दीपावली

**दीपावाली** वा **दिवाली** अर्थात **इजोतक पावनि** शरद ऋतु (उत्तरी गोलार्द्ध)मे प्रत्येक वर्ष मनाएल जाएवला एक प्राचीन हिन्दू पावनि छी। दीपावाली हिन्दु धर्मावलम्वीसभक सभ सँ पैग आ हर्ष-उल्लासक पावनिसभमे सँ एक छी। ई पावनि आध्यात्मिक रूप सँ अन्धकार पर प्रकाशक विजयकेँ दर्शावैत अछि।
भारतवर्षमे मनाए जाइवला सम्पूर्ण पावनिसभमे दीपावलीकें सामाजिक आ धार्मिक दुनू दृष्टिसँ अत्यधिक महत्त्व अछि । एकरा दीपोत्सव सेहो कहल जाइत अछि । **तमसो मा ज्योतिर्गमय** अर्थात **अन्धकारसँ ज्योति अर्थात प्रकाशक दिस चली** ई उपनिषदसभक आज्ञा छी । एकरा सिख, बौद्ध तथा जैन धर्मक लोक सेहो मनावैत अछि । जैन धर्मक लोक एकरा महावीरक मोक्ष दिवसक रूपमे मनावैत अछि तथा सिख समुदाय एकरा बन्दी छोड़ दिवसक रूपमे मनावैत अछि ।

मानल जाइत अछि कि दीपावलीक दिन अयोध्याक राजा श्री रामचन्द्र अपन चौदह वर्षक वनवासक पश्चात घर वापस आएल छल । अयोध्यावासिसभक ह्रदय अपन परम प्रिय राजाक आगमनसँ उल्लसित छल । श्री रामक स्वागतमे अयोध्यावासिसभ घीक दीप जलेने छल । कातिक मासक सघन कारी अमावस्याक ओ रात्रि दीपक इजोतसँ जगमग भऽ गेल । तहियासँ आईधरि भारत आ नेपालमे प्रति वर्ष ई प्रकाश-पावनि हर्ष आ उल्लाससँ मनाएल जाइत अछि । ई पावनि अधिकतर ग्रेगोरियन क्यालेन्डरक अनुसार अक्टुबर वा नवम्बर महिनामे मनाएल जाइत अछि । दीपावली दीपसभक पावनि छी । भारतीयसभक विश्वास अछि की सत्यक सदा जीत होइत अछि आ झूठक नाश होइत अछि । दीपावाली याह चरितार्थ करैत अछि- असतो माऽ सद्गमय, तमसो माऽ ज्योतिर्गमय । दीपावली स्वच्छता आ प्रकाशक पर्व छी । कयन सप्ताह पूर्वेसँ दीपावली कऽ तैयारी आरम्भ भऽ जाइत अछि । लोक अपन घरसभ, दोकानसभ आदि कऽ सफाई कार्य आरम्भ करि देत अछि । घरसभमे मरम्मत, रङ्ग-रोगन, सफेदी आदि कार्य होमए लागैत अछि । लोकसभ अपन अपन दोकानकें सेहो साफ सुथरा करि सजावैत अछि । 

दीपावाली नेपाल, भारत, श्रीलंका, म्यानमार, मरिसस, गुयाना, त्रिनिदाद आ टोबैगो, सुरीनाम, मलेसिया, सिङ्गापुर, फिजी, पाकिस्तान आ अस्ट्रेलियाक बाहरी सीमामे अवस्थित क्रिसमस द्वीपमे मनाएल जाइत अछि ।

## शब्द उत्पति
दीपावली शब्दक उत्पत्ति संस्कृतक दू टा शब्दसभ 'दीप' अर्थात 'दिया' आ 'आवली' अर्थात 'पङ्क्ति' या 'श्रृङ्खला' कऽ मिश्रण सँ भेल अछि। एकर उत्सवमे घरक दुआरि, घरसभ आ मन्दिरसभमे लाखो प्रकाशक प्रज्वलित कएल जाएत अछि। दीपावली जकरा दिवाली सेहो कहल जाएत अछि ओकरा अन्य भाषासभमे भिन्न-भिन्न नामसभ सँ जानल जाएत अछि जना: 
* उड़िया: दीपावली
* बङ्गाली: दीपाबोली
* आसामी: दीपावली
* कन्नड़, मलयालम: ദീപാവലി
* तमिल: தீபாவளி 
* तेलुगु), दिवाली 
* गुजराती: દિવાળી
* हिन्दी: दिवाली 
* मराठी: दिवाळी 
* कोंकणी: दिवाळी
* पञ्जाबी, दियारी 
* सिन्धी: दियारी‎
* नेपाली: तिहार 
* मारवाड़ी: दियाळी

## इतिहास
भारतीय उपमहाद्वीपमे प्राचीन काल सँ दीपावालीकेँ हिन्दू पञ्चाङ्गक कार्तिक मासमे गर्मीक फसल काटलाक बाद एक पावनिक रूपमे दर्शाएल गेल। दीपावालीकेँ पद्म पुराण आ स्कन्द पुराण नामक संस्कृत ग्रन्थसभमे उल्लेख भेटैत अछि जे मानल जाएत अछि कि पहिल सहस्त्राब्दीक अन्तिम समयमे विस्तृत करि लिखल गेल छल। दीया (दीपक) केँ स्कन्द पुराणमे सूर्यक भागसभक प्रतिनिधित्व केनिहार मानल गेल अछि, सूर्य जे जीवनकेँ लेल प्रकाश आ ऊर्जाक लौकिक दाता छी आ जे हिन्दू पञ्चाङ्ग अनुसार कार्तिक माहमे अपन स्थिति परिवर्तित करैत अछि। कीछ क्षेत्रसभमे हिन्दू दीपवालीकेँ यम आ नचिकेताक कथाक सङ्ग सेहो जोड़ैत अछि। नचिकेताक कथा जे पहिल सहस्त्राब्दी ईसा पूर्व उपनिषदमे दर्ज कएल गेल अछि ओहिमे सही विरुद्ध गलत, ज्ञान विरुद्ध अज्ञान, सुच्चा धन विरुद्ध क्षणिक धन आदिकेँ बारेमे बताएल गेल अछि।

७म् शताब्दीक संस्कृत नाटक नागानन्दमे राजा हर्ष एकरा **दीपप्रतिपादुत्सव:** कहने अछि जहिमे दीया जलाएल जाएत छल आ नव दुल्हीन आ दूल्हाकेँ उपहार देल जाएत छल। ९म् शताब्दीमे राजशेखरद्वारा काव्यमीमांसामे एकरा **दीपमालिका** वर्णित कएल गेल अछि जहिमे घरसभक पोताई कएल जाएत छल आ तेलक दीयासभ सँ रातिमे घर, सड़क आ बाजारसभकेँ सजाएल जाएत छल। 

भारत यात्रा करऽ आएल कयन यात्रीसभद्वारा सेहो दीपावलीकेँ वर्णन कएल गेल छल। एघारहम शताब्दीमे भारत भ्रमण करऽ आएल फारसी यात्री आ इतिहासकार अल बेरुनी कार्तिक मासमे अमावस्याक दिन हिन्दू धर्मावलम्बीद्वारा दीपावली मनाएल जेबाक यथार्थ अपन स्मृति पुस्तकमे लिखने छल। भेनिसक व्यापारी आ यात्री निकोलो डे कोन्टी १५म् शताब्दीक शुरुआतमे भारतक दौरा केनए छल आ अपन संस्मरणमे लिखने छल जे हिन्दूसभक अनेकौं पावनिसभमे सँ एक पावनिक अवसरमे ओ सभ अपन मन्दिरक भीतर आ छतक बाहर असङ्ख्य सङ्ख्यामे तेलक दीपक जलबैत छल जे दिन-राति जलैत रहैत छल आओर परिवारक सदस्यसभ एक जगह जमा भऽ नव परिधानमे अपनाआपकेँ ढालि लैत छल आ उत्सव हर्षोल्लासक सङ्ग मनबैत छल। १६हम शताब्दीमे पुर्तगाली यात्री डोमिङ्गो पेस भारतक विजयनगर साम्राज्यक अपन यात्रा वृतान्तमे उल्लेख केनए छल जे हिन्दू धर्मावलम्बीसभ दीपावली पावनि अक्टुबर मासमे अपन घर आ मन्दिरसभमे दीया सँ प्रज्वलित करि मनबैत छल।

दिल्ली सल्तनतक इस्लामिक इतिहासकारसभ आ मुगल साम्राज्य कालमे सेहो दिवाली आ अन्य हिन्दू पावनिकेँ उल्लेख छल। विशेष रूप सँ मुगल सम्राट अकबर एहन हिन्दू उत्सवसभक स्वागत केनए छल आ उत्सवमे भाग लेनए छल जबकि अन्य सम्राट औरङ्गजेब सन् १६६५ मे भारत वर्षमे दिवाली आ होली जका पावनिसभ पर प्रतिबन्ध लगाए देनए छल।

## महत्व

## टिप्पणीसभ

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:हिन्दू पावनिसभ
श्रेणी:मुख्य लेखसभ