open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
राष्ट्रिय तापविद्युत निगम लिमिटेड

एनटीपीसी लिमिटेड (पूर्व नाम - राष्ट्रिय तापविद्युत निगम) भारतक सभसँ पैग विद्युत उत्पादक कम्पनी छी। सन् २०१६ के लेल विश्‍व के २००० सभसँ पैग कम्पनीसभमे एनटीपीसी के ४००हम स्‍थान अछि। मई, २०१० मे एनटीपीसी ई प्रतिष्ठा प्राप्त करै वाला सम्मानित चारिटा कम्पनीसभमे सँ, एक महारत्न कम्पनी बनि गेल। ई भारत के सार्वजनिक क्षेत्र के कम्पनी अछि जे मुम्बई स्टक विनिमय (Bombay Stock Exchange) मे पञ्जीकृत अछि। एहीमे वर्तमान मे भारत सरकार के हिस्सा ८९.५% अछि। एकर स्थापना ०७ नवम्बर १९७५ मे भेल छल।

कम्पनी के कुल संस्‍थापित क्षमता ५०,७५० मेगावाट (संयुक्‍त उद्यम सहित) अछि जाहिमे पूरे भारत मे स्थित १९ कोइला आधारित आ ७ गैस आधारित स्‍टेशन शामिल अछि। संयुक्‍त उद्यम के अन्तर्गत ९ स्‍टेशन कोइला आधारित अछि तथा ११ अक्षय ऊर्जा परियोजनासभ सेहो अछि। कम्पनी वर्ष २०३२ धरि १,२८,००० मेगावाट के स्थापित विद्युत् क्षमता पैदा करवाक लक्ष्य रखने अछि। ई क्षमता मे विविध मिश्रित ईन्धन होएत जाहिमे ५६% कोइला, १६% गैस, ११% परमाणु ऊर्जा, आ हाइड्रो सहित १७% नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत होएत। वर्ष २०३२ धरि, गैर जीवाश्म ईन्धन आधारित उत्पादन क्षमता एनटीपीसी के पोर्टफोलियो के लगभग ३०% होएत।

कम्पनी मे कुल राष्‍ट्रीय क्षमता के १७.७३ प्रतिशत हिस्‍सेदारी अछि, ई उच्‍च दक्षता पर अपन ध्‍यान केन्द्रित करै के कारण कुल विद्युत उत्‍पादन मे २५.९१ प्रतिशत के योगदान दैत अछि।

एनटीपीसी के मुख्य काम तापविद्युत संयन्त्र के प्रौद्योगिकी, निर्माण एवं सञ्चालनमे अछि। ई भारत एवं विदेश के विद्युत उत्पादक कम्पनीसभक प्राविधिक सलाह सेहो दैत अछि।

एनटीपीसी के जखन उत्तर प्रदेश मे सिङ्गरौली मे पहिल पिटहैड सुपर थर्मल पावर प्रोजेक्ट के निर्माण शुरू भेल ओ दिन सँ आई धरि एनटीपीसी एक लम्बा दूरी तय केनए अछि।

## इतिहास
### १९७५ सँ १९९४
### १९९५ सँ २००४
### २००५ के पेश करै के लेल
## सञ्चालन
## एनटीपीसी गाछसभ आ ओकर क्षमता
### कोइला आधारित थर्मल पावर प्लान्ट्स
### कोयला आधारित (जेवी के माध्यम सँ स्वामित्व)
### ग्यास आधारित थर्मल पावर प्लान्ट्स
## ग्यास आधारित (जेवी के माध्यम सँ स्वामित्व)
### हाइड्रो-इलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट्स
### सौर फोटोवोल्टेइक पावर प्लान्ट्स
### पवन ऊर्जा
## भविष्य के लक्ष्य
## लिस्टिङ्ग आ शेयरहोल्डिङ्ग
## कर्मचारी
## आलोचना
## एनटीपीसी संयन्त्र

### कोयला आधारित
१५ कोयला आधारित विद्युत संयन्त्रसभक साथ एनटीपीसी देशमें सभसँ पैग तापीय विद्युत उत्पा‍दन कम्पनी छी। कम्पनी मे कोयला आधारित संस्थापित क्षमता २५,८७५ मेगावाट अछि।

### ग्यास / तरल ईन्धन आधारित
एनटीपीसी के संयुक्त ग्यास आधारित कमीशन क्षमता ३९५५ मेगावाट अछि।

### हाइड्रो आधारित
एनटीपीसी एक सन्तुलित संविभाग के लेल हाइड्रो आधारित विद्युत परियोजना के विकास पर दीर्घकालिक स्थिरता के लेल जोड देनए अछि| ई दिशा मे पहिल कदम कोलडैम हाइड्रो आधारित विद्युत परियोजना पर हिमाचल प्रदेश के बिलासपुर जिल्ला मे सतलुज नदी पर निवेश करि के लेल गेल छल| अन्य निर्माणाधीन हाइड्रो आधारित विद्युत परियोजना तपोवन विष्नुगाड अछि| ई सभ परियोजनासभक निर्माणाधीन गतिविधिसभ पूरे जोड पर अछि|

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:विकिमिडियन्स सम्पादन सप्ताह अन्तर्गत निर्मित लेखसभ
श्रेणी:प्रमुख भारतीय कम्पनीसभ
कोरियाली युद्ध

**कोरियाली युद्ध** शीत युद्ध कालमे लड़ल गेल पहिल महत्वपूर्ण युद्ध छल । एक दिस उत्तर कोरिया छल जकर समर्थन सोभियत सङ्घ तथा साम्यवादी चीन करि रहल छल, तँ दोसर दिस दक्षिण कोरिया छल जकर रक्षा अमेरिका करि रहल छल । युद्ध अन्तमे बिना निर्णय समाप्त भेल मुदा जन क्षति तथा तनाव बहुत अधिक छल । कोरिया-विवाद सम्भवतः संयुक्त राष्ट्र सङ्घक शक्ति-सामर्थ्यक सभसँ महत्वपूर्ण परीक्षण छल । अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक विद्वान शुमा एकरा **सामूहिक सुरक्षा परीक्षण** कऽ संज्ञा देनए अछि ।

## परिचय
द्वितीय विश्वयुद्धक अन्तिम दिनमे मित्र-राष्ट्रसभमे ई तय भेल की जापानी आत्म-समर्पणक बाद सोभियत सेना उत्तर कोरियाक ३८ अक्षांशधरि तथा संयुक्त राष्ट्र सङ्घक सेना ई अन्तर्राष्ट्रिय सीमारेखाक  दक्षिण भागक निगरानी करत । दुनू शक्ति **अन्तरिम कोरियाली प्रजातान्त्रिक सरकार** कऽ स्थापनाक लेल संयुक्त आयोगक स्थापना केलक । मुदा सन् १९५० जुन २५ कें उत्तर कोरियाद्वारा दक्षिण कोरिया पर आक्रमण करि देल गेल । एहि दिन संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदमे सोभियत अनुपस्थितिकें फायदा उठबैत अमेरिकाद्वारा अन्य सदस्यसभसँ मिल उत्तर कोरियाकें आक्रमणकारी घोषित करवाए देलक । सुरक्षा परिषद ई सिफारिशकें संयुक्त राष्ट्र सङ्घक सदस्य कोरियाली गणतन्त्रक आवश्यक सहायता प्रदान करी जहि सँग ओ सशस्त्र आक्रमणक प्रतिरोक करि सकए तथा ओ क्षेत्रमे शान्ति आ सुरक्षा स्थापित कएल जाए सकै । पहिल बेर सन् १९५० जुलाई ७ कें अमेरिकाक जनरल म्याकार्थरक कमानमे संयुक्त राष्ट्र सङ्घक झण्डाक नीचा संयुक्त कमानक निर्माण कएल गेल ।

मुदा बादमे सोभियत सङ्घ सेहो सुरक्षा परिषदक कारवाहीमे भाग लेनाए आरमभ करि देलक आ कोरियामे संयुक्त राष्ट्र सङ्घक कारवाही रोकैक लेल **भिटो** कऽ प्रयोग करि देलक । एकर परिणामस्वरूप सन् १९५० नवम्बर ३, संयुक्त राष्ट्र महासभाद्वारा **शान्ति कऽ लेल एकता प्रस्ताव** पास करि अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति आ सुरक्षाकें उत्तरदायित्व स्वयं लऽ लेलक । फलस्वरूप अमेरिकी आ चीनी सेनासभ कोरियाली मामला केर लऽ उलझि गेल । अन्ततः भारत तथा किछ अन्य शान्तिप्रिय राष्ट्रसभक पहलक कारण सन् १९५३ जुलाई २७, कऽ दिन दुनू पक्षसभक बीच युद्ध विराम-सन्धि भेल । एहि प्रकार कोरियाली युद्धकें संयुक्त राष्ट्र सङ्घ रोक लगेबामे सफल भेल । ओना तँ अखनो उत्तर तथा दक्षिण कोरियामे आपसी तनाव जारी रहैत अछि ।

## जनहानि
अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय केर अनुसार ई विनाशकारी युद्धक कारण ३३,६८६ सैनिक आ २,८३० आम नागरिकक मृत्यु भऽ गेल । सन् १९५० नवम्बर १, चीनक सैनिकसभक सामना केलाक बाद सैनिकसभक मृत्यु सङ्ख्या ८,५१६ बढि गेल । दक्षिण कोरियाक बतौलक की ई युद्ध सँ ओकर ३,७३,५९९ आम नागरिक आ १,३७,८९९ सैनिक मारल गेल । पश्चिम देशसभक स्रोत अनुसार ई युद्धमे चारि लाख लोकसभक मृत्यु आ ४,८६,००० लोक घायल भेल छल । केपिए अनुसार २,१५,००० लोकसभक मौत आ ३,०३,००० लोक घायल भेल छल ।

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

श्रेणी:एसियाक युद्धसभ
रिलायन्स इन्डस्ट्रिज

**रिलायन्स इन्डस्ट्रिज लिमिटेड** (**आरआइएल**) एक भारतीय सामूहिक नियन्त्रक कम्पनी छी जकर मुख्यालय मुम्बई, महाराष्ट्र, भारतमे अछि । रिलायन्स समुचा भारतमे ऊर्जा, पेट्रोकेमिकल्स, वस्त्र, प्राकृतिक संसाधन, खुदरा, आ दूरसञ्चारक कारोबारक मालिक छी । रिलायन्स भारतक सभ सँ बेसी मुनाफामे रहल कम्पनी आबाजार पूंजीकरणद्वारा भारतक दोसर सभ सँ पैग सार्वजनिक कम्पनी छी । रिलायन्स कम्पनी भारत सरकारद्वारा नियन्त्रित भारतीय आयल निगमक बाद राजस्वद्वारा मापण कएल जाए वला भारतक दोसर सभ सँ पैग कम्पनी छी । सन् २००७ अक्टुबर १८ कऽ दिन $१०० बिलियन बाजार पूंजीकरणक कीर्तिमान स्थापित करै वला रिलायन्स पहिल भारतीय कम्पनी बनल । सन् २०१७ अनुसार **फोर्च्युन ग्लोबल ५००** द्वारा प्रकाशित कएल गेल विश्वक सभ सँ पैग ५०० कम्पनीमे रिलायन्स कम्पनीकें २०३अम स्थान देनए छल ।

## इतिहास
रिलायन्स के स्थापना १९६६ मे भारतीय उद्योगपति धीरूभाई अम्बानी द्वारा कएल गेल छल। अम्बानी एक एहन मार्ग दर्शक रहल जे भारतीय शेयर बाजार के वितीय लिखित जेहन पूर्ण परिवर्तनीय डिबेन्चर सँ परिचित करौलक्। अम्बानी ओ पहिल उद्यमीसभमे सँ एक छल जे खुदरा निवेशकसभक शेयर बाजार के दिशामे आकर्षित केलक। आलोचकसभक आरोप अछि कि बाजार पूञ्जीकरण के सम्बन्ध मे रिलायन्स इण्डस्ट्रीज के उन्नति के सर्वोच्च स्थान पर लावे के श्रेय पैग मात्रा पर धीरुभाई के चतुराई सँ काम निकलवावे के क्षमता के जाइत अछि जाहीमे ओ नियन्त्रित अर्थव्यवस्था के अपन लाभ के लेल इस्तेमाल करैत छल।

यद्यपि कम्पनी के मूल व्यवसाय तेल सँ सम्बन्धित व्यापार अछि, मुद्दा हाल के वर्ष मे कम्पनी विविध व्यापारसभमे अपन हात अपनेलक्। संस्थापक के दुनु पुत्रसभ मुकेश अम्बानी आ अनिल अम्बानी के बीच गहिरा मतभेद होए के कारण सँ २००६ मे समूह के दुनु के बीच विभाजित करि देल गेल। सितम्बर २००८ मे, रिलायन्स इण्डस्ट्रीज अकेला एहन भारतीय कम्पनी छल जेकरा फोर्ब्स के "दुनिया के १०० सभसँ सम्मानित कम्पनीसभ" के सूची मे शामिल कएल गेल छल।
### १९६०-१९८०
### १९८१-२०००
### २००१ के बाद सँ
## शेयर होल्डिङ्ग
### लिस्टिङ्ग
## सञ्चालन
### प्रमुख सहायक आ सहयोगी
## कर्मचारी
## पुरस्कार आ मान्यता
## विवाद
### २००५-२००६ मे आरआईएल के विलय
### ओएनजीसी के साथ सम्बन्ध

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ
* 
* रिलायन्स के अबाउट अस पेज 
* रिलायन्स रीटेल लर्निंङ्ग के लेल वेबसाईट
* रिलायन्स रीटेल 'ए' टीम के ओकर स्थान पर लौलक्
* Deshgujarat.com पर मुकेश अम्बानी द्वारा भाषण
* मुकेश अम्बानी  रिलायन्स इण्डस्ट्रीज के अध्यक्ष.
* रिलायन्स इण्डस्ट्रीज  १:१ बोनस इशु के घोषणा केलक

## एहो सभ देखी

श्रेणी:प्रमुख भारतीय कम्पनीसभ
खालिद हुसेनी

**खालिद हुसेनी** (Persian: خالد حسینی [ˈxɒled hoˈsejni]; English: /ˈhɑːlɛd hoʊˈseɪni/; जन्म मार्च ४,१९६५ अफगानिस्तान मे भेल छल । ओ अफगानिस्तान मुलक अमेरिकि डाक्टर तथा उपन्यासकार छथि। हाल ओ अमेरिकी नागरिक छथि ओ पन्ध्र वर्षक उमेरसँ रहैत आएल अछि । हुनका  सन २००३ मे  द काइट रनर उपन्यास लिख साहित्यक जगतमे  प्रवेश केने छल । हुनका  हाल धरि २टा उपन्यास प्रकाशित अछि।  उपन्यास अ थाउजेन्ड स्पेलेन्डिड् सनस् छी।

## प्रारम्भिक जीवन
हुनकर अपन बचपन काबुल मे बिताने छल । उनकर पिता विदेश मन्त्रालयमे काम करैत छल  जबकि उनकर  माँ फारसी साहित्य सिखावैत छल । हुनका  भारतीय सिनेमा सँ बहुत उत्कृष्ट भऽ एहीसँ  प्रेरणा मिलल । हुनका  शास्त्रीय फारसी काव्यमे अधिक दिलचस्पी रखा करैत छल । हुनका पतङ्ग उडावैके बहुत शख  छल  आ एहिमे  आधारित  अपन पहिल  पुस्तक " द काइट रनर " मे एकर वर्णन कएल गेल अछि।
## वर्तमान जीवनी

कुछ समय लेल , डा. हुसेनी ने संयुक्त राष्ट्र कऽ लेल  अपन काम लिखेके लेल  आ जारी रखैके लेल  अपन चिकित्सा अभ्यास छोड डेलक हैउनके तीसरे उपन्यास, "एण्ड द माउणटेन्स एकोड", कऽ न्यू यार्क टाइम्स द्वारा एही प्रकार स्वागत करल गेल की 
"अखन तक कऽ सबसँ आश्वासन आ भावनात्मक रूपसँ भर मनोरन्जक कहानी "।  उनकर पत्नी रोया, आ उनकर दुई बच्चा, उत्तरी कैलिफोर्निया मे अपन घर मे रहैत अछि।

श्रेणी:जीवनी
श्रेणी:जीवित लोक
श्रेणी:साहित्य
श्रेणी:साहित्यिक जीवन
तसलीमा नसरीन

**तसलीमा नसरीन** २५ अगस्त १९६२ मे  मयमनसिंह बंगलादेशमे  जनमल तसलीमा वर्तमानमे अमेरिकामे  प्रवासी जीवन व्यतित करि रहल अछि । मयमनसिंह मेडिकल कलेजसँ चिकित्सा शास्त्रमे  स्नातक करि तसलीमा सन् १९८९ सँ  साहित्यक्षेत्रमे  अपन कलम चलाबैत आएल छथि आ वर्तमानधरी हिनका द्वारा दर्जन सँ बेसी कृतिसभ प्रकाशित कएल गेल अछि । जाहिमे  लज्जा, मेरो बाल्यकाल, उत्ताउलो हावा, द्विखण्डित, सारा अन्धकार इत्यादी पाँचटा कृति एखनो  प्रतिबन्धित अछि । उत्ताउलो हावाक हाल नेपाली अनुवादसमेत प्रकाशित भऽ चुकल अछि तहिना **लज्जा** कऽ विश्वक लगभग सभ भाषासभमे  अनुवाद भऽ चुकल अछि ।

## कृतिसभ
अंगूठाकार|१९९०  दशक कऽ आरम्भिक दिनमे तसलीमा नसरीन्

### उपन्यास
* लज्जा
* अपरपक्ष (उच्चारण : ओपोरपोक्ख)
* निमंत्रण (उच्चारण : निमोन्त्रोन)
* फेरा

### आत्मकथा
* आमार मेयेबेला
* द्विखण्डित (उच्चारण : द्विखंडितो)
* क
* सेई सब अंधकार (उच्चारण : सेई सोब अंधोकार)
* अमी भालो नेई, तुमी भालो थेको प्रियो देश

### कविता

* निर्बासितो बाहिरे ओन्तोरे
* निर्बासितो नारीर कोबिता
* खाली खाली लागे
* बन्दिनी (उच्चारण : बोन्दिनी)

### निबन्ध संग्रह
* नष्ट मेयेर नष्ट गद्य (नोस्टो मेयेर नोस्टो गोद्दो)
* छोटो च्होटो दुखो कोथा
* नारीर कोनो देश नेई

## सम्मान एवं पुरस्कार

अपन उदार तथा स्वतन्त्र विचारो कऽ लेल  तसलीमा  देश-विदेश मे सयो पुरस्कार एवम सम्मान प्रदान कएल गेल अछि। -
* आनन्द साहित्य पुरस्कार, १९९२ एवं २०००।
* नाट्यसभा पुरस्कार, बांलादेश, १९९२
* यूरोपियन पार्लामेन्ट द्वारा विचार स्वातंत्य के लिये दिया जाने वाला शखारोव पुरस्कार, १९९४
* फ्रान्स सरकार द्वारा प्रदत्त मानवाधिकार पुरस्कार, १९९४
* फ्रान्स का 'एडिक्ट ऑफ नान्तेस' पुरस्कार, १९९४
* स्विडिश इन्टरनेशनल पेन द्वारा प्रदत्त कुर्त टुकोलस्की पुरस्कार, १९९४
* संयुक्त राष्ट्र का मानवाधिकार के लिये हेलमैन-ह्यामेट ग्रान्ट सम्मान, १९९४
*'Emperor Has No Clothes Award', Freedom From Religion Foundation, USA, 2015

## बाह्य जडीसभ
* तसलीमा नसरीन का अपना जालघर
* तसलीमा नसरीन से बातचीत 
* बडे भैया की हसरतों ने बनाया उसे ‘तसलीमा नसरीन’ !
* तसलीमा नसरीन ने कहा, मेरे पास भारत के अलावा कुछ भी नहीं है (जनसत्ता)
* Need to escape from death chamber by Taslima Nasreen
* Taslima Nasrin: Gone with the wind! 
* Taslima Nasreen: No Woman, No Cry
* Taslima Nasrin: «Are These Stones Not Striking You?»
* ''For freedom of expression'' — by Taslima Nasrin
* Bulletin # 102 — Rationalist International
* Bangladeshi Writer Wins UNESCO Madanjeet Singh Prize — IFEX
* Irshad Manji’s interview with Taslima Nasrin 
* ISIS interview with Taslima Nasrin 
* Taslima Nasrin homeless 
* Profile: Taslima Nasrin
* 'Islam is history', says Taslima 
* Karan Thapar interviews Taslima Nasrin in Devil’s Advocate 
* The Vanishing 
* Taslima and her Technicolor Boat — On the Heels of Sir Salman 
## एहो सभ देखी

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

श्रेणी:व्यक्तिगत जीवन
श्रेणी:जीवित लोक
श्रेणी:महिला लेखकसभ
राजमहल

**महल** या **प्रासाद** भव्य गृहकें कहल जाइत अछि । मुदा विशेष रूपसँ राजा या राज्यक सर्वोच्च सत्ताधीशक गृहकें महल कहल जाइत अछि । बहुत रास ऐतिहासिक महलसभक उपयोग आई काल्हि संसद, सङ्ग्रहालय, होटल या कार्यालयकें रूपमे कएल जाए रहल अछि । 

भारतक प्राचीन वास्तुविद्याक अनुसार 'प्रासाद' लम्बा, चौड़ा, उंच आ बहुतेक भूमिसभक पक्का या पत्थरक घरकें कहल जाइत अछि जाहिमे अनेक शृङ्ग, शृङ्खला, अण्डकादि होए तथा अनेक द्वार आ गवाक्षसभसँ युक्त त्रिकोश, चतुष्कोण, आयत, वृत्त शालासभ होए । 

पुराणसभमे मात्र राजासभ आ देवतासभकें गृहकें प्रासाद कहल गेल अछि ।

## एहो सभ देखी
* नेपालक दरबारसभक सूची
* किला

श्रेणी:राजमहल
घर

**घर** या निवास शरण या आरामक स्थान होइत अछि । ई सामान्यतया एक स्थान छी, जहिमे एक व्यक्ति या एक परिवारक आराम आ निजी सम्पतिक भण्डारण करि सकैत अछि । आधुनिकतम घरसभमे स्वच्छता सुविधासभक संग खाना बनबैक व्यवस्था सेहो होइत अछि । पशु आ जानवर सेहो अपन अपन घरमे निवास करैत अछि, चाहे ओ जङ्गली होए या पालतु पशु । एक भौतिक स्थानक रूपमे 'घर' कऽ परिभाषा ओ मकान होइत अछि, जतय शरण या आरामक मानसिक या भावनात्मक तृप्ति प्राप्त होए ।

## एहो सभ देखी
* मकान

## बाह्य जडीसभ
* [अहाँ आ अहाँक घर ([हिन्दी]मे)]

श्रेणी:घर
श्रेणी:मानवीय पर्यावास
इहाना ढिल्लोन

thumb|इहाना ढिल्लोन
इहाना ढिल्लोन एक भारतीय अभिनेत्री छी जे हिन्दी आ पञ्जाबी चलचित्रसभमे कार्य केनए अछि।ओ चलचित्र *हेट स्टोरी-४* के साथ अपन हिन्दी शुरुवात करि रहल अछि।ओ पञ्जाबी चलचित्र ड्याडी कूल मुन्डे फुल (२०१३), ठग लाइफ (२०१७ चलचित्र) आ टाइगर (२०१६) जेहन भूमिकासभ केनए अछि। इहाना ढिल्लोन नास्तिक (२०१८ चलचित्र) मे एक आइटम नम्बर करि रहल अछि।

## प्रारम्भिक जीवन
इहाना ढिल्लोनक जन्म १८ अगस्तमे भारतमे एक पारम्परिक सिख परिवारमे भेल छल। हुनका एक भाई आ मङ्गल ढिल्लोन आ किरण ढिल्लोन नामक एक बहिन अछि। बीएससी के डिग्री पूरा करै के बाद, ओ मोहालीमे चण्डीगढ विश्वविद्यालयमे पर्यटन आ होटल प्रबन्धन डिग्रीमे शामिल भेल। स्नातक होए के बाद, ओ अपन पेशेवर करियर शुरू केलक आ संयुक्त राज्यमे स्थानान्तरित करि देलक। ओतय ओकर नौकरी के साथ, ओ अटलान्टामे मोडलिङ्ग शुरू केलक मुख्यतः, ई एक शौक जेहन छल, मुद्दा किछ समय के बाद ओ मीडिया उद्योगमे अपन करियर बनेवाकक निर्णय केलक।

## फिल्मोग्राफी
* पति फौज मे , पत्नी मौज मे (२००५)
* नास्तिक (२०१८ चलचित्र)
* ड्याडी कुल मुन्डे फुल
* ठग लाइफ (२०१७ चलचित्र)
* हेट स्टोरी ४ (२०१८)
* टाईगर (२०१६)

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ
* 

## एहो सभ देखी

श्रेणी:विकिमिडियन्स सम्पादन सप्ताह अन्तर्गत निर्मित लेखसभ
तिरुपति

**तिरुपति** भारत कऽ सबसँ प्रसिद्ध तीर्थस्थलमे सँ एक छी। ई आन्ध्र प्रदेश कऽ तिरुपति जिला मे स्थित अछि। प्रतिवर्ष लाख कऽ संख्या मे दर्शनार्थी आवैत अछि। समुद्र नीचा सँ ३२०० फीट ऊचाई पर स्थिम तिरुमला कऽ पहाड पर बना श्री वैन्कटेश्‍वर मन्दिर सबसँ पैग आकर्षण छी। कयो शताब्दी पूर्व बनल  ई मन्दिर दक्षिण भारतीय वास्तुकला आ शिल्प कलाक अदभूत उदाहरण छी।

## नामावली
तमिल  शुरुआती साहित्यमे सँ एक संगम साहित्यमे तिरुपति कऽ त्रिवेंगदम कहल गेल अछि। तिरुपति कऽ इतिहासक लेकर इतिहासकार मे मतभेद अछि। यह स्पष्ट अछि अम शताब्दी तक  एक प्रमुख धार्मिक केन्द्र  रूपमे स्थापित भऽ चुकल छल। कहल जाएत अछि कि चोल, होयसल आ विजयनगर कऽ राजाओ कऽ आर्थिक रूप सँ ई मन्दिर कऽ निर्माणमे खास योगदान छाल।
## भूगोल
तिरुपति आन्ध्र प्रदेश  दक्षिणी भागमे स्थित अछि।  अधिकतम औसत ऊचाई अछि १६२&nbsp;मीटर (५३१&nbsp;फीट)|
## मुख्य आकर्षण

अत आइ वाला प्रत्येक व्यक्ति कऽ सबसँ पैग इच्छा भगवान वैन्कटेश्वर कऽ दर्शन करैके  होएत अछि। भक्त कऽ लम्बी कतार देखकर सहज  ई मन्दिर कऽ प्रसिद्धि  अनुमान लगावै जाएत अछि। मुख्य मन्दिर कऽ अलावा  अन्य मन्दिर सेहो। तिरुमला आ तिरुपतिक भक्तिमय वातावरण मनक श्रद्धा आ आस्था सँ भर देएत अछि।
## तिरुमला के दर्शनीय स्थल
### श्री वैन्कटेश्वर मन्दिर

श्री वैन्कटेश्वर कऽ ई प्राचीन मन्दिर तिरुपति पहाड कऽ सातअम चोटी (वैन्कटचला) पर स्थित अछि। ई श्री स्वामी पुष्करिणी कऽ दक्षिणी किनार पर स्थित अछि। मानल  जाएत अछि कि वेन्कट पहाड़ी कऽ स्वामी होएके कारणही ओ वैन्कटेश्‍वर कहा जाने लगल । ओ सात पहाड कऽ भगवान सेहो कहल  जाएत अछि। मन्दिर कऽ गर्भगृहमे भगवान वैन्कटेश्चर कऽ प्रतिमा स्थापित अछि। ई मुख्य मन्दिर क प्रान्गणमे अछि। मन्दिर परिसरमे खूबसूरती सँ बनाएल  गेल  अनेक द्वार, मडपम आ छोट मन्दिर छी। मन्दिर परिसरमे मुख्श् दर्शनीय स्थल अछि:पडी कवली महाद्वार संपंग प्रदक्षिणम, कृष्ण देवर्या मण्डपम, रङ्ग मण्डपम तिरुमला राय मण्डपम, आईना महल, ध्वजस्तम्भ मण्डपम, नदिमी पडी कविली, विमान प्रदक्षिणम, श्री वरदराजस्वामी श्राइन पोटु आदि।

श्रेणी:हिन्दू पवित्र स्थलसभ
मोहम्मद लालबाबु राउत

**मोहम्मद लालबाबु राउत गढ़ी** (जिनका लालबाबु राउतक नामसँ सेहो जानल जाइत अछि) नेपालक मधेश प्रदेश कऽ पहिल मुख्यमन्त्री छल । नेपालक सात सङ्घीय प्रदेशमे सँ नेपालक प्रदेश नं. २ कऽ लेल । ओ सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल-संसदीय दलक नेता छी ओ नेपालमे एखन धरिक पहिल मुस्लिम नेता छी, जे मुख्यमन्त्री बनल छल ।

पर्साक निवासी राउत पर्सा जिला-२ (क) सँ २०१७ प्रदेशसभा चुनावक लेल चुनल गेल छल । एहिसँ पहिने, ओ संविधानसभाक सदस्यक रूपमे काज केनए अछि ।

१५ फरवरी २०१८ कऽ प्रदेश नं. २ कें राज्यपाल रत्नेश्वर लाल कायस्थद्वारा राज्यपालक कार्यालय जनकपुरमे राउत कऽ पद आ गोपनीयताक शपथ दिलाओल गेल छल।

### जीवनी

## एहो सभ देखी

## बाह्य जडीसभ

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

श्रेणी:नेपालक मुख्यमन्त्रीसभ
श्रेणी:जीवनी
श्रेणी:नेपालक राजनीतिज्ञसभ
पदस्थ

राजनीतिमे **पदस्थ** ओ व्यक्तिक लेल काममे लेल जाए वला शब्द छी जे सम्बन्धित पद पर ओ समय कार्यरत होए । ई पद सामान्यतः चुनावसभक सम्बन्धमे काममे लेल जाएत अछि, जहिमे पदस्थ आ अपदस्थक मध्य प्रतिस्पर्धा होइत अछि । उदाहरणक लेल अमेरिकामे सन् २०१६ कें राष्ट्रपति चुनावमे डोनाल्ड ट्रम्प पदस्थ अछि ।

## शब्दोत्पति
पदस्थ () शब्द ल्याटिन क्रिया **इनक्युम्बेरी** सँ लेल गेल अछि, जकर शाब्दिक अर्थ अछि की वर्तमान कृत्रिम अवस्थामे रहल पदाधिकारी ।

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:राजनीतिक शब्दावली
कुमाउँ मण्डल

**कुमाउँ मण्डल** भारतक उत्तराखण्ड राज्यक दुई प्रमुख मण्डलसभमे सँ एक छी । अन्य मण्डल छी गढ़वाल । कुमाउँ मण्डलमे भारतक उत्तराखण्ड राज्यक निम्न जिला अबैत अछि:-

* अल्मोड़ा
* बागेश्वर
* चम्पावत
* नैनीताल
* पिथौरागढ़
* उधमसिंह नगर

कुमाउँक उत्तरमे तिब्बत, पूर्वमे नेपाल, दक्षिणमे उत्तर प्रदेश तथा पश्चिममे गढ़वाल मण्डल अछि । रानीखेतमे भारतीय सेनाक प्रसिद्ध कुमाउँ रेजिमेन्टक केन्द्र अवस्थित अछि । कुमाउँक मुख्य नगर हल्द्वानी, नैनीताल, अल्मोड़ा, रानीखेत, पिथौरागढ़, रुद्रपुर, काशीपुर, पन्तनगर तथा मुक्तेश्वर छी । कुमाउँ मण्डलक प्रशासनिक केन्द्र नैनीताल छी आ एतय उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय सेहो अवस्थित अछि ।

## शब्दोपति

## इतिहास

## संस्कृति

## भाषा

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:उत्तराखण्डक मण्डलसभ
नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध

**नेपाल-अङ्ग्रेज युद्ध** सन् १८१४ सँ १८१६ धरि चलल नेपाल अधिराज्य आ ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कम्पनी बिच भेल छल । जेकर परिणाम स्वरूप सुगौली सन्धी भेल छल  आ नेपाल अपन एक-तिहाई भूभाग बेलायतके  सोपै परल छल। नेपाल आ अङ्ग्रेज ब्रिटिश इस्ट इण्डिया कम्पनी सरकार बिच १८१४ सँ १८१६ धरि भेल  युद्धके  **एङ्गलो-नेपाल युद्ध** (१८१४–१६) सेहो कहैत छल । ई युद्धमे  नेपाल उपर ब्रिटिस इस्ट इण्डिया कम्पनी सरकार मोरङ, मकवानपुर, बुटवल, अल्मोडा, कुमाउँ मण्डल, नाहन, जैथक, मलाउँ, देउथल तथा नालापानी मे  आक्रमण केने छल ।

## युद्ध
भर्खर सुदृढ होएत गेल  कम मात्र जनसङ्ख्या भेल  नेपाल तालीम प्राप्त सैन्य नै भेल बहादुरी पूर्वक लडल छल । नेपाली गोर्खालीक बहादुरीक बारेमे  अङ्ग्रेज जनरल अक्टरलोनी,जनरल गिलेस्पी, जनरल मार्ले तथा जनरल वुड बहुत शब्दसँ प्रशन्सा केने छल । ई युद्धमे  नेपालसँ लइड जित सँ नेपालसग सन्धी करै बहुत फाइदा लऽ  अङ्ग्रेजसभ सन्धिक प्रस्ताव राख सारै बहुत सैन्य शक्ति आ सैन्य संसाधन लडल  नेपाल सुदुर पश्चिममे  बहादुरी पूर्वक लड्तै युद्ध हारे परल  पाल्पामकवानपुरमा नेपाल अङ्ग्रेजी सेनाके  हरा
देने छल । ई युद्धक समाप्ती सुगौली सन्धि मार्फत भेल । ई युद्धमे  नेपालक तर्फसँ लइड काजी अमर सिंह थापा, काजी बलभद्र कुंवर, सरदार भक्ति थापा, रामकृष्ण कुंवर, काजी उजीर सिंह थापा, काजी बंसराज गुरूङ लगायतक वीरताक अङ्ग्रेज सरकार सेहो सम्मान केने अछि। ई युद्धक समाप्ती पछा अङ्ग्रेजसभ बहादुर गोर्खालीके  अपन सेना (शिरमोर बटालियनसँ शुरूभेल) मे  लहौर सँ शुरू करै जेसँ  नेपाली समाजमे  लाहुरे शब्द प्रवेश पावलक। गोर्खालीसभके भर्ती केलापछा अङ्ग्रेज ओ बखत प्राय सब युद्धमे  गोरखाली सेनाक बहुत  या कम प्रयोग करै रहल अछि। 
उक्त युद्धमे  नेपाल अपन सार्वभौमिकता बचा बहुत पैग विशाल नेपालक इलाका जहिमे  पश्चिम क्षेत्रमे  हालक भारतक उतरान्चल राज्य, हिमन्चल राज्य तथा पन्जावक परै कुछ छोट पहाडी रजौटा समेत परैत छल पूर्वमे  दार्जिलिङ, सँ लऽ टिष्टा नदी धरि तराइ तथा पहाडी भूभाग ब्रिटिश इस्ट इण्डिया कम्पनी कम्पनी सरकारके  सुगौली सन्धि अन्तर्गत सोपै परल  सिक्किम
उपरक  अधिकार सेहो त्यागे परल । ब्रिटिश नेपालके  १८२२ मे  मेची सँ राप्ती धरिक तराइ तथा प्रथम राणा प्रधानमन्त्री जङ्गवहादुरक क्रियाकलापसँ खुशी भऽ राप्तीसँ माहाकाली बिचक तराई भूभाग १८६० मे घुमाने छल ।
कालिम्पोङ

**कालिम्पोङ** पश्चिम बंगालक दार्जिलिङ जिलामे  अवस्थित शहर छी। कालिम्पोङ १७०० ई. सिक्किमक  एक भाग छल । १८ अम शताब्दीक प्रारम्‍भमे   भूटानक राजा कब्‍जा केने छल । आंग्ल भूटान युद्ध पछा १८८५ ई.मे   एकरा दार्जिलिङमे   मिलाने अछि। १९ अम शताब्‍दीक उत्तरार्द्धमे  स्‍काटिश मिशनरीसभक  आगमन भेल । १९५० ई.धरि ई सहर हुनकर  प्रमुख व्‍यापार केन्द्र छल । वर्तमानमे ई शहर पश्चिम बंगालक  प्रमुख हिल स्‍टेशन छी।

## मुख्य आकर्षण
कलिंगपसभ एक बहुतही  ब्यस्त शहर छी। ई कारण, क्हरूकि दार्जिलिङ आ गंगटोक एही शहर भऽ जाएत अछि। अहाँ अपन व्‍यस्‍त जिन्दगीसँ विश्राम लऽ आरामक कुछ पल व्‍यतीत करै सकै छी । गाडीसँ ई  सहरके  एक दिनमे   घूम जा सकैत अछि। ई  शहरके  पैदल घुमकै लेल  दुइ वा तीन दिन लागैत अछि। कलिंगपसभग पर्वोत्तर हिमालयक पछा स्थित अछि। कन्चनजन्घा श्रेणी त‍था तिस्‍ता नदीक  घाटीक  बहुत सुन्दर नजारा देखैत अछि।
### गोम्पा रोम्‍प
थोन्गशा गोम्पा कलिंगपसभगमे   स्‍ि‍थत सब मठसभमे  सबसँ पुरा नै अछि। एकरा भूटानी मठक नामसँ जानैत अछि। ई  मठक स्‍थापना १६६२ ई.मे  भेल छल । ई  मठक  मूल संरचना अंग्रेजसभक  आगमनसँ पहिला आन्तरिक झगडेमा  नष्‍ट भेल छल । जोंग डोग पालरी फो ब्रांग गोंपा मठके  दलाई लामासँ १९७६ ई.मे   आम जनताके  समर्पित केलक। ई मठ दूरपीन दारा चोटीमे  स्थित अछि। ई मठमे   बौद्धसभक  प्रसिद्ध ग्रन्थ **कंग्‍यूर** रखल गेल अछि। १०८ भागसभ भेल ई  ग्रन्थ्‍ाके दलाई लामा तिब्‍बतसँ अपन साथ लावाने छल । ई  मठक प्रार्थना कक्षक देवलसभमे  बहुतही सुन्दर चित्रकारी कएल गेल अछि। ई  मठक उपर मन्जिलमामे  त्रिआयामी मण्डला अछि। ई  मठक नजदीक नै थारपा चोइलिंग गोम्पा मठ अछि। ई मठ तिब्‍बतियन बौद्ध धर्मक जेलूपा सम्प्रदायसँ सम्बन्धित‍ अछि।
### औपनिवेशिक विरासतसभ
कलिंगपसभगमे  अखनो  बहुत औपनिवेशिक भवन अछि। ई भवनसभमे  मुख्‍यत: बंगला तथा पुरानो होटल सामेल अछि। ब्रिटिश  व्‍यापारिसभ द्वारा बनालक ई भवन मुख्‍य रूपसँ रिंगकिंगपसभग तथा हिल टप रोडमे  स्थित अछि। ई भवनसभमे  मोरगन हाउस, क्राकटी, गलिङ्का, साइदिंग तथा रिंगकिंग फर्म सामेल अछि। मोरगन हाउस तथा साइदिंगके  सरकार अपन नियन्त्रणमे लऽ पर्यटक आवासक रूपमे   तब्‍दील कएल अछि। ई भवनसभक नजदीक  सन्त टेरेसा चर्च अछि। ई  चर्चके  स्‍थानीय कारीगरसभप्रसिद्ध गोम्पा मठक अनुकृतिमे  बनाने अछि।

### रेशम उत्‍पादन अनुसन्धान केन्द्र
कलिंगपसभग फूल उत्‍पादनक  प्रमुख केन्द्र अछि। देशक  ८० प्रतिशत ग्‍लैडीओलीक  उत्‍पादन होएत अछि। एहीके अतिरिक्त ई आर्किड, कैकटी, अमारिलिस, एंथूरियम तथा गुलाबसभक फूलक लेल  प्रसिद्ध अछि। गेबलेस तथा धालिसक बहुत मात्रामे   उत्‍पादन होएत अछि। प्रसिद्ध रेशम उत्‍पादन अनुसन्धान केन्द्र (०३५५२-२५५२९१/ ९२८) सेहो अछि। ई केन्द्र दार्जिलिङ्ग जाइवाला रास्‍तेमे  स्थित अछि।

### रोप वे
हिमर प्रसिद्ध आर्मी गोल्‍फ क्‍लब अछि। एहिके अतिरिक्त  तिस्‍ता नदीमे   रोमान्चक खेल राफ्टिंगक शुरुआत कएल गेल अछि। रोमांचक खेल इच्छा करैवालाके हिमर जरुर आना चाहि। ई स्‍थान तिस्‍ता बाजारक नजदीक स्थित अछि।
## आवागमन
### हवाई मार्ग
सबसँ नजिकक हवाई अड्डा बागडोगरामे अछि । हिमर सँ सिलीगुडी (६९ किलोमीटर) दुरीमे अछि ।

### रेल मार्ग
सबसँ नजिकक रेलअ स्‍टेशन नयाँ जलपाइगुडी जंक्‍शन अछि। जलपाइगुडीसँग कलिंगपसभगक कैबक भाडा लगभग रु. ८०० अछि।

### सडक मार्ग
ई सिलीगुडी (७० किलोमीटर)सँ सडक मार्गसँ जोडने अछि । हिमरसँ कलिंगपसभगक लेल  सरकारी आ निजी बससभ चलैत अछि।
## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ
## एहो सभ देखी

श्रेणी:भारतक नगरसभ
कोंकणी भाषा

**कोंकणी** भारतक गोवा, महाराष्ट्रक दक्षिणी भाग, कर्नाटकक उत्तरी भाग आ केरलक किछ भागसभमे बाजल जाइवला भाषा छी । भाषाक आधारमे ई भाषा  भारोपेली भाषा परिवारसँ सम्बन्धित रहल अछि आ मराठी भाषासँ एकर बहुतेक निकट सम्बन्ध रहल अछि । राजनैतिक हिसाबसँ ई भाषा अपन पहचानक लेल  मराठी भाषासँ बहुतेक सङ्घर्ष करि रहल अछि । वर्तमान समयमे भारतक संविधान कोंकणी भाषाकें आठम् अनुसूचीमे स्थान देनए अछि ।

## इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:भारतक भाषासभ
फिलिपिनी भाषा

**फिलिपिनी**  (*विकाङ फिलिपिनो* ), फिलिपिन्सक राष्ट्रिय भाषा छी । फिलिपिनी भाषाक अङ्ग्रेजी साथे प्रमुख भाषाक रूपमे लेने अछि । फिलिपिन्समे सबस बेसी बोल्ल जाईवाला टागलग भाषाके आधाकारिक नाम फिलिपिनि भाषा छी । सन् २००७ तक करिब २८ मिलियन स बेसी लोगसभक सम्मुख भाषा भेल से मानल जाईत अछि ।

## इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

श्रेणी:फिलिपिनी भाषा
असमिया भाषा

**असमिया भाषा** () वा **असामी**एक पूर्वी भारोपेली भाषा छी जे भारतीय राज्य असममे मुख्यतया बाजल जाइत् अछि । ई असम राज्यक आधिकारिक भाषा सेहो छी । आधुनिक भारतीय आर्यभाषासभक शृङ्खलामे पूर्वी सीमा पर अवस्थित असमक भाषाकें **असमी**, **असमिया** अथवा **आसामी** कहल जाइत अछि । असमिया भारतक असम प्रान्तमे बाजल जाइवला प्रमुख भाषा छी । भाषा परिवारक दृष्टिसँ एकर सम्बन्ध आर्य भाषा परिवार सँ अछि आ बाङ्ग्ला, मैथिली, उड़िया आ नेपालीसँ एकर निकट सम्बन्ध अछि । 

गियर्सनक वर्गीकरणक दृष्टिसँ ई बाहरी उपशाखाक पूर्वी समुदायकें भाषा छी, मुदा सुनीतिकुमार चटर्जीक वर्गीकरणमे प्राच्य समुदायमे एकर स्थान अछि । उड़िया भाषा तथा बङ्गला भाषा जका असामीकें सेहो उत्पत्ति प्राकृत तथा अपभ्रंशसँ भेल पुष्टि कएल गेल अछि ।

यद्यपि असमिया भाषाक उत्पत्ति सत्रहम् शताब्दीसँ भेल मानल जाइत अछि मुदा साहित्यिक अभिरुचिसभक प्रदर्शन तेरहम् शताब्दीमे रुद्र कन्दलीक द्रोण पर्व (महाभारत) तथा माधव कन्दलीक रामायणसँ प्रारम्भ भेल । वैष्णवी आन्दोलनद्वारा प्रान्तीय साहित्यकें बल प्रदान केलक । शंकर देव (१४४९-१५६८) अपन लम्बा जीवन-यात्रामे ई आन्दोलनकें स्वरचित काव्य, नाट्य आ गीतसभ सँ जीवित राखने छल । 

सीमाक दृष्टिसँ असमिया क्षेत्रक पश्चिममे बङ्गला भाषा उपस्थित अछि । अन्य दिशासभमे बहुतेक भिन्न परिवारसभक भाषासभ बाजल जाइत अछि । एहिमे सँ तिब्बती भाषा, बर्मी भाषा तथा खासी भाषा प्रमुख अछि । ई सीमावर्ती भाषासभक गहीरगर प्रभाव असमियाक मूल प्रकृतिमे देखल जाए सकैत अछि । अपन प्रदेशमे सेहो असमिया एकमात्र भाषा नै छी जे बाजल जाइत अछि । ई प्रमुखत: मैदानक भाषा छी ।

## असमिया या बङ्गला
बहुत दिनधरि असमियाकें बङ्गला भाषाक एक उपबोली सिद्ध करवाक उपक्रम होइत रहल अछि । असमियाक तुलनामे बङ्गला भाषा आ साहित्यकें बहुमुखी प्रसारक नियार करि लोक ई प्रकारक धारण बनबैत चलि आबि रहल अछि । मुदा भाषावैज्ञानिक दृष्टिसँ बङ्गला आ असमियाक समानान्तर विकास बहुत सहज तरिकासँ देखल जाए सकैत अछि । मागधी अपभ्रंशक एक टा स्रोत सँ नि:सृत होमएक कारण दुनूमे समानताएँ भऽ सकैत अछि, मुदा ओकर आधार पर एक दोसरक बोली सिद्ध नै कएल जाए सकैत अछि ।

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:भारतक भाषासभ
श्रेणी: भाषा
मलयालम

**मलयालम** (മലയാളം, मलयाळम्‌) वा **केरली** (കൈരളി, केरळि) भारतक केरल प्रान्तमे बाजल जाए वाला प्रमुख भाषा छी। ई द्रविड भाषा-परिवारमे आवैत अछि। केरलक बाहेक ई तमिलनाडुक कन्याकुमारी तथा उत्तरमे कर्नाटक के दक्षिण कन्नड जिल्ला, लक्षद्वीप तथा अन्य देशसभमे बैसल मलयालीसभद्वारा बाजल जाइत अछि।

मलयालम , भाषा आ लिपि के विचारसँ तमिल भाषा के अधिक निकट अछि। एही पर संस्कृतक प्रभाव ईसा के पूर्व पहिल शताब्दीसँ भेल अछि। संस्कृत शब्दसभक मलयालम शैली के अनुकूल बनेवाक लेल संस्कृतसँ अवतरित शब्दसभक संशोधित कएल गेल अछि। अरबौं के साथ शताब्दीसभसँ व्यापार सम्बन्ध अङ्ग्रेजी तथा पुर्तगाली उपनिवेशवादक असर सेहो भाषा पर पडल अछि।

## नाम
मलयालमक सन्धि-विच्छेद अछि - *मलै* (मूलशब्द : मलय - अर्थ : पर्वत) + *अळम* (मूलशब्द : आलयम - अर्थ : स्थान)। ई भाषा के भाषिक भारतक पश्चिमी घाट के गर्भमे निवास करैत अछि आ एही कारण ई नाम पडल अछि। एकर सही उच्चारण ’मलयाळम्’ होइत अछि।

## उद्भव
मलयालम् भाषा वा ओकर साहित्यक उत्पत्ति के सम्बन्धमे सही आ विश्वसनीय प्रमाण प्राप्त नै अछि। फेर मलयालम् साहित्यक प्राचीनता लगभग एक हजार वर्ष धरि के मानल गेल अछि। भाषा के सम्बन्धमे केवल ई निष्कर्ष पर ही पहुँच सकल अछि जे ई भाषा संस्कृतजन्य नै अछि - ई द्रविड परिवार के ही सदस्य छी। मुद्दा ई अखन धरि विवादास्पद अछि जे ई तमिलसँ अलग भेल ओकर एक शाखा छी, अथवा मूल द्रविड भाषासँ विकसित अन्य दक्षिणी भाषासभक जेना अपन अस्तित्व अलग रखै वाला कोनो भाषा छी। अर्थात् समस्या ई अछि जे तमिल आ मलयालम् के रिश्ता माँ-बेटी के अछि वा बहिन-बहिन के। अनुसन्धान द्वारा ई पहेली के हल खोजवाक के कार्य भाषा-वैज्ञानिकसभक अछि आ ओ ई गुत्थी के सुलझा सकैत अछि। जे भी होए, ई बातमे सन्देह नै अछि कि मलयालम् के साहित्य केवल ओ समय पल्लवित होए लगल छल जखन तमिल के साहित्य फलि-फूलि चुकल छल। संस्कृत साहित्य के ही भाँति तमिल साहित्य के सेहो मलयालम् के प्यास बुझावे वाला स्रोतस्विनी कहि सकैत अछि।

सन् ३१०० ईसापूर्वसँ लके १०० ईसापूर्व धरि ई प्राचीन तमिळ के एक स्थानीय रूप छल। ईसा पूर्व प्रथम शताब्दीसँ एही पर संस्कृतक प्रभाव भेल। तेसर शताब्दीसँ लके पन्द्रहम् शताब्दी के मध्य धरि मलयालम के मध्यकाल मानल जाइत अछि। एही कालमे जैनीसभ सेहो भाषा के प्रभावित केलक। आधुनिक कालमे सन् १७९५ मे परिवर्तन आएल जखन एही राज्य पर अङ्ग्रेजी शासन पूर्णरूपेण स्थापित भऽ गेल।

## एहो सभ देखी
* मलयालम साहित्य
* मलयालम लिपि
* मणिप्रवालम
* केरल

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ
* मलयालम भाषा  (केरल पर्यटन)
* भारतीय शिखर कथा कोश : मलयालम कहानियाँ (गूगल पुस्तक; संकलनकर्ता - कमलेश्वर)
* मलयालम से हिन्दी अनुवादक (ऑनलाइन)
* हिन्दी - मलयालम सामान्य शब्दावली 
* हिन्दी-मलयालम शब्दकोश
* 

श्रेणी:भारतक भाषासभ
श्रेणी:भाषा
आधिकारिक भाषा

**आधिकारिक भाषा**, कोनो राज्य या देशक घोषित भाषा होइत अछि जे की सम्पुर्ण राजकीय प्रायोजनसभमे प्रयोग होइत अछि । उदाहरणतः नेपालक सम्पूर्ण भाषा राष्ट्रभाषा छी आ भारतक राष्ट्रभाषा हिन्दी छी ।

## बोली, विभाषा, भाषा आ राजभाषा
ओना तँ बोली, विभाषा आ भाषाक मौलिक अन्तर बताए पेनाए कठिन अछि, कियाकी एहिमे मुख्यतया अन्तर व्यवहार-क्षेत्रक विस्तार पर निर्भर अछि । वैयक्तिक विविधताक कारण एक समाजमे बाजल जाइवाला एके टा भाषाक कयन रूप देखाएल गेल अछि । मुख्य रूपसँ भाषाक याह रूपसभकें अपना लोकनि ई प्रकार देखैत छी ।

(१) बोली,

(२) विभाषा आ

(३) भाषा (अर्थात परिनिष्ठित या आदर्श भाषा)

**बोली** भाषाक छोट एकाई छी । एकर सम्बन्ध गाम या मण्डलसँ रहैत अछि । एहिमे प्रधानता व्यक्तिगत बोलीकें रहैत अछि आ देशज शब्दसभ तथा घरेलू शब्दावलीक बाहुल्य होइत अछि । ई मुख्य रूपसँ आम भाषा छी । अतः एहिमे साहित्यिक रचनासभकें प्रायः अभाव रहैत अछि । व्याकरणिक दृष्टिसँ सेहो एहिमे असाधुता होइत अछि ।

**विभाषा** कऽ क्षेत्र बोलीकें अपेक्षा विस्तृत होइत अछि ई एक प्रान्त या उपप्रान्तमे प्रचलित होइत अछि । एक विभाषामे स्थानीय भेदसभक आधार पर बहुतेक बेलीसभ प्रचलित रहैत अछि । विभाषामे साहित्यिक रचनासभ मिल सकैत अछि ।

**भाषा**, अथवा कही परिनिष्ठित भाषा या आदर्श भाषा, विभाषाक विकसित स्थिति छी । एकरा **राष्ट्र-भाषा** या **टकसाली-भाषा** सेहो कहल जाइत अछि ।

प्रायः देखल जाइत अछि की विभिन्न विभाषासभमे सँ कियो एक विभाषा अपन गुण-गौरव, साहित्यिक अभिवृद्धि, जन-सामान्यमे अधिक प्रचलन आदिक आधार पर राजकार्यक लेल चुनि लेल जाइत अछि आ ओकरा **राजभाषा** कऽ रूपमे या **राष्ट्रभाषा** घोषित करि देल जाइत अछि ।

## आधिकारिक भाषा, राज्यभाषा, राष्ट्रभाषा आ राजभाषा
कोनो प्रदेशक राज्य सरकारद्वारा ओ राज्यक अन्तर्गत प्रशासनिक कार्यसभकें सम्पन्न करवाक लेल जे भाषाक प्रयोग कएल जाइत अछि, ओकरा **आधिकारिक भाषा** कहल जाइत अछि । ई भाषा सम्पूर्ण प्रदेशक अधिकांश जन-समुदायद्वारा बाजल आ समझल जाइत अछि । प्रशासनिक दृष्टिसँ सम्पूर्ण राज्यमे सर्वत्र ई भाषाकें महत्त्व प्राप्त रहैत अछि ।

## एहो सभ देखी
* भारतक भाषासभ
* नेपालक भाषासभ

## बाह्य जडीसभ
* राजभाषा हिन्दी (गुगल पुस्तक ; लेखक - भोलानाथ तिवारी)
* राजभाषा हिन्दी : विवेचना और प्रयुक्ति (गूगल पुस्तक ; लेखक - डॉ किशोर वासवानी)
* राजभाषा सहायिका (गूगल पुस्तक ; लेखक - अवधेश मोहन गुप्त)
* भारत सरकार का राजभाषा विभाग
* संसदीय राजभाषा समिति
* राजभाषा विकास परिषद

श्रेणी:भाषा
कश्मीरी भाषा

**कश्मीरी भाषा** एक भारतीय-आर्य भाषा छी जे मुख्यतः कश्मीर उपत्यका तथा चेनाब उपत्यकामे बाजल जाए जाइत अछि। वर्ष २००१ के जनगणना के अनुसार भारतमे एकर बाजय वाला के सङ्ख्या लगभग ५६ लाख अछि। पाक-अधिकृत कश्मीरमे १९९८ के जनगणना के अनुसार लगभग १ लाख  कश्मीरी भाषा बाजय वाला अछि।  कश्मीर के वितस्ता उपत्यकाके अतिरिक्त उत्तरमे जोजीला आ बर्लज धरि तथा दक्षिणमे बानहालसँ आगा किश्तवाड (जम्मू प्रान्त) के छोटका उपत्यका धरि ई भाषा के बाजय वाला अछि। कश्मीरी, जम्मू प्रान्त के बानहाल, रामबन तथा भद्रवाहमे सेहो बाजल जाइत अछि। प्रधान उपभाषा किश्तवाड के "कश्तवाडी" छी।

कश्मीर के  भाषा कश्मीरी (कोशुर) छी ई  कश्मीरमे वर्तमान समयमे  बाजय जाए वाला भाषा  छी। कश्मीरी भाषा के लेल विभिन्न लिपिसभक उपयोग  कएल गेल अछि, जाहिमे मुख्य लिपिसभ अछि- शारदा, देवनागरी, रोमन आ परशो-अरबी छी। कश्मीर वादी के उत्तर आ पश्चिममे बाजय जाए वाला भाषासभ - दर्ददी, श्रीन्या, कोहवाड कश्मीरी भाषा के उलट छल। ई भाषा इन्डो-आर्यन आ हिन्दुस्तानी-ईरानी भाषा के समान अछि।
भाषाविदसभक माननाए अछि​ जे कश्मीर के पहाडसभमे बसोबास करै वाला पूर्व नागावासी  जेहन गन्धर्व, यक्ष आ किन्नर आदि ,बहुत पहिने ही मूल आर्यनसँ अलग भऽ गेल। अहिना कश्मीरी भाषाक  आर्य भाषा जेहन  बनै मे बहुत समय लगल। नागा भाषा  स्वतः ही विकसित भेल अछि ई सभ के बावजूद, कश्मीरी भाषा अपन विशिष्ट स्वर शैली  के बनाके रखलक् आ  ८हम तथा ९हम शताब्दीमे अन्य आधुनिक भारतीय भाषासभक जेना ,अनेकौं चरणसभसँ गुजरए पडल।

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:विश्वक भाषासभ
मारवाड़ी भाषा

**मारवाडी** राजस्थानमे बाजय जाए वाला एक क्षेत्रीय भाषा छी। ई राजस्थान के एक मुख्य भाषासभमे सँ एक अछि। मारवाडी गुजरात, हरियाणा आ पूर्वी पाकिस्तानमे सेहो बाजल जाइत अछि। एकर मुख्य लिपि देवनागरी छी। एकर अनेकौं उप-बोलीसभ सेहो अछि।

मारवाडी के स्वयम् के कोनो लिपि जेकरा मोडिया लिपि सेहो अछि। मुद्दा ई लिपि के विकासमे राजपुताना राजरस्थान के राजा-महाराजा (वर्तमानमे राजस्थान राज्य) आ राजस्थान सरकार कोनो विशेष ध्यान नै देलक। पिछला ४०-५० सालसभसँ ई भाषा के विकास पर बातसभ तँ बहुत होइत रहल अछि मुद्दा कार्य के मामलामे कोनो विशेष प्रगति नै देखल गेल। ई दिनसभ सन् २०११ सँ कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी ई दिशामे बहुतरास कार्य केनए अछि। राजस्थानी भाषा के लिपि के सन्दर्भमे ई गलत प्रचार कएल जाइत रहल कि एकर लिपि देवनागरी अछि जखन कि राजस्थान के पुरान दस्तावेजसभसँ पता चलैत अछि कि एकर लिपि मोडिया अछि। ओ लिपि के महाजनी सेहो कहल जाइत अछि। मुद्दा मोडिया लिपि के सेहो महाजनी लिपि कहल जाइत अछि। किछ लोग मोडी लिपि के ही मोडिया लिपि मनैत रहल। जखन एकर विस्तारमे देखल गया तँ दुनु लिपिमे अधिक अन्तर अछि। आगा विस्तारसँ ई बात पर चर्चा होएत।

## बोलीसभ
जर्ज अब्राहम ग्रियर्सन राजस्थानी बोलीसभक पारस्परिक संयोग एवं सम्बन्धसभक विषयमे लिखल तथा वर्गीकरण कएल गेल अछि।
ग्रियर्सनक वर्गीकरण एहि प्रकार अछि :-
१. पश्चिमी राजस्थानमे बाजय जाए वाला बोलीसभ - मारवाडी, मेवाडी, ढारकी, बीकानेरी, बाँगडी, शेखावटी, खेराडी, मोडवाडी, देवडावाटी आदि।
२. उत्तर-पूर्वी राजस्थानी बोलीसभ - अहीरवाटी आ मेवाती।
३. मध्य-पूर्वी राजस्थानी बोलीसभ - ढूँढाडी, तोरावाटी, जैपुरी, काटेडा, राजावाटी, अजमेरी, किशनगढ, नागर चोल, हडउती।
४. दक्षिण-पूर्वी राजस्थान - राङ्गडी आ सोन्धवाडी
५. दक्षिण राजस्थानी बोलीसभ - निमाडी आदि।

## विशेषतासभ
राजस्थानी- मारवाडी भाषामे ' है ' वर्ण के लिपि नै । जेकर कारण ई भाषा देवनागरी लिपि के मोहताज अछि। ' है ' वर्ण फारसी मूलक होनाए बताएल जाइता अछि। ई ' सिन्धु' के " हिन्दु" बना देलक। जखन कि मूलतः ' है ' वर्णसँ पहिने 'इ' के मात्रा लगए सँ ही " इहैन्दु " शब्द बनवाक चाहि। 
 
राजस्थानी- मारवाडी भाषामे 'सडक' के 'हैडक' बाजल जाइत अछि आ अनेकौं शब्द एहन अछि, जे 'है' के जगह 'स' के प्रयोगसँ अभिव्यक्त नै होएत। ओना हिन्दीमे सेहो 'है' के उच्चारण लिपि के अनुसार तँ "हई " होवाक चाहि, मुद्दा केवल सुविधा के लेल एकरा 'है' बाजल जाइत अछि।

## मारवाडी भाषा के पारम्परिक लिपि
एकर लिपि मोडिया छी। ई दिनसभमे एकर प्रचलन प्रायः सामाप्त भऽ चुक अछि। सन् २०११ सँ कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी पुनः ई लिपि पर नयाँ तरिकासँ कार्य केनाए शुरु करि देनए अछि।

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:राजस्थानक भाषासभ
श्रेणी:हिन्दी के बोलीसभ
तुलु भाषा

**तुलु** भारतक कर्नाटक राज्यक पश्चिमी किनारमे अवस्थित दक्षिण कन्नड़ आ उडुपी जिलासभ तथा उत्तरी केरलक किछ जगहमे प्रचलित भाषा छी । पहिने तुलु ब्राह्मण वैदिक आ संस्कृत साहित्य लिखऽक लेल 'तिगलारी' नामक लिपिक उपयोग करैत छल । लेकिन बहुत कम साहित्य तुलु भाषामे भेटल अछि । मुदा आजुक समयमे एही लिपिक बुझ्निहार बहुत कम अछि । पुरान तिगलारी लिपि मलयालम लिपिसँ बहुत मिलैत अछि । आब तुलु लिखऽक लेल कन्नड़ लिपिक प्रयोग कएल जाइत अछि । ई पञ्च द्राविड भाषासभमेंसँ एक छी । दक्षिण कन्नड आ उडुपी जिलासभक अधिकांश लोकसभक मातृभाषा तुलु अछि । एहि कारण ई दुनु जिला सम्मिलित रूपसँ **तुलुनाडु** नामसँ जानल जाइत अछि । केरलक कासरगोड जिलासभमे सेहो बहुत लोक तुलु भाषा बजैत अछि ।

## कृतीसभ

## तुलुक शैलीसभ

## तुलुनाडु

किछ पुरान मलयालम कृतिसभक अनुसार जे क्षेत्र कासरगोडक चन्द्रगिरी नदी सँ लऽ उत्तर कन्नडक गोकर्णधरि व्यापित अछि ओ तुलुनाडु नामसँ जानाल जाइत अछि । मुदा आजुक तुलुनाडु दक्षिण कन्नड़ आ उडुपी जिला धरि मात्र सीमित अछि । फेरो केरलक कासरगोड तथा महाराष्ट्रक मुम्बई आ थानेमे तुलु बाजनिहार बहुतेक लोक पाएल जाइत अछि ।

## लिपि

## बाह्य जडीसभ
*तुलु भाषा
*तुलु-अंग्रेजी शब्दकोश

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:भारतक भाषासभ
जर्मन भाषा

**जर्मन भाषा** (, **डेउच**) सङ्ख्याक अनुसार युरोपक सभसँ अधिक बाजल जाइवाला भाषा छी । ई जर्मनी, स्विट्जरल्यान्ड आ अस्ट्रियाक मुख्य- आ राजभाषा छी । ई रोमन लिपिमे लिखल जाइत अछि (अतिरिक्त चिन्हसभक संग) । ई भारोपेली भाषा परिवारमे जर्मनीक शाखामे आबैत अछि । अङ्ग्रेजीसँ एकर नजदिकी सम्बन्ध अछि । मुदा रोमन लिपिक अक्षरसभक एकर ध्वनिसभक संग मेल अङ्ग्रेजीसँ बढिया अछि । आधुनिक मानकीकृत जर्मन कs **उच्च जर्मन** कहैत अछि ।

जर्मन भाषा भारोपीय परिवारक जर्मेनिक वर्गक भाषा, सामान्यत: उच्च जर्मनक ओ रूप छी जे जर्मनीमे सरकारी, शिक्षा, प्रेस इत्यादीक माध्यम अछि । ई अस्ट्रियामे सेहो बाजल जाइत अछि । एकर उच्चारण १८९८ ई. कs एक कमीशन द्वारा निश्चित अछि । लिपि, फ्रेन्च आ अङ्ग्रेजीसँ मिलैत-जुलैत अछि । वर्तमान जर्मनक शब्दादिमे अघात भेला पर काकल्यस्पर्श अछि । तान (टोन) अङ्ग्रेजी जका होइत अछि । उच्चारण अधिक सशक्त एवं शब्दक्रम अधिक निश्चित अछि । दार्शनिक एवं वैज्ञानिक शब्दावलीसँ परिपूर्ण अछि । शब्दराशि अनेक स्रोतसभसँ लेल गेल अछि ।

**उच्च जर्मन**, केन्द्र, उत्तर आ दक्षिणमे बाजल जाइ वला अपन पश्चिमी शाखा (लो जर्मन-फ्रिजियन, अङ्ग्रेजी)सँ लगभग छठम शताब्दीमे अलग होबs लागल छल । भाषाक दृष्टि सँ "प्राचीन हाई जर्मन" (७५०-१०५०), "मध्य हाई जर्मन" (१३५० ई. धरि), "आधुनि हाई जर्मन" (१२०० ई. कs कालखण्डसँ एखन धरि) तीन विकास चरण अछि । उच्च जर्मनक प्रमुख बोलिमे यिडिश, श्विज्टुन्श, आधुनिक प्रशन स्विस या उच्च अलेमैनिक, फ्रन्कोनियन (पूर्वी आ दक्षिणी), टिपृअरियन तथा साइलेसियन इत्यादी अछि ।

## स्वन-विज्ञान

## जर्मन साहित्य
**''


==संस्थासभ==
जर्मन भाषाक प्रयोग आ पठन-पाठन कs बढ़ाबs वला बहुतो संस्थान अछि । एहिमे सँ प्रमुख अछि-
*[[गेटे संस्थान]] (Goethe Institute)

***Verein Deutsche Sprache** -- एकर स्थापना १९९७ में भेल छल । जर्मन भाषाक प्रचार-प्रसारक समर्थक अछि । विश्वक सबसँ पैग भाषा सङ्घ  छी ।

* **Deutsche Welle''' -- जर्मन राज्य प्रसारक (ब्राडकास्टर)। बीबीसीक तुल्य। जर्मन भाषा आ विश्वक अन्य ३० भाषासभमे (हिन्दी सहित) रेडियो आ टीवीक प्रसारण करैत अछि ।

## मैथिली-जर्मन बोलचालक वाक्य

## किछ सर्वाधिक प्रयुक्त जर्मन शब्द

## एहो सभ देखी
*अस्ट्रियन साहित्य
*गेटे संस्थान (Goethe Institute)
## बाह्य जडीसभ

* हिन्दी --> जर्मन शब्दकोश
* जर्मन --> हिन्दी शब्दकोश
* हिन्दी-जर्मन शब्दकोष
* हिन्दी-जर्मन शब्दावली
* हिन्दी माध्यम से जर्मन भाषा सीखें 
* जर्मन भाषा सीखें (DW)
* The Goethe Institute: German Government sponsored organisation for the promotion of the German language and culture.
* Free German Language Course 
* Deutsche Welle German courses 
* German Pronouns: Nominative Case, German Pronouns: Accusative Case
* Free Online German Lessons
* The Leo Dictionaries: A German language portal featuring German-English, German-French, German-Spanish, German-Italian and German-Chinese dictionaries, with forums and a search function
* Online German Course : A free online German course for absolute beginners.

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

श्रेणी:भाषा
सम्भोट लिपि

**सम्भोट लिपि** सातम शताब्दीमे तिब्बतक धर्म राजा स्रोङ्चन गम्पो (तिब्बती: , ५६९–६४९?/६०५–६४९?) कऽ मन्त्री थोन्मि सम्भोटद्वारा (तिब्बती:) विकास कएल लिपि छी । सम्भोटद्वारा राजाक अज्ञानुसार भारतक विद्वान लिपिकारसभ सँ शब्द-विद्याक ज्ञान हासिल करि तिब्बतमे वापिस अएलाक बाद अविष्कार केनए छल । ई लिपिमे चारि स्वरवर्ण आ तीस व्यञ्जन वर्णसभ रहल अछि ।

## इतिहास

सम्भोट लिपिक आविष्कार सातम शताब्दीक मध्य दिस तिब्बतक धर्म राजा स्रोङ्चन गम्पोक शासनकालमा थोन्मि सम्भोटद्वारा कएल गेल छल ।

## मूल वर्णमाला

## सङ्ख्या

## चिन्ह आ विराम

## वर्गीकरण
## सम्भोट लिपि प्रयोग केनिहार देश

* चीन 
* तिब्बत
* भुटान 
* नेपाल
* भारत
* मङ्गोलिया


## सम्भोट लिपि प्रयोग केनिहार जाति

* भुटानी 
* तिब्बती 
* शेर्पा 
* जिरेल 
* गुरुङ 
* डोल्पाली 
* तामाङ 
* मुकुबसी
* योल्मो 
* लद्दाखी 
* सिक्किमिस  
* अरुणाचल बसी


## सन्दर्भ सामग्री

## बाह्य लिङ्कसभ
* तिब्बती ''क्यालीग्राफी 
* http://www.kimsch.net/Tibetan%20Calligraphy.pdf 
* तिब्बेती शब्दकोष

## एहो सभ देखी
* प्राचीन तिब्बती भाषा

श्रेणी:लिपि
इन्डो-इरानी भाषा परिवार

**इन्डो-इरानी भाषा परिवार** () या **आर्यन भाषा**भारोपेली भाषा परिवारक सभसँ बृहत शाखा छी । ई भाषा परिवारक मातृभाषी १ अर्ब अछि । ई भाषा परिवारक भाषासभ एकेटा मूल भाषासँ विकसित भेल अछि -- **[[मूल इन्डो-इरानी भाषा]]** (Proto-Indo-Iranian language) जकरा **आर्यन भाषा** कहल जाइत छल आ ईसा पूर्व तेसर सहस्राब्दी दिस बाजल जाइत छल । ई भाषासभक उत्पति इन्डो-इरानी गणक लोकसभ केनए होइत से मान्यता अछि ।

ई भाषा परिवारकें तीन शाखामे इरानी, इन्डो-आर्यन आ नुरिस्तानी भाषासभमे विभाजन कएल जाइत अछि । मुदा कहियो कहियो दारदार भाषासभ चारिम शाखा छी कहि प्रश्न अवैत अछि । दारदार भाषासभकें इन्डो-आर्यन भाषासभ भितर वर्गीकरण कएल गेल अछि ।

## भाषासभ

ई भाषा परिवारकें तीन शाखामे विभाजन कएल गेल अछि:
* इरानी
* इन्डो-आर्यन 
* नुरिस्तानी भाषासभ

ई समूहमे इन्डो-आर्यन भाषासभ दक्षिण एसियाली क्षेत्र अन्तरगत अवैत अछि आ सभसँ पैग उपशाखा सेहो छी । विश्वक सभसँ पैग भाषासभ (मातृभाषीक हिसाब सँ) इन्डो-आर्यन समूह भितर अवैत अछि: हिन्दुस्तानी भाषा (हिन्दी–उर्दु, ~५९० मिलियन), बङ्गाली (२०५ मिलियन), पञ्जाबी (१०० मिलियन), मराठी (७५ मिलियन), गुजराती (५० मिलियन), भोजपुरी (४० मिलियन), अवधि (४० मिलियन), मैथिली (३५ मिलियन), ओडिया (३५ मिलियन), मारवाडी (३० मिलियन), सिन्धी (२५ मिलियन), असामी (२४ मिलियन), राजस्थानी (२० मिलियन), छत्तिसगढ़ी (१८ मिलियन), सिन्हाली (१६ मिलियन), नेपाली (१७ मिलियन), आ रङ्गपुरी (राजवंशी) (१५ मिलियन) अछि । इरानी भाषा परिवार शाखा अन्तरगत मुख्य भाषासभमे फारसी (६० मिलियन), पश्तो (५० मिलियन), कुर्दिश (३५ मिलियन), आ बलोची (८ मिलियन) छी जकर कूल मातृभाषी प्रयोक्ता १४७१ मिलियन अछि । एहि भाषा परिवार अन्तरगत आओरो विभिन्न छोट छोट भाषासभ सम्मलित अछि ।

## इतिहास
संस्कृत (प्राचीन इन्डो-आर्यन भाषा), अवेस्तन आ पुरान फारसी भाषासभ (प्राचीन इरानी भाषासभ) सभसँ प्राचीन इन्डो-इरानी भाषासभ छी ।

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:भाषा-परिवार
मूल भारोपेली भाषा

**मूल भारोपेली भाषा** जकरा प्रोटो-इन्डो-युरोपेली भाषा (अङ्ग्रेजी: Proto-Indo-European) सेहो कहल जाइत अछि, भाषावैज्ञानिकसभद्वारा समुचा भारोपेली भाषा परिवारक सम्पूर्ण भाषासभक एकमात्र प्राचीन जननी भाषा मानल जाइत अछि। मानल जाइत अछि की एकरा प्राचीन कालमे मूल-हिन्द-युरोपेली लोक बजैत छल, मुदा ई भाषा हजारो वर्ष पूर्व सँ पूर्ण रूप सँ लुप्त भऽ गेल अछि। बहुत रास भारोपेली भाषासभक सजातीय शब्दसभक एक-दोसर सँ तुलनाक बाद भाषावैज्ञानिकसभद्वारा एकरा लुप्त भाषाकें पुनर्निर्माण केनए अछि जहि सँ एकर शब्दसभक अनुमान लगाएल जाए सकैत अछि। सम्पूर्ण ज्ञात भारोपेली भाषाओँसभमे सँ संस्कृत मात्र ई मूल-हिन्द-युरोपेली भाषाक सभसँ निकट अछि।

भाषावैज्ञानिक अनुमान ई अछि की मूल भारोपेली भाषा लगभग ३७०० इशा पूर्वधरि बाजल जाइत रहल अछि आ फेर ओकर विभिन्न भाषासभमे खण्डन होमए लागल। ई तिथिकें सम्बन्धमे विद्वानसभमे हजार वर्ष एमहर-उमहर धरिक आपसी मतभेद अछि। ई बात पर सेहो बहुतेक अवधारणासभ अछि की ई भाषाकें बाजनिहार कतय रहैत छल, मुदा बहुत रास पश्चिमी विद्वान् कुरगन अवधारणामे विश्वास रखैत अछि। कुरगन अवधारणाक अनुसार ई भाषाकें बाजनिहार मूल-हिन्द-युरोपेली लोक पूर्वी युरोप आ पश्चिमी एसियाक किछ भागमे फैलल पोन्टिक-क्यास्पियन स्तेपीक क्षेत्रमे रहैत छल। आधुनिक युगमे विलियम जोन्स पहिल विद्वान् छल जे संस्कृत, प्राचीन युनानी आ ल्याटिन भाषासभमे समानतासभ देख ई दावा केनए छल की ई सम्पूर्ण एके टा मूल-हिन्द-युरोपेली भाषा सँ उपज भाषासभ छी। बिसम शताब्दीक शुरुआत धरि भाषावैज्ञानिकसभक परिश्रम सँ मूल-हिन्द-युरोपेली भाषाक चित्रण बहुत हद धरि कएल जाए चुकल छल, जहिमे छोट-मोट सुधार लगातार होइत रहल अछि।

## एहो सभ देखी
* भारोपेली भाषा परिवार
* हिन्दुस्तानी भाषा

श्रेणी:भाषा-परिवार
इन्डो-आर्यन भाषा परिवार

**इन्डो-आर्यन भाषा परिवार** () इन्डो-इरानी भाषा परिवारक शाखा छी जे अपने आपमे बहुत वृहद भारोपेली भाषा परिवारक शाखा छी । ई भाषा परिवारक मातृभाषीकें इन्डो-आर्यन गण कहल जाइत अछि । ई भाषा परिवारक मातृभाषी प्रयोक्तासभक जनसङ्ख्या सम्पूर्ण भारोपेली भाषा परिवारक मातृभाषीक आधा जनसङ्ख्या रहल अछि । तहिना इन्डो-आर्यन भाषासभ सम्पूर्ण भारोपेली भाषासभक आधासँ बेसी सङ्ख्यामे उपस्थित अछि । ई भाषा परिवारक भाषासभ एके टा मूल भाषासँ विकसित भेल अछि -- **[[मूल इन्डो-आर्यन भाषा]]** (Proto-Indo-Aryan language) ।

ई भाषा परिवारक मुख्य भाषा हिन्दुस्तानी भाषा (हिन्दी-उर्दू भाषा) (३२.९ करोड), बङ्गाली भाषा (२४.२ करोड), पञ्जाबी भाषा (१० करोड), आदि रहल अछि ।

## इतिहास
ई भाषाक उत्पत्ति एक प्राचिन निर्मित मूलभाषासँ भेल अछि । वैदिक संस्कृत भाषा सभसँ पुरान इन्डो-आर्यन भाषा छी ।

## भाषासभ
ई भाषा परिवारकें ७ क्षेत्रिय शाखामे विभाजन कएल गेल अछि ।

### दारदार भाषासभ
दारदार भाषासभ

### पहाडी भाषासभ (उत्तरी क्षेत्र)
पहाडी भाषासभमे निम्नलिखित भाषा अवैत अछि:
*पश्चिमी पहाडी भाषामे डोग्री भाषा अवैत अछि ।
*केन्द्रिय पहाडी भाषामे कुमाउँनी भाषा, गढवाली भाषा अवैत अछि ।
*पूर्वी पहाडी भाषामा नेपाली भाषा आ ओकर जुम्ली आ पाल्पाली बोली अवैत अछि ।

### उत्तरपश्चिमी क्षेत्र

### पश्चिमी क्षेत्र

### केन्द्रिय क्षेत्र

### पूर्वी क्षेत्र

### दक्षिणी क्षेत्र

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:भाषा-परिवार
भाषा परिवार

आपसमे सम्बन्धित भाषासभकें **भाषा-परिवार** कहल जाइत अछि। कोन भाषासभ कोन भाषा परिवार अन्तर्गत सम्मलित होइत तहिक लेल वैज्ञानिक आधार अछि।

अखन वर्तमान समयमे संसारक भाषासभकें तीन अवस्था अछि। विभिन्न देशसभक प्राचीन भाषासभ जकर अध्ययन आ वर्गीकरण पर्याप्त सामग्रीक अभावमे नै भऽ सकल अछि, पहिल अवस्थामे अछि। एकर अस्तित्व एहिमे उपलब्ध प्राचीन शिलालेखसभ, सिक्का आ हस्तलिखित पुस्तकसभमे अखनो सुरक्षित अछि। मेसोपोटेमियाक पुरान भाषा **सुमेरीय** तथा इटालीक प्राचीन भाषा **एत्रस्कन** याह प्रकारक भाषासभ छी। दोसर अवस्थामे एहन आधुनिक भाषासभ अछि, जकर सम्यक् शोधक अभावमे अध्ययन आ विभाजन प्रचुर सामग्रीकें रहला बादो नै भऽ सकल अछि। बास्क, बुशमन, जापानी, कोरियाली, अन्डमानी आदि भाषासभ एहन अवस्थामे अछि। तेसर अवस्थाक भाषासभमे पर्याप्त सामग्री अछि आ ओकर अध्ययन आ वर्गीकरण भ गेल अछि। ग्रीक, अरबी, फारसी, संस्कृत, अङ्ग्रेजी आदि अनेक विकसित आ समृद्ध भाषासभ एकर अन्तर्गत अवैत अछि।

## वर्गीकरण के आधार

## भौगोलिक समीपता

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:भाषाविज्ञान
श्रेणी:भाषा-परिवार
जोङ्खा

**जोङ्खा** (तिब्बती लिपि: རྫོང་ཁ།, अङ्ग्रेजी: Dzongkha, Wylie: rdzong kha) भुटानमे बाजल जाइवाला राष्ट्रिय भाषा छी । एकर नाम **जोङ** शब्द सँ लेल गेल अछि, जकर अर्थ जिला होइत अछि, आ **जोङ्खा** कऽ अर्थ **जिलाक मुख्यालयमे बाजल जाइवाला भाषा** छी । सन् २०१३ मे एकर कुल मिलाए लगभग साढ़े-छह लाख लोक बाजैत छल । भारतक पश्चिम बंगालक कालिम्पोङ्ग शहरमे सेहो ई भाषा बाजनिहार किछ मातृभाषी प्रयोक्ता अछि । जोङ्खाकें तिब्बती लिपिमे लिखल जाइत अछि ।

## इतिहास
१७हम शताब्दी सँ जोङ्खा भाषा भुटानमे लोकप्रिय सञ्चार-भाषाक रूपमे प्रयोग कएल गेल अछि । सन् १९७१ मे भुटानक तेसर राजा जिगमेद दोर्जे वाङछ्युगद्वारा जोङ्खाकें भुटानक राष्ट्रिय भाषा घोषणा केनए छल । पहिने सेहो जोङ्खा भाषा औपचारिक लेखनमे प्रतिबद्ध छल । राष्ट्रिय भाषामे घोषणा भेलाक बाद सँ भुटानक विद्यालयसभमे एकटा अलग विषयमे राखि पठन पाठनक सुरुवात केनए छल आ सन् १९८६ मे भुटानक चारिम राजा जिगमेद सेङगे वाङछ्युगद्वारा जोङ्खाक उन्नतिक लेल एकटा स्वतन्त्र सरकारी कार्यालयक रूपमे जोङ्खा विकास आयोग (Dzongkha Development Commission) क स्थापना सेहो केलक । भुटानक सांस्कृतिक सम्पदाक संरक्षण आ भाषाक पदोन्नतिक रूपमे जोङ्खाक विशेष भूमिका भेलाक कारण भुटानी राष्ट्रिय सभाक बहुतेक सत्र सँ अधिक समर्थन सङ्ग जोङ्खा विकास दिस बहुतेक कार्यसभ आरम्भ कएल गेल छल ।

## भूगोल

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

श्रेणी:भुटानक भाषासभ
फारसी भाषा

**फारसी** (), एक भाषा छी जे इरान, ताजिकिस्तान, अफगानिस्तान आ उज्बेकिस्तानमे बाजल जाइत अछि। ई इरान, अफगानिस्तान, ताजिकिस्तानक आधिकारिक भाषा छी आ ई भाषा अनुमानित रूप सँ ७.५ करोड़ लोक बजैत अछि। भाषा परिवारक दृष्टिकोण सँ ई भारोपेली भाषा परिवारक इन्डो इरानी शाखाक इरानी उपशाखाक सदस्य छी आ हिन्दी जका एहिमे क्रिया वाक्यक अन्तमे अवैत अछि। फारसी संस्कृत सँ बहुत हद धरि मिलैत-जुलैत अछि आ उर्दू (आओर हिन्दी) मे एकर बहुतेक शब्द प्रयुक्त होइत अछि। ई अरबी-फारसी लिपिमे लिखल जाइत अछि। अङ्ग्रेजसभक आगमन सँ पहिने भारतीय उपमहाद्वीपमे फारसी भाषाक प्रयोग दरबारी कामसभ तथा लेखनक भाषाक रूपमे होइत छल। दरबारमे प्रयुक्त होमए कें कारण अफगानिस्तानमे एकरा **दारी** कहल जाइत अछि।

## वर्गीकरण
ई भाषा भारोपेली भाषा परिवारक इन्डो-इरानी भाषा शाखाक इरानी भाषासभक उपशाखाक पश्चिमी विभागमे वर्गीकृत कएल जाइत अछि। ओना तँ भारतीय उपमहाद्वीपमे फारसीकें गल्ती सँ अरबी भाषाकें समीप समझल जाइत अछि, भाषावैज्ञानिक दृष्टि सँ ई अरबी सँ बहुत भिन्न आ संस्कृत भाषाक बहुत समीप अछि। संस्कृत आ फारसीमे बहुतेक लगभग हजार सँ अधिक मिलैत-जुलैत सजातीय शब्द भेटैंत अछि जे दुनू भाषासभक साझा धरोहर छी, उदाहरणक रूपमे सप्ताह/हफ्ता, नर/नर (पुरुष), दूर/दूर, हस्त/दस्त (हाथ), शत/सद (सौ), आप/आब (पानी), हर/जर (फारसीमे पियर-सोनगर, संस्कृतमे पियर-हरियर), मय/मद/मधु (शराब/शहद), अस्ति/अस्त (अछि), रोचन/रोशन (चमकीला), एक/येक, कपि/कपि (वानर), दन्त/दन्द (दाँत), मातृ/मादर, पितृ/पिदर, भ्रातृ/बिरादर (भाए), दुहितृ/दुख्तर (बेटी), वंश/बच/बच्चा, शुकर/खूक (सूअर), अश्व/अस्ब (घोड़ा), गौ/गऊ (गाय), जन/जान (संस्कृतमे व्यक्ति/जीव, फारसीमे जीवन), भूत/बूद (छल, अतीत), ददामि/दादन (देना), युवन/जवान, नव/नव (नव) आ सम/हम (बराबर)।

## इतिहास

## भाषा

## लिपि

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

## एहो सभ देखी

श्रेणी:विश्वक मुख्य भाषासभ
कातालान भाषा

**कातालान भाषा** ( आ ) स्पेनक कातालोनिया ठाममे बोले जाई वाला भाषा छी । ई एक रोमान्स भाषा छी । कातालान अन्डोराक राष्ट्रिय तथा एकमात्र आधिकारिक भाषा छी । ई स्पेनक कातालोनिया, बैलेरिक द्वीपो, तथा वैलेन्सियन स्वायत्त क्षेत्रसभक उपभाषा सहो छी । इटलीक सार्डिनिया द्वीपक अलघेरो नगरके अर्ध-सरकारी भाषा सहो छी ।

## इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

श्रेणी:कातालान भाषा
पोलिश भाषा

**पोलिश भाषा** (język polski, polszczyzna) पूर्वी यूरोपमे पोल्यान्डमे आ दुनिया-भरमे रहेवाला पोलिश लोगसभद्वारा बोलेल जाई वाला एक पश्चिमी स्लावी भाषा छी जे ई भाषाके परिवारके लेकितिक​ (Lechitic) उपशाखाके सदस्य छी । ई पोल्यान्डक राष्ट्रभाषा छी आ रूसी भाषाके बाद विश्वमे दोसर सबसे ज्यादा लोगसभद्वारा बोल्ल जाई वाला स्लावी भाषा छी ।

## इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

श्रेणी:पोलिश भाषा
फ्रान्सेली भाषा

**फ्रान्सेली भाषा** (फ्रान्सेली: français उच्चारण: फ्रान्से) एक रोमान्स भाषा छी जे जगतभैरमे लगभग ९ करोड लोगसभद्वारा प्रथम भाषाक रूपमे बोल्ल जाईत अछि । सम्मुख रूपसे ई भाषाक बोलेवाला अधिकाँश लोग फ्रान्समे रहैत अछि जत ई भाषाका जन्म भेल छल । ई भाषाक बोलेवाला अन्य क्षेत्र ई छी - अधिकाँश कनाडा, बेल्जियम, स्विटजरलैण्ड, लक्जम्बर्ग आ मोनाको । फ्रान्सी भाषा १९ करोड लोगसभद्वारा दोसर भाषाक रूपमे आ अन्य २० करोडद्वारा अधिग्रहित भाषाके रूपमे बोल्ल जाईत अछि । विश्वके ५४ देशसभमे ई भाषाके बोले वाला लोगसभक निक सङ्ख्या अछि । 

## इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीसभ

## बाह्य जडीसभ

श्रेणी:फ्रान्सेली भाषा