open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Morrumbala

I **Morrumbala** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Zambezia ao , ao amin'ny distrikan'i Morrumbala.

Any andrefan'ny faritany no misy ny distrika, manamorona ny distrikan'i Milange any avaratra, ny faritanin'i Tete ary ny Repoblika Malawi any andrefana, ny distrikan'i Mopeia any atsimo ary ny distrikan'i Nicoadala sy Mocuba any atsinanana.

## Tanàna
* Morrumbala
*Chire
*Derre
*Megaza

Ny distrika dia misy mponina  422.309 ary manana velarantany 12.801 km2.

## Tsiahy
Milange

I **Milange** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Zambezia ao , ao amin'ny distrikan'i Milange.

Voafetra any avaratra ny distrikan'i Molumbo, any andrefana ny Malawi, any atsimo ny distrikan'i Morrumbala, ary any atsinanana ny distrikan'i Mocuba sy Lugela.

## Tanàna
*Majaua
*Milange 
*Mongue

Ny distrika dia misy mponina 498.635 ary manana velarantany 9842 km2.

## Tsiahy
Mocuba

I **Mocuba** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Zambezia ao , ao amin'ny distrikan'i Mocuba, eo amoron'ny Reniranon'i Licungo.

Voafetra amin'ny avaratra ny distrikan'i Lugela, any avaratra andrefana ny distrikan'i Milange, any andrefana ny distrikan'i Morrumbala, any atsimo ny distrikan'i Nicoadala sy Namacurra, eo atsinanana ny distrikan'i Maganja da. Costa ary any avaratra atsinanan'ny distrikan'i Ile.

## Tanàna
*Mocuba
*Mugeba  
*Namajavira

Ny distrika dia misy mponina 300.628  ary manana velarantany 8803 km2.

## Tsiahy
Lugela

I ** Lugela** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Zambezia ao , ao amin'ny distrikan'i Lugela.

Voafetra any avaratra sy avaratra atsinanana ny distrikan'i Namarroi, any avaratra sy andrefana ny distrikan'i Milange, any atsimo sy atsinanana ny distrikan'i Mocuba ary any atsinanana ny distrikan'i Ile.

## Tanàna
* Lugela
*Muabanama  
*Munhamade
*Tacuane

Ny distrika dia misy mponina 137.040  ary manana velarantany 6610 km2.

## Tsiahy
Isa mihoadraha

Ao amin' ny matematika, ny **isa mihoadraha** dia isa voatsapa na isa haro izay tsy aljebrika - izany hoe, tsy fakan' ny maromiantoana tsy aotra izay manana isa tsimivaky (na, mitovy amin' izany, voasaina) ho lanjan' isa. Ny isa mihoadraha fantatra indrindra dia ny π sy ny e.

Na dia kilasy vitsivitsy monja amin' ny isa mihoadraha aza no fantatra - amin' ny ampahany satria mety ho sarotra be ny mampiseho fa ny isa iray dia mihoadraha - dia tsy fahita firy ny isa mihoadraha: marina tokoa fa saika ny isa voatsapa sy isa haro rehetra dia mihoadraha, satria ny isa aljebrika dia mahaforona vondrona azo isain-tsinga, fa ny vondron' ny isa voatsapa sy ny vondron' ny isa haro dia samy tsy azo isain-tsinga, ka lehibe kokoa noho ny vondrona rehetra.

Ny isa voatsapa mihoadraha rehetra (fantatra ihany koa amin' ny hoe isa tsivoasaina mihoadraha) dia isa tsivoasaina, satria aljebrika avokoa ny isa voasaina rehetra. Tsy marina ny filazana: tsy ny isa tsivoasaina rehetra no mihoadraha. Noho izany, ny vondron' ny isa voatsapa dia vondrona tsy mifanitsaka misy ny isa voatsapa voasaina sy isa aljebrika tsivoasaina, ary isa voatsapa mihoadraha. Ohatra, ny faka faharian' ny 2 dia isa tsivoasaina, nefa tsy isa mihoadraha satria fakan' ny fampimirana maromiantoana x2 − 2 = 0. Ny taha volamena (soratana hoe *φ* na *Ф*) dia isa tsivoasaina hafa izay tsy mihoadraha, satria fakan' ny fampimirana maromiantoana x2 − x − 1 = 0.

## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra
Pebane

I **Pebane** dia tanàna sy distrika ao amin'ny faritanin'i Zambézia, ao  , miorina ao amin'ny tanànan'i Pebane .
Voafetra amin'ny avaratra ny distrikan'i Gilé, any andrefana ny distrikan'i Ile sy Maganja da Costa, any atsimo amin'ny Ranomasimbe Indianina ary any atsinanana ny distrikan'i Moma ao amin'ny faritanin'i Nampula.

Ny distrika dia misy mponina 195.857 (distrika)  

## Klioba Baolina Kitra
*Sporting Clube de Pebane
Moma

**Moma** dia tanàna sy distrika ao amin'ny faritanin'i Nampula (faritany) ao Mozambikana miaraka amin'i Moma renivohitra. Any atsimoandrefan'ny faritany no misy ny distrika, manamorona ny Distrikan'i Mogovolas eo avaratra, ny Faritanin'i Zambezia any andrefana ary ny Ranomasimbe Indianina any atsimo.
Isa aljebrika

Ny **isa aljebrika**, ao amin' ny matematika, dia isa voatsapa na isa haro izay vahan' ny fampimirana maromiantoana manana lanjanisa avy amin' ny vondron' ny isa voasaina (izany hoe fakan' ny maromiantoana tsy mira aotra, misy lanjan' isa voasaina).

Isa aljebrika ny isa tsimivaky sy voasaina, toy izany koa ny fakan' ny isa rehetra. Antsoina hoe isa mihoadraha ny isa voatsapa na isa haro izay tsy aljebrika, toy ny *π* sy *e* (teôreman' i Lindemann-Weierstrass). Ampahany amin' ny teôrian' i Galois ny fandalinana ireo isa ireo sy ny maromiantoan' izy ireo kely indrindra ary ny vondrona misy azy ireo.

**Ohatra:**

* Aljebrika ny isa vosaina, na inona na inona, satria vahan' ny fampimirana *x - a = 0*.
* Mety ho aljebrika na tsia ny isa tsivoasaina. Ohatra, ny √2 na (3√3)/2 dia aljebrika (satria vaha ao amin' ny x2&nbsp;-&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;0 sy 8x3&nbsp;-&nbsp;3&nbsp;=&nbsp;0 tsirairay avy), fa mihoadraha kosa ny isa *e* (izany hoe tsy aljebrika).
* Aljebrika ny isa *i* satria io no vaha ao amin' ny fampimirana x2&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;0.
* Mihoadraha ny isa *π&nbsp;+&nbsp;i*, fa tsy fantatra kosa ny toetran' ny *π&nbsp;+&nbsp;e*.

## Jereo koa

* isa aljebrika - isa ampahany - isa ankasa - isa haro - isa mihoadraha - isa nanahary - isa taenimpolo - isa tafolo - isa tsimivaky - isa tsivoasaina - isa tsy ankasa - isa tsy azo tsinjaraina - isa voasaina - isa voatsapa
* matematika - aritmetika - jeômetria - aljebra
Ile

I **Ile** dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Zambezia ao , ao amin'ny distrikan'i Ile.

Voafetra any avaratra sy avaratra atsinanana ny distrikan'i Alto Molócue, any avaratra andrefana ny distrikan'i Gurué, any andrefana ny distrikan'i Namarroi sy Lugela, any atsimo ny distrikan'i Mocuba sy Mulevala ary any atsinanana ny distrikan'i Gilé

## Tanàna
* Ile
*Socone  

Ny distrika dia misy mponina 289.891  ary manana velarantany 5589 km2.

## Tsiahy
Lanirano (farihy)

I **Lanirano** na **Lahinirano** dia farihy any atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, ao amin' ny Kaominina Tolagnaro, Faritra Anosy, eo amin' ny fivoahana ao avaratr' i Tolagnaro, eo ambanin' ny tendrombohitra Bezavona sy Pic Saint-Louis. Io no lalana ahafaha-mandeha mankany amin' ny helodrano sy saikanosy Lokaro sy Evatra. Ao no akan' ny Jirama ny rano hamatsiana an' i Tolagnaro.

## Jereo koa

* Ambavarano (farihy)
* Besaroy (farihy)
* Mandromodromotra (ony)
Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena

Ny **Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena** dia faritra fitahirizan-javaboary any atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, any amin' ny Faritra Anosy. Any amin' ny 10 km avaratr' i Tolagnaro sy 3 km miala ny morontsiraka atsimo-atsinanan' ny Nosy no misy io faritra io.

Ity faritra ity dia misy heniheny 82 ha, ary ala amoron-tsiraka 148 ha. Ny rotsak' orana 2&nbsp;800 mm dia misy matetika amin' ny vanim-potoanan' ny orana amin' ny Nôvambra ka hatramin' ny Avrily, ity faritra ity dia manana mari-pana 9,5 °C hatramin' ny 35 °C.

Ao amin' io faritra io dia misy ny *[[Microcebus ganzhorni]]*, ny *[[Cheirogaleus medius]]* atsinanana (tsidibe), ny *[[Cheirogaleus major]]* (tsitsily), ny *[[Avahi meridionalis]]*, ny *[[Hapalemur meridionalis]]* (halo), ny *[[Eulemur collaris]]* ary ny *[[Pteropus rufus]]* (fanihy).

## Jereo koa

* Valan-javaboarin' Andohahela
Felipe Nyusi

**Filipe Jacinto Nyusi** (teraka ny 9 Febroary 1959 tao Mueda) dia mpanao politika mozambikana nanomboka tamin'ny taona 2015 ho Filoha fahefatra ao . Izy no mpitarika ny antoko FRELIMO ankehitriny

I Nyusi dia minisitry ny Fiarovana nanomboka tamin'ny 2008 ka hatramin'ny 2014 teo ambany fitarihan'i Armando Guebuza. Nandresy tamin'ny fifidianana filoham-pirenena Mozambikana 2014 sy 2019 izy ho kandidàn'ny FRELIMO.
Agostinho Mondlane

**Agostinho Mondlane** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 21 Novambra 1959 tao Maputo.

Izy no Minisitry ny Fiarovana mozambikana nanomboka tamin'ny 2014 ka hatramin'ny 2015.
Ambavarano (farihy)

**Ambavarano** dia farihy eto Madagasikara, ao amin' ny Faritra Anosy, any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' ny Nosy no misy azy, 700 km atsimon' Antananarivo, renivohi-pirenena. 1 m ambonin' ny haabon' ny ranomasina no misy an' io farihy io.

Mirefy 2,8 km2 ny velarany. Ny toerana avo indrindra amin' io faritra io dia 1,046 m sady 13,4 km any avaratra-andrefan' ilay farihy. Ny mivelatra 1,9 km avy any avaratra mianatsimo sy 3,3 km avy atsinanana miankandrefana ity farihy ity.

Ny sala-mari-pana ao amion' io toerana io dia 22 °C, ka amin' ny volana Marsa no mafana indrindra (24 °C) ary amin' ny volana Jona no mangatsiaka indrindra (20 °C). Mahatratra 1&nbsp;299 mm isan-taona ny rotsak' orana, ka ny volana Mey no mando indrindra (187 mm), fa ny volana Septambra kosa no maina indrindra (28 mm). Mivarina ao ny renirano Mandromodromotra.

## Jereo koa

* Besaroy (farihy)
* Lanirano (farihy)
* Mandromodromotra (ony)
Mandromodromotra (ony)

I **Mandromodromotra** dia renirano eto Madagasikara. Any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' ny Nosy no misy azy, 700 km atsimon' Antananarivo, renivohi-pirenena. I Mandromodromotra dia eo amin' ny farihy Ambavarano. I Mandromodrotra dia mikoriana sy mivarina any amin' ny Ranomasimbe Indianina.

## Jereo koa

* Mandromodromotra (kaominina)

* Ambavarano (farihy)
* Besaroy (farihy)
* Lanirano (farihy)
Metical

**Metical** no vola avy any 

Ny Metical vaovao iray dia mizara ho 100 centavos. Ny kaody ISO dia MZN.

## Jereo koa
* Dôlara
* Ariary
* Euro
* Real breziliana
Samora Machel

**Samora Moisés Machel** dia komandin'ny miaramila sy mpitarika ara-politika mizaka ny zom-pirenen'i Mozambikana teraka ny 29 Septambra 1933 ary maty ny 19 Oktobra 1986 Sosialista tamin'ny fomban-drazana Marxisme–Leninisma, izy no filohan'i Mozambika voalohany tamin'ny fahaleovantenan'ny firenena tamin'ny 1975.

Nodimandry teo amin’ny toerany i Machel tamin’ny 1986 rehefa nianjera teo akaikin’ny sisin-tanin’i Mozambikana-Afrika Atsimo ny fiaramanidin’ny filohany
Manica

**Manica** dia faritany ao . 62 272 km2 ny velarantaniny ary 1 945 994 ny isam-poniny (fanisana 2017). Ny faritany dia voahodidin'i Zimbaboe any andrefana, Faritanin'i Tete any avaratra andrefana, Faritany Sofala any atsinanana, Reniranon'i Save any atsimo, ary ony Zambezi any avaratra atsinanana. Chimoio no renivohitry ny faritany. Ny tendrombohitra avo indrindra any Mozambika, ny Tendrombohitra Binga (2436 m), dia ao amin'io faritany io[5] akaikin'ny sisintany amin'i Zimbaboe.
Vondrom-poko aty Afrika

Ny **vondrom-poko ao Afrika** dia miisy eo anelanelan' ny 2&nbsp;000 sy 3&nbsp;000, izay ary samy manana ny fiteniny (na fitenim-paritra) sy ny kolontsainy amin' ny ankapobeny, ary mivoatra izany isa izany amin' izao fotoana izao. Koa satria fiarahamonina velona izy ireo, dia mampiady hevitra sy mivoatra ny fanavahana sy ny fizaràna; tsy misy noho izany ny fanehoana tokana momba ny vahoaka aty Afrika. Ny vondrom-poko ara-piteny dia ahitana ny Afrôasiatika, ny Kôisàna, ny Nizerô-kôngôley ary ny Nilô-sahariana.

Ny hevitra ankapobeny momba ny foko dia mampiady hevitra ao anatin' ny antrôpôlôjia ankehitriny. Indrindra, tsy misy fifanarahana momba ny fepetra hamaritana ny vondrona tsirairay (fiteny, kolontsaina, fizaràn-tany, fahatsapana ho anisan' ny foko na vondrom-poko iray, sns.).

Tsy azo antoka loatra ny fanisana ôfisialin' ny olona ao amin' ny foko isan-karazany aty Afrika, na noho ny tsy fahampian' ny fotodrafitrasa hanaovana fanisam-bahoaka na noho ny fitomboan' ny mponina haingana. Misy vondrona sasany milaza fa misy minia manao tatitra diso mba hanaovana ny foko voafantina sasany ho maro anisa (tahaka ny Haosa, ny Folany, ny Iôroba, ary ny Igbô any Nizerià).

Ny fanadihadiana momba ny famondronana ara-pototarazo natao tamin' ny taona 2009 tamin' ny vahoaka afrikana isan-karazany, dia nahita vondrona ara-drazambe enina. Mifanaraka akaiky amin' ny fiaviana ara-poko, amin' ny kolontsaina ary amin' ny fiteny ilay famondronana. Ny fanadihadiana momba ny fototarazon' ny mponina maneran-tany tamin' ny taona 2018 dia nahatsikaritra vondron' olona mitovy amin' ny mponina aty Afrika. Ny singa ara-drazambe samy hafa dia namaritra vahoaka miteny afrôaziatika monina any Afrika Avaratra sy Afrika Avaratra-Atsinanana; ny vahoaka miteny nilô-sahariana any Afrika Avaratra-Atsinanana sy Afrika Atsinanana; ny vahoaka Aary ao Afrika Avaratra-Atsinanana; ny vahoaka miteny nizerô-kôngôley any Afrika Afovoany-Andrefana, any Afrika Andrefana, any Afrika Atsinanana, ary any Afrika tapany Atsimo; ny vahoaka Pigmea any Afrika Afovoany; ary ny mponina Kôisàna any amn' ny tapany atsimo amin' i Afrika.

## Lisitra

### Araka ny fianakaviam-piteny
Amin' ny ankapobeny, ity tabilao manaraka ity dia mitanisa vondrona lehibe amin' ny firaisana ara-poko sy ara-piteny, miaraka amin' ny tombantombana momba ny isan' ny mponina (tamin' ny taona 2016):

### Ny vondrom-poko ara-piteny lehibe
Ity manaraka ity dia tabilao misy vondrom-poko lehibe (misy olona 10 tapitrisa na mihoatra):

## Jereo koa
* Vondrom-poko ao Eorôpa
* Vondrom-poko ao Azia
* Vondrom-poko ao Amerika
* Vondrom-poko ao Ôseania
Afrika Avaratra-Atsinanana

I **[[Afrika Avaratra-Atsinanana]]** dia faritra ara-jeôgrafia mahafaoka ny firenena ao Afrika manodidina ny Ranomasina Mena sy akaiky azy. Ity faritra ity dia manelanelana an' i Afrika Avaratra sy Afrika Atsinanana, ary mahafaoka ny Tandrok' i Afrika (Jiboty, Eritrea, Etiôpia, ary Somalia), ary koa i Ejipta, i Libia, i Sodàna Atsimo ary i Sodàna. Ity faritra ity dia manana tantara lava be momba ny fonenana sady nahitana fôsily nanomboka tamin' ny hôminide voalohany ka hatramin' ny olombelona môderina ary anisan' ny faritra manana fahasamihafana indrindra amin' ny kolontsaina sy ny fiteny eran' izao tontolo izao, izay nipoiran' ny sivilizasiôna maro ary hita eo amin' ny lalana ara-barotra manan-danja izay mampifandray  kôntinanta maro.
Afrika Afovoany-Andrefana

I **Afrika Afovoany-Andrefana** dia faritra ara-jeôgrafia mahafaoka an' i Maoritania any avaratra-andrefana ka hatrany amin' ny Repoblikan' i Kôngô any atsimo ary i Tsady any avaratra-atsinanana, izay misy firenena roapolo mahery. Misy mponina eo amin' ny 350 tapitrisa eo ho eo io fafitra io. Ireto avy ny firenena ao aminy: Benîno, Borkina Fasô, Gabôna, Gambia, Ganà, Ginea, Ginea-Bisao, Kamerona, Kôtidivoara, Liberià, Maly, Maoritania, Nizera, Nizerià, Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, Repoblikan' i Kôngô, Repoblikan' i Afrika Afovoany, Senegaly, Siera Leôna, Tôgô ary Tsady.
Aary (vahoaka)

Ny **[[Aary (vahoaka)|Aary]]** dia vondrom-poko ômôtika ao Afrika, teratany any amin' ny Lohasahan' i Omo any Etiôpia. Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2007 dia misy Aary ara-poko miisa 289&nbsp;835 ny ao Etiôpia, izay manodidina ny 0,29 % amin' ny fitambaran' ny mponina ao amin' io firenena io. Saika ny Aary rehetra no miteny ny fiteny aary izay anosan' ny fiteny ômôtika, na dia ny antsasany mahery amin' izy ireo aza dia mampiasa amin' ny fiteny maro ary afaka mampiasa fiteny hafa toy ny fiteny amharika ihany koa. Mizara ho zana-poko ity vondrom-poko ity, dia ny Bakô, Kore, Sangamà, Biô, Sidô, Argena, Obamera, Bargedà, Galila ary Gôsà.
Olana sinôptika

Ny **[[olana sinôptika]]** dia fanontaniana momba ny fifandraisana ara-diteratiora manokana eo amin' ny filazantsara sinôptika telo (Matio sy Marka ary Lioka) - izany hoe ny fanontaniana momba ny loharano niankinan' ny filazantsara sinôptika tsirairay tamin' ny nanoratana azy. Noho ny fitoviana sy ny fahasamihafan' ireo lahatsoratra telo ireo dia ilaina ny mamaritra ny filaharan’ ny fotoana nanoratana azy sy ny lovantsofina nanorenana azy ireo.

Miaraka amin' ny fikatsahana an' ilay Jesoa ara-tantara, ny olana sinôptika dia iray amin' izay tena manintona ny mpanao famakafakana. Nanomboka tamin’ ny taonjato voalohandohany tamin’ ny kristianisma, dia nanintona ny saina ny fanontaniana ny amin’ ny fahasamihafan’ ireo lahatsoratra telo ireo. Ho an' i Aogostino avy any Hipôna dia ny filaharan' ny fanoratana no anazavana azy ireo. Taty aoriana, indrindra fa nanomboka tamin' i Griesbach tamin' ny taonjato faha-18, dia nipoitra ny fanontaniana momba ny fifanahafana, fa tsy ny fahasamihafana fotsiny.

Ny famakafakana ny Testamenta Vaovao dia nanao dingana lehibe niaraka amin' ny petra-keviry ny loharano roa noforonin' i Christian Hermann Weisse tamin' ny taona 1838, ary izay no nahatonga ny fipoiran' ny petra-kevitra momba ny Loharano Q.

## Jereo koa

* Loharano Q
Tsolotra

Ny **tsolotra** dia vola omena ankoatra ny voafariry ny fifanarahana, mba hahazoana zavatra (matetika amin' ny fomba tsy ara-dalàna). Endrika lehibe isehoan' ny kolikoly ny tsolotra.

Ny tsolotra dia fanolorana, fanomezana, fandraisana, na fitakiana zava-tsarobidy mba hisy fiantraikany amin’ ny asan’ ny manam-pahefana iray, na olon-kafa, miandraikitra adidy aman’ andraikitra eo amin' ny fitantanan-draharaha na eo amin' ny fampiharana ny lalàna, ary hanentanana ny olona hanao zavatra mifanohitra amin’ ny andraikiny sy ny fitsipiky ny fahamarinana sy ny tsy fivadihana. Raha momba ny asan' ny governemanta, ny tsolotra dia fangatahana, fanekena, na famindram-bola ho takalon' ny asa aman-ketsika ôfisialy.

Tsy tsolotra ny fanomezana vola na zavatra hafa manan-danja izay azon’ ny rehetra atao amin’ ny fomba mifandanja, fa tsy amin’ ny antony tsy marina. Ny fanomezana fihenam-bidy na famerenam-bola ho an' ny mpividy rehetra dia tambiny ara-dalàna ary tsy tsolotra.

Ny tsolotra dia fanomezana tsy ara-dalàna na tsy araka ny etika na ezaka natao hanentanana ny fitondran-tenan' ilay mpandray. Mety ho vola, entana, zo amin’ ny asa, fananan-tany, tombontsoa, ​​zava-tsarobidy, ​​na fampanantenana fotsiny mba hampirisika na hisy fiantraikany amin’ ny hetsika, fifidianana, na fitaomana ny olona iray amin’ ny fomba ôfisialy na ho an’ ny daholobe. Ny Tanjon' ny Firenena Mikambana momba ny Fampandrosoana maharitra faha-16 dia mikendry ny hampihenana ny kolikoly sy ny tsolotra amin' ny endriny rehetra ho ampahany amin' ny ezaka iraisam-pirenena mikendry ny hiantohana ny fandriam-pahalemana sy ny rariny ary andrim-panjakana matanjaka.

Matetika ny fiarahamonina no mandalo fiovana izay mitondra fanasarotana tsara na ratsy maharitra. Toy izany koa ny resaka tsolotra, izay nitondra fiovana ratsy teo amin' ny fenitry ny fiarahamonina sy ny varotra. Hitan' ny mpikaroka fa rehefa lasa anisan' ny fenitra ara-tsôsialy ny tsolotra dia tsy ampy ny fomba fiady iray hiatrehana ny tsolotra noho ny fisian' ny karazana fiarahamonina samihafa any amin' ny firenena samihafa. Raha mahomby any amin' ny firenena iray ny sazy henjana, tsy voatery midika izany fa hiasa any amin' ny firenena hafa ny sazy henjana mba hisorohana ny tsolotra. Ary koa, ny fanadihadiana dia nahita fa ny tsolotra dia mitana anjara toerana lehibe amin' ny orinasam-panjakana sy tsy miankina manerana izao tontolo izao.
Vy anidina

Ny **vy anidina**, amin' ny fikarakarana ny metaly, dia tsaman' ny vy sy ny karbôna misy karbôna mihoatra ny 2 %. Ny karbôna, izay natao ampoka loatra ao amin' ny vy anidina, dia mety ho lasa siky amin' ny endrika manjarano (grafita) na simentita Fe3C. Ny vy anidina dia miavaka amin' ny tsama vy hafa noho izy azo alatsaka an-dasitra tsara. Misy fanasokajiana maromaro ny karazana vy anidina, fa ny tena ampiasaina indrindra, ilay mifototra amin' ny endriky ny fitresahany, ​​ka mamaritra sokajy roa: vy anidina fotsy, misy tresaka fotsy raha vaky, izay tsaman' ny vy sy sementita, ary ny vy anidina volondavenona, izay misy tresaka misy tresaka fotsy raha vaky raha vaky, tsaman' ny vy sy ny manjarano.
Orana (biby)

Ny **orana** dia biby anaty rano, misy hodiny mafy, lavalava vatana, folo rantsam-batana (*[[Decapoda]]*) ka ny roa voalohany toy ny tandra misy kinifinifiny ahafahany miketoka. Ao amin' ny zafim-pilaharana *Astacidea*, ao amin' ny fianakaviambe *[[Astacoidea]]* sy *[[Parastacoidea]]* izy ireo nefa miparitaka amin' ny vondron-karazana maro. Misefo amin' ny alalan' ny sagoaga miendrika volom-borona izy ireo. Ny karazana sasany dia hita any amin' ny renirano kely, izay ikorianan' ny ranomamy, fa ny hafa kosa miaina eny amin' ny heniheny na honahona sy ny tatatra ary ny tanimbary. Ny ankamaroan' ny orana dia tsy mahazaka rano maloto, na dia misy karazana sasany, mahazaka, toy ny *Procambarus clarkii*. Mihinana biby sy zavamaniry, na velona na efa lo ny orana.

Toa hômara kely, izay mifandray akaiky aminy, ireo karazam-biby ireo. Ahafaha-mamantatra ny kalitaon' ny ranomamy ny orana. Ahitana zavatra efa mihalo ny sakafon' izy ireo.

## Fianakaviana sy karazana

Ny orana dia anisan' ny kilasin' ny *[[Crustacea]]*, izay voasokajy ao amin' ny filaharan' ny *[[Decapoda]]*. Araka an' i Sinclair sy ny namany (2004) tamin' ny taona 2004, karazana orana 593 no voatsinjara ao amin' ny vondron-karazana 30 sy ao amin' ny fianakaviana telo:

# ny *Astacidae* (karazana 14, any amin' ny ila-bolantany avaratra, indrindra any Amerika Avaratra);
# ny *Cambaridae* (karazana 409, any amin' ny ila-bolantany avaratra ary indrindra any Amerika Avaratra);
# ny *Parastacidae* (karazana 170, any amin' ny ila-bolantany atsimo, fa indrindra any Aostralia)

Any amin' ny toerana misy azy ireo, dia saika hita any amin' ny ranomamy rehetra, afa-tsy ny Antarktika sy Afrika ny orana (ny akany tokony hisy ny orana dia lasan' ny foza an-ranomamy sy ny makamba an-ranomamy). Tsy hita any Azia Afovoany koa ny orana.

## Jereo koa

* Fozaorana
* Foza
* Drakaka
Diôksidana titanina

Ny **diôksidana titanina** dia fitambarana ôksizenina sy titanina manana raikipohy **TiO<sub>2</sub>** hita ao amin' ny natiora sy amboarina amin' ny fomba indostrialy.

Ity no fandoko fotsy ao amin' ny Colour Index International, ampiasaina betsaka ho mpanamatroka ny loko. Misolo ny fampiasana firaka izay voarara noho ny fanapoizinany. Io koa dia ampiasaina amin' ny famolavolana kôsmetika, amin' ny fanafody ary amin' ny sakafo. Ampiasaina hisivana ny taratra mihoa-bolomparasy amin' ny fanosotra miaro masoandro izy ary afaka manafaingana fiota an-kazavana izay trandrahin' ny fitaovana fanaraha-maso ny fanalana ny fandotoana sy fanapoizinana eo amin' ny tontolo iainana.
Antimoanina

Ny **antimoanina** dia singa simika, fotsy toy ny volafotsy, mora vaky, izay, amin' ny ankapobeny, manana ny toetra ny metaly, saingy indraindray dia mampiseho ny toetran' ny singa tsy metaly. Misy amin' ny endrika samihafa izy io. Ny mahazatra indrindra dia ny endrika metaly. Ny eva anehoana azy dia **Sb** (*Stibium*) manana ny laharana atômika 51. Ny antimoanina no singa voajanahary faha-64 be indrindra ao amin' ny hoditry ny Tany. Ny lanja atômikany dia 121,75. Mitsonika izy manodidina ny 630&nbsp;°C, manodidina ny 1&nbsp;750&nbsp;°C izy no mangotraka ary 6,7 ny hakitrony. Manana hamafy 3 izy.

Indraindray dia hita amin' ny endrika mitokana izy ary matetika miaraka amin' ny volafotsy, ny arsenika na ny bismota. Ny akora misy ny antimoanina dia ny stibinina, izay solfida-na antimoanina trandrahana any Sina, any Frantsa, any Italia, any Japàna, any Meksika, ary kely kokoa any Etazonia. Antimoanina be dia be no azo avy amin' ny fanadiovana ny varahina sy ny firaka.

Ny antimoanina ranoka dia manana toetra miavaka noho izy miitatra rehefa mangatsiaka sy mivaingana. Izany dia ahafagabny mameno ny triatra anaty lasitra ary ahazoana zavatra vita amin' ny vy anidina tena maranitra. Ny antimoanina koa dia ampiasaina amin' ny tsama metaly maro hafa toy ny firaka mafy.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
Joaquim Chissano

**Joaquim Alberto Chissano** dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i  teraka ny 22 Oktobra 1939 tao Mozambika.
Carlos Cardoso (Mpanao gazety)

**Carlos Alberto Lopes Cardoso** dia mpanao gazety teraka ny 10 Aogositra 1951 tao Beira ary maty ny 22 Novambra 2000 tao Maputo. Ny famonoana azy tamin'ny taona 2000 dia nanaraka ny fanadihadian'ny gazetiny momba ny kolikoly tamin'ny fametrahana manokana ny banky lehibe indrindra ao .

## Famonoana olona sy fanadihadiana

Maty voatifitra tao Maputo i Cardoso tamin'ny 22 Novambra 2000, teo am-panadihadiana momba ny hosoka 14 tapitrisa dolara amerikana mifandray amin'ny fanokanana ny banky lehibe indrindra ao Mozambika, *Banco Comercial de Moçambique*. Tamin'ny fitsarana tamin'ny taona 2002 ireo voarohirohy ho namono olona enina, voampanga telo no nilaza fa i Nyimpine Chissano, zanaky ny filoha Mozambikana Joaquim Chissano, dia nandoa vola tamin'ny seky ny mpamono an'i Cardoso.
Katôlisisma tradisiônalista

Ny **katôlisisma tradisiônalista** dia hetsika izay manantitrantitra ny finoana, ny fanao, ny fomba, ny lova, ny endriky ny litorjika, ny endri-panompoana manokana ary ny fanolorana fampianarana mifandray amin' ny Eglizy Katôlika talohan' ny Kônsily Vatikana II (1962–1965). Manantitrantitra manokana ny lamesa tridentina, ny litorjia manaraka fomba rômanina - izay nosoloina amin' ny ankapobeny ny lamesa vaovao nataon' i Paoly VI - ny Katôlika tradisiônalista.

Maro ny Katôlika tradisiônalista tsy tia ny fanovana litorjika nanaraka ny Kônsily Vatikana II, ary aleony nanohy ny fanao sy ny lova talohan' ny Kônsily Vatikana II. Misy koa mahita ny fampianarana ankehitriny momba ny ekiomenisma ho mampanjavozavo ny fanavahana ny Katôlika sy ny Kristianina hafa. Matetika ny katôlisisma traditiônalista dia mpandala ny nentin-drazana amin' ny filôzôfiany sy ny fomba fijeriny izao tontolo izao, mampandroso ny fomba fiakanjo maotina ary mampianatra fomba fijery mampifameno ny andraikitry ny lahy sy ny vavy.

Mandà ny fitondran' ny papan' ny Eglizy Katôlika ankehitriny ny Katôlika tradisiônalista sasany, ka lasa sedevakantista (izay mihevitra fa foana tsy misy papa ny fiketrahana), sedeprivasiônista (izay mihevitra fa tsy ara-dalana ireo papa taorian' ny Vatikana II), na kônklavista (ireo izay mamorona kôklava mba hifidy papa hafa ankoatry ny efa eo izay heveriny fa tsy izy). Koa satria tsy miombona tanteraka amin' ny papa sy ny fitondran' i Rôma intsony ireo vondrona ireo, dia tsy raisina ho anisan' ny Eglizy Katôlika, fa antokom-pivavahana misaraka. Matetika dia avahana ireo vondrona ireo (indraindray antsoina hoe Tradisiônalista radikaly) sy ny Katôlika izay manaiky ny fampianarana sy ny fahefan' ny Eglizy Katôlika nefa mbola tia ny fomba nentim-paharazana sy ny fanao taloha ary koa ny mamesa tridentina amin' ny teny latinina.
Trano Pôntifikaly

Ny **Trano Pôntificaly** dia ny tranobe sy ny olona rehetra, mpitondra fivavahana sy laîka izay, noho ny fahamendrehana, ny fanampiana ary ny fitantanana, dia manodidina ny papa hanampy azy amin' ny anjara asany roa maha lohan' ny Eglizy Katôlika azy sy maha mpitondra ara-panahy sy ara-pôlitika azy, izay manampy azy manokana amin' ny fanatanterahana lanonana manokana, na ara-pivavahana na ara-panjakana. Amin' ny teny latinina izany dia atao hoe *Pontificalis Domus*,

Ny Trano Pôntifikaly dia nalamina ho vondrona roa: ny "Sapely Pôntifikaly" (*Cappella Pontificia*), izay manampy ny papa amin' ny asany amin' ny maha lohan' ny Eglizy Katôlika azy sy mpandimby an' i Md Piera (apôstôly), indrindra mandritra ny lanonana ara-pivavahana, ary ny Ankohonana Pôntifikaly (*Familia Pontificia*), izay manampy azy amin' ny maha filohan' ny vondrona manana andraikitra sivily, amin' ny maha lohan' ny Fiketrahana Masina azy, momba ny lalàna iraisam-pirenena eken' ny firenena sy fajakana ary ny fikambanana iraisam-pirenena.
Relijiozy vavy

Ny **relijiozy vavy** na **[[Monka|moanina]] vavy** na **masera** dia mpikambana ao amin' ny fikambanana ara-pivavahan' ny vehivavy, izay manaiky hankatò ny voadin' ny fahantrana sy ny fahadiovam-pitondrantena ary ny fankatoavana.

Rehefa misafidy ny hanokana ny fiainany amin' ny fanompoana ny hafa izy dia atao hoe rahavavy apôstôlika. Raha miala amin' ny fiarahamonina izy mba hiaina fiainam-bavaka sy fisaintsainana, dia atao hoe moanina vavy, mitodika any amin' Andriamanitra ao amin' ny mônastera na toeram-pihibohana.

Ao amin' ny fivavahana kristiana (katôlika, ôrtôdôksa, anglikana, loterana), ary koa ao amin' ny fivavahana jaina, bodista, taôista ary hindo.
Word of God (fikambanana)

Ny **Word of God** ("Tenin' Andriamanitra") dia fikambanana ekiomenika sy karismatika ary misiônera teraka tao Ann Arbor any Michigan. Nanomboka tamin' ny taona 1967 ilay fikambanana nandritra ny fitoriana ny vaovao mahafaly ho an' ny mpianatra tao amin' ny Oniversiten' i Michigan. Tany am-boalohany dia nisy Katôlika ilay vondrona, saingy niitatra ka nahitana Presbiteriana, Loterana, Batista ary Kristianina hafa.
People of Praise

Ny **People of Praise** dia vondrona katôlika avy any Amerika. Ity vondrona ity dia manana mpikambana olon-dehibe 2&nbsp;000 any Etazonia, any Kanada ary any Karaiba hatramin' ny taona 2018, ary mitantana sekoly telo any Etazonia. Niorina tamin' ny taona 1971 tao anatin' ny tontolon' ny fipoiran' ny ministera sy ny hetsika laîka tao amin' ny Eglizy Katôlika.

Ekiomenika amin' ny fomba ôfisialy sy misokatra ho an' ny Kristianina tsy mitovy finoana ilay vondrona, Katôlika anefa ny ankamaroan' ny mpikambana ao aminy. Voalaza fa môdely ho an' ny boky *The Handmaid's Tale* nosoratan' i Margaret Atwood ity fikambanana kristiana mahery vaika ity.

Nanjary fantatra ilay vondrona rehefa fantapantatra mialoha ny iray amin' ny mpikambana ao aminy, i Amy Coney Barrett, ary voafidy hiasa ao amin' ny Fitsarana Tampon' i Etazonia, rehefa nohamafisin' ny latsa-baton' ny maro anisa ao amin' ny Antenimierandoholona (*Senate*).
Dili

I **Dili** dia tanàna renivohitr' i Timôro Atsinanana.


DSCI2813 Rua de Justica.jpg|Alte und neue Straßennamen:*Rua de Justiça*, ehemals *Rua Sad Sprastião*
Avenida de Portugal at Beach Garden Hotel, Fatuhada, Dili.jpg|Avenida de Portugal, Fatuhada
Streets of Dili2.jpg|Colmera
DSCI3101 Blick runter auf Dili.JPG|Blick hinab auf Dili von der Bergstraße nach Süden aus.
Dili and Atauro Island.jpg|Die Insel Atauro von Dili aus gesehen


## Jereo koa
* Timôro Atsinanana
Autorité nationale de l'eau et de l'assainissement

Ny **Autorité nationale de l'eau et de l'assainissement** na **ANDEA** dia rafitra mpanatanteraka ny pôlitikan' ny fitondram-panjakana malagasy momba ny fitantanana mitambatra ny loharanon-drano, manana andraikitra amin' ny fanaraha-maso ny fampiharana ny paikadim-pirenena, ny fampivoarana ny rafi-pampahalalam-baovao, ny fanisana ny loharanon-drano. 

Araka izany dia ny ANDEA no mandrindra sy manomana tetika ary mandahatra ny tetikasa momba ny fanomezana rano sy ny fidiovana, mandrafitra angon-drakitra sy manangona vaovao momba ny loharanon-drano, fikarohana teknôlôjia vaovao hampihenana ny vola lany momba ny fitrandrahana rano, manome lanjany ny fampiasana ny korian-drano ho an' ny famokarana prôteinina avy amin' ny biby, ny fitaterana, ny fialam-boly ary ny famokarana angovo.

## Jereo koa

* Office National pour l'Environnement

## Loharano sy fanamarihana
Jean Laborde

I **Jean Laborde** dia mpitantana orinasan-taozavatra frantsay, teraka tamin'ny 16 Ôktôbra 1805 tao Auch (Frantsa), ary maty tamin'ny 27 Desambra 1878 tao Mantasoa (Antananarivo. Madagasikara).

Nanomboka tamin’ ny taona 1837 tany ho any no nanorenan’ i Laborde ny toeram-piasany miendrika indostria teo akaikin’ i Mantasoa, izay nantsoiny hoe Soatsimanampiovana, izay namokarana entana maro isan-karazany, manomboka amin' ny tafondro ka hatramin' ny savony.

Tamin' ny taona 1857 dia noresesin' i Joseph-François Lambert lahatra izy mba handray anjara amin' ny teti-dratsy izay nikendry ny hanesorana ny mpanjakavavy efa antitra sy feno habibiana ka hosoloina ny zanany lahy Radama II. Taorian' ny nahitana ilay fikasana fanonganam-panjakana, dia izy no Eorôpeana sisa tavela teto amin' ny Nosy ary noroahina hiala tao amin' ilay firenena.

Taorian' ny nahafatesan-dRanavalona I dia niverina teto Madagasikara izy tamin' ny naha Consul Général frantsay azy tamin' ny taona 1861, ary maty tamin' ny taona 1878.
Virginia (Afrika Atsimo)

**Virginia**  (Afrika Atsimo) dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Orange Free State ao amin'ny Afrika Atsimo.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 122502 mponina tamin'ny taona 2012.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Afrika Atsimo
** Orange Free State

## Tsiahy
Vermont (Victoria)

**Vermont** dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Victoria ao Aostralia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 9902 mponina tamin'ny taona 2015.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Aostralia
** Victoria

## Tsiahy
Florida (Valle del Cauca)

**Florida** dia tanàna ao amin'ny departamentan'i Valle del Cauca ao Kolombia.

## Jeografia
Ny isam-ponina dia 54.626  mponina tamin'ny taona 2018.

### Toe-tany

## Jereo koa
* Kolombia
** Departamentan'i Valle del Cauca

## Tsiahy
Sumy

I **Sumy**  dia tanàna any atsinanan'i . Eo amoron’ny Reniranon’i Psel no misy azy io. Izy io no foibem-pitantanan'ny Faritra Sumy ary misy mponina 256.474.

## Tanàna rahavavy
*  Vratsa, Bolgaria 
* Lublin, 
* Kutaisi,  
*  Gorzów Wielkopolski, 
*  Celle, 
* Sacramento, 
* Xinxiang,  (2019)
* China Zhuji, 

## Jereo koa
* Okraina
Tanàna hafa any Okraina: Bakhmut, Chernobyl, Cherson, Donetsk, Kiev, Kharkiv, Lugansk Melitopol, Mykolaiv, Odessa, Sevastopol, Sumy, Zaporizhia
Hafanana

Ny **hafanana**, amin' ny fiteny andavanandro, dia toetran' ny zavatra iray izay miseho amin' ny alalan' ny mari-pana ambony (raha ampitahaina amin' ny vatan' olombelona) sy ny fahatsapana vokatry ny fifampikasohana amin' ny zaka hafa manana io toetra io. Ao amin' ny termôdinamika (fizika) kosa, ny hafanana dia ny angovo ara-pana mifindra avy amin' ny lamina termôdinamika iray mankamin' ny iray hafa noho ny fahasamihafan' ny mari-pana. Amin' ny fitenenana mahazatra dia manondro ny angovo ara-pana indraindray ny teny hoe "hafanana". Ny angovo ara-pana dia angovo ara-kalaky avy amin' ny atôma mihararetra sy mifandona amin' ny zavatra iray.

Dingana ahitana lamina mihoatra ny iray ny famindrana hafanana, fa tsy toetran' ny lamina tokana. Ao amin' ny termôdinamika dia manampy amin' ny fiovan' ny fiasan' ny toetran' angovo anatiny na ny entalpian' ilay lamina ny angovo nafindra amin' ny endrika hafanana. Ny "hafanana", amin' ny fiteny tsotra kosa, dia heverina ho toetran' ny lamina mitoka-monina.

Ny habetsaky ny angovo nafindra amin' ny endrika hafanana ao anatin' ny dingana iray dia ny habetsaky ny angovo nafindra ivelan' ny lahasa termôdinamika natao sy ny angovo rehetra voatazona ao anatin' ilay zaka nafindra. Mba hahazoana famaritana mazava tsara ny hafanana dia tsy maintsy mitranga amin' ny lalana tsy misy fifindran-jaka izany.

Azo refesina amin' ny alalan' ny fiantraikany amin' ny toetry ny zaka mifandray ny habetsaky ny angovo nafindra amin' ny endrika hafanana. Ohatra, ny fifindran' ny hafanana dia azo refesina amin' ny alalan' ny habetsahan' ny ranomandry miempo, na amin' ny fiovan' ny mari-panan' ny zaka iray ao amin' ny manodidina ny lamina. Ireo fomba fiasa ireo dia ampahany amin' ny fandrefy hafana.

Ny litera *Q* no eva mahazatra ampiasaina hanehoana ny habetsahan' ny hafanana nafindra amin' ny fizorana termôdinamika. Amin' ny maha habetsahan' angovo nafindra azy dia ny *<u>[[joule]]</u>* (J) no ny venty ao amin' ny rafitra iraisam-pirenena (*Système International*) ho an' ny hafanana.

## Jereo koa

* Hatsiaka
* Afo
Namibe (faritany)

**Faritanin' i Namibe** dia faritany ao  . Ny velarantanin'ilay tanàna dia 58.137 km2, ary misy mponina 471.613 ny isam-ponina tamin'ny 16 Mey 2014.

Ny kaominina Moçâmedes no renivohitry ny faritany.

## Kaominina
*Bibala
*Camacuio
*Moçâmedes
*Tômbua
*Virei

## Jereo koa
* Angola
** Namibe (faritany)
***Moçâmedes

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire
Malanje

** Malanje** dia tanàna ao . Ary misy mponina 220.000 ny isam-ponina tamin'ny 16 Mey 2014.

Ny kaominina Malanje no renivohitry ny faritany.

## Jereo koa
* Angola
** Malanje (faritany)
***Malanje
Lunda Sul (faritany)

**Lunda Sul** dia faritany ao  . Ny isam-poniny dia 516.077 mponina ary 77.637 km2. Ny renivohiny dia ny tanànan'i Saurimo.

## Kaominina
Ny faritanin'i Lunda-Sud dia mizara ho kaominina 4:
*Cacolo
*Dala
*Muconda
*Saurimo

## Jereo koa
* Angola
** Lunda Sul (faritany)
***Saurimo

## Tanàna any Angola
Luanda (Renivohitra) - Lubango - Benguela - Huambo - Sumbe - Moçâmedes -Cuíto - Uíge

## Faritany any Angola
* Bengo, Benguela, Bié, Cabinda, Cuando Cubango, Cuanza Norte, Cuanza Sul,  Cunene, Huambo,  Huíla, Luanda, Lunda Norte, Lunda Sul, Malanje, Moxico, Namibe, Uíge,  Zaire
Vesatra

Ny **vesatra** ao amin' ny zavatra iray dia ny hery miasa amin' ilay zavatra noho ny fihafainganam-pandeha na noho ny fifampisintonan' ny zavatra rehetra manana lanja. Ny venty ampiasaina amin' ny fandrefesana ny lanja ao amin' ny Lamim-Benty Iraisam-Pirenena (anglisy: *International System of Units*; frantsay: *Système International d'Untés*) dia ny *newton* (*N*). Ity venty ity dia mitovy amin' ny tohitry ny tambatry ny hery hafa ampiharina amin' ny ivon-besatry ny zavatra iray rehefa heverina fa tsy mihetsika ilay zavatra.

Ohatra amin' izany ny hery isintonan' ny Tany ny zavatra rehetra manana lanja noho fifanakaikezany amin' ny Tany. Raha entina eny amin' ny Volana io zavatra io dia tsy miova ny lanjany fa ny vesany no miova. Ny zavatra iray milanja iray kilôgrama dia manana ny lanjany mirefy 9,81 N eto ambonin' ny Tany, nefa eo amin' ny ampahenin' izany raha eny amin' ny Volana (3,72 N).
Dmytro Ivanovych Kuleba

**Dmytro Ivanovych Kuleba** (okrainiana : Дмитро Іванович Кулеба) , teraka ny 19 Aprily 1981  tao Sumy) dia mpanao politika, diplaomaty okrainiana, ary minisitry ny Raharaham-bahiny ankehitriny.
Kwanza (renirano)

Ny **Kwanza** dia renirano iray any afovoan'i Angola. Mikoriana any amin'ny Ranomasimbe Atlantika ao Barra do Kwanza izy io

Ny volan'i Angola dia nomena anarana avy amin'io renirano io ihany koa: Kwanza (vola), araka ny nanomezany ny anaran'ny faritany roa: Kwanza-Sul sy Kwanza-Norte:
Mirefy 965 km ny halavany.
Scientific American

Ny ***Scientific American*** dia gazetiboky amerikana momba ny fampahafantarana ny siansa amin' ny daholobe, mivoaka isam-bolana (isan-kerinandro tamin' ny voalohany) izay efa nisy nanomboka tamin' ny 28 Aogositra 1845, ka mahatonga azy io ho gazety tranainy indrindra tsy mitsaha-mivoaka any Etazonia. Anisan' ny vondrona Springer Nature izy io. Mpahay siansa maro, anisan' izany i Albert Einstein sy I Nikola Tesla, no mandray anjara amin' ny lahatsoratra, ary maherin' ny 150 ireo izay nahazo ny loka Nobel no nasongadina hatramin' ny nanombohany.
Mongabay

Ny ***[[Mongabay]]*** dia vavahadin-tranonkalam-baovao amerikana momba ny fiarovana ny zavaboary izay mitatitra momba ny siansa mahakasika ny tontolo iainana sy ny angovo ary ny endrika maitso, ary manasongadina fampahalalana betsaka momba ny ala trôpikaly, anisan' izany ny sary sy ny antontan' isa momba ny fandripahana ala ho an' ny firenena eran-tany.

Izy io dia naorin' ny mpahay toekarena Rhett Ayers Butler tamin' ny taona 1999 mba hampitomboana ny fahalianana sy ny fankasitrahana ny tany lavavolo sy ny biby, sady mandinika ny fiantraikan' ny fironana misy eo an-toerana sy manerantany amin' ny lafiny ara-teknôlôjia sy ara-toekarena ary ara-bola amin' ny fiarovana ny zavaboary sy ny fampandrosoana". Tao anatin' ny taona vitsivitsy izay, mba hamenoana ny ekipany any Etazonia,dia nanokatra birao any Indônezia sy any Amerika Latina ary any India ny *Mongabay*, manao tatitra isan' andro amin' ny teny indônezianina sy espaniôla ary anglisy. Misy amin' ny fiteny sivy ny tatitra ataon' ny *Mongabay*.

## Tantara
Nanazava ny mpanorina ilay tranonkala fa ny teny hoe "*mongabay*" dia avy amin' ny fanoratana sy fanononana nohangilisiana ny anaran' ny nosy Mangabe, nosy any amin' ny morontsirak' i Madagasikara. Notohizany tamin’ ny fanamarihany fa fantatra indrindra amin’ ny hoe fitahirizana (fiarovana) ny haihay, izay karazana gidro tsy fahita firy sy tsy mahazatra, malaza amin’ ny endriny hafahafa.
Akoran-damba

Ny **akoran-damba** dia akora mifototra amin' ny tsiraka isan-karazany, ao anatin' izany ny tsiraka, ny kofehy, karazana lamba samihafa, sns.  Amin' ny voalohany, noho izany dia manondro akora azo zaraina ho tsiraka na kofehy, toy ny landihazo, ny rongony, ny rongonimbazaha, volon' ondry (lamba ôrganika) na vatosiraka (lamba mineraly), avy eo miaraka amin' ny fahitana teknika vaovao, tsiraka sintetika. Ny asa fanasarahana ny tsiraka amin' ny akora fanamboarana lamba dia antsoina hoe famolesana. 

Tsy ny fanenomana ihany anefa no fomba fanamboarana, ary fomba maro hafa no novolavolaina taty aoriana mba hamoronana lamba mifototra amin' ny fampiasana kendrena aminy. Ankehitriny, ny akoran-damba dia manome fahafaham-po ny filana ho an' ny fampiharana maro samihafa, manomboka amin' ny fitafiana tsotra fabao isan' andro ka hatramin' ny akanjo tsy laitram-bala, fitafiana ana habakabaka ary ny fitafian' ny dokotera. 

Ny akoran-damba dia mizara ho vondrona roa: akoran-damba fanjifa ho an' ny fampisa an-trano sy akoran-daùba ho an' ny fampiharana teknika. Amin' ny akoran-damba fanjifa dia ny hakanto sy ny hafinaritra no tena zava-dehibe, raha amin' ny akoran-damba ara-teknika kosa, ny toetrany araka ny fampiasana azy no laharam-pahamehana.

Ny akoran-damba hakasika amin' ny tany, ny akoran-damba indostrialy, akoran-damba ilaina amin' ny fitsaboana, ary sehatra maro hafa dia ohatra amin' ny akoran-damba ara-teknika, fa ny fitafiana sy ny fanaka dia ohatra amin' ny akoran-damba fanjifa. Ny singa tsirairay ao amin' ny vokatra avy amin' ny akoran-damba, anisan' izany ny tsiraka, ny kofehy, ny lamba, ny fanodinana ary ny famaranana, dia misy fiantraikany amin' ny vokatra farany. Ny singa ampiasaina dia mety miovaova arakaraka ny vokatra satria izy ireo dia fantenana araka ny fifanandrifiany amin' ny fampiasana azy.

Ny tsiraka no singa kely indrindra amin' ny lamba; ny tsiraka dia matetika avadika ho kofehy, ary ny kofehy dia ampiasaina amin' ny fanamboarana lamba. Ny tsiraka dia manana endrika mitovy amin' ny volo ary lehibe dia lehibe ny tahan' ny halavany amin' ny sakany. Ny loharanon' ny tsiraka dia mety ho voajanahary, sentetika, na izy roa. Misy ny teknika manova mivantana ny tsiraka ho lasa lamba. Amin' ny toe-javatra hafa, ny kofehy dia kirakiraina amin' ny fomba samihafa mba hamokarana lamba isan-karazany. Ny kofehy dia ampiasaina amin' ny fanaovana karazana lamba amin' ny alalan' ny fanenomana, fanenomana, fanaovana ba, peta-kofehy, korise, famonaba, na fandrandranana. Aorian' ny famokarana lamba, ny lamba dia karakaraina sy vitaina mba hanomezana lanja azy, toy ny hakanto, ny toetra azo tsapain-tanana ary ny fitomboan' ny fampiasana azy mahasoa. Ny famokarana lamba no zavakanto indostrialy tranainy indrindra. Ny fandokoana sy ny fanontana pirinty ary ny petakofehy dia samy hafa karazana zavakanto fanaingoana ampiasaina amin' ny akora lamba.
Lamba (akora)

Ny **lamba** dia izay akora vita amin' ny fanenomana. Matetika ny lamba dia atao amin' ny fitaovam-panenomana, ary vita amin' ny kofehy maro. Ara-teknika, ny lamba izay vita amin' ny fampifampidirana kofehy roa na maromaro mifampijidina, misy tenany mitsangana sy fahany mitsivalana. Azo atao amin' ny tsiraka voajanahary, tsiraka sintetika, na fifangaroan' izy roa, toy ny landihazo sy ny pôliestera, ny lamba. Ampiasaina amin' ny fanamboarana fitafiana, haingon-trano, fanaka, karipetra ary amin' ny fampiasana hafa ny lamba.

## Jereo koa

* Akoran-damba

* Lamba (malagasy)
Vatosiraka

Ny **vatosiraka** dia mineraly isan-karazany misy tsiraka ampiasaina amin' ny indostria. Ireo dia silikatana maneziôma na kalsiôma izay fitambarana tsiraka manify dia manify izay tsy hita raha tsy jerena amin' ny fanita-jery, izay mety mivoaka eny amin' ny rivotra amin' ny alalan' ny fifampikasohany amin-javatra hafa sy amin' ny fomba hafa. 

Manana toetra ara-pizika sy ara-tsimia manokana ny vatosiraka: mahatohitra hafanana tafahoatra, tsy mety levona, mahatohitra ny fandroritana, manana tohitra araka aratra avo, mahatohitra ny fanimbana simika sy ny fanimban' ny zavamananaina bitika, afa-mitroka, azo alefitra, mora tenomina.

Ny fidiran' ireo tsiraka ireo amin' ny havokavoka dia mety hiteraka toe-javatra mampidi-doza isan-karazany amin' ny havokavoka, anisan' izany ny mezôteliôma sy ny asbestôzy ary ny homamiadan' ny havokavoka. Noho ireo fiantraikany ara-pahasalamana ireo, ny vatosiraka dia heverina ho loza ara-pahasalamana.
Kofehy

Ny **kofehy** dia tsiraka mifamatotra, lava sy mitohy, ampiasaina amin' ny fanjairana, ny fanaovana ba, ny fanenomana, ny peta-kofehy, fanamboarana tady ary famokarana lamba. Mety ho nasiana savoka na fandamana hafa ny kofehy fanjairana môderina mba hanoherana ny fahasimbany mandritra ny fanjairana. Ny kofehin' amboradara (petakofehy) dia kofehy manokana ho an' ny asa atao amin' ny fanjaitra. Ny kofehy dia azo amboarina amin' ny akora voajanahary na sentetika, ary miseho amin' ny loko sy hatevina isan-karazany. Na dia mety holokoina amin' ny loko samihafa aza ny kofehy, ny ankamaroan' ny kofehy dia miloko ranoray.

Ny akora ampiasaina amin' ny fanamboarana kofehy ho an' ny indostrian' ny lamba dia: ny landihazo, ny volonondry, ny volon-tsoavaly, ny rongonimbazaha, ny rongony, ny landy, ny fingotra, ny plastika, ny fitaratra, ny volamena, ny volafotsy, sns.
Tady

Ny **tady** dia andiana kofehy, tsiraka, na tadikely izay mihodinkodina na mitambatra hanana endrika lehibe kokoa sy matanjaka kokoa. Ny tady dia manana tohitra amin' ny fandroritana ary azo ampiasaina amin' ny fitarihana sy ny fampiakarana.
Savoka

Ny **savoka** dia kilasin' ny zavatra ôrganika isan-karazany izay vainga afaka mitroka menaka, mora volavolaina amin' ny mari-panan-trano. Ahitana alkanina sy lipida ambony izy ireo, matetika manana teboka fitsonihana eo amin' ny 40&nbsp;°C eo ho eo, mitsonika mba hanome ranoka ambany hadity. Ny savoka dia tsy mety levona anaty rano fa levona amin' ny mpadevona ôrganika toy ny heksanina sy ny benzenina ary klôrôfôrma. Savoka voajanahary isan-karazany no vokarin' ny zavamaniry sy ny biby ary hita koa ao amin' ny solitany.

## Jereo koa

* Savony

* Labozia
Many

Ny **many** na **orea**, izay antsoina koa hoe **karbamida** (satria diamidan' ny asidra karbônika izy), dia taharo ôrganika misy raikipohy simika CO(NH2)2. Ity amida ity dia manana vondrona aminô roa (–NH2) mitambatra amin' ny vondrona miasa karbônila (–C(=O)–). Io no amida tsotra indrindra amin' ny asidra karbamika.

Ny many dia manana anjara toerana lehibe amin' ny metabôlisman' ny selam-biby ahitana taharon' azôta ary izy no tena misy azôta ao amin' ny amanin' ny biby mampinono.

Izy io dia vainga tsy misy loko, tsy misy fofona, azo levonina anaty rano, ary saika tsy misy poizina (ny LD50 dia 15 g/kg ho an' ny voalavo). Raha levonina anaty rano izy dia sady tsy asidra no tsy alkalinina. Mampiasa azy io amin' ny dingana maro ny vatan' ny biby, indrindra fa ny famoahana azôta. Ny aty dia mamorona azy amin' ny fampifangaroana môlekiolana amôniaka roa (NH3) amin' ny môlekiola diôksidana karbônina (CO2) ao anatin' ny tsingerin' ny many. Ny orea dia ampiasaina betsaka amin' ny zezika ho loharanon' azôta (N) ary akora manan-danja amin' ny indostria simika.

Tamin' ny taona 1828 dia hitan' i Friedrich Wöhler fa ny orea dia azo vokarina avy amin' ny akora fanodina tsy ôrganika, izay dingana manan-danja eo amin' ny sehatry ny simia. Sambany no nasehon' izany fa ny akora iray izay fantatra teo aloha ihany fa vokatry ny aina dia azo amboarina ao amin' ny laboratoara tsy misy akora fototra biôlôjika, ka mifanohitra amin' ny foto-pampianarana vitalista niely, izay milaza fa ny zavamananaina velona ihany no afaka mamokatra ny vokatra simikan' ny fiainana.

## Jereo koa
Fanjaitra

Ny **fanjaitra** dia fitaovana kely, izay ampiasaina amin' ny fanjairana amin'ny tanana, lava manify, misy tendrony iray maranitra sy tendrony faharoa misy loaka hitazonana ny kofehy fanjairana. Taolana na hazo ny fanjaitra voalohany indrindra; ny fanjaitra ankehitriny dia vita amin' ny tsỳ misy karbônina betsaka ary voapetaka nikela na volamena 18 karà mba hanoherana ny harafesina. Ny fanjaitra fanaovana amboradara (na petakofehy) avo lenta dia voapetaka amin' ny tsama platinina roa ampahatelony sy tsama titanina iray ampahatelony. Amin' ny fomba mahazatra, ny fanjaitra dia tehirizina anaty bokim-panjaitra na vatam-panjaitra izay lasa haingon-trano. Ny fanjaitra dia azo tehirizina anaty tranony, boaty kely misy fanjaitra sy zavatra hafa toy ny hety sy ny penisilihazo ary ny fihavitra.