open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiteny bôbô

Ny **fiteny bôbô**, antsoina koa hoe **fiteny bôbô mandere**, dia vondrona ao amin' ny fiteny mande, izay misy karazany roa lehibe: ny fiteny bôbô atsimo tenenina any Borkina Fasô, sy ny fiteny kônabere (fiteny bôbô avaratra) tenenina ay Borkina Fasô sy any Maly.

## Jereo koa

* Fiteny ao Borkina Fasô

* Fiteny ao Malỳ
Fiteny bôzô

Ny **fiteny bôzô** dia fiteny na fitohizam-piteny ao amin' ny fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley sy ny zana-bondrona mande, akaikin' ny fiteny sôninke, tenenin' ny vahoaka bôzô. Any Maly no itenenana azy, izay ananany ny satan' ny fitenim-pirenena amin' ny alalan' ny karazany atao hoe fiteny bôzô-tieiahô.
Fiteny minianka

Ny **fiteny minianka** (fantatra koa amin' ny hoe **fiteny mamara**, **minià**, **mianka**,  na **topiira**) dia fiteny senofô avaratra ampiasain' ny olona miisa 750 000 ao atsimo-atsinanana amin' i Maly. Mifandray akaiky amin' ny fiteny sopiira izy io. Ny fiteny minianka dia iray amin' ny fitenim-pirenen' i Maly.
Fiteny kasônke

Ny **fiteny kasônke** dia fiteny mande any Afrika Andrefana, any Maly, any amin' ny faritr' i Kayes (faribolan' i Bafoulabé, Kayes ary Kéniéba), ary any Senegaly, any amin' ny faritra Tambacounda. Maherin' ny 710 000 ny fitambaran' ny mpiteny, anisan' izany ny 700 000 tany Maly tamin' ny taona 2012 ary 9 010 tany Senegaly tamin' ny taona 2006. Ity fiteny ity dia ampiasain' ny Kasônke, izay vahoaka monina indrindra any Maly sy Senegaly.
Antsingeny

Ny **antsingeny** na **voamaho** dia zavamaniry maniry isan-taona, ao amin' ny fianakavian-javamaniry *[[Pedaliaceae]]*, ao amin' ny vondron-karazana *[[Sesamum]]*, ambolena hahazoana voany. ***Sesamum indicum*** ny anarany ara-tsiansa. Tany amin’ ny Zana-kôntinanta Indiana no heverina ho nambolena azy voalohany ary azo inoana fa izy io no zavamaniry misy menaka voalohany nambolena.

Ny antsingeny dia maniry indrindra amin' ny faritra mafana manana toetanin-jana-pehintany sy ambanin-jana-pehintany ary toetany antonony aty Afrika (Sodàna) sy any Azia (India, Mianmara). Nisy fivoarana lehibe any amin' ny firenena atsimon' i Sahara io zavamaniry io noho izy mora ambolena sy noho ny masonkarena amokarana azy ambany.

Ny famokarana ny karazana antsingeny fotsy sy manopy fotsy dia manana taham-pitombo avo noho ny fampiasana azy nentim-paharazana any Azia sy noho ny fitombon’ ny mponina any amin' ireo firenena ireo, ary koa ny fampiasana azy mihamitombo hatrany any Eorôpa sy any Amerika Avaratra ary any amin' ny faritra hafa manerana izao tontolo izao amin' ny fanamboaran mofo sy biskitra.

Ny voan' antsingeny (voamaho), izay be lipida, dia ampiasaina manta, torotoroina na atsatsika, amin' ny fikarakarana sakafo sy amin' ny fanaova-mofo na ampiasaina hamokarana menaka zavamaniry azo hanina tsy misy fanadiovana.

## Jereo koa

* *[[Sesamum]]*
Volta (ony)

I **Volta** dia ony any Ganà izay foronin' ny fihaonan' i Volta Noire (na Mouhoun) sy i Volta Blanche (na Nakambé) ary i Volta Rouge (na Nazinon). Mikoriana mianatsimo izy ary miampita ny farihy Volta, ao Ganà, avy eo mitambatra  amin' ny ony Ada eo amin' ny Hoalan' i Ginea. Na i Volta Noire sy i Volta Blanche dia samy manana ny loharanony ao Borkina Fasô (firenena fantatra taloha tamin’ny anarana hoe Haute-Volta).

Ny anarany, izay midika hoe "fihodinana" amin' ny teny pôrtogey, dia nomen' ilay Pôrtogey mpandeha an-tsambo azy, noho ny lalany miolikolika. Mihaona tao Yeji ireo renirano roa ambony ireo, Yeji izay toerana rakotry ny farihy Volta ankehitriny. Ny halavany manontolo, anisan' izany i Volta Noire, dia 1&nbsp;450 km eo ho eo. I Oti sy i Afram no sakeli-dranony lehibe. Mahatratra 400&nbsp;000 km2 ny faritanin-dranon' ilay ony sy ny sakeli-dranony ary 1&nbsp;200 m3/s ny salan-kabetsahan-dranony eo am-pivarinany any an-dranomasina.

## Jereo koa

* Volta Noire (na Mouhoun)
* Volta Blanche (na Nakambé)
* Volta Rouge (na Nazinon)
* Farihy Volta
Volta (farihy)

I **Volta** dia farihy voatr’ olombelona ao afovoan' i Ganà, vokatry ny fananganana ny tohodranon' i Akosombo eo amin' ny ony Volta, atsimon' i Ajena. Mihoatra ny 400 km ny halavany, 35 km eo ho eo ny sakany lehibe indrindra ary mahatratra 8 500 km2 eo ny fari-dranony; ny renirano Volta Noire (na Mouhoun) sy Volta Blanche (na Nakambé) ary Volta Rouge (na Nazinon) dia mampifanojo ny ranony ao.

Azo andehanana sambo ilay farihy; izy no mampifandray ny afovoan' i Ganà sy ny morontsiraky ny Hoalan' i Ginea. Miantoka ny famatsiana jiro sy rano ary ny fitarihan-drano ny ampahany be amin'ny faritra atsimo-atsinanana any Ganà. Manorim-ponenana eo amin' ny morony ny mpankono.

## Jereo koa

* Ony Volta
* Volta Noire (na Mouhoun)
* Volta Blanche (na Nakambé)
* Volta Rouge (na Nazinon)
Volta Rouge

I **Volta Rouge** (antsoina hoe **Nazinon** any Borkina Fasô) dia renirano any Afrika Andrefana izay mamakivaky an' i Borkina Fasô sy Ganà. Sakelidranon’ i Volta Blanche (na Nakambé) ao amin’ ny ilany ankavanana sady zana-tsakelidranon’ ny ony Volta izy.

Any Borkina Fasô, ao andrefan' i Ouagadougou renivohitra, no ipoiran’  ny loharanon’ i Volta Rouge. Mitodika avy hatrany mianatsimo-atsinanana, izay lalana tazominy mandritra ny diany, ity renirano ity. Miampita ny Valan-Javaboarin' i Kaboré-Tambi (Parc National Kaboré-Tambi) izy io, ary miala ao Borkina Fasô aorian' izay ka miampita ny tanim-pirenen' i Ganà. Ao amin' ity firenena ity no misy ny lalam-pikorianany ambany izay mirefy 30 km. Mivarina ao amin' i Volta Blanche (na Nakambé) eo amin' ny sisiny havanana izy amin’ ny farany.

Mirefy 266 km ny halavany ao Zangodi (akaikin' ny fihaonany). Mirefy 12 111 km2 ny sahan-dranony izay hita indrindra any Borkina Fasô.

## Jereo koa

* Ony Volta
* Volta Noire (na Mouhoun)
* Volta Blanche (na Nakambé)
* Farihy Volta
Volta Noire

I **Volta Noire** (antsoina hoe **Mouhoun** any Borkina Fasô) dia renirano any Afrika Andrefana mamakivaky an' i Borkina Fasô sy i Kôtidivoara ary i Ganà. Iray amin' ny sakeli-dranon' ny ony Volta izy. Efa ho 1 000 km ny halavany manontolo. Saika ny ampahatelon' ny faritra andrefana amin' i Borkina Fasô no misy ny sahan-dranony.

Ao Borkina Fasô, atsimo-andrefan' ny tanànan' i Bobo-Dioulasso, no ipoiran’ ny loharanon’ i Mouhoun, ary miodina avaratra-atsinanana izy amin' ny voalohany, mifanandrify amin' ny sisintanin’ i Maly. Rehefa tonga tandrify ny tanànan' i Kouri izy dia manomboka miolakolaka ka mahatonga azy hizotra mianatsimo, hiampita avy any avaratra mankany atsimo amin’ ilay firenena. Any atsimo izy dia manatona ny tanim-pirenen' i Ganà, ka amin' ny voalohany dia namorona ampahany amin' ny sisin-tany eo anelanelan' i Borkina Fasô sy i Ganà.

Rehefa miala amin'ny taninin’ i Borkina Fasô izy dia lasa sisintany manasarka an’ i Ganà sy i Kôtidivoara aloha. Miala amin' ny tanin' i Kôtidivoara izy dia miditra ao amin' ny tanin’ i Ganà, manomboka manao olika izay mitondra azy mankany atsinanana ary avy eo mankany avaratra-atsinanana. Rehefa avy nivezivezy imbetsaka i Volta Noire dia mivarina ao amin’ ny farihy Volta ao Ganà, ka mampifangaro ny ranony amin’ ny an’ i Volta Blanche (na Nakambé). Aorian' ny fihaonanana eo amin' i Volta Noire sy i Volta Blanche, fihaonanana difotr’ ilay farihy ankehitriny, no tena nanomboka ny ony Volta.

Avy any Maly i Sourou (ilany havia) izay mandrafitra ny sisintany manasaraka ny firenena roa tonta mihoatra ny 15 km eo ho eo. Misy tohodrano ny ao amin' ny tanin' i Borkina Fasô, eo amin' ny fihaonany amin' i Volta Noire, izay mitahiry rano 250 hatramin' ny 500 tapitrisa metatra toratelo. I Sourou dia renirano manokana; raha ny marina dia sampan’ i Volta Noire ihany koa izy io: mandritra ny tondra-drano isan-taona, ny faritra ambany ao aminy dia vakivakin’ ny ranon' i Volta Noire avy any ambany mankany ambony. Noho ny fisian’ ilay tohodrano dia voatahiry ho amin’ ny vanim-potoanan’ ny main-tany io rano tondraka io.

## Jereo koa

* Ony Volta
* Volta Blanche (na Nakambé)
* Volta Rouge (na Nazinon)
* Farihy Volta
Volta Blanche

I **Volta Blanche** (antsoina hoe **Nakembé** na **Nakambé** any Borkina Fasô) dia renirano any Afrika Andrefana izay mamakivaky an' i Borkina Fasô sy i Ganà.

Talohan' ny nanorenana ny tohodranon' i Akosombo, ny ony Volta dia niainga avy amin' ny fihaonan' i Volta Blanche sy i Volta Noire. Io teram-pihaonana io dia difotry ny farihy Volta ankehitriny, izay ivarinan’ i Volta Blanche sy i Volta Noire.

I Volta Blanche dia manome rano fisotro lehibe ho an' ny vahoaka maro manamorona azy. Izany koa dia miteraka tondra-drano isan-taona ho an' ny maro amin' ny mponina manamorona azy.

## Jereo koa

* Ony Volta
* Volta Noire (na Mouhoun)
* Volta Rouge (na Nazinon)
* Farihy Volta
Comoé (ony)

I **Comoé** dia ony any Afrika Andrefana izay mamakivaky an' i Borkina Faso sy Kôtidivoara, manana ny loharanony ao Péni, toerana eo anelanelan' i Banfora sy Bobo-Dioulasso any Borkina Fasô; miampita an' i Kôtidivoara avy any avaratra mankany atsimo izy io, ary mivoaka any amin' ny farany atsinanana amin' ny lagôna Ébrié ao Grand-Bassam. Mirefy 813 km ny halavany. Avy amin' ny anarany ny Faritanin' i Comoé, iray amin' ny faritany 45 any Borkina Fasô any amin' ny Faritry ny Cascades, ary koa ny Distrikan' i Comoé ary ny iray amin' ny faritra ao aminy, dia i Sud-Comoé ao Kôtidivoara.

Ny vavaranony ivarinany taloha mamakivaky ny riakasia any atsimo-atsinanan' i Grand-Bassam dia voahidin' ny fanotofan-tany sy ny lalana amorontsiraka ankehitriny. I Comoé dia mitohy amin' ny ampahany an-dranomasina misy azy ankehitriny eo amin' ny 40 km miankandrefana manaraka ny morontsiraka anelanelan’ ireo nosy lehibe maromaro, anisan' izany ny nosy Vitré eo amin' ny fihaonan' i Mê sy ny nosy Petit-Bassam eo anelanelan' i Abidjan sy i Port-Bouët, alohan' ny hidirany ao amin' ny Hoalan’ i Ginea amin' ny alàlan' ny lakandrano Vridi ankehitriny.

I Comoé dia manondraka ny ankamaroan' ny faritra avaratra-atsinanan' i Kôtidivoara. Io no faritra rakotra hivoka indrindra. Na izany aza, ny renirano dia sisin' ny ala galeria amin' ny halavany saika manontolo, izay toeram-ponenana tokana ho an' ny biby maro karazana ao aminy. Valan-javaboary midadasika ny  Parc National de la Comoé (Valan-Javaboarin' i Comoé) izay noforonina any avaratra atsinanan' i Kôtidivoara eo antenatenany.

Ao amin' ny faritra ivoariana izay ivelaran’ ny lohasahany, ny fisian' ny lemaka mety tondra-drano dia nitarika ny fampandrosoana ny fambolem-bary.

Ireto ny sakelidranony lehibe:

* i Leraba Andrefana (ilany havanana) izay manamorona ny sisintany manasaraka an' i Borkina Fasô sy i Kôtidivoara;
* i Iringou (ilany havia) avy any Borkina Fasô;
* i Bayakokoré (ilany havia), avy any amin' ny faritra ivoariana ao Bondoukou (faritra Zanzan).
Bobo-Dioulasso

I **Bobo-Dioulasso** dia tanàna any tapany andrefana amin' i Borkina Fasô sady foibem-pitantanan' ny Faritanin' i Houet. Eo amin' ny lembalemba manakaiky ny sisin' ny lalamby mamakivaky an’ ilay firenena avy any Kôtidivoara mankany Nizera i Bobo-Dioulasso izay ivon-toeran’ ny raharaham-barotra ho an' ny vokatry ny fambolena avy amin' io faritra io (voanjo, voan' antsingeny (sesame), taretra, biby fiompy). Anisan’ ny vokatra lehibe indrindra any ny kofehy landihazo, ny vokatry ny taozavatra metaly, ny menaka zavamaniry, ny savony, ny sokay ary biriky.

Naorin’ ny Bôbô, vahoaka tatsaha, tamin' ny taonjato faha-11 ilay tanàna izay nivoatra nanomboka tamin' ny fahatongavan' ny Diola tamin' ny taonjato faha-15, ary vetivety dia lasa foibe ara-barotra lehibe, izay nivorian' ny mpivarotra isan-karazany samy hafa fiaviana. Taloha dia fantatra amin' ny anarana hoe Sya ity tanàna ity izay nifaninana tamin' ny foibe ara-barotra ao Kong (any avaratr' i Kôtidivoara ankehitriny) ilay tanàna izay niroborobo. Lasa teo ambany fifehezan’ ny Frantsay ilay tanàna tamin’ ny taona 1897. Novana anarana hoe Bobo-Dioulasso ("tanànan’ ny Bôbô sy ny Diola") izy io tamin’ ny faran’ ny taonjato faha-19.

I Bobo-Dioulasso dia manana môskea maromaro sy ivon-toeram-pikarohana maromaro, anisan' izany ny Centre d’Etudes Economiques et Sociales d’Afrique de l’Ouest  ("Foiben' ny Fikarohana ara-Toekarena sy ara-Piarahammonin' i Afrika Andrefana") (1960) sy ny orinasa maro mifandray amin' ny fikarohana momba ny areti-mifindra (epidemiôlôjia), ny geôlôjia ary ny fambolena.
Pendjari (renirano)

I **Pendjari** na **Oti** dia renirano any Afrika Andrefana izay mamakivaky an' i Borkina Fasô, Bénin, i Tôgô ary i Ganà. Ao amin' ny firenena roa farany dia antsoina hoe *Oti* izy. Izy dia sakelidranon' ny ony Volta izay ivarinan’ ny ranony ao amin' ny sisiny havia tandrify ny farihy Volta.

Ny anarany dia avy amin’ ny fiteny gormantse izay fitenin’ ny Gormantse, ary midika hoe “renirano lehibe”. Eny tokoa, io no renirano lehibe indrindra amin' ny erana misy an' io foko io.

Ao amin' ny tangorom-bohitra Atacora ao amin' ny Departemantan' i Atacora any Benîno no ipoiran’ ny loharanon’ i Pendjari. Any Tôgô dia mitambatra amin' i Oti izy, avy eo miampita ny sisintanion’ i  Ganà. Any izy no sisin-tany teo anelanelan’ i Tôgô (fony zanatany alemàna avy eo anglisy) sy i Gold Coast (Côte de l'Or) zanatany britanika. Any Ganà dia mitodika mianatsimo izy ary mivarina any amin' ny ony Volta tandrify ny farihy Volta.

Io renirano io no sisin-tany voajanahary avaratra amin' ny Parc National de la Pendjari  (Valan-javaboarin’ i Pendjari) ao Benîno. Amin' ny faritra misy azy ao amin' ny Valan-javaboarin' i Pendjari sy any amin' ny faritra midina, i Pendjari no sisintany manasaraka an' i Benîno sy i Borkina Fasô (miaraka amin' ny fifandiran’ ireo firenena roa ireo momba ny fiandrianam-pirenena eo amin' ny faritra antsoina hoe Koaloun na Kourou).
Hona (vahoaka)

Ny **Hona** dia vahoaka mpifindrafindra monina nonina tany Azia Afovoany, tany Kaokazy, ary tany Eorôpa Atsinanana teo anelanelan' ny taonjato faha-4 sy faha-6. Nanao fanafihana matetika sy nandrava tany amin' ny Empira Rômana Atsinanana ny Hona, indrindra fa teo ambany fitondran' ny mpanjaka Attila.

## Lisitry ny mpitondra
Vovoka

Ny **vovoka** dia fitambaram-poti-javatra bitika sady maivana ka mora mitsingevana ao amin' ny rivotra, izay matetika manana habe latsaky ny 1 000 μm. Ny vovoka dia mety hiteraka olana lehibe amin' ny fahasalaman' ny olombelona sy ​​​​ny biby ary ny zavamaniry, ary koa amin' ny fampandehanana milina. Azo esorina ny vovoka amin' ny rivotra anaty toeram-ponenana na toeram-piesana amin' ny alalan' ny fitaovam-pitrohana sy fitaovam-pisivanana isan-karazany.

## Toetoetry ny vovoka
Foronin' ny tsiraka avy amin' ny zavamaniry na biby, ny vovobony, ny silisy, ny bakteria ary ny bobongolo ny vovoka. Any amin' ny tanàn-dehibe, ny vovoka eny amin’ ny rivotra dia misy setroka sy poti-tara be dia be koa. Ao amin' ny tanàn-dehibe misy taozavabaventy, ny rivotra dia mety mitahiry poti-javatra bitika maherin'ny 3 tapitrisa isaky ny sm3. Ny haben' ny poti-javatra bitika ao amin’ ny vovoka dia miovaova eo amin' ny 0,5 ka hatramin' ny mikrôna maromaro. Mitsingevana ela eny amin' ny rivotra ireo poti-javatra ireo ary azon’ ny rivotra entina lavitra dia lavitra.

Afaka manaparitaka ny hazavana fohy halavan' onja ny vovoka ka misy fiantraikany amin' ny lokon' ny lanitra izany, ary afaka miova ho vongana madinika maro izay manamora ny fiovan' ny eton-drano ho lasa ando. Ny zavona sy ny setroka ary ny rahona dia tsy afaka miseho raha tsy misy ny tsindry avy amin' ny poti-javatra bitika ao amin' ny vovoka eny amin' ny rivotra.

## Fiantraikan' ny vovoka
Olana goavana miseho amin' ny alalan' ny fahalotoan' ny rivotra ny habetsahan' ny vovoka anaty rivotra eny an-tanàn-dehibe. Any amin' ny orinasa mpanamboarana koba sy siramamy ary any amin' ny toeram-pitrandrahana arintany, ny fivangongoan' ny poti-javatra mora mirehitra dia mety hiteraka fipoahana. Mety hanimba ny fahasalamana ihany koa izy ireo rehefa voafoka, ka miteraka aretina toy ny silikôzy.

## Jereo koa

* Fotaka
* Setroka
* Etona
* Rivotra
* Antsanga
Vovobony

Ny **vovobony**, ao amin' ny zavamaniry misy voany, dia ny vondro-tsinga lahy vokarin' ny voniny: zavatra bitika izy ireo (20 hatramin' ny 55 μm ny savaivony amin' ny ankapobeny), miendrika atody, mipetaka eny amin' ny tendron’ ny lahimbony.

## Jereo koa

* Zavamaniry
* Lisitry ny taovan-javamaniry
Diatômita

Ny **diatômita** dia vato misy  silisy tena maivana (ny hakitrokany dia eo anelanelan' ny 0,2 ka hatramin' ny 0,3, izany hoe 200 hatramin' ny 300 kg/m3), be hirika be (afaka miaty rano 50 hatramin' ny 70 %), mora vaky ary miovaova ny lokony mazava eo anelanelan’ ny volondavenona matsatso sy maitso manga na fotsy koa aza, arakaraka ny fahasimbany sy ny loto ao anatiny (zavatra avy amin’ ny zavamananaina, tanimanga, sns) ary arakaraka ny fatran’ ny hamandoana. Izy io dia miforona manontolo na saika manontolo amin' ny alalan’ny "taolana" avy amin’ ny diatômea.

Ny diatômea dia lomotra tokan-tsela mivelona any amin' ny ranomasina na farihy, dia voahodidin' ny fonony vita amin’ ny silisy, izay mety hitarika amin' ny fiforonan' ny vato ny fiangonany any amin’ ny fanambanin’ ny ranomasina na farihy.
Kasiterita

Ny **kasiterita** dia karazana mineraly voaforon' ny diôksida-na firapotsy, izay manana raikipohy simika SnO2, mety ahitana soritra singa metaly hafa toy ny vy (Fe), tantala (Ta), niôbioma (Nb), fanitso (Zn), tongstena (W), manganezy (Mn), skandiôma (Sc), zermaniôma (Ge), indiôma (In) ary galiôma (Ga), indrindra amin'ny endrika ôksida. Amin' ny ankapobeny dia matroka ny lokony, saingy manjelanjelatra. Ny famirapiratany sy ny tavan-kristaliny maro dia mahatonga azy ho vatosoa mahafinaritra. Ny kasiterita no loharanon' ny firapotsy lehibe indrindra ankehitriny.
Fôsfaty

Ny **fôsfaty** dia taharo, karazana sira, azo avy amin' ny asidra fôsfôrika H3PO4 amin' ny fahaverezana na fanoloana ny hidirôzenina iray na maromaro, amin' ny alalan’ ny atôma hafa na vondron’ atôma. Ny fôsfaty dia ampiasaina amin' ny fanamboarana zezika simika sasany, fanamboarana akora fanasan-damba, fanamboarana akora enti-miady amin’ ny harefesina na fanamboarana taharon-tsakafo.

## Jereo koa

* Fôsfôro
* Azôta (N)
* Pôtasiôma (K)

## Jereo koa
Amponga

Ny **amponga** dia zavamaneno velezina vita amin' ny vata poaka aty miendrika barîka na kodiarana (ny vatany), nanenjanana hoditra na zavatra manify hafa (ny tavany) manarona ny vavany iray na roa, izay kapohina amin' ny rantsan-tanana na amin' ny felan-tanana na amin' ny hazo kely (fively) izay natokana ho amin' izany, ka mety mikarantsana na midoboka ny feony izay lasa mafy noho ny fisian' ilay vatany mpanamafy feo.

Amin' ny ankapobeny dia toy ny fantsona ny endriky ny vatan' amponga, nefa mety hiovaova izany. Mety ho varingarina toy ny an' ny amponga be feo, izay manana endrika toy ny barîka, na sahala amin' ny vazy tsy misy fanambaniny, ao ny amponga tsy lalina loatra ny vatany toy ny ampongatapaka, misy ny amponga miendrika antsasaka bola. Mety ho vita amin' ny hazo na amin' ny metaly na amin' ny tanimanga ny vatan' ny amponga. Ny fonony, izay matetika vita amin' ny hoditra, dia araikitra amin' ny vatany amin' ny alalan' ny fantsika, dity, bokotra na tady. Mety misy tady fiambozonana azy ny amponga na tsy misy. Mety ho tady na visy ny fanenjanana ny amponga.

Saika hatraiza hatraiza dia ampiasaina amin' ny lanonana misy fombafomba na enti-manaja ny zava-masina ny amponga. Any amin' ny firenena afrikana sasany dia maneho am-panoharana ny fianakavian' ny fokon' ny mpanjaka sy miaro azy ireo ny amponga, ary matetika dia apetraka amin' ny toerana masina. Atokana ho an' ny vehivavy ny ampongatapaka any amin' ny firenena silamo. Amin' ny faritra sasany aty Afrika dia misy karazan' amponga maka tahaka feon' olombelona ka ahafahana mampita hafatra lavitra an-kilômetatra maromaro.

Miovaova ny anjara asan' ny amponga eo amin' ny mozika, manomboka amin' ny fanamarihana tsotra ny gadona izany ka hatramin' ny famoahana gadona saro-drafitra indrindra. Manome gadona isan-karazany, izay manatsara ny feon-kira, ny amponga ao amin' ny mozika silamo sy indiana. Mampiasa gadona mifanaingina sady be pitsiny ny mpilalao zavamaneno aty Afrika.

## Jereo koa

* Mozika
* Zavamaneno
* Zavamaneno velezina

* Mozika malagasy - Lisitry ny zavamaneno malagasy
Silisy

Ny **silisy** na **diôksida-na silisiôma** (**SiO<sub>2</sub>**) dia hita amin' ny firafitry ny mineraly maro. Ny silisy no tena taharo fototra ao amin’ ny fasika. Miseho amin' ny endrika kristaly isan-karazany na tsy misy endrika jeômetrika ny silisy, ary mitambatra amin' ny ôksida hafa (Al2O3, FeO, MgO, CaO, Na2O, K2O, sns.) ao amin' ny silikata. Ny silikata no singa fototra amin' ny sosona ambony amin’ ny Tany. Ny silisy dia tena misy betsaka ao amin' ny natiora, amin' ny endrika vatokaranana na koartsa sy kalsedoana ary diatômita.

Rehefa ambonin' ny fetra sasany ny fatra voatelina amin' ny vovoka silisy sy ny poti-tsilisy bitika dia mampidi-doza. Izy no fototry ny aretina silikôzy sy ny aretina maro hafa.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Alizay

Ny **Alizay** dia rivotra mitsoka avy any amin' ny faritra anelanelan’ ny zana-pehintany roa (eo anelanelan' ny 23°27 avaratra sy 23°27 atsimo), mitsoka tsy tapaka avy any atsinanana mankany andrefana avy amin' ny tsindry (avo) ambanin-jana-pehintany ka mankany amin' ny tsindry (iva) am-pehibentany. Any amin' ny ila-bolantany avaratra izy dia mitsoka avy any avaratra-atsinanana mankany atsimo-andrefana, fa aty amin' ny ila-bolantany atsimo kosa dia mitsoka avy any atsimo-atsinanana mankany avaratra-andrefana. Mitsoka manomboka amin' ny haabon' ny ranomasina (0 m) ka hatramin' ny haambo 1&nbsp;500 na 2&nbsp;000 m ambonin' ny ranomasina ny Alizay.

## Jereo koa

* Varatraza
Lôby (vahoaka)

Ny **Lôby** dia vahoakan' i Afrika Andrefana hita any amin’ ny tapany atsimo-andrefana amin’ i Borkina Fasô, any amin’ ny tapany avaratra-andrefana amin' i Ganà ary any avaratra-atsinanana amin' i Kôtidivoara, indrindra ao amin' ny faritr' i Bouna, akaikin' i Ganà sy Borkina Fasô, eo amorony ankavanan' ny renirano Volta Noire. Fantatra amin' ny alalan' ny tantara fedrà ny fiavian' izy ireo, mety ho nifidra monina avy ao amin' ny faritra avaratra amin’ i Ganà ankehitriny izy ireo, niampita ny faritr' i Wa sy ny ony Volta, taonjato vitsivitsy lasa izay.

Ny fiteny lôbiry no fiteniny, izay isan’ ny fiteny gora, izay tombanana ho 440.000 mahery ny isan' ny mpiteny azy tany am-piandohan' ny taompolo 1990. Nisy 286.000 teo ho eo izany tany Borkina Fasô (1991) ary 156.000 tany Kôtidivoara (1993). Ampiasain’ izy ireo koa ny fiteny diola sy ny fiteny frantsay.

Ny Lôby dia eo amin' ny 4 % amin' ny mponina ao Borkina Fasô ary 1,8 % amin' ny an' i Kôtidivoara. Ao Bouna (any Kôtidivoara) sy ao Diébougou ary ao Gaoua (any Borkina Fasô), ary farany, ao Lawra sy ao Wa ary ao Kampté (Ganà) no misy ny Lôby betsaka indrindra amin' izao fotoana izao. Monina amin’ ny vohitra kely maro ny Lôby ao anatin' ny Valan-javaboarin’ i Comoé (Parc National de la Comoé) ao Kôtidivoara.
Goronsy (vahoaka)

Ny **Goronsy** vahoaka any Afrika Andrefana hita any atsimo amin' i Borkina Fasô sy any avaratra amin' i Ganà. Miely amin' ny sisin-tany avaratr' i Ganà ka hatrany amin' ny faritr' i Koudougou sy Réo izy ireo.

Misy zana-poko maromaro miparitaka any afovoany-atsimo amin' i Borkina-Fasô izy ireo. Ny Kasena, izay fantatra amin' ny maritrano miavaka ao amin' ny faritr' i Pô sy Tiébélé ary Léo, ny Lele na Liele ao amin' ny faritra Réo, ny Nony ao amin' ny faritr' i Léo sy Pouni ary Zawara, ny Nonoma ao amin' ny faritra Tcheriba, ny Sisala manodidina an' i Léo, ary ny Kô ao amin' ny faritr' i Siby.

## Tantara
Ny lovantsofin' ny Goronsy dia milaza fa avy amin' ny faritry ny Farihin' i Tchad izy ireo. Ny fanadihadiana ara-tantara dia manamafy ny efa nisian' izy ireo tao Borkina Fasô nanomboka tamin' ny taonjato faha-12.

Na dia teo aza ny fandresen' ny Empira Môsy sy ny fanitaran-tany nataony tamin' ny taonjato faha-15 ary ny fanafihany andevo tao amin' ny vohitra maron' ny Goronsy, dia nitazona hatrany ny fizakan-tena sy ny fahaleovan-tenany ny vondrona samihafa ao amin' io foko io. Ny fanoheran' izy ireo ho fihazonana ny fizakan-tenany sy ny fahaleovan-tenany dia vokatry ny fisian’ ny vondrona Liele izay nanana fanjakana niavaka notarihan' ny mpanjaka antsoina hoe Taga Otiè Bassole izay tsy mbola hitan' ny olona hatramin' izao. Nanana tafika matanjaka mpitaingin-tsoavaly voalamina tsara izy nanerana ny faritr’ i Sanguié.

## Zana-poko
Ireto avy ny zana-poko ao amin’ io foko Goronsy io: 

* ny Kasena mipetraka any amin' ny faritr' i Pô sy Tiébélé ary Léo;
* ny Liele any amin' ny faritra Réo sy Ténado ary Didir;
* ny Nony any amin' ny faritr' i Léo sy Pouni ary Zawara;
* ny Nonoma ao amin' ny faritr' i Tcheriba;
* ny Sisala any amin'ny faritr' i Leo;
* ny Kô ao amin'ny faritr' i Boromo.
Fivavahana ao Iràna

Ny **fivavahana any Iràna** dia anjakazakan' ny fivavahana silamo. Ny fivavahana ôfisialy any Iràna dia ny silamo siitan’ ny roambin’ ny folo (antsoina koa hoe imamisma) izay arahin’ ny 80 % amin' ny mponina any ho any. Manana môskea sy toerana masina maherin' ny 80 000 i Iràna, anisan' izany ny toerana masina siita atao hoe Qom, izay masina indrindra atsimon' i Teheran, dia ivon-toerana manan-danja amin' ny fivahiniana masina. Manodidina ny 19 % amin' ny mponina ao Iràna ny Sonita.

Ny Kristiana (miisa 250 000, ka ny antsasany dia manam-piaviana armeniana) sy ny Jiosy (miisa 30 000) no mipetraka ao Iràna, saingy ireo vondrom-piarahamonina ireo dia mihena isa hatrany. Iharan' ny fanenjehana ny Bahay (miisa 300 000) sy ny Zôrôastriana (miisa 30 000).

## Jereo koa

* Jeôgrafian' i Iràna
* Fiteny ao Iràna
* Tantaran' i Iràna
* Toekaren' i Iràna
Tantala (metaly)

**Tantala** (Anglisy: *Tantalum*) dia singa simika misy ny marika **Ta** sy ny isa atomika 73. Tantala no anarana taloha, ary nomena anarana hoe Tantala, olon-dratsy avy amin'ny angano grika. Ny Tantala dia metaly tetezamita tsy fahita firy, malefaka rehefa madio, manga-voankazo, manjelatra izay mahatohitra ny harafesina. Izy io dia ampahany amin'ny vondrona metaly, izay ampiasaina betsaka ho singa kely amin'ny.
Niôbioma

Ny **niôbioma** (Anglisy: *Niobium*) dia singa simika misy marika simika **Nb** ary laharana atomika 41 metaly tetezamita volondavenona volondavenona, kristaly ary ductile izy io.
Skandiôma

Ny **skandiôma** dia singa simika manana laharana atômika 21 sy eva **Sc** (*scandium*). Izy io dia metaly tetezamita ary miaraka amin' ny itriôma sy ny vondron' ny lantanida, izay metalin' ny tany hamatra. Ny skandiôma amin' ny ankapobeny dia hita amin' ny habetsahana kely ao amin' ny tany hamatra, nefa singa manan-danja amin' ny akora mineraly tsy fahita firy, indrindra fa ireo izay hita tany Skandinavia (izay niavian' ny anarany). Amin' ny fepetra manara-penitry ny mari-pana sy ny tsindry, ny vatana tsotran' ny skandiôma dia metaly malefaka, fotsy mivolom-bolafotsy.

## Jereo koa

* Metaly

* Metaly mavesatra

* Tany hamatra
Zermaniôma

**Zermaniôma** (Anglisy: *Germanium*) dia singa simika misy marika **Ge** sy isa atomika 32. Izy io dia metalôla fotsy manjelanjelatra, mafy vaky, fotsy volondavenona ao amin'ny vondrona karbôna, mitovitovy amin'ny simika amin'ny vondrona mpifanolo-bodirindrina aminy silisiôma sy vifotsy.
Galiôma

Ny **galiôma** (Anglisy: *Gallium*) dia singa simika misy ny marika **Ga** sy ny laharana atomika 31. Hitan'ny mpahay simia frantsay Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran tamin'ny taona 1875.
Ankamantatra

Ny **ankamantatra** dia fanambaràna na fanontaniana misy heviny miafina, sy natao hovahana, homem-baliny. Misy karazany roa ny ankamantatra, dia ny olana ambara amin'ny ankapobeny amin'ny fiteny an'ohatra na fanoharana izay mitaky faharanitan-tsaina sy fieritreretana amim-pitandremana mba hahitana ny vahaolana, ary ny fanontaniana miorina amin' ny kilalaon-teny ahitana teny mitovitovy fanonona na manana heviny maro.

Eo amin' ny fanabeazana dia miendrika fialamboly ny ankamantatra, izay mamporisihana ny ankizy  handinika ny tontolo manodidina azy, misarika ny sainy handinika ny fahamarinan' izay nolazaina. Ohatra; "Tanora banga, antitra vao boribory". Valiny: ny Volana. Voakitika ny sainy handinika ny momba ny Volana.

Ny ankamatra dia miendrika fanotanina mitaky valiny,ny ankamatra izany dia olona roa na maromaro no mpandray anjara ao aminy.   

Ny fihandohany ankamatra dia miantoboka amin'ny hoe :inona ary zao ....... na koa lahatsoratra Kely dia Zay vao misy fanotanina   

Ohatra : Nisy vorona roa samy mana-tody ambony hazo iray ka manao ambony sy ambany ny toerana misy azy ireo .  

Hoy Ilay vorona eo ambany firy ny atodinao niteny Ilay vorona eo ambony, hoy Ilay ambony namaly raha ny anao afindra ato amiko ny atody iray dia atsakiny anaha ny atodinao fa raha ny anaha indray hafindrako ao aminao ny iray dia mitovy ny atody tsika firy ary ny atody avy ny atody izy roa ireo?  

## Jereo koa

* Kolontsaina malagasy
* Mozika malagasy

* Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy
* Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana
Kylie Jenner

**Kylie Jenner** (10 Aogositra 1997) dia socialite amerikana malaza, kintan'ny fahitalavitra zava-misy, modely ary mpamorona lamaody. Nalaza izy, niaraka tamin'ny fianakaviany, niaraka tamin'ny E! andian-dahatsoratra momba ny zava-misy amin'ny fahitalavitra Keeping Up with the Kardashians, izay niankina voalohany indrindra tamin'ny raharahan'ny zokiny vavy Kim Kardashian.
Lil Wayne

Dwayne Michael Carter Jr. (teraka ny 27 septambra 1982), fantatra amin'ny anarana hoe Lil Wayne, dia mpiangaly rap, mpihira, mpamoron-kira ary mpanatanteraka firaketana an-tsoratra.
Bôbô (vahoaka)

Ny **Bôbô** dia vahoaka any Afrika Andrefana monina indrindra any avaratra-andrefana amin' i Borkina Fasô sy ao Maly. Ny anaran'ny tanànany dia i Bobo-Dioulasso – anarana nomena tamin' ny taona 1904 - izay midika hoe "tranon' ny Bôbo-Diola". Ny Bôbô, tsy toy ny ankamaroan' ny vahoaka hafa ao Borkina Fasô sy Maly, dia tsy misy fahefana ara-pôlitika manana  foibe.

Ny fitenin' izy ireo dia ny fiteny bôbô (na bômo), fiteny gora izay tombanana ho 158 000 ny isan' ny mpiteny azy. Manodidina ny 102 000 no voaisa tao Maly nandritra ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 1976 ary 56 000 tany Borkina Fasô tamin'ny taona 1991.
Meksikana Amerikana

Ny Amerikana Meksikana dia Amerikana manana lova Meksikana. Ny Meksikana no mponina betsaka indrindra amin'ny fiaviana Hispanika monina any Etazonia, mitentina 62% amin'ny mponina Hispanika amerikana amin'ny taona 2017. Ny ankamaroan'ny Meksikana dia mipetraka any Kalifornia sy Texas.
Ala Mikea

Ny **Ala Mikea** na **Alan' ny Mikea** dia iray amin’ireo ala maina lehibe any amin’ny faritra atsimo-andrefan’i Madagasikara, ao amin’ny faritra Atsimo‑Andrefana, eo anelanelan’ny renirano Mangoky sy ny renirano Manombo . Izy io dia manana karazana tontolo iainana manokana, nohon’ny fisian'ny ala maina sy ny ala kirihitra , ary fonenan’ny vondrom-piarahamonina antsoina hoe Mikea izay miaina akaiky amin’ny ala.

## Jeografia sy Toe-trandro
Ny Ala Mikea dia hita ao amin’ny Faritra Atsimo-Andrefan'i Madagasikara, eo anelanelan’ny Distrikan’i Toliara II sy Morombe, ary mivelatra manodidina ny 120 km avy any avaratra ka hatrany atsimo. Ny alan'ny Mikea dia mirafy 184.630 ha. Eo anelanelan'ny reniranon’i Manombo sy ny reniranon’i Mangoky no misy azy.

Ny fidirana ao amin’ny valan-javaboary  dia eo amin’ny 75 km avaratra avy any Toliara, any Ankililaoka, izay misy biraon’ny Madagascar National Parks (MNP).

Toetr’andro "subaride" ny any amin'ny ala Mikea. Mangatsiaka ny andro amin’ny volana Jona ka hatramin’ny Aogositra, miaraka amin’ny mari-pana eo amin’ny 13,8 °C. Mafana kosa ny andro amin’ny volana Desambra ka hatramin’ny Febroary, mitondra hafanana mihoatra ny 35 °C. Ny vanim-potoana orana dia manomboka amin’ny Novambra ka hatramin’ny Aprily.

## Zava-manan'aina
Ao amin’ny Ala Mikea dia ahitana ny Didierea madagascariensis izay tsy fahita mahazatra sy Euphorbia stenoclada, ary koa ny  Adansonia fony .Araka ny fanadihadiana iray momba ny firafitry ny toerana, tamin’ny transect dia hita fa mihisa 283 “morpho-espèces” ny karazan-javam­aniry hita ao anatin’ny Ala Mikea . 

Ny Ala Mikea no iray amin’ny faritra manan-karazana biby tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara. Tohin'ny vorona tandindomin-doza toy ny Monias benschi sy Uratelornis chimaera izay hita any amin’ny toerana hafa.

## Mponina sy Kolontsaina
Ny Mikea dia vahoaka mpihaza sy mpanangona nentim-paharazana. Monina ao anatin’ny sy manodidina ny ala. Miankina amin’ny ala izy ireo amin’ny fiompiana, fihazana, fanangonana zava-maniry fanafody .

Misedra fahavoazana avy amin’ny hetsika ivelany ny mponina Mikea dia ny fambolena tsy ara-tontolo iainana sy ny fanapahana hazo ho an’ny arina, izay manohintohina ny fomba fiainan’izy ireo nentim-paharazana.

## Fiarovana ny ala
Ny Ala Mikea dia nahavery manodidina ny 28% amin’ny velaran’ny ala voalohany tao anatin’ny telo-polo taona farany . Ny antony lehibe dia fanaovana arina hazo ho an’ny varotra, fandoroana sy fambolena ary fanapahana ala ho an’ny tetikasa indostrialy.

Mba hiarovana ny ala sy ny fiainan’ny Mikea, dia misy fepetra soso-kevitra toy ny fananganana faritra voaaro ofisialy, fampiroboroboana asa maharitra ho an’ny mponina, fampianarana sy fanabeazana momba ny tontolo iainana ary fanamafisana ny zon’ny tany sy fampiasana loharanon-karena ho an’ny mponina ao an-toerana .

## Jereo koa
* Toliara Sands

* Base Toliara
* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
* Alan' i Ranobe

## Loharano
Albrecht von Brandenburg

I **Albert von Brandenburg** dia arseveka sy kardinalin' ny Eglizy Katôlika Rômana, teraka tamin' ny 28 Jona 1490 tao Cölln amron' ny renirano Spree, vakin-tanàna ao Berlin ankehitriny, ary maty ny 24 Septambra 1545 tao amin' ny lapan' i Martinsburg any Mainz (frantsay: *Mayence*).

Amin' ny maha mpanohana ny fivarotana indolzansy azy sy amin' ny maha olo-manankaja ambony indrindra azy ao amin' ny Empira Masina, ny kardinaly Albert von Brandenburg dia iray amin' ireo mpanohitra matanjaka sy malaza indrindra an' i Martin Lotera.
Johann Eck

I **Johann Maier von Eck** dia teôlojiana alemana teraka tamin' ny 13 Nôvambra 1486 tao Eck (anran' i Egg an der Günz taloha, akaikin' i Memmingen, 70 km atsimon' i Augsburg any Schwaben, ), mpanohitra an’ i Martin Lotera ary mpiaro ny katôlisisma nandritra ny fiandohan’ ny Fanavaozana Prôtestanta.

Mpampianatra tao amin’ ny Oniversiten’ i Ingolstadt izy nanomboka tamin’ ny 1510 izy ary nampianatra teôlojia tao. Mitana ny fivavahana taloha izy, ka fahavalo mahomby amin’ ireo refôrmatora. Nandray anjara manokana tamin' ny fifandirana natao tao Leipzig nifanoherany tamin' i Karlstadt sy Martin Lotera tamin' ny 1519 izy, tao Baden nifanoherany tamin' i Johannes Œcolampade tamin' ny 1526 ary tamin' ny fifampiraharahana tao Regensburg (frantsay: *Ratisbonne*) anoheraa an' i Philipp Melanchthon tamin' ny 1541. Ny asasoratra lehibe nataony, *Enchiridion* (1525), fanapbarana ny soratra momba ny "fahadisoan' ny finoana" notorin' ny mpombba ny refôrmasiona, no soratra katôlika niely be indrindra tamin' ny taonjato fah-16. I Eck dia nandray anjara lehibe tamin' ny famolavolana ny *confutatio* (ny fanoherana) izay valin' ny *Confessio Augustana* (Kônfesiôna Aogostana) natolotr' i Melanchthon ho an' ny fivoriambe nampanaovin' ny Emperora tao Augsburg tamin' ny 1530. Izy dia teôlôjiana malaza tamin' ny adihevitra teo anoloan' ny Kônsilin' i Tredentio.
Zavatra manidina tsy fantatra

Ny **zavatra manidina tsy fantatra** (**UFO**; Anglisy: *Unidentified flying object*), izay vao haingana nosoloan'ny manampahefana amerikana anarana hoe *UAP* (*Unidentified Aerial Phenomenon*), dia izay trangan-javatra eny amin'ny rivotra izay tsy azo fantarina na hazavaina avy hatrany.
Kafeinina

Ny **kafeinina** dia manaitaitra ny rafi-pitatitra foibe (CNS) ao amin'ny kilasy. Izy io dia ampiasaina ho toy ny, mampitombo ny fahamalinana sy ny fahaiza-manao.
Mba hanaovana ireo zava-pisotro ireo, ny kafeinina dia alaina amin'ny fandrotsahana ny vokatra avy amin'ny zavamaniry ao anaty rano, dingana iray antsoina. Ny zava-pisotro misy kafeinina, toy ny kafe, dite, ary kôla, dia lanina eran-tany amin'ny habetsahana be.
Harin-karena faobe

Ny **harin-karena faobe** no tondro ara-toekarena ahafahana manombana ny totalin' ny sandan' ny "famokarana harena" isan-taona ataon' ny mpisehatra ara-toekarena (tokatrano, orinasa, fitantanan-draharaham-panjakana) monina ao anatin' ny tanim-pirenena iray. Ny harin-karena faobe no tondro lehibe amin' ny fandrefesana ny famokarana ara-toekarena ao anatin' ny firenena iray sady iray amin' ireo mpihazaka lehibe amin' ny kaontim-pirenena. Noho izany ny harin-karena faobe dia maneho ny asa ara-toekarena anatiny ao amin' ny firenena iray ary ny fiovan' ny harin-karena amin' ny vanim-potoana iray mankany amin' ny iray hafa dia heverina fa ahafahana mandrefy ny taham-pitomboan’ ny toekarena. Tsy mitovy amin' ny fidiram-bolam-pirenena faobe anefa ny harin-karena faobe.

Be mpitsikera io atao hoe "harin-karena faobe" io ka ny Komitin' ny Firenena Mikambana momba ny Fitanan-Kaonty ara-Tontolo Iainana sy ara-Toekarena (frantsay: *Comité d'experts des Nations unies sur la comptabilité environnementale-économique*  - UNCEEA) dia miasa hamaritana tondro iray izay mandinika ny fiantraika amin'ny tontolo iainana, dia ny harin-karena faobe maitso (frantsay: *Produit intérieur brut vert*) ary ny fametrahana ny (frantsay: *Système de comptabilité environnementale économique* - SEEA) ho fenitra iraisam-pirenena. ho an' ny taona 2010 ary hampiroborobo ny fampiharana izany any amin' ny firenena maro.

## Jereo koa

* Toekarena
Lasantsy

Ny **lasantsy** dia ranon-javatra mora mirehitra, azo avy amin' ny fanasitiliana ny solitany, ampiasaina ho fandrehitra amin' ny môtera misy fandoroana anatiny. Izy dia fandrehitra ho an’ ny môtera misy fandcreherana baikoina (môtera lasantsy). Izy io koa dia fifangaroan’ akoranafo, izay azo ampiana zavatra hafa fanampiny ho an’ ny fandrehitra. Karazana lasantsy maro no amboarina sy amidy eny amin' ny tsena.

Ny angovo ao anatin' ny lasantsy dia eo amin' ny 33.600.000 joule isaky ny litatra, na 46.700.000 joule isaky ny kilôgrama (misy kalôria ambony kokoa). Angovo tena makitroka izany: 2,9 heny eo ho eo ny angovo isaky ny kilôgrama noho ny hazo maina, ohatra.

## Jereo koa

* Solitany
* Etona voajanahary
* Angovo
Zômby

Ny **zômby** (frantsay Haitiana: *zombi*, kreôla Haitiana: *zonbi*) dia ara-batana tsy maty manota noforonina tamin'ny alàlan'ny famelomana faty. Ny zômby dia hita matetika amin'ny asa horohoro sy fantasiàna. Ny teny dia avy amin'ny vako-drazana Haitiana, izay ahitana ny zômby dia vatana maty velona indray amin'ny alalan'ny fomba isan-karazany, matetika majika toy ny vôdo.
## Jereo koa
* Lolo vokatra
* Angatra
* Matoatoa
Fidangan' ny vidim-piainana

Ny **fidangan' ny vidim-piainana** dia fisondrotan' ny vidin' ny entana sy servisy amin' ny toekarena ankapobeny sady maharitra. Rehefa miakatra ny vidin-javatra amin’ ny ankapobeny dia vitsy kokoa ny entana sy serivisy azo vidina amin’ ny ventim-bola tsirairay; noho izany, ny fidangan' ny vidim-piainana dia mifandray amin' ny fihenan’ ny fahefa-mividin’ ny vola. Ny fihenan' ny vidim-piainana, izay fihenana maharitra eo amin' ny vidin' ny entana sy serivisy amin' ny ankapobeny, no mifanohitra amin' ny fidangan' ny vidim-piainana. Ny tahan' ny fidangan' ny vidim-piainana, izay isanjaton’ ny fiovana anatin’ ny taona amin' ny tondrom-bidy ankapobeny, no fandrefesana ny fidangan' ny vidim-piainana.

Mitranga ny fidangan' ny vidim-piainana rehefa misy ny tsindry ara-toekarena sy ny fiandrasana mialoha ny fisehoan-javatra sasany ka mahatonga ny tinady momba ny entana sy ny servisy hiakatra mihoatra ny tolotra misy amin' ny vidiny efa misy, na rehefa mihena ny vokatra noho ny tsy fahombiazan' ny fahafaha-mamokatra na ny fanerena rehetra eo amin' ny tsena. Raha kely dia kely na tsy misy ny fidangan' ny vidim-piainana dia marin-toerana ny vidin-javatra amn' ny ankapobeny.

## Jereo koa

* Toekarena
* Vidy
* Fahefa-mividy
* Fihenan' ny vidim-piainana
* Vidim-piainana
* Tahan' ny fidangan' ny vidim-piainana
* Tondrom-bidy
* Tondrom-bidy ankapobeny
Kaviara

Ny **kaviara** dia sakafo lafo vidy, vita indrindra amin' ny atodin’ ilay trondro atao amin’ ny teny frantsay hoe *esturgeon* (*<dfn>Acipenseridae</dfn>*). Na dia azo inoana aza fa nanomboka tamin' ny Andro Taloha ny fihinanana kaviara, dia ny Bizantina no nanafatra izany tany Eorôpa tamin' ny Andro Antenatenany. Niroborobo fanindroany ny varotra kaviara teo amin' ny sehatra eran-tany nanomboka tamin' ny tapany faharoa amin' ny taonjato faha-18, ka i Rosia no lasa mpanondrana kaviara betsaka indrindra avy any amin' ny Ranomasina Kaspiana nandritra ny taonjato faha-19.

Ny teny hoe *kaviara* dia avy amin' ny teny persiana hoe خاویار / xâvyâr, izay nisampana avy amin'  ny hoe  خایه  / xâye ("atody"); amin’ ny teny rosiana izy dia atao hoe икра / ikra.

Indraindray antsoina hoe "volamena mainty", sakafoina tsy misy fangarony na miaraka amin' ny fanomanana ny kaviara izay mety vidina 2 000 € hatramin' ny 30 000 € mahery isaky ny kilao ho an' ny karazany tsy fahita firy sy tadiavina indrindra, anisan' izany ny kaviara fotsy iraniana avy amin' ny trondro *beluga albino almas*.

## Famokarana

Tamin' ny taona 2000, ny fitrandrahana be loatra ny karazan-trondro mpamokatra kaviara (niaraka amin' ny vedety misy fitaovam-piadiana ny mpanjono) dia nahatonga ny firodanan' ny famokarana kaviara tao amin' ny Ranomasina Kaspiana, izay nidina avy amin' ny 1000 taonina isan-taona nankany amin’ny latsaky ny 10 taonina tao anatin' ny 20 taona; i Italia ary avy eo i Frantsa no lasa mpamokatra kaviara be indrindra eran-tany. Amin' izao taonjato faha-21 izao, ny kaviara dia vokarina indrindra amin' ny toeram-piompiana.

Ny faritra tena mamokatra kaviara avy amin’ ny fiompiana tsara kalitao eran-tany dia i Aquitaine any Frantsa, ahitana mpamokatra miisa enina izay mamokatra kaviara 20 taonina isan-taona ary nanao fikambanana mba hahazoany "famantarana ara-jeôgrafia voaaro" (frantsay: *indication géographique protégée* na IGP) momba ny kaviara avy any Aquitaine.

Ny firenena mpamokatra hafa dia i Sina, i Bolgaria, i Arabia Saodita, i Orogoay, i Espaina, i Belzika, i Israely ary i Madagasikara. Manodidina ny 90 % amin' ny kaviara eran-tany no vokarin' ny toeram-piompiana, satria nanjavona saika hatraiza hatraiza ny trondro esturgeon, vokatry ny fanjonoana tafahoatra sy ny fandotoana ny tontlo iainanana misy ireo trondro ireo.

Amin' izao fotoana izao, voarara ny fanafarana kaviara avy amin’ ny trondro dia mankany amin' ny Vondrona Eorôpeana ary ny hany kaviara dia azo amidy any Eorôpa dia avy amin' ny fampidirana an-tsokosoko. Ny kalitaon' ity kaviara dia ity dia tsy azo ampitahaina amin' ny tsenan' ny kaviara dia nankatoavina tamin' ny taona 1970 ka hatramin' ny 1990.

Ny kalitaon' ny rano iveloman’ ny esturgeon, amin' ny toerana fiompiana trondro na anaty dobo, dia tena ilaina. Ny tontolo iainana anaty rano tsy misy nitrata, tsy misy fanafody famonoana bibikely, tsy misy fanafody famonoana holatra madinika ary tsy misy loto hafa amin' ny rano ambanin' ny tany sy ny faritra ambolena, dia manatsara ny tsiron’ ny kaviara.
Akoranafo

Ny **akoranafo** na **hidrôkarbiora** dia taharo voaforon' ny atôma karbônina (C) sy hidirôzenina (H). Ny raikipohiny dia amin' ny endrika: CnHm, ka *n* sy *m* dia isa nanahary roa tsy aotra. Amin' ny endrika karbônina fôsily ny akoranafo (indrindra ny solitany sy ny etona voajanahary) ary ny arintany izay loharanon’ angovo tena ilaina ho an' ny toekarena nanomboka tamin' ny revôlisiôna indostrialy, saingy izy ireo koa dia loharanon' ny etona mampihiboka hafanana vokatry ny fampiasana azy ireo betsaka. Ny etanina sy ny prôpanina dia ampiasaina amin' ny fampiharana simika lehibe. Ireo etona roa ireo dia avadika ho etona namboarina na ho etilenina sy prôpilenina. Ny alsenina na alkenina dia mpialoha lalana ny vokatra simika sarobidy toy ny etanôla, ny epôksida-na etilenina, ny etilenina glikôla, ny asidra asetika, ny sidra akrilika, ny akrilnitrila ary ny pôlimera avo lenta. 

Ny kilasy iray hafa amin' ny akoranafo manokana dia ny BTX, izay fifangaroan' ny benzenina, ny tôloenina ary ny izômera telo amin' ny ksilenina. Ireo dia loharanon’ angovo tsy azo havaozina (eo amin' ny ambaratongam-banim-potoanan' ny olombelona) izay efa manomboka lany ny tahiry anaty tany na manomboka lafo be ary sarotra trandrahina (tahiry an-dranomasina na tahiry anany tany tena lalina, matetika tsy tena tsara kalitao), na solitany na etona voajanahary.

Manana lanja lhibe eo amin' ny raharaham-barotra ny akoranafo: ampiasaina hatao solika amin’ ny môtera, hatao fandrehitra, hatao menaka fanalamana ary hatao akora fototra amin' ny petrôsimia.

Ahitana farihin' akoranafo ao amin' i Titan, satelitan’ ny planeta Satiorna ary ahitana toerana misy akoranafo ny ao amin' i Plotô.

## Jereo koa

* Solitany

* Etona voajanahary

* Arintany

* Lasantsy
Volonondry

Ny **volonondry** dia endrika manokan' ny volon’ ny biby misy nono sasany, izay afaka miaro ny biby amin' ny andro ratsy. Ny karazam-biby sasany, indrindra ny ondry sy ny osy ary ny lamà (alpaga), dia nofantenana mba hanome volonondry tsy tapaka sy moramora kokoa, volonondry izay akora vita amin' ny tsiraka keratinina, ampiasaina amin' ny famokarana lamba, indrindra amin' ny fahafahany manefitra hafanana na hatsiaka.

Ny hoe "volonondry" dia manondro ny volon' ny ondry sy ny volon' ny biby hafa toy ny lamà, ny alpaga, ny goanakô, ny rameva fiompy, ny iàka, ny karazana alika spitz, ny osy angôra, ny bitro angôra, ny osy kasemira, ny omby manitra, ny vikônia, ary ny antilôpa tibetana, izay ahafaka manefitra hafanana na hatsiaka

Ny volonondry dia ampiasaina amin' ny sehatra rehetra momba ny fanamboarana lamba: lambam-pandriana, akanjo sy atin' akanjo, satroka, kiraro, fananganan-drano mifanentana amin’ ny tontolo iainana, fanaka, haingon-trano ary kojakoja samihafa.

Ny fanatsarana ny habetsahana sy ny kalitaon' ny volonondry vokarina dia lohahevitra manan-danja amin' ny zooteknika momba ny ondry, saingy mihena hatrany izany noho ny fihenan' ny vidin' ny volonondry tafahoatra vokatry ny fifaninanana amin' ny tsiraka voatr’ olombelona eny amin' ny tsena.
Mineraly

Ny **mineraly**, amin’ ny ankapobeny, dia singa simika kristaly miforona mandritra ny dingana ara-jeôlôjia, Izay azo faritana, amin' ny ankamaroany, ho akora lasa kristaly miavaka amin' ny alalan’ ny firafiny ara-tsimia sy araka ny filaminan’ ny atômany izay manaraka ny filaharana voafaritra tsara sy ny fifanandrifiana mazava tsara izay hita taratra ao amin' ny rafitra kristaly sy ny vondron-kabaky ilay mineraly.

Ny mineraly dia mitambatra ka hamorona ny vato izay mahaforona ny hoditry ny Tany sy ny lambany ary, amin' ny ankapobeny, ny planeta telorika sy ny asterôida (noho izany, anisany koa ny meteôrita).

## Jereo koa

* Metaly

* vatosoa

* Diamondra
* Vatomena
* Safira
* Karbônina
* Maridrefin' i Mohs
* Grafita
* Lônsdaleita
* Kimberlita
* Lamprôita.
Tendrombohitra Parnasy

**Tendrombohitra Parnasy** (grika: Παρνασσός, *Parnassós*) dia tandavan-tendrombohitra any afovoan-tanànan'i Gresy izay sady sarobidy ara-tantara ho an'ny firenena grika sy ireo fanjakana grika taloha noho ny antony maro. Amin'ny fandriampahalemana, manolotra fomba fijery mahafinaritra ny ambanivohitra izy io, izay toerana fialamboly iraisam-pirenena lehibe, miaraka amin'ny fomba fijery ny tendrombohitra. Eo amin'ny lafiny ara-toekarena, ny tendrombohitra sy ny lohasaha mihodinkodina dia manana ahitra oliva midadasika, vokatra azo amidy eran-tany hatramin'ny taloha.