / *Nibûḫaḏniṣṣar*.  

Ny Baiboly katôlika malagasy dia manoratra hoe *Nabokôdônôzôra* (manakaiky ny teny frantsay hoe *Nabuchodonosor*) fa ny Baiboly prôtestanta malagasy manao hoe *Nebokadnezara* (manakaiky ny teny anglisy hoe *Nebuchadnezzar*) ary ny Baiboly DIEM dia manao hoe *Nebokadnetsara* (manakaiky ny teny hebreo hoe *Nebukadné’tsar*).  

## Jereo koa

* Fahababoana tany Babilôna
* Fanjakan' i Jodà
* Nebokadnetsara I
* Nebokadnetsara II
* Nebokadnetsara III
* Nebokadnetsara IV<br />
Abidy siriaka

Ny **abidy siriaka** dia abidy ampiasaina hanoratana ny fiteny siriaka. Io abidy io dia avy amin'ny abidy arameana, ary nipoiran'ny abidy arabo sy ny abidy sogdiana, izay nipoiran'ny *mongol bichig* (abidy mongola) sy ny *todo bitchig* (abidy oirata) ary ny abidy mandtsoa.

Ny fiteny siriaka, toy ny fiteny arabo sy ny fiteny hebreo, dia soratana avy ankavanana miankavia. Tsotra ny endri-tsoratra, nefa misy ireo litera mifandrohy amin'ny hafa rehefa soratana. Misy litera 22 ao amin'ny abidy siriaka ka renisoratra izy ireo raha ny tena marina. Ny zanapeo dia tokony ho fantatry ny mpamaky na ampahafantarin'ny mpanoratra amin'ny alalan'ny mari-tsoratra. Ny zanapeo ([ǎ], [ā], [ě], [ē], [i], [o], [u]) anefa dia voasoratra amin'ny alalan'ny litera ihany amin'ny ampahany: ohatra ny *<nowiki/>'âlaph* dia naneho renifeo tany amboalohany (feo ambavatraoka, izay tsy voatonona amin'ny fanononana ny fiteny siriaka klasika), nefa nenti-nanondro ny  zanapeo [a] na [e] anombohan'ny teny iray na mamarana teny iray. Ny litera *wāw* dia manondro ny feo [w] nefa mety haneho koa ny zanapeo [o] na [u]. Torak'izany koa ny litera *yodh* izay maneho ny renifeo [j] ("y") nefa koa afaka anoratana ny zanapeo [i] na [e].

## Ny endrika telon'ny abidy siriaka
Misy telo ny endriky ny abidy siriaka. Ny tranainy indrindra dia ilay atao hoe *estrangelo* (araka ny teny grika hoe *στρογγύλη* / *strongylê*, "boribory"). Ao koa ny *serto* sy ny *madnhoyo.*

#### Ny ''estrangelo''
Na dia tsy ampiasaina intsony ho fototry ny fanoratana aza ny *estrangelo* dia mbola hita amin'ny famoahan-tsoratra eny amin'ny oniversite (ohatra ao amin'ny oniversiten'i Leyde), na amin'ny lohateny na amin'ny soki-tsoratra.

#### Ny ''serto''
Ny fitenim-paritra siriaka tenenina ao andrefana dia mampiasa ny endrik'io bidy io izay atao hoe *serto* ("mahitsy"). Avy amin'ny *estrangelo* ny ankamaroan'ny litera, nefa notsorina. Ahitana mari-tsoratra maro dia maro io abidy io ka ahafaha-mamaky ny zanapeo, izay miendrika zanatsoratra grika kely apetraka eo ambony na ambanin'ny litera: ny *alpha* sorabaventy (*A*) dia mampiseho ny feo a; ny *alpha* soramadinika (*α*) dia maneho ny *â* (izay tononina saika mitovy amin'ny o), ny *epsilon* (*ε*) dia maneho ny e sy ny ê, ny *iota* sorabaventy (*Ι*) dia maneho ny î, ary ny eva atambatra avy amin'ny *upsilon* sorabaventy (*Υ*) sy ny *omicron* soramadinika (*ο*) dia maneho ny û.

#### Ny ''madnhoyo''
Ny fitenim-paritra siriaka atsinanana dia soratana amin'ny alalan'ny abidy siriaka amin'ny endriny *madnhoyo*, izay atao hoe **nestôriana** noho izy mifangaro amin'ny fanoratry ny Kristiana any Persia (Jereo: Fiangonana nestôriana). Ny fomba fanoratra any antsinanana dia manakaiky kokoa ny estrangelo. Mampiasa ny rafi-panoratana misy teboka apetraka ambony na ambany litera mba nanoratana ny zanapeo io abidy io.

Rehefa tonga fiteny nanjaka ny fiteny arabo dia nampiasaina hanoratana ny lahatsoratra amin'ny fiteny arabo ny abidy siriaka, izany no atao hoe *Karshuni* na *Garshuni*.

## Ny soratra ''estrangelo''

## Jereo koa:

* Fiteny siriaka
* Fiteny arameana
* Fiteny semitika
* Abjady
* Abidy arabo
* Abidy hebreo