ठुमरी

**ठुमरी** भारतीय शास्त्रीय संगीतक एक गायन शैली छी। एहिमे रस, रंग आ भावक प्रधानता होइत अछि। अर्थात् एहिमे रागक शुद्धताक तुलनामे भाव सौन्दर्यकेँ बेसी महत्वपूर्ण मानल जाइत अछि। ई विविध भावकेँ प्रकट करएबला शैली अछि जाहिमे श्रृंगार रसक प्रधानता होएत अछि संगहि ई रागसभक मिश्रणक शैली सेहो अछि जाहिमे एक राग सँ दोसर रागमे गमनक सेहो छूट होएत अछि आ रंजकता तथा भावाभिव्यक्ति एकर मूल मंतव्य होएत अछि। एहि कारण सँ एकरा अर्ध-शास्त्रीय गायनक अन्तर्गत राखल जाइत अछि। 
## उत्पत्ति
ठुमरीक उत्पत्ति लखनऊक नवाब वाजिद अली शाहक दरबारसँ मानल जाइत अछि। मुदा किछ लोकसभक मत अछि जे ओ मात्र प्रश्रय देलनि आ हुनकर दरबारमे ठुमरी गायन नव ऊंचाई धरि पहुँचल कारण ओ स्वयं 'अख्तर पिया' नामसँ ठुमरीक रचना आ गायन करैत छलाह। यद्यपि एकरा मूलतः ब्रज शैलीक रचना मानल जाइत अछि आ एकर अदाकारीक आधार पर पुनः पूरबी अंगक ठुमरी आ पंजाबी अंगक ठुमरीमे बाँटल जाइत अछि। पूरबी अंगक ठुमरीक सेहो दू रूप लखनऊ आ बनारसक ठुमरीक रूपमे प्रचलित अछि।

## आकृति
ठुमरीक बंदिश छोट होइत अछि आ श्रृंगार रस प्रधान होइत अछि। भक्ति भाव सँ अनुशसित ठुमरीसभमे सेहो प्रायः राधा -कृष्णक प्रेम कथासँ विषय उठाओल जाइत अछि। ठुमरी मे प्रयुक्त होए वाला राग सेहो चपल प्रवृत्ति के होइत अछि जेना: खमाज, भैरवी, तिलक कामोद, तिलंग, पीलू, काफी, झिंझोटी, जोगिया इत्यादि। ठुमरी आम तौर पर छोट लम्बाई (कम मात्रा) बला तालाबमे गाओल जाइत अछि जाहिमे कहरवा, दादरा, आ झपताल प्रमुख अछि। एकर अलावे दीपचंदी आ झपताल के ठुमरी मे काफी प्रचलन अछि।  राग जकाँ एहि विधामे एक तालसँ दोसर तालमे जाएबाक छूट सेहो अछि।

## ठुमरी आ खयाल
खयालक विपरीत, जे रग केँ विस्तारित करबाक लेल सावधानीपूर्वक ध्यान दैत अछि, थूमरी धुन आ शब्दक संयोजन द्वारा श्रांगक असंख्य रंग केँ व्यक्त करबाक लेल स्वयं केँ सीमित करैत अछि। खयालक रूप निश्चित रूपेँ व्यापक आ द्रव होइत अछि। एहि तरहेँ, एक खयाल गायक जटिल भावनाक विस्तृत श्रृंखला केँ समेटबाक आ व्यक्त करबाक क्षमता रखैत अछि. एक ठुमरी गायक रचनाक भावनात्मक मूल तक सीधा जाइत अछि आ प्रेमपूर्ण भावनाक प्रत्येक धागा, इन्द्रिय संवेदनाक प्रत्येक धागा, महान विवेकक संग जगाबैत अछि. खयालक उद्देश्य छल संयम आ शोभाक प्राप्ति; थूमरीक स्वरमे छल-कपट आ भावनामे तीव्रतासँ रोमांटिक। एकरा एकटा नाजुक हृदयक आवश्यकता अछि, आ एकटा लचीला आ आत्मीय स्वरक जे एकर सौन्दर्यकेँ प्रकट करबाक लेल विभिन्न रंग आ स्वरक अभिव्यक्तिकेँ सक्षम होअय।
## प्रसिद्ध कलाकार
पूर्वाङ्ग
'पुरब आंग' ठुमरी ' केर प्रसिद्ध कलाकारसभमे रसुलान बाई (१९०२-१९७४), सिद्धेश्वरी देवी (१९०८-१९७७), गिरिजा देवी (१९२९-२०१७), महादेव प्रसाद मिश्र (१९०६-१९९५) आ छन्नूलाल मिश्र (जनम १९३६).
ठुमरीक किछु अन्य गायकसभ गौहर जान (१८७३-१९३०), बेगम अख्तर (१९१४-१९७४), शोभा गुर्टू (१९२५-२००४), नूर जहाँ (१९२६-२०००) आ निर्मला देवी (१९२७-१९९६) अछि। बोल बानाव शैलीक धीमा गति होइत अछि आ एकर समापन एक लग्गी, एकटा तेज़ चरण द्वारा कएल जाइत अछि जतय तबला वादक केँ किछु सुधारक स्वतन्त्रता रहैत अछि.

ठुमरीक विधामे एकटा दोसर प्रतिभावान गायिका नैना देवी (१९१७-१९९३) छलीह, जे शाही परिवारसँ विवाह केनए छल मुदा बादमे अपन जीवन तवायफसभक गीत गायनमे समर्पित केलक। ओहि समय मे शाही परिवारक सदस्यक लेल एहन कदम उठयबाक अर्थ छल अनगिनत सामाजिक कलंक सँ लड़ब जे समाज सँ पूर्ण रूप सँ अलग करबाक लेल पर्याप्त शक्ति छल, मुदा हुनका अपन पति द्वारा समर्थन छलनि।

## एहो सभ देखी
* गिरिजा देवी

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ
*ठुमरी शैली की उत्पत्ति एवं विकास
*Thumari: THE ROLE OF AESTHETIC THEORY IN THE INTERPRETATION AND PERFORMANCE OF A MODERN GENRE द्वारा Lalita du Perron

श्रेणी:संगीत