open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny berbera atsinanana

Ny **fiteny berbera atsinanana** dia sampana ao amin' ny vondrom-piteny berbera, izay ampiasain' ny mponina ao Libia sy ao Ejipta. Ny vondrom-piteny berbera atsinanana dia ahitana ireo fitenim-paritra any Libia, afa-tsy ny fitenim-paritr' i Zouara (mazàna sokajiana ho isan' ny fitenim-paritra zeneta) sy ny fitenim-paritra toarega any atsimo-andrefana, ary koa ny fitenim-paritra berbera tokana ao Ejipta, ny fiteny sioy. Ny fanasokajiana ny fiteny nafosy ao anatin' ity vondrona ity dia tsy misy marimaritra iraisana.

Ny vondron' ireo fiteny berbera atsinanana, izay nampidirin' i Kossmann ho anisan' ireo fiteny berbera avaratra ho anisan' ny fitohizam-pitenim-paritra, dia ahitana zana-bondrona roa:

* ny zana-bondrona voalohany dia ahitana ny fiteny gadamesy sy ny fiteny taojilita, izay miavaka noho ny fitehirizany ny feo prôtô-berbera **β* ho *β* (nanjary *h* na nanjavona any an-kafa);
* ny zana-vondrona faharoa ahitana ny fiteny nafosy, ny fiteny sioy ary ireo fitenim-paritra berberan' i Fezzan, mizara fanavaozana maromaro miaraka amin' ireo fiteny berbera avaratra, toy ny fahaverezan' ny feo prôtô-berbera **β* sy ny fivoaran' ny **ă* ho *ə*.

## Jereo koa

* Fiteny berbera avaratra
* Fiteny berbera andrefana
* Fiteny toarega
Fiteny berbera andrefana

Ny **fiteny berbera andrefana** dia sampan' ny vondrom-piteny berbera, misy fiteny roa atahorana ho lany tamingana, dia ny fiteny zenaga sy ny fiteny tetsereta. Ny fiteny zenaga dia ampiasain' ny foko Zenaga any Maoritania sy any Senegaly, fa ny fiteny tetsereta kosa tenenin' ny Kel Aghlal sy ny Ait Awari any Nizera. Mandrafirta vondrona miavaka amin' ny fitenim-paritra berbera hafa izy ireo, na dia eo aza ny elanelana mampisaraka azy ireo. misy mpiteny an' arivony vitsivitsy avy ireo fiteny roa ireo.

## Jereo koa

* Fiteny berbera avaratra
* Fiteny berbera atsinanana
* Fiteny toarega
Fiteny ao Borkina Fasô

Ny **fiteny ao Borkina Fasô** dia ahitana fiteny teratany afrikana mihoatra ny 70, miampy ny fiteny frantsay izay fiteny ôfisialy ao amin' io firenena io.

## Ny fiteny frantsay
Ny fiteny frantsay no fiteny ôfisialy ampiasaina indrindra amin' ny raharaham-panjakana, ny pôlitika, ny fitsarana, ary ny asa fanaovan-gazety. Amin' ny fitambarany, tombanana ho 69 ny fiteny ampiasaina ao amin' ity firenena ity, ka ny 60 amin' ireo dia fiteny teratany. Ny fiteny môôre (na môsy) no fiteny be mpampiasa indrindra any Borkina Fasô, ampiasain' ny antsasaky ny fitambaran' ny mponina, indrindra any amin' ny faritra afovoany manodidina an' i Ouagadougou renivohitra. Ny 1,3 amin' ny mponina no mahafehy ny fiteny frantsay raha 13 % eo no mampiasa azy tsy feno.

## Ny fiteny afrikana
Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2006, ny fiteny tenenina tany Borkina Fasô dia ny fiteny môôre na môsy (40,5% amin' ny mponina), ny fiteny folany na fola (29,3 %), ny fiteny gormantse (6,1 %), ny fiteny bambara (4,9 %), ny fiteny bisa (3,2 %), ny fiteny boamo (2,1 %), ny fiteny dagara (2 %), ny fiteny sàna (1,9 %), ny fiteny lobiry (1,8 %), ny fiteny liele (1,7 %), ny fiteny bôbô sy senôfo (1,4 % avy), ny fiteny nony (1,2 %), ny fiteny dafingy (1,1 %), ny fiteny tamaseka (1 %), ny fiteny kasema (0,7 %), ny fiteny goina (0,4 %), ny fiteny dôgôna sy sôngay ary goronsy (0,3 % avy), ny fiteny kô, kosase, sembla ary siamo (0,1 % avy), fitenim-pirenena hafa (5 %), fiteny afrikana hafa (0,2 %), fiteny frantsay (13 %), ary fiteny tsy teratany hafa (0,1 %).

Any andrefana, ny fiteny mande dia be mpampiasa, ny ankamaroany dia miteny diola (fantatra koa amin' ny anarana hoe fiteny jola), ny hafa anisan' izany ny fiteny bôbô sy ny fiteny samô ary ny fiteny marka. Miely patrana ny fiteny fola (na folany), indrindra any avaratra. Ny fiteny gormantse dia tenenina any atsinanana, fa ny fiteny bisa kosa no any atsimo.

## Lisitry ny fiteny
Izao ny lisitry  ny fiteny ao Borkina Fasô: fiteny bambara, fiteny bisa, fiteny boamo, fiteny bôbô, fiteny dafingy, fiteny dagara, fiteny diola (na fiteny jola), fiteny dôgôna, fiteny fola (na fiteny folany), fiteny frantsay, fiteny goina, fiteny gormantse, fiteny goronsy, fiteny kasema, fiteny kô, fiteny kosase, fiteny liele, fiteny lobiry, fiteny mande, fiteny môre (na môsy), fiteny nony, fiteny sàna, fiteny sembla, fiteny senôfo, fiteny siamo, fiteny sôngay, fiteny tamaseka

## Jereo koa

* Fiteny aty Afrika
**Mombamomba an' i Borkina Fasô**

* Tantaran' i Borkina Fasô
* Jeôgrafian' i Borkina Fasô
* Kolontsaina ao Borkina Fasô
* Toekaren' i Borkina Fasô
Fanjakà-mpanjaka

Ny **fanjakà-mpanjaka**, izay atao matetika hoe **fanjakana** ihany koa, dia firenena mampihatra ny fitondrà-mpanjaka, ka ny lehibem-panjakana amin' izany dia atao hoe mpanjaka, na ny mitovy amin' izany. Na dia ny fitondrana repoblikana aza no arahin' ny firenena maro amin' izao taonjato faha-21 izao dia mbola misy ny fanjakà-mpanjaka amin' ny kôntinenta rehetra. Ohatra amin' izany i Kanada sy i Bahamasy ao Amerika, i Tailandy ao Azia, ny Fanjakana Mitambatra sy i Nederlandy ao Eorôpa, i Marôka ao Afrika ary i Tônga ao Ôseania.

Ny fanjakà-mpanjaka dia tapahin' ny fitondran' olon-tokana, nefa ny mifamadika amin' izany dia tsy voatery ho marina. Amin' ny fanjakà-mpanjaka sasany, ny filoham-pajakana dia mety hitondra ny anarana hoe *mpanjaka*, *emperora*, *printsy*, *dioka lehibe*, *[[Soltàna|soltana]]* sns.

Ny fahefana maha mpanjaka dia matetika ifandovana, nefa misy ny maningana: mety hofidina ny mpanjaka, tahaka ny tao Pôlônina tamin' ny taonjato faha-17 na i Vatikàna ankehitriny.

## Fanjakà-mpanjaka ankehitriny

### Afrika

* Fanakan' i Marôka
* Fanjakan' i Lesôtô
* Fanjakan' i Esoatiny

### Amerika

* Fanjakan' i Belizy
* Fanjakan' i Kanada
* Fanjakan' i Bahamasy
* Fanjakan' i Grenady
* Fanjakan' i Jamaîka
* Fanjakan' i Santa Kity sy Nevisy
* Fanjakan' i Santa Losia
* Fanjakan' i Santa-Visanta-sy-Grenadina

### Azia

* Fanjakan' i Botàna
* Fanjakan' i Kambôdia
* Fanjakan' i Malezia
* Fanjakan' i Tailandy
* Fanjakan' i Broney

#### Afovoany Atsinanana

* Fanjakan' i Arabia Saodita
* Fanjakan' i  Jôrdania
* Fanjakan' i Bareina
* Emiratan' i Katara
* Emirata Arabo Mitambatra
* Soltanatan' i Ômàna
* Kôety

### Eorôpa

* Fanjakana Mitambatr' i Britaina Lehibe sy Irlady Avaratra
* Fanjakan' i Nederlandy
* Fanjakan' i Belzika
* Fanjakan' i Espaina
* Fanjakan' i Danemarka
* Fanjakan' i Soeda
* Fanjakan' i Nôrvezy

### Ôseania

* Aostralia
* Tovalo
* Fanjakan' i Zelandy Vaovao
* Papoazia-Ginea-Vaovao
* Nosy Sôlômôna
* Fanjakan' i Tônga
* Fanjakan' i Valisy-sy-Fotona

## Jereo koa

* Fanjakana
* Firenena
* Empira
Otrikaretina

Ny **otrikaretina** dia zavamananaina kiritika kely, tokan-tsela, izay tsy hita raha tsy amin' ny alalan' ny fanitajery na mikrôskôpy, miteraka aretina.

## Jereo koa
*Tazomoka
*Antibiotika
*Gripa
*Habokana
*Kolera
*pesta
SARS-CoV-2

Ny **SARS-CoV-2** no otrikaretina tompon' andraikitra amin' ny Covid-19. Io anarana io dia fanafohezana ny teny anglisy hoe *Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2* ("kôrônavirosy 2 an' ny aretin' ny taovam-pisefoana mahery vaika", raha adika amin' ny teny malagasy). Ity kôrônavirosy izay tena miteraka aretina ity dia hita tamin' ny Desambra 2019 tao an-tanànan' i Wuhan (faritanin'  i Hubei, ao Sina).

## Jereo koa

* Valanaretin' ny coronavirus eto Madagasikara
Valanaretina

Ny **valanaretina** dia areti-mifindra mahazo ny maro ao anatin' ny fotoana fohy. 

## Jereo koa

* Aretina
Fihibohana (fahasalamana)

Ny **fihibohana** dia paikady atao hampihenana ny loza ara-pahasalamana ka anerena ny mponina amin' ny tanàna na faritra iray hijanona ao amin' ny toeram-ponenany na amin' ny toerana iray manokana, ka raha tsy manaraka izany izy ireo dia iharan' ny sazy (sazy ara-toekarena na sazin-keloka). Ampiasaina indraindray ny fihibohana ara-pahasalamana rehefa misy valanaretina (indrindra ny valanaretina vao mipoitra) mba hamerana ny fifampikasohan' ny olona sy hamerana ny fihanak' ilay aretina.

Nandritra ny valanaretina Covid-19 dia nampiasaina betsaka ny fihibohana, izay fepetra momba ny fahadiovana sy ny fanalavirana ara-batana, fantatra amin' ny anarana hoe "sakana", izay fepetra miavaka amin' ny hevitra mahazatran' ny teny hoe "fihibohana", voafaritra amin' ny sehatra iraisam-pirenena, na anatin' ny firenena na amin' ny tanàna ao amin' ny faritra samihafa voakasik' ilay fahasahiranana ara-pahasalamana.

## Jereo koa

* Fihibohana efapolo andro
* Fanokana-monina
* Valanaretina Covid-19 eto Madagasikara
Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana

Ny **Fikambanana Manerantany momba ny Fahasalamana** na ny **Firenena Mikambana misahana ny Fahasalamana** dia sampana iray ao amin' ny Firenena Mikambana, miasa eo amin'ny sehatra iraisampirenena momba ny fahasalamam-bahoaka, izay manana ny foiben-toerany any Geneva, ao Soisa. Atao hoe *Organisation Mondiale de la Santé* (**OMS**) izy amin' ny teny frantsay, fa *World Health Organization* (**WHO**) kosa amin' ny teny anglisy. Ny OMS na WHO dia naorina tamin' ny alalan' ny Firenena Mikambana tamin' ny 7 Avrily 1948. Ankalazaina isaky ny 7 Avrily manerantany ny andron' ny fahasalamana.

## Jereo koa
* Firenena Mikambana
Tsimbazaza

I **Tsimbazaza** dia vakin-tanàna ao Fiadanana ao amin' ny boriborintany fahefatra amin' ny kaominin' Antananarivo, renivohitr' i Madagasikara, izay ahitana ny zaridainan' i Tsimbazaza, sady ahitana koa ny lapan' ny Antenimieram-pirenena malagasy.
Hira (maky)

Ny **hira** dia karazana amboanala na maky, manan-drambo lava miloko manity sy fotsy mifandimbindimby manaraka ny lavany. Izy no fantatra indrindra amin' ny karazana maky ka matetika atsoina fotsiny amin' ny anarana hoe "*maky*". Toy ny karazana amboanala rehetra dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara ny hira ary miaina ao anaty alan-tsilo sy ny ala maina any amin' ny tapany atsimon' ny Nosy.

Mihinana ny zavatra rehetra ny hira sady mety tsy matory alina raha misy zavatra ataony. Afaka mifindrafindra eny ambony hazo sy eny amin' ny tany izy, ary izy no amboanala mpandeha an-tany indrindra. Miana anaty andiany izy ary mety mahatratra telopolo ny isan' ny ao andiany iray izay tarihin' ny vaviny iray.

Na dia mora zatra aza ny hira raha ompiana sady hita any amin' ny toeram-pijerem-biby maro eran' izao tontolo izao, ny hira dia karazam-biby tena tadindomin-doza ny fahavelomany any an' ala ary anisan' ny primata 25 atahorana ho lany tamingana indrindra eran-tany.

## Jereo koa

* Sifaka
* Babakoto
* Maky
* Varika
* Gidro

## Jereo koa
Fiadanana (Antananarivo)

I **Fiadanana** dia vakin-tanàna ao Mahamasina izay boriborintany fahefatra ao Antananarivo renivohitr' i Madagasikara. Ao Fiadanana no ahitana ny valan-javaboarin' i Tsimbazaza izay ahitana bibidia, zavamaniry fanao raokandro ary biby mahazatra kokoa toy ny rameva sy ny lambo.
Ankoay

Ny **ankoay** na **ankoe** dia karazam-boromahery mpihaza amin' ny antoandro, ao amin' ny fianakaviana *[[Accipitridae]]*, tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara, anisan' ny vorona tsy fahita firy maneran-tany, anisan' ny karazam-borona fito mpihaza amin' ny antoandro tsy fahita firy. ***Icthyophaga vociferoides*** (na ***Haliaeetus vociferoides*** teo aloha) ny anarany ara-tsiansa. Atahorana ho lany tamingana ity karazam-borona ity araka ny fanakilasian' ny Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary (anglisy: *[[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]]* -- IUCN).

## Ny anarany

Amin' ny teny malagasy dia antsoina hoe *ankoay* ity vorona ity, nefa mety hantsoina hoe *vorombe* koa. Amin' ny teny frantsay izy dia atao hoe *pygargue de Madagascar* fa amin' ny teny anglisy dia *Madagascar fish eagle*. 

## Ny mombamomba azy
Mirefy 60 hatramin' ny 70 sm ity vorona ity, 165 hatramin' ny 180 sm ny fivelaran' ny elany roa, milanja 2&nbsp;500 g ny lahy ary 3&nbsp;500 g ny vavy. Maniry volon-doha toa satroka ny vorona efa lehibe, ny vozony sy ny hatony miloko volondavenona fotsy misy volo vitsivitsy miloko manja, ny takolany fotsy, ny rambony fotsy misy tsipika manopy mainty. Manja matroka misy manopy mena ny sisa amin' ny vatany ary fotsifotsy ny tongony. Tsy mampitovy ny lahy sy ny vavy ny lanjany sy ny habeny: mavesatra sy lehibe kokoa noho ny lahy ny vavy.

## Faritra misy azy

Tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara ity karazam-borona ity. Eo anelanelan' ny 40 sy 70 ny isany, satria mila toerana malalaka sy filamindaminana izy io amin' ny fananahany.

## Sakafony
Trondro no tena fihinan' ny ankoay. Na izany aza, afaka mihinana biby mpikiky (voalavo sns) na voron-drano koa izy.

## Jereo koa

* Tontolo iainana eto Madagasikara
* *[[Icthyophaga]]*
* *[[Haliaeetus]]*
* Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy
* Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara
Ampanga

Ny **ampanga** dia zavamaniry tsy mamony sy tsy mamoa. Atao hoe ***Filicophyta*** ny anarany ara-tsiansa. Fizaràn' ny kriptôgama (manana  taovam-pananahana miafina na zara raha hita) misy lalan-dranon-kazo (Tracheophyta). Hita amin' ny faritra trôpikaly ny telo ampahefatry ny karazany, ary ny ankamaroany dia maniry eo amin' ny zavamaniry hafa nefa tsy mitsetsitra (epifita) ny ankabetsahan' ireo apanga trôpikaly ireo. Mametra ny toerana misy azy any amin' ny tany mando ny fomba fananahany.

Ahitana karazany 13&nbsp;000 eo ho eo izy ireo, ka izy no fisampanan-javamaniry lehibe indrindra aorian' ny *[[Angiospermae]]*. Ny fizaràna teo aloha (*[[Pteridophyta]]*), izay parafiletika, dia nahitana, ankoatry ny ampanga amin' ny heviny tery (*Filicophyta*) sy ny *[[Ophioglossidae|Psilophyta]]* (izay ampifanakaikezina ankehitriny amin' ny *[[Ophioglossaceae|Ophioglossophyta]]* (*[[Ophioglossaceae]]*), ny *[[Equisetidae|Sphenophyta]]* ary ny *[[Lycopodiopsida|Lycophyta]]*.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* *[[Plantae]]*

* *[[Ophioglossidae]]*
* *[[Ophioglossaceae]]*
* *[[Equisetidae]]*
* *[[Lycopodiopsida]]*
Vondrom-bokin' i Nag Hammadi

Ny **vondrom-bokin' i Nag Hammadi** na **tranombokin' i Nag Hammadi** dia fitambarana boky (kôdeksa) roa ambin' ny folo vita amin' ny zozoro natambatra amin' ny hoditra, tamin' ny taonjato faha-4. Hitan' ny tantsaha egiptiana roa indray tao Ejipta tamin' ny taona 1945 tao amin' ny toerana fanaovam-pikarohana arkeôlôjia ao Jabal al-Tarif ao akaikin' ny tanànan' i Hamrah Dawm, 5 km avaratry ny tanànan' i Nag Hammadi ao avaratra-andrefan' i Luxor, ka ankehitriny ireo boky ireo dia tahirizina ao amin' ny tranombakokan' i Kahira renivohitr’ i Ejipta.

Ireo kôdeksa ireo (tranainy indrindra amin' izay rehetra fantatra) dia misy famelabelaran-kevitra dimampolo eo ho eo amin' ny fiteny kôpta, misy fandikana lahatsoratra avy amin' ny teny grika taloha. Mety ho vita tamin' ny taonjato faha-2 ka hatramin' ny faha-3 ireo boky ireo. Ny ankamaroany dia asa soratra gnôstika, saingy misy lahatsoratra telo avy amin' ny lova hermetika, mitory lohahevitra mitovy amin' ny an' ny *Corpus Hermeticum*, ary ahitana fandikana ampahany ny *Repoblika* nosoratan' i Platôna. Ny ankamaroan' ireo lahatsoratra ireo dia tsy fantatra tany an-toeran-kafa, na fantatra ihany fa tamin' ny sombiny fotsiny.

Angamba ny malaza indrindra dia ny Filazantsaran' i Tômasy, izay hany kôpia feno ao amin' io vondrom-bokin' i Nag Hammadi io.

## Jereo koa

* Apôkrifan' ny Baiboly
* Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao
* Gnôstisisma
Filipo (diakôna)

I **Filipo** dia Jiosy helenista anisan' ireo diakôna na diakra fito, diakôna voalohany nosafidin' ny mpino tao amin' ny Fiangonana voalohany tany Jerosalema araka ny fanapahan-kevitry ny fivorian' ny mpianatra sy ny apôstôly mba hanampy ny apôstôly.

Tsy tokony hampitovina amin' i Filipo apôstôly izay resahina ao amin' ny Testamenta Vaovao izy, na dia nisy ny nampifandray azy roa ireo ao amin' ny lovantsofina sy ny tantaram-piainana. Nisahana ny asan' ny evanjelista (mpitory vaovao mahafaly) koa izy tao Samaria ary nankasitraka sy nandray anjara tamin' ny fampielezana ny fivavahana kristiana tao Etiôpia. Anisan'  ny mpianatra fitopolo nofidin' i Jesoa koa  izy.

## Araka ny Baiboly
Araka ny Asan' ny Apôstôly, i Filipo dia nantsoin' ny fiangonana voalohany tany Jerosalema ho amin' ny asan' ny diakôna (Asa 6:5). Ny fandraisana andraikitra hamorona diakôna dia noraisin' ny Apôstôly, izay nametraka ihany koa ny fepetra ahafahana mifidy azy ireo (lehilahy feno ny Fanahy Masina), ary araka ireo fepetra ireo dia ny fiangonana no nanendry azy ireo. Ankoatra an' i Filipo, izay tokony nalaza ho mpitory ny filazantsara koa, dia nantsoina ho amin' izany fanompoana izany i Stefana, i Prôkôro, i Nikanôra, i Timôna, i Parmena ary i Nikôla.

Tamin' ny andron' ny Kristianina voalohany tany Jerosalema, taorian' ny namonoana maritiora an' i Stefana dia nankany Samaria i Filipo (Asa 8:4-13), ka nahita fahombiazana be tao. Nihaino ny toriteniny ny vahoaka ka ​​nandao ny vatan' ny olona maro nikiakiaka nisy demônia ny fanahy maloto. Nositraniny ny mandringa sy ny kilemaina, ary nanao batisa sy nampiova finoana an' i Simôna mpanao hatsarana aza izy, nefa tamin' ny endriny ivelany fotsiny.
Brigham Young

I **Brigham Young** no mpandimby an' i Joseph Smith ho filohan' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany nanomboka tamin' ny taona 1847 ka hatramin' ny nahafatesany tamin' ny taona 1877. Izy koa no governora voalohany tao amin' ny Fanjakan' i Deseret, izay tsy neken’ ny governemantan' i Etazonia (1849-1851), avy eo tao amin' ny Faritanin' i Utah (1851–1858), ary noho izany dia nandray anjara tamin' ny Adin' i Utah. Teraka tamin' ny 1 Jona 1801 tao Whitingham, ao amin' ny Fanjakan' i Vermont izy ary maty tamin' ny 27 Desambra 1877 tao Salt Lake City.

Niova fo ho amin' ny môrmônisma izy tamin' ny taona 1832 ary lasa mpikambana tao amin' ny "kôlejin' ny apôstôly roa ambin' ny folo" tamin' ny taona 1835. Rehefa nandray ny andraikitra maha filoha azy izy dia nitarika ny fifindrà-monin' ny mpisava lalana môrmôna niampita ny lemak' i Amerika Avaratra nankany amin' ny lohasahan' i Salt Lake, izay nisy ny Môrmôna voalohany tonga tamin' ny taona 1847.

I Brigham Young dia olo-malaza mampiady hevitra, indrindra noho ny fampianarany momba ny mainty hoditra, ireo fotopampianarana heverina ho mahery setra (toy ny "fanavotana amin' ny alalan' ny ra") ary ny fametrahana ny fampirafesana tao Utah. Izy koa no filohan' ilay fiangonana naharitra ela indrindra tamin' ny naha filohan' ilay fiangonana azy, izay naharitra 33 taona.

## Jereo koa

* Tantaran' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany
* Filohan' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany: Joseph Smith - Brigham Young - John Taylor - Wilford Woodruff - Lorenzo Snow - Joseph F. Smith - Heber J. Grant - George Albert Smith - David O. McKay - Joseph Fielding Smith - Harold B. Lee - Spencer W. Kimball - Ezra Taft Benson - Howard W. Hunter - Gordon B. Hinckley - Thomas S. Monson - Russell M. Nelson
Nauvoo (Illinois)

I **Nauvoo** dia tanàna any Etazonia (Illinois), ao amin' ny kôntean' i Hancock eo amin' ny ony Mississippi, eo amin' ny sisin-tanin' i Iowa. Naorin' ny Môrmona tamin' ny 1840 ity tanàna ity izay nananganan' izy ireo tempoly koa, saingy noroahina avy tao izy ireo tamin' ny taona 1846. Roa taona taty aoriana, nanomboka amin' ny taona 1848 dia nobodoin' i Étienne Cabet sy ny mpianany izay nanao azy ho renivohitr' i Icaria i Nauvoo ary nanandrana hanatanteraka ny rafitra kôminisma tao izy ireo saingy tsy nahomby.

Simban' ny tafio-drivotra sy ny afo ny tempoly môrmôna tao tamin' ny taona 1865. Ny dika mitovy amin' ilay tempoly dia naorin' ny Môrmôna ary notokanana tamin' ny taona 2002.
Wilford Woodruff

I **Wilford Woodruff** dia mpanao pôlitika môrmôna, filoha faha-4 nitarika ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany nanomboka tamin' ny taona 1887 ka hatramin' ny nahafatesany. Teraka tamin' ny 1 Marsa 1807 ary maty tamin' ny 2 Septambra 1898 izy.

Nandritra ny fitondrany dia nampiroborobo ny fanitarana ny gazety môrmôna izy, nanamafy ny fahefana ara-pivavahana tany amin' ireo zanatany tany Meksika ary nanao sonia ny Fanambaràn' ny taona 1890, izay nangatahin' i Etazonia nandritra ny taona maro, izay mandrara ny fampirafesana ao Utah. Na dia teo aza io fanambaràna io dia tsy navelan' ilay fiangonana ny fanambadiana maro satria nanohy namporisika sy namela izany fanao izany i Woodruff. Tamin' ny naha filoha an' i George Albert Smith tamin' ny taona 1945 no nandaozan' ity fiangonana ity amin' ny fomba ôfisialy ny fampirafesana.

## Jereo koa

* Tantaran' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany
* Filohan' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany: : Joseph Smith - Brigham Young - John Taylor - Wilford Woodruff - Lorenzo Snow - Joseph F. Smith - Heber J. Grant - George Albert Smith - David O. McKay - Joseph Fielding Smith - Harold B. Lee - Spencer W. Kimball - Ezra Taft Benson - Howard W. Hunter - Gordon B. Hinckley - Thomas S. Monson - Russell M. Nelson
Hanshin Tigers

**Hanshin Tigers**(阪神タイガース) dia ekipa mpilalao baolina kitra matihanina Japoney . Ao amin'ny Major Leagues izy ireo. Ny toerana dia ny Kianja Hanshin Koshien ao an-tanànan'i Nishinomiya, Prefektioran'i Hyogo. Ny anarana fohy dia "Hanshin" ary ny anarana dia "Tiger". Indraindray antsoina hoe "tiger" na "anti-tiger". Anisan'ireo ekipa matihanina 12 any Japon, izy no manana firaketana faharoa lava indrindra taorian'ny Yomiuri Giants, ary iray amin'ireo ekipa nanomboka ny ligy matihanina tamin'ny 1936. Hatramin'ny taona 1960 dia nantsoina hoe Tigers Osaka izy io afa-tsy nandritra ny ady.

Ny orinasa Hanshin Tigers Co., Ltd. Ny orinasan'ny ray aman-dreny dia Hanshin Electric Railway (sampan'ny Hankyu Hanshin Holdings).

Tompondaka dimy (laharana faha-5 tamin'ny fandresena), fandresena iray ihany tany Japon (ambany indrindra tamin'ireo ekipa 12), ary nanomboka tamin'ny 1987 ka hatramin'ny 2001, ny taona maizina nilentika in-10 tany amin'ny faran'ny vanim-potoana 15.
## Rohy ivelany

* Tranonkala ofisialy
Mandrakizay

Ny **mandrakizay**, amin' ny fiteny mahazatra, dia midika hoe fotoana tsy manam-petra izay tsy misy farany na ny toetra, ny toe-javatra, na ny maha-mandrakizay na mandrakizay. Ny filôzôfia klasika anefa dia mamaritra ny mandrakizay ho izay tsy lany andro na misy any ivelany.
Kanibalisma

Ny **kanibalisma** dia fihinanana zavamananaina iray karazana amin' ny tena ho toy ny sakafo, ka mety ho manontolo izany na amin' ny ampahany. Fifandraisana mahazatra ao amin' ny biby ny kanibalisma ary hita ao amin' ny karazam-biby miisa 1500 mahery. Voarakitra an-tsoratra tsara ihany koa ny fifampihinanan' ny samy olombelona, ​​na tamin' ny andro taloha na ankehitriny.

Mitombo ny tahan' ny kanibalisma amin' ny tontolo tsy ampy otrikaina, izay mahatonga ny biby hifotitra any amin' ny karazana misy azy mba hahazoany loharanon-tsakafo fanampiny. Mandrindra ny isan' ny mponina koa ny kanibalisma, izay mahatonga ny loharanon-piainana toy ny sakafo, ny fialofana ary ny fizaràn-tany ho mora azo kokoa vokatry ny fihenan' ny fifaninanana.

Na dia mety hitondra soa ho an' ny tsirairay aza izany dia voaporofo fa ny fisian' ny kanibalisma dia mampihena ny taham-pahaveloman' ny mponina iray manontolo ary mampitombo ny mety hisian' ny fihinanana havana. Ny voka-dratsy hafa dia ny mety hitomboan' ny famindrana tsimokaretina rehefa mitombo ny tahan' ny fihaonana amin' ny mpampiantrano tsimokaretina. Tsy tonga hoazy vokatry ny tsy fahampian-tsakafo tafahoatra na vokatry ny toe-javatra voajanahary na tsy voajanahary ny kanibalilsma, tsy araka ny finoan' ny olona taloha, fa mety hitranga amin' ny toe-javatra voajanahary amin' ny karazana samihafa.

Eo amin' ny sehatry ny tontolo iainana dia tena fahita any amin' ny toerana anaty rano ny kanibalisma, ary mahatratra0,3&nbsp;% izany eo amin' ny trondro. Ny kanibalisma dia tsy voafetra amin' ny karazam-biby mpihinana nofo ihany: miseho ihany koa izy io amin' ny biby mpihinana ahitra sy ny mpihinana faikan-javatra. Ny kanibalisma ara-piraisana ara-nofo amin' ny ankapobeny dia ny fihinanan' ny vavy ny lahy aloha na mandritra na aorian' ny firaisana. Ny endrika hafan' ny kanibalisma dia ny kanibalisma miorina amin' ny habe sy ny kanibalisma anaty tranon-jaza. Ny fampifanarahana ara-pihetsika, ara-pilana ara-batana ary araka endrika dia nivoatra mba hampihena ny tahan' ny kanibalisma amin' ny karazam-biby sasany.
Mpikarama an' ady

Ny **mpikarama an' ady** dia vahiny mpiady matihanina manampy firenena miady na orinasa na hetsika ara-pôlitika na fikambanana hafa miady, mandray anjara mivantana amin' ny ady, ivelan' ny rafitra ara-dalàna momba ny fandraisana miaramila. Tsy maintsy mahazo tombony manokana - izay miendrika tambin-karama ambonimbony kokoa noho ny an' ny namany ao amin' ny tafika ara-dalàna.

Amin' ny ankapobeny, ny asan' ny mpikarama an' ady dia ilaina rehefa misy hetsika ara-miaramila voatondro mazava sy mandritra ny fotoana voafetra. Na izany aza, ny faharetan' ny fifampiraharahana sy ny maha vonjimaika na maharitra ny asany dia tsy fepetra anavahana ny miaramila mahazatra sy ny mpikarama an' ady, satria ny mpikarama an' ady sasany dia azo omena andraikitra maharitra. Sahaka amin' izany ny mpiambina varangiana tao amin' ny emperoran' i Bizantioma tamin' ny Andro Antenatenany sy ny Soisa mpiambina ny papa amin' izao fotoana izao, izay tsy heverina ho mpikarama an' ady araka ny Fifanarahana tao Geneva.

Tany Frantsa, ny mpanjaka dia naka Ekôsey sy Soisa ho mpiambina manokana. Tany Italia, ny mpikarama an' ady, izay antsoina hoe *condottieri*, dia nampiasain' ny andriandahy mandra-pahatongan' ny Renaissance, ary ny fianakavian' ny mpikarama an' ady sasany, toy ny fianakaviana Sforza, dia nahazo fahefana lehibe.

Ny miaramila vahiny mirotsaka an-tsitrapo toy ny mpikambana ao amin' ny Légion étrangère française na ny Gurkha dia tsy mpikarama an' ady na dia mahafeno ny fepetra sasantsasany ao amin' ny andininy faha-47 amin' ny prôtôkôly fanampiny amin' ny Fifanarahana tao Geneva tamin' ny 12 Aogositra 1949 momba ny fiarovana ireo niharam-boina amin' ny ady mitam-piadiana iraisam-pirenena.

## Loharano sy fanamarihana
Neeo

**Neeo** dia mpilalao sarimihetsika vetaveta mizaka ny zom-pirenen'i Repoblika Tseka teraka ny 24 Jona 1979 tao Ostrava. **Libor Kubíček** no tena anarany.

Neeo dia niseho tamin'ny sarimihetsika vetaveta 340 mahery.

## Rohy ivelany
* Ao amin'i IMDb: https://www.imdb.com/name/nm1550945/
* Ao amin'i IAFD: https://www.iafd.com/person.rme/perfid=neeo/gender=m/neeo.htm

## Loharano
Utnapishtim

I **Utnapishtim** na **Uta-Napishtim** na **Utanapishti** no maherifo tamin' ny Safodrano tantaraina ao amin' ny *[[Epikan' i Gilgamesa|Epikan' i Gilgamesh]]*. Atao hoe *Utanapištî*, izy amin' ny teny akadiana, izay mety azo vakina hoe *Ud/t-*, ou *Ûm-napištim/napišti*. Ny fedrà momba an' i Atrahasis dia mampiasa ny teny hoe "Hendry indrindra" (amin' ny teny akadiana: *Atraḫasîs*).

I Utnapishtim dia zanakalahin' i UbarTutu ("Arovan' ny andriamantr' i Tutu”), ilay mpanjaka voalohany sady tokana tao Shuruppak (Šurupak). Mba hamonjena ny ainy, ny andriamanitra Éa (Enki) dia nanome baiko azy hamoy ny hareny sy handrava ny tranony hanaovana sambo. Ny *Epikan' i Gilgamesh* dia mitantara manokana ny fomba namonjena an' i Utnapishtim tamin' ny Safodrano nateraky ny fahatezeran' ilay andriamanitra Enlil. Rehefa maty ny olona rehetra nanatri-maso ilay loza, ny andriamanitra rehetra sy i Utnapishtim, ilay hany tafita velona, ​​no mahalala ny "tsiambaratelo" momba ilay Safodrano.

## Jereo  koa

* Nôa
* Safodrano araka ny Baiboly
* Sambofiaran' i Nôa
Asera (andriamanibavy)

I **Asera** dia andriamanibavy tao amin' ny fivavahana semitika taloha. Atao hoe אשרה / *Asherah* izy amin' ny teny hebreo. *Ašratu* na *Ašratum* no iantsoan’ ny Akadiana azy, ary ny Hetita (na Hitita) manao azy hoe *Aserdu* na *Aserdus* na *Asertu* na *Asertus*. Matetika izy no heverina ho i ʾAṯiratu andriamanibavin' i Ogarita (*Ugarit*) ary toa mifandray amin' ny fivavahana amin' i Baala (*Baal*) talohan' ny taonjato faha-7 tal. J.K. Andriamanibavin' ny  ny fahavolarana izy.
Afrôdita

I **Afrôdita**, ao amin' ny fivavahana grika taloha, no andriamanibavin' ny fitiavana amin' ny heviny malalaka. Atao hoe Ἀφροδίτη / *Aphrodítē* izy amin' ny teny grika taloha. Ny fetiny lehibe indrindra, atao hoe ny Afrôdisia (Ἀφροδίσια / *Aphrodísia*), dia nankalazaina isan-taona tamin' ny tapaky ny fahavaratra. Tany Lakônia i Afrôdita dia nivavahana amin' ny maha andriamanibavy mpiady azy.

Ao amin' ny fedrà grika, i Afrôdita dia nanambady an' i Hefaistôsy (Ἥφαιστος / *Hếphaistos*), andriamanitry ny afo sy ny toeram-fanefena ary ny asa metaly. Angano maro koa no mitantara ny zava-niainany niaraka tamin' ny mpifankatia aminy maro, anisan' izany i Aresy (Ἄρης / *Árēs*), i Diônisôsy (Διώνυσος / *Diṓnusos*) ary i Hermesy (Ἑρμῆς / *Hermễs*). Miaraka amin' i Atena (Ἀθηνᾶ / *Athēnâ*) sy i Hera (Ἥρη / *Hêrê*), i Afrôdita dia iray amin' ny andriamanibavy telo izay niady ka niteraka ny fiandohan' ny Ady tao Trôia izay nitanany anjara toerana lehibe. Tatỳ aoriana dia nampitovin' ny Rômana amin' i Afrôdita i Venosy (*Venus*) ao amin' ny fedrà rômana.

I Afrôdita dia aseho amin' ny zavakanto tandrefana ho mariky ny hatsaran-tarehin' ny vehivavy ary miseho amin' ny asa kanto maro izy nanomboka tamin' ny Renaissance ka hatramin' izao.
Venosy (andriamanibavy)

I **Venosy** no andriamanibavin' ny fitiavana sy ny fandria-malemy lafika ary ny hatsaran-tarehin' ny vehivavy tao amin' ny fedrà rômana. Efa ela izy no nampitovina amin' ny andriamanibavy grika Afrôdita. Tany am-boalohany i Venosy dia nanana ny mampivaka azy manokana, fa taorian' io fampitoviana io, izay hita ny soritra voalohany tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K., dia lasa andriamanibavin' ny hatsaran-tarehy i Venosy.  Atao hoe ***Venus*** izy amin' ny teny latina. Zanakavavin' i Gaia (Γαῖα / *Gaîa*) sy Oranôsy (Οὐρανός / *Ouranós*) i Venôsy izay renin' i Hermapfrôditôsy (Ἑρμαφρόδιτος / *Hermaphróditos*) sy i Kopidôna (*Cupido*, andriamanitry ny fitiavana) izy.

Ao amin' ny fitantaràm-pananganana rômana, ary indrindra ao amin' ny *Aeneis* nosoratan' i Vergilio (*Vergilius*), i Venosy no renin' ilay maherifo trôiana atao hoe Eneasa (grika: Αἰνείας / *Aineías*, latina: *Aeneas*). Mitondra fandresena izy. Ny fifandraisany amin' ny angano momba an' i Eneasa dia manamafy ny maha andriamani-pirenena azy ary voafidy ho mpiaro ny mpitondra fanjakana lehibe tamin' ny faran' ny Repôblika.

Nanombola tamin' ny Renaissance, ny lohahevitra momba an' i Venosy dia tena tian' ny mpanao hosodoko sy mpanao sary sokitra izay naka antsipirian-javatra maro tamin' ny angano momba an' i  Afrôdita.

## Jereo koa

* Venosy (planeta)
Pita Limjaroenrat

**Pita Limjaroenrat** (Thai: พิธา ลิ้มเจริญรัตน์; teraka ny 5 Septambra 1980) dia mpanao politika sady mpandraharaha Izy no mpitarika ny Antoko Mandrosoa, izay mpandimby ny Antoko Future Forward rava.
Fôrtona (andriamanibavy)

I **Fôrtona** dia andriamanibavin' ny harena ny vintana tsara ao amin' ny fivavahana rômana izay, nalaza hatrany nandritra ny Andro Antenatenany mandra-pahatongan' ny Renaissance, noho ny mpanoratra tamin' ny Andro Taloha atao hoe Boethius. Atao hoe *Fortūna* izy amin' ny teny latina, mitovy amin' ny andriamanibavy grika Tike)

Mbola zava-dehibe amin' ny lafiny maro amin' ny kolontsaina italiana amin' izao fotoana izao ny sariny voatampina maso, izay misy ny fifanoherana hoe *fortuna* / *sfortuna* (vintana tsara / vintana ratsy) mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fiainana ara-tsôsialy isan' andro, izay asehon' ny famerenana andininy tena mahazatra hoe "*La* [*dea*] *fortuna è cieca*" (latina: *Fortuna caeca est*; izay midika hoe "Jamba ny [andriamanibavy] vintana").

Matetika i Fôrtona dia aseho miaraka amin' ny *gubernaculum* (familian-tsambo), baolina na *Rota Fortunae* (kodiaran' ny harena, noresahin' i Cicero voalohany) sy *cornucopia* ("tandroka feno"). Mety hitondra vintana tsara na ratsy izy: azo aseho ho misaron-doha sy jamba, toy ny sary momba an-Ramatoa Rariny, afa-tsy i Fôrtona tsy mihazona mizana.

I Fôrtona dia tonga haneho ny fahasamihafan' ny fiainana. Andriamanitry ny anjara tsy azo ialana ihany koa izy: amin' ny maha Atrox Fortuna azy dia nitaky ny fiainan' i Gaius and Lucius izay samy zafikelin' i Aogosto, ho mpandova ny Empira izy. (Antsoina hoe *Automatia* koa izy tamin’ ny Andro Taloha)
BBC

**BBC** (**British Broadcasting Corporation**) no fampielezam-pirenena an'ny Fanjakana Mitambatra, izay manana foibe ao amin'ny Broadcasting House any Lôndôna, Angletera. Niorina tamin'ny 18 Oktobra 1922 izy io.
Fiteny kormanjy

Ny **fiteny kormanjy** na **fiteny kiorda avaratra** (amin' ny teny kiorda: *Kurmancî* کورمانجی), dia iray amin' ireo endriky ny fiteny kiorda. Ny Kiorda any amin' ny tapany avaratr' i Siria sy any Iràka, any Iràna, any Torkia ary any amin' ireo repoblika sôvietika teo aloha no miteny kormanjy, izay manodidina ny 60 % amin' ny mpiteny kiorda. Fiteny indô-eorôpeana ao amin' ny vondrom-piteny iraniana io fiteny io.
Fokom-pianakaviana

Ny **fokom-pianakaviana** dia vondrom-pianakaviana milaza ho iray fiaviana sy iray razambe. Mety ho ny fitambara' ny taranaka mivantana ny fokom-pianakaviana, na amin' ny lafin-dray (fokom-pianakavian-dray) na amin' ny lafin-dreny (fokom-pianakavian-dreny), avy amin' ny razambe iraisana mety ho tena ara-tantara na araka ny lovantsofina na araka ny fedrà. Raha biby araka ny fedrà na ara-tandindona ny razamben' ny fokom-pianakaviana iray, dia izany no atao hoe tôtemisma.

Matetika ny andian-teny malagasy hoe "fokom-pianakaviana" sy ny hoe "fokom-pirenena" dia samy tsorina amin' ny teny tokana hoe "foko".

Mampiavaka ny fokom-pianakaviana ny fananany fomba amam-panao iraisana (izay miampita amin' ny alalan' ny fomban-drazana) sy ny firaisankinany matanjaka ary ny fananana fitsipika (mamaritra ny zo, ny adidy, ny valisoa, ny sazy, ny valifaty, sns) ifampifehezan' ny mpikambana ao aminy. Matetika ny fokom-pianakaviana no ahitana fizaràna madinika (zana-pokom-pianakaviana, izay vondrom-pianakaviana kely kokoa na fianakaviana) sy taranaka avy amin' ny fifanambadiana amin' ny olon' ny fokom-pianakaviana hafa.

Arakaraka ny firenena, ny fokom-pianakaviana dia mety ho fivondronana tena manaka fenitra, manana ny satany araka ny lalàna, ny vakokany sy ny andrim-panjakana ara-pôlitika izay miovaova arakaraka ny sivilizasiôna, ary mankatò fitsipika manokana: filoha, filankevitra, fivoriambe, lanonana, fomba amam-panao, tandindona, sazy, sns.

Ny fokom-pianakaviana iray dia azo raisina ho toy ny zana-bondron' ny fokom-pirenena iray, ka ity indray dia zana-bondron' ny foko iray, izay mamorona (miaraka na tsia amin' ny foko hafa) na tsia vahoaka iray, izay toy ny firenena iray na tsia, manana ny firafitry ny fanjakana na tsia.

Nahitana fiarahamonina manana firafitra misy antanan-tohatra toy io (fianakaviana, fokom-pianakaviana, fokom-pirenena) ny tao amin' ny Tontolo Mediteraneana, ny tao Afrika Avaratra (Berbera), ny tao Atsinanana Afovoany (Iemenita, Baktiary), ny tao amin' ny Tandrok' i Afrika (Kosita), ny tao Eorôpa (Kôrsa, Grika), ny tao Afrika atsimon' i Sahara (Noera, Tivo), ny tao Azia Atsimo-Atsinanana, sns.

## Jereo koa

* Fianakaviana
* Fokom-pirenena
* Fokon' andriana
* Foko
Ôrômô (vahoaka)

Ny **Ôrômô** dia vahoaka ao amin' ny Tandrok' i Afrika, monina any Etiôpia, indrindra ao amin' ny Faritr' i Oromia, saingy hita koa any Sômalia sy amin' ny tapany avaratr' i Kenia. Izy ireo no lehibe indrindra amin' ny vondrom-poko ao Etiôpia sy ao amin' ny Tandrok' i Afrika manontolo. Amin' ny fiteny ôrômô dia atao hoe *Oromoo* izy ireo fa amin' ny fiteny gezy dia ኦሮሞ. Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2007 dia mahatratra 34,5 % eo ho eo amin' ny mponina etiôpiana izy ireo, raha ny hafa kosa mihevitra fa mahatratra 40 % eo ho eo amin' ny mponina. Ny isan' ny Ôrômô dia mihoatra ny 40 tapitrisa ao Etiôpia amin' ny fitambaran' ny mponina tombanana amin' ny taona 2022 izay Etiôpiana mihoatra ny 113 tapitrisa.

Ny Ôrômô dia miteny amin' ny ny fiteny ôrômô izay ataony fitenin-dreny, izay anisan' ny sampam-piteny kositika ao amin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika. Ny teny hoe Ô*rômô* dia niseho voalohany tamin' ny literatiora tamin' ny 1893, avy eo nanjary mahazatra tamin' ny tapany faharoa amin' ny taonjato faha-20.

Hatramin' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny taonjato faha-19, ny Ôrômô dia nanana hery lehibe tany amin' ny faritra avaratr' i Etiôpia nandritra ny vanim-potoana Zemene Mesafint. Niady tamin’ ny Kristiana tany avaratra sy tamin’ ny Mozilmana tany atsimo sy atsinanana amin' ny Tandrok' i Afrika ny sasany amin' izy ireo. Na dia lasa kristiana na mozilmana aza ny ankamaroan' ny Ôrômô nandritra ny taonjato maro, ny sasany dia nitazona ny finoany nentim-paharazana.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Etiôpia
* Vahoaka ao Sômalia
* Vahoaka ao Kenia
Sidama (vahoaka)

Ny **Sidama** (amharika: ሲዳማ) dia vondrom-poko monina ao amin' ny Faritr' i Sidama, ao Etiôpia. Tamin' ny 23 Nôvambra 2019 dia lasa fanjakam-paritra faha-10 ao Etiôpia ny Faritra Sidama taorian' ny fitsapankevi-bahoaka manerana ny faritra. Miteny ny fiteny sidama, izay fiteny ao amin' ny sampam-piteny kositika ao amin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika. Na dia eo aza ny hamaroan' izy ireo, ny Sidama dia tsy nanana fanjakam-poko misaraka talohan' ny hetsi-panoherana tsy tapaka nahatonga ny tolo-kevitra momba izany ho lany tamin' ny fitsapan-kevi-bahoaka tamin' ny Nôvambra 2019.

## Mombamomba azy ireo

### Ny isany
Ny Sidama dia 3,81 tapitrisa (4,01 % amin' ny mponina ao Etiôpia), ka ny 149 480 amin' ireo dia mponina an-tanàn-dehibe, izay mahatonga azy ireo ho vondrom-poko fahadimy be mponina indrindra ao Etiôpia. 

### Ny kolontsainy
Ny fitenin' izy ireo dia ny fiteny sidama, izay fitenin-drenin' ny 99,5 % amin' izy ireo, araka ny fanisam-pirenena tamin' ny 1994. Araka ny filazan' ny manam-pahefana iray, ny ankamaroan' ny Sidama dia nanaraka ny finoan-drazany, ary tamin’ ny taompolo 1960, rehefa tonga tany amin’ ny faritra nisy azy ny misiônera eorôpeana, vao nisy niala tamin' izany finoana izany. Na izany aza, araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 1994 dia 14,9 % monja no manaraka ny fivavahana nentim-paharazana, fa ny ankamaroany (66,8 %) dia Prôtestanta, ny 7,7 % Mozilmana, ny 4,6 % Katôlika, ary ny 2,3 % no manaraka ny kristianisma ôrtôdôksa etiôpiana.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Etiôpia
Beja (vahoaka)

Ny **Beja** dia mponina any Afrika Atsinanana, iray amin' ireo maro anisa indrindra any Sodàna (6 % amin' ny mponina). Misy vondrom-piarahamonina beja kely misy olona miisa 3 tapitrisa any ho any ihany koa no mipetraka any Ejipta sy any Etiôpia ary any Eritrea.

## Fiteny
Ny fiteny beja, izay fiteny kositika no fitenin' izy ireo. Tombanana ho 1 186 000 ny isan' ny mpiteny beja, anisan' izany ny 951 000 any Sodàna (1982) sy 158 000 tany Eritrea (2006).

## Fikomiana tamin' ny taona 2021
Raha tao Khartoum dia nitombo ny disadisa teo amin' ny tafika sy ny governemanta sivily, ny faritra atsinanan' ilay firenena dia nosakanan' ny fikomiana: mpanao fihetsiketsehana an' arivony no nanangana sakana teo amin' ny lalana maro manompo ny seranan-tsambon' i Port Sudan. Nampihena be ny famatsiana tao an-drenivohitra izy ireo amin’ izany. Ity faritra ity, izay manana loharanon-karena be dia be, dia tsy manana fotodrafitrasa ary efa ela no nisy ny disadisa tao amin' io faritra io. Ireo sakana ireo dia mety nohararaotin' ny miaramila, raha marina ny lazain' ireo mpanao fihetsiketsehana manohana ny governemanta sivily.

## Kolontsaina
Mozilmana ny ankamaroan' ny Beja. Ny Beja, izay mpifindrafindra monina amin' ny ankapobeny, dia miorim-ponenana amin' ny faritra midadasika izay avy any Sahara mankany amin' ny Ranomasina Mena amin' ny alalan' i Ejipta Ambony, i Sodàna, i Etiôpia ary i Eritrea.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Sodàna
Agao (vahoaka)

Ny **Agao** na **Ageo** dia vahoaka miteny amin' ny iray amin' ny fiteny agao (na ageo), izay ao amin' ny sampam-piteny kositika ao amin' ny fianakaviam-piteny afrô-aziatika, ary noho izany dia mifandray akaiky amin' ny vahoaka hafa miteny kositika. Taloha izy ireo dia hita maro tany amin' ny faritra avo ao amin' ny tapany avaratr' i Etiôpia ankehitriny, indrindra tany amin' ny faritra Amhara sy manodidina ny farihy Tana. Atao hoe አገው (vakina hoe *agäw* na *agew*) izy ireo amin' ny fiteny gezy.

Vondrona kely vitsivitsy ihany no miteny ny fiteny agao ankehitriny. Mpiteny maro no nandray ny fiteny amharika ary nisy vitsy no miteny amin' ny fiteny tigrinia, ka nanome azy ireo toetra kositika. Ireo fiteny ireo dia ao amin' ny vondrom-piteny kositika, samy ao amin' ny vondrom-piteny afrô-aziatika.

Sambany no voatonona tamin' ny fomba azo antoka ny vahoaka agea tao amin' ny sora-tsokitra tamin' ny taonjato faha-4 an' i Ezana mpanjaka aksomita. Nanjakazaka tamin' ireo fari-panapahan' andriana (prinsipaotea) na fanjakà-mpanaka kely tany ivelan' ny Empiran' i Etiôpia izy ireo hatramin' ny taonjato faha-17 no mankary. Tsy niray fivavahana na nisy firaisana ara-pôlitika mihitsy anefa ireo vahoaka miteny ny fiteny agao ireo.

## Fivavahana
Amin' ny ankapobeny, ny Agao dia manaraka mônôteisma miavaka ("fivavahana hebreo") mifototra amin' ny Testamenta Taloha, izay niteraka ny Beta Israely na Falasa ankehitriny. Nitsahatra tsy niteny ageo intsony izy ireo teo anelanelan' ny taonjato faha-19 sy faha-20 arakaraka ny faritra. Na izany aza, misy fiteny agao iray, ny fiteny koarenia izay mbola nitenenan' ny Beta Israely miisa 2000 tena mitoka-monina ao amin' ny faritra Qwara, izay itenenan' ny mpifanolo-bodirindrina aminy izay manam-piaviana agao nandritra ny fifindra-monina tany Israely tamin' ny taoa 1992. Solonan' ny fiteny hebreo tsikelikely io fiteny io ankehitriny.

Maro ny Kristiana amin' izy ireo, izay ao amin' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Etiôpiana. Ny sasay kosa manaraka fivavahana hafa na manafangaro fivavahana sady mampiasa ny Testamenta Taloha, toy ny Kamanta. Vitsivitsy kely no nandray ny finoana silamo tato anatin' ny taonjato vitsivitsy. Agao Beta Israely an' arivony no niova ho kristiana tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20 (na an-tsitrapo na an-tery), ka lasa Falash Mura (Beta Israely kristiana), na dia maro aza no miverina amin' ny jodaisma ankehitriny.

## Ireo zana-bondrona

Mizara ho zana-bondrona maromaro ny Agao;

* ao ny mpiteny agao avaratra dia fantatra amin' ny anarana hoe Bilena, izay monina manodidina an' i Keren, ao Eritrea;
* ao ny mpiteny agao andrefana dia fantatra amin' ny anarana hoe Kimanta (na Kemanta) izay monina manodidina an' i Gondar, ao Etiôpia;
* ao ny mpiteny agao atsinanana dia fantatra amin' ny anarana hoe Kamira, izay monina manodidina an' i Sokota, ao Etiôpia;
* ao ny mpiteny agao atsimo, izay monina manodidina an' i Dangila, ao Etiôpia ihany, dia fantatra amin' ny anarana hoe Aongy (*Awngi*) na Aoy (*Awi*).

## Jereo koa

* Vahoaka ao Etiôpia
* Vahoaka ao Eritrea
Kosy (olona)

I **Kosy** olona resahina ao amin' ny Bokin' ny Genesisy na Jenezy (ao amin' ny Torah / Pentateoka), sy ny boky sasany ao amin' ny Baiboly hafa etsy ambany, ao amin' ny Testamenta Taloha kristiana. Voalaza fa zanak' i Hama (na Kama) izy, zafikelin' i Nôa (na Nôe), avy eo rain' i Seba (na Seba) sy Havila sy Sabta sy Rama (rain' ny Seba hafa) sy Sabteka ary Nimrôda. Rahalahin' i Mizraima sy Pota ary Kanaana izy. Atao hoe כּוּשׁ (kûš) izy amin' ny teny hebreo.

## Ao amin' ny Baiboly
I Kosy no razamben' ny Kosita, arakany lovantsofina, izay mifandray amin' ny Fanjakan' i Kosy resahina ao amin' ny Baiboly, fanjakana tany atsimon' i Ejipta sy avaratr' i Sodàna ankehitriny (Nobia fahiny), eny hatramin' ny sisin-tanin' i Etiôpia. Izy koa dia razamben' ny vodron' olona mesôpôtamiana, satria izy no rain' i Nimrôda; hita ho razamben' ny Kasita any Babilônia àry izy. Naseho ho Midianita (na Madianita) i Zipôra (na Zifôra na Sefôra), vadin' i Mosesy (na Môizy).

Misy olo-malaza iray antsoina hoe Kosy ao amin' ny Salamo faha-7 ao amin' ny Baiboly. Voalaza fa benjamita (na benjaminita) izy, izay nanome aingam-panahy ny fanoratana io salamo io. Mety ho fahavalon' i Davida mpanjaka izy, na ilay iraka nanambara tamin' ity mpanjaka ity ny fahafatesan' i Absalôma (na Absalôna) zanany.

## Jereo koa

* Fanjakan' i Kosy
* Fiteny kositika
* Kosita (vahoaka)
Kintan'i Davida

Ny **Kintan'i Davida** (Hebreo: מָגֵן דָּוִד, *Magen David*, lit. *Ampingan'i Davida*) dia mariky ny maha Jiosy sy ny Jodaisma.
Amin'izao fotoana izao, ny kintana dia ampiasaina ho famantarana ivon'ny sainam-pirenen'ny Fanjakan'i Israely.
Jacob Hutter

I **Jakob Hutter** na **Jakob Hutter** no mpitarika sy mpikarakara ny Anabatistan' i Tyrol Atsimo (anelanelan' i Aotrisy sy i Soisa ankehitriny). Teraka tao Moos/Palù, tamin' ny taona 1500, tanàna kely akaikin' i Sankt Lorenzen tsy lavitra an' i Bruneck ao Pustertal (Tyrol Atsimo) ary maty tamin' ny 25 Febroary 1536 tao Innsbruck (any Aotrisy). Avy amin' ny anarany ny hoe hoterisma sy ny hoe Hoterita, firenana kristiana avy amin' ny anabatisma.
Fanavaozana mahery vaika

Ny **Fanavaozana mahery vaika** na **Fanavaozana radikaly** na **Refôrma radikaly** dia hetsi-panavaozana nahitana firehana kristiana maro samihafa izay niala avy amin' ny Fanavaozana prôtestanta loterana sy kalvinista, sady nanomboka tany Alemaina sy Soisa tamin' ny taonjato faha-16,

Na dia eo aza izany fahasamihafan' izany firehana rehetra izany dia iraisan' ny mpanao fanavaozana mahery vaika ny faniriana hamorona fiangonan' ny mpino an-tsitrapo, izany hoe mifototra amin' ny fifikiran' ny tena manokana amin' ny finoana tsy misy teritery avy amin' ny Fanjakana. Izany dia nitarika azy ireo ho amin' ny fanomezana tombony ny batisan' ny olon-dehibe, ny fampihenana ny isan' ny sakramenta ho roa (batisa sy eokaristia), hanohitra ny maha-zava-dehibe ny teôlôjian' ny manam-pahaizana sy ny fijery ny finoana kristiana mifototra amin' ny tsindrimandry (na fanilovana) mivantana avy amin' ny Fanahy Masina, izay inoana ho mitarika ny mino tsy misy fitsabahan' ny ambaratongam-pahefan' ny mpitondra fivavahana.

Izany dia mahafaoka ireo mpanfanavao fiangonana (na refôrmatora) toa an' i Menno Simons (mpanorina ny menônisma), i Nicholas Storch (nandray anjara tamin' ny hetsika anabatista), i Andreas Bodenstein (na Andreas Karlstadt, mpialoha lalana ny spiritoalisma), i Kaspar Schwenckfeld (nisy vokany teo amin' ny anabatisma sy ny poritanisma ary ny pietisma ny heviny), ary koa ireo vondrona toy ny Anabatista, ny Antitrinitariana (Onitariana) ary ny Spiritoalista (izay misy mpikambana antsoina indraindray hoe *Schwärmer* na "mafana fo").

## Finoany
Ny finoana ao amin' ilay hetsika dia ny an' ny "Fiangonan' ny mpino". Tsy toy ny Katolika sy ny hetsika prôtestanta loterana sy nohavaozina (zoinglianisma sy kalvinisma) izay mpadala kokoa ny fisian' ny toniam-pampianarana, ny sasany amin' ny fanavaozana mahery vaika dia nandao ilay fiheverana fa ny "Fiangonana hita maso" dia miavaka amin' ny "Fiangonana tsy hita maso". Araka izany, ny Fiangonana dia tsy ahitana afa-tsy ny vondron' ny mpino izay nanaiky an' i Jesoa Kristy sady naneho izany tamin' ny alalan' ny batisan' ny olon-dehibe, antsoina hoe "batisan' ny mino".

Niezaka nanolo ny manam-pahaizana ao amin' ny Eglizy katôlika amin' ny manam-pahaizana ao aminy ny mpanavao fiangonana izay mbola nandala ny fisian' ny toniam-pampianarana, nolavin' ireo Prôtestanta mpitarika ny fanavaozana mahery vaika anefa ny fandaminan' ny manam-pahefan' ny fiangonana, izay heveriny fa saika tsy araka ny Baiboly tanteraka. Rehefa nandroso bebe kokoa ny fikatsahana ny toetran' ny kristianisma tany am-boalohany, dia voalaza fa ny fifandirana teo amin' ny Fiangonana sy ny Empira Rômana tamin' ireo taonjato voalohan' ny kristianisma dia ara-dalàna, fa ny Fiangonana dia tsy tokony hikambana amin' ny fanamasinana ny governemanta, fa ny Fiangonana marina dia iharan' ny fanenjehana lalandava, ka noho izany, ny fiovam-pon' i Kônstantino I ho kristiana dia ilay Fivadiham-pinoana Lehibe izay fivilian-dalana avy amin' ny kristianisma madio.
Akrôpôlisin'i Atena

Ny **Akrôpôlisin'i Atena** (Grika Fahiny: ἡ Ἀκρόπολις τῶν Ἀθηνῶν, voasokajy hoe: hē *Akrópolis tôn Athēnôn*) trano mimanda tranainy hita eo amin'ny vatolampy ambonin'ny tanànan'i Atena ary misy ny sisa tavela amin'ny tranobe tranainy maromaro manan-danja ara-javakanto sy ara-tantara, ary ny Parthénon no malaza indrindra.
Jakob Amman

I **Jacob Amman** na **Jakob Ammann** dia iray amin' ny mpitarika lehiben' ny hetsika ara-pivavahana anabatista sy mpanorina ny hetsika amisy izay nandroso tao Sainte-Marie-aux-Mines (any Frantsa) nanomboka tamin' ny taona 1696 talohan’ ny niparitahan’ izy ireo, indrindra fa tany Amerika Avaratra taorian' ny didy nandroahana ny Anabatista tao Alsace tamin' ny taona 1712. Teraka tamin' ny 12 Febroary 1644 (?) tao Erlenbach im Simmental izy ary maty talohan' ny taona 1730, angamba tany Zellwiller any Alsace.