रामसेतु

**रामसेतु** (- , - , - ) भारतक दक्षिणमे अवस्थित तमिलनाडुक दक्षिण पूर्वी तटक किनारमे रामेश्वरम द्वीप तथा श्रीलंकाक उत्तर पश्चिमी तट पर मन्नार द्वीपक मध्य चुना पत्थरसँ बनल एक शृङ्खला छी । भौगोलिक प्रमाणसभसँ पता चलल अछि की कोनो समय ई सेतु भारत तथा श्रीलंकाकें भू मार्गसँ आपसमे जोड़ैत अछि । हिन्दू पुराणसभक मान्यताक अनुसार ई सेतुक निर्माण अयोध्याक राजा राम श्रीरामक सेनाक दुई सैनिक नल-निलद्वारा कएल गेल वर्णन रामायणमे मिलैत अछि । नल आ निल वानर छल आ सुग्रीवक वानर सेना छल ।

ई बाँध ४८ किलोमिटर (३० माइल) लम्बा अछि तथा मन्नारक खाड़ीकें (दक्षिण पश्चिम) पाक जलडमरूमध्य (उत्तर पूर्व) सँ अलग करैत अछि । एकर किछ बलुवा तट शुष्क अछि तथा ई क्षेत्रमे समुद्र बहुत इजोतगर अछि, किछ स्थानसभ पर मात्र ३ फिट सँ ३० फिट (१ मिटर सँ १० मिटर) जे पनिया नावसभक लेल मुश्किल खड़ा करैत अछि । समुद्रमे रहल बाँधक स्थान कथित रूपसँ १५ शताब्दीधरि पैदल पार करवाक योग्य छल जाबे धरि की तीव्र तूफानसभ ई समुद्रकें ओ भागकें गहीर बनाए देलक । मन्दिरक अभिलेखसभक अनुसार रामसेतु पूर्ण रूपसँ सागरक जलसँ ऊपर अवस्थित छल, जाबे धरि की एकरा सन् १४८० मे एक चक्रवात तहस नहस नै करि देलक ।

## नाम
सेतुक उल्लेख सभसँ पहिने प्राचीन भारतीय संस्कृत महाकाव्य वाल्मीकि रामायणमे कएल गेल छल । रामक सेतु या राम सेतुक नाम हिन्दू धर्मशास्त्रमे रामक वानर सेनाद्वारा बनाएल गेल बाँधक वर्णन करैत अछि । ई बाँध वानर सेना नलक निर्देशन पर निर्माण भेल छल । ई सेतु निर्माणक मुख्य उद्देश्य लंका पहुँचि राक्षस राजा रावणसँ सीताकें रक्षा केनाए छल । हिन्दू धर्मग्रन्थ रामायणमे ई सेतु निर्माणक श्रेय रामके देल गेल अछि जकर वर्णन २-२२-७६ पद्यमे उल्लेख कएल गेल अछि जाहिमे एकर नाम **सेतुबन्धनम** कहल गेल अछि ।

भारत आ श्रीलंकाकें अलग करैवला समुद्रकें सेतुसमुद्रम कहल जाइत अछि जकर अर्थ **सागरक बाँध** होइत अछि । तञ्जवुर सरस्वती महल पुस्तकालय में उपलब्ध, सन् १७४७ में डच मानचित्रकारद्वारा तैयार कएल गेल मानचित्रमे ई क्षेत्रकें **रमणकोइल** कहल गेल अछि जकर सम्वादात्मक तमिल रूप **रमण कोविल** (या रामक मन्दिर) होइत अछि ।
सन् १७८८ मे जे राइनेलद्वारा तैयार कएल गेल मुगल भारतक एक अन्य नक्सा जे ओहि पुस्तकालयसँ लेल गेल अछि, ओ नक्सामे सेहो ई क्षेत्रक नाम **राम मन्दिर क्षेत्र** कहल गेल अछि आ रामेश्वरममे रामकें समर्पित मन्दिरक वर्णन अछि । स्वार्जबर्गक ऐतिहासिक एट्लसक बहुतेक अन्य नक्सामेआ मार्को पोलोद्वारा यात्रा पाठ ई क्षेत्रकें **सेतुबन्ध** आ **सेतुबन्ध रामेश्वरम** कहने अछि ।

पश्चिमी दुनियाकें पहिल बेर **९अम शताब्दीमे ऐतिहासिक कार्य** इब्न खोरदादबेहद्वारा अपन पुस्तक बुक अफ रोड्स एन्ड किङ्गडम्स ()मे एकर उल्लेख **सेट बन्धाई** या **सागरक पुल** कऽ रूपमे उल्लेख केनए अछि । बादमे, एलबेरुनी एकर वर्णन केनए छल । **एडम्स बाँध** कऽ नामसँ नामाङ्कित पहिल नक्सा सन् १८०४ मे ब्रिटिश मानचित्रकारद्वारा तैयार कएल गेल छल ।किछ प्रारम्भिक इस्लामी सूत्रसभ श्रीलंकामे अवस्थित एक पर्वतकें एडम्स पर्वतक रूपमे उल्लेख केनए अछि ।

## स्थान

ई बाँध भारतक पाम्बन द्वीपक धनुषकोड़ीसँ किनार श्रृङ्खलाक रूपमे शुरू होइत अछि आ श्रीलंकाक मन्नार द्वीपमे समाप्त होइत अछि । पाम्बन द्वीप भारतीय मुख्य भूमिसँ २ किलोमिटर लम्बा पाम्बन बाँधसँ अर्द्ध-जुड़ल अछि । मन्नार द्वीप मुख्यभूमि श्रीलंकासँ एक पक्का सड़कद्वारा जुड़ल अछि । भारत आ श्रीलंकाक बीच रहल अन्तर्राष्ट्रिय सीमा दुनियामे सभसँ छोट भूमि सीमासभमे सँ एककें गठन करैक लेल एकर किनार जिम्मेवार अछि ।
रामसेतु आ पड़ोसी क्षेत्रसभ जेना रामेश्वरम, धनुषकोड़ी, देविपट्टिनम आ थिरुपल्लानीक वर्णन रामायणमे विभिन्न किम्वदन्तिसभक सन्दर्भमे कएल जाइत अछि ।

## यातायात आ पथ प्रदर्शन

भारतीय मुख्य भूमिसँ रामेश्वरमक छोट बन्दरगाह पाम्बन द्वीप (तमिलनाडु, भारत) लगभग २ किलोमिटर दुर अछि । पाम्बन जलधाराक पार करैत पाम्बन बाँध भारतक मुख्यभूमि आ पाम्बन द्वीपक जोड़ैत अछि । ई दूनू सड़क बाँध आ एक तोहेदार रेलवे बाँधकें सन्दर्भित करैत अछि । छोट नौकासभ  सड़क बाँधक नीचासँ चलि जाइत अछि तँ रेलवे बाँध दूनू दिस खुजि जाइत अछि ।

पैग नौका जहाजसभ पाम्बन जलधाराक हिलकोर मारैत पानिमे नै जा सकैत अछि कियाकी पथ प्रदर्शनमे समस्या विद्यमान अछि । पाम्बन जलधारामे तलकर्षण केनाए बेसी लागत ऐबाक सम्भवाना छल जाहि कारण राम सेतु क्षेत्रक जलधारामे तलकर्षण कएल जेबाक निष्कर्ष निकालल गेल जतय पानि तुलनात्मक रूपसँ कम गहीर आ कम गहीर सतह छल । याह कारण, सन् २००५ मे भारत सरकारद्वारा सेतुसमुद्रम सेतुसमुद्रम जलयात्रा नहर परियोजनाकें मञ्जूरी दऽ देलक, जकर उद्देश्य राम सेतुमे पाक जलसन्धि काटैत एक जलधारा बनेनाए छल ।विभिन्न सङ्गठनसभ धार्मिक, आर्थिक आ पर्यावरणीय आधार पर आधारित ई परियोजनाक विरोध केनए अछि आ चर्चाक पहिल चरणक दौरान वैकल्पिक संरेखणक कार्यान्वयनक माङ्ग केनए अछि ।

श्रीलंकामे तलाईमन्नारक संग भारतक धनुषकोडीकें एक नौका सेवासँ जोड़ल गेल । ब्रिटिश शासनक दौरान ई सेवा **इन्डो-सिलोन रेलवे सेवा** कऽ हिस्सा छल । कियो चेन्नईसँ कोलम्बो धरिक रेलवे टिकट खरीद सकैत छल, जाहिमे लोक रेलवेद्वारा चेन्नईसँ पाम्बन द्वीपधरि यात्रा करैत छल, नौकासँ तलाईमन्नारधरि जाइत छल, आ फेर कोलम्बो रेलसँ यात्रा करैत छल । सन् १९६४ मे एकटा ट्रेन रेलवे स्टेसन पहुँचैवला छल की एक चक्रवात धनुषकोडीकें पूर्ण रूपसँ नष्ट करि देलक । पाक खाड़ी आ पाक जलसन्धिक तटसभक संग रेलपटरी आ घाटकें भारी क्षति भेल । धनुषकोडीकें पुन: नै बनाएल गेल आ ट्रेन अपन यात्रा वर्तमानमे रामेश्वरममे समाप्त करि दैत अछि ।

बादमे धनुषकोडीसँ तलाईमन्नारधरि एक छोट नौका सेवा छल, मुदा सन् १९८२ कें मध्यमे एकरा श्रीलंका सरकारक सैनिक आ अलगाववादी एलटिटिईक बीचक लड़ाईक कारण निलम्बित करि देल गेल छल ।

## भूवैज्ञानिक विकास
सुझाव आ भ्रमक बहुतेक विविधता ई संरचनाक प्रकृति आ उत्पत्तिक बारेमे विद्यमान अछि । १९हम शताब्दीमे, ई संरचनाकें सम्बन्धमे दुई प्रमुख सिद्धान्त कायम छल । एकटा सिद्दान्त अनुसार ई मानल जाइत अछि की ई भूमि बढ़वाक प्रक्रियाक कारण गठित भेल, जबकि अन्य सिद्दान्त ई अनुमान लगेने छल की ई भारतीय मुख्य भूमिसँ श्रीलंकाकें तोड़वाक लेल स्थापित कएल गेल छल । बादमे भेटल पैग आयातकार पत्थरपर लकीरसभ ई संरचना कृतिम भेल बातकें जन्म देलक ।

मद्रास विश्वविद्यालयक प्राकृतिक खतरा आ आपदा अध्ययन केन्द्रक भी राम मोहनक अनुसार, **द्वीप श्रृङ्खलाक भूवैज्ञानिक विकासक पुनर्निर्माण एक चुनौतीपूर्ण कार्य छी आ एकर अध्ययन परिस्थितिजन्य साक्ष्यसभक आधार पर कएल जेवाक चाही**।

Ok

## उमर
## प्रारम्भिक सर्वेक्षण आ निकर्षणक प्रयाससभ
## सेतुसमुद्रम जलयात्रा नहर परियोजना
## विवादित मूल
## चित्र दीर्घा

## एहो सभ देखी

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य लिङ्कसभ

श्रेणी:रामायण
श्रेणी:भारत-श्रीलंका सीमाक्षेत्र