Fifindra-monina jiosy aty Madagasikara

Ny **fifindrà-monina jiosy eto Madagasikara** dia tsangan-kevitra sy lovantsofina iadian-kevitra ary tetikasa jeôpôlitika tsy tanteraka. Miseho amin' ny endrika telo miavaka tsara ny lohahevitra momba ny fifindra-monina jiosy eto Madagasikara. Ny voalohany dia fedrà sy lovantsofina taloha, izay manome tantaram-piaviana lavitra dia lavitra ny mponina eto Madagasikara .Tsy mifototra amin' ny porofo ara-tsiansa anefa izany. Tsy manamafy ny fisian' ny onjam-pifindrà-monina lehibe taloha ela be nataon' ny Jiosy teto Madagasikara ny tahirin-kevitra sy ny fikarohana momba ny tantara sy ny fototarazo ary ny arkeôlôjia. Ny faharoa dia tetikasa ara-pôlitika tamin' ny taonjato faha-20 izay novolavolaina nefa tsy nampiharina. Ny fahatelo dia fandalovana sy fonenana tsy maharitra teto Madagasikara tokoa izay voarakitry ny tantara mazava. Tsy nisakana ny eritreritra sy ny finoana hitoetra ny tsy fisiana na ny tsy fahampian' ny fomba fiasa ara-tsiansa sy ara-tantara hentitra ka misy  hatramin' izao ny Malagasy manamafy ny maha Jiosy azy amin' ny alalan' ny fanarahana ny jodaisma.

## Famintinana ny  zava-misy

### Finoana sy lovantsofina
Manerana an' i Madagasikara dia misy ny lovantsofina izay milaza fa avy amin' ny razambe israelita na taranaky ny fokon' i Israely very ny Malagasy. Ireo fitantarana ireo, izay antsoina matetika hoe "Tsiambaratelo malagasy", dia hita amin' ny lovantsofina isan-karazany izay milaza fa tonga avy any Atsinanana-Akaiky na avy any amin' ny faritra lavitra dia lavitra ny razan' ny Malagasy ary nitondra fomba amam-panao mitovy amin' ny an' ny Hebreo.

Milaza ireo fitantarana ireo fa misy foko toa ny Merina na ny Antemoro izay  mifandray amin' ny olona toa an' i Mosesy na ny taranak' i Sôlômôna. Ao koa ny fitantarana izay milaza fa avy aty Madagasikara ny hazo nanamboarana ny Tempolin' i Sôlômôna na ny zavatra hafa ara-pivavahana tao amin' io tempoly io.

### Petra-kevitra sy literatiora
Tamin' ny taonjato faha-16 hatramin' ny 18 sy tamin' ny taonjato faha-19, dia nanohy ny hevitra momba ny fifandraisan' i Madagasikara amin' ny Isiraelita na amin' ny Jiosy taloha ny fitantarana sasany nataon' ny mpikaroka tany vavao eorôpeanina na nataon' ny mpanoratra toa an' i Daniel Defoe, saingy mijanona ho tsy misy porofo mivaingana ireo fitantarana ireo, ka tafiditra ao anatin' ny sokajin' ny angano fa tsy tantara voamarina.

### Fikarohana ara-potarazo sy ara-piteny
Mifanohitra amin' ny fiheverana ny fiavian' ny Jiosy tamin' ny Andro Taloha teto Madagasikara ny porofo ara-pototarazo sy ara-piteny ankehitriny: maneho ny fandinihana ny fototarazo fa fifangaroana eo amina Afrikana sy Aziatika (indrindra ny mponina akaikin' i Borneo) ny razamben' ny mponina eto Madagasikara. Milaza ny ankamaroan' ny mpikaroka fa nanjakan' ny fifindrà-monina aostrôneziana sy banto ny fiavian' ny mponina mamorona ny vahoaka malagasy, ka tsy ahitana soritra fifindra-monina jiosy taloha nankaty Madagasikara.

### Fifandraisana taty aoriana nisy tokoa

Nisy Jiosy sefarady sy Arabo izay samy mpivarotra nivezivezy tao amin' ny Ranomasimbe Indianina nanomboka tamin' ny taonjato faha-17 sy faha-18 izay mety nandeha matetika teny amin' ny morontsirak' i Madagasikara mba hanao varotra, saingy tsy misy ny porofo manamarina fa ireo vondrona ireo dia niorim-ponenana tanteraka sy maro ka nanangana vondrom-piarahamonina voalamina teto Madagasikara.

Nandritra ny fanjanahantany frantsay (faran' ny taonjato faha-19 sy taonjato faha-20) koa dia nisy fianakaviana jiosy vitsivitsy avy any Eorôpa na Afrika Avaratra nanorim-ponenana teto Madagasikara, indrindra tao Antananarivo sy tao amin' ny seranan-tsambo sasany, ho an' ny tanjona ara-barotra na ara-pitantanana. Voafetra be ny isan' izy ireo ary tsy nahaforona fifindrà-monina goavana na voalamina.

### Tetikasa famindrana ny Jiosy ho aty Madagasikra
Tamin' ny taompolo 1930 dia niatrika ny fitombon' ny antisemitisma tany Eorôpa ny hetsika pôlitika eorôpeana sasany, indrindra fa ny tany Pôlônina, ka nihevitra fa vahaolana ny fitadiavana tany hafa hametrahana ny Jiosy eorôpeana, anisan' izany ny hevitra hamindrana azy ireo eto Madagasikara. Nisy vaomiera pôlôney nalefa aty Madagasikara tamin' ny taona 1937 mba hanombana ny mety haha azo atao ny fampiorenam-ponenana ny Jiosy ao amin' ny zanatany frantsain' i Madagasikara, saingy ny toetany sy ny fotodrafitrasa ary ny toekarena eto an-toerana dia noheverina fa tsy mety amin' ny fametrahana mponina betsaka toy izany.

Taorian' ny faharesen' ny Frantsay, ny Alemàna Nazi dia namolavola ilay antsoina hoe *[[Madagascar Plan]]*, izay nikendry ny fanaovan-tsesitany ny Jiosy an-tapitrisany avy any Eorôpa ho aty Madagasikara, eo ambany fanaraha-mason' ny Alemàna. Ity tetikasa fandroahana ity dia nanomana fitantanana henjana hataon' ny SS aty Madagasikara, saingy tsy nampiharina mihitsy izany noho ny antony ara-miaramila, anisan' izany ny tsy fisian' ny fifehezana ny ranomasina sy ny fanafihan' ny firenena mpiray dina an' i Madagasikara.

### Vondrona jiosy ara-pivavahana ankehitriny

Tany amin' ny taompolo 2010 dia nisy hetsika ara-pivavahana niforona vokatry ny fandinihana sy fandalinana ary ny fampiharana ny jodaisma izay nandroso teto Madagasikara, indrindra teo amin' ny Malagasy mihevitra fa manam-piaviana jiosy ka nikatsaka fifandraisana akaiky kokoa amin' ny jodaisma. Tamin' ny taona 2016 dia olona 121 no niova finoana araka ny fombafomban' ny jiosy ôrtôdôksa, notarihin' ny raby izay nanao famangiana teto Madagasikara, ka namorona vondrom-piarahamonina jiosy ôfisialy manaraka ny jodaisma rabinika ao Antananarivo. Ity vondrom-piarahamonina ity dia mandinika ny fomba amam-panao jiosy toy ny Sabata sy ny fianarana ny Torah ary ny lalàna momba ny sakafo izay tsy niorina teto Madagasikara tany aloha fa nampiharina vao izao.

Ankoatra ny Malagasy niova fo ho amin' ny jodaisma ôrtôdôksa dia misy ny vondrona malagasy izay milaza ho manana fifamatorana amin' ny jodaisma ihany koa nefa manatanteraka fanao mifangaro amin' ny fomba ara-pivavahana na ara-kolontsaina hafa toy ny kristianisma (jodaisma mesianika) na ny fomban-drazana malagasy. Manatevina ny fahasamihafana ara-panahy misy amin' izao fotoana izao eo amin' ny fiarahamonina malagasy izany.

## Jereo koa

* Jiosy malagasy

* Jodaisma eto Madagasikara
* Foko folo very
* Joseph Briant
* Rabarioelina Ndriana
* Ratefy Tolotra
* Robert Drury

## Boky

* Étienne de Flacourt, *Histoire de la Grande Isle Madagascar,* 1658.
* Daniel Defoe, *Madagascar: Or, Robert Drury's Journal, During Fifteen Years Captivity on that Island*,  London, 1729.
* Kasanga, Fernand, *Fifindra-monina*, Librairie FLM, Antananarivo, 1990.
* Ferrand, Gabriel, *Les migrations musulmanes et juives à Madagascar*. Paris: Revue de l'histoire des religions, 1905.
* Joseph Briant, *L'hébreu à Madagascar – Aperçus – Suggestions*, 1945.
* Ramilison, Emmanuel, *Loharanon' ny Andriana nanjaka eto Imerina*, Imprimerie Ankehitriny, 1951.
* Tolotra Ratefy, *Sind die madagassen Jüden ?*, 1996
* Rabarioelina, Ndriana, *Biblical Relations between Israel and Madagascar,* Doctoral Thesis of Theology, SAHTS, États-Unis, 2011.
* William F.S. Miles, "Malagasy Judaism: The ‘who is a Jew?’ conundrum comes to Madagascar", *Anthropology Today*, vol. 33, no 6,‎ 2017.
* Nathan P. Devir, "Propagating Modern Jewish Identity in Madagascar: A Contextual Analysis of One Community's Discursive Strategies",  *Connected Jews*, Liverpool University Press, 2019

## Loharano sy fanamarihana