open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gazeta do Povo

**Gazeta do Povo** (GP) dia gazety breziliana monina ao Curitiba, . Ny gazety dia saika mivoaka amin'ny endrika nomerika manokana, miaraka amin'ny famoahana gazety isan-kerinandro isaky ny asabotsy. Izy io dia heverina ho gazety lehibe indrindra ao Paraná ary gazety tranainy indrindra ao amin'ny fanjakana.

## Tantara
Niorina tamin'ny 3 Febroary 1919 izy io, nataon'i Benjamin Lins sy Oscar Joseph de Plácido e Silva.

Tamin'ny 1 Desambra 2015, niova endrika ny gazety, avy amin'ny broadsheet ho *Berliner*, izay misy pejy 48 fara-fahakeliny. Tamin’ny faran’ny herinandro, dia natao pirinty tamin’ny fanontana tokana 88 pejy ilay gazety.
Ditshwanelo

Ditswanelo dia fikambanana miaro n'y zon'olombelona ao Botsoana, naorin'i Alice Mogwe tamin'ny taona 1993.

## Tanjona

Ny tanjona kendren'ny Ditshwanelo dia ny hanatsara ny zon'olombelona amin'ny alàlan'ny fanabeazana sy amin'ny alàlan'ny fitantanana. Izy io dia miady amin'ny fanamelohana ho faty sy miady n'y zon'ireo LGBT.Efa nahazoany mari-pankasitrahana izy.

## Andraikitra
Ny Ditshwanelo dia manome torohevitra maimaimpoana mahakasika raharaham-pitsarana, isan'ireo nanampy ny vahoaka san ary mpikarakara ny fetin'ny sarimihetsika tao Gaborone. Manao hetsika hiadiana amin'ny fanakavahana vahiny, , miaro Zon'ireo olombelona LGBT any Botswana , nanentana n'y MBA hampalalaka ny fiarahan'ny mitovy fananahana izy tamin'ny 1995.

## Loharano
Fanamarinana (teôlôjia)

Ny **fanamarinana**, ao amin' ny teôlôjia kristiana fisehoan-javatra na dingana izay anaovana na anambaràna ny mpanota ho marina eo imason' Andriamanitra. Ny foto-pampianaran' ny fanamarinan' Andriamanitra ny olona dia milaza koa ny fitakiana hentitra ataon' Andriamanitra amin' ny olombelona sy ny famonjena feno omen' Andriamanitra ny olona izay tsy mahafeno izany fitakiana izany. Ny fanamarinana dia manambara fivadihan' ny fanamelohana ho fahasoavana, tamin' ny fahafatesan' i Jesoa Kristy amin' ny maha mpanavotra azy mba hanonitra ny fahotan' ny olombelona. Ivon' ny sôteriôlôjia ao amin' ny Baiboly kristiana ny fanamarinana.

Nanana anjara toerana lehibe nandritra ny Fanavaozana prôtestanta ny foto-pampianarana momba ny fanamarinana amin' ny alalan' ny finoana, fony nandinika indray ny maha zava-dehibe ny Soratra Masina tamin' ny famakiana ny *[[Epistily ho an' ny Rômana]]*, izay nosoratan' i Paoly i Martin Lotera, izay niahy ny amin' ny famonjena azy sy tsy afa-po tamin' ny valin-teny nomen' ny Eglizy.

## Jereo koa

* Fahasoavana
* Famonjena
* *[[Sola fide]]*

* ''Solae'' dimy
* Kônsily tao Tridentio
* Kôfesiôna Aogostana
* Loteranisma
* Fanavaozana prôtestanta
Batisa amin' ny afo

Ny **batisa amin**' **ny afo** na **batisan' ny afo** dia foto-kevitra ara-teôlôjia kristiana miainga avy amin' ny tenin' i Joany Batista ao amin' ny Matio 3:11. Misy dikany mifandray amin' ny tantaran' ny miaramila sy ny kolontsaim-bahoaka koa izy io.

Ny teny hoe "batisa amin' ny afo" dia niainga avy amin' ny tenin' i Joany Batista ao amin' ny Matio 3:11 (sy ny andalan-teny mifanitsy amin' izany ao amin' ny Lioka 3:16):"Izaho dia manao batisa anareo amin' ny rano ho amin' ny fibebahana; fa Ilay avy ao aoriako no mahery noho izaho, ka tsy miendrika hitondra ny kapany aza aho; Izy no hanao batisa anareo amin' ny Fanahy Masina sy ny afo" (*[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]*).

## Jereo koa

* Batisa

* Batisan' ny Fanahy Masina
Asa faharoan' ny fahasoavana

Araka ny fampianarana kristiana sasany, ny **asa faharoan' ny fahasoavana**, izay atao hoe **fitahiana faharoa** koa, dia fifandraisana amin' Andriamanitra izay manova, izay mety hitranga eo amin' ny fiainan' ny Kristiana tsirairay. Ny toetra mampiavaka ny asa faharoan' ny fahasoavana dia ny hoe misaraka sady taorian' ny fahateraham-baovao (ny asa voalohan' ny fahasoavana), ary mitondra fanovana lehibe eo amin' ny fiainan' ny mino. Ao amin' ny metôdisma sy ny koakerisma ary ny pentekôtisman' ny fahamasinana, ny asa faharoan' ny fahasoavana, araka ny fampianarana nentim-paharazana, dia ny fahalavorariana kristiana (na fanamasinana manontolo).

## Jereo koa

* Fahasoavana
Jovem Pan

**Jovem Pan** no onjam-peo breziliana lehibe miorina ao São Paulo, .

Manana birao maromaro ny tambajotra, fiantsonana 109 manerana an'i Brezila. Jovem Pan dia mandefa amin'ny alàlan'ny zanabolana feo nomerika kalitao mahatratra mpihaino mihoatra ny 25 tapitrisa, ary manerana an'izao tontolo izao amin'ny Internet. noho izany dia iray amin'ireo radio lehibe indrindra eran-tany.

Noho izany, *Jovem Pan* dia iray amin'ireo haino aman-jery manan-danja indrindra amin'ny indostrian'ny fifandraisana.
Oswaldo Eustáquio

**Oswaldo Eustáquio Filho** teraka tamin'ny 24 aprily 1978 tao Florianópolis,  dia mpanao gazety ary mpitsoa-ponenana politika avy any  any .

Enjehin'ny governemanta fasista ao Brezila izy. Tamin'ny Jolay 2025 dia nisafidy ny karatry ny fonenana ho an'ny izy.

## Jereo ikoa
Pentekôtisman' ny fahamasinana

Ny **pentekôtisman' ny fahamasinana** no sampana voalohan' ny pentekôtisma, izay miavaka amin' ny fampianarany ny amin' ny asa telon' ny fahasoavana: ny fahateraham-baovao (asa voalohan' ny fahasoavana) sy ny fahamasinana manontolo (asa faharoan' ny fahasoavana) ary ny batisan' ny Fanahy Masina izay asehon' ny fitenenana amin' ny fiteny tsy fantatra (asa fahatelon' ny fahasoavana). Ny teny hoe "fahamasinana" dia manondro manokana ny finoana ny fanamasinana manontolo ho toy ny asan' ny fahasoavana eo noho eo, voafaritra mazava tsara, izay manadio ny fahotana tamin' ny fototra ary manamasina ny mpino, miaraka amin’ ny fo manjary lavorary amin’ ny fitiavana.

## Jereo koa

* Pentekôtisma

* Evanjelisma
Fanamasinana

Ny **fanamasinana** dia mifandray amin' ny fahamasinana ary ilazana ny asa na ny zotra miandalana  hahatongavana ho "masina". Misy dikany samihafa io teny io arakaraka ny fivavahana resahina: ao amin' ny jodaisma, ao amin' ny kristianisma, ao amin' ny silamo, sns.

## Jereo koa

* Fanomezan' ny Fanahy Masina
* Fahamasinana
* Fahasoavana (finoana)
* Fanomezam-boninahitra
* Fanamarinana (teôlôjia)
* Fiasam-pahasoavana (***[[:en:Means_of_grace|en]]***)
* Fahitsiana (***[[:en:Righteousness|en]]***)
Fifohazam-panahy tao Azusa Street

Ny **Fifohazam-panahy tao Azusa Street** dia hetsika fifohazam-panahy natao tany Los Angeles(California) nanomboka tamin' ny taona 1906, izay niandohan' ny hetsika pentekôtista. Ny pasitera afrô-amerikana William J. Seymour no nitarika azy io ary nitohy hatramin' ny taona 1915. 

Niavaka tamin' ny traikefa ara-panahy miaraka amin' ny fijoroana ho vavolombelona momba ny fanasitranana ara-batana mahagaga, sy ny fanompoam-pivavahana, ary ny fitenenana amin' ny fiteny tsy fantatra. Notsikerain' ny fampahalalam-baovao sy ny teôlôjiana kristiana maro tamin' izany fotoana izany izy io noho ny amin' izay heverin' izy ireo ho mahamenatra sy tsy araka ny tokony ho izy, io fifohazam-panahy io ankehitriny dia heverin' ny mpahay tantara ho tena fototry ny fielezan' ny pentekôtisma tamin' ny taonjato faha-20.

## Jereo koa

* Fifohazam-panahy

* Fifohazam-panahy lehibe
* Fifohazam-panahy galoà
* Fifohazam-panahin' ny Balokole
* Fifohazam-panahin' ny Vahoakan' i Jesoa
* Fifohazam-panahin' i Bario
* Fifohazam-panahy tao Silý
Dominik Tarczyński

**Dominik Tarczyński** (teraka tamin' ny 27 martsa 1979 tao Lublin) dia mpanao politika poloney (PiS, Pjn, SP, PL, PR) ary mpisolovava.

Nanomboka tamin'ny taona 2015 ka hatramin'ny 2020 dia tao amin'ny SEJM ao amin'ny VIII sy ix. Vanim-potoana fifidianana. Izy dia mpikambana ao amin'ny parlemanta eoropeana nanomboka tamin'ny 2020.

## Jereo koa
*Dominik Tarczynski - na Pagina do Parlamento Europeo
*No site de Euronews
*Applaude ICE
Rogério Simonetti Marinho

**Rogério Simonetti Marinho** dia mpahay toekarena, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 26 Novambra 1963.

Loholona misolo tena an'i 
 izy amin'izao fotoana izao nanomboka tamin'ny 2023. Lefitra federaly izy hatramin'ny 1 febroary 2019.

Antoko: Partido Liberal (PL)
Izalci Lucas

**Izalci Lucas Ferreira** (teraka tamin'ny 7 aprily 1956 tao Araújos) dia senatera federaly amin'ny antoko liberaly izay maneho ny distrikan'i Federaly any . Teraka tao Minas Gerais, izy dia nanompo solombavambahoaka federaly tamin'ny taona 2008 ka hatramin'ny 2019.

Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2018, voafidy ho senatera ho an'ny Distrika Federaly izy.
Mateusz Morawiecki

**Mateusz Jakub Morawiecki** (teraka 20 Jiona 1968 tao Wrocław) dia mpanao politika poloney (PiS). Izy no praiminisitra ny Repoblika  nanomboka ny 11 Desambra 2017 ka hatramin'ny 13 Desambra 2023.

## Praiminisitra Polonia

## Jereo koa

### Rohy ivelany
Sargento Fahur

**Gilson Cardoso Fahur** ( teraka 6 Novambra 1963 tao Londrina), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe **Sergeant Fahur**, dia polisy miaramila misotro ronono avy ao amin'ny Fanjakan'i  ary mpanao politika breziliana, mifandray amin'ny Antoko Social Democrático (PSD) ary mpikambana taloha tao amin'ny Rotam an'ny orinasa faha-4 an'ny Polisim-pirenena ao Paraná.

Manohitra ny fanararaotana ny zava-mahadomelina izy, manohana ny fanamelohana ho faty ary miaro ny zon'ny sivily hanana sy hitondra fitaovam-piadiana.

## Jereo koa
Limoges

I **Limoges** dia kaominina ao amin'ny departemantan'i Haute-Vienne, ao amin'ny faritr'i Limousin, ao .

## Jeografia
Limoges dia eo amin'ny 346 kilometatra atsimon'i Paris, 180 kilaometatra avaratratsinanan'i Bordeaux, ary 248 kilometatra avaratr'i Toulouse.

## Toekaerena
Hatramin'izao, manjaka ao an-tanàna ny mpanamboatra enamel sy porcelain, izay loharanon'ny kaolin-ny avy any Saint-Yrieix-la-Perche eo akaiky eo. Ny indostrian'ny elektromekanika koa dia mitana anjara toerana (Manana toerana ao an-tanàna ny Renault sy Legrand).

## Trano sosialy

Ny tranobe miendrika S ao amin'ny Val de l'Aurence estate, naorina tamin'ny taona 1960, dia horavana amin'ny Septambra 2025, ka misy trano 300 mahery.
Zanatany

Ny **zanatany** dia toerana anorenan' ny olombelona fonenana, nefa tsy teratany sy tsy tompontqny ao ireo olombelona ireo, sady karakarain' ny firenena iray (niavian' ireo olona ireo na tsia) any amin' ny faritra lavitra kokoa mba haharitra. Izany dia vokatry ny dingana ara-pôlitika, ara-toekarena, ara-kolontsaina ary ara-piarahamonina antsoina hoe fanjanahantany, izay ahitana ny fitrandrahana ny harena ao amin' ilay faritra sy ny fampandrosoana izany. Ny zanatany, amin' ny ankapobeny, dia akambana ao anatin' ny empira mpanjanaka izay anjakan' ny foto-pisainana tia maka ny tanin' ny  hafa an-keriny sy maka an-keriny faritra vaovao ary miaro ireo izay efa eo ambany fifehezany. Izany no atao hoe kôlônialisma.

## Jereo koa

* Fanjanahantany
Twice

**Twice** (Koreana: 트와이스; Japoney: トゥワイス) dia vondrona tovovavy Koreana Tatsimo noforonin'ny JYP Entertainment tamin'ny taona 2015. Ny vondrona K-pop dia misy mpikambana sivy (Chaeyoung, Dahyun, Jeongyeon, Jihyo, Mina, Momo, ary Nayeon 2 Oktobra) voalohany. 2015, miaraka amin'ny famoahana ny rakikira fohy The Story Begins .
Valan-javaboary ao Khutse

**Valan-javaboary ao Khutse** (na Khutse Game Reserve) dia faritra arovana ao atsimon’i Botsoana, fantatra amin’ny hakanton’ny tany efitra sy ny biby maro toy ny liona, antilopa, lehoakely ary vorona isan-karazany.

## Topimaso
Ny anarana hoe Khutse dia midika hoe toerana andoalihana mba hisotro amin’ny teny sekwena (fiteny isam-paritra amin’nysetswana).
Noho ny maha akaiky azy sy ny fahamoran'ny fidirana mankany, dia isan'ny toerana tian’ny mpitsidika sy ny mponina ao Gaborone tsidihina ny Toerana fiambenana biby ao Khutse.

Ny elanelan-tany 240 kilometatra mankany dia mitondra ireo mpandeha mandalo tanàna maro mahaliana ao amin’ny Kalahari, anisan’izany i Molepolole, izay antsoina hoe vavahadin’ny Kalahari .
## Jeografia

Mifanila amin’ny valan-javaboary fihazana any Kalahari afovoany any avaratra izy io, ary tsy misy fefy manasaraka azy roa. Mirefy 2 500 km² ny velaran’ny valan-javaboary, ary ahitana ny ankamaroan’ny karazana tontolo iainana ao Kalahari : bozaka amin' faritry ny renirano ritra, dongom-pasika tranainy ary faritra be ahitra sy faritra bara .
## Zava-maniry sy biby
Anisan’ny biby fahita matetika eto ny springbok (matetika betsaka), ny gemsbok (matetika mahazatra), ny gozabe afrikanina atsimo (girafe),ny gnou, ny bubale, ny koudou, ny alika-dia lamosina mainty (chacal à dos noir), ny steenbok, ny cephalophe ary ireo mpiremby miaraka aminy: ny liona, ny leoparda afrikanina, ny geparda afrikanina atsimo, ny saka-dia ary ny hyena volontsôkôlà izay tandindonin-doza ho lany tamingana .

## Loharano
Fanjakan' Ambongo

Ny **Fanjakan' Ambongo** dia fizaràn-tany sakalava miavaka, izay anisan' ny fanjakana sakalava any amin' ny tapany andrefan' i Madagasikara, eo anelanelan' ny faritr' i Menabe sy ny an' i Boina, izay tsy dia fantatra loatra raha oharina amin' ireo fanjakana mpifanolo-bodirindrina aminy ireo. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-19 dia nisy fanjakana madinika maro nofehezin' ny ampanjaka maro. Indraindray izy io dia heverina ho ampahany amin' ny Fanjakan' i Boina. Na dia teo ambany fahefan' ny fanjakana matanjaka kokoa aza Ambongo, dia nahavita nitana ny fahaleovantenany tamin' ny fanjakana lehibe teo akaiky.

## Toerana nisy azy
Any amin' ny morontsiraka andrefan' i Madagasikara ny faritra misy an' Ambongo, izay anisan' ny faritra ara-kolontsaina sakalava, teo anelanelan' ny Fanjakan' i Boina any avaratra sy ny an' i Menabe any atsimo, ao amin' ny Faritra Melaky ankehitriny, eo anelanelan' ny Helodranon' i Mahajamba (avaratra) sy ny ony Manambolo (atsimo). Mamaritra azy ao avaratra ny sisin-tany akaikin' ny fizaran-tanin' i Boina (Mahajanga sy Helodranon' i Bombetoka): ao atsimo ny sisin-tany amin' i Menabe, eo amin' ny ony Manambolo na eo akaikiny; ao atsinanana ny faritry ny hivoka sy ala maina anatiny; ao andrefana ny Ranomasimbe Indianina.

I Besalampy no noheverina ho foibem-pitantanana, tanànan' ireo lehibe tamin' ny taonjato faha-19. I Maintirano no seranan-tsambo sy toeram-pifandraisana ara-barotra. Tanàna hafa koa Ankavandra izay toerana fihaonana amin' ny faritra Afovoan' i  Madagasikara).

## Tantara

### Nanana ny fahaleovantenany
Tany am-piandohan' ny taonjato faha-19 dia nisy fanjakana madinika maro nofehezin' ny ampanjaka maro io faritra io. Na dia teo ambany fahefan' ny fanjakana matanjaka kokoa aza i Ambongo dia nihazona ny fahaleovantenany. Nandritra ny fakàn-tany nataon-dRadama I sy ny fanitarana ny Fanjakan' Imerina dia nahavita nitana ny fahaleovantenany teo amin' ny fitondran' Antananarivo i Ambongo, tsy toy ny faritra hafa izay nanjakazakana. Niaraka amin' ny fizarazarana anatiny ihany koa anefa io fahaleovantena io, satria nizarazara ho fanjakana madinika maromaro ilay faritra.

### Fanoherana ny fanjanahantany frantsay
Ny faritra Ambongo no malaza indrindra amin' ny fanoherana ny fanafihan' ny Frantsay tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19. Na dia teo aza ny fahaleovantenany sy ny fizarazarany dia tampoka ny mpanjanaka tamin' ny taona 1899 ny fitroaran' ny Malagasy tao Ambongo. Ny fandavana ny fitondran' ny mpanjanaka sy ny faniriana hiaro ny fahaleovantenan' ilay faritra no nahatonga izany fanoherana izany. Tsy niray hina anefa ny hetsika ary tsy nanana mpitarika tokana, ka nanamora ny famoretan' ny tafika mpanjanaka an' izany. Nanao ady anaty akata ny Sakalava ao Ambongo avy eo.

## Jereo koa

* Sakalava
* Fanjakana sakalava
* Fanjakan' i Boina
* Fanjakan' i Menabe
* Fanjakan' i Fiherenana
Banque de Madagascar

Ny **Banque de Madagascar** dia banky niorina tamin' ny taona 1925 ary izy no banky foibe namoaka vola taratasy tao amin' ny Clonie de Madagascar (Zanatanin' i Madagasikara). Nanomboka tamin' ny taona 1939 no nampiandraiketana azy ny fitantanana ny franc CFA aty amin' ny Ranomasimbe Indianina (Madagasikara, Kômôro, La Réunion), teo ambany fitarihan' ny Caisse centrale de la France d'outre-mer.

Tsy nampiasaina ny francs CFA raha tsy taorian' ny taona 1945. Tamin' ny taona 1946 dia nahazo ny sata hoe Territoire des Comores (Fizaràn-tanin' i Kômôro) ny Vondronosy Kômôro, fa i Madagasikara kosa dia nijanona teo amin' ny sata maha *Colonie* azy (izany hoe zanatany), ary niova anarana hoe **Banque de Madagascar et des Comores** ilay banky. Tamin' ny taona 1950 dia lasa nandraisan' ny tsy miankina sy ny fanjakana anjara (semi-public) ity banky ity, ary ny Territoire des Comores sy ny Colonie de Madagascar no tompon' ny petra-bola lehibe tao.

Nanomboka tamin' ny volana Mey 1962, taorian' ny fahaleovantenan' i Madagasikara, dia niforona ny ivon-toeram-pamoaham-bola malagasy, nitantana ny "franc malgache" vaovao, izay nanomboka nampiasaina tamin' ny 1 Jolay 1963. Nivoaka tamin' ny taona 1964 ny vola taratasy voalohany. Lasa Banque centrale de Madagascar (Banky Foiben' i Madagasikara) io banky io tamin' ny taona 1973.

Tao Kômôro dia tsy namoaka vola intsony ilay banky tamin' ny 21 Desambra 1973, taorian' ny fitsapan-kevi-bahoaka izay nahazoan' ny antoko mpanohana ny fahaleovantena fandresena tamin' ny fifidianana. Tamin' ny 31 Desambra 1974, ny Institut d'émission des Comores dia natsangana ho masoivoho mizakatenan' ny Banque de France. Ny Banque centrale des Comores dia naorina tamin' ny taona 1980.

## Jereo koa

* Tantaran' i Madagasikara
* Tantaran' i Kômôro
* Banky Foiben' i Madagasikara
Katlego Kai Kolanyane-Kesupile

**Katlego Kai Kolanyane-Kesupile**, fantatra ihany koa amin’ny anarana hoe Kat Kai Kol-Kes, teraka tamin’ny volana Janoary 1988 tao Francistown, dia mpanakanto avy any Bôtsoana. Izy dia mpanakanto misehatra an-tsehatra, mpitendry mozika, mpanoratra ary mpiaro ny zon’ny LGBT. Fantatra izy noho izy no olona voalohany miseho ampahibemaso ho transgenre ao amin’ny firenena. Izy koa no olona voalohany avy any Bôtsoana voatendry ho TED Fellow.

## Fiainany manokana (Biôgrafia)
Kolanyane-Kesupile dia teraka tamin’ny volana Janoary 1988 tao Francistown .  Nianatra tao amin’ny sekoly ambaratonga fototra tao Clifton izy. Tamin’ny faha-valo ambin’ny folo taonany, dia nianatra tao amin'ny amin’ny toby fianarana (pensionnat) ao Durban izy.Nahazo mari-pahaizana lisansa tamin’ny teatra tao amin’ny Oniversiten’i Witwatersrand ary nahazo diplaoma maîtrise momba ny zon’olombelona, kolontsaina ary rariny ara-tsosialy tao amin’ny Goldsmiths, Oniversiten’i Londres.Izy dia lasa mpianatra nahazo vatsim-pianarana *Chevening* tamin’ny taona 2016. 
Tamin’ny taona 2013, izy no nanova ny taovam-pananahany ka lasa vavy(transgenre), izy no isan'ireo voalohany naneho hevitra ampahibemaso tao Bôtsoana.

Kolanyane-Kesupile no mpanorina ny Queer Shorts Showcase Festival, izay festivaly teatra voalohany sy tokana misy lohahevitra LGBT ao Bôtsoana.
Manoratra ho an’ny Peolwane Magazine, The Kalahari Review, The Washington Blade ary AfroPUNK.com izy.
Kolanyane-Kesupile dia milalao ao amin’ny tarika iray koa, antsoina hoe Chasing Jakyb.
Izy no manoratra hira amin’ny teny anglisy sy setswana ho an’io tarika io.
Namoaka rakikira iray ny tarika tamin’ny taona 2015, mitondra ny lohateny hoe Bongo Country.
Kolanyane-Kesupile dia nahazo ny loka *Best of Botswana * tamin’ny taona 2013–2014 ao amin’ny sokajy Arts du spectacle.
Tafiditra tao anatin’ireo finalistes hautement recommandés” amin’ny Queen's Young Leaders Awards tamin’ny taona 2015 izy.
Voatendry ho TED Global Fellow izy tamin’ny taona 2017, ary izy no Motswana voalohany nahazo io voninahitra io 
Tamin’ny taona 2018, tafiditra tao amin’ny lisitry ny 100 femmes OkayAfrica izy.

## Loharano
Tobim-pamaharana miaramila

Ny **tobim-pamaharana miaramila** dia toerana - tany, tranobe, fitaovana - natokana ho an' ny filan' ny tafika ary tantanin' ny miaramila, izay mipetraka sy miasa any ivelan' ny hetsika ivelany amin' ny ankapobeny. Noho ny fifanarahana eo amin' ny samy firenena, ny firenena lehibe sasany dia manana tobim-pamaharana ivelan' ny taniny. Ny tobim-pamaharana miaramila no toerana fandrindrana sy fiaingan' ny fidirana an-tsehatry ny tafika.
Zone franc

Ny **zone franc** dia fitambarana faritra jeôpôlitika izay ampiasana vola izay nifamatotra tamin' ny *franc français* taloha (zanatany taloha na fizaran-tany ampitan-dranomasina taloha) ary ankehitriny mifandray amin' ny *[[euro]]* amin' ny alalan' ny taham-panakalozana raikitra iantohan' ny Trésor français. Ireo vola ireo dia vokatry ny pôlitikam-piaraha-miasa amin' ny Banque de France sy ny banky foibe maro any amin' ny tany frantsay taloha, voafatotry ny fifanarahana.

Ny franc des collectivités françaises du Pacifique (franc CFP) dia mifanandrify amin' ny faritra eo ambanin' ny fiandrianan' i Frantsa ary voakan' ny Institut d'émission d'outre-mer (IEOM). 

Ny Banque de France no mitantana ity atao hoe *zone franc* ity. Tamin' ny taona 2017 dia nitentina 188 lavitrisa dôlara amerikana ny fitambaran' ny harin-karena faoben' ireo firenena 14 mpikambana ao amin' ny *zone franc*, sanda mitovy amin' ny 7 % amin' ny harin-karena faoben' i Frantsa.

Indreto ny vola tafiditra ao anatin' ny zone franc:

* ny franc CFA an' ny UEMOA any Afrika Andrefana (Benino, Borkina Fasô, Kôtidivoara, Ginea-Bisao, Maly, Nizera, Senegaly, Tôgô);
* ny franc CFA an' ny CEMAC, any Afrika Afovoany (Kamerona, Repoblikan' i Kôngô, Gabôna,  Ginea Ekoatôrialy, Repoblikan' i Afrika Afovoany, Tsady);
* ny franc comorien, ao Kômôro;
* ny franc pacifique (franc CFP), any amin' ny tanin' i Frantsa any Pasifika (Nouvelle-Calédonie, Polynésie française, Wallis-et-Futuna).

Misy vola hafa mitondra ny anarana hoe *franc*, nefa tsy mbola nifandray tamin' ny *franc* frantsay, dia ireto: franc congolais (Repoblika Demôkratikan' i Kôngô), franc Djibouti (Jibotỳ), franc guinéen  (Ginea), franc rwandais  (Roanda), franc suisse  (Soisa), franc burundais (Borondy).
Hopitaly miaramila Antananarivo

Ny **hopitaly Miaramila Antananarivo** izay nitondra ny anarana hoe "Trano Fitsaboana Isoavinandriana**"**  sy hoe " Girard et Robic " ho fanomezam-boninahitra an’ireo dokotera frantsay roa, dia notokanan'i mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiministra Rainilaiarivony ny 13 Aogositra 1891. Ny Trano Fitsaboana Isoavinandriana no hopitaly voalohany teto Madagasikara taorian'ny nisokafan'ny dispensaire Analakely ouvert izay nisokatra tamin'ny taona 1864.

## Tantarany
Tamin’ny 14 febroary 1889 no naorina teo amin’ny velaran-tany mirefy 3,34 ha ny Trano Fitsaboana Isoavinandriana, nomena ny LMS sy ny FFMA, teo amin’ny havoanan’i Soavinandriana. Io no hopitaly voalohany teto amin’ny Nosy, taorian’ny nisokafan’ny dispensaire Analakely tamin’ny 1864. Ny 13 aogositra 1891 no notokanan' ny Mpanjakavavy  Ranavalona III sy ny praiministra Rainilaiarivony tamin’ny fomba ofisialy izany hopitaly izany. Tamin'ny 30 Septambra 1895, rehefa nazon'i jeneraly Jacques Duschene i Antananarivo, dia nanangana ny sainan'ny vokovoko mena ny hopitaly ary nitsabo miaramila malagasy sy miaramila frantsay 80 ny hopitaly.  

Tamin'ny 15 novambra 1896, nalain'ny jeneraly Joseph Simon Gallieni  ny hopitaly . Novana anarana ho Girar et Robic ho fahatsiaraovana ireo dokotera roa ireo, izay dokotera nahita voalohany ny vaksiny fanefitra ny Pesta.  

Noravan'ny fanjakana mpanjanatany tamin'ny taona 1958 ny trano naorina voalohany ;  

tamin'ny 3 Jolay1963, notokanan'ny filoha  Tsiranana Philibert ny trano vaoavao.  

Tamin'ny taona 1977, noraisin'ny fanjakana malagasy an-tànana ny hopitaly ka nomena anarana hoe hopitaly miaramila Antananarivo.  

Nanomboka ny 12 Janvier 1993 no nanovana ny anarany ho Trano fitsaboana  Soavinandriana ary ny jeneraly Razanamparany Jeannot Marc no manamboninahitra malagasy voalohany voatendry hitanatana ity hopitaly ity.  

## Notes et références

## Jereo koa
Institut Pasteur eto Madagasikara

Louis Pasteur
Andian-tany Fahatelo

Ny **Andian-tany** **Fahatelo** ny vondron' ny firenena izay tsy niaraka tamin' ny OTAN na tamin' ny Dinan' i Varsovia. Ity voambolana ity dia nanome fomba fanasokajiana malalaka ny firenena eto an-tany ho anaty vondrona telo mifototra amin' ny fisarahana ara-pôlitika. Noho ny tantara be pitsiny momba ny hevitr' io teny io sy ny toe-javatra manodidinaizay mivoatra, dia tsy misy famaritana mazava na ifanarahana ny Andian-tany Fahatelo. Raha ny marina, ny Andian-tany Fahatelo dia vondrona ara-pôlitika fa tsy ara-toekarena. Na izany aza dia mamondrona ny firenena iharan' ny fahantrana vokatry ny fanjanahantany sy ny fahatarana ara-teknôlôjia ny Andian-tany Fahatelo.

I Etazonia, i Kanada, i Taioana,  i Japana, i Kôrea Atsimo, ny Kitsoloha Atsimo, ny firenena ao Eorôpa Andrefana ary firenena mpiara-dia hafa no ao amin' ny "Andian-tany Voalohany", fa ny Firaisana Sôvietika, i Sina, i Kiobà, i Kôrea Avaratra, i Vietnamy, ary ny firenena mpiara-dia aminy no ao amin' ny "Andian-tany Faharoa". Ny teny hoe "Andian-tany Fahatelo" dia nipoitra nandritra ny Ady Mangatsiaka.

Koa satria mahantra ara-toekarena sy tsy mannana indostria mandroso ny ankamaroan' ny firenena ao amin' ny Andian-tany Fahatelo, dia nanjary fomba filaza ny firenena an-dalam-pandrosoana ny hoe "firenena ao amin' ny Andian-tany Fahatelo". Ao amin' ny lahateny pôlitika, ny teny hoe "Andian-tany Fahatelo" dia matetika mifandray amin' ny tsy fandrosoana. Nantsoina hoe "Andian-tany Fahatelo" i Sina nandritra ny am-polony taona maro tamin' ny taonjato faha-20 talohan' ny fivoarany matanjaka tamin' ny taonjato faha-21. Ny firenena sasany ao amin' ny Vondron-tany Atsinanana, toa an' i Kiobà, dia noheverina ho Andian-tany Fahatelo. Ny Andian-tany Fahatelo dia matetika heverina fa ahitana firenena maro voazanaka taloha aty Afrika, any Amerika Latina, any Ôseania ary any Azia. Indraindray koa dia raisina ho mitovy amin' ny firenena ao amin' ny Hetsika tsy momba ny atsy na ny aroa. Ao amin' ny teôrian' ny fiankinan-doha nataon' ny mpandinika toa an' i Raúl Prebisch, i Walter Rodney, i Theotônio dos Santos, sy ny hafa, ny Andian-tany Fahatelo koa dia nifandray amin' ny fizaràna ara-drafi-toekarena maneran-tany ho firenena "an-tsisiny" anjakazakan' ny firenena mamorona ny "taolana" ara-toekarena.

Tamin' ny Ady Mangatsiaka, ny firenena demôkratika eorôpeana sasany (Aotrisy, Finlandy, Irlandy, Soeda, ary Soisa) dia tsy niandany, amin' ny hevitr' io teny io hoe tsy niditra ao amin' ny OTAN na dia nanan-karena aza, tsy niditra ao amin' ny Hetsika tsy momba ny atsy na ny aroa, ary mahalana raha nihevi-tena ho anisan' ny Andian-tany Fahatelo. Hatramin' ny fandravana ny Firaisana Sôvietika sy ny fiafaran' ny Ady Mangatsiaka dia nihena ny fampiasana ny teny hoe "Andian-tany Fahatelo" izay nosoloina ny teny toy ny hoe "firenena an-dalam-pandrosoana", "firenena tsy mandroso indrindra" na "vondron-tany atsimo".

## Jereo koa

* Jeôpôlitika
* Firenena an-dalam-pandrosoana
* Hetsika tsy momba ny atsy na ny aroa
* Fanjanahantany amin' ny endriny vaovao
Brugmansia arborea

Ny ***Brugmansia arborea*** dia karazana zavamaniry hazobotry, ao amin' ny vondron-karazana *[[Brugmansia]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*. Taloha izy io dia nantsoina hoe *Datura arborea*. Teratany any Amerika Atsimo izy io ary nitombo tany Amerika Afovoany ihany koa, saingy nampidirina sy ambolena eran-tany. Sokajian' ny IUCN ho lany tamingana amin' ny endrika maniry hoazy (dia) izy io. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe **datiroa** na **felan-dakolosy**.

## Famariparitana azy

Hazobotry maharitra an-taonany sy rakotra volovolo manify ny *Brugmansia arborea*. Mety mahatratra 7 m ny haavony. Miendrika atody mifandimby ny raviny. Somary miendrika trompetra sy manitra ary fotsy ny voniny, izay mirefy hatramin' ny 17 sm, manana vondrom-pelambony mizara 3 ka hatramin' ny 5 somary maranitra. Miendrika atody manana lavany 6 sm sy savaivony 4,5 sm ny voany.

## Fisian' ny poizina

Tahaka ny ao amin' ny vondron-karazana *[[Datura]]*, dia misy akora mety hiteraka olana amin' ny fahasalaman' ny olombelona ny fihinanana azy ny taova an-drivotra rehetra ao amin' ny vondron-karazana *Brugmansia* (ravina, vony, voa, sns). Amin' ny ankapobeny dia misy trôpanina izy ireo, anisan' izany ny skôpôlaminina sy hiôsiaminina (izay atao hoe datorinina koa). Misy vokany mampahita ny tsy misy, ambony lavitra noho ny an' ny zavamaniry hafa miteraka, ary mety hahafaty, ny fihinanana azy ireo, na olombelona na biby. Mety miteraka fihalehibeazan' ny anakandriamaso na tsy fitovian-kaben' ny anakandriamaso ny fikasohany amin' ny maso.

## Fampiasana azy
Ampiasaina ho haingon-trano ny *Brugmansia arborea* nefa tsy mahatanty hatsiaka. Maniry tsara izy io amin' ny toetany antonony, eny amin' ny toerana voarakotra; mila tany be otrikaina sy voatondraka, mangatsiatsiaka ary maina amin' ny ririnina. Mitombo taranaka amin' ny alalan' ny famafazana na ny fanaovana tsatoboly ary ny fanaparitahana ny voany izy.

## Jereo koa

* *[[Solanaceae]]*

* *[[Brugmansia]]*

* *[[Datura]]*
Kinakoho

Ny **kinakoho** na **kinananakoho** dia zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Datura]]* sy ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*. Ny anarana ara-tsiansa mifanandrify aminy dia *[[Datura metel]]*. Anisan' ny *Datura metel* na mitovy aminy ny *Datura alba* sy *n*y *Datura fastuosa*.

Ahidratsy mahazatra eny an-tanimboly sady mety maniry manodidina ny tanàna ambanivohitra izy io. Ny hodim-boany mafy sy misy tsilo maro dia mampahatsiahy ny an' ny kinana (*Ricinus communis*), saingy iva kokoa io zavamaniry io, ka izany no niavian' ny anarany amin' ny teny malagasy. Misy poizina (skôpôlaminina) ny voany. Ny raviny maina dia fohina toy ny paraky mba hanamaivanana ny sohika. Ny raviny malemy notorotoroina dia ampiasaina hampitoniana ny nify simba.

## Jereo koa

* *[[Solanaceae]]*

* *[[Datura]]*
* kirary
* maimbobe
* ramiarana
* romiary
* fangarearea
* voandramiary
Kirary

Ny **kirary** dia zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana *[[Datura]]* ao amin' ny fianakaviana *[[Solanaceae]]*. Io narana malagasy io dia anondroana karazan-javamaniry roa fara-fahavitsiny, dia ny *[[Datura metel]]* sy ny *[[Datura stramonium]]* var. *tatula*.

## Ny momba azy ireo amin' ny ankapobeny

Matetika eny amin' ny korontam-pako sy manodidina ny tanàna ary eny amin' ny tanimboly izy ireo. Ny voan' izy ireo no taovany misy poizina indrindra. Ny ravinay dia misy alkalôida toy ny hiôsiaminina sy ny atrôpinina ary ny skôpôlaminina. Ny poizina dia miteraka fisokafana tsy ara-dalànan' ny anakandriamaso.

## Fampiasana azy
Matetika ny mpanao raokandro no manome azy io ho fanafody fanasitranana ny aretin-tsaina sasany. Any amin' ny faritra atsimon' ny Nosy dia misy mpanao raokandro milaza fa manasitrana areti-nify amin' ireo karazana ireo, ampiarahina amin' ny fantsimboay (*Argemone mexicana*) sy ny hosa (*Adenia firingalavensis*). Ireo zavamaniry telo ireo diasamy tena misy poizina.

## Jereo koa

* *[[Solanaceae]]*

* *[[Datura]]*
* kinakoho
* maimbobe
Maimbobe

Ny **maimbobe** dia zavamaniry isan-karazany, anisan' izany ireto tanisaina manaraka ireto:

* ny paraky (*Nicotiana tabacum*, fianakaviana *[[Solanaceae]]*): maniry manodidina ny toeram-ponenana sy manana ravina madinika sy matevina, any amin' ny faritra misy ny Merina;
* ny *[[Datura metel]]* sy ny *Datura fastuosa* (fianakaviana *Solanaceae*): zavamaniry fahita eny amin' ny tany lao, misy poizina noho ny fisian' ny alkalôida skôpôlaminina.

* ny *[[Crassocephalum rubens]]* (atao hoe koa *anadrambo*, *anandrambo*, *anandrambolahy*, *betranomay*, *fitangosana*, *tranobemay*, *valahiaka*) sy ny *[[Crassocephalum sarcobasis]]* (atao hoe koa *anadrambo*, *anandrambolahy*) (fianakaviana *[[Asteraceae]]*): ny fitanehana azy ireo dia itsaboana ny aretin-kibo sy ny fisian' ny rivotra anaty kibo;
* ny *Cassia occidentalis* na *[[Senna occidentalis]]* (fianakaviana *[[Fabaceae]]*): endasina toy ny voan-kafe ny voany ka ampiasaina mba hanamboarana zaba-pisotro.
Kohaka

Ny **kohaka** dia famoahana rivotra tampoka sy mafy amin' ny alalan' ny lalan-drivotra lehibe ao amin' ny taovam-pisefoana izay afaka manampy amin' ny fanadiovana azy ireo mba hialan' ny ranoka, ny etona, ny poti-javatra ary ny mikrôba. Fandefasana rivotra tampoka sy maneno mafy ialohavan' ny fifohana rivotra an-tery izany. Ny fivoahan' ny rivotra mahery vaika avy amin' ny havokavoka dia mety hitranga amin' ny hafainganam-pandeha hatramin' ny 250 m/s, hafainganam-pandeha manakaiky ny an' ny feo (340 m/s).
Oranôsy (andriamanitra grika)

I **Oranôsy**, ao amin' ny fedrà grika, dia ny Lanitra feno kintana notompoina ho andriamanitra ary anisan' ny andriamanitra grika voalohany indrindra sady Fanahy demiorjika.

Araka ny voalazan' i Hesiôdôsy, i Oranôsy dia zanakalahy sady vadin' i Gaia (ny Tany), izay niteraka ny Titàna izay taranany voalohany. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Οὐρανός / *Ouranós*, izay midika hoe "lanitra". Na izany aza, tsy nisy fitohizana ny fanompoam-pivavahana mivantana tamin' i Oranôsy tamin' ny vanim-potoana klasika, ary tsy hita ao amin' ny lohahevitra mahazatra asehon' ny fanefana tanimanga grika voaloko i Oranôsy. Ny singa Tany sy Lanitra ary Stiksa dia azo ampifandraisina amin' ny fitokavana manetriketrika ao amin' ny fitantarana hômerika. *[[Oranosy (andriamanitra rômana)|Caelus]]* no mitovy aminy amin' ny teny latinina.

## Jereo koa

* Oranosy (andriamanitra rômana)
* Oranosy (planeta)
Oranosy (andriamanitra rômana)

I **Oranosy** dia anisan' ny andriamanitry ny Lanitra voalohany indrindra ao amin' ny fedrà, ny teôlôjia, ny sary masina, ny literatiora rômana. Izy no fandikana mivantana amin' ny teny latina an' ilay andriamanitra grika Oranôsy. Tsara homarihina fa talohan' ny fandraisana io andriamanitra grika io, ny Rômana dia nanana andriamanitra lanitra antsoina hoe **Kaelosy** (latina: *Caelus* na *Coelus*, "lanitra").

Araka ny fedrà grika, i Oranosy dia zanak' i Gaia (grika: Γαῖα / *Gaîa* *"*Ttany") irery, araka ny voalazan' i Hesiôdôsy, na zanak' i Niksa (latina: *Nox*; grika: Νύξ / *Núx* "alina") irery, araka ny lovantsofina ôrfika. I Higinosy (*Hyginus*), mpanoratra rômana tamin' ny taonjato voalohany tal JK, dia nandray ireo angano ireo ka nanova ny anarana grika ho latina, ary nanao an' i Oranosy ho zanak' i Etera (latina: Æther; grika: Αἰθήρ / *Aithḗr* "fahazavan' ny Lanitra") sy i Hemera (latina: *Hemera*; grika: Ἡμέρα / *Hêméra* "andro").

Avy amin' ny firaisany amin' ny Tany (latina: *Terra* *Mater* na *Tellus Mater*), dia niteraka izy, anisan' izany ny andriamanibavy Ôpsa (latina: *Ops*), ny titàna Ôseanosy (latina: *Oceanus*; grika: Ὠκεανός / *Ōkeanós*) ary ny andriamanitra maro hafa, ny lehibe indrindra amin' izy ireo dia i Satiorna.

Naverin' i Oranosy tany an-kibon-dreniny ny zanany, hany ka sosotra sy sempotra ilay vadiny izay nanome antsibe maranitra an' i Satiorna, mba hamositra ny rainy. Dia tanteraka izany. Ny ran' i Oranosy nifantsitsitra, izay nahazo an' i Gaia, dia nanohy niteraka zaza, ka teraka noho izany  ny Foria (latina: *Furies*; grika: Ἐρινύες / *Erinúes*) mpanao valy faty, ny nimfa (andriamanibavin' ny natiora) ary ny zavamananaina goavambe (grika: Γίγαντες / *Gígantes*). Ny filahian' i Oranosy kosa dia natsipy tany an-dranomasina ka niteraka ny andriamanibavy Venosy. Nomena ny anaran' i Oranosy ny planeta Oranosy.

## Jereo koa

* Oranôsy (andriamanitra grika)
* Oranosy (planeta)
Krônôsy

I **Krônôsy** dia anisan' ny andriamanitra voalohany indrindra, araka ny filôzôfika tany alohan' i Sôkraty sy ny literatiora taty aoriana. Izy no fotoana izay notompoina toy ny andriamanitra, izay miseho voalohany indrindra ao amin' ny lovantsofina ôrfika, izay mihevitra azy ho zanak' i Gaia (ny Tany) sy Hidrôsy (Ὕδρος / *Hydros*, "rano" voalohany). I Nônosy (*Nonnus*) kosa dia mitantara fa nivoaka avy tao amin' ny Tsy Misy izy. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe Χρόνος / *Khronos*, "fotoana").

Voalaza fa nambady an' i Ananké (grika: Ἀνάγκη / *Anágkē,* "ilaina*"*), izay nananany zanaka telo, izy: i Kaôsy (Χάος / *Kháos,* "tresaka", "foana") sy i Etera (Αἰθήρ / *Aithḗr,* "famirapiratry ny mazava") ary i Fanesy (Φάνης / *Phánēs,* "ilay miseho"). Ao amin' ny fedrà aleksandrina sy rômana, i Krônôsy no rain'  ireo Ora (latina: *Horae*; grika: Ὧραι / *Hôrai*, "fizaram-potoana"), fanehoana ny adiny roa ambin' ny folo amin' ny andro na alina. Misy ny mampifandray an' i Krônôsy (*Χρόνος*) amin' ilay titana atao hoe Krônôsy (*Κρόνος*). Marina fa vao mainka mety hitranga ny fampifangaroana satria manana toetran' ny fotoana koa ny titàna Krônôsy.
Plotôna (andriamanitra)

I **Plotôna** no andriamanitry ny tontolo ambanin' ny tany amin' ny fedrà rômana sy grika. I Krônôsy rain' i Plotôna dia tsy tokony hafangaro amin' i Krônôsy. Amin' ny teny latina izy dia atao hoe *Pluto* fa amin' ny teny grika kosa dia atao hoe Πλούτων / *Ploútōn* (izay matetika ampitovina amin' ny fomba diso amin' i Plotôsy (Πλοῦτος / *Ploūtos*), andriamanitry ny harena sady zanak' i Iasiôsy (Ἴασος / *Íasos*) sy ny andriamanibavy Demetera (Δημήτηρ / *Dêmếtêr*). Zanaky ny titàna Krônôsy sy i Rea (Satiorna sy Ôpsa ho an' ny Rômana) i Plotôna izay ampitovina amin' i Hadesy (ᾍδης / Háidēs) ao amin' ny fedrà grika. Ny anarana nomena an' i Plotôna taloha dia ny hoe *Hadesy*, izay lasa nanondroana ny Fanjakan' i Hadesy taty aoriana.

## Jereo koa

* Plotôna (planeta)
* Plotôsy
Tontolo ambanin' ny tany

Ny **tontolo ambanin' ny tany**, fantatra ihany koa amin' ny hoe **fiaina-tsy hita**, **an-koatra**, dia tontolon' ny maty araka ny fedràm-pivavahana isan-karazany, izay any ambanin' ny tontolon' ny velona. *Ktôniana* na *ktônika* na *telorika* no teny mpamaritra teknika ampiasaina hilazana ny zavatra any amin' ny tontolo ambanin' ny tany.

Saika hita any amin' ny sivilizasiôna rehetra ny fiheverana ny fisian' ny tontolo ambanin' ny tany ary mety ho efa ninoana hatramin' ny nampisy ny olombelona izany. Zavatra mahazatra ao amin' ny fedrà momba ny tontolo ambanin' ny tany ny fitantarana olona mbola velona midina any amin' io tontolo io, matetika noho ny tanjona mitaky herim-po. Ny fedrà hafa dia manamafy ny lovantsofina izay milaza fa ny fidiran' ny fanahy any amin' ny tontolo ambanin' ny tany (*[[:en:Katabasis#Trip_into_the_underworld|en]]*) dia mitaky fanaovana fombafomba hentitra, toy ny hita amin' ny fitantarana grika fahiny momba ny fanahin' i Patrôklôsy izay maty vao haingana ka nanenjika an' i Akileosy mandra-pahavitan' ny fandevenana ny vatany araka ny tokony ho izy. Notafiana sy nampitondraina fitaovana ny olona manana sata ara-piarahamonina ambony mba hahafahany hivezivezena tsara any amin' ny tontolo ambanin' ny tany.

Misy fedrà maro mampiditra ny fiheverana ny fanahin' ny maty izay manao ny diany manokana mankany amin' ny tontolo ambanin' ny tany, ary ny maty amin' izany dia mila entina mamakivaky sakana mamaritra toy ny farihy na renirano mba hahatongavana amin' io toerana io. Ny sary maneho ny fandehana lavitra toy izany dia hita amin' ny zavakanto fahiny sy ankehitriny.

## Jereo koa

* Fianan-tsy hita
* Seôla
* Fanjakan' i Hadesy
* Fiainana aorian' ny fahafatesana
* Paradisa
* Eskatôlôjia
* Ambondrombe
Lisitry ny hopitaly eto Madagasikara

Ity lahatsoratra ity dia mitanisa ny hopitaly eto Madagasikara .

## Fampahafantarana
Tamin’ny taona 2019,  tobim-pitsaboana miisa 2 677 no nisy tao Madagasikara ka 125 no hopitaly. Tobim-pahasalamana kely sy toeram-pittsaboana kely ny ambiny. Satria any an-tanàn-dehibe ny ankamaroan'ny hopitaly sy ny toeram-pitsaboana, mbola maro ireo tsy mahazo fidirana amin'ny ffitsaboana. Manodidina ny 35% ny mponina no mipetraka mihoatra ny 10 km miala ny tobim-pahasalamana  ,  .
Sohika

Ny **sohika** dia aretina mamaivay sy maharitra mahazo ny taovam-pisefoana miantraika amin' ny lalan-drivotra ambany, indrindra fa ny zanatraoka sy ny traoka ao amin' ny havokavoka. Mampiavaka azy ny soritr' aretina miovaova sy miverimberina, ny sakantsakana amin' ny lalan-drivotra sy ny fihondratsondratan' ny traoka aterak' izany.

Anisan' ny soritr' aretina ny fisehon' ny fisefoana misioka, ny kohaka, ny fihenjanan' ny tratra ary ny fahasemporana. Miharatsy ny soritr' aretin' ny sohika izay indraindray antsoina hoe "famelezan' ny sohika" na "fitomboan' ny sohika" izay mety hitranga rehefa misy akora miteraka fahatohinan' ny taovam-pisefoana, ohatra ny vovobony, ny vovoka, na poti-javatra hafa, miditra ao amin' ny havokavoka, ka mahatonga ny zanatraoka ho tery sy hamokatra tsiloly, izay mametra ny fikorianan' ny ôksizenina mankany amin' ny lavaka kely ao amin' ny havokavoka. Mety hitranga imbetsaka isan' andro na imbetsaka isan-kerinandro izany. Arakaraka ny olona, dia mety hiharatsy amin' ny alina na amin' ny fanaovana ezaka mafy ara-batana ny soritr' aretin' ny sohika.

Tamin' ny taona 2019, olona 262 tapitrisa eo ho eo no voan' ny sohika ary 461 000 eo ho eo no maty. Aty amin' ny tany an-dalam-pandrosoana no nitrangan' ny ankamaroan' ny fahafatesana. Matetika dia manomboka amin' ny fahazazana ny sohika, ary nitombo be ny tahany nanomboka tamin' ny taompolo 1960.
Fitarihana

### Fitarihana
Ny **fitarihana** dia fahaizana na fomba mitarika olona iray na vondron'olona ho amin'ny tanjona iray iraisana. Amin'ny teny anglisy dia antsoina hoe "leadership", izay midika koa hoe fahaiza-mitarika, mampahery, ary mitondra fanapahan-kevitra manan-danja.

Ny olona mitarika dia antsoina hoe mpitarika (leader). Izy no mitondra hevitra, manetsika ny hafa, mampirindra ny asa, ary mitarika amin'ny alalan'ny ohatra sy fanapahan-kevitra.

### Karazana Fitarihana
Misy karazany maro ny fomba fitarihana, arakaraka ny fomba fanao sy ny toe-javatra:

# **Fitarihana [[Demôkrasia|demokratika]]**: Atomboka amin’ny fifampidinihana sy fanapahan-kevitra iraisana. Ny mpitarika dia mihaino sy mandray anjara amin'ny adihevitra.
# **Fitarihana otokratika**: Ny mpitarika no mandray fanapahan-kevitra rehetra, tsy dia manome sehatra amin'ny hafa.
# **Fitarihana lasa ohatra (transformational leadership)**: Mpitarika manentana sy manova toe-tsaina ary mamporisika ny olona hanatratra tanjona ambony kokoa.
# **Fitarihana amin'ny fanompoana (servant leadership)**: Mpitarika manolo-tena hanompo sy hanampy ny hafa alohan'ny hanatanterahany ny tanjony manokana.

### Toetra ilaina amin'ny mpitarika

* **Fahavononana hihaino**
* **Fahaiza-mandinika sy mandray fanapahan-kevitra**
* **Fahamarinana sy fahatokisana**
* **Fahaiza-manentana sy manampy ny hafa**
* **Fahaiza-mifandray amin’ny olona (communication)**

### Fitarihana amin'ny kolontsaina malagasy
Amin'ny kolontsaina Malagasy, ny fitarihana dia matetika mifandray amin’ny fomba amam-panao, fomba fiteny manaja, ary fahendrena. Ny mpanapaka na ray aman-dreny dia heverina ho mpitarika ara-tsosialy sy ara-piarahamonina. Ny fomba fitondra dia tsy voatery ho an-kery, fa amin'ny alalan'ny teny mandefitra sy fomba amam-panao eken'ny fiarahamonina.
----
Tephritidae

Ny ***Tephritidae*** dia iray amin'ireo fianakaviana lalitra roa antsoina hoe lalitra voankazo, ny fianakaviana iray hafa dia ny *Drosophilidae*. Ny fianakaviana *Tephritidae* dia tsy ahitana ireo zavamananaina biôlôjika modely amin'ny karazana *Drosophila* (ao amin'ny fianakaviana *Drosophilidae*), izay antsoina matetika hoe "lalina voankazo mahazatra". Efa ho 5.000 ny karazana lalitra voankazo voasokajy amin'ny karazana 500 eo ho eo amin'ny *Tephritidae*. Ny famaritana, ny fanasokajiana, ary ny famakafakana fototarazo dia manova tsy tapaka ny takson'ity fianakaviana ity. Mba hanavahana azy ireo amin'ny *Drosophilidae*, ny Tephritidae dia antsoina indraindray hoe lalitra vorombola, raha ny mari-pamantarana be pitsiny sy miloko. Ny anarana dia avy amin'ny teny grika τεφρος, *tephros*, midika hoe "voankazo lavenona". Izy ireo dia hita amin'ny sehatra biogeografika rehetra.
Metaly maivana

Ny **metaly maivana** dia metaly izay somary ambany lanja isam-bentin-kadiry, latsaky ny 5 g/sm3. Izy ireo dia mety ho singa madio, fa matetika kokoa dia tsama metaly. Ny litiôma sy ny pôtasiôma no singa simika metaly roa maivana indrindra.

Ny tsaman' ny maneziôma sy ny an' ny viraty (na alominiôma) ary ny an' ny titanina dia metaly maivana manan-danja lehibe ara-barotra. Ny lanja isam-bentin-kadirin' izy ireo (1,7 g/sm³ sy 2,7 g/sm³ ary 4,5 g/sm³) dia eo amin' ny 19 ka hatramin' ny 56&nbsp;% amin' ny an' ny metaly hafa fanaovana rafitra, toy ny vy (7,9 g/sm³) sy ny varahina (8,9 g/sm³). Tsara hampahatsiahivina fa ny metaky mavesatra dia manana lanja isam-bentin-kadiry mihoatra ny 5 g/sm3.

## Jereo koa

* Metaly mavesatra
Lantanida

Ny **lantanida** dia fianakavian-tsinga simika ao amin' ny tabilao periôdika, miisa 15, manomboka amin' ny lantanina (no 57) ka hatramin' ny lotesiôma (no 71). Ny lantanida rehetra dia metaly mivolom-bolafotsy, somary makitroka sady mora volavolaina, manana lanja isam-bentin-kadiry 6 hatramin' ny 10 g/cm³. Miaraka amin' ny skandiôma sy ny itriôma, ireo singa ireo dia mamorona ny vondron' ny tany hamatra, izany hoe tsy fahita firy, na dia hita betsaka aza ny sasany amin' izy ireo ao amin' ny hoditry ny Tany. Nalaina avy amin' ny anaran' ny lantanina, izay voalohany ao amin' ilay fianakaviana, ny anarany, satria ny toetra ara-tsimia misy azy dia mitovy amin' io, farafaharatsiny ho an' ireo izay maivana indrindra amin' izy ireo. Ny prômetiôma irery no radiôaktifa amin' izy ireo.

Indreto ny anaran' izy ireo:

Amin' ny lafiny simika, ireo singa ireo dia somary mora miota, indrindra miaraka amin' ny ôksizenina sy ny rano, ary mamorona sosona ôksida manify haingana. Indraindray izy ireo dia tondroina amin' ny marika simika iombonana hoe *Ln*, izay maneho ny tsirairay amin' izy rehetra. Izy ireo dia singa ao amin' ny vondrona f avokoa, afa-tsy ny lotesiôma, izay ao amin' ny vondrona d. Izy rehetra dia mamorona katiôna Ln3+ izay ny simiany dia voafaritry ny tana iônikany amin' ny ankapobeny, izay mihena miandalana avy amin' ny lantanina mankany amin' ny lotetiôma.

Ny lantanida dia manana fampiasana indostrialy maro. Ny neôdima dia ampiasaina amin' ny fanamboarana andriamby matanjaka ho an' ny môtera sy ny mpamokatra aratra, raha eorôpiôma sy ny terbiôma kosa dia ampiasaina amin' ny fôsfôra mena sy maitso ho an' ny jiro sy ny efi-jery (tavan-pahitalavitra, tavam-pinday, sns). Ny seriôma dia ampiasaina ho mpandrisikoto ao amin' ny fantsona mpamoaka setroky ny môtera misy fandoroana anatiny, ary ny singa toy ny erbiôma sy ny iterbiôma dia ampiasaina amin' ny lazera sy ny fitaratra amin' ny solomaso manokana sns. Ny lantanida sasany dia atao tsama amin' ny fanamboarana bateria sy vatoaratra.

Na dia lazaina ho "hamatra" na "tsy fahita firy" aza ny anarany, ny lantanida sasany, toy ny seriôma, dia somary betsaka ihany. Izy ireo dia nalaina indrindra avy amin' ny mineralyin' ny mônazita sy ny bastnesita amin' ny alalan' ny fomba simika sarotra. Sarotra ny manasaraka ny lantanida satria manana toetra simika mitovy izy ireo.

Amin' ny fomba fijery ara-tontolo iainana sy ara-pahasalamana, ny lantanida amin' ny ankapobeny dia tsy sokajiana ho metaly mavesatra misy poizina. Na dia makitroka aza ny sasany, dia ambany ny maha poizina azy, ka mahatonga azy ireo ho ilaina amin' ny indostria nefa tsy miteraka risika ara-pahasalamana na ara-tontolo iainana.

## Jereo koa

* Fasimainty

* Tany hamatra
* Metaly mavesatra

* Skandiôma

* Itriôma
Prômetiôma

Ny **prômetiôma** dia metaly mivolom-bolafotsy, somary makitroka sady mora volavolaina, ao amin' ny vondron' ny lantanida sady anisan' ny metaly mavesatra ao amin' ny tany hamatra. Aseho amin' ny alalan' ny eva **Pm** izy sy manana laharana atômika 61 ary manana lanja isam-bentin-kadiry 7,26&nbsp;mg/sm3.

## Jereo koa

* Lantanida: Lantanina - Seriôma - Praseôdima - Neôdima - Samariôma - Eorôpiôma - Gadôliniôma - Terbiôma - Disprôsiôma - Hôlmiôma - Erbiôma - Toliôma - Iterbiôma - Lotesiôma
* Metaly
* Tany hamatra
* Metaly mavesatra
* Fasimainty
* Harena an-kibon' ny tany